20 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/30213f67996ca6aa5e8757a4bdff76f1.pdf 210de41f701e3433f22a2cefcab68cd3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6622 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6192 Title A name given to the resource Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł.XIX w. do poł XX w.), III/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.56 ( mapa nr 10 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part I: From courtship to civil marriage l Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł. XIX wieku do pot. XX wieku), III Oprac. B. Czuchnowska, A. Mączyńska, A. Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta? - wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] 234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi: a) „swat", „swacha", „raj", „rajek", „poseł", „marszałek", inne? b) czy są to różne nazwy tej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"? „zmówinach" 238. Opisać funkcje starosty: a) w swatach, zmówinach, oględach [...] Objaśnienia znaków: 1 — na osobę zajmującą się kojarzeniem małżeństw wybierano mężczyznę trud­ niącego się swataniem zawodowo, pobierającego za swe usługi wynagrodzenie w pieniądzach i naturaliach; 2 — mężczyznę trudniącego się swataniem zawodowo, brak danych czy otrzymywał za swe usługi wynagrodzenie; 3 - inne odpowiedzi (zob. mapy 8, 9, 11); 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. �Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska od poł. XIX wieku do poł. XX wieku, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała B. Czuchnowska i A. Mączyńska mapa 538 „Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od. poł. XIX w. do poł. XX wieku"), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Pieńczak (na mapie pominięte zostały inne dane, nie pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych, natomiast uwzględniono informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej — na mapie zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e03aab05496674cedb46f07f4239037.pdf 38992cb960befcec8999e75dba0acd0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6621 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6191 Title A name given to the resource Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł.XIX w. do poł XX w.), I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego s.50 ( mapa nr 8) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part I: From courtship to civil marriage l Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł. XIX wieku do poł. XX wieku), I Oprac. B. Czuchnowska, A. Mączyńska. A. Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta? — wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] 234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi: a) „swat", „swacha", „raj", „rajek", „poseł", „marszałek", inne? b) czy są to różne nazwy tej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"? „zmówinach" 238. Opisać funkcje starosty: a) w swatach, zmówinach, oględach [...] Objaśnienia znaków: 1 — na osobę zajmującą się kojarzeniem małżeństw wybierano mężczyznę — krewnego lub znajomego wykonującego tę czynność zwykle honorowo, który nie pełni żadnych funkcji w dalszych etapach wesela; 2 — inne odpowiedzi (zob. mapy 9, 10, 11); 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. �Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska od poł. X I X wieku do poł. XX wieku, 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), odnoszące się do czasów przedwojennych, 3) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała B. Czuchnowska i A. Mączyńska (mapa 538) „Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od. poł. X I X w. do poł. X X wieku"), 4) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Pieńczak (na mapie pominięte zostały inne dane, nie pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych, natomiast uwzględniono informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej — na mapie zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/833d1e804bf2b8edec890b9f12b8bf87.pdf ca5dd2796a7bec9909e6c458d342f481 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6620 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6190 Title A name given to the resource Zapraszanie przez młodych na wesele po raz drugi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak, s.260 ( mapa nr 36) Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 6 . Zapraszanie przez młodych na wesele po raz drugi Oprac. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 45. Kto zapraszał gości weselnych? Jak go nazywano? Kto mu zlecał zapraszanie? Obchodził wieś pieszo? Objeżdżał konno? Jak był ubrany — podać szczegół ubrania, który określał funkcję takiego prosacza? na przykład: bukiet kwiatów, rózga? itp. Czy funkcję tę pełnił „rajek"? lub starosta? Marszalek? 47. Czy zdarza się, że zapraszać chodzi para narzeczonych? Czy jest to forma zwyczajowa, czy była i daw­ niej? Może zależało to od stopnia zamożności? 48. Czy obecnie praktykowany dawniej zwyczaj wysyłania spraszaca utrzymywał się? Jeśli tak, co się zmieniło? W ubiorze, sposobie, oracji itp. 49. Jeśli w.w. zwyczaj zanikł — opisać kto i jak zaprasza teraz?: A. Młoda para? B. Sama młoda lub z druhną? C. Młoda z drużbą i druhną? D. Młody z drużbą i druhną? E. Drużbowie? F. Rodzice młodych? G. Czy osoby zapraszające były (są) częstowane przez zapraszanych? Czym? Gdzie, przed do­ mem, czy w izbie? �Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapa 546: Zapraszanie przez młodych po raz drugi i trzeci), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż (na mapie pominięte zostały inne dane niż te pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych), 4) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c014e46ea50986bce12061acbc1ff143.pdf 27d86cf1cc5efa892d244f2489fa103d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1465 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1355 Title A name given to the resource Niektóre problemy pogranicza kulturowego na przykładzie społeczności pasterskich z północno-zachodnich Indii / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.99-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) Niektóre problemy pogranicza kulturowego na przykładzie społeczności pasterskich z północno-zachodnich Indii Szukając odpowiedniej do badań grupy pasterzy hinduskich na terenie Radżastanu i Gudżaratu wybrałem Dheberiya i Kaczczhi Rabari. Głównym kryterium wyboru było zachowanie do dnia dzisiejszego śladów koczow­ niczego trybu życia. Dheberiya i Kaczczhi Rabari to dwie endogamiczne subkasty, pierwotnie pasterze wielbłądów, obecnie hodujący głównie owce i kozy, ale także krowy, wielbłądy, czasem - bawoły. Pierwsze kontakty z nimi w 1989 r. potwierdziły fakt ich półkoczowniczego trybu życia, a także istnienie wielu archaicznych elementów kultorowych, np. stroju. Rabari żyją nie tylko w Kaczczh, ale również w pozostałych częściach Gudżaratu, w pakistańskim Sindzie i Radżastanie, z którego migrowali w poszukiwaniu nowych pastwisk w kierunku południowym i południowo-zachodnim. Pierwsze wywiady i rozmowy w Kaczczhu przyniosły zasko­ czenie. Na pytanie kim są Rabari - różni informatorzy odpowiadali, że to hindusi, muzułmanie albo (jak powiedział jeden z nich) - to członkowie sekty ,,pirana". Tak różne odpowiedzi padały zarówno z ust ludzi wy­ kształconych, jak i prostych mieszkańców wsi. Brak zgodności w tej pod­ stawowej kwestii uświadomił mi, że znajduję się na terenie pogranicza kulturowego, gdzie granice nie zawsze są równie klarowne i przejrzyste dla wszystkich, i gdzie szereg większych czy mniejszych grup może pre­ zentować elementy kulturowe należące do obu stron. Pojawia się pytanie co decyduje ostatecznie o przynależności do jednej lub drugiej strony? Jak wzajemne wpływy hindusko-muzułmańskie w Kaczczhu i Gudżaracie mają się do szerszego kontekstu procesów zmian kulturowych zachodzących w północno-zachodnich Indiach? �100 DAGNOSŁAW DEMSKI W ten sposób wyłonił się problem, który jest jednym z najważniejszych w badaniach pogranicza w krajach południowej Azji. W tym artykule przed­ stawiam trzy jego aspekty: 1) różne formy adaptacji kulturowej na pograniczu kultur pasterzy Rabari, ale również Gudżar, Dżat, Czaran, Ahir, Bharwar, Samma i Beludż na obszarze Gudżaratu, Radżastanu i Sindu; 2) procesy zmian kulturowych w północno-zachodnich Indiach; 3) specyfika obszaru pogranicza i procesów tam zachodzących w kontek­ ście północno-zachodnich Indii. Jest to jeden z podstawowych problemów antropologii zajmującej się terenem Indii i ma swoją, dość obszerną literaturę. Nie będę więc szerzej tłumaczył głównych pojęć z tym związanych; odsyłam czytelnika do od­ powiedniej literatury. Warto tu przede wszystkim wymienić prace prekursora tego zagadnienia Srinivasa (1952) . Nie staram się tu odpowiedzieć czy Rabari są ostatecznie muzułmanami, czy też hindusami. Ważniejsze wydaje się przyjrzenie mechanizmom prowa­ dzącym do tego rodzaju podziałów. Pomimo szeroko omawianego wcześniej tematu, uważam, że problem nie został wyczerpany, tym bardziej jeśli anali­ zie poddamy przypadek oddziaływania tych mechanizmów nie w centrum kręgu cywilizacji indyjskiej lecz na jej krańcach, a dokładniej na jej zachod­ niej granicy z cywilizacją islamu. Powstaje pytanie czy te same wzory proce­ sów adaptacyjnych miały miejsce na peryferiach oddziaływań pax india i w jego środku? Jaki ewentualny wpływ miały czynniki obce, zewnętrzne, w sposób naturalny działające tam znacznie silniej? Inspiracją były dla mnie dwa artykuły prof. Uberoi'a z połowy lat 70-tych, a więc z czasów, kiedy powstawało nowe państwo na subkontynencie indyjskim - Bangla Desz. Był to moment szczególny dla historii tego regionu z racji podziału jednego państwa i pawstawania nowych granic. Stąd też ówczesne dyskusje na temat specyfiki społeczeństw, powstawania państw i granic w południowej Azji. Prof. Uberoi w krótkich esejach zaproponował własną koncepcję granicy jako „pewnego rodzaju regionu lub strefy, fizycz­ nej lub ekologicznej, geopolitycznej, etnolingwistycznej lub kulturowej, a nie politycznie narzuconej linii granic pomiędzy państwami" (Uberoi 1976, s. 74-75). Problem wysunięty przez niego jest jednym z bardziej interesują­ cych z uwagi na to, że dotyczy obszaru, w którym wpływy hinduskie słabną 1 2 1 Jest to klasyczne opracowanie problemu zmian kulturowych na przakładzie południo­ wych Indii. Autor wprowadził do tego rodzaju rozważań termin sanskrytyzacja jako proces zmian kulturowych polegający na przejmowaniu elementów klas wyższych, głównie braminów, ale także radżputów (radżputyzacja) przez kasty pozostające niżej w hierarchii hinduskiej w celu osiągnięcia wyższego statusu społecznego. Obok prac Srinivasa istotny przyczynek w tej kwestii dali również: David (1977), Singer (1972) i inni. Singh Uberoi (1973), Uberoi (1976). W obu tych pracach zajmował się obszarem dzisiej­ szego pogranicza pakistańsko-afgańskiego, czyli strefą leżącą pomiędzy Azją Centralną a subkontynentem indyjskim. 2 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 101 i ścierają się twardo z obcymi elementami z zewnątrz. Propozyq'e Uberoi'a stały się dla mnie punktem wyjścia do dalszych rozważań nad istotą zmian kulturowych zachodzących na pograniczu. Badania terenowe przeprowadzi­ łem w Kaczczhu, Gudżaracie, Mallani, Dżaisalmer i Marwar (Indie) oraz w pakistańskiej prowincji Sind. Cywilizacja indyjska przez wiele setek lat była źródłem i miejscem naro­ dzin wielu zjawisk kulturowych, w tym religii. Przekraczały one granice subkontynentu we wszystkich kierunkach: na zachód, północ i wschód. Naturalne granice geograficzne subkontynentu pozostały jednak ostatecznie granicami cywilizacji. Góry Assamu, Mizoramu i Nagalandu oddzielające Indie od Birmy są np. do dzisiaj wschodnią granicą hindusko-buddyjską, północna granica hindusko-buddyjską - Himalaje - pozostały także ob­ szarem wzajemnych wpływów indyjsko-tybetańsko- mongolskich, góry Hindukusz natomiast oraz rzeka Indus przez setki lat stanowią granicę, a w koncepcji Uberoia region wymieszania różnych wpływów, pierwotnie indyjsko-środkowo- lub zachodnioazjatyckich, a następnie hindusko-muzułmańskich. Pakistańska prowincja Sind, zachodnia część Gudżaratu (Kaczczh, Banaskantha) i Radżastanu (Marwar, Dżaisalmer, Mallani) mają wiele wspólnych cech kulturowych i są częścią południowej strefy pogranicza opierającej się na rzece Indus. Historia Indii to proces podporządkowania sobie kolejnych społeczności plemiennych i asymilacji elementów obcych przez główny nurt cywilizacji hinduskiej, którego elementy stanowią: wedy, brahmany, upaniszady, Ramajana i Mahabharata oraz purany. Problem adaptacji kulturowej na pograni­ czu hindusko-muzułmańskim jest znacznie szerszy. Na tym terenie mamy bowiem nie tylko do czynienia z przypadkami potwierdzającymi proces klasycznej akulturacji na osi pomiędzy tradycją plemienną lub lokalną a wielką tradycją hinduizmu, ale z pojawieniem się trzeciego elementu kul­ turowego, jakim okazał się islam. Spowodowało to, że procesy akulturacji zachodziły także bezpośrednio na linii: społeczności plemienne - islam. W tym przypadku mamy do czynienia z trójkątem: islam \ \ hinduizm tradycja plemienna / / Miejsce bardziej jednolitego modelu procesu akulturacji, opisywanego przez Srinivasa i innych, zajął bardziej złożony model trójkąta: tradycja plemienna - hinduizm - islam. Oznacza to, że istniała tam możliwość wyboru. Co w takim razie decydowało ostatecznie o dokonywanym wybo­ rze? Polityka? Przymusowe nawracanie? Ekonomiczna koniunktura? Należy postawić pytanie, jakie korzyści płynęły z dokonania określonego wyboru? Jest to problem dość złożony, a każdy wybór z pewnością związany był z określonym, indywidualnym kontekstem. Niemniej musiały istnieć bardziej �102 DAGNOSŁAW DEMSKI powszechne lub częściej powtarzające się motywy, które można w szerszym ujęciu traktować jako pewne wzory tych mechanizmów. Z uwagi na złożoność tego zagadnienia i różnorodne przypadki, związane z wielkimi odległościami przestrzennymi, dużym zróżnicowaniem etnicznym, czy też ogromną liczbą kast zamieszkujących te regiony, zdecydowałem się ograniczyć zakres swoich zainteresowań. Ostatecznie przedmiotem badań stały się społeczności pasterzy (koczownicze, półkoczownicze lub dzisiaj już częściowo osiadłe), a więc grupa jednolita zawodowo (pomijam tu specjalizację związaną z rodzajem hodowli lub specyfiki pasterstwa), lecz zróżnicowana etnicznie, językowo i kulturowo. Można by się zastanawiać, na ile zabieg ten był uprawniony? Wiadomo, że w przeszłości znacznie więcej kast i plemion tego regionu zajmowało się pasterstwem. Zmieniły już jednak swoje tradycyjne sposoby zdobywania środków do życia, a co za tym idzie straciły stare elementy kulturowe na rzecz nowych form adaptacji. Czy uzyskane w ten sposób odpowiedzi nie miały zastosowania tylko do tej wąskiej grupy zawodowej? Uważam, że nie, tym bardziej, że w ten sposób zawężony przedmiot badań wcale nie zlikwidował różnorodności zachodzących przypadków. Jak się okaże, wśród tych kilka wybranych społeczności pasterskich zmiany kulturowe zachodziły na wszystkich trzech możliwych liniach przedstawionego tu trójkąta. Z tego też powodu wydaje mi się uprawnione rozważanie kwestii pogranicza, w tym przypadku jako miejsca zetknięcia się trzech wymienionych elementów, na przykładzie kilku wybranych społeczności pasterskich. Łączy je wspólna tradycja wykonywanego zawodu oraz i trwałe związki historyczne. Jak już wspomniałem, podmiotem badań byli pasterze mieszkający na obszarze obu państw: Indii i Pakistanu - przede wszystkim Rabari, także Gudżar, częściowo Dżat, oraz kilka innych równie liczących się grup, z którymi jednak miałem mniejszy kontakt. Najstarsze wzmianki o hindus­ kiej kaście pastrzy Rabari pochodzą z Marwar (zachodni Radżastan) z X I I I w. Historia ich pochodzenia nie jest do końca jasna, pełna różnorod­ nych wątków. Najstarsze źródła podają, że służyli oni różnym miejscowym klanom radżpuckim - ówczesnym władcom lokalnym - jako hodowcy wiel­ błądów wykorzystywanych przez armię i w transporcie, oraz przede wszyst­ kim jako posłańcy. Nazwa grupy najprawdopodobniej nie jest nazwą etnicz­ ną; pochodzi od ra - bari (Westphal-Hellbusch 1973, s. 26), co mogło oznaczać kogoś poruszającego się poza drogami, utartymi szlakami, nawet banitę. W przeszłości Rabari byli tylko pasterzami wielbłądów, później, podobnie jak czynią to obecnie, zajęli się również hodowlą owiec, kóz, krów. Na skutek różnych okoliczności ekonomiczno-politycznych Rabari zaczęli emigrować w kierunkach południowo-zachodnim, południowym i południo­ wo-wschodnim. Z tego powodu dzisiaj obok rodzimego prawdopodobnie Marwaru, w którym rządził radżupacki klan Rathor, osiedlali się także 3 3 Wetrphal-Hellbusch w swej pracy poświęconej etnografii hinduskich pasterzy załączyła także daně dotyczące historycznych wzmianek o Rabari. Na ten temat patrz także Tod (1899). �POGRANICZE K U L T U R O W E PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 103 w przeszłości w Dzaisalmer, korzystając tam z opieki klanu Bhatti (ziemie te następnie opuścili w X V I I I w. Osiedlali się także w prowincji Sind, gdzie sytuacja polityczna zmieniała się częściej niż w Radżastanie, a ziemie opano­ wywane były przez różne plemiona radżpuckie z grupy Samma. Rabari z Sindu według tradycji związani byli głównie z klanem Sumra. W Kaczczh, dokąd zaczęli przybywać po upadku dynastii Sumra, związali się z klanem radżpuckim Dżaredża. Druga fala Rabari ruszyła z Marwar w kierunku południowym przez Mallani, Banaskantha do Saurasztra , gdzie związali się oni z różnymi drobnymi lokalnymi władcami. Pewna część tej fali poszła w kierunku północno-wschodniej części Gudżaratu (dzisiejsza Mahesana, Ahmedabad, Baroda). Ostatnia, trzecia część Rabari przeszła przez Mallani do Mewaru, gdzie znaleźli zajęcie u potężnego klanu Kaczwaha panującego w Udajpur i Czitor. Te dwie ostatnie grupy Rabari, jak również ci, którzy pozostali do dziś w Marwar, nazywane są Raika. Wszystkie wymienione grupy Rabari uważa się za Hindusów . Pomimo przestrzegania - od chwili opuszczenia pierwotnych siedzib - zasady endogamiczności, zachowały one szereg wspólnych cech kulturowych. Umieszczono je na sporządzonej przez tzw. Bakshi Commission liście kast i grup zapóźnionych cywilizacyjnie OBC (Other Backward Classes) . W praktyce oznacza to, że Rabari znaleźli się w dolnej części hierarchiii kastowej; poniżej są już tylko kasty nieczyste i społeczności plemienne. Drugą grupą pasterzy, o której wspomniałem są Gudżarowie . Istnieją dwie koncepcje na temat pochodzenia ich nazw: 1) jest to nazwa etniczna wywodząca przeważnie od Hazarów, zamiesz­ kujących pogranicze Pakistanu i Afganistanu, lub starożytnych Gurdżarów; 2) jest to nazwa zawodowa, pochodząca od Gau-czari, co oznacza paste­ rza krów, bydła. Współcześnie Gudżarów można spotkać zarówno w północ­ nych prowincjach Pakistanu (Northwest Frontier Province, North Province 4 5 6 7 6 9 * Według własnych informacji terenowych, Rabari opuścili te ziemie w XVIII w. i do dziś omijają te tereny podczas swoich wędrówek, ponieważ zostali stamtąd usunięci siłą. Rzeczywiś­ cie nie ma ich tam obecnie. Plemiona Samma mieszkają na lewym brzegu Indusu (głównie w Pakistanie) ale także w Radżastanie i Gudżaracie. Sami określają siebie jako plemiona radżpuckie, w ten sposób podkreślając różnice wobec plemion zamieszkujących prawy brzeg Indusu np. Buludżowie, Brahui. Dzielą się na 12 klanów wywodzących się od wspólnego przodka Sammy, a wśród nich m.in. Rahu, Halaputra, Juneja, Rayasiputra, Hengorja. Obecnie spotyka się ich w całej Saurasztrze, gdzie większość stanowią pasterze Bharwar. Rabari są czasem traktowani jako część Bharwar. Prawdopodobnie część z nich po przejściu do Gudżaratu wymieszała się z nimi. Bharwar są grupą o pochodzeniu lokalnym. Na liście OBC znalazły się wszystkie grupy pasterzy z Rad zastanu i Gudżaratu. Gudżarowie (Gujar) są obok Dżatów i Pathanów pierwotnymi mieszkańcami północnej części Pakistanu. W dolinach Hindukuszu nazywani są m.in. Muqaddan, co oznacza pierw­ szych mieszkańców dolin. Znana jest odwieczna wrogość i rywalizacja pomiędzy Gudżarami, Dżatami i Pathanami w Pakistanie. Dżatowie (Jat). 5 6 7 8 9 �104 DAGNOSŁAW DEMSKI i Pendżab), także w Afganistanie, jak i w Indii. W północnym Pakistanie każdy pasterz bydła nazywany jest Gudżarem, nawet jeśli w rzeczywistości pochodził z innej społeczności. Wszyscy Gudżarowie w Pakistanie są muzuł­ manami Sunnitami Hanifa. Zajmują się hodowlą bawołów i krów, a w gó­ rach głównie owiec i kóz. Prowadzą koczowniczy lub półkoczowniczy tryb życia. W Indii zamieszkują zarówno Kaszmir i Himaczal Pradesz, Garhwal, jak i Pendżab, a nawet zachodnią część Madhja Pradesz oraz Khandesz w północnej Maharasztra. Gudżarowie z Kaszmiru i Himaczal są muzuł­ manami sunnitami sekty hanifa, pozostali Gudżarowie są Hindusami. Od­ łam Gudżarów pochodzących z dolin Kohistanu przybył do Kaszmiru sto­ sunkowo niedawno i na skutek wprowadzienia nowych podziałów politycz­ nych został odcięty od swoich ziomków. Traktowany jest on obecnie jako odrębna grupa endogamiczna - Bakkarwala (Rao 1988). Dodać jeszcze należy, że termin Gudżar pojawia się także w nazwach geograficznych np. stan Gudżarat w Indii, lub miasta Gudżarat i Gudżranwala w Pakistanie, a także w nazwiskach klanowych (Radżpuci) i lineażowych (Czaran, Rabari, Ahir). Gudżarowie mówią językiem nazywanym hindko w pakistanie, a gudżari lub godżari w Kaszmirze. Trzecią wymienioną przeze mnie grupą są Dżatowie . Niektórzy autorzy wiążą tę nazwę z znanym w wzmiankach historycznych ludem Saka . Dżatowie zamieszkują głównie Pendżab i Sind w Pakistanie, oraz Pendżab, Uttar Pradesz, Radżasthan i Gudżarat w Indii. Trudnią się głównie rolnictwem, są farmerami. W pakistańskiej prowincji Sind natomiast do dziś zajmują się także pasterstwem. Każdy pasterz wielbłądów nazywany jest „dżat". Wszyscy są muzułmanami, sunnitami lub szyitami. W Indii muzułmańscy Dżat żyją głównie w Kaczczh i Radżastanie, pozostali są hindusami lub Sikhami. Posługują się językiem pendżabi, saraiki, radżasthani . Jak z tego wynika, istnieją pewne związki historyczne pomiędzy tymi grupami pasterzy. Prawdopodobnie wszystkie te grupy są obcego pochodzenia, potomkami koczowniczych przybyszów z Azji Centralnej. Dżatowie do dziś w różny sposób podkreślają swoją niezależność. Gudżarowie dotarli najdalej do Khandesz (północnej części Maharasztry na granicy z Gudżaratem i Madhja Pradesz). Do pokrewieństwa z nimi przyznaje się kilka kast. Rabari powstali jako kasta pełniąca odpowiednią rolę w nowo powstającym systemie państwa radżpuckiego po najazdach Hunów, prawdopo­ dobnie dopiero około X w. n.e. Pozostałe grupy, którymi się zajmowałem to: Bharwar, Ahir, Beludż i Brahui, także Czaran. Omawiany przeze mnie teren to obszary, które zawsze w wielusetletniej historii Indii najwcześniej i najwyraźniej podlegały wszelkim wpływom z zachodu, począwszy od Ariów, przez czasy Aleksandra 10 11 12 1 0 Saka uważani są według niektórych autorów za Scytów. Językiem saraiki posługuje się ludność z pogranicza Pendżabu i Sińdu. Tym językiem posługują się także Dżatowie zamieszkujący ten obszar. Na temat wpływów z zachodu patrz (Thapliyal) 1971. 1 1 1 2 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 105 Macedońskiego do najazdu muzułmańskiego, zarówno z Azji Centralnej, jak i z Bliskiego Wschodu . W związku z tym, obszary te wykazują pewne odmienności kulturowe, które stają się wyraźniejsze, jeśli skonfrontujemy je z indyjskim południem. Przykładem tego może być kwestia dominacji języ­ ków indo-irańskich na zachodzie i północy, w przeciwieństwie do południa, gdzie nadal rozwijają się języki drawidyjskie. Również pod względem raso­ wym różnice są wyraźne, a elementy drawidyjskie wzrastają wraz z przesu­ waniem się w kierunku południowym lub wschodnim. Islam pojawił się na zachodzie, ale zdobył wpływy także na wschodzie i na południu. Informacje 0 języku ukazują szerszy kontekst etniczny i historyczny. Indie są państwem niejednorodnym. Obok wielkiej tradycji hinduizmu, równie znaczące dla tej kultury są tradycje dżajnijska, buddyjska, sikhijska, chrześcijańska, zoroastryjska, a przede wszystkim - muzułmańska. Poza tym podziałem znalazły się jeszcze społeczności plemienne z kultami określanymi najczęściej w literaturze przedmiotu jako animistyczne. Religie plemienne ukazywały przede wszystkim ścisły związek wierzeń z określoną formą życia zbiorowości, w tym i formą samowystarczalnej gospodarki bez specjalizacji 1 szerszej wymiany za światem zewnętrznym. Na drugim biegunie społecznym tradycji plemiennej znajduje się wielka tradycja hinduska, pielęgnowana i podtrzymywana przez warstwy wyższe, ale przede wszystkim przez braminów. W strukturze hinduskich państw feudalnych przewidziane było miejsce dla wszystkich warn (varná) w tym klasy rządzącej kszatrija, która w sferze rytuału różniła się pierwotnie dość znacznie od tradycji bramińskiej. Powoli, wraz z umacnianiem swej pozycji straciła jednak cechy zbyt konstrastujące, chociaż ślady tradycyjnych ele­ mentów są jeszcze widoczne. Pozostałe warstwy to banija, których rola w każdym państwie była silna, oraz warstwy pracujące - siudrowie. Znalazło się tam również miejsce dla ludzi wykonujących prace nieczyste, ale koniecz­ ne w każdej zbiorowości. Za pomocą trójkąta przedstawiłem schemat procesów akulturacji, za­ chodzących na tym terenie. Jak jednak zakwalifikować np. tzw. Kafrów lub Kalaszów z Hindukuszu . Czy jest to enklawa hinduizmu, czy też miesz­ kający wysoko w niedostępnych dolinach górskich Kalasze zachowali starą plemienną strukturę społeczną lub religię? Te trzy główne elementy wy­ znaczają kierunki zachodzące w przeszłości procesów zmiany kulturowej. Pziom natężenia tych procesów jest bardzo różny. O ile przechodzenie z tradycji plemiennej w kierunku hinduizmu było i jest zjawiskiem powszech­ nym, to ruch w kierunku odwrotnym - od hinduizmu w stronę tradycji plemiennej - jest sporadyczny i w skali historycznej zanikający. Za wyjątek można uznać pewne współczesne ruchy polityczne szermujące hasłami po­ wrotu do tradycji plemiennej w centralnej części Indii (Madhja Pradesz, 13 14 1 3 1 4 Wyjątkiem są Kafirowie - Kalasze z północnego Pakistanu. Patrz Loude (1984, 1987) Jako argument podaje się to, że hindusem można się tylko urodzić. �106 DAGNOSŁAW DEMSKI Bihar, Orissa) zmierzające do uniezależnienia się od władzy centralnej i stwo­ rzenia nowego państwa Dżharkhand. Także ruch od tradyqi plemiennej w kierunku islamu był zjawiskiem obecnym na subkontynencie indyjskim (głównie na północnym zachodzie kraju). Ruch odwrotny natomiast (od islamu w kierunku hinduizmu) praktycznie nie istniał. Ostatni z możliwych ruch od hinduizmu w kierunku islamu był zjawiskiem w pewnych okresach historii Indii powszechnym, dzisiaj jednak w praktyce się skończył. Ruch od islamu w kierunku hinduizmu czyli przechodzenie lub powracanie na hin­ duizm, jest natomiast praktycznie niemożliwy. "Z hinduizmu jest tylko wyjście, nie ma powrotu. Do islamu prowadzi wiele dróg" (Ahmed 1977). Jak dotychczas prace antropologiczne nastawione na badanie zmiany kulturowej omawiały zwykle jeden z wyżej wymienionych przypadków praw­ dopodobnie z uwagi na to, że były to tzw. case studies analizujące tylko określony przypadek. Wiele z tych prac potwierdza tezę, że większość bada­ nych społeczności stanowi przypadek pośredni, tzn. że, w skład zbioru elementów kultorowych danej społeczności wchodzą elementy pochodzące zarówno z jednego, jak i drugiego sąsiedniego wierzchołka trójkąta. A więc w tej strefie znajdzie się olbrzymia większość społeczeństwa Indii. Dlatego też można mówić o ludowym hinduizmie , który powstał właśnie na skutek asymilacji tradycyjnych elementów plemiennych przez cywilizację hinduiz­ mu. Opodobnym tendencji możemy mówić w procesach interakcji zachodzą­ cych pomiędzy islamem a tradycją plemienną. Różnorakie formy islamu plemiennego z Pakistanu są tego najlepszym przykładem . W obu przapadkach przechodzenia od tradycji plemiennej na hinduizm i islam można mówić o podobnych ogólnych zarysach strategii zmierzającej do asymilacji społeczności plemiennych przez oba systemy kulturowe. Nie odrzucać i nie potępiać, a przeciwnie - docierać do tych ludzi posługując się językiem ich pojęć i symboli, powszechnie zrozumiałym. Wydawałoby się, że jest to oczywiste, a jednak należy postawić pytanie, dlaczego takie plemio­ na jak: Beludżowie, Brahui, Gudżar, Dżat przyjęły ostatecznie islam, inne (np. Bhil, Koli) pozostały w kręgu kultury hinduskiej. W literaturze spoty­ kamy się z twierdzeniem, że wszystkie lokalne społeczności, które przyjęły islam są konwertytami. Myślę jednak, że nie można autororytatywnie stwier­ dzić, że np. Dżat z Sindu byli hindusami w chwili pojawienia się Moham­ mada bin Qassim . W obu tych przypadkach możemy zauważyć zderzenie pomiędzy tradycją ludową, lokalną, a wielką tradyq'a pochodzącą z ze­ wnątrz. Obie wielkie tradycje stworzyły specjalne grupy funkq'onariuszy kulturowo-religijnych skierowanych lub po prostu działających na obrzeżach 15 16 17 1 5 Termin ludowy hinduizm wiąże się także z podziałem na kulty bramińskie i niebramińskie. Przykłady islamu plemiennego z Pakistanu można znaleźć w książce „Tribal Islam" (ahmed 1980). W czasach panowania bramina o imieniu Dahir nie wolno było w Sindzie Dżatom posiadać konia, nosić turbana na głowie, ani broni przy boku. 1 6 1 7 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 107 swojej kultury. W historii subkontynentu bylo dużo wielkich, powszechnie znanych postaci pracujących na tym polu po obu stronach. Szankaraczarja - wielki reformator, a właściwie twórca lub odnowiciel współczesnego hin­ duizmu był chyba najwybitniejszą z nich w kręgu cywilizacji hinduskiej. To on m. in. sformułował zakony ascetyczne określane wspólną nazwą Dasanami . Mogli do nich należeć nie tylko członkowie eksluzywnej kasty bra­ mińskiej, ale niemal wszyscy, prócz niedotykalnych. Tak zwani Bawa, czy to Gosain, Atit itp. jeszcze dzisiaj pełnią funkcjekapłanów w świątyniach siwaickich lub innych przeznaczonych dla ludności niebramińskiej. Są to funkcjonariusze kulturowi obsługujący tę ludność we wszystkich niemal najważniejszych rytuałach oprócz ceremonii małżeństwa, której odprawianie zarezerwowane zostało dla niższych rangą braminów . Podobną rolę funkcjonariuszy lub raczej pośredników religijnych w is­ lamie na tym pograniczu - pełnili suficcy święci. Chociaż należy pamiętać, że w islamie nie istnieje zinstytucjonalizowana funkcja kapłana, każdy może pełnić tę rolę, a ulema czy maularía to nie kapłan, raczej uczony w prawie. Ulema lub maulana jest konserwatywnym reprezentantem wielkiej tradycji islamu odrzucającym wszelkie innowacje, lub zmiany, które wydają mu się nie mieścić w ramach tradyq'i islamskiej (Singh 1986 s. 65). Islam rozwinął się w środowisku koczowników, a jego struktura społeczna miała bardziej charakter egalitaryzmu wspólnoty plemiennej. Przyjęcie z fazy egalitaryzmu zorientowanego krewniaczo na fazę egalitaryzmu zorientowanego religijnie było więc stosunkowo łatwe (Singh 1986 s. 70). Jednak wraz z rozległymi podbojami ta plemienno-demokratyczno- egalitarna struktura władzy zmie­ niła się wkrótce we wzorzec feudalno-autorytarny. 18 19 20 maulana - bramin aszrafizacja - sanskrytyzacja Obie te postacie to funkcjonariusze stojący na straży wielkiej tradycji po obu stronach. Rodzaj relacji, w jakiej poszczególne grupy społeczne lub jednostki pozostają z nimi, lub zakres korzystania z ich usług rytualnych, decyduje natomiast o pozycji w hierarchii społecznej zarówno w islamie, jak i w hinduizmie, bez względu na to, czy będzie to przedstawiane w katego­ riach czystości rytualnej, czy też - znajomości kanonu prawa. Warto dodać, że jeszcze na początku wpływów islamskich w Indii ten rodzaj „kapłaństwa" muzułmańskiego nie był dziedziczny (Singh 1986 s. 66). Jednak ostatecznie, prawdopodobnie na skutek zderzenia z potężnym miejscowym żywiołem, który wpłynął na zmianę oblicza islamu w Indii, przyjął wówczas formę systemu dziedzicznego. Aż do dziś funkcjonariusze podtrzymujący wielką 1 8 D asan ami to nazwa 10 zakonów ascetycznych założonych przez Szankaraczarję. Bramini z subkasty Radżgor i Saraswati związani są z Rabari, Czaran a także Radżputami; Pardżija z Ahirami; Gulra obsługują kasty nieczyste. Ulema lub inaczej maulana, ma ul vi to znawca prawa kanonicznego, a nie kapłan. 1 9 2 0 �108 DAGNOSŁAW DEMSKI tradycję islamu uważani są za potomków najeźdźców. Są więc obcego po­ chodzenia i to decyduje o ich przynależności do aszraf, czyli 4 głównych grup: Sajjed, Szejkh, Mughal i Pathan , Z tej czwórki pierwsi dwaj - Sajjed i Szejkh są przyjmowani jako potomkowie świętych, podobnie jak bramini. Mughal i Pathan natomiast stanowili arystokrację feudalną i wojsko. Oczywiście, na skutek głębokiego kontaktu z żywiołem miejscowym islam musiał ulec pewnym modyfikacjom i wchłonął wiele wcześniejszych elemen­ tów kulturowych lub społecznych. Jak to zwykle bywa, podbój Indii nie wywodził się tylko z pobudek czysto religijnych, decydowały motywy doraź­ ne i materialne (Singh 1986 s. 68). Do X V I w. n.e. powstało w Indii 17 szkół sufickich. Tradycja sufizm podkreślała mocno to, co przemawiało najbardziej do prostych ludzi - nie­ śmiertelny wymiar świata (Singh 1986 s. 68). A także postacie, funkcjonujące do dziś w kulturze ludowej Indii i Pakistanu, jak fakir, pir, swym przykładem nieprawdopodobnego czasem ascetyzmu i pobożności skutecznie oddziały­ wały na wyobraźnię ludową, pociągając różne grupy, zarówno plemienne, jak i kastowe w kierunku islamu. Również brak rygorystyczne przestrzega­ nego rytuału był w tym przypadku elementem sprzyjającym atrakcyjności islamu. To właśnie tego rodzaju postacie przyczyniły się najbardziej do nawrócenia na islam tak dużych mas ludzkich, przede wszystkim dzięki temu że przemawiały tak samo lub bardzo .podobnie jak lokalni ludzie wiary i wiedzy. Okazały się mniej sztywne, ortodoksyjne i rygorystyczne niż np. ulemowie. O zderzeniu obu żywiołów (hinduskiego i muzułmańskiego) w ka­ tegoriach wielkich tradycji hinduizmu i islamu pisze (Singh 1986 s. 70). W jego ujęciu podział na małą i wielką tradyqe hinduizmu jest jednak zbyt uproszczony. Zaliczył on do wielkiej tradycji islamu tylko grupy np. Pathanów, Arabów, a do małej tradycji - tylko konwertytów z hinduizmu. Przecież mamy również przykład małej tradycji Beludżów, czy wymienianych przez niego Pathanów. W przypadku relaq'i zachodzących pomiędzy trady­ cją plemienną a hinduizmem lub islamem nie istniała prawdopodobnie tylko otwarta konfrontaq'a. Całkowite zanegowanie jakichkolwiek wartości dru­ giej strony. Co jest natomiast charakterystyczne dla relacji hinduizm - islam w kategoriach wielkich tradyqi, to niemożliwa do pokonania bariera orto­ doksji i rytuału, przepaść, postrzeganie drugiej strony jako absolutne za­ przeczenie własnej kultury i religii, odwrócony obraz obcej kultury i wiary . 21 22 2 1 Proces aszrafizacji polega na przejmowaniu cech warstw wyższych przez konwertytów. Przypomina to analogiczny proces sanskrytyzacji. Najczęściej wymieniane różnice pomiędzy nimi hindusami a muzułmanami są następują­ ce: muzułmanie - preferują małżeństwo kuzynowskie, - modlą się w kierunku na zachód, - jedzą mięso, w tym wołowinę, - zapinają ubrania z innej strony - nie malują znaku „tika" na czole, - grzebią ciała swoich zmarłych w ziemi. 2 2 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 109 Ten sam sposób patrzenia ma miejsce po obu stronach, ponadto każda ze stron uważa się za leżącą zdecydowanie wyżej od drugiej. Bardziej precyzyjne określenie granicy pomiędzy hinduizmem i islamem wymagałoby podania definicji np. hinduizmu, ale to przekroczyłoby tylko zakres tego artykułu, tym bardziej, że zawsze przysparzało kłopotów. Nie­ mniej trzeba stwierdzić, że istnieją liczne zbieżne elementy pomiędzy ludo­ wym a ortodokcyjnym hinduizmem. Nie można więc traktować tych żywio­ łów jako całkowicie odrębnych. Na hinduski mechanizm procesu akulturacji można też spojrzeć z innej strony. Wiąże się on z powolnym porzucaniem starej struktury społecznej i gospodarczej opartej na samowystarczalności, ograniczeniu kontaktów zewnętrznych i powtarzaniu corocznego porządku. Proces ten określić moż­ na jako pozbywanie się elementów etnicznych. Jest to więc forma de-etnizacji drobnych społeczności plemiennych i asymilowania ich w szerszym kontek­ ście społecznym, w którym o miejscu i statusie zajmowania przez grupę decyduje określona użyteczność dla większej całości, czyli funkcja ekono­ miczna i symboliczna w nowym systemie. Czy i w jakich przypadkach całkowita de-etnizacja jest możliwa w Indii? Czy zawsze miała miejsce? Dżatowie z pogranicza indyjsko-pakistańskiego mogą być np. wyjątkiem od tej reguły. Z drugiej strony, proces islamizacji nowych plemion nie prowadził do ich de-etnizacji, przeciwnie - zachowywał nietknięte zastane struktury plemienne i lokalne. Jest jedną z podstawowych różnic pomiędzy strategią adaptacji kulturowych hinduizmu i islamu. Poniższa tabela przedstawia zarys modeli kulturowych trójkąta. Jest to propozycja mająca za cel unaocznienie podstawowych różnic pomiędzy ele­ mentami tradycji plemiennej, hinduizmu i islamu. Podobne propozycje mo­ delowe przedstawiali m.in. David Gellner pracujący na materiale nepalskim (Gellner 1991, a częściowo Andre Beteille (Beteille 1970, 1977) i Mahadev Apte (Apte 1977). Przejście z tradycji plemiennej na hinduizm polega m. in. na przyjmowa­ niu bardziej złożnego rytuału, uznania zasad hierarchii społecznej jako or­ ganizujących współżycie i współpracę wszystkich członków, wprowadzeniu zorganizowanego podziału pracy i wzięciu pod większą kontrolę pozycji kobiet oraz ograniczeniu związków z innymi religiami. Niektóre z tych elementów pojawiałyby się przy przejściu z tradycji plemiennej na islam. Nie omawiam szerzej tego przypadku ponieważ kwestia ta wymaga pogłębionych badań, np. wśród Pathanów, Beludżów lub Brahui. Nie spotkałem się z tego rodzaju porównaniem w literaturze. Celem zasygnalizowania problemu przedstawiam tylko kilka przykładowych różnic: 23 2 3 Na temat znaczenia terminu qaum występują rozbieżności (Rao 1988). Jest to pojęcie stosowane powszechnie na terenie Pakistanu, ale również przez niektóre grupy muzułmanów lub Dżatów w północno-zachodnich Indiach. W zależności od kontekstu można oznaczać naród, plemię, klan. �по DAGNOSŁAW DEMSKI kapłani rytuał panteon hierarchia gospodarka podział pracy stosunek do państwa struktura społe­ czna pozycja kobiet pokrewieństwo posag zięć związki z innymi religiami język kapłani rytuał struktura społ. obszar język małżeństwo hinduizm tradycja plemienna brahman „czysty" maksimum komplikacji zbliżony do królewskiego, miejski Brahma, Wisznu, Siwa hierarchia osiadłe rolnictwo zorganizowany pod kontrolą lokalny specjalista krwawe ofiary prosty wiejski lokalne bóstwa, Matadżi równość przejściowe rolnictwo, pasterstwo prosty poza kontrolą państwa organizacja kastowa klanowa pod ścisłą kontrolą zakaz powtórnego małżeństwa wdów zakaz rozwodów zakaz ślubu z kuzynem matki posag (dowry) swoboda lewirat, poliandria czczony jako Wisznu brak rozwody preferowana córka brata matki cena za pannę, lub pan młody odpracowuje służy teściowi otwarte literacki, sanskryt analfabetyzm, dialekty islam tradycja plemienna maulana (ulema) meczet klanowa, qaum szerszy literackie preferowana córka brata matki lokalny specjalista, pir darga klanowa, qaum lokalny tradycja ustna preferowana córka brata matki, lewirat 23 Ale wróćmy do początku, czyli do pasterzy, których życie z racji codzien­ nych wędrówek przynosi więcej kontaktów. Te liczniejsze kontakty rodzą więcej sytuacji, prowadzących do konfrontacji postaw i manifestacji swojej tożsomosci w zależności od osoby lub grupy, z którą pasterz się spotyka, albo od miejsca, w którym ten kontakt zachodzi. Jest to jednak temat który wymaga odrębnego opracowania. Jak stwierdził Brian Spooner „nomadyzm pasterzy był pierwotnie sposobem przeżycia i jako taki obejmował adaptację do środowiska naturalnego, co niekoniecznie oznaczało jakiekolwiek zjawis­ ko kulturowe" . Oznacza to, że był to raczej stan niedookreśloności niż 24 ** Podaję to za (Sharma 1976). �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 111 w pełni rozwinięte zjawisko kulturowe. Był to żywioł, który dopiero po bardziej intensywnych kontaktach z otoczeniem, np. przez osiedlenie lub drogą większej wymiany usług, nabiera nowych kształtów o bardziej wyra­ zistych cechach kulturowych. Niektórzy autorzy mówią wręcz o jakiejś formie świeckiego charakteru nomadów. Ich religijną ekspresję cechuje inne zabarwienie niż w bardziej powszechnych przejawach tego zjawiska. Mary Douglas pisze o nich tak: „[...] świeccy w sensie tego świata, świeccy w sensie braku poszukiwań transcendentnego znaczenia w życiu codziennym, świeccy w sensie niekorzystania z jakichś określonych wyspecjalizowanych instytucji religijnych [...]" (Douglas 1973, s.134). Wydaje się, że trudno byłoby od­ mówić im wiary, z pewnością jest ona głęboka i stanowi zaplecze, dzięki któremu byli w stanie przetrwać. Być może mniej uwagi poświęcają rytuało­ wi, lub rytuał ten został ograniczony dominimum. Z powodu trybu życia i licznych kontaktów dla obserwatorów z zewnątrz wydają się bardziej neutralni lub nieokreśleni. Zderzenie z otoczeniem, czy osiedlenie staje się wyzwaniem dla ich dotychczasowego trybu życia i wiary, jest to sytuacja, która wymaga od nich określenia się. Z tego też powodu mogły zaistnieć pewne wątpliwości, których wyrazem było np. uznawanie Rabari za muzuł­ manów, o czym była mowa na początku, a także przynależnośćć niektórych nomadów-pasterzy z pogranicza, jak np. Beludżowie, Gudżarowie, do jednej z bardziej tolerancyjnych sekt muzułmańskich hanifa, a nie innej. Przypadek pasterzy-nomadów z terenów pogranicza północno-zachod­ nich Indii można prześledzić na podstawie źródeł historycznych. Region Sindu, zachodniego Radżastanu i Gudżaratu, a więc obszar od rzeki Indus na zachodzie po łańcuch gór Aravalli w Radzastanie i błota Rann w Gudżaracie, podobnie jak całe północne tereny Indii, był w IV w. n.e. świadkiem inwazji plemion koczowniczych z Azji Centralnej, która doprowadziła do upadku wielkiego imperium Maurja Guptów . Najeźdźcy znani są z prze­ kazów historycznych jako Hunowie, ale towarzyszyli im m.in. Gurdżarowie. Założyli oni kilka małych państw, z których najbardziej znane było państwo Toramany. Był to okres dużego rozdrobnienia, migracji ludów i wymieszania z obcymi elementami w północnych Indiach. W V I I I w. n.e. pojawili się na subkontynencie indyjskim pierwsi muzułmanie. Był to Mo­ hammad bin Qassim, który przybył do Sindu, gdzie wówczas istniało pańs­ two hinduskie, w którym władzę sprawował uzurpator Chach. Muzułmanie nie mieli przewagi wojskowej, ale nieoczekiwanie przybyszów poparły nie­ które lokalne plemiona, m.in. Dżat. Legenda Mohammada bin Qassima jest żywa wśród Dżatów z Sindu aż do dnia dzisiejszego. Według niej, Dżatowie poparli przybyszów ponieważ byli pozbawieni jakichkolwiek praw w tym czasie. Wystąpienie nowej siły na zachodzie Indii i jej kolejne sukcesy spowodowały reakcję. Jest to czas pojawienia się na scenie historii subkon­ tynentu indyjskiego nowej klasy - Radżputów. To właśnie w północno25 Maurja Gupta był Dżatem według (Pradhan 1966). �112 DAGNOSŁAW DEMSKI zachodnich Indiach powstało w owym czasie wiele państw rządzących przez klany radżpuckie. Byli oni Hindusami, jednak charakteryzował ich odmien­ ny etos. Nawiązywali do etosu legendarnej warstwy rycerskiej (kszatrija). Nie byli jednak z pewnością ich potomkami, a wśród większości klanów radżpuckich można doszukać się elementów obcych sugerujących raczej ich ścisłe związki z koczowniokami, którzy najechali Indie kilka wieków wcześniej i zasymilowali się. Charakterystyczne, że większość współcześnie żyjących kast pasterzy podtrzymuje swoje historyczne związki z Radżputami (Rabari), albo wywodzi swoje pochodzenie od Kryszny (Ahir). Z kolei kasta Czaran, która porzuciła swoje tradycyjne zajecie-pasterstwo, znana jest powszechnie w północno-zachodniej Indii jako najbardziej zaufana kasta Radżputów. Są oni prawdopodobnie potomkami warstwy kapłańskiej przybyszów, ale to odrębny temat. Państwa radżpuckie stały się ostatecznie główną siłą stano­ wiącą opór późniejszym falom podboju Indii przez muzułmanów. Ludowy folklor pasterzy z tego regionu przechowuje do dzisiaj etos walki z żywiołem muzułmańskim. Lata podboju północno-zachodnich Indii przez muzułma­ nów spowodowały, że pozostające jeszcze do niedawna w stanie dość nieza­ leżnym plemiona pasterzy koczowników zmuszone były powoli do samookreślenia. W sytuacji zmian politycznych, powstawania nowych granic stan nieokreślenia przestał być już wystarczający. Stąd decyzje o podejmowamiu ściślejsszych więzów z lokalnymi ośrodkami władzy. W ten sposób powstali zapewnie Rabari, jako jeszcze do niedawna grupa niezależnych pasterzy wielbłądów, zajmująca się także chętnie rozbojem (stąd pochodzi ich nazwa Rabari), teraz w wyniku większych związków z lokalną władzą Radżputów znaleźli się w kręgu cywilizacji indyjskiej. Podaje się nawet miejsce i orien­ tacyjną datę powstania władz kastowych - Umarkot w pakistańskiej prowinq'i Sind około 1000 roku n.e. . Jak już wspomniałem, inne wersje podają, że Rabari powstali lub przynajmniej wywodzą się z Marwaru. Gudżarowie i Dżatowie w miejscach gdzie dominowali liczebnie zachowali większą siłę i przetrwali zachowując wewnętrzną integrację . Na terenach, na których ostatecznie zwyciężyła dominacja jednej lub drugiej strony, tzn. islamu lub hinduizmu, przyjęli wiarę preferowaną przez lokalną władzę. Zderzenie się dwóch systemów kulturowych doprowadziło na tym terenie do synkretyzmu, któremu nie uległo tylko niewiele społeczności. Z pewnością dużo zamiesza­ nia wprowadza np. uczestnictwo Rabari w świętach hinduskich z jednej strony oraz w niektórych świętach muzułmańskich z drugiej strony. Wiara w cudowną moc grobów świętych muzułmańskich jest równie powszechna. Powiada się, że np. w Kaczczhu patronami niemal każdej wsi są: jedna z wielu Matadżi i jeden z tysiący lokalnych pirów. Sprawa przestrzegania rytuałów rodzinnych też wzbudza nieco zamieszania. Osiedlanie się lub 26 27 2 6 Miejscem założenia kasty Czaran, według ich tradycji, była miejscowość Andżar w Kaczczh (również około 1000 roku. Przykładem tego jest państwo Dżatów w Bharatpur w X I X w. n.e. 2 7 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 113 potrzeba intensywniejszej wymiany usług z otoczenia wymusza konieczność zamanifestowania sweojej przynależności do określonego systemu. W spo­ łecznościach plemiennych lub wiejskich poziom integracji grupowej oparty na systemie krewniaczym był wystarczający przede wszystkim z racji względ­ nej samowystarczalności, z tym wiązała się także władza i możliwość kont­ roli. W większej zbiorowości np. wiejskiej lub państwowej integracja nie może natomiast opierać się już na bazie grupy krewniaczej (wówczas nowy wspólny rytuał przejmuje rolę czynnika integrującego). Czym jest w takim razie uczestnictwo Rabari lub innych hindusów w corocznym rytuale po­ święconym lokalnemu pirowi? Przypomnijmy, że czasem inni Hindusi twier­ dzą, że Rabari są muzułmanami lub wyznawcami świętych muzułmańskich, sami zainterosowani natomiast, np. Rabari, oczywiście temu zaprzeczają, deklarując równocześnie głośno swoją wrogość wobec wszystkich wyznaw­ ców islamu. Czasem także sugerują, że to Rabari z pakistańskiego Sindu są muzułmanami. Generalnie Rabari są akceptowani jako Hindusi. Prawdopo­ dobnie jednak jako zbiorowość manifestują swoje niewątpliwe związki z jed­ ną z form hinduizmu, z drugiej jednak strony na niższym, lokalnym pozio­ mie regionalnej społeczności, w której połowę stanowią muzułmanie, mani­ festują jak gdyby na użytek „wewnętrzny" łączność z tą ziemią, na której jej genius loci wyraża się w taki właśnie sposób. Jest to zaspokajanie swoich potrzeb duchowych (poznawczych) równie spontanicznie jak w pozostałych rytuałach. Uczestnictwo w wielkich dorocznych świętach obejmuje natomiast rytuały związane z wielką tradycją hinduizmu, Divali, Kriszna dżajanti, Navaratri, w których biorą udział wspólnie na równych prawach obok wszystkich pozostałych kast, w tym również tych najwyższych. 28 Hinduski rytuał religijny Kula Devi ma odpowiednik w rytuale rodzin­ nych bóstw opiekuńczych w tradycji plemiennej. Jest on jednym z ostatnich elementów, jakie zanikają w warunkach kontaktu i akulturacji. Kula Devi jako bósteo rodzinne łączy danego członka rodziny z całym szeregiem jego przodków. Znane są jednak przypadki zmiany bóstwa opiekuńczego, nie tylko w drodze konwersji na islam. Z drugiej strony przykładem wskazują­ cym trwałość i powolne zanikanie dotychczasowego rytuału są znane przy­ padki (m.in. wśród Gudżarów nawróconych na islam) przestrzegania pew­ nych form kultu bóstw opiekuńczych, a nawet składanie ofiary z pożywienia na grobie zmarłego członka rodziny. Więcej powiedziano już o opozycji tradycja plemienna-hinduizm, znacznie mniej prac zostało poświęconych relacji tradycja plemienna-islam. Na omawianym pograniczu niektóre grupy muzułmanów, a wśród nich także Dżatowie z Dolnego Sindu, nie korzystają z usług maulany, posiadają natomiast własnych funkcjonariuszy religijnych. Takim funkqonariuszem rytualnym może być np. wymieniany już kilka­ krotnie pir. W takim przypadku wpływ ortodoksji muzułmańskiej jest raczej M Kula devi - bóstwo opiekuńcze rodziny. Rytuał odprawiany codziennie przez gospodarza domu. �114 DAGNOSŁAW DEMSKI ograniczony. Warto pamiętać, że święci niektórych niebramińskich kultów np. Gorakhnatha (Briggs 1982) są także czasem określani terminem pir. W kulturze ludowej pir to święty człowiek, jak się okazuje nie zawsze muzułmanin. Na styku tych trzech modeli w przypadku subkontynentu indyjskiego szuka się tradycyjnie elementów hinduskich w kulturze społeczności muzuł­ mańskich. Oczywiście jest to uzasadnienie z tej racji, że większość muzuł­ manów to konwertyci. Pozostali to obcy, którzy przybyli do Indii z Bliskiego Wschodu lub Azji Centralnej. Niemniej tereny pogranicza, które tu omawia­ łem uważam z jednej strony za przykład owej zmiany kulturowej na linii hinduizm - islam, ale z drugiej strony, co jest z pewnością równie ciekawe, przykład zachowania elementów kultur wcześniejszych, tzn. zarówno pre-hinduskich, jak i pre-islamskich np. wspomniani wyżej Kafrowie (Kalaszowie), czy Beludżowie. Głębsza analiza dałaby nam możliwość zrozumienia różnic w stosowanych przez obie te wielkie religie strategiach ekspansji, jak i różnic w oferowanym przez nie przesłaniu lub objawieniu. Obydwie trady­ cje, aby móc rozszerzyć lub utrzymywać swoje wpływy musiały liczyć się z nieustającą wymianą elementów kulturowych pochodzących z lokalnego podłoża małej tradyq'i. Prawdopodobnie jest także przyczyną istnienia wielu wspólnych elementów obu stron na poziomie tradycji. Być może porównanie przykładowe jednej z sąsiadujących ze sobą małych tradycji hinduizmu i islamu z terenu pogranicza przyniosłoby wiele nowych, ciekawych i może nieoczekiwanych spostrzeżeń. W mniej lub bardziej dokładny sposób prześledzić można zmiany za­ chodzące w ramach procesów hinduizacji i islamizacji społeczności plemien­ nych. Są to procesy przebiegające względnie płynnie, a ruch zachodzi tylko w jedną stronę (wyjątkiem może być wspomniany już ruch Dżharkhand w Indii). Zmiany na styku hinduizmu i islamu natomiast zachodziły zwykle w bardziej gwałtowny sposób, a przynajmniej były bardziej naładowane emoq'ami; przejście na dregą stronę często traktowano wkategoriach zdrady. Dlaczego? Było to przejście pomiędzy dwoma równorzędnie rozwiniętymi systemami kulturowymi, nie wiązało się jednak z awansem cywilizacyjnym, raczej z konkretnymi doraźnymi korzyściami. W takiej sytuaq'i, kiedy druga strona nie objawia znaków słabości, a przez to stanowi zagrożenie - jej obraz postrzegany jest w kategoriach wroga, odwrócenia panujących na tym świecie wszelkich norm i wartości. Nie ma też praktycznie możliwości rozwiązania spornych spraw drogą po­ kojową. Konflikt, który jest przecież zjawiskiem naturalnym nie może być inaczej rozwiązany jak poprzez użycie siły. W rzeczywistości obszary po­ granicza, na którym doszło do zderzenia obu systemów, z uwagi na swój 29 2 9 Związana z kultem niebramińskim postać założycieli zakonu joginów - Gorakhnatha jest interesująca. Uważany był przez buddystów za jednego z buddyjskich mahasidhów. Jeden z jego uczniów Dhoramnath przybył do Kaczczhu z Paszawaru. �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 115 autentyczny charakter są zwykle w stanie zaoferować rozwiązanie, będące próbą syntezy. W naszym przypadku są to sekty wyrosłe zarówno na pod­ łożu hinduizmu, jak i islamu. Do tych sekt można zaliczyć Sikhów, jak i ismaelitów, ale także (chociaż może w mniejszym stopniu) Rabari, Gudżarów i Dżatów. Kulty, sekty, jak i synkretyzm prezentowany przez grupy żyjące na tym obszarze pogranicza wynikły z potrzeby znalezienia nowej tożsamości niezależnej od obu stron oraz potrzeby zamanifestowania naj­ ważniejszej kwestii, jaką jest poczucie autonomiczności i niezależności. Choć spotkały się z silną presją z obu stron, są one najlepszym przykładem tego, o czym mówił Uberoi, że historia pogranicza, strefy, lub regionu auto­ nomicznego podlega rytmicznym zmianom w postaci kolejnych procesów oddzielenia, ponownego zetknięcia i wymiany na różnych poziomach życia (Uberoi 1976, s. 74). Istotne wydaje się być to, że wymiana kulturowa w sferze materii przede wszystkim, ale także i w sferze ducha jest zawsze żywa. Jednakże na poziomie świadomości i tożsamości podlega zwykle bardziej rygorystycznym regułom. Nie można mieć równocześnie dwóch bogów. Dlaczego? Sprawa tożsamości jest zawsze reakcją na wyzwanie z zewnątrz, dlatego też wymaga od nas konkretnej odpowiedzi, podczas gdy rzeczywistość ducha i materii pozwala nam sięgać swobodnie bez koniecz­ ności traktowania ich w innych kategoriach. Literatura A h m a d Z. 1977 Caste Elements Among the Muslims of Bihar, [w:] The New Wind. Changing Identities in South Asia, K. David (red.), The Hague, s. 337-356. A h m e d A. (red). 1970 Tribal Islam, London. Apte M. 1977 Region, Religion and Language: Parameters of Identity in the Process of Accul­ turation, [w:] 77ie New Wind. Changing Identities in South Asia, K. David (red.), The Hague, s. 383-392 B a r n e t t S. 1977 Identity Choice and Caste Ideology in Contemporary South India, [w:] The New Wind. Changing Identities in South Asia, K. David (red.), The Hague, s. 393-416. B a r t h F. 1969 Ethnic Groups and Boundaries: The Social Organization of Culture Difference, Bergen. B e t e i l l e A. 1970 Race, Caste and Gender, „Man" (N.S.), t. 25, s. 489-504. 1977 The Definition of Tribe, [w:] Tribe Caste and Religion in India, (red.) R. Thapar, Meerut, s. 7-14. Brigss G.W 1982 Gorakhnath and the Kanphata Yogis, New Delhi. B u r g h a r t R. 1978 Hierarchical Models of the Hindu Social System, „Man" (N.S.), 1.13, nr 4, s. 519-536. �116 DAGNOSŁAW DEMSKI Douglas M . 1973 Natural Symbols, New York. F u l l e r C.J. 1988 The Hindu Pantheon and the Legitimation of Hierarchy, „Man" (N.S.), t. 23, nr 1, s. 19-39. Gaborieau M . 1989 From Al-Beruni to Jinnah. Idiom, ritual and ideology of the Hindu-Muslim confron­ tation in South Asia, „Anthropology Today", t. 3, s. 37-44. Geertz C. 1966 Religion as a Cultural System, [w:] Anthropological Approaches to the Study of Religion, M . Banton (red.), London, s. 1-46. G e l l n e r D. 1991 Hinduism, Tribalism and the Position of Women: The Problem of Newar Identity, „Man" (N.S.), t. 26, nr 1 s. 105-125. Glazer N . , M o y n i h a n D.P. (red.) 1975 Ethnicity: Theory and Experience, Cambridge Mass. Isaacs H . 1975 Idols of the Tribe: Group Identity and Political Change, [w:] Ethnicity: Theory and Experience, N . Glazer, D.P. Moynihan (red.), Cambridge Mass. K i e n i e w i c z J. 1980 Historia Indii, Warszawa. K a u r R. 1986 Jat Sikhs: a question of identity, ..Contribution to Indian Sociology"" (N.S.), t. 20, nr 2, s. 221-139. L o u d e J-Y., V. L i e v r e 1984 Solstice Paien, Fetes d'hiver chez les Kalash du nord Pakistan, Paris. 1987 Fetes d'ete chez les Kalash du Nord-Pakistan: Cascades de lait, vin de jambes et berger geniteur, „FEthnográphie", Nouvelle Serie, nr 100-101, s. 191-220. M e n c h e r P. 1974 The Caste System Upside Down or The Not-so Mysterious East, „Current An­ thropology", t. 15, nr 4, s. 469-494. Negi R.S. 1982 Population Structure of a Pastoral Nomadic Community of the Himalayas, [w:] Nomads in India: Proceedinges of the National Seminar, A. Misra, K.C. Malhotra (red.) Calcutta. P r a d h a n M.C. 1966 The Political System of the Jats of Northern India, Bombay. Rao A. 1988 Levels and Boundaries in native models: Social grouping among the Bakkarwals of the Western Himalayas, ..Contributions to Indian Sociology", (N.S.), t. 22, nr 2, s. 195-227. Sahlins M . 1968 Tribesmen, Englewood Cliffs N.J. Salzmann P. 1978 Ideology and Change in Tribal Society, „Man" (N.S.), t. 13, nr 4, s. 618-637. Sarkar R., V. Sarkar, M . K . Raha 1982 The Gujjars and their society, [w:] Nomads in India: Proceedings of the National Seminar, A. Misra, K.C. Malhotra Calcutta Sharma J.C. 1982 Communicational and Educational Problems of Gujars - A Pastoral Nomadic Tribe, [w:] A. Misra, K.C. Malhotra (red.) Nomads in India: Proceedings of the National Seminar, Calcutta. �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 117 Singer M . . 1972 When a Great Tradition modernizes, New York. Singh Y. 1986 Modernization of Indian Tradition (A Systemic Study of Social Change), Jaipur. Sihgh U b e r o i J.P. 1973 Between Oxus and Indus. A lokal history of the frontier 500 ВС to 1925 AD, Smith, В., Indian Horizons", t. XXXII, nr 1, s. 67-83. 1991 Classifying Animals and Humans in Ancient India, „Man" (N.S.), t. 26, nr 3, s. 527-548. Srinivas M.N. 1952 Religion and Society among the Coorgs of South India, Oxford. Thapliyal U. 1971 Foreign Elements in Ancient Indian Society. 2nd century ВС to 7 th century AD, new Delhi. T o d J. 1899 The Annals and Antiquities of Rajasthan or the Central and Western Rajpoot States of India, Calcutta, 1.1—II. U b e r o i J.P.S. (patrz - Singh Uberoi, J.P.) 1973 U b e r o i J.P.S. 1976 The Structural Concept of Asian Frontier, [w:] History and Society. Essays in honor of Niharanjan Ray, D. Chattopadhyaya) (red.), Calcutta, s. 67-77. W e s t p h a l - H e l l b u s c h S. 1964 The Jat of Pakistan, Berlin. W e s t p h a l - H e l l b u s c h S., Westphal H . 1974 Hinduistische Viehzuchter in Nord-Westliche Indian, t. 1, Die Rabari, t. 2, Die Bharvad und die Choran), Berlin. DAGNOSŁAW DEMSKI Some Problems of Cultural Frontier in the Case of Pastoral Communities from North-West India Summary It is no doubt to mention a large number of publications concerned to the folk Hinduism. The most significant contributions to the exegesis of Hindu tradition dealt with the mutual influences of two poles: orthodox and tribal tradition, Great and Little traditions. Process of cultural change and the uncountless ways of social adaptation has been undertaken and studied thoroughly by some authors from Islamic countries including those from Pakistan and those described the casse of the process of sanskritization. The examples of tribal Islam and folk Hinduism are well displayed by scholars. But what about the frontier regions? Author of this paper focused on another aspect of this problem. The main question is about the choices possible for people inhabiting the cultural frontiers in their struggle for cultural survival. The main material of this research were several pastoral castes and tribes mostly from Gujarat, Rajasthan, Punjab and Sindh from Indo-Pakistani border. There are many cultural similarities between them and in some of these cases is an awareness of common historical past, not mention the same professional work. Rabaris, Ahirs, Jats, Gujars, Baloches and Samma tribes or Brahuis lived neighbouring each other for so a long time. The political and historical events had changed there so many and it were always the outside changing force. Most of pastoral �118 DAGNOSŁAW DEMSKI tribes were challenged many times by political or economical circumstances and finally forced to settle down here or there despite of permanent instability of ruling classes, and forced to live dose to other communities frequently for the first time in their history. This fact marked tremendously on their life. Because of these processes pastorals from the same stock being under the pressure of distinct influences replaced their outlook, but mostly still keeping some of old cultural traits thus creating a peculiar mixture of two forces: Islam and Hinduism. Author suggested that on the frontier cultural zone here on the periphery of Hinduism traditional tribes had probably the choice of adaptation, thus he pointed out the triangle Islam - Hinduism - tribal tradition as a dominant cultural pattern there. Author mention several cultural distinctions between them being aware that many of them part of cultural pattern of for example Rabaris from Kutch or Gujars from Punjab. This cultural syncretism is possible even on the border of such hostile forces like Islam and Hinduism. Author came back to the concept of prof. Uberoi that people from the Asian frontier zone live according to their own independent and local rhythm of Ufe which inevitably consists of elements from both cultural patterns and periodically coming close to one and going further from other side of border. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/adeef40e27f46881ebaf8e5d771945c6.pdf 36776ac40fcd2c8d27841279f8bb102b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1467 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1357 Title A name given to the resource Nic w przyrodzie nie ginie / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.135-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ III IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) Nic w przyrodzie nie ginie* Narodzenie się to pewność śmierci. Śmierć to pewność narodzin. Nie godzi się więc, byś się smucił tym czego nie można uniknąć... Bhagawadgita Popularne powiedzenie „nic w przyrodzie nie ginie", używane najczęściej żartobliwie w sytuacji, gdy uda nam się odnaleźć długo poszukiwaną zgubę, nie jest pozbawione ogólniejszego i poważniejszego znaczenia. Można je bowiem także odnieść do innych specyficznych przypadków cyrkulacji „dóbr", nie mających nic wspólnego z poszukiwaniem zagubionego obiektu. Nie chodzi przy tym ani o ten rodzaj wymiany ekonomiczno-społecznej, zawierającej domieszkę symboliki i pierwiastka duchowego, o jakim pisał np. B. Malinowski, R. Firth, C. Lévi-Strauss, К. Birket-Smith i inni, mimo że obiekty materialne odgrywają w niej dość ważną rolę, ani też o klasyczną wymianę darów, choć aspekt ten w jakimś stopniu charakteryzuje interesu­ jący mnie typ zachowań. Spektakularne przykłady wymiany prezentów w sytuacjach ceremonial­ nych wskazują, że materialna wartość darów bywa sprawą uboczną. O wiele ważniejsza wydaje się ich symbolika i sam akt obdarowywania, któremu w określonym kontekście obrzędowym przydaje się funkcje magiczne. Skutki tego działania oczekiwane są najczęściej w dwóch podstawowych sferach; * Tekst ten jest rozszerzoną wersją wystąpienia przygotowanego na sympozjum na temat: „Człowiek - społeczeństwo a zjawisko homeostazy", które miało się odbyć w 1991 r. Niestety, sytuacja w nauce okazała się daleka od stanu równowagi, co spowodowało odsunięcie or­ ganizacji wspomnianego sympozjum w bliżej nieokreśloną przyszłość. �136 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ przyjmuje się bowiem, że dar ma moc pomnażania stanu posiadania a jedno­ cześnie wzmacnia strumień życiodanej energii, siły płodności, manifestując też ich pożądaną obecność na różnych poziomach rzeczywistości. Przedmioty występujące w funkcji daru mają wiec siłę tworzenia różnorodnych substancji materialnych i niematerialnych. Zachowują przy tym swą postać przez czas dłuższy (np. gdy jako dar występuje odzież, sprzęty gospodarstwa domo­ wego, pieniądze, biżuteria) lub szybko ulegają zniszczeniu (do tej grupy należą przede wszystkim artykuły spożywcze pochłaniane w czasie kon­ sumpcji). Niezależnie jednak od trwałości podarunku podstawowe znaczenie symboliczne aktu obdarowywania pozostaje niezmienione. Chciałabym przy tym zaznaczyć, że w wielu przypadkach podział na „materialne" i „duchowe", podobnie jak wyznaczanie wyraźnych granic między tymi sferami, jest wyłącznie sprawą umowną, służącą celom porząd­ kowym, mimo że ten sposób widzenia właściwy jest zarówno większości badaczy kultury, jak i wielu badanym przez nich społeczeństwom, zwłaszcza tym, które daleko odeszły od pierwotnych systemów wierzeń i zachowań. Materia ma bowiem swego „ducha", tj. określony rodzaj promieniowania, energii, prany, plazmy itp. Potwierdzają to m.in. rozwijające się błyskawicz­ nie w ostatnich latach badania w takich dziedzinach jak: biofizyka, bioelektronika, psychotronika, radiestezja i in. Śledząc efekty tych badań dochodzę jednak do wniosku, iż bardzo często mamy do czynienia z ponownym odkrywaniem przed światem istoty pierwotnych wierzeń i przekładaniem ich na precyzyjny język współczesnej nauki. Pora jednak wrócić do zasadniczego nurtu rozważań. Najprostsza sytuacja ceremonialnego przekazu darów ma charakter rela­ cji dwustronnej, dwukierunkowej. Można też przyjąć, że jej uczestnicy dzia­ łają dobrowolnie, spodziewane korzyści zaś nie zależą od wielkości i wartości materialnej podarunków. Nikt też nie powinien czuć się poszkodowany. Zdarzają się jednak sytuacje, gdy przekaz dóbr odbywa się na innych zasadach. Osoba oddająca przynależne jej dobro nie otrzymuje bowiem w zamian niczego. Można również wątpić, czy czyni to ochotnie, zwłaszcza jeśli jest świadoma znaczenia zachowań, w których centrum się znajduje. Dla ilustracji posłużę się przykładem bliskiej mi kultury mongolskiej (będę się do niej jeszcze odwoływać parokrotnie). W okresie noworocznym powszechnie realizowany jest tu zwyczajowy wymóg odwiedzania rodziny, znajomych, sąsiadów, zwłaszcza zaś ludzi sta­ rych. Te masowe wizyty traktowane są najczęściej (i przez pasterzy mongol­ skich, i przez badaczy) jako przejaw dążenia do wzmocnienia więzi społecz­ nych, wyraz szczególnych uczuć, przede wszystkim szacunku dla starców, jeden z możliwych sposobów spędzania świątecznego czasu itp. Jednak tak gorliwe odwiedzanie starców podczas Nowego Roku posiada tzw. „drugie dno" nie mające nic wspólnego z uczuciami ani realizacją potrzeby kontak­ tów towarzyskich, a kryjące pewną matematyczną kalkulację o symbolicz­ nym znaczeniu. Wyłożę ją słowami jednego z moich informatorów (z ajmaku �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 137 kobdoskiego): „Kiedy składa się wizyty ludziom starym podczas Nowego Roku, jest to nie tylko oznaka szacunku. Przede wszystkim chodzi o to, by wziąć lata od starego człowiek i dodać je do własnych, by żyć tak długo jak ów starzec" . Ta ciekawa - przyznajmy - koncepcja nieodparcie rodzi pytanie: czy „zabierając lata" staremu człowiekowi skraca mu się jednocześnie życie? Odpowiedź wydaje się jednoznaczna... „Odejmowanie lat" starcowi i „dodawanie ich" do własnych sankcjono­ wane jest przez specyficzny stosunek Mongołów - potwierdzony jeszcze dla przełomu X I X i X X w. - do śmierci. Raz jeszcze oddajmy głos mongol­ skiemu pasterzowi (mieszkańcowi ajmaku wschodniogobijskiego): „Dawniej mówiono, że gdy ludzie umierają, to będzie dobrze bo znów się odrodzą. Jeżeli człowiek żył długo, to było złym znakiem. Mówiono, że śmierć go nie chce. Przodkowie wierzyli, że człowiek umiera, a potem szybko się odradza. Dobrze jest urodzić się, szybko umrzeć, a potem znów się odrodzić. To lepiej niż żyć długo". Na ścisły związek między długością życia starców i reprezentantów kolej­ nych pokoleń wskazują wierzenia Buriatów-szamanistów, zgodnie z którymi długie życie jest grzechem, długowieczni ludzie zaś żyją na rachunek swoich wnuków i prawnuków (Michajlov 1980, s. 80; podkr. I.K-S). Jak widać, starość miała nie tylko naturalne ale i społecznie określone granice, a śmierć starego człowieka mogła być wydarzeniem oczekiwanym przez pozostałych członków wspólnoty, przyjmowanym przez nich z ra­ dością a nawet z ulgą, jak przyjmuje się wszelkie działania niwelujące skutki „złych znaków". Okazuje się też, że postawa Mongołów i Buriatów wobec długowieczności, tak często stanowiącej cel zabiegów magicznych (m.in. w XIX-pocz. X X w.), ucieleśnianej w rozmaitych symbolach, uka­ zywanej w literaturze jako szczególnie pożądana cecha (wartość) egzy­ stencjalna, nie była jednoznaczna i wyłącznie dodatnia. Podobnie - pozycja ludzi starych, która była gwarancją spokojnego i bezpiecznego żywota tylko do pewnego czasu. Świadectwem stosunku Mongołów do śmierci jest też np. terminologia stosowana na określenie miejsc pochówku. Nazywa sieje пр.: bajan (bogate), elbeg (obfite), dżargałtaj (szczęśliwe), cagaan chiireet (białe obozowisko) itp., wyrażając w ten sposób ideę pomyślności (Tangad 1992, s. 132). Próby zrozumienia sposobu myślenia pasterzy mongolskich i odczytania znaczenia ich słów, oddzielenia tego co potwierdzone przez fakty kulturowe od symbolicznych alegorii, sytuacji życzeniowo-modelowych od rzeczywis­ tych zachowań, przypominają czasem stąpanie po kruchym lodzie. Są ryzy­ kowne, ale pociągające, niekiedy konieczne. Do końca też nie wiadomo, co znajduje się pod spodem. Spektakularnym przykładem może tu być m.in. 1 1 Cytowane tu materiały pochodzą z badań terenowych, jakie przeprowadziłam, uczest­ nicząc w pracach ekspedycji etnograficznej PAN do Mongolii. ( �138 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ informacja o praktykach uśmiercania starców (co ciekawe, w Mongolii mieli im być poddawani wyłącznie mężczyźni). Jak można przypuszczać, celem tych zabiegów było zapobieganie groźnym społecznie skutkom, jakie mogło­ by spowodować przedłużające się ponad miarę życie starego człowieka (wydaje się, że tą społecznie dozwoloną granicą życia było przekroczenie 75-80 lat). Według informacji, które zostały mi podane przez kilkunastu informatorów, reprezentujących zarówno Chałchasów, jak i mongolskie mniejszości etniczne, np. Eletów i Miangatów, jako rzeczywiste fakty z prze­ szłości - kiedy nadchodził czas gdy stary człowiek powinien był rozstać się z życiem, rodzina urządzała uroczystą ucztę w jego domostwie. W pewnym momencie starca częstowano kawałkami tłuszczu z baraniego ogona, a wy­ znaczona osoba (najczęściej wnuk starca) wpychała mu je głęboko do ust i przełyku, pomagając sobie kością goleniową barana. Powodowało to śmierć przez uduszenie. Ten rodzaj zgonu uważany był przez Mongołów za niezwykle szczęśliwy, podobnie jak np. śmierć spowodowana zadławieniem się baranim astragalem podczas posiłku. Jak mi mówiono, człowieka które­ mu się to przydarzyło nie ratowano, pozwalając mu umrzeć w ten „wy­ brany" sposób. Ów szczególny rodzaj postępowania z osobami, które za­ dławiły się jedzeniem został już odnotowany przez Piano Carpiniego. Infor­ muje on ponadto o bezwzględnym zabijaniu ludzi w takich sytuacjach (Putešestvija... 1958, s. 30; por. też Herodot 1959, s. 118). Zwróćmy uwagę na rolę, jaką w przywróceniu stanu równowagi, za­ chwianej przedłużającym się życiem starca, miał do odegrania jego wnuk. Bywało też, że starzy ludzie - świadomi czekającej ich z rąk wnuka śmierci - przyjmowali jego narodziny słowami: „Oto ten, który zada mi śmierć w przyszłości". Nie rzutowało to jednak - jak się wydaje - na stosunki w rodzinie, nie przejawiało się też np. jakimiś aktami niechęci czy braku sympatii w relacjach: dziadek-wnuk. Zwyczaj uśmiercania starców miał być znany także Buriatom i innym ludom Syberii. Informuje o nim np. Potanina (1895, s. 18) sugerując, że praktyka ta była jeszcze stosowana „do niedawna". Technika zabijania była podobna jak u Mongołów - starzec dusił się przełykając długie pasma baraniego tłuszczu. Podobna była też oprawa i sytuacyjny kontekst wyda­ rzenia: uczta urządzana przez krewnych w jurcie starca. Potanina twierdzi, że tego rodzaju praktyce zadawania śmierci podlegali starcy, którzy prze­ kroczyli 70 lat życia. Nie wyjaśnia natomiast przyczyn ani celów wspom­ nianych zachowań. O występowaniu obyczaju „dobrowolnej śmierci" starych ludzi (kobiet i mężczyzn) - przez zadławienie się kawałkami tłuszczu lub mięsa - u Buriatów (a także Jakutów) pisze też np. Michajłow (Michajlov 1980, s. 80-81). Według niego, te początkowo rzeczywiste praktyki z czasem zastąpiono symbolicznymi. Śmierć lub odejście starca miało symbolizować zamknięcie go w zagrodzie. Należy przy tym zauważyć, że moment ten wyznaczało nie przekroczenie określonej granicy wieku lecz narodziny praprawnuka. �139 NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE Niektórzy współcześni badacze - np. S. Szynkiewicz - kwestionują rze­ czywistość występowania praktyk zabijania ludzi, którzy osiągnęli konkretny wiek, lokalizując je wyłącznie na poziomie wydarzeń legendarno-mitycznych. Abstrahując od sytuacji porzucania ludzi słabych, chorych lub nie mogących przyjmować posiłków i skazywania ich w ten sposób na śmierć (które istotnie miały miejsce, zwłaszcza w okresach kryzysowych) Szynkiewicz określa za­ bijanie starców jako „hipotetyczny obyczaj pre-społeczny, ilustrację czasów chaosu" (Szynkiewicz 1981, s. 192). Z chaosem asocjować można jednak także ową sytuację porzucania czy zabijania ludzi starych z powodów - naj­ ogólniej mówiąc - ekonomicznych. Jak wskazują np. badania Kisljakowa (Kisljakov 1970) i Zelenina (1937) - wierzenia różnych ludów Azji stawiają wyraźny znak równości między wprowadzeniem zakazu zabijania starców i zapanowaniem upragnionego ładu. O porzuceniu dawnych praktyk (=cha­ osu) miała zadecydować mądrość starych ludzi i ich życiowe doświadczenie, przydatne dla umocnienia panującego porządku. Dla potrzeb tego szkicu ważna wydaje się jednak nie tyle rzeczywistość czy powszechność występowania praktyk zabijania starców, którzy prze­ kroczyli społecznie dozwoloną granicę życia, lecz cel, jakiemu - w myśl ludowych interpretacji - miałyby one służyć. Zgodnie ze wspomnianą tu mongolską koncepcją życia i śmierci możemy przyjąć, że nadmierna długo­ wieczność hamowała pożądany bieg wydarzeń. Śmierć starca była więc konieczna, by otworzyć drogę dla życia. Nie była to przy tym śmierć ostateczna, absolutna. Starzec odradzał się bowiem z czasem w innej postaci. Jako warunek konieczny dla trwałości życia wspólnoty i całej Natury miała ona nadto znaczenie pozajednostkowe. Informacje o związku przyczynowym między przedłużeniem życia poza określoną granicę a zakłócaniem naturalnego biegu wydarzeń, hamowaniem życiodajnego strumienia, odnajdujemy również m.in. w wypowiedziach nie­ których pasterzy mongolskich na temat zagadek. Według nich, zbyt częste zadawanie zagadek - zwłaszcza w okresie noworocznym - sprawia, że „lata dzielą się i nigdy się nie kończą" (szczególnie niebezpieczne mają być przy tym zagadki, na które nikt nie potrafi znaleźć odpowiedzi) . Dopiero zakoń­ czenie pewnego etapu, potwierdzonego przez śmierć, jawi się jako warunek zmiany stanowiącej możliwość przejścia do nowego okresu (życia). Jest to kardynalna zasada, na której opiera się porządek świata. Jak twierdzi E. Kongás-Maranda, w zagadce następuje gra z ustalonym porządkiem, naruszenie granic aby dla intelektualnego zadowolenia po­ kazać, że nie wszystko jest stałe (Kongás-Maranda 1984 s. 49-50). W myśl tego twierdzenia, zadawanie zagadek podczas noworocznego krystalizo­ wania się ładu, wychodzenia z czasu śmierci, byłoby zabiegiem nie tylko 2 2 Gwoli ścisłości należy dodać, że spotkałam się też z zupełnie przeciwstawnymi opiniami na temat zagadek i zadawania ich podczas Nowego Roku (szerzej patrz: Kabzińska-Stawarz 1991, s. 78-79). �140 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ nierozsądnym, ale i niebezpiecznym. Burzyłoby też harmonię między działa­ niami człowieka i wydarzeniami zachodzącymi w najszerszym, kosmicznym planie. Dążenie do tej harmonii było zaś jedną z cech kultury mongolskiej (wskazują na to m.in. przeprowadzone przeze mnie badania dotyczące gier; patrz: Kabzińska-Stawarz 1991). Motyw śmierci, przez którą rodzi się życie, nowa forma materialnego i duchowego istnienia, pojawia się m.in. w popularnej w Mongolii legendzie 0 genezie instrumentu smyczkowego zwanego morin chuur, a także w zano­ towanych przeze mnie pasterskich opowieściach o powstaniu gry w domino. Materiałem użytym do budowy instrumentu było końskie włosie i skóra. Kamienie domino zaś miały powstać z kości dwunastoletniego chłopca, który zmarł gwałtowną śmiercią. Celem, jaki przyświecał skonstruowaniu obydwu przedmiotów było pragnienie zatrzymania, przedłużenia życia uko­ chanego syna (domino) i konia-przyjaciela (morin chuur). Dzięki zmianie materialnej formy istnienia śmierć człowieka i zwierzęcia stawała się pozorną, czyniąc rozstanie mniej bolesnym. Większość etnologów, jak sądzę, skłania się ku uznaniu koncepcji śmierci (będącej podstawowym warunkiem odrodzenia życia) za jedną z kardynal­ nych zasad tzw. pierwotnego myślenia. Realizacja tej zasady odbywa się zarówno na poziomie abstrakcyjnym, symbolicznym, jak też poprzez nama­ calną, widzialną śmierć konkretnego człowieka lub zwierzęcia, przyjmującą np. formę ofiary. Ofiary te przeznaczone były najczęściej dla rozmaitych duchów, bóstw i sił rządzących życiem człowieka. Podobnie jak w przypadku darów, towarzyszyła im nadzieja na rewanż, otrzymanie określonych dóbr 1 przekaz życiodajnej energii będącej m.in. źródłem płodności natury i kon­ tynuacji wszelkich form życia. Taki był m.in. cel składania ofiar przez pasterzy mongolskich jeszcze na początku naszego stulecia; tak też np. postępowano w Indiach okresu wedyjskiego pragnąc zadośćuczynić bogom i zarazem uzyskać od nich określone łaski: liczne potomstwo, długie życie, obfitość bydła, zwycięstwo w walce (Basham 1973, s. 292-293). Według E. Leacha пр., ten model zachowań oparty jest na zasadzie wymuszania na bóstwach zwrotu przekazanych im w akcie ofiarnym dóbr. Zabicie ofiary zaś służy oddzieleniu jej treści metafizycznej („ducha") od ciała i przeniesienia owej treści do „tamtego świata", by przeszła tę samą drogę, jaką przebyła dusza zmarłego człowieka. Tymczasem - jak twierdzi Leach - bogowie nie potrzebują od ludzi prezentów lecz domagają się znaków podporządkowania, akt ofiarny zaś jest symbolem daru jako pew­ nego rodzaju wyraz stosunków wzajemności, a nie wymiany materialnej (Leach, Greimas 1989, s. 85). Nie wdając się w polemikę z Leachem odnośnie do sposobu interpretacji znaczenia ofiary, chciałabym natomiast zwrócić 3 3 Na asocjację: koń-muzyka zwrócił m.in. uwagę C G . Jung (1956, s. 136) podkreślając, ze muzyka - podobnie jak koń - genetycznie należą do sfery reprodukcji. Asocjacja: kości - gra w domino oparta jest - jak sądzę - na tej samej zasadzie. �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 141 Fot. Dagnoslaw Demski, 1991 uwagę na istotny dla moich rozważań aspekt uwalniania „ducha" ofiary od jej materialnej powłoki i transportowania jej w tej postaci do „tamtego świata". Jest to bowiem wymowny przykład ilustrujący tezę, w myśl której nic w przyrodzie nie ginie (do kwestii tej jeszcze powrócę). R. Girard określił ofiarę terminem „korekcyjnej interwencji" (Girard 1987, s. 298). Choć można by się sprzeczać o to, czy owa funkcja korygująca dotyczy wszystkich rodzajów ofiary (co np. z ofiarą dziękczynną mającą raczej utrzymywać i sankcjonować pewien porządek niż przyczyniać się do jego zmiany?) istotne wydaje się jednak owo regulujące działanie ofiary, zwłaszcza w momencie zachwiania równowagi. Od najdawniejszych czasów tę magiczno-homeostatyczną funkcję przypisywali ofierze m.in. Chińczycy (patrz пр.: Fitzgerald 1974, s. 55-63) nadając jej wymiar kosmiczny. Po­ dobne znaczenie miały też np. ofiary składane przez Buriatów zmarłym przodkom, by zapewnić sobie ich przychylność a zarazem umożliwić im korzystne przerodzenie (Lamaizm... 1983, s. 152). Choć ofiara posiada �142 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ najczęściej konkretne formy materialne, zakres jej oddziaływania i penetracji jest o wiele szerszy. Obejmuje bowiem także obszary niematerialne, wkracza­ jąc w różne wymiary czasu i przestrzeni. Po złożeniu ofiary nie pozostaje żaden widoczny ślad. To, co nadaje się do jedzenia - ulega spożyciu. Niejadalne resztki zaś zbiera się skrupulatnie i np. spala w ogniu. Przychodzi jednak czas, w którym człowiek - jak wierzy - zaczyna doświadczać efektów swego rytualnego działania. Dzieje się tak np. podczas wiosennego ożywienia przyrody, które - jak inne oznaki życia - jest świadectwem płodności natury i krążenia życiodajnej energii na róż­ nych poziomach kosmosu. Zasoby tej energii nie są jednak niewyczerpane. Ich regeneracja wymaga też pomocy człowieka, który sam korzysta z życio­ dajnych strumieni energii (boskiej, kosmicznej). Służą temu m.in. rozmaite zabiegi magiczne praktykowane powszechnie w przeszłości np. w przełomo­ wych momentach cyklu rocznego, a gdzieniegdzie występujące i dziś, choć nie zawsze jesteśmy świadomi ich znaczenia. Przykładem mogą być choćby polskie zwyczaje wielkanocne, zarówno te o pradawnych korzeniach, jak i zaliczane do późniejszej tradycji religijnej, kościelnej. Szczególne znaczenie dla regeneracji zasobów energii kosmicznej i przy­ wrócenia równowagi w naturze mają ofiary, zwłaszcza krwawe. „Zapewniają [one] krążenie energii kosmicznej między różnymi regionami kosmosu; dzięki temu krążeniu utrzymuje się totalne życie" (Eliade 1970, s. 178-179). Interpretując hebrajski zwyczaj ofiarowywania bogom pierworodnego dziecka Eliade stwierdza: „Krew dziecka zasilała nadwyrężoną energię boga, bo bóstwa płodności wyczerpywały swą własną substancję w wysiłku wkładanym w podtrzymywanie świata i zapewnienie obfitości; same więc musiały podlegać okresowej regeneracji". Dopiero kult Jahwe ukształtował innego rodzaju spojrzenie na ofiarę. Moc Jahwe bowiem była niezniszczalna (tamże, s. 179). Ofiary z ludzi występowały w różnych kulturach świata. Składano je w Indiach (Basham 1973, s. 397) i w Chinach (Granet 1973, s. 40, 44, 50, 191 -192 i in.). Praktyki te znane były także Mongołom. Jak donosi „Chronograf' z końca XVII w. (przy czym informacja dotyczy okresów wcześniejszych, nie została bowiem potwierdzona w praktyce w XVII-wiecznej obrzędowości mongolskiej, ani też np. tybetańskiej) ofiary z ludzi przeznaczone były dla bóstwa Nowego Roku i w tym też okresie składane. Na ofiarę przenaczano wybranych młodzieńców [ilu?] i dwie dziewczyny. Młodzieńców zabijano a ich krew wlewano do dzbana i ofiarowywano bóstwu. Uważano też, że jeżeli krew z naczynia zostanie wylana w kierunku nieba - przy wtórze modlitw - to niebo ześle pożądany deszcz w okresie dojrzewania zbiorów. Cały okres noworoczny związany był też z kultem płodności, a dobre powitanie Nowego Roku miało gwarantować pomyślność w nadchodzących miesiącach: dostatek jadła, wzrost stad bydła itp. (Tichomirov 1958, s. 21, 26-27). Motyw składania ofiar z ludzi pojawia się także w legendach mongol­ skich. Jedna z nich, zapisana przeze mnie w ajmaku kobdoskim, powiada, �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 143 że na ofiarę dla władcy Natury Lus sabdaga przeznaczano osiemnastoletnich chłopców. Los padł także na Amgaaseda, który - jako znaleziony w górach sierota - od trzynastego roku życia wychowywany był przez lamę. „Ciało chłopca spalono w ogniu, a Lus poprowadził go drogą stworzoną przez dym do swego państwa. Amgaased został władcą lusów [duchów Natury] i prze­ kazywał im wiedzę, jaką sam zdobył od lamy. Lusy uznały go za swego boga, a Amgaased zabronił im przyjmowania ludzi w ofierze". O ofiarach z ludzi składanych przez Mongołów pisze też np. Michajłow, przytaczając informacje zawarte w kronikach (пр.: Altan tobčzí), w zapis­ kach Raszid ad-dina, Palladija i in. (Michajlov 1980, s. 255-257). Wskazują one m.in., że jeszcze w X V I w. - mimo zakazu wydanego dużo wcześniej przez Kubiłaja - w ważnych momentach życiowych Mongołowie składali ludzi w ofierze przeznaczonej dla Nieba, wybierając w tym celu chińskich jeńców. Z okazji wstąpienia na tron Ugedeja [1229 г.] natomiast ofiarowano duchowi jego ojca - Czyngis-chana - 40 pięknych dziewcząt pochodzących z najlepszych rodów, a także najwspanialsze konie. Jak pisze Michajłow, wspomniany zakaz chana Kubiłaja nie obowią­ zywał jedynie w przypadku ceremonii poświęcenia wojskowego buńczuka (tug, siilde). Informatorzy A. Burdukowa twierdzili, że ofiary ludzkie - przeznaczone dla sztandaru - miały miejsce jeszcze na początku naszego stulecia, m.in. w 1911 i 1912, kiedy to po zwycięskiej bitwie o Kobdo złożono w ofierze chińskich jeńców. Burdukow wyjaśnia, że bojowy sztandar uważany jest przez Mongołów za wcielenie boga wojny, który wymaga morza krwi (Burdukov 1927, s. 184-189). Termin siilde i synonimiczny tug tłumaczone są najczęściej jako: dusza, duch opiekuńczy, charyzma itp. Oddawanie czci buńczukowi jest też m.in. związane z wierzeniami o jego sile życiowej. Jest ona umiejscowiona w koń­ skich włosach, stanowiących zasadniczy element buńczuka (Galdanova 1992, s. 84). Jak przypuszczam, ofiara z człowieka, składana siilde, miała pobudzać tę siłę, energię życiową i utrzymywać ją na stałym poziomie, a zarazem zapewnić wieczne trwanie przebywającemu w siilde opiekuńczemu duchowi rodu wodza. Przykładem działań mających pobudzać energię, życiodajne siły Natury, są także rozmaite współzawodnictwa. W Mongolii początków naszego stu­ lecia np. na przełomie wiosny i lata lub lata i jesieni organizowano naadotn, podczas którego budzono (ożywiano) władcę Natury strzelaniem z łuku i gromkimi okrzykami wznoszonymi po każdym celnym strzale. Zawody łucznicze miały ponadto odstraszać złe duchy i torować drogę siłom dobra, tj. życiodajnej energii warunkującej płodność ludzi i zwierząt oraz obfitość wszelkich dóbr, zwłaszcza traw i wody. Zasadniczy udział w procesie regeneracji płodnych sił Natury, jej życio­ dajnej energii, przypisywali też Mongołowie zapaśnikom - zwycięzcom za­ wodów, organizowanych corocznie, podobnie jak turnieje łucznicze, podczas �144 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ ceremonii składania ofiar na kamiennych usypiskach kultowych owoo. Naj­ lepszy, najsilniejszy z zawodników otrzymywał od sędziów talerze z jedze­ niem (najczęściej były to produkty mleczne, zwłaszcza suszony ser). Następ­ nie przykładał garście pożywienia do czoła, po czym odgryzał kawałki jadła, resztę rzucając „w stronę Nieba, Ziemi, gór i owoo oraz widzów". Ci zaś dzielili je między sobą. W tym przypadku nie mamy do czynienia z typową konsumpcją (tej bowiem w dużej mierze służyła uczta towarzysząca ceremo­ nii ofiarnej). Mongołowie wierzyli bowiem, że kawałki sera rzucane przez zapaśnika nadzielone są jego siłą (same też dodają człowiekowi sił, jak wszelkie pokarmy zaliczane do grupy tzw. „białego jedzenia", mong. cagaan ideé). Każdy kto je spożył, otrzymywał więc część owej mocy, stawał się silniejszy. Jednocześnie - również dzięki mediacyjnej funkcji kawałków su­ szonego sera - energia zapaśnika transmitowana była do Natury, służąc wzmocnieniu sił, od których przychylności i kondycji zależała egzystencja człowieka. Zapaśnik „karmiący" Ziemię serem, któremu Mongołowie przy­ pisywali znaczny ładunek energii* powiększony dodatkowo o część energii zawodnika, zwracał jej jednocześnie cząstkę sił otrzymanych przed walką. Zanim bowiem doszło do starcia z przeciwnikiem - zawodnicy dotykali dłońmi do powierzchni ziemi, pocierali je piaskiem wierząc, że tą drogą otrzymują część ziemskiej energii, ziemskich sił. Zauważmy przy tym, że po zwycięskiej walce zapaśnik przykładał garść sera do czoła, a więc do miejsca najbliższego siedliska energii życiowej tj. mózgu, po czym dopiero przekazy­ wał naładowany dodatkowo tą energią ser ludziom i całej Naturze. Zanotowane przeze mnie informacje dowodzą, że walki zapaśnicze, sta­ nowiące nieodłączny element ceremonii składania ofiar na owoo, były trak­ towane przez Mongołów jak środek magiczny, mający zapewnić pasterzom wszelką pomyślność. Jej wyznacznikiem - podobnie jak w przypadku daru i ofiary - było przede wszystkim zwiększenie liczby zwierząt hodowlanych, obfitość paszy i wody oraz zdrowie i dodatni przyrost naturalny ludzi. Wszystko to, co traktowane jest przez pasterzy jako miara powodzenia, szczęścia, czego oczekiwali po wypełnieniu określonych zabiegów, jest zara­ zem widomym świadectwem życia i obecności niezbędnej dla jego istnienia energii Natury, którą - wychodząc poza mongolski sposób ujmowania pew­ nych zjawisk - możemy określić jako energię kosmiczną, boską itp. Na­ stępuje przy tym cyrkulacja energii pomiędzy Ziemią oraz innymi obszarami świata, zapaśnikiem i widzami, w której zasadniczą rolę odgrywa „białe jedzenie". Można też mówić o szczególnym procesie wytwarzania energii czy też przetwarzania materii w energię. Jej źródłami są: suszony ser, człowiek (najlepszy z zapaśników) oraz wybrane elementy przestrzeni. Dzięki wszech­ obecnej energii, wytworzonej i pobudzonej do działania podczas zawodów, * Co ciekawe, medycyna chińska np. nie zalicza sera do potraw dostarczających energii. Podobnego zdania są też niektórzy lekarze polscy, propagujący zdrową i „energetyczną" żywność. �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 145 powstają też nowe formy materialnego istnienia (stada zwierząt, ludzie, rośliny, pożywienie i in.). Przedstawiony tu schemat cyrkulacji energii i jej związków z materią kojarzy się z występującymi w przyrodzie łańcuchami pokarmowymi, choć oczywiście różni je pewna otoczka kulturowo-obrzędowa i świadomość celu określonych zachowań. Czyż jednak w obydwu przypadkach nie mamy do czynienia z wędrówką energii wzdłuż pewnego łańcucha, dzięki przyswaja­ nym substancjom chemicznym i zasobom materii organicznej, oraz przeka­ zem energii na różnych poziomach tych łańcuchów? Rola, jaką odgrywali zapaśnicy mongolscy w procesie cyrkulacji energii kosmicznej może być w pewnym stopniu przyrównana do roli braminów, od których - jak pisze Basham (1973, s. 295) „zależał cały porządek natury". To oni „magiczną mocą obrzędu [ofiarnego] utrzymywali istnienie bogów i wy­ wierali na nich wpływ". Dzięki ofierze świat rodzi się na nowo. To ona zapewnia trwałość procesów kosmicznych i zapobiega powrotowi chaosu. Według R. Caillois, jedną z głównych cech święta, a zarazem sposobem zaprzeczenia codzienności, jest marnotrawienie siły mięśni. Równolegle na­ stępuje marnotrawstwo żywności, bogactwa i siły seksualnej (Caillois 1973, s. 158). Nie chodzi tu jednak, jak się wydaje, o puste, bezsensowne działanie, lecz raczej o świąteczne wykraczanie poza reguły, przepisy, naruszanie miary. W innym miejscu bowiem Caillois interpretuje wszelkie nadużycia (a jest nimi - jak sądzę - również owo sakralne marnotrawstwo) jako działanie „dowodzące nadmiaru siły żywotnej, który może tylko sprzyjać obfitości i pomyślności oczekiwanej odnowy". W sytuacji zagrożenia istnienia społecz­ ności i świata przypływ nowej, bujnej siły żywotnej jest niezbędny (Caillois 1973, s. 143-144). Badania przeprowadzone przeze mnie w Mongolii dowiodły wyraźnie, że energia wydatkowana przez uczestników zawodów (np. zapaśników i konie wyścigowe) - stanowiących zasadniczy element m.in. obrzędów ofiarnych - jest wyraźnie skierowana na tworzenie nowych dóbr i zachowanie/przy­ wrócenie harmonii w Naturze. Do tego wniosku prowadzą np. pasterskie informacje o celach organizacji współzawodnictw i poszczególnych dys­ cyplin, wskazujące zarazem na magiczne funkcje zawodów (szerzej patrz: Kabzińska-Stawarz 1991, s. 81-110). W ten sam sposób, jak sądzę, można interpretować innego rodzaju współzawodnictwa stanowiące zasadniczy ele­ ment nie tylko mongolskich obrzędów, nie wykluczając - rzecz jasna - in­ nych możliwości odczytania ich znaczenia. Charakterystycznym rysem ceremonii ofiarnych jest spożywanie cząstek obiektów składanych w ofierze przez uczestników obrzędu. Nie mamy tu jednak do czynienia z typowym aktem konsumpcji. Spożycie niewielkich na ogół kawałków mięsa, roślin lub innych artykułów jadalnych nie służy bowiem napełnieniu żołądka i zaspokojeniu uczuciu głodu. Bywa ono nato­ miast interpretowane jako szczególna postać komunii: spożycie samego boga lub/i uczestnictwo człowieka w uczcie bogów i duchów. Dzięki niej staje się �146 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ możliwe przekroczenie granic czasu i przestrzeni, zniwelowanie podziałów społecznych i wytworzenie poczucia jedności, wspólnoty, połączenie żywych ze zmarłymi, którzy na ten czas powracają do swoich siedzib. Ich zgon jest bowiem tylko odrzuceniem materialnej, cielesnej powłoki, skrywającej duszę, świadomość i in. wieczne formy trwania. Mimo śmierci ofiary, oznaczającej najczęściej zniszczenie jej ciała, powstaje nowa jakość, nowe pożądane dobra widzialne i niewidzialne. Temu celowi służy również np. zjadanie zwierząt kwalifikowanych jako obiekty totemiczne. Podobne znaczenie ma też - jak sądzę - spożywanie cząstek zwierzęcia (głównie kozła) występującego jako rekwizyt w zawodach polegających na walce jeźdźców konnych o jego tuszę, popularnych do niedawna m.in. w Azji Środkowej i Zachodniej. Ma to szczególną wymowę w kontekście obrzędu weselnego i innych obrzędów rodzinnych przepojonych magią płodności i mnogości, zapewniającą obieg życiodajnych sił (energii). Na fundamentalną rolę pożywienia w obrzędzie ofiarnym zwracał m.in. uwagę B. Malinowski (1958, s. 417-419) określając je mianem „podstawo­ wego ogniwa pomiędzy człowiekiem pierwotnym a opatrznością". Pożywie­ niem, traktowanym jako dowód dobrodziejstwa tego świata człowiek dzielił się ze swymi bóstwami, korzystając wraz z nimi z dobroczynnych sił opatrz­ ności. „Tak więc korzenie zwyczaju składania ofiar przez społeczności pier­ wotne tkwią w psychologii darów - to znaczy we wspólnym dzieleniu się dobroczynną obfitością". Malinowski podkreślał ponadto rolę pożywienia (i daru - ofiary) w podrzymywaniu więzi między żywymi i zmarłymi (duchami, bóstwami, demonami itp.), oraz przeniesienie idei dawania i sensu wymiany podarunków na wszystkie etapy kontaktów społecznych, co ode­ grało wielką rolę w ofierze religijnej. Podczas ceremonii ofiarnych owe duchy, demony i bóstwa otrzymywały także należną im część, wydzieloną z ogólnych zasobów, podobnie jak otrzymywali je żywi - goście, osoby odwiedzające itp. Wierzenia tzw. ludów pierwotnych a także te, które zyskały miano systemów religijnych, kwestionują na ogół ostateczny wymiar śmierci. Umie­ ra - ulega zniszczeniu - tylko ciało, pozostaje jednak jakaś niewidzialna cząstka człowieka (dusza lub kilka dusz, świadomość itp.). Tego rodzaju wierzenia sprawiają, że człowiek podtrzymuje kontakt z duchami przodków, wierząc w ich stałą lub okazjonalną obecność, uczestnictwo w życiu wspól­ noty. Podtrzymaniu tej więzi służą także: ofiary, czynności tzw. „karmienia dusz", kwiaty i świece zapalane na mogiłach w określonym czasie, itp. I . Wilson przytacza zabawną anegdotę, która nie tylko ilustruje wierzenia w istnienie życia po śmierci lecz także wskazuje na pewne różnice kulturowe. Pozwolę sobie zacytować ją tu z całą powagą. Pod warstwą zabawnych słów kryje się bowiem interesująca także dla etnologa kulturowa głębia: „Anglik i Chińczyk udali się na cmentarz, by odwiedzić groby swych bliskich zmar­ łych. Anglik przyniósł bukiet kwiatów, Chińczyk jedzenie. Anglik, zdumiony tak oczywistym martnotrawstwem, pyta Chińczyka: - Kiedy twoi zmarli �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 147 Fot. Dagnosław Demski, 1991 przychodzą zjadać to wszystko? Na to Chińczyk: - Wtedy, gdy twoi przy­ chodzą wąchać kwiaty" (Wilson 1990, s. 26). Formy łączności ze zmarłymi mogą przejawiać się na różne sposoby. Poza „eleganckimi", akceptowanymi przez Europejczyków, takimi jak np. zwyczaje zaduszkowe czy rozmaite zachowania ofiarno-modlitewne, zdarzają się bowiem także m.in. akty sakrokanibalizmu - spożywania ciała zmarłego. Malinowski, który - jak pisze - obserwował je wśród Melanezyjczyków na Nowej Gwinei, interpretuje ów zwyczaj jako „pragnienie utrzymania łącz­ ności" a zarazem [tak typową dla obrzędów pogrzebowych] - chęć zerwania więzi (Malinowski 1958, s. 424 - 425). Pobudzający wyobraźnię zwyczaj zjadania niektórych organów, pocho­ dzących np. z ciała zabitego w walce wroga lub ofiary ludzkiej, o którym wspominają rozmaite teksty epickie i źródła historyczne, jest natomiast - jak sądzę - interesującym przykładem istnienia związku między materią i energią, na który nakłada się zależność: życie - śmierć - życie... Szczególnie preferowanymi organami są przy tym najczęściej: wątroba, serce i mózg, a więc te części ciała, które - w myśl tradycyjnych wierzeń i wiedzy medycznej - traktowane są jako siedlisko energii decydującej o kondycji człowieka. Znane są ponadto praktyki spożywania niektórych organów �148 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zwierzęcych przez myśliwych lub noszenia ich w charakterze amuletów. I w tym przypadku są to najczęściej: wątroba, serce a także oczy. Niektóre zwierzęta mają tu pozycję uprzywilejowaną, wynikającą - ogólnie mówiąc - z miejsca, jakie zajmują w systemie wierzeń i charakteru relacji za­ chodzących między nimi a człowiekiem. Zwierzęciem tym może być np. niedźwiedź lub inny ssak, określony gatunek ryb, ptactwa itp. Zauważmy, że spożywanie wybranych organów zwierząt lub ludzi łączy się ze śmiercią jednej istoty, służąc życiu innej. Następuje przy tym zawładnięcie energią uśmier­ conego zwierzęcia lub człowieka, zawłaszczenie jej, przy jednoczesnym zniszczeniu jej materialnego (cielesnego) siedliska. „Życie bowiem żywi się tylko śmiercią, to rzecz wiadoma" (Dorst 1987, s. 27) . Kultura mongolska np. wyznaczyła szczególne miejsce jeleniowi. Jest on m.in. symbolem długowieczności, zwierzęciem boskim, asocjowanym ze Słońcem. Mongołowie wierzyli, że wysłuchanie „pieśni" jelenia - raz do roku - gwarantuje człowiekowi długie życie (słuchający powinien w tym czasie stanąć koło młodego drzewka rosnącego w lesie). Według moich infor­ matorów, zabijanie jeleni i konsumpcja ich mięsa były też w przeszłości bardzo rzadkim zjawiskiem. Wierzono bowiem, że może to przyspieszyć śmierć człowieka. Pozostawienie zwierzęcia przy życiu miało natomiast przedłużyć życie myśliwemu. „Jeleń mówił: kto mnie zabije, niech weźmie wiek moich rogów, a kto mnie nie zabije - niech weźmie mój wiek". Słowa te (zanotowane w ajmaku kobdoskim) ukazują pewną zależność między długością życia jelenia i człowieka. Śmierć jelenia odbiera wprawdzie cząstkę życia człowiekowi, może on jednak - jak wiemy - odrodzić się w innej postaci. Zabiegi magiczne, podejmowane przez myśliwych, mają natomiast spowodować re-kreację zwierzęcia, jego powrót i rozmnażanie się (z tym typem wierzeń spotykamy się powszechnie w innych kulturach, gdzie główną lub jedną z podstawowych gałęzi gospodarki jest myśliwstwo). Starsi pasterze często krytykowali zachłanność współczesnego człowieka i nadmierną żądzę zysku, która prowadzi do stałego uszczuplania zasobów bogactwa, jakim jest dla Mongołów obfitość dzikich zwierząt i ptactwa. Twierdzili też, że dawniej człowiek zabijał tylko tyle, by zaspokoić niezbędne, minimalne, potrzeby. Mnogość dzikich zwierząt i ptaków była gwarancją bezpiecznego życia, dostatku, podstawowym warunkiem egzystencji człowie­ ka. Tego typu stwierdzenia mogą być współcześnie odbierane jako sygnały troski o ochronę środowiska naturalnego, która staje się pierwszoplanowym 5 5 L.V. Thomas wprowadza rozróżnienie na egzo- i endokanibaJizm. Różnica między nimi polega zarówno na pochodzeniu trupa, który może być „swoim" lub „obcym" wobec okreś­ lonej grupy: rodziny, klanu, plemienia, wspólnoty etnicznej, jak też na wynikających z tego celach spożywania ludzkiego mięsa. Dla nas szczególnie ważne wydaje się ustalenie dotyczące egzokanibalizmu, który łączy się z „przekazaniem żywemu siły życiowej zmarłego za pośred­ nictwem zjadanego ciała" (Thomas 1991, s. 164). Endokanibalizm natomiast polega na „inkor­ poracji przez potomków tego, co najlepsze w bycie nieboszczyka. Ponadto rytuał ten daje zmarłemu możność przeżycia w ciele swoich bliskich" (tamże). �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 149 zadaniem także w Mongolii. Istotniejsze wydaje mi się jednak podkreślenie owej zależności między światem ludzkim i zwierzęcym, która - jak można wnosić z przytoczonych wypowiedzi - stanowi podstawowy warunek równo­ wagi w Naturze. W słowach mongolskich pasterzy pobrzmiewa nuta znanych wierzeń, filozofii Wschodu (buddyzmu zen, hinduizmu czy taoizmu) mówią­ cych o konieczności życia w harmonii z Naturą i ochrony jej zasobów m.in. przez kontrolowane korzystanie z tych bogactw. Śmierć dzikich zwierząt jest wprawdzie dopuszczalna, a nawet konieczna, m.in. dla podtrzymania ludz­ kiego życia, nie może jednak przekroczyć pewnych granic, poza którymi zaczyna się pustka, chaos, a więc stan wykluczający egzystencję człowieka. Wydaje się przy tym interesujące, że współcześni Mongołowie, będący prze­ cież pasterzami, hodowcami, widzą zagrożenie ludzkiego bytu nie w nad­ miernym wytrzebieniu pogłowia zwierząt domowych lecz właśnie w niekon­ trolowanym, spychającym człowieka ku krawędzi jego własnej śmierci, wy­ niszczaniu dzikich zwierząt i ptactwa. Możliwość odtwarzania źródeł życiodajnej energii, które w tym przypad­ ku reprezentują przedstawiciele dzikiej fauny, jest - jak widać - ograniczona. Podobnie, jak np. moc starożytnych bóstw, które mogły jedynie odtwarzać i pomnażać życie, rządzić kosmicznymi rytmami, nie były jednak w stanie ocalić kosmosu w chwilach kryzysu (Eliade 1970, s. 132). Przypomniany tu Eliade odnosi owe słowa do starożytnych Hebrajczyków. Mają one jednak z pewnością znacznie szerszy wymiar. Pierwotne obawy i wierzenia oraz sposoby postrzegania i określania zjawisk natury odżywają dziś w rozmaitych teoriach zagłady świata i kata­ stroficznych wizjach końca ludzkiej cywilizacji, mówiących m.in. o wchodze­ niu Ziemi w stan antymaterii, zmianie położenia biegunów i innych czekają­ cych nas nieuchronnie zagrożeniach, m.in. ekologicznych. Współczesna nauka potwierdza też to, co już dawno dostrzegł człowiek, jakże chętnie określany mianem prymitywnego: ścisłą zależność między działalnością mieszkańców Ziemi, zwłaszcza zaś ich stosunkiem do dóbr przyrody i umie­ jętnym korzystaniem z jej dobrodziejstw, a istnieniem naszej planety. Róż­ nica sprowadza się niekiedy wyłącznie do używanych pojęć i aparatury badawczej. Pierwotny człowiek uczynił Słońce bogiem, składając mu ofiary i hołdy, widząc w nim główne źródło życia i sił, dzięki którym następuje wzrost roślin i zwierząt, warunkujący życie ludzkiej populacji i określający jej jakość. Czyż daleko odeszliśmy od tych wierzeń twierdząc np. - za Dorstem - że cała biosfera otrzymuje bez przerwy energię z zewnątrz w postaci promieniowania słonecznego. Ten strumień energii równoważy siły degradacji (jaka następuje przy przechodzeniu energii z jednego poziomu łańcuchów ekologicznych na inny) i utrzymuje całą organizację na jej optymalnym poziomie. „Jeśli tylko mechanizmy biosfery pozostaną sprawne, będzie ona działała dopóty, do­ póki istnieć będzie Słońce" (Dorst 1987, s. 37-38). Dla uspokojenia dodaj­ my, że nie wszystkie systemy filozoficzne zakładają nieuchronność katastrofy �150 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ kosmicznej (przykładem może być m.in. dżajnizm). Te zaś, które traktują kataklizm jako podstawową zasadę istnienia Wszechświata (np. buddyzm, hinduizm) nie stawiają znaku równości między nim a absolutnym końcem. Wszechświat jest bowiem wieczny, a jego trwanie wyznacza nieskończona ilość podobnych do siebie cyklów. Czasy dekadencji zastępowane są przez czasy postępu, po którym znów nadchodzi schyłek cywilizacji. Jego objawem ma być m.in. skracanie się długości ludzkiego życia, malejący wzrost, zani­ kanie wszelkich wynalazków łącznie z powrotem ludzi do jaskiń i nieużywania ognia (patrz np. Basham 1973, s. 347, 379-381). Ten model przemian, zakładający trwanie świata i nadejście czasu ładu, spokoju i powszechnej miłości po - obserwowalnym dziś - okresie „rozhermetyzowania świata", wyjątkowej brutalności, ucisku, kultu pieniądza przy jednoczesnej pogardzie dla ludzkiego życia, pojawia się również we współczesnych wizjach przyszło­ ści opartych m.in. na obserwacji układu planet (np. Zawadzki 1991) i prze­ powiedniach (patrz пр.: Bobrowska 1988). Pewne wątki mitycznego modelu przemian występują też współcześnie np. w naszym życiu społeczno-politycz­ nym (patrz: Kabzińska-Stawarz, Tu i teraz..., 1992). Ku koncepcji cykliczności i zmian przez zagładę, degradację, skłaniają się także poważne autorytety naukowe. Należy do nich np. prof. W. Sedlak. Według niego, dzięki degradacji próżni, będącej początkiem wszystkiego, podstawowym universum, powstała plazma - ów „duch materii". Degenera­ cja plazmy z kolei dała początek ciałom stałym, w tym również Ziemi (Sedlak 1986, s. 125, 132). Prof. Sedlak przyjmuje też, że „organizmy po śmierci wracają do swego stanu podstawowego - do materii Wszechświata. Życie powinno wracać do swego stanu podstawowego - do próżni. Także świado­ mość człowieka. Wynika to z gigantycznego prawa symetrii w przyrodzie [...]". Odradzanie się po śmierci, określane potocznie jako reinkarnacja, choć dla prof. Sedláka nie jest to równoznaczne, polega na „wcielaniu się bioplaz­ my obarczonej konkretnymi cechami jednostki w nowy organizm" (por. wyobrażenia o wiecznie trwałej świadomości u Tybetańczyków, Buriatów i in.). A więc: nic w przyrodzie nie ginie. Między energią i materią zaś istnieją ściśle określone typy zależności. Jeśli spojrzymy na zasadę, sprowadzaną najczęściej do krótkich lecz jakże wymownych stwierdzeń typu: „Śmierć jest warunkiem życia" lub: „Życie rodzi się ze śmierci" przez pryzmat ofiary, zauważymy pewną nierównoważność. Spodziewane lub otrzymane za pośrednictwem ofiary dobra nie są bowiem „bilansowane" przez materialną wartość samej ofiary. Przykładem swoistej równoważności są natomiast wspomniane wcześniej przypadki spo­ żywania organów wewnętrznych człowieka lub zwierzęcia, gdy śmierć jed­ nego istnienia służy życiu drugiego, jak też wiara, że „odbierając lata" starcowi można „dodać je" do własnych i przedłużyć swe życie. Wyraźną 6 6 Z wywiadu z prof. Sedlakiem, przeprowadzonego przez E. i A. Niewiadowskich, „Nie z tej Ziemi", nr 5: 1991, s. 10. �151 NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE Fot. Dagnosiaw Demski, 1991 „zewnętrzną" dysproporcję między rodzajem ofiary a jej efektami do­ strzegamy np. wówczas gdy w roli tej występują tylko części zwierzęcej tuszy, kośćca, włosie, fragment uprzęży, garść artykułów spożywczych, drobne monety itp. Jednakże nawet wówczas gdy na ofiarę przeznacza się zwierzę w całości (zamiast reprezentującej je części) nie ma mowy o równo­ ważności. Na uwagę zasługuje natomiast, że siła i moc np. zwierzęcia ofiarnego nie ginie wraz z jego śmiercią fizyczną i unicestwieniem ciała, lecz - przeciwnie - właśnie rozkwita najpełniej. Zwierzę ofiarne służy przy tym zarówno zmarłym, jak i żywym. Jako przykład można podać zwyczaj chowania zwierząt (zwłaszcza koni) wraz z ich zmarłymi właścicielami, znany m.in. z różnych terenów Azji. Jakuci np. grzebali wraz z człowiekiem konia, kobyłę i źrebaka czyniąc to po to, by zmarłemu nie zabrakło pożywienia i by mnożyły się jego tabuny. Jednocześ­ nie wierzyli, że koń powróci - w dodatku nie sam, lecz w towarzystwie licznych stad (Lipiec 1982, s. 124). Spektakularnym przykładem wierzeń w trwałość życiodajnej energii konia (mimo jego śmierci fizycznej) jest 7 7 R. Girard we właściwy sobie sposób komentuje pośmiertne oddziaływania ofiary na sprawy tego świata, pisząc: „Skoro ofiara może zsyłać z zaświatów dobra na tych, którzy ją zabili, znaczy, iż jest wskrzeszona albo nie umarła naprawdę" (Girard 1987, s. 69). �152 IWONA KABZIŃSKA-STAWAR Z staroindyjski zwyczaj symulowania aktu płciowego, w którym uczestniczyła żona zmarłego władcy i trzy inne kobiety oraz konie, które miały być pochowane wraz z nim. Akt ten miał zapewnić przepływ męskich sił i nasie­ nia zwierząt na kobietę oraz powszechną płodność (Stutley 1977, s. 25-26). Służył też zapewne podtrzymaniu życia zagrożonego w swym istnieniu przez śmierć władcy i przywróceniu zakłóconej harmonii. (Szerzej o roli, jaką w utrzymaniu kosmicznego i społecznego porządku odgrywał w Indiach władca patrz пр.: Basham 1973, s. 114-115). Współcześni Mongołowie - jak wiele innych ludów - przypisują szczegól­ ne znaczenie końskiej czaszce. Jej posiadanie ma zapewnić człowiekowi powodzenie, zwłaszcza zaś - tak oczekiwany przez wszystkich, przyrost stad. Jeden z informatorów (zamieszkały w Ułan Bator) opowiadał mi o niezwykle zamożnym mieszkańcu ajmaku uwsnurskiego, noszącym imię Cewendordż, którego wnukowie łączyli bogactwo dziadka z niezwykłym znaleziskiem. „Pewnego razu młody, 15-16-letni Cewendordż chciał przywiązać konia. Nie miał jednak czym wbić palika. Użył więc leżącej opodal starej czaszki końskiej. Czaszka rozbiła się i wypadł z niej brązowy kamień. Cewendordż pokazał go matce. Oboje pomyśleli, że musi to być cenny przedmiot. Matka położyła go więc na domowym ołtarzyku. Minęły trzy lata i tabuny Cewendordża rozrosły się ogromnie, osiągając liczbę 10 ООО. Od tego czasu ludzie zaczęli czcić końską głowę" . Wiele ludów, np. zamieszkujących obszary Azji Środkowej, przypisywało funkcje magiczne spożyciu gotowanego mięsa z głowy wybranego zwierzęcia (np. barana). Był to również sposób oddziaływania na naturę dla osiągnięcia, a nawet wymuszenia na niej, określonych korzyści, zwłaszcza zaś odrodzenia i powiększenia posiadanych stad (patrz пр.: Vajnštejn 1961, s. 172-175). Przykład ten potwierdza, jak niewspółmierna do oczekiwanych korzyści jest materialna wartość obiektu magicznego. Z drugiej strony wiadomo też, że to właśnie stare, zużyte i pozornie bezwartościowe przedmioty często nabierają szczególnego znaczenia w magii... Poza wyjątkowymi przypadkami, ofiary składane rozmaitym duchom i bóstwom nie muszą być szczególnie okazałe ilościowo. Nierzadko bowiem przeznacza się na ten cel jedno zwierzę, garść produktów rolnych, roślin, ziół, 8 9 8 Liczby tej nie należy traktować dosłownie. Na podstawie przeprowadzonych badań doszłam bowiem do wniosku, że za jej pomocą Mongołowie oddają pojęcie ogromu, obfitości, dostatku a nie konkretną wielkość matematyczną. Na marginesie warto może wspomnieć o szczególnym znaczeniu czaszek ludzkich. Zwią­ zane z nimi wierzenia mieszczą się bowiem w toku prezentowanych tu rozważań. Rzecz do­ tyczy przede wszystkim polowań na głowy, praktykowanych m.in. przez Indian Jivaro z Ama­ zonii, a także przez indonezyjskie i melanezyjskie wspólnoty etniczne. Jak pisze Thomas, „polowanie na głowy odpowiada w istocie mitowi o górnym i dolnym świecie - symbolowi odwiecznego konfliktu między życiem i śmiercią: chwilowe niepowodzenie jednej grupy zakłada odrodzenie grupy przeciwnej. Posiadanie trofeów daje więc gwarancję przetrwania całej zbio­ rowości". W istocie chodzi zaś przede wszystkim o przejęcie siły witalnej nieprzyjaciela (Thomas 1991, s. 99). 9 �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 153 10 czarkę napoju, kawałki tłuszczu itp. W zestawieniu z nimi uderzać może natomiast obfitość jadła i napojów spożywanych w czasie uczt obrzędowych. Nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu jest nie tylko przejawem świątecznego rozpasania. Nie upatrywałabym w tym również pustego, bezcelowego marnotrawienia żywności. Najczęściej bowiem sam akt kon­ sumpcji, podobnie jak dobór ceremonialnych potraw i ich składników, pełni określone funkcje symboliczno-magiczne o znaczeniu podstawowym dla ludzkiej egzystencji. W sytuacjach ceremonialnych ponadto, konsu­ mpcja prowadzi wprawdzie do widomego zniszczenia spożytych pokarmów, w szerszym planie nie oznacza to jednak totalnego unicestwienia lecz tylko swoistą zmianę „stanu skupienia", podobnie jak nie jest ostateczną śmierć ofiary. Przykładem zachowań, które mogą przywodzić na myśl marnotrawstwo i bezzasadne niszczenie dóbr są uczty organizowane po śmierci wybitnych osób (np. przywódców rodowych, głowy rodziny i in.) w dniu pogrzebu, a także w ustanowione dni upływające od tego momentu (tzw. wypominki), połączone z ofiarami i prezentami dla licznych uczestników obrzędu. Były one powszechnie praktykowane m.in. przez ludy tureckie Azji Środkowej i niektórych mieszkańców Kaukazu jeszcze na początku X X w. R. Caillois uznałby je zapewne za objaw marnotrawstwa żywności i bogactwa. Jednakże ten sam autor dostrzega w tego rodzaju zachowaniach pewną formę obrony przed grozą śmierci, która wymaga przejawów szczególnej żywotności. Jest to także widome działanie zasady nieładu i nadmiaru, panującej przejściowo w określonym czasie po śmierci człowieka. Zasada ta zaś jest twórczynią uniesienia, z którego odradza się nowy, wzmocniony ład (Caillois 1973, s. 144, 146). Według Thomasa, „związek śmierć-pożywienie jest powszechny. Ponie­ waż pożywienie związane jest z życiem, oczywiste wydaje się, że fakt jedzenia stanowi zachowanie obronne, zmierzające do zanegowania śmierci [...] właś­ nie przez takie symboliczne przesunięcie zmarły reintegrowany jest z życiem: albo się go odżywia, aby przeżył, albo łączy się z nim w posiłkach, do których jest pretekstem" (Thomas 1991, s. 67). Autor znakomicie zauważa przy tym różnicę w zachowaniach społeczeństw zachodnich i tradycyjnych. 1 0 Jak pisze Leach, „materialne ciało sakralnej ofiary może rzeczywiście mieć poważną wartość ekonomiczną dla ofiarodawcy, lecz na poziomie metafizycznym ekonomia nie odgrywa żadnej roli". [...] W gruncie rzeczy większość mięsa zabitego zwierzęcia spożywana jest przez członków «społeczności», którzy są przyjaciółmi i krewnymi ofiarodawcy. Jeżeli jest inaczej, to przypuszczalnie zwierzę będzie małe, albo zastąpione czymś o znikomej wartości ekonomicznej, np. w niektórych sytuacjach Nuerowie (jak to opisał Evans-Pritchard) wołu zastępują dzikim ogórkiem!" (Leach, Greimas 1989, s. 85). Dodajmy, źe oczekiwania co do skuteczności ofiary nie zależą od jej wielkości i wartości ekonomicznej. Nie zmieniają się one np. niezależnie od tego, czy obiektem ofiarnym jest zwierzę czy też ofiarodawca ogranicza się do posmarowania ust posągu bóstwa spożywanym następnie przez siebie jadłem, czy jak mistrz zen - przeznacza na ofiarę dla istot niewidzialnych ok. 7 ziarenek ryżu. �154 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Te pierwsze przeżywają posiłek pogrzebowy, jako „środek ukojenia smutku, umacniający więzi jednoczące żywychw obliczu braku zmarłego". Drugie, przez organizację wystawnych uczt oddają cześć zmarłemu. Jest to zarazem akt komunijny, w którym uczestniczy zmarły i sposób wyrażenia zamiaru zintensyfikowania więzi z nim, przekonania się, że nie umarł on zupełnie, zatrzymanie go we wspólnocie (tamże, s. 69). Ucztom pogrzebowym (i wypominkowym) towarzyszy często ostenta­ cyjne rozdawanie prezentów, pozbywanie się dóbr nagromadzonych przez zmarłego i jego najbliższych przez lata. Owa wystawność, dla współczesnych nierzadko granicząca z marnotrawstwem i rozrzutnością, jest również - jak sądzę - formą działania obronnego a zarazem kreującego nowy porządek rzeczywistości. Siła tradycji może być przy tym tak wielka, że nie są jej w stanie złamać żadne trudności ekonomiczne (przykładem mogą być repub­ liki środkowoazjatyckie, b. ZSRR ). Rozważania o zależności między życiem i [pozorną] śmiercią można by ciągnąć w nieskończoność. Poruszenie jednego zagadnienia powoduje bo­ wiem odkrywanie nowych obszarów, nowych zakresów spraw, o których należałoby jeszcze wspomnieć. Takim obszarem jest chociażby folklor, będą­ cy szczególnego rodzaju komentarzem do wydarzeń, których uczestnikiem jest człowiek. Obserwacja i konstatacja cykliczności zmian zachodzących w Naturze np. dostarczyła człowiekowi tworzywa do konstrukcji słownych fabuł, mających wyjaśniać pewne zjawiska. Przykładów jest mnóstwo. Szczególnie interesują­ cy wydał mi się eskimosko-czukocki sposób interpretowania zachowań zwierząt, związanych ze zmianą pór roku, ilustrujący nadto tytułowe zagadnienie: „Ludzie nie mogli pojąć, gdzie zimą, gdy morze jest skute lodem, podziewają się orki. Być może chęć zrozumienia tego faktu stała się przyczyną powstania legendy mówiącej o przekształcaniu się orki w wilka. Eskimosi wierzyli, że wilk i orka przemieniaję się w siebie w zależności od zmiany pór roku. Ściśle: zimą, gdy orki oddalały się ku miejscom bardziej wysuniętym na południe, mieszkańcy wybrzeża sądzili, że stają się one na ten czas wilkami i mieszkają w tundrze. Eskimosi i Czukcze wierzyli, że przemiana ta dokonuje się w jeziorach znajdujących się w zagłębieniach na wierzchołkach wzgórz. Wdzięczność dla orek za to, że naganiają wieloryby w stronę brzegu i wiara, że są to istoty nadnaturalne sprawiły, że i wilk stał się zwierzęciem świętym, nietykalnym. Zdarzało się więc, że pasterze nie tylko nie zabijali ale nawet nie odpędzali wilka napadającego na stada wierząc święcie, że jest to 11 1 1 W Kirgizji np. koszty prezentów ofiarowanych z okazji obrzezania wynoszą 2000 rubli. Cena tzw. kałymu w dolinie Fergany dochodzi do 5000 rubli, w Chorezmie wynosi 10000, w Tadżykistanie i Turkiestanie zaś osiąga 30000-40000 rubli i więcej. Murowane mazary kosztują kilkadziesiąt tysięcy rubli (w Kirgizji np. 60000). Tego rodzaju informacje podane zostały przez gazety, takie jak: „Sovietskaja Kirigizija", „Turkmenskaja Iskra", „Nauka i Religija", „Komsomolskaja Pravda" (za: Bennigsen 1989, s. 93-96). �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 155 przemieniona orka. «Zima orki zabierają ludziom jelenie, a latem oddają je w zamian za wieloryby» - te wierzenia zachowały się jeszcze do początku naszego stulecia (Sergeev 1970, s. 113). I jeszcze mongolskie momento dla współczesnych, ukazujące m.in. wyraź­ nie zależność między gromadzeniem dóbr a długością ludzkiego życia (infor­ macja została zapisana w Ułan Bator): „Życie człowieka związane jest z rzeczami. Jeżeli człowiek ma dużo niepotrzebnych rzeczy to jego wiek się skraca wraz z ilością nagromadzonych przedmiotów. Powinno się mieć tylko to, co niezbędne do życia. Gromadzenie rzeczy przeszkadza w rozmnażaniu bydła. Gdy ktoś ma dużo bydła, to nie potrzebuje drogich rzeczy. Jeśli ktoś ma dużo drogich rzeczy, to będzie miał mało bydła. Nie powinno być tak, żeby bydło i rzeczy było razem. To powinno być zróżnicowane, jak pięć palców człowieka [...]". Na koniec - wyjaśnienie. Występujące w tym szkicu terminy „materia" i „energia" stosowane są przeze mnie w ich potocznym rozumieniu. Materią jest dla mnie całe bogactwo form obiektywnie istniejącej rzeczywistości, jawiących się człowiekowi i poznawalnych za pośrednictwem zmysłów. Terminu „energia" zaś, używam najczęściej synonimicznie z pojęciem „życiodajnych sił", występujących na różnych poziomach Natury. Jest ona także m.in. sposobem przejawiania się materii w przyrodzie i w zachowa­ niach człowieka. To ruch, działanie, podstawowa zasada istnienia życia. Związki między materią i energią oraz rządzące nimi prawa można precyzyj­ nie ująć i określić językiem nauk ścisłych: fizyki, biofizyki, bioelektroniki, i in., nie chciałabym jednak wkraczać na grunt, po którym nie poruszam się dość pewnie. Z drugiej jednak strony, prawa sformułowane przez nauki ścisłe (np. prawo zachowania energii i materii, zasady termodynamiki i in.) i dokonane przez nie odkrycia można często przełożyć na język nauk humanistycznych, odwołując się do przykładów wierzeń i ludowych sposo­ bów postrzegania zasad istnienia świata. Tę właśnie możliwość próbowałem zasygnalizować w przedstawionym tu szkicu, dalekim od doskonałego kształtu naukowego dzieła i w żadnym stopniu nie wyczerpującym istoty zagadnienia, które można poszerzać nie tylko o nowe obszary zachowań i przykłady z bardzo wielu kultur, lecz także o informacje o współczesnych osiągnięciach nauk ścisłych oraz dyscyplin zaliczanych do tzw. paranauki, w których etnolog - nierzadko ku własnemu zdumieniu - odnajduje ślady wydawałoby się dalekich i zapomnianych wierzeń . A jednak - nic w przy­ rodzie nie ginie... 12 1 2 Czy dla etnologa może być np. absolutną rewelacją najnowsza teoria chaosu (tzw. teoria Feigebauma), według której chaos poprzedza powstanie układów uporządkowanych, a granica między nimi jest elastyczna? �156 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Literatura Basham A. 1973 Indie. Od początku dziejów do podboju muzułmańskiego, Warszawa. B o b r o w s k a L. 1988 Graviora manent - czyli najgorsze dopiero przed nami, „Lud", t. LXXII, s. 127-146. B u r d u k o v A.V. 1927 čelovečeskie žertvoprinošenija u sovremennych mongolov, „Sibirskie Ogni", nr 3, s. 184-189. C a i l l o i s R. 1973 Żywioł i ład, Warszawa. D o r s t J. 1987 Siła życia, Warszawa. Eliade M . 1970 Sacrum, mit, historia, Warszawa. F i t z g e r a l d P.C. 1974 Chiny. Zarys historii kultury, Warszawa. G a l d a n o v a G.R. 1992 Sémantika archaičnych ělementov svaďby и tjurko-mongolov, [w:] Tradicionnaja obrjadnosť mongolskich narodov, Novosibirsk, s. 71 -89. G i r a r d R. 1987 Kozioł ofiarny, Łódź. Granet M . 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. Herodot 1959 Dzieje; 1.1, Warszawa. Jung C G . 1956 Symbols of Transformation, New York. Kabzińska-Stawarz I . 1991 Games of Mongolian Shepherds, Warszawa. 1992 Tu i teraz, czyli rzeczywista realizacja scenariusza mitycznego, [w:] Religie wobec życia, V I Pieniężnieńskie Spotkania z Religiami, Pieniężno, s. 94-99. K i s l j a k o v N.A. 1970 O dřevném obyčae v folklore tadzikov [w:] Folklor i ětnografija, Leningrad, s. 70-82. К ón gás-Mar an da 1984 Teorija i praktika analiza zagadok, [w:] Paremiologičeskie issledovanija, Moskva, s. 47-60. Lamaizm 1983 Lamaizm v Burjatii. XVIII-nacalo XX v. Struktura i socialnaja rol kultovoj sistemy, Novosibirsk. Leach E., Greimas A.J. 1989 Rytuał i narracja, Warszawa. Lipec R.S. 1982 Otraženie pogrebalnogo obrjada v tjurko-mongol'sko epose, [...] Obrjady i obrjadovyj folklor, Moskva. Malinowski В 1958 Szkice z teorii kultury, Warszawa. M i c h a j l o v T.M. 1980 Iz istorii burjatskogo śamanizma. S dřevnějších vremen po XVIII v., Novo­ sibirsk. �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 157 P o t a n i n a A.V. 1895 Iz putešestivij po vostočnoj Sibiři, Mongolii, Tibetu i Kitaju, Moskva. Pu te šest vija 1958 Putešestvija v vostočnye strany Piano Karpini i Rubruka, Moskwa. S e d l á k W. 1986 Na początku bylo jednak światło, Warszawa. Sergeev D.A. 1970 Motivy eskimosskogo folklor a v drevneberingomorskoj skulptuře, [w:] Folklor i etnografija, Leningrad, s. 105-113. S t u t l e y M.J. 1977 A Dictionary of Hinduism. Its Mythology, Folklore and Development. 1500 B.C. - A.D. 1500, Bombay-New Delhi - Calcutta. S z y n k i e w i c z S. 1981 Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. Tangad D. 1992 Zametki o pochoronnych obyčajach v zapadnych rajonach MNR, [w:] Tradicionnaja obrjadnosť mongolskich narodov, Novosibirsk, s. 127-133. Thomas L.-V. 1991 Trup, Łódź. T i c h o m i r o v M.N. 1958 O dvenadcati mongolskich mesjacach v starinnoj russkojpismennosti, „Sovetskaja Etnografija", nr 3, s. 21 -27. V a j n š t e j n S.I. 1961 Tuvincy-Todžincy. Istoriko-ětnografičeskie očerki, Moskva. Wilson I . 1990 Życie po śmierci, Warszawa. Z a w a d z k i L. 1991 Końca świata nie będzie, Warszawa. Z e l e n i n D.K. 1937 Obyčaj „dobrovolnoj smerti" u primitivných narodov, [w:] Pamjati V.G. Bogoraza, M oskva-Leningrad. IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Nothing Gets Lost in Nature Summary The main object of this article is the description and analysis of a special sort of circulation of goods. It has little to do however with any kind of socio-economical exchange. The circulation mentioned above can be properly understood in the particular context of the system of beliefs concerning life - death cyclical relations and matter - energy relationships. It reminds from time to time a classical exchange of gifts. For, the material objects are reported to posess a special power to create various material and non-material substances such as vital functions, fertility, cosmical energy. To exemplify the present thesis, the author has collected examples of Mongolian shepherds beliefs. These date had been gathered during the ethnographical investigations conducted by the Polish ethnographical expedition. It is beyond doubt that exchanging gifts is reciprocal and can be understood in terms of gain - loss approach. These are cases however, when interrelationships are not reciprocal and �158 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ somebody must loose to profit somebody else. A good example of this might be a custom of visiting elders in the New Year - practiced among Mongolian shepherds. According to the author's informants, the main purpose of the visit consists among others in "taking years" from the elder and "adding" them to the younger visitor. This mathematical symbolical calculus can be accounted for in terms of Mongols attitudes toward death. In the past they regarded too long-lasting life (more than 75 or 80) as an ill-omened sing. On the other side the cycle: birth - early death - reviveal is considered as advantageous. What is of great relevance here is also a terminology used to designate funeral places.The terms in question express an idea of prosperity (wealthy, abundant, happy etc.) Among Mongols as well as among other peoples from Asia, the customs of disposal of elders are reported to have been practiced. Those elders who surpassed the socially accepted threshold had to die. An execution should have been performed by a grandson who - according to the informants - used to suffocate his grandfather or grandmother by putting a lamb-tail grease into his or her throath with lamb's shinbone. For there is a short evidence of this practice and it is possible that all this information was completely invented by Mongolian informers, we should procede carefully. What is relevant here is not whether these customs took place, but to what purpose they have been performed. The concept of death mentioned above can throw more light on this phenomenon. It brings us to the conclusion that too long life could prevent a desirable course of events and for this reason it was entirely blameworthy. Death was thus necessary to allow the elder to revive elsewhere as well as maintain the community in constant existence. It was a grandson who played a peculiar role in the act of redressing the balance. The suggestion that there has been links between death and re-creation of life are enhanced by some information on inventing the dominoes game and musical instrument called-/jiorm chuur. The other evidence may rest on the beliefs according to which giving riddles in the New Year causes that "years divide and never end". These are offerings which are the most spectacular example of the links between life and death, matter and energy. They let create basic goods as well as regenerate supplies of this cósmica! energy which has been diminishing. Human and animal sacrifices were of particular importance. The human sacrifices were widely practiced on the vast territories of India, China, Tibet and Mongolia. There are several reliable literary sources as well folk-tales of Mongolian shepherds which let us in on this phenomenon. The first and foremost purpose of these sacrifices was stimulation of life-giving natural forces and obtaining desired material goods. One cannot help suspecting that man brings offerings expecting to get more than he gives away. There is a gap between what he can give and what he expects to receive. The power of the offerings and its expected efficiency do not vanish with the moment of death - the converse is rather true. The power of the offerings flourishes fully after death of the body rendering profit to these who are alive as well to those who have died (especially when the offering was given during the funeral). One of the discerning features of these offerings is the incorporation of parts of it in a ritual. In these rites people participate in a feast together with gods and ghosts. These are gods which are consumed in a kind of communion. The death of the sacrified is likewise a death of a common person and his ancestors. It pusts an end to the organic existence but not to the soul. The spiritual substance (soul, consciousness) which is the form of everlasting vital energy having enough power to reincarnate remains inact. Likewise, a destruction of material forms of food or other offered objects does not amount to there total annihilation. The energy freed from the material covering contributes to the creation of future goods. Another example of the links between life and death on the one hand and matter and energy on the other is the well known ritual act of consuming selected organs taken out from a human or animal body. The preffered organs regarded as source of vital energy and powers are: liver, heart, brain and eyes. The ritual consumption of organs contributes - the Mongols think - keeps the energy of the victim under control and makes use of it for the sake of the �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 159 living. The most striking example of such an attitude is an act of sacrocanibalism (consumption of the corpse at the funeral) and head-hunting. To weaken one group amounts in this case to the strengthening of energy the vital of another. The link between life and death and the adequate relationship of matter - energy are necessary conditions for saving balance in Nature, and in consequence - all human existence on the earth. What is particularly important is preserving the harmony between the human community and Nature, most of all - the world of animals. The importance of such an interrelationship has much weigh in various religions (eg. in Hinduism, Zen-buddism, Taoism, etc.). Mongols believe that the abundance of wild animals and birds living in the mountains matains the harmony between man and Nature possible. It has been reported, that there is a correlation between the lenght of human life and the life of a deer (it is a deer which is in Mongolian culture provided with all divine attributes). A hunter who has not killed a deer, may have a long life expectancy. A hunter - who happened to kill a deer would have a shorter life (as deer's horns which cannot be worn for a long time). Another element which contributes considerably to preservation of life-giving powers of Nature on the appropriate level and the creation of material things of high importance for human beings - seems to be sport-contests. The author criticizes the theory R. Caillois, according to which the discerning features of the feast are waste of physical forces, wealth, food and sexual potency. Taking into account symbolic-magical sense of the sport-contests, there is nothing to do with any kind of waste. Likewise, the destruction of much food, the giving valuable gifts or the giving away the material goods at a funeral, gathered by the deceasad in his Ufe, contributes to establishing a new order and brings society as well as the whole Nature to the state of equilibrium. For the equilibrium in question is usualy unsettled in extreme situations. Destructions of material goods turns out to be apparent. Like death of human being, it comes to release spiritual forces inherent in every object, in order to create new goods. The author admits that the results of contemporary science (e.g. biophysics, bioelectronics, astronomy) have something in common whith old beliefs and folk-cultures - cosmologies. The main differences between science on the one hand and non-literal cosmologies on the other rely on using different language-games and apparatus. These are world-origin, cyclical change-theories, and theories of the central role of the sun in the existence of biosphere which are of particular interest both to science and folk-cosmologies. The cliche: "nothing gets lost in Nature" can be considered in connection with the relation between life and death on the one side and matter - energy on the other. This brings us to the conclusion that folk-concepts and beliefs may be of interest to members of modern societies and should not be forgotten. Translated by Witold R. Jacórzyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/092ab177442b7a7f0960b8b057c5cd8b.pdf f64c002787215c327540a9034dbcafbc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1460 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1350 Title A name given to the resource Po co nam antropologia? / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.21-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Po co nam antropologia? W końcu maja 1992 r. odbyło się zebranie Komitetu Nauk Etiologicz­ nych PAN o charakterze samounicestwiającym. Rozważano na nim bowiem czy nie należy pożegnać się z nazwą dyscypliny „etnologia" i zastąpić jej terminem „atropologia". Wyrażano przypuszczenie, że taka operacja mogła­ by uplasować etnologię polską na lepszej pozycji wobec innych dyscyplin, czyli wyciągnąć ją z zapaści, na którą jest niechybnie skazana z powodu niemodnego brzmienia, często lekceważonego przez innych uczonych, a co ważniejsze, przez dysponentów funduszy badawczych. Powyższe zdanie nie charakteryzuje całej dyskusji, tylko te jej fragmenty, które niżej podpisanego przyprawiły o smutne refleksje. Rozumując we wspomniany sposób, etnologowie uciekli się do fetyszyzacji nazwy, czyli zabiegu opisywanego przez innych ich kolegów jako zachowanie magiczne, zastępcze wobec zachowań będących w stanie roz­ wiązać istniejące problemy. Już sam ten fakt wskazuje na to, iż przyczyną musiała być poważna sytuacja stresowa, w jakiej znaleźli się uprawiający tę dyscyplinę. We wprowadzeniu do dyskusji wspomniano o godnych tradycjach ter­ minu „etnologia" i o jego równorzędności wobec „antropologii". Wspom­ nienia te utonęły jednak w mrocznym obrazie świata coraz powszechniej uciekającego od stosowania pierwszego z nich na rzecz tego drugiego. Etno­ logia, w Polsce znana częściej jako etnografia i kojarzona z folklorystyką, nie znajduje się raczej na naukowym Olimpie, pod jej bokiem zaś socjo­ logowie tworzą ośrodki antropologii społecznej, zmierzając do zgarnięcia laurów przynależnych etnologii. Rozsądnie wskazywano na to, że nic nie wyniknie z prawowania się o tytuł pierwszeństwa czy też o zawłaszczenie działki z pola badawczego etnologii, gdyż we współczesnej nauce nie uznaje się takich praw własnościowych. Zaproponowano zatem remedium w postaci �22 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ antropologizacji etnologii, czyli ewentualnej zmiany nazwy, a na pewno sięgnięcia po zastrzyk teorii i metod sprawdzonych w antropologii. Lecz „sprawdzone w antropologii" wykłada się nie inaczej jak „spraw­ dzone w etnologii anglosaskiej", oba używane tu terminy są bowiem synonimiczne. Trzeba to dobitnie podkreślić, gdyż zbyt częste są próby wynoszenia odmienności do rangi różnic między dyscyplinami. Tożsamość znaczeniowa obu terminów występowała w końcu X I X w. z pewną przewagą na rzecz popularności „etnologii", nawet w nauce amerykańskiej, i w tym lub zbliżo­ nym znaczeniu są one do dziś w niej używane. Równoznaczność tę potwier­ dza Dictionary of Anthropology Ch. Winick'a (1964, hasło ,,Ethnology"). Do niedawna jeszcze (1985) „American Anthropologist" grupował materiały recenzyjne w działy antropologii, wśród których kulturowa etnologia wy­ stępowała pod wspólną nazwą obok stosowanej, lingwistycznej, archeologii itd. Inne pismo amerykańskie „Ethnology" nosi podtytuł „Journal of Cul­ tural and Social Anthropology", czyli przyznaje etnologii pozycję jeśli nie nadrzędną, to uogólniającą wobec pozostałych. Zatem w kraju, w którym antropologia zajmuje miejsce mocarstwowe nie uznaje się bynajmniej etno­ logii za młodszą siostrę. Amerykanie nie uważają etnologii za plamę na honorze w przeciwieństwie do Anglików, którzy nadal jeszcze odżegnują się od niej energicznie. Godzi się przypomnieć genezę dzisiejszego zróżnicowania terminologicz­ nego. Pojawiło się ono wraz z funkcjonalistyczną rewolucją przeciw ewolucjonizmowi i dyfuzjonizmowi, czyli głównym kierunkom wczesnej etnologii. Był to protest przeciwko dominującemu w niej historyzmowi i manifest badania jedynie współczesnego stanu społeczeństwa w izolacji od jego włas­ nej przeszłości i bodźców płynących od innych społeczeństw. Zaważyła tu durkheimowska tradycja, iż społeczne bada się za pośrednictwem społecz­ nego i , zgodnie z nią, Malinowski nazywał początkowo swe badania socjo­ logicznymi. Najistotniejsze dla niego było bowiem zademonstrowanie odręb­ ności od metod ówczesnej etnologii. Dla podkreślenia owej odrębności me­ todzie funkcjonalnej przyznano nazwę dyscypliny: „antropologia społecz­ na", którą odziedziczyły postfunkcjonalne kierunki etnologii brytyjskiej. Tak więc to, co istnieje dziś w kilku krajach jako dziedzina wiedzy stanowi frakcję światowej etnologii, rezultat kontestacyjnego pochodzenia samego terminu. Antropologia amerykańska rozwijała się wielokierunkowo, część jej kon­ tynuowała twórczo tradycje etnologiczne, część w inny sposób rozwijała studia historyczne nad kulturami ludzkimi we współpracy z archeologią. Zbiorczo całą dyscyplinę nazywało się antropologią, często z przydatkiem „kulturowa", chociaż nikomu nie przeszkadzało, że równolegle odwoływano się do etnologii. Brytyjczycy byli bardziej dogmatyczni, ale i oni z czasem zaczęli nieśmiało powracać do studiów historycznych przy okazji opisu konkretnego społeczeństwa. E. Gellner nazwał to głaskaniem ogona komety w takiej konfiguracji gdy jądrem komety jest badane społeczeństwo, ogonem zaś jego historia. �PO CO NAM ANTROPOLOGIA? 23 Parabola Gellnera idzie dalej, sięga etnografii radzieckiej, której niebo­ skłon rozjarzony jest światłem mnóstwa komecich ogonów, składających się na historię ludzkości, pieczołowicie studiowaną w kontekście kilku już teorii o ewolucjonistycznym rodowodzie. W oglądzie brytyjskim etnografia radzie­ cka jest klasyczną etnologią, w amerykańskim natomiast typową antropolo­ gią, gdyż badania etnograficzne wchodzą też na teren socjologii, antropologii fizycznej, archeologii, językoznawstwa, demografii, ekologii, nie mówiąc już 0 historii. Toteż wydawcy przedruków prac autorów radzieckich (a wśród wydawców są Brytyjczycy) nie mieli wątpliwości gdy nadawali serii tytuł Soviet Anthropology and Archaeology. Sami Rosjanie określają się jako etnografowie/etnolodzy i ostatnio zmienili nazwę swego Instytutu w Akade­ mii Nauk na Instytut Etnologii i Antropologii, przy czym ostatni człon odnosi się do antropologii fizycznej, dość intensywnie uprawianej w tymże Instytucie. Prywatnie komentowali to jednak jako dań dla tych cudzoziem­ ców, których widnokrąg ograniczony jest etykietą antropologii. Z powyższego wynikać musi konstatacja, że poza Wielką Brytanią etnologia i antropologia są nadal synonimami. Już w latach 30-tych tego wieku ich zasięg przestrzenny był wyraźnie rozgraniczony: etnologia obej­ mowała kontynent europejski, antropologia zaś kraje anglosaskie i byłe kolonie angielskie. Występują między nimi różnice przedmiotu i metody, nie większe jednak niż w obrębie każdej z nich, jest to różnica szkół, a nie dyscyplin. Ilustruje to zresztą porównanie haseł „Etnologia" oraz „Antropologia społeczna" zamieszczonych w Słowniku etnologicznym (red. Z. Staszczak, PWN 1987). To ostatnie odnosi się praktycznie do etnologii, niezależnie od poglądów jego autora, zwolennika autonomii obu, rzekomo odrębnych, dyscyplin. Teza o odrębności lub podrzędności etnologii wobec antropologii ma wybitnych poprzedników. Należy do nich Lévi-Strauss, który w antropologii widział naddyscyplinę koronującą wiedzę o człowieku. Wynikało to z trady­ cji francuskiej, typologizującej nauki w porządku hierarchicznym (filozofia kartezjańska, socjologia Durkheima), ale także ze słusznego przekonania, że jego własne koncepcje lepiej wpisują się w teoretyczne osiągnięcia antropo­ logii anglosaskiej niż etnologii francuskiej czy europejskiej. Autorytet Lévi-Straussa oraz szybko rosnąca dominacja nauki amerykańskiej sprawiły, że w drugiej połowie naszego stulecia Europa zaczęła poddawać się wpływom tej ostatniej, w wyniku czego kolejne ośrodki akademickie dokonywały przechrzczenia etnologii na antropologię. Wiązało się to z przejmowaniem bardziej wyrafinowanych założeń teoretycznych i narzędzi analizy naukowej powstałych na gruncie amerykańskim i częściowo brytyjskim. Nowe teorie 1 metody sprawiały wrażanie, że reprezentują inną dyscyplinę, a nie tylko doskonalszy poziom wiedzy uprawianej od dawna u siebie. Zabieg metaboli, zmiany terminu, miał sankcjonować nowy status starej dyscypliny. Przeprowadzenie podobnego zabiegu proponuje się teraz w Polsce. Jest on logicznie wadliwy, co usprawiedliwiałoby sarkazm na temat bezdroży �24 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ „powrotu do Europy", gdyby motyw owej propozycji nie był nadzwyczaj poważny. Idzie o ratowanie miejsca naszej etnologii zarówno w odbiorze publicznym, jak też w wewnętrznym rankingu nauki polskiej. Wątpię, by cel ten można było osiągnąć przez mechaniczne kopiowanie najbardziej nawet przodującego wzoru anglosaskiego, a praktycznie amerykańskiego. Status antropologii jest wysoki nie z powodu jej nazwy, lecz jej potencjału intelek­ tualnego; należy więc orientować się na ten ostatni. Antropologizację pol­ skiej entologii trzeba zatem rozumieć jako jej dynamizaq'e i poszukiwanie (w tym zapożyczanie) subtelniejszych podstaw teoretycznych dla dotych­ czasowych i nowych tematów badawczych oraz sposobów ich realizacji. Nie jest to postulat łatwy do spełnienia, gdyż wymaga nie tylko dobrej znajomo­ ści światowych tendencji badawczych, lecz przede wszystkim instytucjonal­ nych reform w organizacji ośrodków etnologicznych w celu ich wzmocnienia. Etnologia przoduje bowiem tam, gdzie liczba personelu badawczego jest proporcjonalna do ilości wzorów analitycznych. Kryzys stanu nauki polskiej nie rokuje tu optymistycznie Powstające w środowiskach socjologicznych antropologiczne grupy stu­ dyjne (określające się u nas zwykle mianem antropologii społecznej) są między innymi rezultatem regresu badań socjologicznych i konieczności zatrudnienia wolnego personelu w tej dziedzinie. Nie jest to związane z po­ ważniejszymi nakładami, gdyż antropolodzy tej proweniencji zajmują się studiami gabinetowymi, czyli akurat tym, co stanowiło dotąd trudno osięgalny luksus w etnologii. Przyszłość tych badań w Polsce ograniczona jest perspektywą ich wyjałowienia bez towarzyszących im badań empirycznych w terenie. Toteż racjonalnym wyjściem będzie w przyszłości raczej fuzja niż konkurenqa między „nową" antropologią i „starą" etnologią. Manipulacje polegające na zmianie nazwy nie mogą niczego zmienić w samej istocie rzeczy. Zmienić się może na krótko jedynie samopoczucie niektórych etnologów przemianowanych na antropologów. Z drugiej strony, powstaje pytanie czy nie należy liczyć się z modą, która narzuca Europie amerykanizację i w konsekwencji kalkę nazewniczą. Byłby to zabieg pusty, chociaż nie pozbawiony symbolicznego znaczenia o wymowie zarówno ne­ gatywnej, jak i w jakiejś części pozytywnej. Pozytywny aspekt upatruję w podniesieniu progu ambicji samych badaczy i (wątpliwym w pewnych wypadkach) obłaskawieniu socjologów, który zajęli się antropologią i lek­ ceważąco traktują etnologów, głównie ze względu na dominującą niegdyś wśród tych ostatnich czystą etnografię. Negatywy widzę w przejmowaniu cudzych wzorów, utracie bogatych tradycji europejskiej etnologii i tym samym jej tożsamości. Ta ostatnia nie musi być przecież, i na pewno nie jest, skamieliną. Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a8eff58bf3338fea7d55f2ae552ea5a.pdf 79e922b1b35ae14164c75f2095e0f1fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1461 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1351 Title A name given to the resource Konflikt pozytywny Lewisa A. Cosera / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.25-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ U MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA (Instytut Archeologii i Etnologu PAN, Warszawa) Konflikt pozytywny Lewisa A. Coserá Zgodność i konflikt to skrajne wobec siebie, biegunowo opozycyjne procesy regulujące wszystkie podstawowe czynności każdego organizmu tak żywego, jak i społecznego. Zachodzące w ostatnich latach gwałtowne zmiany obejmują główne dziedziny działalności człowieka, dotyczą całego globu ziemskiego w tym również naszego kraju. Ich skala i dynamika zdaje się świadczyć o dominującej - wobec współdziałania i integracji - roli konfliktu w życiu społecznym. Rzeczywistość stawia więc wyzwanie współczesnym badaczom kultury do skoncentrowania uwagi na analizie zjawisk konflik­ towych, do weryfikowania i poszerzania dotychczasowych osiągnięć myśli humanistyczno-społecznej wspartych szczegółowymi pracami terenowymi. Problemy te stały się ostatnio przedmiotem wzmożonego zainteresowania polskiego środowiska etnologicznego podejmującego m.in. zagadnienia prze­ obrażeń kultury wsi, mniejszości narodowych w kraju i Polonii zagranicznej. W obliczu nowych zadań niezbędna jest znajomość różnych teorii konfliktu społecznego, które zweryfikowane winny stać się punktem wyjścia dla przyszłych badań. O randze tej kwestii w nauce zachodniej świadczy chociaż­ by fakt, iż np. w Stanach Zjednoczonych od dziesiątków lat na Uniwer­ sytecie w Michigan istnieje Center for Research in Conflict Resolution, które ściśle współpracuje m.in. z Institue for International Order (za pośred­ nictwem Committee on Research for Peace) i Peace Research Institue in Washington, czy też ogromna liczba publikacji dotyczących konfliktu bada­ czy z innych ośrodków. Jak dotąd wśród autorów zajmujących się konflik­ tem figurują najznamienitsze nazwiska antropologów i socjologów kultury, ekonomistów, psychologów ( np. Vilhelm Aubert, Jessie Bernard, Kenneth E. Boulding, Percy S. Cohen, Lewis A. Coser, Robert A. Dahl, Ralf Dahrendorf, Fryderyk Engels, Max Gluckman, Raymond W. Mack, Karol Marks, �26 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Charles W. Mills, Talcot Parsons, John Rex, Georg Simmel, Richard C. Snyder, Herbert Spencer, William G. Summer). Główne założenia i usta­ lenia niektórych z nich komentuje m.in. Janusz Mucha, Konflikt i społeczeńs­ two: z problematyki konfliktu społecznego we współczesnych teoriach zachod­ nich (Warszawa 1978), nie jest więc moim celem ponowne omawianie już dokonanych podsumowań. Pragnę natomiast przybliżyć czytelnikowi pol­ skiemu podstawy teorii Lewisa A. Coserá, która moim zdaniem - podej­ mując problem form stosunków konfliktowych, ich uwarunkowań i konsek­ wencji - zasługuje na szczególną uwagę etnologów, badających różne dzie­ dziny zmieniającej się rzeczywistości kulturowej. Ten urodzony w 1913 r. amerykański socjolog jest autorem jednej z pier­ wszych i najbardziej zananych w X X w. koncepcji konfliktowej wizji życia społecznego, uważanej za swoiste uzupełnienie funkcjonalizmu. Analizy Coserá dotyczą głównie współczesnego społeczeństwa amerykań­ skiego i rozwniętych krajów Europy Zachodniej. Ich wyniki i teoretyczne konstatacje opublikował w pracach: Toward a sociology of social conflict (Columbia University 1954 - rozprawa doktorska), The functions of social conflict (New York-London 1956, 1964), Continuities in the study of social conflict (New York-London 1967, 1970, zawierającej zbiór artykułów za­ mieszczonych w różnych periodykach sozologicznych), jak również licznych rozpraw w specjalistycznych czasopismach w tym „Sociological Inquiry" „The Journal of Social Issues", „British Journal of Sociology". Lewis A. Coser jest również autorem tłumaczonego na język polski, nie związanego bezpośrednio z teorią konfliktów studium Men of ideas (New York 1965). Charakterystykę podstawowych poglądów Coserá należy rozpocząć od definicji konfliktu. Autor zaznacza, iż w nauce był on bardzo różnie pojmo­ wany. Dla potrzeb własnych rozważań przyjmuje, iż jest to okresowa walka wokół jakichś wartości (eksponowanych pozycji społecznych, władzy, dóbr), która obejmuje żądania (pretensje), próby zastraszenia (pogróżki) i stosowa­ nie innych środków neutralizujących oponentów, aż po użycie siły nie tylko w celu osiągnięcia pożądanych wartości, ale zniszczenia i wyeliminowania rywali (The functions... 1956, s. 8). Konsekwenqa takiego stanowiska jest m.in. podział na konflikty realis­ tyczne (realistic conflicts) i nierealistyczne (nonrealistic conflicts). Przy tym mogą być one ze sobą silnie powiązane. Pierwsze występują wówczas, gdy konflikt jest środkiem do osiągnięcia pożądanych celów i wartości, które są tu najważniejsze. Może więc mieć swoje alternatywy funkcjonalne jeśli pojawią się inne bardziej efektywne środki zapewniające ten sam rezultat. W typie drugim, przeciwstawnym, konflikt jest sam celem. Brak więc tu alternatyw funkcjonalnych (w znaczeniu środków), nie stwarza on bowiem możliwości takiego wyboru, agresywne zachowania wypływają z niego same­ go. Wrogie działania podejmowane są przez grupę czy jednostkę wobec innej grupy lub jednostki dla rozładowania frustracji. Analogicznie grupa nie �K O N F L I K T POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ 27 potrafiąca rozwiązać własnych wewnętrznych sprzeczności celem ich złago­ dzenia czy regulacji, podejmuje walkę z grupą zewnętrzną. Jedyne alter­ natywy funkcjonalne w tym konflikcie dotyczą wyboru form antagonizmu (The functions... 1956, s. 49-55, 59, 87, 156). Ogólne założenia teorii konfliktów Coserá sprowadzają się do przyjęcia, iż podstawą struktury społecznej, najważniejszą częścią społeczeństwa, są grupy (wymiennie określane terminem: system) i jednostki pozostające w konflikcie z grupą. Żadna grupa nie może być całkowicie zharmonizowa­ na, pozbawiona byłaby bowiem struktury i procesu. W obrębie każdej grupy zachodzą procesy „disharmony as well as harmony, dissociation as well as association" (The functions... 1956, s. 31), a formacja grupy jest ich rezul­ tatem. Zarówno czynniki pozytywne, jak i negatywne konstytuują więc relacje grupowe. Konflikt tak samo jak współdziałanie pełni określone funk­ cje społeczne, jak to sprecyzował Georg Simmel „conflict is a form of socialization" (The functions... 1956, s. 31). Analizy konfliktów są więc równie ważne jak analizy współdziałania i integracji. Te postawy różni głównie przedmiot badań. Pojęcie porządku (order) nie może istnieć i być rozpatrywane bez odniesienia do swego przeci­ wieństwa disorder, bowiem „we know a light is on only if we know what is for a light to be off" (Continuities... 1967, s. 111). Są to dwa pojęcia komplemen­ tarne, które uczony, zwłaszcza socjolog winien zawsze mieć na uwadze. Również należy pamiętać, iż equilibrium jest szczególnym przypadkiem dise­ quilibrium nie zaś odwrotnie. Według Coserá - co uzasadnia za Durkheimem - konflikt nie jest wyłącz­ nie czynnikiem negatywnym, dzielącym, lecz może również przyczyniać się do wzrostu integracji, tak w małych grupach jak i większych systemach społecznych (Continuities... 1967, s. 112). Interesują go zatem głównie te funkcje konfliktu, które wpływają na wzmocnienie (a nie osłabienie) więzi w grupie i stosunkach interpersonalnych. Nie zaprzecza więc istnieniu „ne­ gatywnych" funkcji konfliktów społecznych. Bada jednak przede wszystkim ich funkcje „pozytywne", czyli te konsekwencje, które wpływają na wzrost a nie zmniejszenie się adaptacji czy przystosowania w grupach. Źródeł konfliktu poszukuje Coser raczej w aspiracjach jednostek niż we właściwościach struktury społecznej. Zajmuje się bowiem wpływem konflik­ tów społecznych na tę strukturę a nie odwrotnie. Wprawdzie struktura społeczna rzutuje na sposób przejawiania się i rozwiązywania sprzeczności, ich podłoża należy jednak szukać gdzie indziej. Analizuje więc konflikt jako formę wzajemnego oddziaływania jednostek, tym samym nie przywiązuje większej wagi do pojęcia antagonistycznych interesów grupowych. Szczegółowe badania Coserá są analizami konfliktów w obrębie pewnego koherentnego systemu. Dotyczą one problemów granic grupy, wpływu kon­ fliktu na ich wzmocnienia, związku między bliskością stosunków społecz­ nych w grupie a zaistnieniem sprzeczności i trwaniem konfliktu, znaczenia typu struktury systemu dla prawdopodobieństwa wybuchu konfliktu i jego �28 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA konsekwenqi. Interesuje go również oddziaływanie stosunków międzygrupowych na strukturę grupy, a także powstanie nowego typu powiązań między grupami będącymi w konflikcie. Jednostka jest bardzo ważnym elementem całości jeśli jej stosunki z grupą są antagonistyczne. Może ona funkcjonować w obrębie systemu lub poza nim. W pierwszym przypadku kwestionując jego wartości i interesy stanowi zagrożenie dla jedności grupy. W drugim, gdy ją opuszcza, przyłącza się jawnie do opozycji lub tworzy własną, dysydencką jest mniej niebezpieczna dla grupy macierzystej (The functions... 1956, s. 1, 5-10, 13). Lewis A. Coser zakłada, iż każda grupa posiada wartości podstawowe, rdzenne i drugorzędne, nie definiując ich jednak bliżej. Ogranicza się do stwierdzenia, iż stosunki społeczne w systemie opierają się na istnieniu i akceptacji tzw. zawartości rdzennej, czyli określonych, podstawowych cech struktury, ogólnie przyjętych wartości i norm oraz takich, które mają zna­ czenie drugorzędne. Pierwsze z nich decydują o trwaniu systemu, mimo przemian w charakterze drugich. Dopóki nie są kwestionowane społeczeń­ stwo trwa, mimo podważania wartości i norm mniej ważnych i wywodzących się stąd konfliktów. Co więcej, jeśli konflikt dotyczy wartości mniej istotnych może się on przyczynić do trwałości grupy, podczas, gdy konflikt w zakresie wartości podstawowych jest zagrożeniem dla danego systemu (The func­ tions... 1956, s. 73, 92-94; Continuities... 1967, s. 18). Konflikt występuje w każdej strukturze społecznej, stopień zachowania równowagi układu, rodzaj zmiany wywołanej przez konflikt, jego przejawy i konsekwenqe zależą natomiast od charakteru systemu, w którym ujawniają się antagonistyczne cele i zachowania. Z tego punktu widzenia Coser wyróż­ nia dwa biegunowe typy struktury społecznej systemów: zwartego, sztyw­ nego i przeciwstawnego mu - elastycznego, otwartego. Pierwszy stanowią closely knit groups. Charakteryzują się one bliskimi, ścisłymi stosunkami w ich obrębie, dużym zaangażowaniem członków i ich liczebnością w uczestnictwie w życiu zbiorowym. Stopień integracji wewnątrz nich jest wysoki. Proporqonalnie do niej występuje tu większa tendencja do ukrywania wrogich uczuć przy równocześnie bardzo dużej wrażliwości na to wszystko co grupy dotyczy. Jednostki są tu zainteresowane trwaniem grupy, jeśli więc ktoś według nich narusza jej normy, to po okresie tłumienia napięcia reagują szczególnie gwałtownie. Znacznie gwał­ towniej, niż osoby mniej zaangażowane. Istnieje więc wtedy duże prawdo­ podobieństwo rozbicia systemu. System zwarty i sztywny (rigid social system) umożliwia ujawnienie się tylko dużych sprzeczności dotyczących samej istoty stosunków. Mechanizmy kontroli są w nim dostatecznie skuteczne, by tłumić konflikty mniej inten­ sywne, obejmujące problemy drugorzędne. Konflikt podstawowy jest nato­ miast dodatkowo stymulowany, nie ogranicza się do sfery będącej przyczyną jego wywołania, lecz ożywia wszystkie tłumione dotąd antagonizmy. Inten­ sywność tego typu konfliktów (mierzona liczbą członków grupy w nich �K O N F L I K T POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ 29 zaangażowanych) jest wysoka. Gwałtowność przejawia się w rodzaju środ­ ków użytych w sporze, a ich wybór jest proporcjonalny do stopnia, w jakim zantagonizowane grupy czują się włączone w strukturę systemu, w którym uczestniczą. Konflikty w obrębie tego systemu atakują podstawowe wartości, naruszają consensual basis i prowadzą do jego zmiany (The functions... 1956, s. 60-65, 67-68, 152). Wszystkie społeczeństwa dla utrzymania równowagi stosunków mają wykształcone naturalne mechanizmy kanalizujące i dyskontujące sprzecz­ ności na wypadek pojawienia się wewnętrznych antagonizmów. Mechanizm taki opiera się na zasadzie „safety-valve", wentyla czy klapy bezpieczeńst­ wa, dostarcza substytutów, na które przenoszona jest wrogość i agresja. Instytucje „safety-valve", określane też mianem „kozła ofiarnego", wy­ stępują w obu typach struktury społecznej i indywidualnym systemie zabezpieczenia, ich funkcjonowanie jednak nie jest w każdym z nich takie samo. Lewis Coser wysuwa hipotezę, iż konieczność istnienia ,jafety-valve" rośnie wraz ze sztywnością struktury społecznej i stopniem, w jakim nie pozwala ona na wyrażanie antagonistycznych celów (Continuities... 1967, s. 156). W systemach sztywnych wrogość jest więc w pewnym stopniu kanalizowana przez instytuqc „kozła ofiarnego", kierującą agresję nie przeciw rze­ czywistemu przeciwnikowi lecz osobie lub grupie, które łatwo oskarżyć o nieprzyjazne zamiary i łatwo pokonać. Nie rozwiązuje ona jednak faktycz­ nych sprzeczności, które (kumulowane) w dalszej perspektywie stanowią niebezpieczeństwo dla grupy jako całości. Drugi, przeciwstawny typ to systemy, których struktura stwarza moż­ liwość ujawnienia konfliktu natychmiast po jego zaistnieniu. Lewis A. Coser nazywa je luźnymi, elastycznymi, otwartymi (flexibl social structures). Me­ chanizm równoważący tworzą tu instytuq'onalne kanały ujawniania sprzecz­ ności. W konsekwencji, mimo pozornie małej spójności grupy, nie zachodzi tu niebezpieczeństwo powstania konfliktu rozbijającego cały system (The functions... 1956, s. 45, 79, 154). Stopień zachowania równowagi układu jest więc wyższy w grupach o mniejszym zaangażowaniu członków, gdzie nie istnieje tendencja do tłumienia napięć. Stabilność całego społeczeństwa, zdaniem Coserá, jest zależna od liczby istniejących w nim konfliktów i związków między nimi. Im więcej różnych konfliktów przecina się w społeczeństwie, im bardziej złożone są powiązania między jego grupami, tym trudniej o stworzenie jednego frontu dzielącego członków na dwa obozy nie mające wspólnych wartości i norm. Zatem, im więcej niezależnych od siebie konfliktów, tym lepiej dla jedności społeczeń­ stwa. Zwiększają one świadomość członków, ich identyfikację z grupą, sprzy­ jają zachowaniu wewnętrznej równowagi poszczególnych elementów struk­ tury układu. Konflikty te nie naruszają podstaw consensusu są nawet tamą przed konfliktami naruszającymi je. Powodują one wciąż nowe, stopniowo postępujące przystosowywanie się systemu do zmieniających się warunków �30 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA w których on się znajduje. Konflikt zapewnia systemowi względną stabilność (The functions... 1956, . 33-35, 72-80, 155). Konflikt w systmie otwartym, elastycznym przebiega więc odmiennie niż w systemie sztywnym. Ujawnić się tu mogą wszelkie sprzeczności, a konflikty doprowadzają do ich rozwiązania. Częściowe uczestnictwo w każym z nich i przecinanie się frontów konfliktów przeciwdziałają głębokim przedziałom, sprawiając również, że intensywność konfliktów (mierzona globalnie jako wypadkowa, niezależnie od natężenia każdego z nich) jest niska. Systemy te obok innych zalet nie są narażone na niebezpieczeństwo zmiany struktural­ nej, czego przykładem są współczesne społeczeństwa Ameryki Północnej i Europy Zachodniej. Charakter konfliktu, jego rozwój, nasilenie, gwałtowność, radykalizm są więc według Coserá zależne od bliskości stosunków w grupie. Niebezpieczne cechy konfliktu są właściwe strukturom sztywnym, zwartym, w których ujawniają się tylko niektóre sprzeczności, ale za to wielką siłą... Łagodny przebieg konfliktu gwaratują natomiast systemy elastyczne, w których nie niszczy on ich rdzenia, dzięki odpowiednim mechanizmom regulującym, instytuq'onalizujacym i kierującym go w specjalne kanały (The functions... 1956, s. 71-72). Co więcej tu konflikt nie musi być powiązany z uczuciem wrogości do przeciwnika. Wrogie uczucia są oczywiście dodatkową motywaq'ą dla działań agresywnych, wzmacniają ich skuteczność. Jednak, gdy w da­ nym systemie krzyżują się fronty różnych konfliktów znienawidzony z jed­ nego powodu przeciwnik, może być sprzymierzeńcem, a nawet potencjalnym przyjacielem z innego. Sytuacja taka powoduje wygaszenie agresji konfliktu. Czynnik ten ma swoje tamujące walory oczywiście tylko wówczas, gdy zaangażowane w nich jednostki wszystkie konflikty traktują jako jednakowo ważne, bez względu na ich przedmiot. Strony konfliktu często też według Coserá same ustalają pewne normy i reguły dotyczące jego przebiegu. Dzieje się tak wówczas, gdy wcześniej został przez nie ustalony sposób jego zakoń­ czenia i wynik (Continuities... 1967, s. 37-52). W systemach elastycznych konflikt między dwiema grupami nie tylko zwiększa ich spójność, ale - jak stwierdził wcześniej Georg Simmel - każdy akt wejścia z kimś w konflikt - stwarza nową relację, wiąże dotąd nie powiązane ze sobą elementy. Rezulatatem może być oczywiście zniszczenie jednej ze stron. Jeżeli jednak to nie nastąpi powstają metody regulaq'i sprzeczności, ograniczenie ich form, wspólne zasady, normy dotąd nie ist­ niejące lub nie uświadamiane. Opozycjoniści też są zainteresowani spójnością przeciwnika, przestrzeganiem przez niego określonych reguł pozwala to im bowiem na stosowanie standardowych metod walki. Spójność i standaryzaqa metod ułatwiają im z kolei zachowanie równowagi i kompromisu (The functions... 1956, s. 121-133, 154). Analizując funkcje konfliktu społecznego Coser podkreśla jego rolę w tworzeniu związków i koalicji. Zajmuje się antagonistycznym współdzia­ łaniem występującym w sytuaqi, kiedy dwie różne, o często odmiennych �KONFLIKT POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ 31 interesach strony pragnąc uniknąć izolacji szukają sprzymierzeńców, podej­ mują walkę ze wspólnym wrogiem. Konsekwencją tego może być powstanie nowej grupy z nowymi granicami, ideologią, wspólnymi wartościami etc. lub jedynie związek instrumentalny zaistniały w obliczu wspólnego zagrożenia (The functions... 1956, s. 140-141). W przypadku, gdy fundamenty struktury społecznej są stabilne, pod­ stawowe wartości i normy nie podlegają kwestionowaniu każdy konflikt z inną grupą jest wyzwaniem w ich obronie. Następuje wówczas ożywienie świadomości ich wartości i celów nawet wtedy kiedy wcześniej uznawane były za naturalne i nie stanowiły przedmiotu zbytniej uwagi członków grupy. Przy tym stopień integracji jest zależny od tego czy zewnętrzne zagrożenie dotyczy całej grupy czy tylko jakiejś jej części. Wobec braku natomiast podstawowego consensusu w grupie już samo zagrożenie z zewnątrz zamiast konsolidacji powoduje jej ogólną apatię i w efekcie narażenie na dezintegra­ cję (The functions... 1956, s. 88-95). Lewis A. Coser zajmuje się zarówno przyczynami konfliktów, instytu­ cjonalizacją i regulacją trwających, jak również samym ich rozwiązaniem. Według niego, grupa nie mogąca zaspokoić swoich potrzeb próbuje różnych sposobów ich realizacji. Gdy mimo to, jej roszczenia nie zostają spełnione, a wszelkie inne mechanizmy i rozwiązania zawodzą, ostateczną i zazwyczaj najskuteczniejszą formą jest konflikt w jego różnych, nawet najbardziej gwałtownych odmianach (Continuities... 1967, s. 96-97, 101). Również we­ wnątrz grup społecznych częste są antagonizmy między ich członkami, wy­ nikające z reguły ze sprzeczności interesów lub zróżnicowania społecznego i wiążącym się z nim nierównym podziałem przywilejów. Te wrogie uczucia nie muszą jednak zawsze prowadzić do konfliktu. Kluczowym regulatorem w takich przypadkach, pozwalającym równo­ cześnie ocenić prawdopodobieństwo wystąpienia konfliktu, jest znajomość podstawowych norm prawnych obowiązujących w danym systmie społecz­ nym. Ich świadomość pozwala ocenić krzywdę oraz możliwość jej wyelimi­ nowania bez rozpoczynania agresywnych działań (The functions... 1956, s. 175). Roszczenia uznane za uzasadnione z reguły prowadzą do konfliktu. Powstaje świadoma grupa interesu i konflikt rozpoczyna się. Tylko w warun­ kach zapewniających indywidualną ruchliwość jednostek sprzeczności i nie­ równości nie naruszają pokoju, w grupach o bliskich stosunkach społecznych z reguły natomiast przybierają postać konfliktu. Sztywność systemu, gdzie w formie zastępczej utrzmanie status quo zapewnia do pewnego stopnia instytucja „kozła ofiarnego", jest jdynie okresową gwarancją pokoju. Wszel­ kie jednak substytuty czy zduszenie wrogości dają uczestnikom mniejszą satysfakcję, niż otwarte starcie z rzeczywistym przeciwnikiem, nie rozłado­ wują one całkowicie napięcia i niebezpieczeństwa wybuchu, ani też nie eliminują czy rozwiązują faktycznych sprzeczności społecznych. W trwającym konflikcie decyzja o jego zakończeniu podejmowana jest przez samych zainteresowanych i nie może być narzucona z góry przez �32 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA reguły, tak jak to się dzieje w grach. Brak tych postanowień może do­ prowadzić aż do destrukcji jednej ze stron. Stosując kryterium istnienia lub braku wspólnych uzgodnień dotyczących zasad rozwiązania sporu można, według Coserá, stworzyć typologię konfliktów. Klasyfikacja taka, sporzą­ dzona obrazowo, przybiera postać pewnego continuum, od w pełni zin­ stytucjonalizowanych z wytyczonym punktem zakończenia do totalnych. Zantagonizowane strony znajdujące się bliżej pierwszego bieguna muszą tak samo rozumieć rezultat konfliktu. Osiągnięcie tego stanu nie jest łatwe, ponieważ dążenie do pokoju jest czymś innym, niż uznanie własnej porażki. Zakończenie konfliktu zależy więc w bardzo dużej mierze od strony prze­ grywającej, od tego kiedy zrezygnuje ona z oporu. Dlatego też precyzyjne określenie przedmiotu walki, a zwłaszcza pewnych symboli, których przejęcie gwarantuje wygaśnięcie sporu jest szczególnie ważne. Jeśli ich brak racjonal­ ne rozwiązanie jest niezwykle trudne, chociaż i w tym przypadku destrukcji może zapobiegać struktura systemu dopuszczająca istnienie wielu przecina­ jących się konfliktów (Continuities... 1967, s. 40-43). Wywoływanie przez konflikt zmian w obrębie systemu można przyjąć za podstawowe założenia teorii Coserá, według którego konflikt może być zarówno rezultatem, jak źródłem zmiany, a zmiana bez względu na jej źródło prowadzi do napięcia i konfliktu (Continuities... 1967, s. 32). Konflikt pod­ trzymuje i przeobraża system, przy tym autor kładzie nacisk na jego funk­ cjonalność. Zmiana społeczna może być analizowana, według Coserá, wyłącznie w odniesieniu do konkretnej struktury, określonego systemu społecznego. Uważał on, iż powszechne, dotyczące wszelkich społeczności są tylko ciągłe, powolne zmiany w obrębie systemu. Stanowią one istotną jego cechę, chociaż z uwagi na swoją powszechność i funkcjonalność wobec grupy mogą być punktem wyjścia dla zmiany innego typu. Rówcześnie przyznawał, iż w wy­ niku konfliktu ulegają przekształceniom całe systemy społeczne, a nie tylko następują zmiany w obrębie istniejącej struktury (Continuities... 1967, s. 26). Zmiany strukturalne i zmiany systemów w ujęciu Coserá są synonimami. Zachodzą one wówczas, gdy ulegają przekształceniom główne powiązania strukturalne, podstawowe instytucje i dominujące systemy wartości. Nie­ stety, nie określa jakie instytucje i systemy wartości należy uznać za pod­ stawowe lub dominujące. Wskazuje natomiast na historyczną ciągłość rze­ czywistości społecznej, która powoduje łączenie się zmian w systemie ze zmianami systemów. Przy tym te ostatnie mogą zachodzić stopniowo, powoli (Continuities... 1967, s. 28-29). Konfliktom przypisuje więc Coser stymulowanie zmian głównie w ob­ rębie systemu. Jednym z typów takich zmian jest podniesienie spójności grupy. Innym, postęp w różnych dziedzinach życia. Należy do nich: pow­ stanie nowych form i instytucji społecznych, własności systemu i jego ele­ mentów bardziej przystosowanych do nowych warunków. Konflikt powodu­ je postęp techniczny i gospodarczy (np. likwidacja sprzeczności w przemyśle �KONFLIKT POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ 33 może w konsekwencji zniszczyć ważny bodziec dla innowacji technicznych). Jest on pewnego rodzaju wyzwaniem dla grupy, która (jeśli go nie napotyka) traci zdolności twórcze (Continuities... 1967, s. 21, 24). Może okazać się groźny dla systemu tylko wówczas, gdy jego struktura jest sztywna, zwarta. System otwarty, elastyczny, dopuszczający wiele konfliktów, których fronty przecinają się i przez to osłabiają, jest zawsze spójny. Założenia te, nie dotyczące zmian ani konfliktów w ogóle, lecz właśnie funkcjonalnych, wska­ zują wyraźnie, że ideałem autora jest społeczeństwo zmienności i postępu, ale 0 tyle tylko, o ile te nie wykraczają poza ramy uznane za podstawowe dla tego społeczeństwa. W bardzo dużym uproszczeniu można powiedzieć, iż teoria konfliktu pozytywnego Coserá opiera się na uwypukleniu tych jego funkcji, które są korzystne dla społeczeństwa. Najważniejsze z nich to - obok zmiany kon­ struktywnej - wzrost integracji i zgodności w grupie. Wyniki analiz nato­ miast określają, w jakich warunkach ich osiągnięcie jest realne. Sądzę, iż scharakteryzowane w dużym skrócie poglądy Coserá zachęcą do lektury prac tego oryginalnego socjologa. Jego zainteresowanie funkcjonal­ nością różnego typu sprzeczności i konfliktów wobec systemu społecznego, a ściślej badaniem pozytywnych funkcji konfliktu w określonych strukturach społecznych sprawia, iż bardzo często przedmiotem rozważań czyni on niezwykle interesujące tematy. Przykładem tego jest analiza aktów przemocy 1 pozornie destrukcyjnych zachowań irracjonalnych. Ich występowanie zale­ ży od wielu różnych zmiennych społecznych. Przemoc jest konsekwencją frustracji pewnych grup pojawiającą się na ogół w biednych i zaniedbanych okręgach. Przestępstwa popełniają z reguły nie widzący naturanych dróg do zajęcia atrakcyjnych pozycji, którzy w przemocy widzą jedyną realną szansę zmiany sytuacji. Standardy normatywne obowiązujące w społeczeństwie są bowiem internalizowane głównie przez warstwy uprzywilejowane (są to ich standardy i im służą). Dlatego też bronią je przed atakiem warstw niższych. Przemoc w tym przypadku pełni przynajmniej trzy ważne funkcje i w dłuż­ szej perspektywie może przynieść pozytywne rezultaty: 1) jest środkiem do osiągnięcia pożądanych celów przez nie mających do nich legalnego dostępu; 2) jest sygnałem niebezpieczeństwa; 3) może być katalizatorem wzmacniają­ cym uczucia moralne i solidarność grupy przeciw łamiącym normy (Con­ tinuities... 1967, s. 55-65). Badanie pozytywnych funkcji konfliktów społecznych według Coserá jest szczególnie uprawnione we współczesnych społeczeństwach zachodnich, gdzie struktura instytucjonalna zostawia miejsce dla konfliktu i wolności. Podobno my też jesteśmy już takim społeczeństwem, co otwiera nam nowe możliwości ukazując równocześnie jeszcze jedno pole penetracji naukowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33a7b852f532a758b0bc2113c669e743.pdf 0838fb672fe66b324d050ede64e9948f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1462 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1352 Title A name given to the resource Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem etnograficzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.35-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 MARIAN GRZEGORZ GERLICH (Katowice) Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem etnograficzny Uwagi wstępne „Górny Śląsk wrze [...]: skomplikowane podziały etniczne, dotychczas skrzętnie przemilczane, wybuchły z siłą, której nikt się nie spodziewał. Nagle okazało się, że istnieją różnorodne grupy ludności, które mają różne interesy, stojące w sprzeczności z interesami innych grup. Nadal jednak grupy te nie zostały zadowalająco zdefiniowane. Prasa ogranicza się na ogół do szerokiej prezentacji dychotomii polsko-niemieckiej, co nawet w przybliżeniu nie odpowiada rzeczywistym liniom podziałów: ani mniejszość niemiecka, czy to, co się rozumie potocznie pod tym pojęciem, ani też tym bardziej społeczność polska nie są jednolite. Co więcej, akces do jednej z tych grup często spełnia rolę wyboru zastępczego" (Bieniasz 1990, s. 9). Tak rozpoczyna się artykuł Stanisława Bieniasza - polsko­ języcznego, śląskiego pisarza z Zabrza, mieszkającego od lat w Niemczech. Na Górnym Śląsku wywołał on żywą dyskusję, bo rzeczywiście od schyłku lat 80-tych trwał tu żywiołowy proces artykulacji tożsamości regionalnej i narodowościowej, który znalazł odbicie w instytucjonalizacji śląskiego ruchu. Rozwijał się niespotykany dotąd w takiej skali proces upodmio­ towienia śląskiej ludności rodzimej. Poza ośrodkami wrocławskim i opol­ skim nauka polska na Śląsku pozostała jednak wobec tych procesów 1 1 W interesującym nas ujęciu problemowym chodzi zwłaszcza o studia z zakresu historii i w mniejszym stopniu z socjologii i etnologii, realizowane w ramach Resortowego Programu Badań Podstawowych 1П.36, koordynowanego przez Uniwersytet Wrocławski („Przeobrażenia społeczne i narodowe na Śląsku"). Poza badaczami reprezentującymi ośrodek wrocławski uczestniczyli w nim także badacze opolscy i - w mniejszym zakresie - katowiccy. �36 MARIAN G. GERLICH obojętna. Faktem bezsprzecznym jest natomiast postępujący tu w latach 80-tych wzrost poczucia regionalnej tożsamości, a nawet pewnej odrębności Ślązaków od Polaków i Niemców. Na I Kongresie Ruchu Autonomii Śląskiej, jednej z lokalnych organizacji, wyraźnie wyartykułowano zróż­ nicowanie mieszkańców Śląska, a konkretnie Górnego Śląska. Według przyjętej klasyfikacji, wyróżniono trzy kategorie ludności, którymi są: „pnioki", „krzoki" i „ptoki". I tak: „Pnioki" oznaczają pień, rodowód. Ci ludzie tworzą Ruch Autonomii Śląska. „Krzoki" - to ludzie przypadkowo mieszkający na Śląsku, a „ptoki" to ci, którzy zakładają tu swoje gniazda i często z nich odlatują (Szuber 1991, s. I ) . Propozycja ta jest coraz bardziej akceptowana przez ludność rodzimą. Faktem jest jednak, że po­ działy są tu bardziej skomplikowane. Odwołując się do realizowanych aktualnie badań przytoczę wstępną (nie w pełni jeszcze zweryfikowaną) klasyfikację deklarowanych tu postaw: 1. „Jestem Ślązakiem [...]; 2. „Jestem Ślązakiem o opcji niemieckiej"; 3. „Jestem Ślązakiem o opcji polskiej"; 4. „Jestem Ślązakiem pochodzenia niemieckiego"; 5. „Jestem Niemcem pochodzenia śląskiego"; 6. „Jestem Polakiem ze Śląska"; 7. „Sam już nie wiem czy jestem Niemcem, czy Polakiem, najbardziej chyba Ślązakiem" . Te kategorie tylko pozornie na siebie zachodzą, jest to bowiem klasyfikacja zdecydowanie rozłączna. Nie wyczerpuje ona jednak złożoności obecnej sytuacji, gdyż na omawianym terenie żyje jeszcze ludność napływowa. Pozos­ taje ona jednak poza kręgiem naszych zainteresowań. Proces upodmiotowienia śląskiej ludności rodzimej, w tym również for­ mułującej się mniejszości niemieckiej, znalazł odzwierciedlenie w następują­ cych organizacjach: Związek Górnośląski, Ruch Autonomii Śląskiej, Zwią­ zek Górnoślązaków oraz Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Mniejszości Niemieckiej województwa katowickiego, Towarzystwo Społeczno-Kultural­ ne Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opolskim oraz Niemiecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość". Celem naszych rozważań jest próba prezentaqi wybranych aspektów procesu upodmiotowienia śląskiej ludności rodzimej mieszkającej na terenie wschodniej części Górnego Śląska, a konkretnie mówiąc - na obszarze 2 3 2 Zdecydowanie odmienny podział ludności rodzimej w okresie formowania się na tym obszarze świadomości narodowej przedstawił redaktor „Orędownika" Roman Szymański. „Lud górnośląski" dzielił on na „cztery klasy". Do pierwszej zaliczał renegatów, narodowych zdrajców, do drugiej - ludzi, którzy ulegli procesowi germanizacji, zwłaszcza wskutek od­ działywania szkoły i wojska, do trzeciej - „prostaczków" posługujących się wyłącznie językiem polskim lecz „za Polaków się nie uważających" i do czwartej - „prawdziwych wiarusów, polonusów" (Szymański 1872). Badania własne autora. 3 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 37 województwa katowickiego. Nie wchodząc w szczegóły, koncentrujemy się więc na tej części Śląska, która została włączona do Macierzy w 1922 roku. Mimo występujących podobieństw, między Opolszczyzną a przemysłową częścią Górnego Śląska zachodzą jednak znaczne różnice, których źródła tkwią w okresie kształtowania się stosunków kapitalistycznych, latach mię­ dzywojnia, rozdzielającego te tereny kordonu granicznego oraz determinan­ tach społecznych, ekonomicznych, kulturowych i politycznych, jakie wy­ stąpiły po 1945 roku. Przedmiotem naszych zainteresowań będą deklaraqe ideowe i programo­ we związane z narastającym tu poczuciem tożsamości regionalnej i narodo­ wościowej. W kontekście procesu „długiego trwania" będziemy określać niektóre historyczne aspekty występujących współcześnie zjawisk i tendencji. Bazę źródłową opracowania stanowią dokumenty organizacyjne poszcze­ gólnych ugrupowań (statuty, deklaracje, referaty, dokumentacja bieżąca), publiczne wypowiedzi ich liderów, a także różnego rodzaju druki agitacyjne, afisze, ulotki itd. Odrębna kategoria to źródła prasowe. Częściowo prezentowane będą również wyniki badań empirycznych opar­ tych na kwestionariuszu wywiadu dotyczące sytuacji narodowościowej na Górnym Śląsku. Nie wchodząc na razie w szczegóły zaznaczmy tylko, że śląski ruch jest ruchem wewnętrznie zróżnicowanym. Zawsze jednak w pro­ gramach poszczególnych organizacji dominuje tendencja skierowana na eks­ ponowanie lokalnej specyfiki, a w sensie politycznym coraz bardziej zdaje się tu przeważać opcja modyfikacji polskiej ustawy zasadniczej i dokonania nowego podziału kraju na autonomiczne regiony. Często podkreśla się, że najbardziej jest do tego przygotowany Górny Śląsk, a konkretnie chodzi o woj. katowickie, którego znaczna część leżała w obrębie przedwojennego województwa śląskiego posiadającego od 15 lipca 1920 roku, a więc jeszcze przed formalnym włączeniem tej ziemi do Polski (co nastąpiło 20 czerwca 1922 roku) status autonomiczny. Od kilku jednak miesięcy zróżnicowany dotąd ruch śląski dąży do inte­ gracji. Pojawiają się informacje, trudne do zweryfikowania, iż trwają prace zmierzające do powołania organizacji „Śląsk", która skupiałaby samodzielne organizacje śląskie, to znaczy: Związek Górnośląski, Ruch Autonomii Śląska oraz mniejszość niemiecką. 4 Skąd przybywamy? Kim jesteśmy? Dokąd idziemy? Związek Górnośląski Te znamienne pytania, stanowiące tytuł obrazu sławnego francuskiego symbolisty, od kilku lat pojawiały się coraz. częściej wśród rodzimych śląskich elit. Inspirowały do nowych poszukiwań. Jeden z organiza­ torów formułującego się śląskiego ruchu mówił: „Ślązacy byli przez lata 4 Badania własne autora, marzec - kwiecień 1992 r. �38 MARIAN G . GERLICH 5 gnębieni. Trzeba było odpowiedzieć sobie na podstawowe pytania. Wie­ dzieć, jakie nasze korzenie i jaki nasz cel. Nie mogliśmy już dłużej czekać i być dalej w niewoli. Nam nie potrzeba żadnych kulturtregrów , ale mu­ simy wziąć swoje sprawy w swoje ręce" . Jest to relacja dotycząca schyłku 1987 roku. Pierwsza jednak publiczna inicjacja narastającego procesu ak­ tywizacji śląskiej ludności rodzimej nastąpiła w dniu 7 lutego 1988 roku na łamach „Gościa Niedzielnego", organu kurii biskupiej w Katowicach. Andrzej Klasik ogłosił wtedy artykuł Tożsamość Górnego Śląska, w którym scharakteryzował, główne, jego zdaniem problemy śląskiej tożsamości. Próbował też określić specyfikę - użyjmy tu określenia śląskiego pisarza Wilhelma Szewczyka - „śląskiego syndromu" (Szewczyk 1986). Klasik stwierdził: „W tradycji Górnego Śląska mamy do czynienia ze swoistą triadą, w skład której wchodzą wartości rodziny, wartości religijne i wartości pracy. Wymienione wartości są fundamentem więzi i spójności regionalnej i tak być powinno w przyszłości, mimo niepokojących zjawisk ich rozkładu, a nawet zanikania w niektórych środowiskach społecznych" (Klasik 1988). Etnolog Czesław Robotycki analizując tę wypowiedź stwierdza: „Wartości takie, jak wierność, praca, rodzina, religia są uniwersalne (co najmniej w skali tradycji łacińskiej Europy), tym samym nie wyróżniają Śląska. Takie przyporząd­ kowanie to znany mechanizm funkcjonowania mitu. Polega na redukcji zjawiska do skali własnej i nadania mu nowego znaczenia" (Robotycki 1990, s. 32). Z całą pewnością dochodzi tu do swoistego zawłaszczenia wartości uniwersalnych. W warunkach funkcjonowania kultury tradycyjnej tego ro­ dzaju mechanizm byłby niewątpliwie przejawem specyficznych reguł myś­ lenia i „funkcjonowania mitu". W interesującym nas jednak przypadku działanie tego mechanizmu jest wykluczone, albo w znacznym zakresie ogra­ niczone. Gdy jest natomiast formułowane przez ideologa i polityka, którym niedługo później stał się Klasik (będąc m.in. prezesem Związku Górnoślą­ skiego) musimy mieć świadomość działalności rozmyślnej i celowej. Nie oznacza to jednak, że wśród ludności rodzimej nie funkcjonują nadal pewne 6 7 5 Odwoływanie się do tzw. krzywdy śląskiej było niezwykle silnie eksponowane od początku formowania się śląskiego ruchu. Gwarowe określenie nawiązuje tu zwłaszcza do terminologii hitlerowskiej. Coraz częściej jednak niem. termin Kulturtrager stosowany jest wobec wszystkich obcych, w tym także Polaków z innych regionów. Specyficzny stosunek do obcych pojawia się ostatnio również w wypowiedziach niektórych przedstawicieli śląskiej elity. Typowe dla tego stanowiska są wypowiedzi w rodzaju: „Pseudointelektualiści zza miedzy już co najmniej dwukrotnie (po 1922 i 1945 roku) przybywali do nas z misją nauczania co jest dla nas dobre, a co złe i co jest »autentyczną wartością« Górnego Śląska. Marzyło nam się byśmy mogli na własnej ziemi choć w tym pokoleniu powiedzieć coś własnym głosem. Prowadzona od dzisięcioleci kolonizacja Górnego Śląska różni się dość istotnie od tej dokonanej na ludach Ameryki, Australii czy Afryki. Tam kolonizatorzy na ogół przywozili ze sobą cywilizację wyprzedzającą znacznie autochtonów. Na Śląsku niestety było na opak. Trzeba o tym pamiętać i czasami wykazać trochę pokory" (Sarnowicz. Smolorz 1991, s. 2, zob. też Kopeć 1986). Badania własne. Wywiad nr 23. 6 7 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 39 przeżytki tradycyjnego myślenia, co w sytuacji wzrostu poczucia tożsamości regionalnej ma swoje znaczenie. Budowana jest bowiem pewna ideologia. Lokalne autostereotypy znajdują też swoje odzwierciedlenie w publicystyce, a nawet pracach naukowych. Nie uchroniła się przed tym również lokalna śląska etnologia. Przykładowo, w jednej z prac czytamy: „[...] w przemysło­ wych rejonach Górnego Śląska badacz bez trudu dostrzega funkcjonowanie systemu wartości, którego głównym mechanizmem trwania i kontynuacji jest tradycja". A dalej „[...] wartościami jest praca i jej widoczny, trwały efekt w postaci zarobku i stanu posiadania; wartością jest dobra organizacja pracy i życia, są tradycją uświęcone normy społeczno-obyczajowe, zwyczaje i reli­ gijność, wartościami są: człowiek i jego trud codzienny, dobro, prawda i piękno" (Bukowska-Floreńska 1987, s. 160). W programowej wypowiedzi Klasika znalazły się też pewne tradycyjne stwierdzenia dotyczące ludności napływowej. „Wśród nowych jakości wno­ szonych przez przybyszów warto wskazać na wartości kultury [...] propago­ wane dzięki przemieszczeniu się na Górny Śląsk części elity intelektualnej z terenu Małopolski, Kresów Wschodnich, a w późniejszym okresie także innych regionów Polski. Jednak i w tym przypadku zbyt często mieliśmy do czynienia, i chyba w dalszym ciągu mamy, z niepokorną wobec bogactwa duchowej tradycji śląskiej, a także trudną do przyjęcia w życiu codziennym ostentacyjną postawą „posłannictwa i misji" przybyszów, usiłujących zawsze i wszędzie odgrywać rolę ludzi oświeconych, przynoszących przysłowiowy kaganek pod strzechę" (Klasik 1988). Stykamy się z kontynuacją pewnej niechęci do „obcych" . Odnajdujemy ją już w X V I I I skargach chłopskich, jak i wielu innych formach ludowych wypowiedzi z X I X w. Dziś zawarta jest także w agresywnych w swej treści pieśniach i murariach. XVIII-wieczny tekst mówił: 8 „Cudzoziemce sie k'ną pierą, Wszystko nasze z renków bierą, Bierą słóżby i dochody Kat wi, skąd jejich przychody" (Szramek 1934, s. 33). Dziś natomiast śpiewa się pieśni w rodzaju: „Pierony ze Śląska jeszcze nie przegrali, jeszcze nie przegrali i bydom „gorolom" i bydom „gorolom" po pyskach dawali, po pyskach dawali" (Gugoł 1990, s. 32). Na murach zaś pojawiają się napisy: „Śląsk dla Ślązaków", „Gorole raus", „Obowiązkiem Ślązaka jest zabić co tydzień Polaka". Jednak tego rodzaju wypowiedzi są przejawem znamiennego myślenia stereotypowego 8 Współcześnie nabiera ona nowych treści i znaczeń. �40 MARIAN G. GERLICH 9 tylko części ludności rodzimej. Zastanawiające jest natomiast to, że niechęć do obcych zawarta jest również w programowej wypowiedzi Klasika. Poja­ wia się ona zresztą także w innych publicznych wystąpieniach reprezentan­ tów śląskiej, rodzimej elity. Zwłaszcza nasycona nią była kampania wybor­ cza do Sejmu. Ten sposób myślenia pojawia się zresztą w wielu innych sytuacjach. Z całą jednak pewnością po I I wojnie światowej pierwszą i , jak to określa wielu działaczy śląskich - intelektualną wypowiedzią na temat śląskiej tożsamości, a także roli przybyszów, był artykuł Klasika. Jego zawartość intelektualna, programowa i ideowa były ważne dla formułujące­ go się ruchu śląskiego. Jest ona również interesująca dla badań typu soc­ jologicznego i etnologicznego. Oto bowiem w szczególnych realiach demon­ tażu i upadku starego porządku pojawił się w historii śląskich „głosów wołających na puszczy" nowy głos odwołujący się i upominający o za­ chowanie śląskiej tożsamości. Wypowiedź Klasika stanowi szczególnego rodzaju odwołanie do tradycji regionalnej, do tego, co - zdaniem autora - jest nadal żywotne i warte przekazania następnym pokoleniom. Tak więc okazuje się, że tradycja - mimo zmieniających się warunków społecznych, ekonomicznych i politycznych - jest nadal znacząca i to zwłaszcza w per­ spektywie ochronnej. Nie chodzi tu więc o działania ofensywne, lecz raczej defensywne. Ważne jest zamknięcie się w kręgu zweryfikowanych, odziedzi­ czonych po antenatach wartości. Dla etnologii ten sposób myślenia i związane z nim konkretne ruchy społeczne, a nawet polityczne, winny stać się obiektem systematycznych badań. Ważne jest wieloaspektowe badanie lokalnej tradycji (a więc aspektu przedmio­ towego, czynnościowego i podmiotowego) , a także przyczyn jej żywotności, funkq'i oraz obecności w programach lokalnych organizacji i partii politycznych. Z tego ostatniego punktu widzenia dawna definicja Szackiego mówiąca, że „Problem dziedzictwa to problem warunków zastanych, w jakich przychodzi nam prowadzić swą działalność; problem transmisji to problem środków, przy pomocy których warunki te były i są kształtowane; problem tradyq'i to problem celów jakim podporządkowujemy naszą działalność, hierarchii wartości, jaką narzucamy zastanemu światu" (Szacki 1971, s. 152) nabiera nowego znaczenia, staje się w innym wymiarze płodna i inspirująca. 10 11 9 Chodzi tu o pewien utrwalony typ „myślenia potocznego", wyrastającego z funkcjonowa­ nia stereotypu. Na omawianym terenie stereotyp obcego jest niezwykle żywotny, zwłaszcza wśród najstarszej grupy ludności. Ostatnio jednak jest on również znamienny dla pozostałych kategorii wiekowych. Tymczasem „współczesne »racjonalne« społeczeństwa wyzbywają się dawnej sakralizacji (demonizacji) obcego, co nie pociąga za sobą zanikania stereotypów. Żyją one często nadal oderwane od podłoża, opustoszałe" (Benedyktowicz, Markowska 1979, s. 230). W realiach śląskich nabierają one nowego znaczenia. Miarka (1984). Studium to publikował Miarka na łamach „Gwiazdki" od 23 paździer­ nika do 12 grudnia 1863 r. Odegrało ono istotną rolę w okresie kształtowania się świadomości narodowej na Śląsku. Zob. np. M.G. Gerlich (1981) oraz Błaszczak-Wacławik (1990). 1 0 1 1 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 41 Wypowiedź Andrzeja Klasika, przez ostatnie lata głównego, śląskiego ideologa, zapowiadała uformowanie się nowego ruchu regionalnego, skiero­ wanego zwłaszcza na obronę śląskiej tożsamości. Od początku był on popie­ rany przez lokalną, katowicką Kurię Biskupią. Formalna rejestracja nowego Związku Górnośląskiego nastąpiła 30 czerwca 1989 r. Obecnie liczy on około kilkunastu tysięcy członków. W terenie działa ponad 60 kół. Wiele z nich istnieje przy parafiach katolickich. Inicjatorami Związku, poza wspomnia­ nym już Andrzejem Klasikiem (do niedawna prezesem), byli m.in.: Józef Buszman, Idzi Panic, Jerzy Wuttke, Jan Rzymełka oraz ks. ks. Janusz Wycisło i Stanisław Tkocz. Odszedł natomiast z tego grona Franciszek Antoni Marek. W deklaracji programowej stwierdzono: „U podstaw Związku Górno­ śląskiego leży zamiar obrony wartości kulturowych i cywilizacyjnych Gór­ nego Śląska powstałych na gruncie chrześcijańskim, jak również dążność do integracji społeczności regionu wokół jego wartości dawnych i nowych oraz do harmonijnego rozwoju zamieszkałej tu ludności zapewniającego dobro każdej osoby" . Nastąpiło tu odwołanie do Górnego Śląska. Związek jed­ nak, jak dotąd, działa głównie w obrębie woj. katowickiego, wyraźnie od­ wołując się do tzw. Wielkiego Śląska, co wynika z lansowanej przez niego koncepcji autonomicznego regionu górnośląskiego w jego historycznych gra­ nicach. Znajduje to swoje wyraźne odzwierciedlenie w działalności lokalnych władz administracyjnych, składających się głównie z działaczy Związku Gór­ nośląskiego. Wyraźnie też deklaruje, iż „Związek pragnie osiągnąć swe cele, które od pokoleń były wyznacznikiem górnośląskiej tożsamości. Są to: przy­ wiązanie do tradycji i wartości chrześcijańskich, etos pracy, umiłowanie wolności, równość stanowa, a także ukierunkowanie społeczne „od siebie ku drugiemu" oraz „gospodarność". Wyraźnie podkreślano niezależność od władzy, apolityczność. Jednak w stosunkowo krótkim czasie Związek prak­ tycznie objął władzę w województwie katowickim. Rzecznik prasowy Związ­ ku Paweł Wieczorek tłumaczył ten fakt sukcesem „ludzi ^e Związku, a nie Związku". Wydaje mi się normalne - podkreślał dalej w wywiadzie udzielo­ nym katowickiemu dodatkowi „Gazety Wyborczej" z 23 lutego 1991 roku - że ludzie wybijający się obejmują przywództwo, tworzą swoją strukturę. Proszę pamiętać, że władzę wykreowali wyborcy, a nie Związek". * W Deklaracji wyraźnie stwierdzano także, iż Związek jest „stowarzysze­ niem, wspólnotą osób identyfikujących się z wartościami, które symbolizują Górny Śląsk". Członkowstwo jest zaś uzależnione od emocjonalnego związ­ ku z regionem, co wyraża stwierdzenie: „kto czuje się uczuciowo związany 12 13 1 12 Deklaracja Związku Górnośląskiego, „Biuletyn Związku Górnośląskiego", Cieszyn-Katowice-Opole 1990, nr l , s. 2. Tamże. Polsce potrzebne są silne regiony. Rozmowa z A. Klasikiem - prezesem i P. Wieczorkiem - rzecznikiem prasowym Związku Górnośląskiego, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Kato­ wicka", 23 lutego 1991 г., s. 2). 1 3 14 �42 MARIAN G. GERLICH z Górnym Śląskiem i traktuje ten region jako miejsce życia dla siebie, swoich dzieci i przyszłych pokoleń [...]". Jednoznacznie też zobowiązuje się człon­ ków do odpowiedzialności za los „małej Ojczyzny", za lokalne dziedzictwo kulturowe, w tym także za dialekt i zwyczaje [...], za swą tożsamość". Od początku konieczność akceptacji lokalnej tożsamości wywoływała krytykę ze strony ludności napływowej. „Urodziłem się we Lwowie. Mnie też rodzice uczyli miłości do rodziny, poszanowania pracy, rzetelności, gos­ podarności. Czy te moje wartości lwowskiego domu są inne od śląskich? A może to śląskie są jedyne i najlepsze? Wielu takiej polityki nie rozumie. My, przybysze, przyjechaliśmy tu na Śląsk i tu pracujemy. Pokochaliśmy tę ziemię, ale dlaczego mamy uznawać kulturę śląską? Ja też chcę pracować dla dobra tej ziemi. Może chciałbym pracować w jakimś związku, ale w żadnym wypadku nie za cenę akceptacji tego, co jest ważne dla Ślązaków. To jest ich kultura, ich zwyczaje i obyczaje. Lecz obojętnie jak patrzeć, to są to tylko tradycje regionalne od nich, Ślązaków. Nigdy o Ślązakach nie mówiłem „oni", lecz teraz Ślązacy prowadzą politykę separatyzmu. Ich kultury nie wolno stawiać ponad kulturą narodową. Komu zależy na takim dzieleniu mieszkańców województwa katowickiego? [...] Dziwi mnie, dlaczego przyna­ leżność do Związku Górnośląskiego jest uzależniona od akceptacji śląskich wartości i też od tego, żeby dalej tu żyły moje dzieci i wnuki. To są straszne manipulacje polityczne pod parawanem ochrony śląskiej kultury i gwary, którą chce się tu nawet wprowadzać do szkół". Tak obszerne przytoczenie argumentów strony przeciwnej, tzn. przedstawiciela ludności napływowej, jest uzasadnione. Na podstawie prowadzonych aktualnie badań trudno jed­ nak określić procentową reprezentatywność takiego stanowiska. Zdaje się ona jednak zwolna zyskiwać coraz większe poparcie społeczne. Już zresztą w ubiegłym roku reprezentant kierownictwa Związku wyjaśniał: „Nie szuka­ my w metrykach, gdzie kto się urodził. O przynależności decyduje czyjaś świadomość, wybór [...]" . 15 16 17 18 Na podstawie wstępnie zgromadzonych wyników badań można stwier­ dzić, iż nie istniejący w ostatnim okresie na Górnym Śląsku, konkretnie na obszarze województwa katowickiego, konflikt kulturowy między ludnością rodzimą a napływową jest teraz wywoływany w kategoriach politycznych wskutek lansowanego prymatu śląskości nad kulturą ludności napływowej czy nawet kulturą ogólnonarodową. Trudno zaś mówić o konflikcie kulturo­ wym rozumianym klasycznie, jako „kontakt dwóch kultur o przeważająco konfliktowym charakterze, pojawiający się w związku z niemożnością połą­ czenia zawartych w nich przeciwstawnych wartości i interesów". Obiektyw19 19 Deklaracja... Tamże. Badania własne. Wywiad nr 36. Polsce potrzebne są regiony... (patrz przyp. 14). Zob. Słownik Etnologiczny (1987, s. 175-176), hasło: konflikt kulturowy (орг. К. Kwaśniewski). 1 6 1 7 18 1 9 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 43 nie dochodzi tu bowiem po 1945 roku do kontaktu kultur i nosicieli kultur stanowiących elementy polskiego etnicum. Trudno w kategoriach obiektyw­ nych wykazać różnice genetyczne, strukturalne, aksjologiczne czy funk­ cjonalne poszczególnych części. Gdyby odwołać się do przeszłości, do okresu formowania się na Górnym Śląsku świadomości narodowej, to trzeba by powiedzieć, iż trudno w jakikolwiek sposób podważyć etniczną polskość śląskiej grupy etnograficznej. Jest ona osadzona w konkretnych realiach czaso-przestrzennych, a wyraża się właśnie w kulturze i języku. Tak więc w konkretnym wymiarze badawczym przez „tożsamość kulturową regionu" rozumie się „elementy inności form kulturowych (gwary, zwyczajów, wy­ tworów), stanowiące rezultat kontekstu dwustronnych konfrontaqi z for­ mami kulturowymi innych regionów i z raqi tej inności nie podlegające logicznemu wartościowaniu (chyba tylko z pozyq'i nielogicznego regional­ nego szowinizmu)" (Kwaśniewski 1987, s. 49). Wydaje się, iż na Górnym Śląsku znów pojawiła się swoista postawa ideologiczna. W latach narodowej niewoli miała ona swoje uzasadnienie właśnie narodowe, w latach międzywojnia była przejawem polaryzacji świa­ domości i dochodzenia części ludności rodzimej do polskiej kultury ogól­ nonarodowej, a po I I wojnie światowej była efektem narzuconego, zade­ kretowanego pojmowania rzeczywistości i tego regionu. Zadaniem nie tylko dla etnologów jest poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o współczesne przy­ czyny tej postawy. Jest ono tym bardziej ważne, że postawa ideologiczna staje się domeną części lokalnych elit. Nie wiadomo jednak czy wynika ona z kontynuaq'i pewnej typowej dla kultury ludowej postawy samoobronnej, czy też jest wyrazem pewnych tendenqi politycznych. Odwoływanie się do tradycji regionalnych trzeba rozpatrywać w szerokim kontekście społecznym, ekonomicznym i politycznym. Faktem jest bowiem iż wśród ludności rodzimej dokonują się istotne przeobrażenia świadomoś­ ciowe. Część optuje za Polską, część za Niemcami, część zachowuje postawę indyferentną, a część określa się mianem „Ślązaków". Trzeba również zwró­ cić uwagę na tę kategorię ludności, która zupełnie nie potrafi odnaleźć i zdefiniować swej tożsamości. Okazuje się, czego dowodzą wyniki różnych badań, iż potenq'alne wybory czy opcje też nie są zadowalające. Działa tu nadal swoiste prawo tła. Zgodnie z nim, Ślązacy na tle Niemców nie są Niemcami, na tle Polaków nie są Polakami. Tak więc w tym kontekście należy analizować kwestię eksponowania śląskiej tożsamości przez Związek Górnośląski, a także inne lokalne organizacje. Tkwią w tym konkretne wyzwania dla etnologii. Badania wykazują, że nadal znamienne jest dla wielu śląskich środowisk chłopskich, a nawet miejskich zamykanie się w kręgu własnej tradycji. 20 2 0 Tendencje te można dostrzec także w śląskich, rodzimych środowiskach miejskich, zob. пр.: H . Gerlich (1984), M.G. Gerlich (1989), H. Gerlich, M.G. Gerlich (1989, s. 367 -434; 1992, s. 198 -223). �44 MARIAN G. GERLICH Można się nawet spotkać z pewnymi tendencjami izolacyjnymi. Wydaje się, że eksponowanie śląskości przez Związek Górnośląski potęguje ten proces. Izolacjonizm, zwłaszcza w X I X stuleciu, miał tu swoje uzasadnienie, był formą samoobrony. Trudno jednak określić, czemu ma służyć dzisiaj. Od kilku miesięcy Związek Górnośląski (którego prezesem został Joa­ chim Otte) zdecydowanie zmienia charakter swojej działalności. Coraz bardziej staje się quasi partią polityczną. W ubiegłym roku dość wyraźnie odcinał się od autonomii. Obecnie stał się jej orędownikiem. Związek odwołuje się do historycznych granic Górnego Śląska, który ma posiadać, jak inne regiony, status autonomiczny. Koncepcje samorządowe są od­ rzucane. Lansowanie autonomii dla Górnego Śląska uzasadniane jest następująco: „Doprowadziła do tego sytuacja w kraju. Ten widoczny stopniowy upadek państwa - mówi Joachim Otte - i kryzys gospodarczy unaoczniły nam, iż nie możemy oczekiwać, że Warszawa wypracuje jakieś cudowne formuły, które pozwolą nam tu, na Śląsku, egzystować. Upadek państwa spowodował też, że bardziej ostro formułujemy nasze postulaty [...]". Alternatywą w rozumieniu Związku Górnośląskiego może być tylko »powstanie, w sensie wzburzenia ludności [...]«" (Cieszewska 1992). Tego rodzaju demagogia jest tu coraz gwałtowniejsza. Pierwsze jej objawy pojawiły się już w ubiegłym roku. Przewodniczący Związku Gmin Górnego Śląska, Janusz Paczocha, na spotkaniu ze Związkiem Gmin Śląska Opol­ skiego 10 lipca 1991 r. wręcz nawoływał, aby wspólnie ze Związkiem Górnośląskim i Związkiem Wielkopolan walczyć o autonomię. „Jeżeli my i oni będziemy silni nikt nam nie podskoczy" (Szuber 1991). Tego rodzaju wypowiedzi wywołują coraz większe i gwałtowniejsze reakcje, zarówno wśród ludności rodzimej, jak i napływowej. Zdecydowanie zresztą podkreśla się te różnice. Związek przeszedł znamienną ewolucję. Na początku działalności od­ woływał się do konieczności obrony śląskiej tożsamości. Dzięki temu zyskał poparcie ludności rodzimej. Dziś coraz wyraźniej stawia sobie cele politycz­ ne. Nadal lansuje prymat lokalnej tożsamości, ale dodatkowo także regiona­ lizacji kraju (konkretnie wspomnianych regionów autonomicznych) oraz „Europy regionów". Dla niektórych polemistów taka działalność Związku Górnośląskiego stanowi „Zaproszenie do Juglosławii" (Piskor 1992, s. 5). Ruch Autonomii Śląska Kolejna znacząca dla krystalizacji ruchu śląskiego wypowiedź to artykuł Antoniego Kositzy (1991 г.). O ile wypowiedź Andrzeja Klasika zapowiadała proces upodmiotowienia śląskiej ludności rodzimej, to późniejsza o 3 lata wypowiedź Kositzy stanowiła już artykulację poglądów konkretnej części śląskiej ludności rodzimej. Klasik pojmował jeszcze kulturę śląską jako element kultury polskiej, Kositza natomiast już jednoznacznie skončen- �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ.ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 45 trował się na podkreślaniu wszelkich odmienności. Samych Ślązaków określa on zaś terminem „Schlesierzy". Twierdzi, iż nie są oni 100%-owymi Polaka­ mi, ani 100%-owymi Niemcami, są natomiast Schlesierami. Główne tezy tego artykułu są następujące: - „[...] od zarania wśród Ślązaków silna była dążność do tworzenia separatystycznych planów utworzenia państwa górnośląskiego"; - „Przed 70 laty obwołaniu samodzielności Górnego Śląska przeszkodzi­ ło zainspirowane przez rząd polski I Powstanie [...]"; - „Tylko raz, w marcu w 1921 roku w drodze Plebiscytu, zapytano rdzenną ludność Śląska, jaka ich zdaniem powinna być państwowa przyna­ leżność Górnego Śląska"; - „70-letni okres repolonizacji i dezintegracji nie przyniósł zasadniczych zmian w poczuciu tożsamości Ślązaków"; - „Idea śląskiej autonomii, tkwiąca głęboko i mocno w świadomości Ślązaków odżyła z nową siłą teraz, jako reakcja na 70-letnią niszczycielską polską politykę wobec Śląska i jego mieszkańców" (Kositza 1991). Ten tak jednoznacznie typowy dla pewnych kręgów ludności rodzimej pogląd został po I I wojnie sformułowany po raz pierwszy. Kositza w imieniu Ruchu Autonomii Śląskiej odwołał się do tych, o których już działacze Związku Górnośląskiego mówili, iż żyją na Śląsku tacy ludzie, „którzy nie chcą lub nie potrafią siebie inaczej nazwać, 'jak Ślązakami". Tego rodzaju kategoria na Śląsku obiektywnie istnieje od XLX w. Józef Chałasiński stwierdzał nawet przesadnie, iż „Górnoślązak ma poczucie od­ rębności, którego cechą jest w dużym stopniu to, że nie czuje się on całkowicie ani Polakiem ani Niemcem" (Chałasiński 1936, s. 223; por. też. Brożek 1988). Nie wyjaśnia też złożoności problemu inne stwierdzenie tego badacza: „Ślązakom nie tyle chodzi o to aby należeć do Niemiec lub do Polski [...], ale żeby mogli pozostawać sobą, gospodarzami swojej dzielnicy - Ślązakami (Chałasiński 1936, s. 223). Problem jest bardziej złożony. Wiązać go należy zarówno z pewną postawą obronną, zgodnie z którą „narodowość może się zmieniać, śląskość pozostaje" (Ossowski 1967 up. 291), jak i kategorią ludności indyferentnej narodowo. Pojawienie się warstwy Zwischenschicht (czyli warstwy - jak to określali Niemcy - pośredniej) upatrywać należy w kontekście procesu wynaradawiania oraz procesu formowania się nowoczesnej świadomości narodowej. Proces ten w sensie ogólnym przebiegał tu podobnie jak na innych obszarach tej części Europy i miał też dwie zasadnicze fazy, tj. , językowo-kulturalną" (Chlebowczyk 1983, s. 38-43) i „polityczną" (tenże, s. 43-56). Lokalna odmienność procesu narodotwórczego polega zaś właśnie na ukształtowaniu się kategorii ludności indyferentnej. Zwróćmy uwagę, że u zarania tego procesu panował tu „instynktowny etnocentryzm" oraz „świadomość wspólnej więzi z wszystkimi swojakami". Dominowała obrona tego, co własne. Na tym poziomie formowała się identyfikacja. Wskutek braku poważniejszych kontaktów zewnętrznych panujące więzi regionalne były �46 MARIAN G. GERLICH tu substytutem więzi narodowej, co w sytuacji braku „ojczyzny ideo­ logicznej" miało tu swoje konsekwencje. Z czasem okazało się jednak, że pewna część ludności rodzimej wykazuje typowy dla pogranicza nominalizm w sprawach narodowych, albo też jej proces identyfikacji nie wychodzi poza ramy lokalności. W tym drugim przypadku mogły zachodzić zdecydowanie przeciwstawne postawy. Jedna mogła więc wynikać z in­ stynktownego zamknięcia się w ramach zweryfikowanego systemu, a druga - być efektem świadomego samookreślenia się tylko na tym poziomie, co znalazło oddźwięk w konkretnych koncepcjach powołania odrębnego państwa górnośląskiego. Zaznaczmy też, że pewna część ludności indyferentnej narodowo czyniła ze swej postawy element przetargu politycznego. Tak było zwłaszcza w okre­ sie międzywojennym. Zauważmy, iż znaczną część elektoratu niemieckich partii w wyborach do Sejmu Śląskiego, jak i sejmu warszawskiego stanowiła właśnie ta kategoria mieszkańców ówczesnego województwa śląskiego. Opcje tej, jak i wszystkich innych kategorii ludności rodzimej zawsze były tu oceniane w kategoriach moralnych. Było to jednak przede wszystkim znamienne dla strony polskiej. To właśnie w latach międzywojnia ks. Emil Szramek pisał: „Zjawiskiem typowo granicznem są ludzie o chwiejnej równo­ wadze narodowej, wiecznie niezdecydowani, istne trzciny, które pod powie­ wem lada wietrzyka przechylają się to w tę, to w ową stronę" (Szramek 1934, s. 20). Z kolei w 1945 Edmund Osmańczyk stwierdzał, że „zagrożona w swo­ im istnieniu etnia powoduje to, iż odchodzą od niej jednostki o słabym charakterze, a pozostają bardziej wartościowe" (Osmańczyk 1946, s. 21). Kontynuację takiego sposobu pojmowania sytuacji narodowościowej na Śląsku odnajdujemy również współcześnie m.in. w pracy Franciszka An­ toniego Marka Głos Śląska zniewolonego. Rozdział „Poczucie niemieckości czy demoralizacja?" rozpoczyna tam następujące stwierdzenie: „To, co dzieje się na Śląsku Opolskim, powinno być rozpatrywane nie w kategoriach narodowych, lecz w kategoriach moralnych. Przytłaczająca większość tych, którzy zapisali się do mniejszości niemieckiej, to tacy, których na Śląsku nazywamy przechrztami i zaprzańcami" (Marek 1991, s. 37). W innej zaś pracy Marek określa istniejące na Śląsku postawy jako: „proniemiecką", „propolską" i „separatystyczną". Czy jednak rzeczywiście trzecią z potaw nazwać można tym terminem? Właśnie na terenie Śląska Opolskiego zanu­ rzenie w śląskości stało się ponownie gwarantem przetrwania i sposobem zachowania komunikaqi społecznej w sytuacji dokonujących się przeobrażeń świadomościowych. Danuta Berlinańska prezentuje jedną z typowych wypo­ wiedzi relacjonujących omawiany proces: „My tu nie mamy z kim żyć, bo dużo naszych wyjechało do RFN. Nie ma się z kim kontaktować, bo 21 2 1 Na Śląsku dominowała polskość etniczna, a nie ideologiczna. Lokalna więź nawykowa była jednak substytutem więzi narodowej, mimo braku właściwych i typowych konotacji związanych z „ojczyzną ideologiczną" (zob. Ossowski 1967b, s. 210-213). �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 47 z Polakami, to inaczej, to nie tak, jak z naszymi" (Berlińska 1990, s. 136). Tego rodzaju postawa jest też znamienna dla osiedli robotniczych wojewódz­ twa katowickiego. „Dużo się mówi o Górnoślązakach. Ale gdzie oni są? Starzy poumierali, młodzi pojechali do Niemiec. W tych blokach koło nos, to mieszko ino zbieranina z całyj Polski. Jako z nimi godka? Łoni nos nigdy nie zrozumiejom, a my ich. Jak by my do nich przyjechali to tyż by tak było. Kożdy ma swoja ziemia. Niech loto, ale zawsze trzeba mieć swoja ziemia [...]" . Polska ludność napływowa coraz częściej jawi się jako obca kategoria. Dawne antagonizmy znów odżyły. Okazuje się, że wspólnota kulturowa z ludnością z innych regionów, zamieszkałą na Śląsku nawet od kilkudziesięciu lat nie znajduje realnego potwierdzenia w życiu codziennym. Podnoszone przez naukę procesy integracyjne uległy zahamowaniu, lub nawet przerwaniu. Warto zastanowić się na tą tezą, iż jednym z czynników pobudzających tego rodzaju postawę jest działalność śląskich organizacji, a zwłaszcza ich intensywne posługiwanie się pewnymi regionalnymi hasłami, które stają się wręcz aksjomatami typu: „Górnoślązacy byli zawsze krzyw­ dzeni albo przez Niemców, albo przez Polaków"; „Górnoślązacy są uczciwi, pracowici, wierni [...]"; „Kultura górnośląska jest chrześcijańska"; „Sym­ bolami tożsamości górnośląskiej są wartości rodziny, pracy i religijne", a także: „Nas zawsze przyjezdni chcieli uczyć kultury, a sami jej nie mieli"; „Na Śląsku zawsze była wyższa cywilizacja niż gdzie indziej w Polsce". Trudno określić wielkość grupy Schlesierów. Można jednak postawić hipotezę, że będzie ona ulegać powiększeniu. Zadecydują o tym już nie tyle determinanty historyczne, ale współczesne, wśród których najistotniejsze znaczenie ma postępująca słabość ekonomiczna państwa (po raz drugi prys­ ka tu mit Polski, (por. Kopeć 1986, s. 46-79), potencjalnie największe bezrobocie, ekspansja mniejszości niemieckiej, a także najbardziej groźne dla tego procesu programy separatystyczne. Odwołujące się do odrębności kul­ turowej i etnicznej Ślązaków, a w sensie społecznym i politycznym lansują hasło zasobności regionu śląskiego pod warunkiem jego daleko idącej autonomiczności. Akceptacja tych programów może nastąpić, zwłaszcza obecnie, w sytuacji wskazywanego przez badania socjologiczne wzrostu poczucia własnej tożsamości śląskiej. Ustawiczne odwoływanie się do śląskiej toż­ samości może wywołać tu trudne do przewidzenia skutki, tym bardziej, że przecież w programowej wypowiedzi Kositzy przypisuje się Ślązakom cechy narodowości. Pojawiają się one również w innych dokumentach Ruchu Autonomii Śląskiej, których wiarygodność trudno określić. Trudno też określić, co w rozumieniu działaczy tego ruchu decyduje o pojmowaniu dziedzictwa śląskiego w kategoriach narodowych. Z całą przecież pewnością 2Z 23 2 2 Badania własne. Wywiad nr 5. W. Jacher (1990, s. 29) pisze, iż „wśród ludności rodzimej istniał i nadal istnieje (fakty po roku 1980 wzmogły ten proces) wysoki stopień integracji etnicznej, która polega na tym, że przetrwało tu silne poczucie tożsamości ze swoją grupą [...]". 2 3 �48 MARIAN G. GERLICH „Cechą charakterystyczną grupy narodowej, pozwalającą traktować ją w ka­ tegoriach narodowych, a nie wyłącznie etnicznych, jest inny charakter dzie­ dzictwa kulturowego aniżeli w grupie wyłącznie etnicznej i innych charakter świadomości grupowej" (Pawluczuk 1972, s. 31). Nie istnieją obiektywne dowody absolutnej odmienności tradycyjnej, śląskiej kultury chłopskiej , ani też tradycyjnej kultury robotniczej. W latach międzywojennych regionalizm był tu rozumiany, jako „budo­ wanie kultury na tradycjach i podstawach miejscowych" (Dybowski 1929, s. 172). Istnieje wyraźna kontynuacja tego sposobu myślenia, która jednak bardziej jest skierowana na eksponowanie odrębności. Wypowiedź Kositzy należy uzanać za typową wypowiedź programową Ruchu Autonomii Śląskiej. Choć formalnie pochodzi z początku 1991 г., to sama idea ruchu uformowała się w początkach poprzedniego roku, tzn. konkretnie 13 stycznia 1990 r. Wtedy to w Rybniku powołano „Ruch na Rzecz Autonomii Śląska". Przechodził on różne metamorfozy. Jego linia programowa nie była jednak szerzej znana. Pierwszą znaczącą publiczną wypowiedzią był dopiero wspomniany artykuł Kositzy. Ukazał się on już po formalnej rejestracji ruchu śląskich autonomistów, który przyjął nazwę Ruch Autonomii Śląska. Podstawowym celem tej organizacji jest dążenie do osiąg­ nięcia pełnej autonomii Śląska. Michał Lis, analizując podstawowe doku­ menty Ruchu (statuty, deklaracje programowe i uchwały zjazdów) stwierdza, iż swój cel RAŚL pragnie osiągać „poprzez następujące etapy: - utworzenie Skarbu Śląskiego i Sejmu z własną jurysdykcją, podział dóbr oraz równe prawa w zagospodarowaniu majątku: - wybranie samorządów, które określają zakres autonomii; - pełną autonomię z nazwą regionu określoną przez zapis konstytucyj­ ny" (Lis 1991, s. 128). Również ta organizacja odwołuje się przede wszystkim do wartości chrze­ ścijańskich i śląskich. Jako szczególnie istotne dla Ruchu pojawiają się takie pojęcia jak: „ochrona trwałości rodziny", „serdeczność i życzliwość wzglę­ dem drugiego człowieka", „chrześcijańska wartość życia". Liderzy bardzo wyraźnie eksponują w swych publicznych wystąpieniach problem tzw. śląs­ kiej krzywdy. Z całym przekonaniem mogą mieć rację ci z badaczy, którzy podkreślają, iż właśnie ten aspekt pogramowy Ruchu „w przyszłości może zaważyć na skupieniu wokół tej organizacji części bardziej radykalnie i kse­ nofobicznie nastawionej ludności rodzimej" (Nawrocki 1991, s. 29). Tego rodzaju postawa staje się znamienna także dla coraz szerszych kręgów średniego i młodego pokolenia. Popularność zyskuje typ organizacji 24 25 26 2 4 Świadczy o tym zarówno dorobek XIX-wiecznego ludoznawstwa, jak i wyniki badań z okresu międzywojnia i współczesne, (por. Pośpiech 1977; Folklor... 1989). Odwołać się tu można do prac dotyczących najbardziej typowej profesji śląskiej i zwią­ zanej z nią subkultury (zob. Ligęza, Żywirska 1964; Górniczy stan... 1988). Wniosek ten formułuję na podstawie wstępnie opracowanych wyników badań dotyczą­ cych sytuacji narodowościowej na Górnym Śląsku. 2 5 2 6 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 49 .jednorodnej etnicznie". Charakteryzuje ten rodzaj myślenia następujący rodzaj opcji: „Na szczęście Ślązoki przestali sie boć. Zaczynajom walczyć o swoje. A wszystkie swoje krzywdy mogą nadrobić tylko sami. Musi być organizacja tylko dlo nos. Ruch Autonomii coroz bardziej sie podobo, bo mogą w nim działać tylko Ślązoki. Jak w nim bydzie tylko jedna nacja, znaczy nasza, śląsko nacja, to zrobimy tu wreszcie porządek". Jest istotne, że właśnie omawiana organizacja sformułowała jednoznaczne kryteria przynależności członkowskiej. Nieważna jest narodowość, nieważne obywatelstwo, ważny jest jedynie śląski rodowód. Ślązakiem jest co najwyżej tylko ten, którego jeden z rodziców mieszkał na Śląsku przed 1939 rokiem". „W praktyce jednak bardzo uważomy na takich, co majom tylko jednego z rodziców Ślązoka. Prowda godając stawiomy ino na tych, co są echt Ślązokami". Liderem Ruchu Autonomii Śląska jest Paweł Andrzej Musioł. Komitet Założycielski, jak i obecne władze, stanowią głównie inżynierowie oraz technicy. Ruch skupia obecnie około 7000 członków. Zdaniem kierownictwa or­ ganizacji, trwa bezustanny wzrost bazy członkowskiej. Siedzibą RASL jest Rybnik. W tych też okolicach ma on najwięcej sympatyków. 27 28 Związek Górnoślązaków We wstępie zaznaczyliśmy, iż będziemy prezentować organizacje działa­ jące na terenie woj. katowickiego. Tak więc w tym miejscu jedynie z kronikarkiej powinności, a także ze względów socjologicznych, gdyż opolski Związek Górnoślązaków ma na omawianym obszarze pewne wpływy, przed­ stawimy kilka podstawowych danych na jego temat. Związek powstał w grudniu 1989 г., a zarejestrowany został przez Sąd Wojewódzki w Opolu 26 stycznia 1990 r. W Deklaracji programowej stwier­ dza się m.in.: „[....] jesteśmy spadkobiercami dorobku tonącego w mroku dziejów ciągu osadniczego nad środkową Odrą, jesteśmy potomkami tych, którzy przez półtora tysiąca lat krainą opolską włodarzyli, uczynili ją żyzną, gospodarną, piękną, jesteśmy Górnoślązakami". Związek uważa Górno­ ślązaków jako odrębną kategorię etniczną, różną od Niemców i Polaków. W Deklaracji podkreśla się poszanowanie „na zasadach wzajemności oby­ czajów ludności napływowej i nie traktowania jej jako na Śląsku obcą". W okresie formowania się Związek liczył około 200 osób skupionych w 6 kołach. Obecnie nie podaje danych dotyczących liczby członków. Siedzi­ bą Związku jest Opole. 29 Badania własne. Wywiad nr 123. Badania własne. Wywiad nr 57b. Deklaracja programowa. Związek Górnoślązaków. �50 MARIAN G. GERLICH Mniejszość niemiecka Na odrębną uwagę zasługuje narastający od połowy lat 80-tych proces aktywizacji części śląskiej ludności rodzimej, który charakteryzuje się róż­ nymi formami deklarowania niemieckiej tożsamości narodowej. Niewąt­ pliwie szczególne znaczenie dla jego formowania się, poza sferą subiektyw­ nych odczuć i deklaracji, miała pomoc udzielana przez niemieckie ziomkostwa Ślązaków. One to podjęły próby zmierzające do ożywienia sparaliżo­ wanej i częściowo spolonizowanej niemieckiej grupy narodowościowej za­ mieszkującej na obszarach państwa polskiego. Początek instytuq'onalizaqi ruchu niemieckiego wiązać należy głównie, jeśli nie wyłącznie z „Niemieckimi Kołami Przyjaciół" (Deutscher Freunschaftskreis). Wzbudzały one olbrzymie zainteresowanie wśród znacznych kręgów śląskiej ludności rodzimej. W marcu 1989 r. w czasie prowadzonych w kilku miejscowościach badań sondażowych na ten temat, wśród respon­ dentów dominowała obawa przed ujawnianiem jakichkolwiek informaqi. Ponad 70% badanych wyrażało jednak przekonanie, iż powstające koła są zaczątkiem powołania „prawdziwej niemieckiej organizacji" i „uznania praw Niemców w Polsce". W tym czasie zjednej strony trwa „akcja emigracyjna, z drugiej nasila się na Śląsku aktywność DFK, zwłaszcza po uchwaleniu przez Sejm (wiosną 1989 r.) nowego prawa o stowarzyszeniach (Więcek 1990, s. 174-175). Najbardziej aktywne koło gogolińskie podejmuje też próbę zarejstrowania w Opolu „Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opolskim". Podstawowe jednak znaczenie dla procesu formowania się niemieckiej mniejszości miało ogłoszenie w październiku 1990 r. słynnych 16 punktów, czyli „Postulatów Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej". Nim jednak przej­ dziemy do omawiania programu i struktur organizacyjnych tej kategorii ludności Śląska zaznaczmy, iż na tym obszarze obok etnicznych Niemców żyje jeszcze ludność deklarująca (zgodnie z normami europejskimi ) swą przynależność do narodu niemieckiego, której jednak obiektywne związki z językiem i kulturą niemiecką są znikome i sporadyczne. Uwzględniając historyczne losy mieszkańców Śląska, a także ich współ­ czesne położenie można postawić tezę, iż intensywne powstawanie mniejszo­ ści niemieckiej na tym obszarze w znacznym zakresie rozumieć należy jako konsekwencję nie rozwiązanego problemu tutejszej ludności rodzimej. Szcze­ gólne znaczenie mają tu zwłaszcza błędy w polityce władz komunistycznych, a ostatnio kryzys państwa polskiego, który jest zresztą wyraźnie i przesadnie podkreślany przez wszystkie śląskie ruchy regionalne. W tym kontekście nie 30 31 3 0 Badania własne. Chodzi tu o cały pakiet norm prawnych obowiązujących we Wspólnocie Europejskiej, który dotyczy mniejszości narodowych i etnicznych. 3 1 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 51 można pomijać równoczesnej atrakcyjności państwa niemieckiego, a także konkretnych uregulowań prawnych zawartych w jego konstytucji. Chodzi tu zwłaszcza o art. 116, który śląską ludność rodzimą wyraźnie definiuje w ka­ tegoriach narodowościowych. Trudno w sposób szczegółowy odwoływać się do znanych w nauce polskiej i niemieckiej danych stytystycznych dotyczących mieszkańców tej części Śląska. Nawet w sytuacji kształtowania się świadomości narodowej wskazują one na etnicznie polską przynależność ludności tubylczej. Pomijając znane, w tym również etnologii, analizy demograficzne warto jednak odwołać się w tym miejscu do pewnych danych dotyczących mieszkańców Śląska po I I wojnie światowej. Stanisław Malarski (1990, s. 91) komentując badania z lat 80-tych stwierdza, iż w latach 1945-1949, na podstawie decyzji czterech mocarstw wysiedlono z Polski ponad 3,2 min osób narodowości niemieckiej, a liczbę osób tej narodowści pozostałą w Polsce po 1945 r. szacuje się na 160-200 tys. Skoro uwzględni się, iż w wyniku łączenia rodzin, a także w ramach emigracji zarobkowej wyjechało z Polski (głównie do RFN) około 1 min osób (w tym w latach 1955-1982 ok. 800 tys.), to „[...] wg. stanu na 1987 r. ludność narodowości niemieckiej w Polsce nie przekracza kilku do kilkunastu tysięcy osób, wykazując w związku z dalszymi wyjazdami tendencję malejącą". Tymczasem właśnie u schyłku lat 80-tych następował na Śląsku proces formowania się mniejszości niemieckiej. Mówiono tam wówczas: „Jest nas pół miliona". Jednocześnie trwał na tym obszarze znamienny proces wzrastania tożsamości regionalnej. Jako typowy dla tej tendenqi określić należy następują­ cy typ deklaracji: „my som Ślązoki. Jasne, że mówimy po polsku, momy taką samą religię, taką samą kulturę, ale my dlo prawdziwych Poloków nie som prawdziwi Polocy. Jak sie jedzie do Niemiec, to tyż na nos krzywo patrzom. Jedni ciągnom do siebie, drudzy do siebie. Kożdy ino nos chce wykorzystać i won". Bezrefleksyjne albo świadome zamknięcie się w ramach swoiście definiowanej śląskości znów zaczęło tu odgrywać coraz bardziej znaczącą rolę. Znów rozpoczął się targ o „śląskie dusze". „Nos ino wszyscy chcom kupić i sie o nos targują. Tu som kopalnie i huty. My umiemy w nich robić. Przez to kożdy, jak tu przyjdzie - Polok czy Niemiec zaroz napoczyno targ o nasze dusze". W tej realnie zachodzącej konfrontacji strony polskiej i niemieckiej wygrywa coraz bardziej ta druga. Wyraźnie problem ten postawili liderzy mniejszości niemieckiej. Na łamach „Oberschlesische Zeitung", pisma Towarzy­ stwa Społeczno-Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opolskim, wręcz stwierdzono: „Nastała godzina prawdy, Ślązak w Polsce nia ma szans. Tzw. polska opcja Ślązaków może oznaczać tylko pełną polonizację. Inaczej nie zostanie się w tym kraju zaakceptowanym. Nie pomoże tu nawet najbardziej czołobitne deklarowanie polskości ani demonstracyjna antyniemieckość [...]. 32 33 34 3 2 3 3 3 4 Podstawowe znaczenie mają niemieckie spisy ludnościowe, a także wyniki wyborów. Badania własne. Wywiad nr 36. Badania własne. Wywiad nr 78. �52 MARIAN G. GERLICH Ślązak jeśli chce zostać Polakiem, musi przestać być Ślązakiem. Naród polski jest organizmem, który wszelkie odrębności - w tym i Ślązaków - odrzuca jako obcy przeszczep. Jeżeli coś śląskiego może się jeszcze zachować, to pod parasolem niemieckości" (Muskała 1991, s. 2). Nowego znaczenia nabiera obecna interpretacja Volkslisty. Nie znajduje to wprawdzie odzwierciedlenia w wypowiedziach liderów, ale jest obecne w życiu codziennym. Nie wchodząc w szczegóły wyjaśnijmy tylko, że Volkslista została ogłoszona 4 marca 1941 г., a wprowadzona w życie 13 marca tegoż roku. Funkcjonowała na terenach włączonych do I I I Rzeszy. O wpisaniu na listę decydowało niemieckie pocho­ dzenie i rasa, a także niemiecka narodowość wykazywana w okresie międzywo­ jennym. Lista obejmowała 4 grupy, a właśnie na terenie Śląska, Pomorza i Kraju Warty akcja rejestracyjna miała swoją specyfikę. Kryteria przynależności do poszczególnych grup były następujące: I grupa - obejmowała osoby narodowości niemieckiej, które w okresie międzywojennym charakteryzowały się aktywnym uczestnictwem w niemiec­ kim życiu, to znaczy w organizacjach politycznych, kulturalnych, gospodar­ czych, sportowych; I I grupa - to według obowiązujących uregulowań osoby narodowości niemieckiej, które nie uczestniczyły do wybuchu I I wojny w niemieckich organizacjach, lecz zachowywały swoją odrębność językową oraz kulturową; I I I grupa - obejmowała 3 kategorie osób: 1. kategoria - osoby pochodzenia niemieckiego, częściowo spolonizowa­ ne, które nie przeciwstawiały się niemczyźnie; 2. kategoria - osoby obcego pochodzenia żyjące w małżeństwach miesza­ nych z Niemcami; 3. kategoria - osoby obcego pochodzenia, lecz skłaniające się ku kulturze niemieckiej; IV grupa - obejmowała osoby narodowości niemieckiej (zwane przez propagandę niemiecką renegatami), które uległy spolszczeniu i nadto aktyw­ nie uczestniczyły w polskim życiu, zwłaszcza w organizacjach politycznych. Jest to najogólniejsza próba przedstawienia zakresu i specyfiki Volks­ listy. Na obszarze byłego województwa śląskiego udział poszczególnych kategorii ludności w wyodrębnionych grupach był następując: I - 6.16%, I I - 14,69%, I I I - 64,19% i IV - 4,26. Obywatele Rzeszy i osadnicy stanowili natomiast 4,89%, a reszta nie była objęta spisem. Podstawą niemieckiej polityki narodowościowej było założenie, że w latach międzywojnia śląska ludność uległa na terenie „polskiego Śląska", czyli woj. śląskiego, polonizacji. Wprowadzenie listy miało więc doprowadzić do segregacji narodowej. Cel ten jednak nie został podówczas osiągnięty. W jednym z niemieckich wojennych raportów tak określano przyczyny i okoliczności wpisywania się Ślązaków na niemiecką listę: „Raczej pragnie się przez to osiągnąć polski cel, aby utrzymać posiadane w polskich czasach pozycje gospodarcze w mieście 35 3 5 Zob. Boda-Kreżel (1978); por. stanowisko Kościoła (Adamski 1946). �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 53 i na wsi. W tych dążeniach mieli pozostać Polacy wraz z po polsku czującymi Górnoślązakami umocnieni przez polskie audycje radia angielskiego. W tych audycjach radzono [...] górnośląskim Polakom starać się o przyjęcie DVL, aby Polacy pozostali na miejscu [...]. Stawianie wniosku o DVL uchodziło przez długi czas wśród Polaków za zdradę narodową. Teraz w każdym razie stało się stawianie tych wniosków elementem polskich dążeń" (Popiołek 1958, s. 81). Właśnie tych szczególnych uwarunkowań związanych z wpro­ wadzeniem i obecnością na Górnym Śląsku Volkslisty nie można pomijać przy analizie współczesnej sytuacji narodowościowej na Śląsku. W odpo­ wiednim kontekście politycznym, konkretnej sytuacji ekstremalnej, a nie w kategoriach swobodnej i świadomej deklaracji proniemieckiej należy wi­ dzieć całą tę akcję. Dziś, nie może ona służyć argumentacjom pseudo-etnicznym czy narodowościowym. Dla obiektywnego ujęcia toczących się współcześnie procesów narodowo­ ściowych na Śląsku niezbędne jest również odwołanie się do kwestii po­ chodzenia regionalnego obecnych mieszkańców Śląska, a zwłaszcza tej jego części, która została włączona do Polski po 1945 r. Niestety, w odniesieniu do teraźniejszości nie dysponujemy odpowiednimi danymi. Warto jednak dla ilustracji odwołać się do danych obrazujących sytuację w kilka lat po I I wojnie światowej. Dodać tylko należy, że już w pierwszych miesiącach po wyzwoleniu spod jarzma hitlerowskiego nastąpiło wysiedlanie ludności nie­ mieckiej. Tab. I . Pochodzenie terytorialne ludności części odzyskanego w 1945 r. Śląska w grudniu 1950 r. Województwa ludność ogółem ludność rodzima w tym repatrianci prze­ siedleńcy reemigranci procent ludności rodzimej do ogółu opolskie: miasta wieś 805 529 221 307 588 222 418252 65875 352377 179192 65853 113 339 203 739 84972 118767 8 343 4607 3739 51,6 29.8 59.9 katowickie:" miasta wieś 588767 480197 ЦЭ8 379 350160 264 036 86124 76 371 70275 6096 144 852 130992 13860 17193 14894 2299 59,5 55,0 79,5 wrocławskie: miasta wieś 1698911 842466 856455 83 521 45200 38321 593 681 234 130 359 551 937 706 523985 413 721 84003 39151 44852 5,0 5.4 4.5 Śląsk ogółem" 3097016 851933 849 244 1286297 109 542 27,5 w tym: miasta wieś 1543 970 1553046 375111 476822 370258 478 986 739 949 546 348 58652 50890 24,3 30,7 * cześć odzyskana w 1945 r. Źródło: Z. Kowalski, Weryfikacja narodowościowa na ziemiach zachodnich i północnych w latach 1945-1949, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Opolu. Nauki Społeczne, 1986, z. 15, s. 125. �54 MARIAN G. GERLICH Układ stosunków narodowościowych na terenie woj. śląskiego w okresie międzywojennym , lata wojny, liczebność ludności rodzimej do ogółu miesz­ kańców po I I wojnie światowej, przesiedlenia ludności niemieckiej po 1945 r. , emigracja , a wreszcie wzrost poczucia tożsamości regionalnej to pewien zespół czynników, które muszą być w sposób szczególny uwzględ­ niane przy analizie problemu formułującej się na Śląsku mniejszości niemiec­ kiej. Analizy wyłącznie systemu kulturowego i to w odniesieniu do Słowiań­ szczyzny czy polskiego etnicum są ważne, lecz nie wyczerpują złożoności zagadnienia. Uproszczony obraz śląskiej ludności rodzimej i stan badania jej kultury wyłącznie w perspektywie związków z kulturą polską, doprowadziło do niebezpiecznego zaułka. Pozostawanie w nim może prowadzić do falsyfikacji problemu śląskiej kultury i toczących się tutaj przeobrażeń. Za­ stanawiająca jest zresztą nieobecność polskiej etnologii w poważniejszych przedsięwzięciach naukowych na tym terenie w ostatnich latach. Proces formowania się mniejszości niemieckiej z całą przecież pewnością nie może dalej być pomijany przez tę dyscyplinę. W skomplikowanej sytuacji Górnego Śląska proces formowania się mniejszości niemieckiej jest zjawiskiem, które na żadnym etapie dotych­ czasowego rozwoju nie przyjęło charakteru żywiołowego. Co najwyżej moż­ na mówić o pewnych zdecydowanie incydentalnych zjawiskich. Zresztą rów­ nież w ich przypadku nie jest wykluczone sterowanie. Od początku formowanie się mniejszości niemieckiej przebiega w sposób zorganizowany i przemyślany. Tak było w okresie kształtowania się Niemie­ ckich Kół Przyjaźni, jak i w czasie dalszego formalno-prawnego procesu instytucjonalizacji ruchu. Znamienne są także okoliczności związane ze sfor36 37 3 6 38 Według spisu polskiego z 1931 г., 74,5 tys. osób w byłej pruskiej części woj. śląskiego podawało jęz. niemiecki. Niemieckie listy wyborcze zyskiwały natomiast w latach międzywojnia poparcie znacznej części ludności rodzimej. Istotne dla naszych rozważań są zwłaszcza przesiedlenia z obszaru byłego woj. śląsko-dąbrowskiego (Łempiński 1974). Tzw. wyjazdy stałe z Górnego Śląska do RFN kształtowały się następująco: I. Lata 1956-1959 z woj. katowickiego - 55 563 osoby z woj. opolskiego - 47 185 osób I I . Lata 1963-1970 z woj. katowickiego - 32444 osoby z woj. opolskiego - 17304 osoby (Źródło: Rauzdński 1988, s. 219). I I I . Lata 1971-1975 z obszaru Górnego Śląska - 28 056 osób, co stanowiło 44,9% ogółu wyjeżdżających z tego terenu oraz Ziem Zachodnich i Północnych. IV. Lata 1976-1979 z obszaru Górnego Śląska - 87306 osób, co analogicznie stanowiło 64,9%. V. Lata 1980-1985 z obszaru Górnego Śląska - 99462, co stanowiło 59,7% całej emigracji (Źródło: Korbel 1988, s. 59, 64, 69). 3 7 3 8 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 55 mułowaniem tzw. 16 punktów, które były pierwszym publicznym wyraże­ niem tożsamości przez mniejszość niemiecką w Polsce po 1945 r. Sygnatariu­ szem „Postulatów Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej" była Centralna Rada Towarzystw Niemieckich w Rzeczypospolitej Polskiej. Ogłoszone w październiku 1990 r. wzbudziły żywy oddźwięk zarówno wśród samych zainteresowanych, jak i w części społeczeństwa polskiego,zwłaszcza w woje­ wództwach opolskim i katowickim. Zaznaczmy, że deklaracja ta została sformułowana dopiero w okresie, gdy praktycznie zakończył się proces budowy struktur organizacyjnych. Tak więc postulaty Niemców nie inic­ jowały ruchu, ta jak to było w przyadku wcześniej omówionych organizacji typowo śląskich, lecz zostały sformułowane i ogłoszone po okrzepnięciu podstawowych struktur ruchu. W preambule do październikowych „Postulatów" stwierdzano m.in.: - „My Niemcy, żyjący na obszarach na wschód od Odry i Nysy, chcemy dalej żyć w naszych stronach ojczystych i pomagać przy odbudowaniu gospodarki i utrzymaniu środowiska"; - „Chcemy żyć tutaj bez strachu [...]"; - „Potrzebujemy jednak pewności, że możemy tutaj mieć przyszłość jako Niemcy". Ze względów obiektywnych trudno prezentować całą listę niemieckich postulatów. Ograniczymy się tylko do niektórych. I tak, w pkt 1 mówi się o „Uznaniu i gwarancji statutu grupowego dla niemieckiej grupy narodowo­ ściowej"; pkt 3 - o prawie , jednostki do swobodnego uznania przynależno­ ści do swojej grupy narodowościowej"; pkt 5 - o urzeczywistnieniu „prawa do stron rodzinnych również dla tych Niemców, którzy poprzez wypędzenie lub przesiedlenie musieli opuścić strony ojczyste"; pkt 7 - o zakazie „asymilacji, nie tylko bezpośredniej przymusowej, lecz również pośredniej [...]"; pkt 14 - o niestawianiu „przeszkód dla współpracy pomiędzy organizacjami Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej i organizacjami wypę­ dzonych i przesiedlonych w Republice Federalnej Niemiec i pkt 15 - o nieusuwaniu i nieograniczaniu „postanowień konstytucyjnych lub ustawowych w Republice Federalnej Niemiec, dotyczących przyjęcia Niemców z ob­ szarów na wschód od Odry i Nysy, którzy chcą na zawsze opuścić strony rodzinne". Niemieckie postulaty wywołały duże zainteresowanie pewnych kręgów społeczeństwa polskiego, ale także obawy. Ponownie ujawniły się znane stereotypy. Obiektywna analiza tego dokumentu może być jednak dokonana 39 40 3 9 Październik 1990. „Postulaty Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej. Centralna Rada Towarzystw Niemieckich w Rzeczypospolitej Polskiej" (druk powielony), s. 1. Tamże, s. 2-3. Zaznaczyć też należy, że zakres merytoryczny wystąpień oraz sposób organizacji życia mniejszości wynikały nie tylko z pomocy ziomkostw, ale także czynników oficjalnych. Wśród mniejszości krążyły różne materiały informacyjne. Zob. np. „Informacje dla Niemców mieszkających w Rzeczypospolitej Polskiej". Pełnomocnik Rządu Federalnego do spraw mniejszości, Bonn, Juni 1990. 4 0 �56 MARIAN G. GERLICH tylko w kontekście uregulowań prawnych zawartych w deklaracji niemiecko-polskiej z 14 listopada 1989 г., czy Międzynarodowych Paktów Praw Politycznych z 19 grudnia 1966, porozumień KBWE, a w tym pewnych ustaleń szczegółowych, jak dokumentu kopenhaskiego z czerwca 1990 г., czy dokumentów grup eksperckich konferencji KBWE w Genewie. Analiza złożonych współczesnych aspektów życia oraz identyfikacji kulturowej i narodowościowej grup mniejszościowych zamieszkujących obszar Polski musi uwzględniać zasygnalizowane uwarunkowania prawne. Jest to zwłasz­ cza niezbędne w kontekście określonych badań etnologicznych. Chodzi tu m.in. o cały złożony problem narastającego rozdźwięku między identyfikacją kulturową i etniczną, czy obiektywnie narodowo określonym typem stoso­ wanego języka i realizowanej kultury, a deklaracją o przynależności do innego narodu. Mówiąc o mniejszości niemieckiej w kontekście europejskich norm praw­ nych należy też powiedzieć, iż w Radzie Europy kwestiami mniejszości zajmuje się przede wszystkim Komisja „Demokracja przez Prawo". Ona to w dniu 29 maja 1990 r. przyjęła „Zbiór zasad o mniejszościach narodo­ wych". W dniu 1 października 1990 r. Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy na podstawie „Zbioru" uchwaliło Rekomendację 1134 (1990) „O prawach mniejszości". Zgodnie z tą Rekomendacją, a zwłaszcza precy­ zyjną definicją zawartą w „Zbiorze", pod pojęciem „mniejszości" rozumie się grupę „liczbowo mniejszą od reszty ludności państwa, której członkowie, chociaż są obywatelami państwa, mają różne od reszty ludności cechy etnicz­ ne, religijne lub językowe i kierują się wolą zachowania swojej kultury, tradycji religii i języka" (Kędzia b.r.w., s. 6). Na interesującym nas obszarze województwa katowickiego działają dwie organizacje mniejszości niemieckiej, tzn. Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Ludności Pochodzenia Niemieckiego województwa Katowickiego oraz Nie­ miecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość". Na terenie woj. opolskiego natomiast działa Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Mniejszości Niemieckiej Śląska Opolskiego. W Katowicach największe jest T.S.K.L.P.N. Zostało ono zarejestrowane 16 stycznia 1990 r. przez Sąd Wojewódzki w Katowicach. Tak więc powstało ono wcześniej niż bratnia organizacja opolska. Celem katowickiego stowa­ rzyszenia jest m.in. rozwijanie niemieckiej oświaty, kultury i sztuki, popula­ ryzacja literatury i prasy niemieckiej, renowacja i odbudowa zabytków nie­ mieckiej kultury. W rozdziale I I I statutu określono cele Stowarzyszenia, którymi są przykładowo: organizowanie ośrodków krzewienia kultury i sztu­ ki niemieckiej, popieranie amatorskiego ruchu artystycznego, organizowanie wydawnictw w języku niemieckim oraz nawiązywanie „stosunków kultural­ nych z organizacjami kulturalnymi w kraju i za granicą oraz organizowanie wymiany kulturalnej i sportowej". 41 4 1 Statut TSKLPN. �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 57 Prezentując tę organizację warto ze względów sensu stricto etnolo­ gicznych przytoczyć odpowiednie sformułowanie Sądu Wojewódzkiego zawarte w akcie rejestracyjnym: „[...] precyzyjne zdefiniowanie grupy np. narodowościowej, etnicznej czy religijnej natrafia na takie trudności, że praktycznie jest niemożliwe do ustalenia. Kryteria bowiem mogą być najróżniejsze, jak np. więzy krwi, środowisko kulturowe, pielęgnowanie tradycji itp. [...]". Pierwszą siedzibą Towarzystwa były Gliwice, obecną jest Racibórz. Prak­ tycznie jednak ośrodek ruchu znajduje się w domu prezesa Błażeja Hańczucha w Bieńkowicach. Bazując na informaq'ach werbalnych, które nie zostały zweryfikowane, aktualnie T.S.K.L.P.N w województwie katowickim ma 6 oddziałów. Liczebność jest następująca: Oddział raciborski - 17000 członków, gliwicki - 20500 członków, katowicki - 6000 członków, bytomski - 5000 członków, wodzisławski - 900 członków, zabrski - 3500 członków. Z końcem lata 1990 r. jeden z działaczy katowickiej mniejszości niemie­ ckiej Dietmar Brehmer podjął starania zmierzające do scalenia rozdrob­ nionego w całym kraju ruchu. W efekcie we wrześniu powołana została Rada Naczelna Stowarzyszeń Niemieckich w RP. Od początku jednak wystąpiły w tym ciele znaczne różnice poglądów. Prezydium Rady tworzyli działacze trzech województw. Karol Nossol i Henryk Król reprezentowali woj. opol­ skie, Fryderyk Sikora - katowickie, a Jerzy Bryłka - częstochowskie. D. Brehmer natomiast pełnił funkqc sekretarza generalnego Rady. Od po­ czątku prowadziła ona intensywną działalność. Przede wszystkim nawiązano kontakty z wybitnymi politykami zachodnioniemieckimi. 11 października 1990 r. Rada ogłosiła „Memoriał", w którym podkreśla, iż miejszość będzie pełnić rolę „pomostu" między „dwoma wielkimi Narodami". Apelowano do obu rządów odrębnie, a w końcowej partii apelowano o otwarcie w Katowi­ cach konsulatu niemieckiego. Uzasadniono to następująco: „Na terenie województwa katowickiego zamieszkuje 4 min osób, z czego ponad 2 miliony posiada rodziny lub krewnych w Niemczech". Wyrażano też „chęć współ­ pracy w dziele przezwyciężania uprzedzeń narodowościowych pomiędzy Po­ lakami i Niemcami f . . . ] " . Spory trwające w Radzie doprowadzają do usunięcia z jej składu Brehmera, co stało się podczas jego oficjalnej wizyty w RFN. Jeszcze w tym samym miesiącu, w listopadzie 1990 r. podejmuje on próbę powołania dru­ giej organizaq'i niemieckiej na terenie woj. katowickiego, tzn. Niemieckiej 42 43 44 2 * Dokumenty rejestracyjne Towarzystwa. * Podobne dane zawarte są także w ostatnim raporcie dotyczącym mniejszości niemieckiej opracowanym przez zespół socjologów Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. ** Statut Niemieckiej Wspólnoty Roboczej „Pojednanie i Przyszłość", Katowice, 1 lutego 1991 r. 3 �58 MARIAN G. GERLICH Wspólnoty Roboczej „Pojednanie i Przyszłość". Oficjalna rejestracja na­ stępuje 28 maja 1991 r. Jako pierwszy cel (art. 4, p k t ) Stowarzyszenie stawia: „Pełnienie roli łącznika pomiędzy ludnością pochodzenia niemieckiego a społeczeństwem polskim". Dopiero w następnych punktach Statut pod­ kreśla kultywowanie tradycji niemieckiej, pielęgnowanie języka, kultury, historii, organizowanie sympozjów naukowych, działania na rzecz zdegrado­ wanego Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (art. 5, pkt 4). Organizacja ta podejmuje wiele inicjatyw na rzecz swoich członków, ale także akcje charytatywne. Lider ruchu wielokrotnie podkreśla przy­ wiązanie członków Stowarzyszenia do Górnego Śląska, a nadto deklaruje ustawiczną chęć pełnienia roli pomostu w procesie zbliżenia polsko-niemieckiego. Siedzibą Stowarzyszenia są Katowice. Organizacja ma swoją stałą, coty­ godniową audycję radiową w języku niemieckim nadawaną przez rozgłośnię w Katowicach. Rozpoczyna wydawanie czasopisma „Auf schlesischer Erde" - „Na Śląskiej ziemi". Organizacja nie prowadzi ewidencji członków. Trudno więc określić liczebność Stowarzyszenia. Omawiając niemieckie organizacje nie można pominąć znamiennej „otoczki" tego ruchu, którą uosabiają bliżej nieznane kręgi głoszące hasła nacjonalistyczne i szowinistyczne. Pierwszym znamiennym ich wy­ stąpieniem była akcja podjęta przy okazji oficjalnego spotkania mniej­ szości, które odbyło się w dniach 18-19 maja 1991 r. na Górze św Anny. Przyjacielskie Spotkania Zespołów Folklorystycznych i Orkiestr, określone podówczas jako „Schlesischen Treffen", stały się okazją również do wystąpień antypolskich. Choć miały zdecydowanie ograniczony zasięg, to jednak kolportowane wtedy ulotki wyrażały intencje bliżej nieznanej grupy. Liderzy niemieckiego ruchu nie odcięli się jednak formalnie od tej akq'i. Rozrzucane licznie ulotki krytykowały „polskie porządki", pod­ ważano granicę na Odrze i Nysie. Na jednej z nich widniała mapa Nie­ miec, która obejmowała tereny ówczesnej RFN, NRD, a także obszary Pomorza, Powiśla, Warmii i Mazur, tzw. Brandenburgii Wschodniej, Śląska Dolnego, Ziemię Opolską oraz obszar Austrii, tzw. Sudeten Land oraz wybrane połacie Szwajcarii i Francji. Obok mapy umieszczono na­ pisy: „Niemcy Zjednoczona Ojczyzna". „My jesteśmy jednym narodem", „Nigdy nie zrezygnujemy z terenów wschodnich", „Całe Niemcy Niem­ com", a także: „Tylko jedność Niemiec prowadzi do ich wolności jako narodu". Tego rodzaju wystąpienia mają incydentalny charakter. W żadnym po­ ważniejszym zakresie nie określają specyfiki działalności mniejszości nie45 46 4 5 Tamże. Ulotka „Deutschland Einig Vaterland", w posiadaniu autora. Dwie inne ostre w swej treści ulotki sygnowane byly przez Ostdeutscher Bund oraz przez mieszkańca RFN T. Becka. 4 6 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 59 mieckiej w Polsce. Niemniej jednak istnieją. Z braku odpowiednich danych nie można przedstawić socjologicznego oblicza tego nurtu. Nie do przyjęcia wydają się być stwierdzenia zaliczające go do szeroko rozumianego ruchu skinheadów. Uwagi końcowe Ze względu na sposób prezentacji problemu, a także charakter, zakres, natężenie i zmienność opisywanego zjawiska trudno podjąć próbę for­ mułowania wniosków końcowych. Dokonane zostało zadanie scharak­ teryzowania deklaracji ideowych i programów, a w pewnym zakresie także działalności śląskich organizaq'i związanych z szeroko rozumianym proce­ sem upodmiotowienia ludności rodzimej. Przyjmuje on różne opq'e poli­ tyczne, kulturowe i narodowościowe. Trudno podjąć próbę uogólnienia. Zasygnalizowane opcje ulegają ciągłym zmianom, przy wyraźnym jednak prymacie śląskości. Wprawdzie wiele aspektów badanego problemu ma swoje źródła w przeszłości, zwłaszcza w XDC w., co starano się przedstawić, to jednak ulegają one współcześnie ponownemu wzmocnieniu. Wydaje się, że można w związku z tym postawić tezę, iż zakres i natężenie śląskich ruchów wiązać należy z ambicjami politycznymi i osobowością liderów. Zgromadzony materiał zawierający ich publiczne wypowiedzi wskazuje, iż odwołują się oni przede wszystkim do „specyficznej śląskiej kultury", „odrębności losów śląskich", „krzywdy śląskiej", „kolonizacyjnej polityki polskiej wobec Śląska", a zarazem wskazują, iż jedyna droga „ratunku dla Śląska" (co widać zarówno w wypowiedziach typowych organizacji ślą­ skich, separatystycznych, propolskich jak i częściowo niemieckich) wiedzie poprzez autonomię. Dynamicznie zmieniająca się śląska rzeczywistość stanowi wyzwanie dla etnologii, która nie może pozostać wobec niej obojętna. Post scriptum Już po złożeniu artykułu do druku na Górnym Śląsku doszło do częś­ ciowej integracji działających na tym obszarze stowarzyszeń. 4 lipca 1992 r. w Rybniku powołano Porozumienie Górnośląskie. Ma ono „działać dla dobra regionu i jego mieszkańców". Zachowując autonomię organizacyjną porozumienie podpisały: Ruch Autonomii Śląskiej, Niemiecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość", DFK, Związek Górnoślązaków, To­ warzystwo Przyjaciół Katowic, Górnośląskie Towarzystwo Charytatywne oraz Światowy Związek Górnoślązaków. Tymczasową siedzibą władz został Rybnik. �60 MARIAN G. GERLICH Literatura A d a m s k i S. 1946 Pogląd na rozwój sprawy narodowościowej w województwie śląskim w czasach okupacji niemieckiej, Katowice. Benedyk to wicz Z., M a r k o w s k a D. 1979 O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się, „Etnografia Polska", t. 23, z. 2, s. 205-236. B e r l i ń s k a D. 1990 Procesy społecznego „wchodzenia" ludności rodzimej w społeczeństwie polskim na Śląsku Opolskim na przykładzie społeczności lokalnej (w świetle badań), [w:] Polska ludność rodzima na Śląsku w okresie Polski Ludowej. Materiały z badań w 1989 roku nad przeobrażeniami społecznymi i narodowymi na Śląsku, M . Lis (red.), Opole, cz. 3, z. 2. Bieniasz S. 1990 O autonomię dla Górnego Śląska, „Kultura", Paryż, nr 2. B ł a s z c z a k - W a c ł a w i k K. 1990 Miejsce i rola kultury w procesach życia społecznego zbiórowści Górnego Śląska do roku 1945, [w:] Górny Śląsk, szczególny przypadek kulturowy, Warszawa, s. 7—66. B o d a - K r ę ż e l Z. 1978 Sprawa Volkslisty na Górnym Śląsku. Koncepcje likwidacji problemu i ich realizacji, Opole. B r o ż e k A. 1988 Świadomość narodowa ludności na obszarze etnicznym Śląska do 1945 roku, [w:] Kultura ludowa sercem Śląska, B. Bazielich (red.), Wrocław, s. 46—66. Bukowska-Floreńska I . 1987 Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, Katowice. C h a ł a s i ń s k i J. 1936 Antagonizm polsko-niemkcki w osadzie fabrycznej „Kopalnia" na Górnym Śląsku, „Przegląd Socjologiczny", t. 3. C h l e b o w c z y k J. 1983 O prawie do bytu małych i młodych narodów. Kwestia narodowa i procesy narodowotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVIII do początku XX w.), Wrocław-Kraków. Cieszewska B. 1992 Autonomia dla Górnego Śląska, „Rzeczypospolita", 4 maja 1992 r. D y b o w s k i R. 1929 Młodzież akademicka Śląska a położenie międzynarodowe Pobki, „Zaranie Ślą­ skie" z. 4 Folklor 1989 Folklor Górnego Śląska, D. Simonides (red.), Katowice. Gerlich H. 1984 Narodziny, zaślubiny, śmierć. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach gór­ niczych, Katowice. G e r l i c h M.G. 1981 Problem tradycji i zmiany kulturowej na Śląsku a zagadnienie odrębności regional­ nej, „Zaranie Śląskie", z. 3-4, s. 354-378. 1989 Strachy. W kręgu dawnych wierzeń śląskich, Katowice. 1990 Nous et les autręs - la différenciation ethnique, [w:] Haute-Süésie - L'espace déchiré. Spécificité d'une region fort industrialisée, J. Wódz (red.), Katowice 1990. �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 61 G e r l i c h H., G e r l i c h M.G. 1989 Zwyczaje, obyczaje i obrzędy rodzinne w miastach Górnego Śląska od schyłku XIX w. do polowy XX w. „Zaranie Śląskie", z. 3-4, s. 367 -434. 1992 Święto religijne i wzory świętowania w miastach górnośląskich w okresie między­ wojennym, Studia i Materiały z Dziejów Śląska, K. Matwijowski, I . Sroka (red.), Katowice, s. 198 -223. Górniczy stan 1988 Górniczy stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach, D. Simonides (red.), Katowice. G u g o ł F. 1990 Górny Śląsk w oczach Górnoślązaków, [w:] Górny Śląsk w oczach Górnoślązaków, J. Wódz (red.), Katowice. Jacher W. 1990 Integracja ludności rodzimej na Śląsku, [w:] Polska ludność... K ę d z i a Z. [b.r.w.] Ochrona mniejszości narodowych, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu RP. K l a s i k A. 1988 Tożsamość Górnego Śląska, „Gość Niedzielny", 7 lutego 1988 r. K o p e ć E. 1986 „My i oni" na polskim Śląsku. 1918-1939, Katowice. K o r b e l J. 1988 Emigranci z Polski do RFN w świetle statystyki i analiz (1952-1985), Opole. K o s i t z a A. 1991 Autonomia - jedynym wyjściem, „Jaskółka Śląska" - organ Ruchu Autonomii Śląska, nr 1, s. 2-4. K w a ś n i e w s k i K. 1987 Integracja społeczności regionalnej: Śląsk Opolski, Opole. L i g ę z a J., Ź y w i r s k a M . 1964 Zarys kultury górniczej, Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie, Katowice. Lis M. 1991 Polska ludność rodzima na Śląsku po II wojnie światowej, Opole. Ł e m p i ń s k i Z. 1974 Przesiedlenia ludności niemieckiej z województwa śląsko-dąbrowskiego w latach 1945-1950, Katowice. M a l a r s k i S. 1990 Prawne regulacje położenia ludności rodzimej po I I wojnie światowej, [w:] Polska ludność... M a r e k F.A. 1991 Głos Śląska zniewolonego, Opole. M i a r k a K. 1984 Głos wołającego na puszczy górnośląskiej, czyli o stosunkach ludu polskiego na Śląsku. Słowo wstępne A. Brożek, Katowice. M u s k a ł a P. 1991 Zwycięsto czy porażka? „Oberschlesische Zeitung" 16-30 listopada 1991 r. N a w r o c k i T. 1991 Ruch mniejszości niemieckiej na scenie politycznej województwa katowickiego, • [w:] Społeczne uwarunkowania restrukturyzacji Górnego Śląska, B. Jałowiecki, A. Kukliński (red.), Warszawa. O s m a ń c z y k E. 1946 Sprawy Polaków, Katowice. �62 MARIAN G. GERLICH Ossowski S. 1967a Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, [w:] Dzieła, t. 3, Warszawa. 1967b Z zagadnień psychologii społecznej, [w:] Dzieła, t. 3, Warszawa, s. 210-213. P a w l u c z u k W. 1972 Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społeczności tradycyjnej, Warszawa. P i s k o r S. 1992 Zaproszenie do Jugosławii? Polemiki, „Dziennik Zachodni", 11 maja 1992 г., s. 5 P o p i o ł e k K. 1958 Śląsk w oczach okupanta, Katowice. P o ś p i e c h J. 1977 Tradycje folklorystyczne na Śląsku w XIX i XX wieku (do roku 1939), Warszawa-Wrocław. R a u z i ń s k i R. 1988 Przemiany demograficzne i migracje na Śląsku w latach 1945-1985, [w:] Polska ludność rodzima na Śląsku w okresie Pobki Ludowej, Opole. R o b o t y c k i Cz. 1990 Śląska historia i śląska tradycja, Śląskie Prace Etnograficzne, Katowice, t. 1 S a r n o w i c z W., S m o l o r z M . 1991 Kontr-wywiad z Rafałem Szymańskim, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Kato­ wicka"), 5 czerwca 1991 r. Słownik Etnologiczny 1987 Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), Warszawa-Poznań. Szacki J. 1971 Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa. Szewczyk W. 1986 Syndrom śląski, Katowice. Szramek E. 1934 Śląsk jako problem socjologiczny. Próba analizy. Reprint odbitki artykułu z Rocz­ ników Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku, t. 4. Szuber I . 1991 Spotkanie autonombtów, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Katowicka"), 10 lipca 1991 r. S z y m a ń s k i R. 1872 Od Redakcji, „Orędownik", 29 sierpnia 1872 r. W i ę c e k W. 1990 Związki przesiedleńcze w RFN wobec ludności autochtonicznej na Śląsku, [w:] Polska ludność... M A R I A N GRZEGORZ GERLICH Ethnographical Aspects of Contemporary Division of High Silesian Local Communities Summary The indigenous population of the whole area of High Silesia and in particular in Katowice Province has recently been gaining more authonomy. Except some differences of no relevance, the justification of this process relies upon the local culture - oriented concept. The emphasis has been put on preserving traditional culture in this area. The cultural and social goals of the �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 63 Silesians have been expressed in terms of political activity within the national context. This tendency goes back to the past. In order to account this process for, it would be helpful to recall some historical changes which had begun at the moment of forming the national identification in this area until the end of interwars period. In the meantime, it is also a contemporary Silesian Separatism which has been going hand with Polish-oriented nationalism. There are three main sources of national identification in the area of High Silesia. There are people who identify themselves with the Polish national tradition. Others seem to stick to own Silesian identification. Still others recognize themselves as part of German Nation. There is no room for doubt that the models of identification mentioned above sometimes mix together. It becomes evident as well that we should not talk about this division as a complete one. For instance there are such groups of Silesians who turn out to be indifferent in respect of their nationality. The most important Silesian organisations are as follows: The High Silesian Association (with the seat in Katowice), Silesian Authonomy Movement (with the seat in Rybnik), Social-Cultural Society of German Minority of Katowice Province (with the seat in Racibórz), German-Work Community "the Reconciliation and the Future" (with the seat in Katowice). Two others organisations from Katowice Province should be mentioned in addition: these are German minority groups with the seat in Gogolino and High-Silesian Association with seat in Opole. Translated by Witold R. Jacórzyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/624320e3fc9fd3196bdd9279889d80cb.pdf 77b38001cb979da409deb69fa31f37fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1463 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1353 Title A name given to the resource Konflikt, symbioza, izolacja. Stosunki etniczne na polskim Podkarpaciu / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.65-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 JANUSZ MUCHA (Katedra Socjologii U M K , Toruń) Konflikt, symbioza, izolacja. Stosunki etniczne na polskim Podkarpaciu 1 Córce Marcie, towarzyszce wędrówek szlakami karpackich cerkiewek i kirkutów Karpaty Zachodnie i zachodnia część Karpat Wschodnich stanowiły przez setki lat, a w pewnej mierze stanowią i dzisiaj, południową granicę państwa polskiego. Gdy mówimy o Karpatach Polskich i o polskim Podkar­ paciu, to tę właśnie część omawianych gór mamy na uwadze. Gdy wy­ dzielamy ten teren z punktu widzenia związanych z nim różnych grup i systemów społecznych, zainteresować się musimy w szczególności okresem, w którym istniała już wystarczająco wyraźna świadomość etniczna, świado­ mość kulturowej odrębności poszczególnych grup. Zajmować się więc bę­ dziemy polskim Podkarpaciem od połowy dziewiętnastego wieku do I I wojny światowej, kiedy to jego zróżnicowanie etniczne straciło swój poprzedni charakter. Czasy późniejsze będą tu wspominane, ale zasadniczo nie będą analizowane. Jest tego kilka powodów. W wyniku wojny nastąpiły w Polsce ogromne zmiany społeczne, w tym również w interesującym nas tu zakresie. Spośród wielkich przesunięć teryto­ rialnych ważna dla nas jest jedna kwestia: przejęcie przez ówczesny ZSRR południowo-wschodnich regionów przedwojennego Państwa Polskiego, a zwłaszcza Podkarpacia, wraz z całą jego mieszanką kulturową. Druga ważna zmiana to wymordowanie przez hitlerowców prawie wszystkich polskich 1 Tekst ten oparty jest na nieopublikowanej dotąd po polsku, znacznie obszerniejszej całości pod tytułem „Zróżnicowanie etniczne polskiego Podkarpacia", wykonanej w ramach prac badawczych Zakładu Antropologii Społecznej Instytutu Socjologii Uniwersytetu Jagielloń­ skiego i sfinansowanej częściowo przez Instytut Religioznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. �66 JANUSZ MUCHA Żydów, a następnie emigracja pozostałych. Trzecia zmiana to kikuetapowe wysiedlanie Niemców z całego Podkarpacia. Czwarta to akcja „Wisła", w wyniku której około dwustu tysięcy osób ukraińskiej (ruskiej) przynależnoś­ ci etnicznej zostało, wbrew swej woli, wysiedlonych na Ziemie Zachodnie i Północne. Do tych kwestii będziemy wracać. Nowa sytuacja etniczna Podkarpacia, odzwierciedlająca w przybliżeniu fakt, iż około 95% ludności całej powojennej Polski to Polacy, nie jest dla nas bardzo interesująca. Problematyka grup etnicznych doczekała się ogromnej literatury, po­ święconej jednak przede wszystkim nowoczesnym społeczeństwom przemys­ łowym. Podobnie jak wielu badaczy, za grupę etniczną uważam zbiorowść o swoistych w danym układzie społecznym, przekazywanych z pokolenia na pokolenie, cechach kultury i o świadomości pochodzenia od wspólnych przodków. Wśród cech kulturowych za szczególnie istotne uważa się na ogół język i religię. Ważną funkcją grup etnicznych jest tworzenie silnego „po­ czucia jedności", tożsamości, wspólnoty (por. np. Mucha 1983, s. 129-130; Marger 1991, s. 17-18). Zbiorowości, którymi będziemy zajmować się w tym tekście, ulokowane są historycznie w konstytucyjnym okresie dziejów Galicji (i Śląska Austria­ ckiego) oraz w I I Rzeczypospolitej Polskiej. Dlatego też nie możemy patrzeć na nie jak na grupy etniczne wchodzące w skład nowoczesnego, pluralistycz­ nego społeczeństwa przemysłowego, czy grupy takie społeczeństwo konsty­ tuujące. Zbiorowości, o których będzie mowa, to raczej (choć nie tylko) „grupy etnograficzne", czy „grupy ludowe". Roman Reinfuss (1946, s. 9) podkreślał związek „grup etnograficznych" z określonym terytorium geogra­ ficznym. Józef Obrębski kładł nacisk na powiązanie grup ludowych (a więc związanych głównie z szeroko rozumianym rolnictwem) ze „sformalizowa­ nymi formacjami społecznymi", takimi jak gmina, powiat czy wreszcie pań­ stwo. Co istotne u tego uczonego, a szeroko rozwijane i przez dzisiejszą myśl socjologiczną i antropologiczną, to fakt, iż podstawowym powodem poja­ wienia się tożsamości grupowej, poczucia grupowej przynależności, są kon­ takty i stosunki członka danej grupy z innymi ludźmi, należącymi do innej grupy. „Etniczność" uzewnętrznia się tylko wtedy, gdy dochodzi do kontak­ tu dwóch różnych grup etnicznych, a więc w płaszczyźnie zróżnicowań kulturowych. Ogromnie ważne staje się tu w takim razie pojęcie „obcego" (1936, s. 187). Mówiąc językiem klasyka, konflikt z grupą zewnętrzną wzmacnia tożsamość grupy wewnętrznej (Sumner 1979, s. 12-13). Czego spodziewać się możemy po konfliktach etnicznych? Jakie jest ich społeczne podłoże, jakie są ich społeczne funkcje poza funkcją właśnie wymienioną? Ogólnoteoretyczna, oraz poświęcona kwestiom etnicznym lite2 2 Literatura dotycząca okresu powojennego jest wyjątkowo uboga. Źródła na temat sytuacji wcześniejszych są bogatsze, ale niestety zawierają one znacznie więcej informacji o kulturze materialnej niż o stosunkach społecznych. Z naszego punktu widzenia jest to poważna niedo­ godność. �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 67 ratura proponuje nam pewną liczbę hipotez; tutaj interesuje nas jednak głównie konkretna, historycznie i terytorialnie określona sytuacja. Przed dokonaniem jej oglądu niezbędne będzie wskazanie, jak rozumiany jest w tym tekście konflikt. W literaturze socjologicznej spotykamy trzy zasad­ nicze pojęcia konfliktu: (a) tkwiącej w strukturze systemu społecznego nie­ zgodności, wzajemnego wykluczania się celów grupowych, spowodowanej ograniczoną ilością powszechnie pożądanych dóbr („sprzeczność interesów); (b) „antagonistycznych" działań czy stosunków społecznych typu walki i współzawodnictwa (metody, jakimi prowadzony jest tak rozumiany kon­ flikt mogą być rozmaite); (c) stan wrogich postaw czy/i uczuć między grupa­ mi czy osobami. Zauważyć można, że zarówno rozpatrując konflikt jako ciąg działań, jak i jako wrogość czy napięcia psychiczne, szuka się na ogół jego źródeł w strukturze sytuacji. I odwrotnie: rozpatrując sprzeczności interesów zwraca się uwagę na jej konsekwencje (nie pojawiające się jednak samoistnie i zawsze - stąd problem czynników, które te konsekwencje wy­ zwalają) w postaci szeroko rozumianych wrogich postaw, uczuć i wrogich działań (por. Mucha 1978, s. 15). W tak krótkim tekście, który przedstawić ma stosunki etniczne na ogromnym obszarze i w ciągu prawie stu lat, skoncentrujemy się głównie na behawioralnej i świadomościowej stronie problemu, pozostawiając sobie na inną okazję analizę jego aspektów struk­ turalnych. Wróćmy jednak na chwilę do wspomnianych wyżej hipotez. W tak zwanych konfliktowych modelach społeczeństwa znajdujemy dwie ogólne hipotezy, które będą dla nas interesujące. Pierwsza przyjmuje, że konflikt jest zjawiskim powszechnym w zróżnicowanych systemach społecznych. Druga mówi, że konflikt prowadzi do zmiany społecznej (Dahrendorf 1972). Jakie będą to konflikty i jakie zmiany w naszym konkretnym przypadku, pokaże nam analiza empiryczna. Polskie Podkarpacie podzielimy tutaj na trzy części o nierównej wielkości i zróżnicowaniu etnicznym. Omawiać je będziemy idąc od zachodu, a więc od Bramy Morawskiej, na wschód. Pamiętamy, że nie interesuje nas tu cała Galicja (i cały Śląsk Austriacki), nie interesują nas wszystkie grupy społecz­ ne. Zajmujemy się JEDYNIE Podkarpaciem i grupami o ludowym zasad­ niczo charakterze. „Śląsk Austriacki" dzielił się na dwie części. Część opawska była et­ nicznie czeska. Część cieszyńska była bardzo mieszana. Na początku X X wieku Polacy stanowili tam 60% ludności, Czesi około 25% i Niemcy około 15%. Przewaga Polaków miała do 1919 roku jedynie liczebny cha­ rakter. Politycznie i kulturowo dominowali Czesi i Niemcy. Polskie tradycje podupadały. Zaniepokojenie wyrażali działacze polscy oraz uczeni (por. np. Rusiński 1915, s. 50-51; Gawełek 190, s. 69). Konflikty miały charakter polityczny, ekonomiczny, a nawet religijny (na Śląsku Cieszyńskim mie­ szkało bardzo wielu polskich Protestantów oraz niemieckich i czeskich Ka­ tolików). Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zmienił się całościowy �68 JANUSZ MUCHA układ społeczny. Teraz dominowali Polacy. Napięcia narodowe między Po­ lakami a Czechami były wciąż wielkie, tak że ludność czeska w znacznej mierze emigrowała do niepodległej teraz Czechosłowacji (por. Tomaszewski 1985a, s. 157-158). Jak się więc wydaje, liczba Niemców nie uległa po­ ważnemu zmniejszeniu. Podobnie ich pozycja ekonomiczna (na temat Niem­ ców w Polsce w okresie międzywojennym patrz np. Tomaszewski 1985a, s. 121-147; Tomaszewski 1985b, s. 208-236). Pierwszy wzór sytuacji społecznej, jaką zaobserwowaliśmy, polegał na tym, że mimo silnych napięć etnicznych, w ramach względnie pluralistycz­ nego systemu społecznego, jakim była Monarchia Habsburgów, udawało się utrzymać równowagę między grupami. Zmiana sytuacji, polegająca na odej­ ściu od polityki pluralistycznej (zarówno w Polsce, jak i w Czechach) do­ prowadziła do „rozwiązania konfliktu" poprzez wymuszenie na jednej ze stron wycofania się z niego. Podobnie jak z ludnością czeską na Śląsku, sytuacja przedstawiała się z Niemcami w Białej, a więc na zachodnim skra­ ju Galicji Zachodniej, sąsiadującym bezpośrednio ze śląskim Bielskiem. W 1910 roku ludność niemiecka miała tam stanowić około dwie trzecie całości, a w 1921 roku już tylko niecałe 9% (por. Stoliński 1927). Zróżnicowanie etniczne Galicji Zachodniej było jeszcze większe niż Śląska Cieszyńskiego. Obok polskich (i ruskich) górali spotykamy tam Niemców, Żydów, Cyganów, Słowaków. Dość trudno określić liczbę Niemców na tym terenie, choć wiemy, iż było ich mało (za czasów I I Rzeczypospolitej w całym województwie krakowskim stanowili oni 0.4% ludności). Osadnictwo ich miało wprawdzie bardzo długą, bo sięgającą dwunastego wieku tradycję, ale zasymilo­ wali się w ciągu kilku wieków i pozostały po nich jedynie nazwy (Sromowce, Tylmanowa, Waksmund, Szaflary, Harklowa, itp;). To nie Niemcy stanowili więc podstawowy kontekst kulturowy dla „lud­ ności tubylczej" w Galicji Zachodniej. Z tego punktu widzenia najważniejsza była zbiorowość żydowska. Żydzi mieszkają w Polsce od X I I I wieku, ale ogromny wzrost ich liczby nastąpił na polskim Podkarpaciu dopiero pod koniec X V I I I wieku na skutek antyżydowskiej polityki wewnętrznej Austrii. Jeszcze za panowania cesarzowej Marii Teresy (1745-1780), 40% Izraelitów w Galicji Zachodniej mieszkało na wsi. Dopiero później, po zniesieniu praw „de non tolerandis Judaeis", nastąpiła ich silna urbanizacja. Na przełomie XLX i X X wieku, około 13% Żydów zachodniogalicyjskich pracowało w rol­ nictwie i leśnictwie, a z handlu (włączając w to prowadzenie karczm) żyło ponad 37% Żydów. Stosunki między ludnością polską (i ruską) a Żydami zależały głównie od zawodu tych drugich. Słowiańscy chłopi traktowali Żydów-chłopów bez wrogości i uprzedzeń, a nawet zdarzały się przypadki wyboru Żydów-rolników do rad gminnych. Inny był stosunek między polskimi chłopami a arendarzami. Jak widać, „obcość" była cechą stopniowalną. Około 80% karczm na galicyjskiej wsi arendowanych było przez Żydów. Żydowski karczmarz występował wobec chłopów jako samodzielny przed- �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 69 siębiorca, w pełni i wyłącznie odpowiedzialny za swą działalność i jej skutki, jak na przykład pijaństwo chłopów, ich zadłużanie się, a niekiedy upadek ich gospodarstw. Chłopi na ogół nie zdawali sobie sprawy z tego, że wyzys­ kiwanie ich przez karczmarza związane jest głównie z bardzo wysokimi kosztami dzierżawy, którą musiał on opłacać właścicielowi wsi, na ogół katolickiemu, polskiemu szlachcicowi. Nienawiść chłopów kierowała się też ku Żydom-handlarzom, zwłaszcza parającym się lichwą lub sprzedającym na kredyt, która to sprzedaż równie często prowadziła ekonomicznie i mentalnie nie przygotowanych do niej chłopów do licytacji ich dorobku i do ruiny. Trzeba tu dodać, że u Żydów pożyczało się pieniądze dużo łatwiej niż w instytucjach kredytowych lub u chrześcijańskich handlarzy, ale trzeba było płacić im znacznie wyższy procent. Kolejnym powodem wielkiej niechęci chłopów do Izraelitów było przekonanie o ich wielkim bogactwie oraz zawiść wobec niego. Patrząc na dobytek, którym dysponował Żyd-karczmarz, chłop nie zastanawiał się na ogół nad tym, co jest jego prywatną własnością, a co warsztatem pracy. Na przekonanie o bogactwie Żydów miało też ogromny wpływ nazwisko Rotschildów i głęboka wiara w to, że każdy Żyd galicyjski miał możliwość korzystania z ich wielkiego majątku. Wreszcie mamy wśród galicyjskich chłopów do czynienia z przekonaniem o lenistwie i bezczynności żydowskich arendarzy. Chłopi uważali za pracę jedynie uprawianie ziemi. Stąd ich poztywny stosunek do nielicznych Żydów-rolników, ale negatywny do karczmarzy i handlarzy. Arendarz spędzał cały swój czas w karczmie, dokąd chłop chodził dopiero po pracy. Dla bardzo nielicznych chłopów było rzeczą zrozumiałą to, że prowadzenie karczmy też jest pracą. Raczej sądzili oni, że arendarz sprzedaje wódkę „przy okazji" siedzenia w karczmie. Jak zauważa Jarosław Krawczyk, z którego badań historycznych (1985) tu korzystamy, głęboko zakorzeniona i stereotypowa w swym charakterze niechęć chłopów do Żydów była głównym powodem wielu antyżydowskich wystąpień, które nie miały na ogół innych ważnych, konkretnych przyczyn. Jego zdaniem, owe wystąpienia, czy pogromy, a już zwłaszcza te, które odbywały się w końcu lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku na polskim Podkarpaciu, związane były też z nagłym powiększaniem się w niektórych regionach procentu ludności żydowskiej. Rozruchy antyżydowskie, którymi zajmował się Krawczyk, miały miejsce w 1897 roku w Chodorowie i Schodnicy, a w 1898 roku w całej prawie Galicji Zachodniej. W konsekwencji pogromów, które nie miały podobno żadnej istotnej, jednorazowej przyczyny, wprowadzony został w Galicji w czerwcu 1898 roku stan wyjątkowy. Uspokoiło to nieco nastroje w jej części zachodniej, ale tymczasem wieści o rozruchach dotarły do Galicji Wschodniej i wywołały tam burdy. Uczestniczyła w nich głównie polska, a nie ukraińska ludność chłopska. Jak możemy zinterpretować konflikty między chłopami a Żydami? Żydzi byli „obcy", „inni" pod względem wyznawanej religii, całokształtu kul­ tury, zawodu. Byli „mniejszością pośredniczącą" (por. np. Turner, Bonacich �70 JANUSZ MUCHA 1980), co czyniło ich „naturalnym" kozłem ofiarnym w konflikcie między grupą dominującą a grupą ekonomicznie upośledzoną, która nie rozumiejąc całokształtu sytuacji podejmuje działania nie uwarunkowane główną w da­ nych okolicznościach sprzecznością interesów. Zauważmy, że konflikt trwał przez dekady, a przegrywająca grupa nie miała, jako całość, możliwości pełnego wycofania się. Duża emigracja Żydów galicyjskich do Ameryki pokazuje jednak, iż takie próby podejmowane były przez bardzo liczne indywidualne rodziny. Kolejną niesłowiańską grupą zamieszakującą Polskie Karpaty są Cyganie wyżynni. Jak się wydaje, przywędrowali tu między trzynastym a piętnastym wiekiem, wraz z migrującymi Wołochami (por. Bartosz 1976; Mirga 1988). W odróżnieniu od innych grup cygańskich, które przybyły do Polski znacz­ nie później, Cyganie wyżynni, czyli „Bergitka Roma", prowadzą od pokoleń osiadły tryb życia. Mieszkali głównie w dawnych powiatach nowotarskim i nowosądeckim, w takich miejscowościach, jak Nowy Targ, Harklowa, Maniowy, Jurgów. Czarna Wieś, Szaflary itp. Byli to najbiedniejsi Cyganie w Polsce. Utrzymywali się nie tyle z wróżby, co z żebraniny. Główny zawód męski to tłuczenie kamieni, w coraz mniejszej mierze kowalstwo - spadało bowiem na nie zapotrzebowanie. Można by powiedzieć, że Bergitka Roma był to cygański proletariat. Dawnej mieszkali w bieda-ziemiankach, później w dość nędznych chałupskach. Zarówno na Podhalu, jak i na Spiszu, gdzie mieszkało i wciąż mieszka najwięcej polskich Cyganów wyżynnych, ich stosunki z góralami były bardzo złożone. Z jednej strony górale potrzebowali Cyganów do wykony­ wania (zazwyczaj drobnych i nie wymagających wysokich kwalifikacji) prac kowalskich, Cyganie zaś potrzebowali górali jako dostawców wyżywienia. Z drugiej strony, górale gardzili Cyganami, a ci też nie bardzo poważali ludzi zajmujących się systematyczną pracą. Aż do lat pięćdziesiątych X X wieku trwał jednak stan symbiozy, zmieniony dopiero przez indus­ trializację, możliwość intratnej pracy w Czechosłowacji, rozwój turystyki, które poprawiły ekonomiczną sytuację Cyganów. Nie zmieniły one jednak stosunku górali do nich. Stereotyp pozostał, a nawet się wzmocnił. Nowe bogactwo zaczęło drażnić górali. Dotychczasowa symbioza zakładała, że miejsce Cyganów znajduje się na dnie hierarchii społecznej (por. Jaklińska-Duda 1978). Popatrzmy na dwa przykłady niechęci górali do Cyganów, wzięte z ostat­ nich kilkudziesięciu lat. Do I I wojny światowej znajdowało się w Szaflarach duże skupisko Cyganów. W czasie okupacji gmina szaflarska wyrzuciła ich ze wsi do wybudowanych poza nią szałasów. Mieszkali tam jeszcze w drugiej połowie lat siedemdziesiątych (por. Fenigsen-Orłowska 1978). W nieco in­ nym regionie, w Limanowej, Cyganom spaliły się budy, w których mieszkali tuż koło miasta. Zaczęli więc częściej niż dotąd pojawiać się w centrum i „rzucać się ludziom w oczy". Rozpoczęły się protesty, iż przynoszą ujmę miastu i próbowano usuwać ich siłą (Depczyńska 1978). �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 71 Istnieją podobieństwa i różnice między konfliktem góralsko-żydowskim a góralsko-cygańskim. Cyganie, choć katolicy, różnili się kulturowo od górali pod każdym prawie innym względem. Byli więc typowymi „obcymi". Nie byli jednak „mniejszością pośredniczącą" i nie było powodu traktowania ich jako kozła ofiarnego. Stąd konflikt miał głównie charakter „psycho­ logiczny". Pogromy były rzadkie, gdyż nie było co rozbijać ani rabować. Co więcej, ważnym wzorem kulturowym było bezinteresowne pomaganie bardzo biednym Cyganom przez pogardzających nimi górali (por. Bartosz 1978). Zauważmy też, że zarówno Żydzi, jak i Cyganie, uznani być mogą za kulturowe „mniejszości wycofujące się", które żyły na marginesie grupy dominującej, w pewnego typu „konfliktowej symbiozie" z nią i które same działań konfliktowych nie rozpoczynały. W przypadku Żydów, wycofanie się z konfliktu było z jednej strony bardzo potrzebne (z uwagi na znacznie bardziej drastyczny charakter konfliktu) a z drugiej strony łatwiejsze (emi­ gracja do Ameryki). Cyganie nie byli aż tak aktywnie atakowani, a i szanse emigracji nie były wielkie. Dodamy, że obie te grupy spotkał podobny los podczas I I wojny światowej. Zostały one zdziesiątkowane przez hitlerowców. W polskich Karpatach Zachodnich na zachód od Śląska mieszkała, obok polskiej ludności góralskiej i niesłowiańskich „obcych", również niepolska, słowiańska, rolnicza ludność „tubylcza". Byli nią Słowacy, a na wschód od Nowego Sącza - Łemkowie. Słowacy mieszkali głównie w polskiej części Orawy i Spiszą. Grupa ta była i jest dość mało rozpoznana. Jak więc się wydaje, wielu Słowaków o jasnym poczuciu narodowym emigrowało po 1918 roku do Czechosłowacji. Zrobili więc tak samo, jak „polscy" Czesi, mieszkający na Śląsku. Słowacy nie mieli w Polsce międzywojennej własnych szkół. Byli więc pod tym względem mniejszością wyjątkowo upośledzoną. Brak ten wynikał być może z bardzo małej liczby osób o wyraźnej słowackiej świadomości naro­ dowej (mniej niż tysiąc osób). Własny język mogli pielęgnować tylko w domu i w kościele (Tomaszewski 1985a, s. 162). Obecnie, po I I wojnie światowej, ma być wedle szacunków około 20 tysięcy Słowaków w Polsce (por. Byczkowski 1976, r. I I I ) . O ile te przybliżone dane są trafne, oznaczałyby one rozwój słowackiej świadomości u grup, które poprzednio takiej świadomości nie miały. W powojennej Polsce Słowacy nie są już upośledzeni. Mają własne szkoły. We wsiach Orawy i Spiszą znajdujemy słowackie napisy na sklepach. Ale z kolei w kościele sytuacja się pogorszyła. Polscy księża długo nie chcieli uznawać mniejszości słowackiej. Stąd na przykład ostry konflikt parafialny, jaki miał miejsce w latach siedemdziesiątych w Nowej Białej. Nie można jednak powiedzieć, aby był to poważny konflikt etniczny. Ani granice tery­ torialne, ani społeczno-kulturowe nie dzieliły poważnie dwóch zbiorowości. Podobieństwo kultury, trwające setki lat powiązania między wsiami i rodzi­ nami po obu stronach granicy, przewaga świadomości regionalnej i pań­ stwowej (węgierskiej) nad „narodową" były ważnymi czynnikami utrzymu­ jącymi „pokój etniczny". Jak się wydaje, kończył się on wtedy, gdy różnice �72 JANUSZ MUCHA między Polakami a Słowakami wykorzystywane były przez instytucje pań­ stwowe i kościelne, a także ideologów narodowych, dla realizacji celów daleko odbiegających od dążeń ludności Orawy i Spiszą. W Karpatach Zachodnich (a więc na zachód od Przełęczy Łupkowskiej) i w Galicji Zachodniej (a więc na zachód od Sanu) znajdują się miejscowości, w których od wieków mieszkała jeszcze jedna rolnicza, słowiańska i niepol­ ska grupa. Są nią Rusini (Ukraińcy). Podobnie jak grupy góralskie uznawa­ ne za „czysto polskie", są one pochodzenia polsko-ukraińsko-wołoskiego (por. Dobrowolski 1938). Z punktu widzenia genezy ludności, nie da się sensownie oddzielić od siebie Karpat Zachodnich i Wschodnich. Również wschodniokarpaccy góra­ le, właściwie nawet przede wszystkim oni, wywodzą się, przynajmniej częś­ ciowo, z imigracyjnych fal wołoskich. Po zachodniej stronie Sanu mamy do czynienia z grupą łemkowską, znajdującą się pod szczególnie silnymi wpły­ wami polskimi i słowackimi. Dalej na wschód żyje grupa Bojków, ludność pochodzenia rusko-wołoskiego. Jeszcze dalej na wschód, na granicy z rumuńsko-ruską Bukowiną, osiedliła się grupa Hucułów, o najmniejszych genetycznych wpływach północno-słowiańskich (ruskich, polskich, słowa­ ckich), a największych wpływach rumuńsko-bałkańskich. Istnieją różne poglądy na temat granic Łemkowszczyzny. Nie wchodząc w te dyskusje, uznajmy za Andrzejem Kwileckim, iż jest to obszar ciągnący się między Popradem na zachodzie a Przełęczą Dukielską na wschodzie (1974, s. 51-63). O ile granica między osadami polskimi a łemkowskimi była ostra i ustabilizowana, o tyle po południowej stronie Karpat grupy ruskie i słowackie przenikały się nawzajem. Nazwa „Łemko" powstała w X I X wieku. Sami Łemkowie nazywali siebie Rusnakami i tak też długo określani byli przez sąsiadów. Łemków wyróżniała głęboka i aktywna niechęć do Cyganów i Żydów. Stosunek do Polaków, jako do „nośników wyższej kultury", był znacznie bardziej pozytywny. Polacy byli „pozytywną grupą odniesienia", ale granice kulturowe między tymi dwiema grupami były bardzo silne. Łemkowie nigdy się nie zasymilowali. Odróżniali się od Polaków jako wyraźnie odrębna zbiorowść etniczna, charakteryzująca się zespołem cech kultu­ rowych, które najłatwiej wpływają na powstanie poczucia wspólnoty i po­ czucia odrębności od innych. Te cechy to przede wszystkim „ruski" język oraz greckokatolicke (bądź prawosławne) wyznanie. Izolacjonizm grupy łemkowskiej wyrażał się między innymi w wyłączności życia to­ warzyskiego i w tendencji do ścisłego przestrzegania endogamii etnicznej. Polacy nie zachęcali zresztą Łemków do kontaktów. Mieli poczucie wy­ ższości kulturowej, któremu bardzo często dawali wyraz. Polskie władze państwowe przciwstawiały się dążeniom Łemków do autonomii (na temat podłoża konfliktowych stosunków między Polakami a szeroko rozumianymi Ukraińcami, patrz np. Tomaszewski 1985a, s. 52-76; Tomaszewski 1985b, s. 67-104). �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 73 Jak podkreśla Andrzej Kwilecki, ruska ludność Łemkowszczyzny dzieliła siebie na szereg mniejszych, lokalnych grup, mających swe własne, tradycjne nazwy w języku łemkowskim. Silna początkowo więź wewnętrzna w obrębie tych lokalnych grup etnograficznych osłabła jednak pod koniec X I X wieku, kiedy powoli i stopniowo zastępować ją zaczęło poczucie przynależności do regionalnej grupy ogólnołemkowskiej, bądź do narodowej grupy ukraińskiej (ruskiej). Jedność kulturowa Łemków miała swobodne warunki umacniania się w ramach wielonarodowej i stosunkowo tolerancyjnej Monarchii Austro-Węgierskiej, a więc od 1867 roku do I wojny światowej. Później pojawiły się na tym obszarze nacjonalistycznie nastawione państwa sukcesyjne: Polska i Czechosłowacja, przecinające Łemkowszczyznę politycznymi granicami i przerywające swobodne kontakty kulturowe między Łemkami z południa a Łemkami z północy Karpat. Po obu stronach gór zaczęły się organizować stowarzyszenia i komitety. Łemkowie próbowali stworzyć też szersze struk­ tury polityczno-narodowe. W roku 1918 usiłowali zorganizować Ruską Na­ rodową Republikę Łemków, a potem Łemkowską Ruską Republikę. Ta druga istniała około 16 miesięcy. W marcu 1920 roku jej przywódcy zostali, jak informuje Kwilecki, aresztowani przez władze polskie, ale po procesie w Nowym Sączu zostali wypuszczeni na wolność. Od połowy X I X wieku silne były na Łemkowszczyźnie wpływy „staroruskie", czyli pan-rosyjskie. Na początku X X wieku pojawiła się jednak, a właś­ ciwie zaczęła się umacniać, gdyż istniała i wcześniej, wspomniana już ideo­ logia odrębności i jedności całego narodu ukraińskiego, kulturowo niezależ­ nego i od Rosji i od Polski. W jej ramach Łemkowie uznawani byli, a często sami uznawali siebie, za część wspomnianego narodu. W całym okresie od końca X I X wieku do I I wojny światowej mamy do czynienia z fluktuacją wpływów różnych ideologii narodowych na Łemków, czy właściwie na różne ich grupy. Koncepcja przynależności tej zbiorowości do narodu ukraińskiego, choć głośna, nie była silnie zakorzeniona. Świad­ czy o tym choćby fakt, że aż do roku 1937 miał miejsce, jak twierdzi Kwilecki, proces odchodzenia Łemków od kościoła unickiego i przechodze­ nie ich na prawosławie. Ryt greckokatolicki charakterystyczny był dla Ukraińców (oficjalna nazwa to Ukraiński Kościół Katolicki), stąd wspo­ mniany trend może być trafnie interpretowany jako przerywanie więzi między Łemkami a Ukraińcami. Pod koniec okresu międzywojennego zaczął się jednak proces odwrotny: powrót Łemków do kościoła grecko­ katolickiego. Emigracja rdzennej, ruskiej ludności Łemkowszczyzny rozpoczęła się w czasie I I wojny światowej, i to nawet przed wybuchem działań wojennych między Niemcami a ZSRR w czerwcu 1941 roku. Będąc jeszcze w przy­ jaznych stosunkach po zajęciu i podzieleniu Polski, okupanci dokonali przygranicznej wymiany ludności. W latach 1944 -46 miała miejsce re­ patriacja ochotników z Polski na radziecką Ukrainę. Teoretycznie była �74 JANUSZ MUCHA ona dobrowolna, ale w praktyce stosowano przymus. W Polsce pozostało jednak 30-40% ruskiej ludności Łemkowszczyzny. Kolejną akcją, której ofiarą stali się Łemkowie, była prowadzona od kwietnia do lipca 1947 roku Akcja Wisła. Polskie władze państwowe (prawdopodobnie w porozumieniu z radziecką administracją wojskową) uznały wówczas, że jedyną skuteczną metodą wygrania wojny domowej, jaka wciąż trwała w południowo-wschodnich regionach kraju w jego nowym kształcie, było pozbawienie zbrojnego ukraińskiego podziemia antykomuni­ stycznego jego oparcia w góralskiej ludności cywilnej. Nie badano jednak wcale udziału cywilnych Rusinów w walkach i w zaopatrywaniu podziemia, nie próbowano nikomu dowieść popierania partyzantki. Przymusowe przesiedlenie dokonywane było wyłącznie na podstawie kryterium etnicz­ nego; wywożono nawet wiejskich działaczy PPR. Ogółem przesiedlono wówczas 30-35 tysięcy Łemków, a więc praktycznie ich wszystkich. Zostali oni rozproszeni po całych uzyskanych przez Polskę po wojnie Ziemiach Zachodnich i Północnych (por. Kwilecki 1974; Wierzbicki 1974; nie można mieć żadnych wątpliwości co do tego, że optymizm obu autorów co do losów Łemków na Ziemiach Zachodnich był bardzo przesadzony). Skutkiem Akcji Wisła było wyludnienie gęsto dotąd zasiedlonych wsi i ruina ekonomiczna Łemkowszczyzny. Innym skutkiem jest trwające do dziś poczucie krzywdy bezprawnie wysiedlonych górali. Omówiony właśnie konflikt odbywał się według interesującego wzoru. Podkreślić trzeba fakt, iż mamy tu do czynienia z kilkoma jego płaszczyz­ nami. Z jednej strony jest to relacja między polską grupą dominującą kulturowo i politycznie, a podporządkowaną jej grupą ruską. Z drugiej strony jest to konflikt między polskim, rodzącym się na nowo, państwem, a aspirującą do suwerenności państwowej mniejszością narodową. Z trzeciej strony spotykamy tu problem wewnętrznego konfliktu ideologicznego w ob­ rębie grupy łemkowskiej. Z czwartej strony, w interesujący sposób nakładają się tu na siebie zróżnicowania narodowe i religijne. I wreszcie mamy tu do czynienia z wykorzystaniem przez polskie władze państwowe Łemków jako kozła ofiarnego i z próbą rozwiązania konfliktu między nimi a zbrojnym ukraińskim podziemiem poprzez przymusowe przesiedlenie grupy bezbron­ nej i politycznie słabszej. Teren Łemkowszczyzny jest i dziś miejscem konfliktu. Jest to bardzo silny spór między wyznawcami Ukraińskiego Kościoła Katolickiego, a wier­ nymi Kościoła Rzymsko-Katolickiego. Na wschód od terenów zamieszkałych przez Łemków znajdują się ziemie Bojków a dalej Hucułów. Są to grupy jeszcze bardziej odległe kulturowe od zachodniej cywilizacji i słabiej politycznie zorganizowane niż Łemkowie. Bojkowie i Huculi (por. np. Reinfuss 1939; Ossendowski; Schneider 1899) żyli daleko na wschód od zasadniczych siedlisk ludności polskiej i na północny-wschód od Słowaków, i mało mieli kontaktów z nowoczesnością. Roman Reinfuss uważał nawet, że obszar zamieszkały przez Bojków to wyśmienity �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 75 teren dla analizy dynamiki przemian kulturowych. Szczególnie ciekawe mo­ głyby być, zdaniem tego uczonego, badania nad wpływem polskiej szlachty zagrodowej, a także kolonii niemieckiej na Bojków. Kolonie te, pochodzące głównie z końca X V I I I wieku, znajdowały się w kilku powiatach zamiesz­ kałych przez Bojków. Reinfuss zwracał szczególną uwagę na kolonie uloko­ wane w powiecie stryjskim. W niektórych wsiach bojkowskich Niemcy sta­ nowili około 20% ogółu mieszkańców. Sam autor zwraca jednak uwagę na to, że owi Niemcy w pełni izolowali się od „tubylców" i zachowali bardzo silną odrębność kulturową. Reinfuss wzywał do badań nad dynamiką prze­ mian kulturowych w publikacji z 1939 roku, co sugeruje, że w okresie międzywojennym badań takich nie prowadzono. Wybuch wojny, przemiesz­ czenia i wywózki ludności polskiej, ruskiej, niemieckiej, zajęcie tych terenów przez Ukrainę Radziecką spowodowały, że propozycja ta wkrótce straciła swą praktyczną atrakcyjność dla uczonych polskich. Tak Bojkowie, jak i Huculi, byli ludami bardzo biednymi, o niskim wykształceniu. Nie mieli silnych elit kulturalnych i politycznych, a więc nie byli w stanie wyrażać aspiracji dotyczących autonomii kulturowej i politycz­ nej. Nie byli polonizowani ani germanizowani. Polacy dbali tylko o to, aby nie wiązali się oni silnie z graniczącymi z nimi na północy Ukraińcami. Przywykli do życia indywidualnego, mieszkali w gospodarstwach odległych jedno od drugiego. Brak konfliktu etnicznego między nimi a sąsiadami nie oznacza współdziałania, lecz kulturową izolację. Na zakończenie omawiania zróżnicowania etnicznego polskiego Podkar­ pacia wróćmy do grup niesłowiańskich, ale mieszkających w Karpatach Wschodnich. Wspomnieliśmy już o kolonistach niemieckich. Wyróżniali się oni od chłopów polskich i ruskich sposobem zorganizowania i urządzenia gospodarstw rolnych, ale na ogół biegle mówili po polsku. Niektórzy mówili po polsku nawet w domu. I I wojna światowa przyniosła kres niemieckiej społeczności Karpat Wschodnich. Po zajęciu tych terenów przez I I I Rzeszę, wszyscy zostali ewakuowani do Niemiec. Inną grupą niesłowiańską, mieszkającą na wschód od Sanu, byli Żydzi. Żydzi wschodniogalicyjscy trudnili się głównie handlem i rzemiosłem. Żyli na ogół w małych miasteczkach. Byli oni wręcz przysłowiowo biedni. Równo­ cześnie była to bardzo „barwna" grupa, kulturowo „egzotyczna", a więc silnie „obca". Było tak ze względu na chasydyzm, z dworami świętych cadyków, pielgrzymkami do nich, etc. (por. Langer 1988; Buber 1986). Stosunki między nimi a ludnością polską i ruską nie były dobre ze wspom­ nianych już powodów. Ważnym czynnkiem modyfikującym było jednak to, że do I I wojny światowej żyli oni na ogół w zamkniętym kulturowo świecie, starając się minimalizować kontakty z „gojami". Holocaust zniszczył do­ szczętnie żydowską społeczność Podkarpacia. W 1931 roku Żydzi stanowili 7,5% mieszkańców województwa sta­ nisławowskiego, zaś Niemcy 1,1%. Były to więc zbiorowści nieporów­ nywalne liczbowo, ale obie były bardzo widoczne. W Karpatach Wschodnich �76 JANUSZ MUCHA mieszkały jednak również bardzo małe, niemal niewidoczne, mniejszości niesłowiańskie. Wspomnijmy kilkusetosobową grupę Karaimów, mieszka­ jących tu od X I V wieku i Greków, osiedlonych w 1951 roku w kilku wsiach powiatu ustrzyckiego. Grecy i greccy Macedończycy (ci byli więc Słowianami) przybyli do Polski jako uchodźcy po wojnie domowej. Przy­ jechało ich nie więcej niż trzy tysiące osób. Niektórzy pozostali do dziś. Grecy stanowili w Bieszczadach względnie izolowaną społeczność, ale ta izolacja nie mogła być i nie była pełna. Konflikty między nimi a Polakami były niewielkie, a wynikały głównie stąd, że Gracy byli bezwyznaniowymi komunistami, a do tego mieli niezrozumiały dla tubylców sposób roz­ wiązywania własnych, wewnątrzgrupowych, ale widocznych na zewnątrz, konfliktów. Zasadniczo uchodźcy cieszyli się sympatią Polaków (por. Bie­ rnacka 1973). Podsumujmy ten artykuł. Na bardzo dużym obszarze, który został tu omówiony, spotykamy różne typy grup etnicznych. Jest to przede wszyst­ kim ludność uważana w interesującym nas okresie za polską, ale faktycznie różnego pochodzenia (w tym wołoskiego i niemieckiego). Są to przede wszystkim katoliccy chłopi o zdecydowanie etnocentrycznym nastawieniu. Spotykamy tu też „tubylczą" rolniczą ludność czeską, słowacką i ruską. Wraz z nią dostrzegamy i inne niż katolicyzm religie: na Śląsku pro­ testantyzm (wśród Polaków), grekokatolicyzm i prawosławie. Spotykamy tu rolniczą i małomiasteczkową ludność niemiecką, traktowaną często jako napływową. W Karpatach Wschodnich była ona faktycznie z naszej perspektywy napływowa (kolonie zakładano w X V I I I wieku), ale w Kar­ patach Zachodnich była na ogół tak samo dawnym, stabilnym elementem krajobrazu jak wsie, które zakładała. Niemcy traktowani byli jednak jako „obcy". Między nimi a grupą polską istniała jednak pewna równowaga, ograniczająca otwarte konflikty. Na obszarze tym spotykamy wreszcie grupy nierolnicze, o wzorach kulturowych zupełnie innych, niż wzory kulturowe dominujące wśród polskich rolników. Chodzi mi o Cyganów i Żydów. Zauważmy, że ci „obcy" byli, podobnie jak Niemcy, dość trwałym elementem mozaiki etnicznej Podkarpacia. Traktowanie ich jako element napływowy jest zrozumiałe, ale dość słabo uzasadnione z perspektywy historii tamtejszego osadnictwa. Ważnym elementem „obcości" były ich nierolnicze zajęcia. Jeśli skoncentrujemy się na pozapolitycznych i pozaideologicznych sto­ sunkach społecznych, to dostrzeżemy, iż konflikt etniczny zachodził przede wszystkim między grupami rolniczymi a nierolniczymi, które zasadniczo akceptowały swój status „mniejszości wycofujących się". Jeśli włączymy do analizy państwo i ideologie narodowe, to okaże się, że również i grupy rolnicze, nawet traktowane jako tubylcze, mogą być uznawa za „obce" przez dominujące politycznie zbiorowości rolnicze i stać się przedmiotem agresyw­ nych działań. Co ciekawe, to one właśnie zmuszane były do wycofywania się (jak Czesi i Słowacy) lub były usuwane siłą z areny, na której nie walczyły �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 77 już poszczególne zbiorowości, lecz tragicznie w skutkach „działa się His­ toria" (Łemkowie, Niemcy wschodniogalicyjscy). Pamiętać też trzeba o tym, że eksterminacja mniejszości nierolniczych (Żydzi, Cyganie) też nie była efektem konfliktu etnicznego między lokalnymi zbiorowościami, lecz polityki i ideologii o globalnym zasięgu. George E. Simpson i J. Milton Yinger (1985) przedstawiają sześć głów­ nych wzorów stosunków etnicznych: pluralizm, asymilacja, prawna ochrona mniejszości, przesiedlanie ludności, trwałe ujarzmienie i eksterminacja. Na­ sza analiza pokazała przykłady prawie wszystkich tych wzorów. Zwróciliśmy też uwagę na bardziej konkretne sytuacje. Jakiekolwiek ogólne czy szczegółowe modele moglibyśmy zaproponować w naszej sytuacji, pozostaje do uwzględniania jeszcze jedna kwestia. Konflik­ ty odbywają się na ogół w oparciu o jakąś wspólną podstawę, platformę. Tak też było w naszym podkarpackim przypadku. Wszelkie stosunki między rozmaitymi grupami etnicznymi polskiego Podkarpacia miały, z niewielką przerwą od końca X V I I I do drugiej połowy X I X wieku, podwójną wspólną podstawę. Odbywały się one mianowicie w sposób regulowany przez polskie ustawodawstwo państwowe (włączając w to prawo wydawane przez rząd autonomicznej Galicji po 1867 roku). Przedstawiciele wszystkich grup kul­ turowych musieli przestrzegać polskich praw, wyróżniających tym samym jeden - polski - z elementów mozaiki; musieli uczyć się w polskich szkołach. Drugi aspekt tej wspólnej podstawy to stosunki własnościowe na wsi. In­ teresowały nas tu głównie grupy ludowe. Choć chłopi, arendarze i rzemieś­ lnicy reprezentowali różne grupy etniczne, właścicielami ziemi byli na ogół Polacy. Nawet wtedy, gdy Galicją rządzili bezpośrednio Austriacy, oni umacniali polską dominację. Literatura B a r t o s z A. 1976 2 badań nad cygańskim kowalstwem na polskim Spiszu, [w:] Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, tom V I , Wydawnictwo Literackie, Kraków, s. 167-195 1978 Ekonomiczne i kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa, „Lud", t. LXII, S. 177-185. Biernacka M . 1962 Dawne oraz współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach, „Etnografia Polska", t. VI, s. 41-62. 1973 Osady uchodźców greckich w Bieszczadach, „Etnografia Polska", t. XVTI, z. 1, s. 83-93. Buber M . 1986 Opowieść chasydów. W drodze, Poznań. B y c z k o w s k i J. 1976 Mniejszości narodowe w Europie 1945-1974. Wybrane zagadnienia, Instytut Ślą­ ski, Opole. �78 JANUSZ MUCHA D a h r e n d o r f R. 1972 Class and Class Conflict in Industrial Society, Routledge and Kegan Paul, Lon­ don. D e p c z y ń s k a J. 1978 Adaptacja Cyganów do życia w mieście, „Etnografia Polska", t. X X I I , z. 2, s. 55-68. Dobrowolski K. 1938 Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach Zachodnich, Kraków. F e n i g s e n - O r ł o w s k a J. 1978 Cyganie nowotarscy - sytuacja współczesna i kierunki zmian, „Etnografia Polska", t. X X I I , z. 2, s. 111-125. G a w e ł e k F. 1909 Z Jaworza na Śląsku austriackim, „Lud", t. XV, s. 69-91. J a k l i ń s k a - D u d a A. 1978 Cyganie osiadli w opinii górali spiskich, „Etnografia Polska", t. X X I I , z. 2, s. 161-169. K r a w c z y k J. 1985 Rozruchy antysemickie w Galicji Zachodniej w 1898 roku, praca magisterska, Instytut Historii UJ, maszynopis. K w i l e c k i A. 1974 Łemkowie. Zagadnienie migracji i asymilacji, PWN, Warszawa. Langer J. 1988 Dziewięć bram do tajemnic chasydów, Znak, Kraków. M a r g e r M.N. 1991 Race and Ethnic Relations. American and Global Perspective, Wadsworth, Belmont. M i r g a A. 1988 Krajobraz wiejski z Cyganami. Z badań nad stereotypem Cyganów w Polsce, red. Anna Zambrzycka-Kuchanowicz i Andrzej Mirga, Prace Etnograficzne UJ nr 24, PWN-UJ, Warszawa-Kraków, s. 97-123. M u c h a J. 1978 Konflikt i społeczeństwo. Z problematyki konfliktu społecznego we współczesnych teoriach zachodnich, PWN, Warszawa. 1983 Przeobrażenia społeczeństwa wieloetnicznego pod wpływem konfliktów etnicznych, [w:] Założenia teorii asymilacji, red. Hieronim Kubiak i Andrzej K. Paluch, Ossolineum, Kraków, s. 127-146. O b r ę b s k i J. 1936 Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „Przegląd Socjologiczny", t. IV,z. 3-4, s. 177-195. Ossendowski F.A. [b.d.w.] Huculszczyzna. Gorgany i Czarnohora, Wydawnictwo Polskie R. Wagnera, Poznań. R u s i ń s k i F. 1915 Polska etnografia, Cz. I , Stan posiadania, Gebethner i Wolff, Warszawa. Reinfuss R. 1939 Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, [w:] Rocznik Ziem Górskich, nadb., s. 1-45. 1946 Pogranicze krakowsko-górałskie w świetle dawnych i najnowszych badań etno­ graficznych, Towarzystwo Ludoznawcze, Lublin. Schneider J. 1899-1900 Z kraju Hucułów, „Lud", t. V, s. 57 - 62, 147-154, 207 - 220, 336 - 345; „Lud", t. VI, s. 157-160, 257-267. �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 79 Simpson G.E., Y i n g e r J.M. 1985 Racial and Cultural Minorities. An Analysis of Prejudices and Discrimination, Plenum, New York. S t o l i n s k i Z. 1927 Liczba i rozmieszczenie Niemców w Polsce, „Sprawy Narodowościowe", nr 4, nadb., s. 1-15 Sumner W.G. 1979 Folkways and Mores, Schocken Books, New York. T o m a s z e w s k i J. 1985a Ojczyzna nie tylko Polaków. Mniejszości narodowe w Polsce w latach 1918-1939, MAW, Warszawa. 1985b Rzeczpospolita wielu narodów, Czytelnik, Warszawa. T u r n e r J.H , B o n a c i c h E. 1980 Toward a Composite Theory of Middleman Minorities, „Ethnicity", vol. 7, s. 144-158. W i e r z b i c k i Z.T. 1975 Awans społeczno-kulturalny ludności ukraińskiej w PRL po 1956 roku, „Lud", t. LVIII, s. 5-39. JANUSZ MUCHA Conflict, Symbiosis and Isolation. Ethnic Relations in the Polish Part of the Carpathian Region Summary This paper discusses both theoretical and empirical questions. The theoretical issues include the conflict model of society and its application to the analysis of ethnic relations; the concept of ethnic groups (..ethnographic groups", „folk groups"); the problem of ethnic relations in pre-industrial societies; and the models of ethnic relations among various kinds of folk groups. This paper is also an empirical assessment of the relations between various cultural groups in the Polish part of the Carpathian region. The Western Carpathians and the western part of the Eastern Carpathians have constituted for many centuries the southern border of the Polish state and of the Polish settlement. In our analysis, we will focus only on this period of time when the ethnic consciousness of various groups was relatively well developed and when many different groups co-existed in this region. It is the period beginning in the second half of the 19th century and ending with the Second World War. From 1867 to 1918, this region belonged to the ..constitutional" Austro-Hungarian Empire, to its two lands: Silesia and Galicia (both Western and Eastern). From 1918 to World War I I , this region belonged to the Polish Republic and was divided among Silesia, Małopolska and the so-called Eastern Małopolska. The three main ethnic groups in the Teshen Silesia were the Poles, Bohemians and Germans. Before World War I , the Poles were numerically dominant; however, the Bohemians and the Germans had greater cultural and political influence. With the re-emergence of the Polish state after the war, relations changed completely and, consequently, the Bohemians emigrated to Czechoslovakia. In Western Galicia, the three main Slavic groups of highlanders were the Poles, Slovaks and the Ruthenians. Additionally, the non-Slavic groups who occupied this region include a few Germans, many Jews and some Gypsies. The changing relations between Poles and these ethnic groups are discussed in the paper. Particular attention is given to the Polish-Jewish and �80 JANUSZ MUCHA Polish-Gypsie relations. Jews and Gypsies were considered „aliens". In addition to cultural reasons, they were not involved in agriculture, which was the only legitimate occupation in the eyes of the Polish peasants; however, they were very useful. Therefore, relations with them had a character of both conflict and symbiosis. The Ruthenians have lived in both the Western and Eastern Galicia. There are three main groups of the Ruthenians: the Lemkos, the Bojkos and the Huculs. The paper discusses the cultural similarities and differences between these groups and the reason for their isolation from the Poles and from the other ethnic collectivities that lived in the same region, i.e., Germans and Jews. The focus of this paper is on the impact of state and national ideologies on ethnic relations in the Carpathian region. The destruction of cultural pluralism (including the extermination of the Jews and a majority of the Gypsies) was not the consequence of ethnic conflict between various collectivities but the consequence of global politics and nationalism. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4aeb20ed48841843d1a868750400cd8.pdf 232bdf02428f16293ae7bed421037663 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1468 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1358 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.161-219 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 ETNOLOGIA W ROZTERKACH Metodologiczne problemy badań nad kulturą i tradycją, red. Teresa Karwicka, Toruń 1991, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Recenzowany tom obejmuje referaty, które wygłoszone zostały na kon­ ferencji pod tym samym tytułem, zorganizowanej przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu w 1986 roku. Jak za­ znaczają we wstępie Wojciech Burszta i Krzysztof Piątkowski konferencja ta poświęcona była refleksji nad teoretyczno-metodologicznymi podstawami etnologii, głównie polskiej, przedstawieniu kluczowych problemów tej dys­ cypliny, a ostatecznym jej celem było zbliżenie intelektualne pomiędzy róż­ nymi ośrodkami etnologicznymi w kraju. Było to więc przedsięwzięcie nader pożyteczne i pożądane o dużym znaczeniu teoretycznym i praktycznym, zwłaszcza w świetle nie do końca sprecyzowanego kształtu tej dyscypliny w Polsce. Przez długie lata miała ona trudności w określeniu własnego miejsca w zespole nauk o człowieku i jego kulturze. Paradygmat antropologii anglosaskiej, tak wspaniale i od zarania stulecia się rozwijającej, nie zapuścił głębszych korzeni w etnografii polskiej, nie przeniknął do niej w stopniu na tyle dostatecznym, aby nadać jej od razu kształt dyscypliny wyraźnie odrębnej, o własnym obliczu teoretycznym, włas­ nych metodach i celach. Zadecydował o tym zapewne charakter materiału, z jakim mieli do czynienia etnografowie polscy (jakże różny od wielości i różnorodności kultur, z jaką na co dzień spotykali się antropologowie anglosascy) gdzie badana kultura ludowa była tylko częścią kultury ogólno­ narodowej, korelatem - jak to wykazywał Kazimierz Dobrowolski - szerszej struktury gospodarczo-społecznej. Stąd model chłopskiej kultury tradycyjnej czy kultury ludowej musiał być modelem eklektycznym, jak słusznie zauważa Czesław Robotycki (s. 8). Etnografia polska, której niejednokrotnie zarzucano rozbrat z teorią i brak wystarczającej świadomości teoretyczno-metodologicznej, musiała być jednak od samego początku bardziej wrażliwa na wpływy płynące z innych dyscyplin - historii, socjologii, psychologii, filozofii, historii lite­ ratury, sztuki, muzykologii, ostatnio w coraz większym stopniu za wzorem �162 RECENZJE I OMÓWIENIA nauki zachodniej - lingwistyki. I w tym być może tkwi jej szansa rozwinięcia własnego paradygmatu ujmującego badane zjawiska bardziej całościowo, także w znaczeniu podkreślanym niegdyś przez Maussa, który przez „cało­ ściowy fakt społeczny" rozumiał nie tylko funkcjonalną relację pomiędzy elementami kultury, ale również ujmowanie rzeczywistości w aspekcie międzydyscyplinarnym (nierespektującym formalnych granic podziału nauk) (Tarkowska 1974). Lektura prac zamieszczonych w recenzowanym tomie pozwala, jak sądzę, na sformułowanie wstępnej obserwacji ogólnej, że współczesna antropologia kultury w Polsce wydaje się być zdominowana przez par excellance filozoficz­ ną orientację, jaką stanowi kulturoznawstwo rozwijane głównie, choć nie tylko, przez poznański ośrodek naukowy. Ma to swoje dobre i złe strony - od strony pozytywnej, niepomiernie poszerza ogólnometodologiczną, metanaukową refleksję i świadomość etnografów polskich, po stronie negatyw­ nej oznacza często próbę podporządkowania badanej rzeczywistości wysoce formalnemu schematowi pojęciowemu, który nie wyrósł ani z empirii, ani z koherentnego i zwartego teoretycznego modelu wyjaśniania zjawisk (choć wyraźne są tu wpływy marksizmu). Jest to być może refleksja, która wywoła sprzeciw - tym bardziej, że w omawianym tomie znaleźć można przykłady, gdzie wyżej wspomniany schemat pojęciowy dostarcza interesujących i uży­ tecznych ram koncepcyjnych dla empirycznego ujmowania niektórych aspek­ tów kultury ludowej, jaki np. stanowi ludowy system światopoglądowy (por. Hanna Burszta, System kategorii moralnych tzw. światopoglądu ludowego - propozycje badawcze.). Niewątpliwą zasługą tego kierunku jest próba dostarczenia ram koncepcyjnych dla badania różnych form świadomości społecznej przy założeniu, że systemy światopoglądowe stanowią regulator czy waloryzator działań praktycznych, choć w ostatecznej instancji deter­ minowane są przez sposób produkcji (s. 113). Podniesione wyżej, niejako pierwsze odczucie, usprawiedliwione jest przez inny niepokojący problem, omówiony w ostatnim (rzecz charakterys­ tyczna) krótkim szkicu Marcina Piotrowskiego z Łodzi: jak to wszystko ma się do empirii, do badań terenowych i narzędzi badawczych, jakimi winien posługiwać się etnograf, o których etnologowie na ogół coraz rzadziej piszą i co więcej, obserwuje się coraz luźniejszy ich związek z terenem. Zaczyna się obecnie zapominać oczywisy skądinąd fakt, że jedynie dobra znajomość realiów życia wiejskiego (czy innych kultur) wydaje się być gwarancją, że nie wyciągamy wniosków zbyt pochopnych, ogólnych, opartych na wyrywko­ wym materiale (s. 168), że nie popadamy w spekulacje, które rażą sztucznoś­ cią języka, logistycznymi wywodami, które przesuwają ciężar analizy z prze­ jawów realnego życia w sferę rozważań czysto akademickich. Do problemu tego jeszcze powrócimy. Cofając się jednak do zawartych w niniejszym tomie - referatów Krzysz­ tofa Piątkowskiego, Wojciecha Burszty, Michała Buchowskiego i Stanisława Węglarza, musimy uznać pozytywny walor takiej ogólnometodologicznej, �RECENZJE I OMÓWIENIA 163 metanaukowej refleksji, nawet jeśli roztrząsane dylematy mają w dużej mie­ rze pozorny charakter. Krzysztof Piątkowski podkreśla, że nauka na ogół w niewielkim stopniu jest świadoma swoich metod (s. 16) i etnologia stanowi tu przykład szczegól­ nie instruktywny. Najogólniej można powiedzieć, że od strony metody obowiązywał dotąd model etnografii empirycznej, co w płaszczyźnie ontologicznej oznaczało redukcję bytu do rzeczywistości przyrodniczej, w płaszczyźnie epistemologicznej - ograniczenie się do myślenia racjonalistycznego wykluczającego sądy subiek­ tywne, w płaszczyźnie logicznej - ograniczenie się do logiki formalnej i natural­ nej, ostro artykuującej problemy i przyjmującej ścisłe i obiektywne kryteria ich uzasadniania, w płaszczyźnie metodologicznej oznaczało postępowanie induk­ cyjne dopuszczające poszerzenie wnioskowania drogą dedukcji. Jednym słowem, obowiązywał model wyjaśniania racjonalistycznego przyznającego priorytet myśli logicznej, analitycznej i dyskursywnej nad myślą subiektywną, symboliczną, doznaniową. Były to więc postulaty neopozytywistycznego modelu nauki, który, jak wiadomo, znajduje się obecnie w odwrocie. Nie oznacza to bynajmniej kresu wyjaśnień racjonalnych - to co z racjonalizmu pozostało to dążenie do ścisłości i niesprzeczności for­ mułowanych sądów w granicach narzuconych przez język oraz świadomość ograniczeń językowych i innych uwarunkowań własnych poglądów (wiąże się z tym otwartość na inne poglądy, samokrytycyzm etc). Racjonalimu jednak nie można utożsamiać z nauką i to jest w tej chwili najistotniejsze. Nauka jest jedną z form intelektualnej aktywności człowieka, ale nie jedyną - symbole, jakie tworzymy w snach, poezji, sztuce, magii i religii, uważane dotąd za przejaw irracjonalności ludzkiego myślenia są tak samo tworem umysłu ludzkiego i określenie ich jako nieracjonalnych jest przebrzmiałą konwencją językową. Wojciech Burszta podnosi inny dylemat o podstawowym dla etnologii znaczeniu, mianowicie opozycję pomiędzy relatywizmem a obiektywizmem poznania (właściwiej należałoby powiedzieć uniwersalizmem). Relatywizm kulturowy pojawia się w antropologii wraz z postulatem ścisłej czasowo-przestrzennej lokalizacji badanych zjawisk. Następuje to właściwie dopiero wraz z funkcjonalizmem, choć wcześniejsze próby dyfuzjonizmu amerykań­ skiego można uznać również za pewien krok w tym kierunku. Tendencje uniwersalistyczne właściwe były głównie ewolucjonizmowi, chociaż nieobce są one również strukturalizmowi antropologicznemu. Dlatego autor niezbyt słusznie mówi o przewrocie funkcjonalno-strukturalistycznym (są to dwa bardzo odrębne przełomy), podobnie jak niecałkiem słusznie sprowadza się do wspólnego mianownika koncepcje ewolucjonizmu i szkoły kulturowo-historycznej (s. 28). Jest to zbyt duży skrót myślowy. Sami ewolucjoniści też dostrzegali przestrzenne i czasowe zrelatywizowanie zjawisk kulturowych, starali się jednak zanegować ten fakt przez wprowadzenie koncepcji psy­ chicznej jedności rodzaju ludzkiego i jednakowości jego postępu. Jeśli jednak �164 RECENZJE I OMÓWIENIA przez relatywizm rozumieć będziemy ujmowanie kultury tylko w jej własnych niepowtarzalnych kategoriach to najpełniejszy wyraz znalazł on w szkole Boasa i wyrosłej z niej „amerykańskiej szkole kultury i osobowości". Wojciech Burszta pisze dalej, że tym co decyduje o niepowtarzalnej od­ rębności danego systemu kulturowego jest proces akulturacji (s. 31). Termin akultuarcja ma w etnologii bardzo ściśle sprecyzowane znaczenie i odnosi się do przemian, jakie mają miejsce w wyniku przepływu treści kulturowych czy to w wyniku kontaktów bezpośrednich i ciągłych, czy też pośrednich. Nie wiadomo więc, czy mówiąc o akulturacji autor ma na myśli unikalny proces historyczny, przez jaki przeszedł dany lud, czy obowiązujące w danej kulturze techniki enkulturacyjne, czyli praktyki wychowawcze. Termin akulturacja jako synonim enkulturacji (autor powtarza to za Herskovitsem) rzadko już dziś bywa stosowany (jest to tradycja amerykańska) i jak sądzę, wprowadza to niepotrzebne zamieszanie w świecie właściwych an­ tropologii pojęć. Wracając jednak do relatywizmu - skoro mimo coraz powszechniejszych tendencji uniwersalistycznych w badaniach nad kulturą stanowi on wciąż ważny (jeśli nie podstawowy) postulat metodologiczny antropologii, istotne wydaje się wyraźne sprecyzowanie co się pod tym pojęciem rozumie. Burszta wyróżnia tu sześć form relatywizmu: etyczny (E. Westermarck), pojęciowy postrzegania, prawdy, rozumu oraz językowy (s. 31-33). Wszystkie te typy relatywizmu sprowadzić można w zasadzie do relatwizmu pojęciowego, który stanowi dziś coraz bardziej powszechny kanon postępowania badaw­ czego, ujmującego kulturę jako „całość myślową", charakteryzującą sposób postrzegania, pojmowania i wartościowania otaczającego świata. Tendencja ta właściwa jest nowszym kierunkom etnologii, takim jak etnonauka, an­ tropologia symboliczna, do pewnego stopnia strukturalizm, obca jest nato­ miast takim kierunkom, jak materializm kulturowy czy szkoła ekologiczna, które uważają cały spór wokół relatywizmu za rozważania o czysto akade­ mickim charakterze. Nie jest to pogląd słuszny, zubaża bowiem nasze rozu­ mienie kultury o cały tak właściwy jej współczynnik humanistyczny. Jednak­ że podejście relatywistyczne ma również swoje negatywy. Oznacza ono w swojej skrajnej postaci niemożność porównania kultur na podstawie ja­ kiejś jednolitej płaszczyzny analizy, a tym samym niemożność formułowania praw ogólnych. Dlatego też bez wątpienia wygodniej jest przyjmować po­ stawę uniwersalistyczną, a relatywizm w traktowaniu kultury traktować jako stopniowe poszerzenie perspektywy zmierzającej do pełniejszej i głębszej koncepcji człowieka i stworzonej przez niego kultury. Gdy spotykamy się z obcymi kulturami, wszystko wydaje się nam inne; potrafimy jednakże te różnice sformułować i w dużym stopniu zaakceptować, co świadczy, że gdzieś tam w najgłębszych podstawach myślimy podobnie. Zwracał na to uwagę i Malinowski, i Lévi-Strauss. Świadomość tego dylematu mieli też wcześni badacze kultur pierwotnych (Bastían). Relatywizm nie wyklucza więc tendencji uniwersalistycznych w badaniach nad kulturą. �RECENZJE I OMÓWIENIA 165 Znaczenie innego przeciwieństwa w sferze poznawczej podnosi Stanisław Węglarz - „empiryzm kontra racjonalizm". Spór to nie nowy i oczywiste dziś wydają się stwierdzenia, że nie istnieją „czyste", „nagie" fakty, że nasza percepcja nie jest po prostu czystym odbiciem postrzeganego faktu lecz także jego konstruowaniem na podstawie przyjętych z góry założeń interpretacyjnych. Stąd przeciwieństwo „empiria" - „teoria" wydają się również pozorne. Rozważania na ten temat miały swoje znaczenie w prze­ szłości, gdy trzeba było walczyć z idiografizmem etnografii ograniczającej się do prostego zbieractwa faktów, nie podporządkowanego żadnej refleksji teoretycznej. W etnografii polskiej wczesnego okresu tendencja ta była wyraźna, ale należy pamiętać, że tendencje nomotetyczne właściwe były już pierwszym kierunkom etnologii światowej, a więc np. ewoluqonizmowi. Autor omawianego szkicu podkreśla jednak istotny moment, że każdy stworzony przez naukę model teoretyczny jest modelem cząstkowym, wyjaśniającym tylko pewne aspekty rzeczywistości. Dotychczas zwykło się przyjmować, że odrębne modele teoretyczne stworzone przez jakąś gałąź wiedzy znoszą się niejako i każdy następny jest po prostu lepszy i bliższy prawdy obiektywnej. Tymczasem założenie, że wszystkie przedsięwzięcia teoretyczne stanowią pewną idealizację, ujmującą tylko pewne sfery rzeczy­ wistości - dopuszcza możliwość traktowania ich jako równorzędnych i komplementarnych „zdjęć" kultury. Przyjęcie tzw. postawy paradoksalnej w ujmowaniu rzeczywistości kulturowej uwzględniającej jej złożoność, paradoksalność i sprzeczność, wydaje się być bardzo płodną perspektywą poznawczą w badaniach nad kulturą, pozwalającą na przezwyciężenie jednostronności poszczególnych stanowisk teoretycznych (Olszewska-Dyoniziak 1991). Michał Buchowski z kolei rozważa zakres, znaczenie i stosowalność takich, obecnych w antropologii od samego zarania, kategorii pojęciowych jak: etnocentryzm - europocentryzm - scjentocentryzm. Każda z tych kate­ gorii jest szczególnym przypadkiem poprzedniej. Historia etnografii stanowi proces powolnego wyzwalania się z etnocentrycznej, europocentrycznej i scjentocentrycznej postawy na rzecz akceptacji innych od własnych, kul­ turowo uwarunkowanych przekonań, przywracania równorzędności i wza­ jemnego przenikania się myślenia racjonalistycznego i mistycznego, a także na rzecz relatywizmu poznania. Z wszystkich omówionych tu kolejno rozważań wynika, że główne dyle­ maty metodologiczne antropologii zostały dziś już całkowicie przesunięte na płaszczyznę epistomologiczną. Jej podstawowe problemy metodologiczne plasują się gdzieś na styku takich przeciwieństw jak obiektywizm i subiek­ tywizm poznania, racjonalizm i relatywizm, naturalizm i antynaturalizm, realizm i instrumentalizm czy wreszcie nomotetyzm i idiografizm. Współczes­ na metodologia unika jednoznacznych rozstrzygnięć, co stanowi szczególnie charakterystyczne znamię współczesnej świadomości metodologicznej antro­ pologii, przyjmującej postawę paradoksalną. �166 RECENZJE I OMÓWIENIA Spośród wymienionych wyżej opozycji najistotniejsza wydaje się opozycja pomiędzy relatywizmem i racjonalizmem. Relatywiści, jak już powiedzieliśmy, negują możliwość poznania obiek­ tywnego opartego na kategoriach pojęciowych i wiedzy właściwej kulturze europejskiej, opowiadając się za równoprawnością uwarunkowanych kul­ turowo przekonań. Racjonaliści natomiast opowiadają się za istnieniem wspólnego mianow­ nika dla systemów przekonaniowych różnych kultur, za istnieniem sądów uniwersalnych i obiektywnych oraz idei bazowych właściwych każdej kul­ turze. O różnicach kulturowych decydować mają idee i teorie wtórne (przy­ wodzi to na myśl „Elementargedanken" i „Kulturgedanken" Bastiana, co dowodzi, że świadomość tej opozycji ma już długą historię). Jednakże opowiedzenie się za jedną lub drugą postawą jest już dziś niemożliwe, przyjmując postawę relatywizmu, antropolog nie może wyrzec się europocentryzmu, scjentocentryzmu i racjonalizmu, które ukształtowały jego percepcję w takim stopniu, że wyrzeczenie się ich uniemożliwiałoby w ogóle wszelkie poznanie. Dlatego uważa się, że ujmowanie danej rzeczy­ wistości kulturowej z całkowicie emicznego punktu widzenia tzn. wolnego od własnych kategorii pojęciowych badacza, jest zadaniem niewykonalnym. Można tylko starać się minimalizować ich wpływ, całkowicie wyeleminować się go nie da. Wspomniane wyżej tendencje, cechujące świadomość metodologiczną współczesnych etnografów, podsumowała krótko w swoim referacie Ka­ tarzyna Kaniowska („Surrealizm a etnografia") - etnografia przestaje być nauką (odwrót od pozytywistycznego ideału nauki), a staje się ak­ tywnością (chodzi tu o aktywizację wyobraźni). Kulturę ujmuje jako rzeczywistość myślową (w większej mierze subiektywną niż obiektywną), poznawalną w większym stopniu przez ogląd intelektualny i doświadczenie wewnętrzne niż przez doświadczenie zewnętrzne. Wyznacza to nowe obszary poszukiwań i preferencję do zajmowania się mitem, snem i sztuką, ero­ tyzmem i magią, czyli kulturą symboliczną. Jest to znamię współczesnych czasów, ale w związku z tym nasuwa się pytanie, czy te nowe antypozytywistyczne tendencje mogą całkowicie przekreślić znaczenie analiz funkcjonalnych i scjentycznej orientacji w badaniach nad kulturą? Wydaje się, że nie. Rzeczywistość ludzkiego świata jest niejednorodna. Jest ona: 1) obiektywna, uniwersalistyczna i naukowo poznawalna, i to usprawied­ liwia analizy funkcjonalne, historyczne, materialistyczne, usprawiedliwia scjentyczną orientację w badaniach nad kulturą, mimo całej niechęci, jaką pozostawiła ona po sobie; 2) kulturowo-subiektywna i zrelatywizowana lecz koherentna i logicznie uporządkowana (i to usprawiedliwia analizy strukturalistyczne, etnonauki, antropologii symbolicznej, ukazujące sformalizowane cechy ludzkiego myś­ lenia i wszechobecność mitu); �RECENZJE I OMÓWIENIA 167 3) podmiotowo-subiektywna, a więc nieuchwytna, niejasna, dopuszcza­ jąca różne formy czysto indywidualnych impresji i ekspresji, (co usprawied­ liwia analizy fenomenologiczne najbliższe odkrywaniu podmiotowych i psy­ chicznych treści w kulturze). Stąd kontrowersyjna być może teza, że wszystkie te typy analizy są równoprawne, a jedynie niepokojący wydaje się fakt coraz większego od­ dalania się etnografów od konsekwentnie empirycznego stanowiska, które przecież decydowaało o tym, że tak wiele mieli oni do powiedzenia o kulturze ludzkiej i decydowało o ich wyjątkowej pozycji w zespole nauk o człowieku. Czy akademickie spory w sferze ogólnoepistemologicznej mogą zastąpić tę rzetelną wiedzę, którą w cichym trudzie zbierali badacze terenowi, uprzednio wprawdzie teoretycznie przygotowani, ale mający zawsze na uwadze teoriotwórczą rolę terenu? Literatura O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. (1991) O kulturze raz jeszcze - główne kontrowersje i podstawowe pojęcia, „Przegląd Humanistyczny", nr 1, s. 11 -27. T a r k o w s k a E. (1974) Durkheim.Mauss, Levi-Strauss.Ciąglość i zmiana w socjologii francuskiej, War­ szawa. Barbara Olszewska-Dyoniziak Ewa Nowicka Świat człowieka - świat kultury. Systematyczny wykład prob­ lemów antropologii kulturowej, PWN, Warszawa 1991. Ukazanie się w ostatnim roku w Polsce aż trzech podręczników an­ tropologii kultury (Brozi 1992; Olszewska-Dyoniziak 1991) w sytuacji, gdy przedtem ich w ogóle nie było, jest faktem znamiennym. Dowodzi, że dziedzina ta dopiero teraz zaczyna w Polsce, zyskiwać charakter dyscypliny wyraźnie już ukształtowanej, wyróżniającej się nie tylko lub raczej nie tyle przedmiotem, co raczej właściwym sobie aparatem pojęciowym, metodami oraz typami wyjaśniania naukowego. Dowodzi także tego, że zapotrzebowa­ nie na tę dyscyplinę wzrasta, o czym decydują nie tylko względy ogólnopoznawcze i szczególny klimat intelektualny, jaki antropologia wnosi do badań nad człowiekiem i kulturą (s. 26) ale również w coraz większym stopniu względy praktyczne. O tym szczególnym klimacie intelektualnym, którego znaczenie autorka słusznie podnosi decydują trzy względy: 1) Antropologia, w przeciwieństwie do socjologii oraz innych dyscyplin społecznych i humanistycznych zajmują­ cych się kulturą człowieka, przedmiotem badań czyni wszystkie kultury �168 RECENZJE I OMÓWIENIA ludzkie bez względu na czas i miejsce, w których się zrodziły, a nie tylko kultury z kręgu cywilizacji europejskiej i amerykańskiej - z fascynaq'i różno­ rodnością kultur się zrodziła i koncentrując się na badaniu tego fenomenu znacznie poszerzyła perspektywę poznawczą nauk o kulturze wytykając im niejednokrotnie pochopność w formułowaniu uogólnień opartych jedynie na badaniach własnej zachodniej kultury; 2) Po drugie, czyniąc społeczności pierwotne czy plemienne głównym przedmiotem swoich badań zwróciła szczególną uwagę na ich odmienność, co wiązało się z postulatem uchwyce­ nia subiektywnego aspektu badanych zjawisk tzn. właściwego badanym lu­ dziom sposobu postrzegania i konceptualizacji otaczającego świata, wolnego od kategorii pojęciowych, którymi posługuje się sam badacz. Ta „emiczna" postawa charakteryzująca zwłaszcza nowsze kierunki an­ tropologii - etnonaukę, antropologię kognitywną i symboliczną (choć nie obca również funkcjonalizmowi i strukturalizmowi), pozwalająca wyzwolić się z własnych stereotypów myślowych, zwiększająca humanistyczny współ­ czynnik badań nad człowiekiem i kulturą, prowadzi niejednokrotnie do nader interesujących obserwacji (por. np. prace amerykańskiego antropologa Edwarda Halla 1976, 1984, 1987), wiąże się jednak z szeregiem kłopotliwych problemów metodologicznych, gdyż zbadanie całej percepcji danej jednostki jest zadaniem niemal niewykonalnym, podobnie jak całkowite wyzwolenie się z własnych nawyków myślowych i przyswojonych kategorii pojęciowych; 3) Trzecią wreszcie przyczyną, która decyduje o owym szczególnym klimacie intelektualnym, jaki wnosi antropologia jest całościowe (można dodać: uni­ kalnie szerokie) spojrzenie na człowieka i stworzoną przez niego kulturę. Owa całościowość wyraża się zarówno w integralnym traktowaniu biologicz­ nego i kulturowego wymiaru rzeczywistości ludzkiej, środowiskowego i kul­ turowego, jak też w całościowym ujmowaniu samej kultury, wykrywaniu wzajemnych zależności pomiędzy dziedzinami i elementami kultury. Jak słusznie zauważa autorka, „Antropologia chętniej i częściej analizu­ je zjawiska kultury w związku z człowiekiem - istotą myślącą, przeżywają­ cą, odczuwającą, cierpiącą, nienawidzącą" (s. 34). Uwzględnianie tej emoc­ jonalnej strony życia w największym być może stopniu decyduje o owym szczególnym klimacie, jaki wnosi antropologia do rozważań nad kulturą, o tym, że jest nauką żywą, zdolną do dokonywania obserwacji, dostrzega­ nia faktów i dostarczania wyjaśnień, które wymykają się przedstawicielom innych dyscyplin badających bardziej zobiektywizowany świat wytworów człowieka. Dalej, autorka dokonuje oglądu dyscypliny z perspektywy innych, zwią­ zanych z nią nauk: archeologii, lingwistyki, religioznawstwa, antropologii filozoficznej, socjologii, historii (rozdz. II), wprowadzając własny, w moim przekonaniu słuszny, podział antropologii akademickiej na: antropologię społeczności pierwotnych, antropologię społeczności chłopskich (wiejskich), antropologię społeczności miejskich oraz antropologię historyczną (antropo­ logię dawnych cywilizacji). Jest to podział słuszny, dokonany wedle jedno- �RECENZJE I OMÓWIENIA 169 litego kryterium, jakie stanowi typ badanej społeczności, kryterium istot­ nego, gdyż odmienny typ materiału, jakiego na ogół dostarczają te cztery typy społeczeństw prowadzi do znacznych różnic w konceptualizacji pro­ blematyki badawczej, w stosowanych metodach badawczych, a nawet osią­ ganych wynikach badań (szczególnie instruktywnego przykładu mogą tu dostarczać np. różnice pomiędzy etnograficznymi badaniami społeczeństw chłopskich, powiedzmy w Polsce, a antropologicznymi badaniami społe­ czeństw plemiennych. To charakter materiału zapewne zadecydował o tym, że antropologii społeczeństw plemiennych przyświecały w większym stopniu cele nomotetyczne, etnografia społeczeństw chłopskich zaś miała przez długi czas charakter opisowy, konkretno-historyczny). Wprowadzone przez autorkę rozróżnienie jest także słuszne ze względu na to, że znaczenie podziałów między etnografią, etnologią, antropologią społeczną i kulturową zaczyna się już współcześnie zacierać wobec komplementarności metod i ce­ lów, jakie przyświecają wszystkim badaniom antropologicznym i braku jed­ noznacznych rozstrzygnięć pomiędzy takimi dylematami poznawczymi nauki jak nomotetyzm i idiografizm, relatywizm i uniwersalizm etc. (etnografia była dotąd uważana za naukę idiograficzną, etnologia i antropologia kultury za nauki nomotetyczne). Rozdział I I zawiera analizę podstawowych pojęć, jakimi posługuje się antropologia. Autorka traktuje antropologię jako dyscyplinę na tyle już ukształtowaną, że rozpatruje je w oderwaniu czy raczej niezależnie od szkół i kierunków, na gruncie których powstały, jako trwale związane ze schema­ tem pojęciowym antropologii. Jest to oczywiście uprawniony sposób po­ stępowania i akcent niewątpliwie optymistyczny -próba wprowadzenia pew­ nego ładu i ujednolicenia do rozbieżnie niejednokrotnie definiowanych pojęć. Słuszna jest też zasada ich klasyfikacji na te, które związane są z sys­ temowym podejściem do kultury, na te które służą do badania związków pomiędzy osobowością a kulturą oraz te, które służą badaniu dynamiki przemian. Jednakże abstrahowanie od założeń teoretycznych, z których te pojęcia wyrosły prowadzi do pominięcia całego ładunku krytycznego, jaki historycznie rzecz biorąc z tymi pojęciami się wiązał (np.dyfuzja jako mecha­ niczne pojmowanie przepływu treści kulturowych, abstrahujące od wszelkich procesów społecznych, jakie temu zjawisku towarzyszyły, wzór kulturowy jako pewna idealistyczna koncepcja, model stworzony w umyśle badacza, do którego się później nagina obserwowane zachowania, nawet samo pojęcie instytucji wprowadzone do antropologii głównie przez Malinowskiego, rów­ nież w wielu punktach było krytykowane). Rzecz charakterystyczna, wśród wymienionych przez autorkę pojęć nie pojawia się tak istotne dla szkoły kultury i ososbowości pojęcie charakteru narodowego. Brak też pojęć: „po­ trzeby", „funkcji" (?!), „standardu kulturowego", bez których trudno byłoby sobie wyobrazić jakiekolwiek funkcjonalne podejście do kultury, pojęć, których operacyjna przydatność w konkretnych badaniach, nie tylko same­ go Malinowskiego, została już wielokrotnie potwierdzona. Dalej. W świetle �170 RECENZJE I OMÓWIENIA wzrastającego znaczenia analiz strukturalnych w badaniach antropologicz­ nych, niezrozumiałe wydaje się także pominięcie przez autorkę pojęć - „zna­ ku" i „symbolu", tak charakterystycznych i nieodzownych dla wszelkich semiotycznych analiz kultury. Autorka zapewne uznała, że pojęcia te definowane są na ogół na gruncie semiotyki i socjologii, jako, że dotyczą semiotycznej interakcji: nadawca - odbiorca, ale nie jest to stanowisko słuszne. Współczesna antropologia ujmuje również kulturę jako system komunikacji, a rozróżnienia pomiędzy sygnałem, oznaką, znakiem i symbolem zostały precyzyjnie określone przez Edmunda Leacha (1989) i powinny wejść do trwałego arsenału pojęć antropologicznych. Nie sposób sobie bez nich w ogóle wyobrazić współczesnej antropologii, toteż to abstrahowanie od prezentacji konkretnych szkół i stanowisk i w tym przypadku stało się przyczyną istotnych pominięć. Należy się zatem zastanowić czy świadoma najprawdopodobniej rezygna­ cja przez autorkę z wykładu dotyczącego poszczególnych stanowisk teore­ tycznych była zabiegiem słusznym - zwłaszcza początkujący adept dyscyp­ liny może się poczuć zagubiony w tym świecie nie do końca, właśnie przez ten fakt, wyjaśnionych pojęć. Gdyby były one wyraźniej osadzone w teore­ tycznej kontekście, z jakiego wyrosły, stałyby się bardziej zrozumiałe i łatwiej przyswajalne. Z drugiej strony,za niewątpliwie słuszne uznać należy stanowisko, że nadszedł czas by niezależnie od wewnętrznych sporów, jakie miały miejsce pomiędzy różnymi szkołami, stworzyć pewien uniwersalny język antropolo­ giczny, przy pomocy którego antropolog mógłby atakować interesujące go problemy. Pojęcia te wymagałyby jednak głębszej krytycznej analizy także w kontekście historycznego kształtowania się ich znaczeń. Z faktu, że wprowadzenie podziału na nurt historyczny i scientystyczny w antropologii dalekie jest od ścisłości autorka w pełni zdaje sprawę (s. 116). Wręcz przeciwnie, najczęściej obserwuje się w praktyce łączenie tych dwóch postaw (monografie historyczno-socjologiczne) i jeśli można mówić o jakichś przeciwstawnych postawach, to raczej należałoby zaakcentować opozycję pomiędzy postawą scjentystyczną (pozytywistyczną) i antypozytywistyczną. Pierwsza charakteryzuje takie kierunki jak funkcjonalizm, materializm, druga takie kierunki jak strukturalizm czy fenomenologia. Kładzie się tu raczej nacisk na przeciwieństwo pomiędzy obiektywizmem i subiektywizmem poznania, aniżeli na różnice pomiędzy podejściem historycznym i scientystycznym. Podejście historyczne uważa się dziś za niezbędny postulat wszelkiego typu badań antropologicznych, nie wykluczające ujęcia scientystycznego. Gdy np. porównujemy dane historyczne dotyczące grup ludzkich z różnych terenów, którego celem jest formułowanie ogólnych praw rozwoju społecznego, nasze postępowanie jest na wskroś scientystyczne - wykorzys­ tując na pewnym poziomie analizy dane historyczne, odrywamy się następnie od nich, by formułować prawa uniwersalne wolne od korelatów czasu i przestrzeni. �RECENZJE I OMÓWIENIA 171 Typologię sposobów wyjaśniania naukowego w antropologii uważam natomiast za słuszną. Istotnie, wyjaśnianie przyczynowe, teleologiczne (funk­ cjonalne) i kontekstowe (strukturalne) należy uznać za trzy podstawowe typy wyjaśnień spotykanych, na gruncie antropologii, z tym, że wyjaśnianie teolo­ giczne może być (i najczęściej jest) również kontekstowe, o czym nie należy zapominać. Pisząc o technikach badań terenowych - tej domenie, z której antropolo­ gowie byli na ogół szczególnie dumni, Ewa Nowicka zwraca uwagę na niebezpieczną mitologizację terenu i metody terenowej, która jakoby powo­ dowała groźbę zaniku refleksji teoretycznej (s. 161). O ile z pierwszą częścią zdania nie sposób się nie zgodzić, o tyle druga jego część budzi istotne wątpliwości.Teoriotwórcza rola terenu była szczególnie podkreślana nie tyl­ ko przez takich badaczy jak Malinowski, ale została już ponad wszelką wątpliwość sprawdzona w wielu innych badaniach. Nadal więc specyfika antropologicznych technik badawczych wiąże się z tradycją bezpośrednich badań terenowych, wymagających długiego kon­ taktu z badanymi ludźmi. Na specyfikę tę składa się też patrzenie na kulturę przez pryzmat jednostek, ujmowanie jej od strony wewnętrznych treści kul­ tury, co nazwać możemy interpretacją humanistyczną. Te cechy różnią podejście antropologa od badań socjologicznych i historycznych, poza tym jednak wiele metod dzieli antropologia z tymi dwoma blisko z nią spokrew­ nionymi dyscyplinami, starając się jednak zachować swoją specyfikę i docie­ rać do tych sfer rzeczywistości, które wymykają się na ogół czysto socjo­ logicznym czy historycznym analizom. Rozdział V: „Problemy praktyki badawczej i zastosowania wyników badań", omawiający etyczne problemy antropologii, kulturowe, społeczne i instytucjonalne uwikłania antropologa, praktyczne efekty badań antropo­ logicznych i antropologię radykalną - zamyka Część I pracy, stanowiącą wnikliwy, mimo podniesionych wyżej niedostatków, przegląd problemów wiążących się z samym charakterem dyscypliny, właściwym jej schematem pojęciowym, metodami badawczymi, charakterem przedmiotu badań, wresz­ cie praktycznymi wynikami ekspertyz antropologicznych. Należy z uznaniem podkreślić, że rozważania te uczulają czytelnika na problematykę nigdy dotąd w naszej literaturze antropologicznej nie podnoszoną lub uwzględ­ nianą w niedostatecznym stopniu. Są to m.in. takie problemy jak: dystans kulturowy, kulturowy solipsyzm - czyli zasada uczestnictwa (kwestia stopnia poznawalności obcej kultury), istota natury ludzkiej, dylematy psychologicz­ ne badacza obcych kultur etc. Autorka uczula tym samym przyszłego ant­ ropologa na ogólnometodologiczne, ogólnopoznawcze i etyczne problemy dyscypliny, co może mu oddać cenne usługi w jego własnych badaniach. Tak się dotąd składało, że absolwenci antropologii dowiadywali się wiele o założeniach głównych kierunków teoretycznych antropologii, niewiele jed­ nak otrzymywali wskazówek co do tego, jak samemu prowadzić badania, jakim zestawem pojęć się posługiwać, na jakie problemy natury teoretycznej �172 RECENZJE I OMÓWIENIA i praktycznej być uczulonym. Sądzę, że ta książka przynajmniej częściowo, choć zapewne w stopniu niewystarczającym, spełnia rolę takiego drogo­ wskazu, mimo że daje się w niej odczuć wspomniany już kilkakrotnie brak pogłębionej analizy krytycznej dotychczasowych stanowisk i ustaleń teore­ tycznych antropologii. Skoro jednak zrobione to zostało gdzie indziej, czytel­ nik ma prawo oczekiwać zrębu pozytywnej wiedzy na temat współczesnych metod i technik badawczych oraz aktualnych problemów dyscypliny, skoro „dyskusje i spory pomiędzy szkołami zastąpiło wzajemne korzystanie z do­ świadczeń", a „wstępny etap podziału na szkoły i kierunki zaowocował względnym zaawansowaniem dyscypliny" (s. 128). Część I I pracy stanowi prezentację zasadniczego trzonu wiedzy, jaką na przestrzeni przeszło stuletniego okresu rozwoju dyscypliny udało się antropologom zgromadzić odnośnie takich dziedzin kultury jak: gospo­ darka, struktura społeczna, religia, magia i systemy światopoglądowe (rozdziały V I I I - X ) , jak też bardziej współczesnych problemów zmienia­ jącego się świata społeczeństw pierwotnych (rozdział XI). Dwa pierwsze rozdziały I I części pracy, zatytułowanej „Społeczeństwo pierwotne" - do­ tyczą: Genezy kultury (rozdział VI) oraz „Najwcześniejszych okresów rozwoju kultury ludzkiej" (rozdział VII). Wprowadzają nas one w takie zagadnienia jak: Miejsce człowieka w świecie przyrody - anatomiczne, fizjologiczne, behawioralne i intelektualne atrybuty człowieczeństwa, rozwój przedludzkich hominidów, punkty zwrotne w biologicznej ewolucji gatunku ludzkiego, pojęcie rasy etc. Rozdział poświęcony najwcześniejszym okresom rozwoju kultury ludzkiej omawia rudymentarne formy kultury, a przede wszystkim gospodarkę górnego paleolitu oraz neolitu, istotę rewolucji neolitycznej, okres powstawania wczesnych cywilizacji. Obecność tych dwóch rozdziałów w omawianym podręczniku sprawia, że można go uznać za nawiązanie do tradycji podręczników amerykańskich ujmujących przedmiot antropologii akademickiej bardzo szeroko w ścisłym jego po­ wiązaniu z antropologią fizyczną i archeologią (przykładowo można by wymienić: A.L. Kroebera, Anthropolgy, New York 1948, J.M. Herskovitsa, Man and his works, New York 1956 oraz tegoż autora Cultural An­ thropology, New York 1955, R. Lintona, The Study of Man, New York 1936, E.D. Chappie, C.S. Coona, Principles of Anthropology, New York 1953, E.A. Hoebla, Man in Primitive Worlds. Ar. Introduction to An­ thropology, New York 1955, M . Titieva, The Science of Man, An Introduction to Anthropology, New York 1956 i wiele, wiele innych). We wszystkich tych podręcznikach zagadnienie miejsca człowieka w przyrodzie, jego cech somatycznych i biologicznego podłoża zdolności kulturotwórczych, zajmują poczesne miejsce, podobnie jak rozwój przedludzkich hominidów i wczesne fazy rozwoju kultury ludzkiej rekonstruowane na podstawie danych archeologii. Jest to tradycja wywodząca się jeszcze od X V I I I -wiecznych historiozofów zakładających jedność świata organicznego i praw jego rozowju, właściwa Boasowi i antropologom wyrosłym z jego szkoły. �RECENZJE I OMÓWIENIA 173 Antropologowie brytyjscy byliby mniej zadowoleni z takiego ujęcia przed­ miotu, gdyż zagadnienie tak odległej historii pozostawały na ogół poza zasięgiem ich uwagi. Przyjęcie jednak takiej szerokiej (a w tym wypadku należałoby raczej powiedzieć głębokiej) chronologicznie perspektywy wydaje się jednak nieodzowne dla zrozumienia osobliwości człowieczeństwa na tle świata przyrody i genezy kultury. Wiele gatunków zwierzęcych posiada rozwinięte życie społeczne, posługuje się znakami umożliwiającymi pewien stopień komunikacji, można by też wskazać na pierwsze próby posługiwania się u nich narzędziami - jednakże dopiero człowiek stworzył wtórne, sztuczne środowisko pozwalające mu na pośrednie przystosowanie się za pomocą przedmiotowych wytworów, na pozabiologiczny sposób prze­ kazywania norm i reguł życia społecznego z pokolenia na pokolenie za pośrednictwem języka, który pozwala na akumulację wiedzy i do­ świadczeń oraz powstawanie kultury. Cechą kultury ludzkiej jest jej zmien­ ność i przestrzenne zróżnicowanie, tylko człowiekowi właściwe są pewne normy etyczne i estetyczne, tylko człowiek posiada zdolność przewidywania następstw swoich czynów, świadomość, czasu, przemijania, śmierci, prze­ szłości i przyszłości - wszystkie te formy świadomości obce są przed­ stawicielom innych gatunków zwierzęcych. Człowiek wreszcie ma w więk­ szym stopniu rozwinięte uczucia altruistyczne, które odgrywają bez wąt­ pienia ważną rolę kulturotwórczą (s. 214). To tylko przykładowo wy­ mienione cechy człowieczeństwa, których wagę dla powstawania i tworzenia się kultury autorka podkreśla. W dalszej części rozdziału przedstawia się etapy ewolucji biologicznej gatunku ludzkiego (Australopithecus, homo habilis, Homo erectus, Homo sapiens), Rozdział V I I , na podstawie danych archeologii ukazuje typy gos­ podarki z okresu paleolitu i neolitu, a także powstawanie pierwszych cywili­ zacji, których rozwój nastąpił ok. 4600 lat temu (Mezopotamia, Egipt, Chiny, później Ameryka Północna, Peru). W omawianych dwu rozdziałach, a także w kolejnym (VIII) dotyczącym roli środowiska i gospodarki pierwotnej autorka stara się odpowiedzieć na podstawowe pytania stawiane na ogół przez antropologów: 1) W jaki sposób przebiegała ewolucja biologiczna człowieka i jaki jest jej wpływ na powstawanie kultury ludzkiej? 2) jaki był przebieg ewolucji kulturowej począwszy od najwcześniejszych okresów rozwoju kultury ludzkiej? 3) w jaki sposó środowisko przyrodnicze wpływa na kulturę i odwrotnie (w jaki sposób kultura wpływa na środowisko naturalne) oraz relacje pomię­ dzy człowiekiem a środowiskiem, w którym żyje? Temu ostatniemu zagadnieniu głównie poświęcony jest rozdział VIII: „Gospodarka i sposoby adaptacji do środowiska naturalnego", gdzie mimo swojej niechęci do zajmowania się poszczególnymi szkołami antropolo­ gicznymi, autorka stosunkowo szeroko omawia kierunek ekologiczny, za­ początkowany przez Juliana H, Stewarda. Dowiadujemy się, że uboższe �174 RECENZJE I OMÓWIENIA środowisko w większym stopniu determinuje system gospodarczy społe­ czeństwa niż środowisko bogate, że różne dziedziny kultury są w nie­ jednakowym stopniu determinowane przez środowisko, że kultura pozo­ stawia zawsze znaczny margines swobody, jeśli chodzi o rozwiązywanie podstawowych ludzkich problemów. Samą gospodarkę przedstawia w spo­ sób opisowy (poprzez opis narzędzi, domostw, ubiorów najczęściej spo­ tykanych w społeczeństwach pierwotnych) wskazując też np. na zależność budownictwa nie tylko od środowiska naturalnego, ale i od struktury społecznej i politycznej danego społeczeństwa. Podobnie jest ze strojem, który obok funkcji czysto praktycznych pełni też funkcje estetyczne, jest wyróżnikiem społecznym etc. Dalej autorka omawia podstawowe typy zdobywania środków do życia - myśliwstwo i zbieractwo, kopieniactwo i pasterstwo, następnie zasady rządzące własnością, dystrybucją i wymianą dóbr. Nie wnikając w bliższą charakterystykę treści dalszych rozdziałów poświęconych strukturze społecznej (rozdział IX) czy systemom wyobrażeń 0 świecie (rozdział X), ogólnie można stwierdzić, że nie przedstawiają one wyników badań określonych szkół lecz stanowią bezpośredni opis zagadnień nie wolny oczywiście od uogólnień lecz wypływający z syn­ tetycznej wiedzy, stanowiącej podsumowanie wyników wielu badań o róż­ nych orientaqach. Należy jednak podkreślić, że zasługą autorki (w całej zresztą pracy) jest wprowadzanie pewnych własnych interesujących po­ działów i klasyfikacji (np. płaszczyzny kultury, podział antropologii, podział na tradycję marksizującą i socjologizującą w ujęciu struktury społecznej, określenie specyfiki myślenia pierwotnego przez wyartykułowanie kilku jego podstawowych cech itp.). Są to podziały i propozycje klasyfikacyjne uczulając na pewne problemy i porządkujące zagadnienia w określony sposób. Oczywiście można by wskazać na pewne luki w prezentowanej problematyce (np. na pewno nie wystarczająco potraktowane zagadnienie pierwotnego prawa), czy też samych pojęciach porządkujących (wspomi­ naliśmy o tym już wyżej, można tu jeszcze dodać, że np. nie tylko synkretyzm może być wynikiem akulturacji itd.), ale w tej chwili są to zarzuty mniej istotne. Ten bezpośredni, jeśli tak można powiedzieć, syntetyczny sposób przedstawienia kultury społeczeństwa pierwotnego, ilustrowany bogatym materiałem faktograficznym oswaja nas niejako z tym społeczeństwem, pozwala w większym stopniu skoncentrować się na przedmiocie badań, niż na ocenach uczonych, przez co zachęca do samodzielnych studiów 1 własnych przemyśleń, których obecność w wydaniu autorki jest w całym tekście wyraźnie widoczna. W sumie przybyła jeszcze jedna, wartościowa pozycja dotycząca pro­ blematyki u nas zaniedbanej (etnografia polska z opóźnieniem i w niedo­ statecznym stopniu przenosiła na grunt polski zdobycze antropologii za­ chodniej), książka wyraźnie artykułująca problemy i stanowiąca ambitną próbę wypełnienia dotkliwej luki, jaką do niedawna stanowił brak akademic­ kiego podręcznika antropologii kultury w Polsce. �RECENZJE I OMÓWIENIA 175 Literatura B r o z i K.J. 1992 Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, 1.1, Zarys historii antropologu kulturowej, Lublin. H a l l E. 1976 Ukryty wymiar, Warszawa. 1984 Poza kulturą, Warszawa. 1987 Bezgłośny język, Warszawa. Leach E. 1989 Kultura i komunikowanie. Logika powiązań symbolicznych. Wprowadzenie do ana­ lizy strukturalnej w antropologii społecznej, [w:] E. Leach, A J . Greimas, Rytuał i tradycja, Warszawa. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. 1991 Człowiek - kultura - osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, Kra­ ków. Barbara Olszewska-Dyoniziak, Człowiek - Kultura - Osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, Kraków 1991, ss. 297 Książka, jak pisze autorka, „pomyślana jest jako wprowadzenie w pod­ stawowe pojęcia i zagadnienia antropologii kulturowej" (s. 15). Na tle jej historycznego rozwoju B. Olszewska-Dyoniziak przedstawia tradycyjne za­ gadnienia antropologii i stara się podsumować jej dotychczasowe osiągnięcia w różnych dziedzinach badania kultury. Autorka wywodzi się ze szkoły funkcjonalnej, reprezentowanej u nas przez ucznia B. Malinowskiego - An­ drzeja Waligórskiego, którego pamięci książka została zadedykowana. Nic więc dziwnego, że „głos Bronisława Malinowskiego przewija się przez karty tej książki" (s. 15). Autorka twierdzi, że funkcjonalizm „stanowi wciąż żywą i twórczą inspiraqe i może oddawać usługi w konkretnych badaniach" (s. 15). Książka ma charakter podręcznikowy i stanowi „prezentację klasycz­ nych stanowisk antropologii kultury i tych jej koncepcji empirycznych, które opierały się na tradycyjnym przedmiocie badań antropologii, zwłaszcza an­ glosaskiej, jakim była pierwotna kultura społeczeństw plemiennych lub ro­ dowych" (s. 16). Założeniem jest „podanie czytelnikowi podstawowego ma­ teriału dla zrozumienia istoty i zakresu prezentowanej dyscypliny (...), by na tej kanwie mógł on prowadzić dalsze już samodzielne badania nad bardziej złożonymi, specjalnymi czy nowymi problemami" (s. 16). Rzecz składa się z dziesięciu rozdziałów podzielonych na podrozdziały. (Omówienie podsta­ wowej terminologii dotyczącej dyscypliny w powiązaniu ze skrótową charak­ terystyką rozwoju tej dyscypliny w Polsce, daje autorka we wstępie). Roz­ dział I i I I traktują o przedmiocie, zakresie, metodzie oraz historii badań antropologicznych. W rozdziałach I I I - V I I omówiono najważniejszą te­ matykę antropologii (gospodarka, organizacja społeczna, prawo, magia i re­ ligia, zmiana kulturowa) i różne podejścia do niej w najważniejszych now­ szych orientacjach badawczych. W rozdziale VIII - X natomiast powraca �176 RECENZJE I OMÓWIENIA (szczegółowego tym razem) omówienie trzech szkół (funkcjonalnej, amery­ kańskiej szkoły kultury i osobowości oraz strukturalizmu C. Lévi-Straussa). Taki układ może budzić pewne wątpliwości. Czy słuszne jest powracanie w końcowej części do tematyki, która już skrótowo została potraktowana w rozdziałach wstępnych? Czy nie lepiej byłoby potraktować omówienie kierunków łącznie a potem przejść do pola badań i pokazać, jak się one w nim realizują? Może jednak takie podejście autorki znajduje wytłumacze­ nie w chęci wykazania poprzez trzy najbardziej reprezentatywne współcześ­ nie (choć nie synchroniczne) kierunki, zmian, jakie zachodzą w spojrzeniu badaczy na przedmiot badań, o czym mowa w zakończeniu? Przejdźmy jednak do omówienia poszczególnych rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiony został zakres antropologii sensu largo. Dyscyplina ta zajmuje się wczesnymi formami rozwoju człowieka" w oparciu o dane archeologii antropologii fizycznej, jak też wszystkimi współcześnie istnieją­ cymi i historycznie opisanymi społeczeństwami ludzkimi"(s. 18). W myśl wzorca amerykańskiego, autorka dzieli antropologię na cztery podstawowe działy: antropologię fizyczną, społeczno-kulturową, archeologię i antropolo­ gię lingwistyczną (czyli naukę wykorzystującą w zasadzie te same techniki, co antropologia społeczno-kulturową do badania języków ludzkich i wza­ jemnych relacji między językiem a kulturą). Następnie omówiono różne podejścia do tej dyscypliny w Stanach Zjednoczonych (ze szczególnym uwzględnieniem jej prekursora F. Boasa oraz R. Piddingtona; wskazano również na istotne aspekty kultury: zjawisko społeczne, rzeczywistość histo­ ryczna, zespół form świadomości społecznej, system symboli, zjawisko psy­ chologiczne. Przedmiot badań przedstawia się w ujęciu autorki bardzo sze­ roko, gdyż, jak stwierdza, zainteresowania antropologów coraz bardziej przesuwają się na teren społeczeństw industrialnych czy rozwijających się. W rozdziale I I (zatytułowanym: „Drogi rozwoju w antropologii kulturo­ wej") przedstawiono w zarysie dzieje badań etnologicznych, poczynając od starożytności po czasy współczesne. Zasługą autorki jest tu obszerne, nie spotykane w dotychczasowych podręcznikach omówienie antropologii ame­ rykańskiej (m.in. takich kierunków jak: materializm kulturowy, antropologia kognitywna, etnonauka). Niezbyt przejrzyście natomiast została przedsta­ wiona metoda geograficzna i jej rola w innych kierunkach poza szkołą kulturowo-historyczną. Rozdział I I I traktuje o człowieku „ekonomicznym" i antropologicz­ nych badaniach nad gospodarką. Nawiązano tu znów do funkcjonalizmu R. Firtha, twórcy antropologii ekonomicznej. Podkreślony został również wkład B. Malinowskiego w tę dziedzinę. Podważył on twierdzenia niektórych ekonomistów, że w działaniu gospodarczym człowiek stawia sobie za cel osiągnięcie jak największych korzyści osobistych. Z badań Malinowskiego wśród Trobriandczyków wynikało, że „człowiek prymitywny często zainte­ resowany jest daleko bardziej wypełnianiem swoich zobowiązań moralnych niż osobistymi korzyściami" (s. 79). Założenia antropologii ekonomicznej �RECENZJE I OMÓWIENIA 177 zostały ściślej sprecyzowane przez Firtha, który stawia tej gałęzi wiedzy za cel badanie sposobów organizacji działalności dla-możliwie pełnego wyko­ rzystania ograniczonych możliwości, jakich dostarcza środowisko naturalne, a także sposobów przekształcania tego środowiska przez kulturę (s. 80). Uważa on, że wiele cech uznanych za charakterystyczne dla społeczeństw pierwotnych można też obserwować w społeczeństwach uprzemysłowionych, choć w społeczeństwach pierwotnych nie znajduje się m.in. takich kategorii, jak kapitał czy zysk. Ten pogląd Firtha został zakwestionowany przez wielu autorów podkreślających, że propozycje formalnej ekonomii nie mają uniwe­ rsalnego zastosowania. Trudno ustalić czy różnice między gospodarką pry­ mitywną a przemysłową są granicami stopnia czy rodzaju. Autorzy polemi­ zujący z Firthem (Dalton, Bohanan) proponują wydzielenie trzech typów systemów ekonomicznych: gospodarki bezrynkowej, gospodarki z rynkiem peryferyjnym i rynkowej w pełnym tego słowa znaczeniu. W społeczeństwach pierwotnych spotyka się jedynie pierwsze dwa typy gospodarki. Zasadnicze różnice między organizacją ekonomiczną społeczeństw industrialnych i pry­ mitywnych przejawiają się natomiast w prostocie procesów technologicznych oraz w skomplikowanym często systemie dystrybucyjnym u społeczeństw pierwotnych i odwrotną sytuacją w społeczeństwach industrialnych. Dal­ szymi wyróżnikami gospodarki prymitywnej są: oparcie podziału pracy na grupach płci i wieku, oraz wykonywanie pracy w grupach rodzinnych i krewniaczych, będących zazwyczaj grupami wielozadaniowymi nie nastawionymi tylko na produkcję. W rozdziale tym zostały też omówione funkcjonalne badania nad gospodarką pierwotną i ich rezultaty stanowiące egzemplifikację omawianych tez. Autorka przedstawiła także analizę marksistowską w odniesieniu do gospodarki pierwotnej ze szczególnym uwzględnieniem problemu alienacji, występującej jednak dopiero w społeczeństwach indust­ rialnych. Autorka dodaje, że nawet antropolodzy o orientacji marksistow­ skiej stwierdzili nieadekwatność i dezaktualizację koncepcji Marksa w wa­ runkach neokapitalizmu, co jednak nie usunęło problemu alienacji człowie­ ka. Uznano, że jej przyczyn należy szukać w warunkach społecznych, a więc nie przez ekonomię a przez socjologię, psychologię społeczną, antropologię. „Homo oeconomicus" musi ustąpić miejsca „homini sociológico", czyli człowiekowi, którego tożsamość jest określana przez role społeczne. Syg­ nalizuje tu autorka różne koncepcje człowieka wkraczając też na grunt filozofii i poprzez Freuda, Sartre'a, Lévi-Straussa dochodzi do wniosku, że ostatecznie w całościowej wizji człowieka największą rolę ma do spełnienia antropologia. W rozdziale IV przedstawione zostało antropologiczne podejście do zagadnień organizacji społecznej. Omówiono w nim podstawowe pojęcia z tego zakresu, m.in. pojęcie statusu jako zbioru praw i obowiązków, pojęcie jednostki, osoby, zbiorowości społecznej. B. Olszewska-Dyoniziak opiera się na definicjach podanych przez J. Szczepańskiego. Następnie przedstawia organizację społeczną na szczeblu pierwotnym, omawiając �178 RECENZJE I OMÓWIENIA poszczególne zasady łączenia się ludzi w grupy wg kryterium płci, wieku, pokrewieństwa, miejsca zamieszkania, pozycji społecznej, systemu władzy, siły politycznej. Najobszerniej omówiony został najbardziej znaczący czyn­ nik, tj. pokrewieństwo. Przedstawiono więc kolejno najważniejsze terminy dotyczące pokrewieństwa i zasad pochodzenia a także podstawowe ugrupo­ wania, jak: rodzina nuklearna poszerzona, lineaż, ród, wreszcie plemię. W tym ostatnim przypadku autorka podaje ciekawe przykłady dotyczące Afryki współczesnej, wykazujące płynność i zmienność koncepcji plemienia na skutek tworzenia się nowych granic państwowych, nieraz rozdzielają­ cych plemię. Tym niemniej poczucie przynależności plemiennej jest tam wciąż jeszcze bardzo silne i dominuje nad poczuciem przynależności narodowej. Autorka wspomina o ciekawym zjawisku państw-miast af­ rykańskich istniejących od starożytności i średniowiecza nieraz do czasów nowożytnych. Rozdział V dotyczy zagadnień prawa pierwotnego. Nawiązano tu znów do koncepcji Malinowskiego, który pierwszy zwrócił uwagę na to, że badając prawo pierwotne musimy przyjąć znacznie szerszą definicję prawa i badać nie tylko to, co nazywamy prawem karnym, lecz wszystkie siły, które zapewniają konformizm społeczny. „Badania nad prawem winna poprzedzać socjolo­ giczna analiza konkretnego zachowania ludzi w codziennych sytuacjach życiowych". Wszystkim bowiem zachowaniom towarzyszą pewne reguły, normy postępowania, obwarowane określonymi sankcjami, które na szczeb­ lu pierwotnym niekoniecznie muszą przyjmować postać kary. Autorka oma­ wia następnie trzy podstawowe definicje prawa stosowane w antropologii: 1) - przyjęta przez Radcliffe-Browna - prawo to systematyczne stosowanie siły przez politycznie zorganizowane społeczeństwo. Badaczy interesuje tu głównie problem prymitywnych zbrodni i kar, przypadki łamania reguł i sposoby ich karania; 2) - ujęcie Malinowskiego - które zalicza do prawa istniejące w danym społeczeństwie reguły i zobowiązania zmierzające do zachowania ładu i porządku społecznego (zasada wzajemności, sankcje opinii publicznej, które czasem mogą doprowadzić do samobójstwa, także nagroda sprawiająca, że tubylcom nie opłaca się łamać reguł; 3) - G. Wilson - prawo występuje wszędzie tam, gdzie w rozstrzyganie sporu jest zaan­ gażowany ktoś niezainteresowany. (Forma decyzji wydawana przez legalną władzę). Omówiona też została klasyfikacja reguł prawnych wg Malinows­ kiego, a także zagadnienie sankcji. Kulturowy kontekst zbrodni przedstawio­ no natomiast na przykładzie książki hinduskiego autora S.C. Varmy, doty­ czącej zabójstw w jednej z prowincji Indii. Nie wiem czy jest to przykład najlepiej dobrany do zilustrowania przyczyn zabójstwa u społeczeństw ple­ miennych. Bądź co bądź szczep ten obraca się już od dawna w kręgu cywilizacji. Przykład zabójstw w przypadku zagrożenia głodem dla zdobycia pożywienia nie byłby chyba aktualny dla wielu społeczeństw zbieracko-łowieckich, u których często dopuszczalne jest korzystanie z obcego terytorium łowieckiego czy nawet z upolowanej przez innego łowcę zwierzyny w przy- �RECENZJE I OMÓWIENIA 179 padku takiego zagrożenia. Autorka zastrzega zresztą na końcu rozdziału, że stopień konformizmu wobec norm społecznych wygląda różnie u różnych społeczeństw. Rozdział V I poświęcony jest magii i religii w badaniach antropologicz­ nych. Autorka omawia problem definicji religii poczynając od Tylora (teoria animizmu, wiary w istoty duchowe). Istotny moment, na jaki zwrócili uwagę pierwsi badacze religii to - według autorki - pojmowanie jej jako specyficz­ nej formy interpretacji i porządkowanie uniwersum oraz próby przystosowa­ nia się do niego. Zaczęli oni również wyjaśniać religię poprzez funkcję, jaką pełni ona w ludzkim życiu. Ten funkcjonalny charakter pojmowania religii - zrozumienie roli, jaką pełni ona w życiu indywidualnym i zbiorowym, zdaje się być dla autorki najważniejszy i jemu poświęca najwięcej uwagi. Orientację podkreślającą niezależność zjawisk życia religijnego od innych dziedzin kul­ tury uważa za właściwą głównie dla strukturalizmu. Pomija natomiast mil­ czeniem kierunek fenomenologiczny, który odegrał tak ważną rolę w pracach religioznawczych. Nie zostali też wymienieni autorzy, tacy jak: G. van der Leeuv czy G. Widengren. Spośród reprezentantów tego kierunku został jedynie przedstawiony bardzo pobieżnie M . Eliade. Nie powiedziano jednak o jego koncepcji symboli i mitów jako wyrazu ludzkiego odwiecznego prag­ nienia unieruchomienia czasu, zatrzymania czasu potocznego życia przez czas sakralny. Dość obszernie omawia natomiast autorka wierzenia i rytuały magiczno-religijne oraz strukturę religii, w tym również rolę wierzeń w bez­ osobową, niematerialną siłę przenikającą wszystkie żywe i martwe obiekty, także ludzi, nadając im moc i siłę. Przy omawianiu rytuałów religijnych zabrakło szerszego omówienia zagadnienia ofiary, zjawiska bardzo często spotykanego we wszystkich prawie kultach. W osobnym podrozdziale przed­ stawione zostało zagadnienie totemizmu. Rozdział V I I dotyczy antropologicznych badań nad zmianą kulturową. Zostały w nim przedstawione podstawowe typy zmiany kulturowej, jak: akulturacja, asymilacja, adaptacja. Procesy zmian kulturowych zaprezento­ wano w diagramach. Autorka omówiła też teorię kontaktu kulturowego Malinowskiego, wyrosłą na gruncie badań społeczeństw afrykańskich. Wią­ zało się to z przeświadczeniem o praktycznej funkcji, jaką ma do spełnienia antropologia. „Nauka naprawdę zaczyna się od jej zastosowania" (s. 168). W dalszym ciągu przedstawiono stanowisko A.R. Radclife-Browna i T. Parsonsa w zakresie teorii zmiany kulturowej. U tego ostatniego punkt wyjścio­ wy teorii zmiany społecznej stanowi pojęcie równowagi systemu i mechaniz­ mów kontroli społecznej. Źródeł zmian doszukuje się on na styku czterech systemów: społeczeństwa, kultury, osobowości i organizmu biologicznego. Równowaga systemu społecznego może, według niego, zostać zakłócona, ale nigdy nie bywa unicestwiona. Zostaje ona z czasem przywrócona, gdyż zachodzi proces dynamiczny polegający na stałym przełamywaniu i przywra­ caniu procesu równowagi. Bezpośrednim czynnikiem zmiany społecznej są - zdaniem Parsonsa - dewiacyjne zachowania jednostek. Autorka odnosi się �180 RECENZJE I OMÓWIENIA krytycznie do tego twierdzenia uważając słusznie, że akty indywidualnego zachowania wprowadzającego zmiany niekoniecznie muszą wynikać z proce­ sów dewiacyjnych. Koncepcja Parsonsa budzi, według niej, zastrzeżenia również ze względu na źródła, z jakich on korzysta. Parsons, jak twierdził Waligórski, nie przywiązywał większej wagi do przekładania wypracowanych przez siebie kategorii modelu na język konkretnych badań. Malinowski dysponował skuteczniejszymi metodami analizy ze swymi prostymi katego­ riami instytucji, standardu kulturowego i in. Jednak zarzut ahistoryczności dał assumpt dla szeregu stanowisk opozycyjnych antropologów brytyjskich (Evans-Pritchard, Max Gluckmann, E. Leach). Wskazują oni na koniecz­ ność wprowadzenia do modelu funkcjonalnego wymiaru czasowego. Autor­ ka omawia kolejno ich poglądy i zasady postępowania. Przedstawia ponadto stanowisko Lévi-Straussa w kwestii zmiany kulturowej. Rozdział V I I I poświęcony jest szkole funkq'onalnej w antropologii i kry­ tyce tego kierunku, a rozdział LX - amerykańskiej szkole kultury i osobowo­ ści. Rozdział X traktuje o strukturaliźmie antropologicznym Lévi-Straussa i jego badaniach nad sztuką. W zakończeniu autorka rozpatruje przyczyny zmian, jakie zaszły w kate­ goriach analiz antropologicznych w ostatnich czasach. Zostały one spowo­ dowane, jak twierdzi, przejściem antropologów do badania wielkich, wysoko rozwiniętych społeczeństw. Zwraca się dziś przede wszystkim uwagę na kulturę symboliczną. „Bardziej niż zobiektywizowany świat wytworów in­ teresują badaczy tworzone w umyśle ludzkim struktury idei, bardziej niż dyskursywna, interesuje ich myśl symboliczna" (s. 259). Można na zakończenie powiedzieć, że książka spełnia cel, jaki autorka sobie postawiła. Dodatkowym walorem są tak potrzebne w opracowaniach podręcznikowych wykazy ważniejszych lektur, obszerna bibliografia, indeks nazwisk a także słownik ważniejszych terminów z zakresu antropologii kultury. Teresa Karwicka Jerzy Damrosz, Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do 1939 roku, Wrocław 1988, Ossolineum, ss. 183 Świadomość problemów i kondycji teoriopoznawczej uprawianej dyscyp­ liny naukowej stanowi trudną do przecenienia wartość; każda próba po­ szerzenia czy pogłębienia tej świadomości winna zasługiwać na uwagę. Błę­ dem byłoby zatem niezauważenie czy jedynie zdawkowe odnotowanie stu­ dium J. Damrosza, które jest właśnie taką próbą, tym cenniejszą, iż w znacz­ nej mierze stanowiącą dokonanie w swoim rodzaju pionierskie. Celem tej pracy jest historyczny przegląd kształtowania się aparatu pojęciowego pol- �RECENZJE I OMÓWIENIA 181 skiej nauki o kulturze ludowej od pierwszych lat X I X w. do 1939 r. Nie jest to jednak, jak podkreśla autor, ani „historia myśli etnologicznej (etnograficz­ nej)" (s. 9), ani też analiza gramatczna czy logiczna sensu stricto (s. 11). Pierwsze zastrzeżenie pozwala uniknąć zarzutu niewyczerpania problema­ tyki, drugie jest równie zrozumiałe i oczywiste: tego typu analiza mogłaby być interesująca dla badaczy języka, teoretyka kultury zmuszałaby jednak do uwzględnienia wszelkich znaczeń badanych kategorii pojęciowych bez względu na to, jak dalece sięgałyby rozbieżności między ich poszczególnymi przypadkami. Z drugiej strony konsekwentne jej stosowanie zmuszałoby autora do wyłączenia z obszaru zainteresowania badaczy, którzy choć znacznie przyczynili się do wzbogacenia dorobku intelektualnego omawianej dziedziny, nie posługiwali się terminami stanowiącymu tu swoiste kryterium kwalifikacyjne. Taki punkt widzenia prowadziłby - analogicznie - „do historii socjologii bez Marksa, bez Tocqueville'a, bez Freuda oraz bez dziesiątków innych autorów, którzy do postępu wiedzy o społeczeństwie przyczynili się bardziej, aniżeli rówieśni im profesjonalni socjologowie" (Szacki 1981, s. 16). Jakie rozwiązanie teoretyczne proponuje zatem autor, pragnąc prześledzić rozwój pojęć w polskiej nauce o kulturze ludowej? Przede wszystkim chce on osadzić swe rozważania w kontekście koncepcji teoretycznych, problemów badawczych, szkół naukowych i powiązań z innymi dyscyplinami oraz w kon­ tekście dokonujących się równocześnie przemian społecznych. Ta opcja zbliża się w pewnym przynajmniej stopniu do historii myśli etnograficznej, co - mimo pewnej niekonsekwencji wobec założeń wcześniejszych - jest jedyną sensowną decyzją dotyczącą ogólnych ram analizy. „Analiza socjokontekstu znaczeniowego", jak nazywa swą procedurę badawczą autor ma dotyczyć czterech naczelnych kategorii pojęciowych: 1) zakres „kultury ludowej" i pojęć pokrewnych, jak „kultura chłopska", „kultura wiejska" itp.; 2) zakres dyscyp­ liny naukowej i ujęć dyscyplinarnych - „etnografia", „etnologia" itp.; 3) zakres kategorii zróżnicowania przestrzennego, jak „region" itp.; 4) zakres kategorii zróżnicowania przestrzennego, jak „region" itp.; 4) zakres kategorii zróżnicowania w czasie, jak „zmienność i ciągłość kulturowa", „tradycja" itp. (s. 29). Wyszczególnienie opatrzone jest komentarzem, który kłóci się z wcześ­ niejszą oceną przydatności „analizy gramatycznej czy logicznej". Przedmiotem uwagi autora jest bowiem każda refleksja teoretyczna i wszelki materiał źródłowy dotyczący „kultury ludowej" (również pojęć synonimicznych i po­ krewnych), który obejmuje nawet odosobnione czy kontrowersyjne jej definic­ je (s. 29-30). O skutkach konsekwentnej realizacji tego typu podejścia była już mowa. To, że autorowi udało się ich uniknąć, dzięki czemu prowadzona przez niego analiza wolna jest od jałowych roztrząsań nad obszarem przypadków semantycznie niespójnych, to rezultat wprowadzenia - implicite - pewnych założeń teoretycznych ograniczających przedmiot rozważań do kultury ludo­ wej pojmowanej jako kultura społeczności lokalnych, przede wszystkim środowisk chłopskich i robotniczych (s. 30). Druga kategoria pojęciowa �182 RECENZJE I OMÓWIENIA dotyczy dyscypliny, którą autor określił ogólnym terminem „nauka o kulturze ludowej". Dziedziną, która za swój główny przedmiot obrała kulturę ludową jest oczywiście etnografia (etnologia), ale nie tylko ona zajmuje się jego eksploracją. W mniejszym czy większym stopniu są nimi zainteresowane: socjologia, antropologia kultury, archeologia, muzykologia, historia kultury materialnej, historia sztuki i inne. Stąd zastosowanie tak ogólnego terminu wydaje się w pełni uzasadnione. Rozdziały I I i I I I poświęcone są kwestii podstawowej, tzn. przeglądowi, zgodnie z zasadami wymienionymi w rozdziale I , pojęć, problemów i kon­ cepcji teoretycznych dotyczących kultury ludowej. Ogromną zaletą tej części jest udana próba powiązania rozwoju aparatu pojęciowego etnografii i za­ kresu jej zainteresowań (również dyscyplin pokrewnych) z jego społecznymi uwarunkowaniami. Nie jest to prosta charakterystyka stanowisk i teorii, wyizolowana i oczyszczona z wszelkich zewnętrznych zależności, co często ma miejsce w tego typu opracowaniach. Geneza i proces instytuq'onalizacji etnografii jako dyscypliny naukowej czy diagnoza kryzysu dyscypliny w ob­ liczu zaniku jej tradycyjnego przedmiotu (lud, chłopstwo itd.) to tylko przykłady problemów wnikliwie opracowanych przez J. Damrosza. Autor nie poprzestaje jednak na socjologicznym spojrzeniu na historię etnografii. Od czasu do czasu porzuca tę metaanalizę, by zająć własne stanowisko wobec metodologicznych problemów nauki o kulturze ludowej. Splotu od­ miennych punktów widzenia nie uzupełnia co prawda informacja o świado­ mym i celowym zastosowaniu dwu komplementarnych języków interpreta­ cyjnych, ale to formalne uchybienie nie powinno jednak przesłaniać przede wszystkim walorów socjologicznego opisu losów etnografii. Towarzyszy mu więc wątek dotyczący kondycji etnografii jako dyscypliny naukowej, jej dylematów metodologicznych, miejsca pośród innych gałęzi humanistyki, wreszcie roli i zadań stojących przed nią w nowej sytuacji kulturowej. Rozważaniom o swoistości i odrębności badań etnograficznych, jakie snuje autor, towarzyszy jednocześnie świadomość ogromnego uwikłania tej nauki w związki z innymi pokrewnymi dyscyplinami, jak filozofia, socjo­ logia, antropologia, archeologia, geografia (s. 103, 123). Wydaje się, że koneksje te są oczywiste, a nawet w niektórych przypadkach istniejąca relaq'a wykracza znacznie poza luźne „pokrewieństwo". Autor skupia jed­ nak swój wysiłek w głównej mierze na przedstawieniu racji mających wyka­ zać specyfikę nauki zwanej etnografią, etnologią, folklorystyką czy niekiedy ludoznawstwem. Powołuje się przy tym głównie na proces jej instytucjonali­ zacji (pierwsza wzmianka o „etnografii", pierwsze opisy kultury ludowej, przyjęcie w poczet nauk akademickich, wydawnictwa, w tym periodyki poświęcone kulturze ludowej, stowarzyszenia i organizacje powoływane do prowadzenia badań etnograficznych i opieki nad tradycją społeczności wiej­ skich, itp.), który obok swego wymiaru socjologicznego nabiera teraz nowe­ go znaczenia. Rozważanie problemu, czy etnografia jest czy nie jest nauką, a jeśli nią jest, to gdzie tkwią jej początki (wedle autora było to w roku 1802, �RECENZJE I OMÓWIENIA 183 za sprawą H. Kołłątaja) (s. 54) i czy jest nauką autonomiczną, trudno uznać za merytorycznie istotne. Po części świadom tego J. Damrosz stwierdza: „Pozorny jest spór o to, czy etnografia (etnologia) powinna być częścią nauk historycznych czy też społecznych (socjologii) - nauka o kulturach ludowych (regionalnych) i plemiennych zawiera różne perspektywy metodologiczne [...]". Zaraz jednak dodaje: „Właściwsze byłoby przyjęcie tezy o równorzędności nauk etnologicznych wobec nauk historycznych i nauk społecznych" (151 -152). Autor przyznaje więc, że etnografia posługuje się perspektywami metodologicznymi zaczerpniętymi z nauk społecznych, historii, geografii itd., co nie przeszkadza mu jednak wysunąć tezę o r ó w n o r z ę d n o ś c i tej dyscypliny wobec nauk historycznych i społecznych. Przyczyny tego stanu rzeczy należy chyba upatrywać w silnej potrzebie nadania etnografii jedno­ znacznego statusu odrębnej dyscypliny naukowej. Równorzędny jest np. opis środowiska przyrodniczego, w jakim żyją Eskimosi, sformułowany przez geografa, z opisem ram kulturowych, w jakich funkcjonuje ta społeczność, dokonanym przez etnografa. W obrębie samych nauk o kulturze (przyjmijmy to ogólne określenie jako obejmujące zarówno to, co autor nazywa naukami historycznymi, jak i społecznymi) równorzędne jest badanie kultury rozumia­ nej „jako system znaków i znaczących przekazów" z badaniem kultury rozumianej , jako konfiguracja wzorów myślenia i zachowania ludzi w danej zbiorowości" (Nowak 1985, s. 122). Są to perspektywy różne, ale równorzęd­ ne, odmienne, ale mające tę samą rangę heurystyczną. Należy więc postawić pytanie, na czym polega specyfika stanowiska (stanowisk) teoretycznego etnografii w stosunku do nauk o kulturze, w czym tkwi jej oryginalność. Inspirujące dla polskiej etnografii były, jak pisze J. Damrosz, założenia socjologii humanistycznej (Diłthey, Simmel, Tónnies, Weber), koncepcja grup pierwotnych Cooleya, praca Thomasa i Znanie­ ckiego Chłop polski w Europie i Ameryce, szkoła Durkheima, fenomenologia Husserla, funkcjonalizm Malinowskiego i Radcliffe-Browna, historyzm Boasa, kulturalizm Kroebera, idea animal symbolicum Cassirera. Przytoczo­ ny tu zestaw stanowi wybór klasycznych już dziś pozycji nauk o kulturze i filozofii. Koncepq'e tych autorów stanowią źródło metodologicznych roz­ wiązań, z których czerpią nie tylko etnografowie, ale badacze zajmujący się najrozmaitszymi fragmentami i problemami rzeczywistości społecznej. Zasa­ dnicze pojęcia poszczególnych, prezentowanych przez autora, kierunków w etnografii polskiej trudno uznać w najmniejszym chociaż stopniu za swoiste i-obce kulturom nie-ludowym. Rozwój i postęp (Moszyński), więź kulturowa (Poniatowski), tradycja i zderzenie kultur (Dobrowolski) czy wreszcie przestrzeń i czas, kategorie które autor włączył do zestawu naczel­ nych pojęć, nie tylko niczym nieznanym nie szokują, ale dawno już weszły do kanonu teoretycznego zarówno nauk o kulturze, jak i filozofii. Przedstawiona w książce J. Damrosza historia podstawowych pojęć i my­ śli etnografii stanowi zarazem prezentację dorobku intelektualnego tej dys­ cypliny. Pomińmy romantyczne wezwanie Z. Dołęgi-Chodakowskiego, by �184 RECENZJE I OMÓWIENIA „pójść i zniżyć się pod strzechą wieśniaka w różnych odległych stronach", choć dla autora stanowi ono „postulat badań terenowych" (s. 55) czy od­ biegające już znacznie od mody na ludowość stwierdzenie R.W. Berwińskiego: „Lud nie ma nawet samodzielnej twórczości ducha, a jeśli ją ma, to w takiej tylko mierze, mutatis mutandis, jak dziecko" (s. 71), gdyż ciężar gatunkowy tych sformułowań niezbyt dobrze świadczy o kondycji dziedzic­ twa teoretycznego etnografii, a nie są one przecież dla niego reprezentatyw­ ne. Przytoczenie przez autora tego typu treści usprawiedliwić może jedynie chęć w miarę pełnego przeglądu wydarzeń związanych z dziejami etnografii. Pozostały materiał empiryczny, gdzie przeważa większa dbałość o wyrażane myśli, nie obfituje jednak w twórcze koncepcje. Są to najczęściej twierdzenia wtórne, dość oczywiste, by nie powiedzieć trywialne i nie wykraczające poza doświadczenie nauk o kulturze w ogólności. Jedynym bardziej interesującym rozwiązaniem - wyróżnionym także przez Damrosza - jest koncepcja „treści kulturalnych" Bystronia, która odnosi się jak twierdzi sam jej autor, do różnych kultur, nie tylko ludowej, ale także szlacheckiej czy mieszczańskiej. Przyjęcie tezy o równorzędności nauk etnologicznych wobec nauk o kul­ turze nie jest więc zasadne i nie wynika to nawet - w głównej mierze - z tych powodów, które wymieniliśmy przed chwilą, ale z relacji o charakterze logicznym, jaka występuje między tymi dziedzinami. Kultura ludowa jest zaledwie j e d n ą z w i e l u form praktycznego istnienia kultury jako całości. Tę wielość stanowią np. kultura młodzieżowa, elitarna, masowa, mieszczań­ ska czy wielkoprzemysłowej klasy robotniczej. Ich podmiotami są każdora­ zowo konkretne zbiorowości społeczne wyróżniane w oparciu o takie stan­ dardowe kryteria, jak pochodzenie społeczne, rodzaj wykonywanej pracy, status ekonomiczny, styl życia, wykształcenie. Tworzenie odrębnych auto­ nomicznych dyscyplin naukowych do badania każdej z tych form byłoby pozbawionym sensu mnożeniem bytów pozornych, ponieważ jako jedynie fragmenty, różne postaci jednoczącej je całości, jaką stanowi właśnie kultura en bloc, nie mogą być badane z pominięciem podstawowej bazy metodolo­ gicznych i teoretycznych idei, jaką jest o g ó l n a n a u k a o k u l t u r z e . Równie nieuzasadniona byłaby np. próba obrony tezy o równorzędności socjologii pracy czy socjologii sztuki wobec socjologii ogólnej. „Etnografia" jest w istocie jedynie nazwą pewnego działu nauki o kulturze, działu doty­ czącego kultury ludowej. Z zagadnieniem tym wiąże się problem „kryzysu etnografii" polegający na zaniku jej przedmiotu badawczego w rezultacie procesów industrializacji i urbanizacji. Zdaniem autora takie kategorie jak „lud", „chłopstwo", „kul­ tura ludowa" „nie są adekwatne do rzeczywistości, ponieważ nie istnieje już pojęcie »ludu« czy »chłopstwa« w znaczeniu wyodrębnionej kategorii stanu społecznego jak niegdyś". Proponuje w związku z tym, by określenia te i odpowiadająca im pro­ blematyka pozostały domeną „etnografii historycznej", która zajmowałaby się właśnie badaniem „tradycji ludowych i jej współczesnych reliktów" �RECENZJE I OMÓWIENIA 185 (s. 149). Trzonem „nauki o kulturze ludowej" powinny być jednak, zdaniem Damrosza, badania nad kulturą „małych grup indywidualnych producentów rolnych lub w ogóle mieszkańców wsi bez względu na rodzaj pracy zawodo­ wej [...] i to niezależnie od tego, w jakim stopniu kultura ta nawiązuje do tradycji ludowych [...]. W tym wypadku proponować można nazwę: »kultura wsi«, »kultura wiejska«, a także »kultura społeczności lokalnych« oraz »kultura regionalna« (cały obszar wsi i miast wyodrębnionych regionów kulturo­ wych)" (s. 149-150). Należy również uwzględnić pięć „kategorii ponadwiejskich", do których zaliczono: „etnos, etos, ludowość, regionalność, ciągłość i zmianę kulturową". Tak więc „etnografii historycznej" winna towarzyszyć nauka o współczesnej kulturze wiejskiej i kategoriach ponadwiejskich czyli etnologia. Propozycja wyjścia z kryzysu zarysowana przez Damrosza, a głównie jego koncepcja „etnologii" nasuwa kilka wątpliwości. Pierwsza z nich doty­ czy zasadniczego w jej formule pojęcia wsi. Kryterium jej wyróżniania nie może być bowiem kultura ludowa, która ulega zanikowi; poza tym autor sam wyznaje, że więź z tradycją nie jest tu istotna. Nie jest nim także charakter wykonywanej pracy, gdyż nie chodzi tylko o producentów rol­ nych. W dalszym ciągu wywodu dowiadujemy się, że nie tylko kultura - trudnej do zidentyfikowania - wsi, ale także miast, jeśli znajdują się one w jednym „regionie kulturowym" wchodzi w zakres zainteresowań „etnolo­ gii". I znów pojawia się pytanie o kryterium wyodrębniania takich regionów w dobie powszechnej unifikacji kulturowej, hegemonii kultury środków masowego przekazu, ruchliwości przestrzennej i społecznej, a więc zjawisk w pełni docenionych przez autora, które, paradoksalnie, zrodziły u niego potrzebę określenia nowego przedmiotu „nauki o kulturze ludowej". Po trzecie wreszcie w zakres „etnologii" wchodzą takie zagadnienia, jak etnos, etos czy ludowość, a więc problemy, które zgodnie z wcześniejszym po­ glądem J. Damrosza miały być raczej badane przez „etnografię historyczną". Zmierzch tradycyjnej kultury ludowej jest faktem; w obliczu procesów urbanizacji, industrializacji i innych im towarzyszących jest to zjawisko nieuchronne. Nie oznacza to jednak, że niejako mechanicznie następuje zanik przedmiotu badań etnograficznych, że tracą one rację istnienia. W przeszłość odchodzi bowiem kultura ludowa jako pewien zamknięty, spójny układ norm i wzorów wspólnych określonym przestrzennie wydzielo­ nym społecznościom etnicznym, istnieją zaś jej rozproszone, mniej lub bar­ dziej zniekształcone relikty oraz ogół nowych tworów będących efektem zderzenia ludowej tradycji z nowoczesnością kultury masowej. Zakładając, że proces neutralizacji ludowości będzie się pogłębiał, zasadniczym przed­ miotem etnografii pozostaną badania historyczne. Taka jest rzeczywistość kultury ludowej i taką należałoby ją przyjąć dostosowując programy badaw­ cze do jej charakteru i zakresu, a nie odwrotnie. Tak jak pozorny jest spór o to, „czy etnografia (etnologia) powinna być częścią nauk historycznych czy też społecznych (socjologii)" (s. 151), tak równie złudne jest dokonane przez �186 RECENZJE I OMÓWIENIA autora „wzbogacenie" etnografii historycznej „etnologią" badającą „współ­ czesną kulturę wsi i kategorie ponadwiejskie". Należy przypuszczać, że jego celem było udzielenie odpowiedzi na, „przeniesione z poprzedniej epoki", pytanie: „Czy ograniczyć się do etnografii historycznej [...], czy zająć się szczególnie współczesnością, stosując metodologię nauk społecznych?" (s. 151). Pytanie to zostało w zasadzie źle postawione, a dowodem tego jest stanowisko samego autora, który znosi tak sformułowaną alternatywą i oba zakresy badań (i „tradycje ludowe" i jej „współczesne relikty") włącza po prostu w ramy etnografii historycznej. Ten sam autor jest zarazem zdania, że „nauka o kulturze ludowej" winna jednak silniej zaakcentować swą obecność w badaniach nad współczesnością, tzn. objąć swym zasięgiem większy obszar aktualnej rzeczywistości społecznej, niż tylko „współczesne relikty". Ambiwalencja poglądów między trzeźwą oceną sytuacji a próbą dowartościowania „nauki o kulturze ludowej" przy pomocy co najmniej dyskusyjnych posunięć jest następstwem nie tyle rzeczywistego zmierzchu etnografii, co raczej pochopnej i sformułowanej na fali ogólnej metody intelektualnej nauk humanistycznych diagnozy. Na zakończenie kilka słów na temat postulatu J. Damrosza dotyczącego wspólnego języka komunikaqi społecznej. Porozumiewanie się teoretyków i praktyków, badaczy i dziennikarzy, działaczy społecznych, urzędników itd. wymaga nie „ujednolicenia poglądów i postaw", nawet nie „wspólnej ter­ minologii", a jedynie „rozumienia pojęć i znajomości nazw (terminów)" (s. 21). Rzeczywistość znacznie odbiega jednak od tego wzorca; podstawowe kategorie, jak „lud", „kultura" czy „region", powszechnie stosowane nie oznaczają niestety zawsze tego samego. Język praktyki skażony jest stereo­ typowym sposobem myślenia, język teoretyków zaś narastającą hermetycz­ nością (s. 128, 146, 154). W tej sytuacji lansowany przez autora postulat nabiera szczególnego znaczenia, zwłaszcza w przypadku takiej dziedziny jak kultura ludowa, gdzie działalność praktyczna jest równie doniosła jak anali­ zy teoretyczne, a obustronnie korzystne byłoby zaistnienie płaszczyzny po­ rozumienia pozwalającej na swobodną przekładalność perspektyw. Przedstawione tu uwagi polemiczne nie powinny przesłaniać niekwestionowalnych zalet pracy J. Damrosza: przede wszystkim chodzi o udaną próbę naszkicowania rozwoju nie tylko podstawowych pojęć „nauki o kul­ turze ludowej", ale także wybranych koncepcji teoretycznych oraz procesu instytuq'onalizacji etnografii jako dyscypliny naukowej z zastosowaniem soqologicznego punktu widzenia. Dla samych etnografów będzie ona miała zapewne jeszcze większy walor, nie tylko bowiem zawiera historyczny prze­ gląd i zarazem uporządkowanie siatki pojęciowej, ale zainspiruje ich być może do studiów nad szeregiem problemów zasygnalizowanych jedynie przez autora. Jeśli nawet niektóre propozycje ich rozwiązań nie są wolne od mankamentów i budzą pewne wątpliwości, to istotniejsze jednak wydaje się samo postawienie ważkich pytań (jeśli prawdziwa jest myśl Heideggera, �RECENZJE I OMÓWIENIA 187 wedle którego „pytanie jest pobożnością myśli"), wskazanie interesujących kwestii, jakich wiele odnajdziemy na kartach tej książki. Literatura N o w a k S. 1985 Metodologia badań społecznych, Warszawa. Szacki J. 1981 Historia myśli socjologicznej, 1.1, Warszawa. Aleksander Lipski Andrzej Sakson, Mazurzy - społeczność pogranicza, Przedmowa Jana Szcze­ pańskiego, Poznań 1990, Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, Ziemie Za­ chodnie - Studia i Materiały Nr 15, ss. 342 3 października 1990 r. rozpoczęła się nowa epoka w dziejach Niemiec. Data ta jest również ważną cezurą (nie tylko historyczną) dla pozostałych państw Europy. Mimo wielu wysuwanych hipotez i spekulacji na temat zjednoczenia, dalszych losów państwa niemieckiego, nikt obecnie nie może przewidzieć następstw, jakie wynikną z tego faktu dla naszego kontynentu. Zwłaszcza państwa sąsiadujące z Niemcami starają się dostrzegać wszelkie nowe aspekty, pojawiające się w polityce zagranicznej zjednoczonych państw niemieckich i uaktualnić bilateralne stosunki z nimi. Nowe płaszczyzny, w oparciu o które przebiegać będą wzajemne kontakty, szczególnej wymowy nabiorą dla naszego kraju. Znajdujemy się w sytuacji, gdy za zachodnią granicą znika jedno państwo (utrzymujące z Polską stosunki na podstawach utrwalonych nienaruszalnym przez dziesięciolecia układem sił w Europie) i pojawia się drugie, wraz z innymi dążeniami i oczekiwaniami. Zaskakująca szybkość procesu zjednoczeniowego ujawniła w wielu wypadkach brak kon­ cepcji racjonalnego rozwiązania niektórych zapomnianych bądź przemilcza­ nych procesów i zjawisk, występujących teraz z nową siłą. Jednym z nich jest problem mniejszości niemieckiej w Polsce. Dla wielu obywateli naszego kraju ta tematyka dawno została złożona do lamusa historii przy czynnym udziale powojennej propagandy, przekonującej o definitywnym rozwiązaniu pro­ blemu niemieckiego w Polsce. O istnieniu i o zasięgu tego zjawiska mogliśmy się przekonać naocznie podczas pierwszej wizyty kanclerza Helmuta Kohla w Rzeczypospolitej Polskiej oraz w czasie wyborów samorządowych. Za­ skoczenie było tym większe, im mniej do tej pory poświęcano w naszych środkach przekazu miejsca społecznościom lokalnym i mniejszościowym. Również na rynku księgarskim przez wiele lat ta tematyka była poruszana nader skąpo. W dużej mierze był to wynik błędnej polityki wydawniczej i społecznej. Paradoks polegał na tym, iż z jednej strony badania naukowe �188 RECENZJE I OMÓWIENIA nad różnymi grupami społecznymi (w tym narodowościowymi) były pro­ wadzone już od pierwszych lat powojennych przez naukowców z różnych ośrodków krajowych. Rezultaty ich poczynań niestety nie były w stanie przeniknąć przez coraz bardziej gęstniejące sito doktryn i wytycznych do szerszego kręgu odbiorców. Ci właśnie, z drugiej strony złaknieni rzetelnej, obiektywnej informacji, dysponowali przeważnie całą gamą stereotypów, utrwalanych przez propagandę oraz niewielką ilością opracowań prze­ znaczonych raczej dla wąskiego grona specjalistów. Kolejne zmiany ekip rządzących w minionych dziesięcioleciach nie wpływały bynajmniej na wielkonakładową politykę wydawniczą, nieodmiennie stojącą na straży jednolitego społeczeństwa socjalistycznego. Nie było tam miejsca na przed­ stawienie wewnętrznych odmienności i rozbieżności, nurtujących poszcze­ gólne grupy społeczne i narodowe. Przełom, jaki dokonał się jesienią 1989 r. w Polsce i jego dalsze etapy pozwalają żywić nadzieję na wyrównanie wieloletnich zaniedbań w tym względzie. Czy przybiegać to będzie z szyb­ kością zbliżoną do tej, jaka towarzyszyła zjednoczeniu Niemiec - należy wątpić. Niemniej jednak nowy układ sił w Europie, powstały u progu lat dziewięćdziesiątych winien przynieść polskiemu czytelnikowi poza masą literatury „solidarnościowo - niepodległościowo - rozliczeniowej" (zalegającej już półki księgarskie) również tytuły poświęcone obywatelom polskim, poczuwającym się poza przynależnością państwową do swego odmiennego pochodzenia lub przynależności do określonej grupy społeczno-kulturowej. Cieszy zatem fakt, iż niedawno mogliśmy powitać na rynku wydaw­ niczym książkę, wychodzącą naprzeciw oczekiwaniom szerokiego kręgu czy­ telników, dotyczą mniejszościowych grup społecznych. Są to Mazurzy - spo­ łeczność pogranicza pióra Andrzeja Saksona. Pozycja wydana przez Instytut Zachodni w Poznaniu jest kolejnym krokiem na drodze socjologicznych badań Ziem Odzyskanych. Zamierzeniem Autora było przedstawienie szer­ szemu kręgowi odbiorców wyników własnych badań, poczynionych w latach 1982-1986 wśród ludności mazurskiej zamieszkałej w Polsce oraz w RFN. Pierwszoplanowym zadaniem tej pracy jest niewątpliwie wyodrębnienie i scharakteryzowanie mechanizmów, funkcjonujących wśród grup pograni­ cza społecznego o niejednoznacznie wykształconym poczuciu tożsamości narodowej. Specyfiką tego problemu jest i to, że społeczności te były przez stulecia odcięte od macierzystego pnia, by dzięki przekształceniom dziejo­ wym po 1945 r. znaleźć się w ramach macierzystego organizmu pań­ stwowego. Zetknięcie się Mazurów z odrodzonym po I I wojnie Państwem Polskim obfitowało w wiele niespodzianek i problemów, rzucających najczęś­ ciej długi cień na powojenne stosunki społeczne w tym regionie. Złożyło się na to wiele przyczyn - od przemian ustrojowych aż po zwykłe, jednostkowe zatargi sąsiedzkie. Te i inne zagadnienia kształtujące przez dziesięciolecia aż do czasów nam współczesnych współżycie „polsko-mazurskie" przedstawił Andrzej Sakson w sposób na miarę możności obiektywny, popierając swe �RECENZJE I OMÓWIENIA 189 ustalenia rzetelną bazą faktograficzną i dobrym warsztatem naukowym. Jest to tym bardziej cenne, iż właśnie na Mazurach występowało wzajemne przenikanie się licznych sprzeczności w stopniu znacznie wyższym, niż na pozostałych Ziemiach Zachodnich. Mazurzy - społeczności pogranicza są także udaną próbą zapisania kolej­ nej „białej plamy" na gruncie społecznych przekształceń ludności Polski. Impulsem do szerokich, wielopłaszczyznowych badań Autora nad społeczno­ ścią mazurską była również szybko zmniejszającą się ilość jej przedstawicieli w naszym kraju (z około 80 tys. w 1947 r. do około 10 tys. obecnie). Istotnym było wyodrębnienie dla potrzeb badawczych Mazurów jako samo­ istnej grupy w przeciwieństwie do poprzednich badań socjologicznych, ujmu­ jących zazwyczaj Mazurów i Warmiaków jako jedną zbiorowość mającą te same problemy. Pomysł potraktowania Warmiaków jako społeczności po­ równawczej, alternatywnej, poza znaczeniem naukowym wydaje się ciekawy pod względem samej koncepcji. Dzięki niej skuteczniej można unaocznić różnice historyczne, kulturowe, lingwistyczne, psychospołeczne i inne, wy­ stępujące pomiędzy tymi dwiema grupami. Właściwe oddanie proporcji mię­ dzy poszczególnymi zagadnieniami prezentowanymi w książce jest rezul­ tatem m.in. ośmioletniego pobytu i pracy w Olsztynie -stolicy regionu. Obcowanie „na co dzień" z problematyką mazurską zapewniało łatwiejszy i pełniejszy dostęp do badanej społeczności, skądinąd nieufnej lub wręcz wrogo nastawionej do obcego otoczenia. Wcześniejsze artykuły Autora, publikowane też w wydawnictwach regionalnych, stanowiły dobry paszport do przekroczenia mazurskiego interioru. A rozciągał się on na rozległym, zróżnicowanym pod wieloma względami obszarze. Poza Olsztynem, będą­ cym naturalną stolicą mazurszczyzny (grupuje się tam przeważająca część inteligencji mazurskiej) A. Sakson przeprowadził swe badania w 38 miej­ scowościach regionu. Eksploracje porównawcze na Warmii objęły 4 repre­ zentatywne ośrodki. Dla Autora podstawowym kryterium wyboru miejsca była „wielkość skupiska ludności mazurskiej", lecz nie pomijał takich wsi i miast, w których autochtoni stanowili mniejszość lub też nie było ich w ogóle. Kreślony na tym tle obraz przemian, zachodzących zwłaszcza po I I wojnie światowej, jest dzięki temu pełniejszy i pozwala mieć zaufanie do kompetencji badającego. Poza kontaktami bezpośrednimi, wysiłek badawczy Autora przyniósł również bardzo pokaźny materiał archiwalny - niezbędny dla właściwego kształtowania ocen i refleksji. Doskonałym, lecz jakże często przykrym komentarzem do wielu dokumentów i postanowień władz (cytowanych ob­ szernie) są liczne wypowiedzi i opinie ich adresatów - Mazurów. Momentami można odnieść wrażenie jakby przeglądało się wielki, rozpisany na okresy historyczne akt oskarżenia, złożony przez ludność mazurską polskim ośrod­ kom władzy państwowej na ręce przyszłych pokoleń Polaków. Wyjazdy na stałe do Niemiec są tylko smutnym finałem rozgrywającego się od 45 lat dramatu. Nasuwa się jednak i inna refleksja. Przedstawiając zderzenie �190 RECENZJE I OMÓWIENIA autochtonów z ludnością napływową, autor mimo zajęcia obiektywnego, wyważonego stanowiska popartego licznymi dokumentami i wypowiedziami, nieco za mało zaprezentował racje tych ostatnich. Poza przypadkami ewiden­ tnego bandytyzmu i szabrownictwa (godnych jednoznacznego potępienia) w jakie obfitowały pierwsze lata powojenne, przybysze z innych stron Polski a zwłaszcza z terenów włączonych do ZSRR byli w podobnym stopniu poszkodowani, co ich mazurscy sąsiedzi. Wielu z nich musiało pogodzić się z utratą ukochanej ojcowizny na zawsze. Groby ich przodków także pozos­ tały za kordonem. Oderwani brutalnie od własnych pni kul­ turowych zostali nagle rzuceni w inny, nieznany i często nieprzyjazny świat obcej cywilizacji i umysłowości. Tragedią jednych i drugich było wzajemne niezrozumienie i uleganie stereotypom z góry klasyfikujących każdego w ka­ tegoriach: swój - dobry, obcy - wróg. Nie można dziwić się zbytnio, iż wychowani od wieków na katolickim podłożu przybysze nie od razu byli w stanie rozeznać się w niuansach religijnych ewangelickich w większości Mazur, przeplatanych tkwiącym gdzieniegdzie elementem niemieckim. Po­ nadto cierpienia, jakie były udziałem nowych osiedleńców przede wszystkim ze strony Niemców (utożsamianych najczęściej z protestantyzmem) oraz Rosjan, uniemożliwiały skutecznie racjonalne spojrzenie na otaczające zawi­ łości. Była to przecież grupa żądna rekompensaty, zadośćuczynienia za krzywdy wojenne, będące ich nieszczęsnym udziałem. Stąd można zrozumieć tendencje do zajmowania najlepszych gospodarstw, mieszkań itd., mimo istnienia ich prawnych właścicieli. Uważam, że trochę ten problem przem­ knął się bokiem. A szkoda. Byłby to jeszcze jeden obraz (poza mazurskim i warmińskim) wynikający nawet pośrednio z przeprowadzonych badań. Za to absolutnie można się zgodzić z poglądem, iż jedną z czołowych przyczyn trwania antagonizmów, rezygnacji połączonej najczęściej z regermanizacją i emigracją była nieudolna, nieodpowiedzialna a przez to wysoce szkodliwa polityka władz centralnych i lokalnych w odniesieniu do problemu mazurskiego. Mimo niewątpliwych walorów o charakterze historyczno-poznawczym nie należy zapominać, iż książka jest przede wszystkim pozycją socjologicz­ ną. Być może niektórzy czytelnicy nie w pełni zaspokoją swą ciekawość na temat Mazurów,ale przecież praca A. Saksona nie pretenduje do miana wyczerpującego wszystkie aspekty kompendium. Interpretacja zjawisk spo­ łecznych jest przeprowadzona przez pryzmat socjologicznych kategorii teorii dezintegracji społecznej i teorii trwania, wraz z wydobyciem cech wyznacza­ jących adaptację, dezintegrację i trwanie społeczności mazurskiej. Warto zaznaczyć, iż na ostateczny kształt pracy znaczny wpływ miało prowadzone przez wiele lat studium przypadku czterech rodzin mazurskich wraz z wy­ stępującymi w ich ramach małżeństwami mieszanymi. Bardzo trafnym wydaje się zaznajomienie czytelników ze swym warsz­ tatem badawczym i sposobami zbierania informacji przez Autora w pierw­ szej części pracy oraz jasne sprecyzowanie jej zadań i dróg ich rozwiązania. �191 RECENZJE I OMÓWIENIA Uważam, że uwzględniając te właśnie formalne wymogi pracy naukowej książka może służyć jako modelowy przykład właściwego rozłożenia i uję­ cia wyżej wymienionych zagadnień dla studentów nauk historyczno-społecz­ nych, piszących prace magisterskie i inne. Żałuję za to, iż przy okazji przeprowadzonych badań terenowych (połączonych z obserwacją uczestni­ czącą) Autor nie zebrał materiałów, obrazujących tę sferę kultury Mazurów, która swój wyraz znajduje w obrzędowości, obyczajach, twórczości ludowej itp. Uwzględnienie tych nieodłącznych elementów egzystencji badanej społe­ czności, ich zanikania, przechodzenia w nowe jakości, przenikania do innych grup bądź trwania z ich nosicielami nadałoby pracy znacznie szerszy zakres poznawczy oraz dokumentacyjny. Mazurzy wręcz na naszych oczach zdają się zanikać we mgle przeszłości i zapomnienia. Z jednej strony zaważył na tym ich wielki exodus do Niemiec w poszukiwaniu bardziej dostatniego i spokojnego życia, z drugiej coraz większym piętnem odciska się unifikujący wpływ cywilizacji technicznej. Dlatego tak ważnym jest działanie dokumen­ tujące rozpływające się obrazy niektórych historycznie ukształtowanych spo­ łeczności. Mazurzy -społeczność pogranicza A. Saksona rolę tę spełnia dodat­ kowo w wymiarze twórczym. Pobudzając do refleksji zda się zachęcać do kolejnych badań, wskazując wnikliwym odbiorcom nowe pola eksploracji naukowej, dotąd słabo lub zupełnie niezagospodarowane. W moim odczuciu, w odniesieniu do Mazurów jest to wielkim przesłaniem tej książki. Iwo Nowak Krzysztof Renik, Podpolnicy. Rozmowy z ludźmi Kościoła na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie 1990-1991, Warszawa 1991, Oficyna Przeglądu Pow­ szechnego, ss. 350 Połączenie zawodu etnologa i dziennikarza nie jest zjawiskiem wyjąt­ kowym. W przypadku Krzysztofa Renika jest ono jednak szczególnie udane. Wykorzystanie dziennikarskiego talentu, pasji, wyczucia tematu idzie tu w parze z rzetelnym przygotowaniem warsztatowym, umiejętnością pracy w terenie, wśród ludzi reprezentujących różne kultury, grupy etniczne, spo­ łeczności. Znawca i miłośnik Indii, autor wielu artykułów, wystaw, fotografii, tym razem wyruszył na Litwę, Łotwę, Białoruś i Ukrainę. Podtytuł najnowszej książki K. Renika jednoznacznie określa krąg informatorów, wśród których ten nieprzeciętny badacz szukał odpowiedzi na pytania nurtujące z pewnoś­ cią także wielu polskich czytelników. Nie każdemu jednak dane jest uzys­ kanie odpowiedzi na miejscu. K. Renik spełnia więc rolę pośrednika między uczestnikami i świadkami procesów zachodzących za naszą wschodnią gra­ nicą a tymi, którzy chcieliby dowiedzieć się jak najwięcej o dokonujących się �192 RECENZJE I OMÓWIENIA tam przeobrażeniach, zmianach postaw wobec religii (nie tylko katolickiej), o pękających tamach zmowy milczenia wokół kwestii istnienia Boga (w wymiarze absolutnym i pojedynczego człowieka). Termin „podpolnicy", będący zarazem tytułem książki, brzmi raczej obco. Uprzedzając prezentację materiałów i garść osobistych refleksji Autor wyjaśnia więc, że chodzi tu o ludzi, którzy działali w podziemiu. „Podpolie, to po prostu podziemie. Książka jest zatem o ludziach Kościoła, którzy przez kilka, a niekiedy i kilkanaście lat prowadzili podziemną działalność kościelną [...]. Określenie to [...] przysługiwało głównie kapłanom, którzy kończyli podziemne seminaria i byli tajnie wyświęcani oraz tym duchownym, którzy po powrocie z zesłania lub obozu nie rejestrowali się u radzieckich władz wyznaniowych, by uzyskać prawo prowadzenia działalności duszpasterskiej, ale podejmowali taką działalność sekretnie, bez wiedzy i zgody władz ad­ ministracyjnych" (s. 5). Z książki tej trudno napisać recenzję, a jeszcze trudniej byłoby to uczynić uzbroiwszy się „w mędrca szkiełko i oko". O Podpolnikach można tylko mówić bardzo osobiście, zachęcając zarazem gorąco do sięgnięcia po tę wyjątkową pozycję, by spojrzeć na przemiany zachodzące na ziemiach b. ZSRR oczyma ludzi, którzy przeżywają je bezpośrednio, dla których są one częścią własnego, nierzadko dramatycznego i okrutnego życia. Z poszczególnych wypowiedzi układa się wyraźnie specyficzny, trójpłaszczyznowy wizerunek kościoła katolickiego na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie. Pierwsza z tych płaszczyzn to przeszłość - porewolucyjna, stalinowska, poststalinowska - czas walki z Kościołem, prób wykorzenienia religii z ludzkiego życia, prześladowania kapłanów, zamykania i niszczenia budynków kościelnych, rozwiązywania seminariów duchownych itp. W tych czasach, mimo gróźb i represji, znaleźli się księża, ryzykujący życiem dla Kościoła i wiary, pełniący swe obowiązki nawet w ekstremalnych warunkach (obozy pracy, więzienia). To dzięki nim Kościół przetrwał, choć okoliczności wybitnie temu nie sprzyjały. Ocalili go też ludzie, którzy zachowali w pamięci modlitwy, przekazując je swym następcom, którzy pod nieobecność księdza udzielali chrztu i chowali zmarłych, celebrowali nabożeństwa, nierzadko z okazji różnych od tych, jakie występują w kościele katolickim w Polsce (np. dzień św. Agaty, Św. Błażeja). W warstwie historycznej mieszczą się więc nie tylko życiorysy księży, wspomnienia o ich rodzinach, drodze do duszpasterstwa, warunkach, w jakich zdobywali wiedzę i wykształce­ nie, otrzymali święcenia kapłańskie, lecz także ogólne informacje o polityce władz wobec religii i zjawiska religijności, wobec kleru i Kościoła, która ukształtowała los księży, zwłaszcza „podpolników". Uświadamiamy sobie zarazem, jak szczególnego charakteru, uporu, determinacji i odwagi, jak wielkiego umiłowania Boga wymagało zostanie i bycie księdzem na tamtych terenach, w nie tak jeszcze odległych czasach. Jak prawdziwie można tu mówić o powołaniu do kapłaństwa. Druga, wyraźna warstwa narracji obejmuje czas obecny, czas przełomu, większej swobody działania, odzyskiwania kościołów i budynków klasztor- �RECENZJE I OMÓWIENIA 193 nych, otwierania seminariów, zainteresowania ludzi kościołem, religią, ros­ nącej potrzeby uczestnictwa we mszy Św., korzystania z sakramentów. Jest to zarazem czas wielkiej próby i czas przeobrażeń w życiu duchowym mieszkańców wymienionych terenów. Jak zgodnie twierdzą księża - wiedza religijna ludzi pozbawionych przez dziesięciolecia słowa bożego, kontaktu z instytucją Kościoła (zwłaszcza mło­ dego pokolenia) jest niewielka. Katechizację trzeba właściwie zaczynać od początku, od znaku krzyża i podstawowych modlitw. Nauczanie religii utrudnia nie tylko brak odpowiednich podręczników, dobrych przekładów Pisma Świętego, modlitewników, lecz także - co może jest nawet ważniejsze - przyzwyczajenie ludzi do stylu życia, którego Kościół nie jest w stanie zaaprobować. Zerwanie z tym stylem, z życiem w grzechu, wymaga nie lada pracy, siły woli, jest próbą, przez którą nie każdy potrafi przejść. Nieodpar­ cie nasuwa się też pytanie, czy zainteresowanie religią (nie tylko katolicką) ogranicza się wyłącznie do udziału we mszy św. i korzystania z sakramentów (zwłaszcza chrztu) czy też idą za tym głębsze przemiany świadomości, moral­ ności, charakteru, stosunków społecznych? W wielu przypadkach jest to zapewne chwilowa moda na przeżycia duchowe, religijne... Poza pracą duszpasterską, ewangelizacją, księża wkraczają też na zupeł­ nie niezorganizowany obszar działalności charytatywnej - prowadzenia szpi­ tali, domów opieki, sierocińców. Niełatwo sobie z tym poradzić, dysponując szczupłą, dalece nie wystarczającą kadrą duchownych, obsługujących nie­ rzadko kilka parafii rozrzuconych na ogromnych przestrzeniach. Narodzinom potrzeby kontaktu ze sferą sacrum, wzbogacenia życia po­ przez religię, towarzyszy wzrost świadomości narodowej. Problem ten zary­ sowuje się znakomicie w wypowiedziach informatorów K. Renika. Okazuje się też m.in., że nasze na ogół stereotypowe wyobrażenia kreślące granicę między narodami tożsamą z granicą między wyznaniami - nie znajdują potwierdzenia w rzeczywistości. Katolikami są bowiem nie tylko Polacy mieszkający na Litwie, Łotwie, Białorusi czy Ukrainie,lecz także przedstawi­ ciele innych narodowości. Problem katechizacji, odprawiania mszy Św., wy­ głaszania homilii jest na tych wieloetnicznych obszarach niezwykle złożony, trudny i delikatny. Można sobie z nim poradzić tylko wówczas, gdy zna się i rozumie miejscową specyfikę: warunki życia, charakter kontaktów między­ ludzkich. Łatwo tu o błędy, których nie ustrzegli się np. księża przybywający okazjonalnie z Polski, przenoszący żywcem stosowane u nas wzory zacho­ wań na odmienny grunt. Było to nierzadko powodem zadrażnień, niepo­ trzebnego upolityczniania kościoła, gdy tymczasem, co zgodnie podkreślali informatorzy K. Renika - najważniejsza jest ewangelizacja, głoszenie jed­ ności kościoła przy jednoczesnym wspieraniu dążeń poszczególnych narodo­ wości do zachowania rodzimej kultury. Na terenach zróżnicowanych etnicznie i wyznaniowo niezwykle istotną rolę odgrywa język jako instrument porozumiewania się ludzi ze sobą, a także najważniejszy chyba wyznacznik świadomości i identyfikacji narodowej. Trzeba �194 RECENZJE I OMÓWIENIA przyznać, ze księża „podpolnicy" radzą sobie z tym delikatnym problemem doskonale. Przekazują wiernym katolikom - nie-Polakom streszczenia kazań w ich rodzimych językach, rozpowszechniają modlitewniki zawierające teksty modlitw w językach występujących na danym terenie, dającym wiernym możliwość wyboru języka modlitwy, organizują wspólne śpiewania, odprawiają niektóre msze po polsku, inne - po litewsku czy białorusku. W ten sposób budują poczucie wspólnoty religijnej, wznoszącej się ponad podziały językowe, etniczne, narodowościowe, państwowe i polityczne. „Podpolnicy" rozumieją swoje posłannictwo. Wiedzą, że kapłan ma służyć ludziom w takim języku, w którym jest dla niego zrozumiały. „Nie być Polakiem, nie być Litwinem - być katolikiem, bo wszyscy jesteśmy dziećmi Bożymi..." (s. 87) - oto prosta prawda, którą, niestety wielu odrzuca, wyolbrzymiając kwestie narodowościowe, identy­ fikując poczucie narodowości z określonym wyznaniem i wykorzystując kościół dla własnych interesów politycznych. Szczególnie jest to widoczne na Białorusi (np. s. 96,219 i in.) a także na Litwie i Ukrainie, gdzie próbuje się wywoływać nastroje antypolskie i antykatolickie głosząc hasła o zagrożeniu polonizacją. W wywiadzie dla Anny Baczewskiej, dziennikarki „Życia Warszawy", K. Renik powiedział: „Książka powstała z mojego sprzeciwu wobec dwóch obiegowych sądów. Wedle pierwszego, wszyscy na tamtych terenach garną się teraz do kościoła, drugi sugeruje, że tam kompletnie nie ma życia religijnego". Informacje księży - „podpolników" obalają ten obraz, nie mniej zakorzeniony w świadomości przeciętnego zjadacza chleba niż stereo­ typ: Polak - katolik, Białorusin - prawosławny itp. Weryfikuje go też życie, obnażając nieprawdziwość obiegowych sądów. Sami dziś bowiem doświad­ czamy kontaktów z przybyszami z b. ZSRR reprezentującymi skrajne po­ stawy wobec życia i religii, a wychowanymi w takich samych warunkach. Z jednej strony - rozmodlone tłumy młodzieży spieszącej na spotkanie z Ojcem Świętym, do religijnych sanktuariów, z drugiej - budzące grozę hordy handlarzy, przemytników i innych pospolitych przestępców. Jak wszę­ dzie bowiem, tak i na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie żyją ludzie dobrzy i źli, wierzący i niewierzący. Trzecią warstwę relacji księży tworzą prognozy na przyszłość. Są one raczej optymistyczne, choć księża zdają sobie sprawę z głębokiego spus­ toszenia duchowego, z rozległego zasięgu demoralizacji, zatarcia granicy między grzechem i moralnością, ze strachu, który dziś jeszcze nie pozwala ludziom w pełni cieszyć się religijną wolnością, manifestować związku z koś­ ciołem, z określoną wiarą. Wiedzą też, że czekający ich ogrom pracy nie wyda owoców od razu. Ziarno rzucone w glebę wzejdzie być może dopiero w następnych pokoleniach... Wiele informacji zawartych w książce K . Renika ma charakter unikalny. Ich bezsprzecznym walorem jest też fakt pochodzenia z tzw. pierwszej ręki. Mimo coraz większej jawności, otwierania się na Wschód - problemy, o których mówią rozmówcy Autora nie należą do powszechnie znanych, ani nagłaśnianych. Myślę tu m.in. o charakterystyce stosunków etniczno-naro- �RECENZJE I OMÓWIENIA 195 dowościowych i wyznaniowych, o ocenach roli księży z Polski w pierwszym okresie odradzania się religijności na Wschodzie, o reakcjach ludności pol­ skiej na próby wprowadzenia innych języków do liturgii kościelnej, o od­ radzaniu się autorytetu księdza i in. To ostatnie zjawisko prowadzi do koncentracji pewnej grupy ludzi (także młodych) wokół postaci duchow­ nego, a zarazem nierzadko powoduje konflikt np. z tymi, którzy tracą swą dotychczasową pozycję, którzy przez całe lata zastępowali księdza w części jego obowiązków religijnych, a teraz - w czasach bardziej sprzyjających religii - muszą usunąć się w cień. Wypowiedzi księży wskazują, że sytuacja kościoła katolickiego na po­ szczególnych terenach jest odmienna. Wynika to m.in. z odrębnych jego losów w przeszłości. Szczególnie dramatyczne wydają się dzieje kościoła katolickiego na Białorusi. Nieco, ale tylko nieco lepiej, przychylniej patrzono na działalność kościoła na Litwie czy Łotwie. Inaczej też układały się sto­ sunki między przedstawicielami różnych wyznań na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie. Problem ten jest związany z określoną strukturą etniczną, naro­ dowościową i religijną. Współżycie przedstawicieli różnych wyznań nie jest pozbawione napięć i konfliktów. Jest to też, niestety, sfera umiejętnie wyko­ rzystywana przez tych, którym nie na rękę pojednanie i spokój. Niektóre wątki powtarzają się wyraźnie w kolejnych wywiadach. Są to przede wszystkim pytania o kwestie narodowościowe i wyznaniowe, o dzia­ łalność księży z Polski, ocenę aktualnego stanu religijności i jej perspektywy. Mimo to książka nie jest nużąca w czytaniu. Poszczególne kwestie ukazywa­ ne są bowiem z indywidualnej perspektywy osób, których obserwacje i do­ świadczenia odnoszą się do różnych miejscowości, parafii, skupisk ludzkich, różnych terenów b. ZSRR. Pozwala to na pokazanie lokalnych odmienności, stanowiących ilustrację generalnych procesów. Informacje o specyfice poszczególnych terenów mogą być przydatne nie tylko osobom, które z różnych względów interesują się tym, co dzieje się na zachodnich rubieżach b. ZSRR, lecz także tym, którzy wybierają się do rodzin, znajomych, organizują akcje charytatywne itp. Książka przestrzega przed popełnianiem błędów, przed lekceważeniem miejscowej specyfiki, wa­ runków życia i ich korzeni, uświadamia konieczność postępowania ze szcze­ gólnym wyczuleniem. Księża, z którymi rozmawiał K. Renik niejednokrotnie mówili o lęku i niedowierzaniu towarzyszącym odradzaniu się życia religij­ nego na Wschodzie, o obawach przed ułudą, chwilowością odwilży. Lęk ten nie jest też obcy ludziom pochodzącym z tamtych terenów, a mieszkających po polskiej stronie granicy. Kiedy w rozmowie z pewną panią powiedziałem o badaniach polskich etnologów na kresach wschodnich - zawołała z prze­ rażeniem: „żebyście tylko czegoś nie zepsuli!" Właśnie dlatego, by nie zniszczyć tego, co tak ważne i dla naszych sąsiadów, by zrozumieć to, co dzieje się za polską granicą trzeba wziąć do ręki książkę K. Renika, szukając w niej nie tylko dramatycznej, nierzadko sensacyjnej warstwy politycznej wplecionej w konkretne ludzkie życiorysy, �196 RECENZJE I OMÓWIENIA lecz także, a może nawet przede wszystkim - rzetelnych faktów ukazujących i środowisko ludzi należących do kościoła katolickiego, i zmieniające się również środowisko, w którym ten kościół istniał i istnieje nadal, próbując się rozwijać, pokonywać bariery i problemy, ciesząc się też niekłamanymi osiągnięciami. Niewątpliwym walorem książki są mapki poszczególnych państw (czte­ rech dawnych republik radzieckich), na których zostały zaznaczone stolice i granice archidiecezji i diecezji oraz ważniejsze miejscowości, także te, gdzie prowadzone były wywiady. K. Renik szykuje się już do kolejnego wyjazdu. Tym razem obszarem jego peregrynacji będzie Kazachstan, Kirgizja, Uzbekistan i Tadżykistan. Jestem przekonana, że owoce tej podróży będą równie dojrzałe i znaczące, przybrane zarazem w tak niebanalną formę, jak książka o „podpolnikach". Iwona Kabzińska-Stawarz Zaolzie. Studia i materiały z dziejów społeczności polskiej w Czecho-Slowacji, M.G. Gerlich, D.K. Kadłubiec (red.), Katowice 1992, ss. 115. Publikacja, którą przedstawiam zasługuje na omówienie z co najmniej dwu powodów. Po pierwsze, w sposób odważny - przy wykorzystaniu istotnych materiałów naukowych - autorzy tego opracowania zbiorowego podjęli problematykę ciągłości kulturowej społeczności polskiej na spornym (od 1920 r.) terytorium, usytuowanym na pograniczu dwóch państw powstałych po I wojnie światowej. Po drugie, jest to pierwsza publikacja utworzonego niedawno Społecznego Centrum Badań Naukowych i Dokumentacji w Katowicach. Obie okoliczności wymagają krótkiego chociażby komentarza. W kwestii pierwszej należy zauważyć, że w omawianej pracy znalazły się opracowania wytrawnych badaczy Zaolzia, czy w ogóle Śląska Cieszyń­ skiego, jako pewnej całości historyczno-kulturowej. Zamieszczone w tomie artykuły nie budzą zastrzeżeń od strony źródłowej, warsztatowej. Są też interesujące poznawczo, wnosząc nową jakość do naszej dotychczasowej -jakże niepełnej, wręcz ubogiej - wiedzy o Polakach Zaolzia. Tom otwierają dwa artykuły Stanisława Zahradnika. W pierwszym z nich autor prezentuje szkicowo losy Polaków na Zaolziu w latach 1920-1990, w drugim natomiast dokonuje rzeczy stanowiącej pewne novum - zestawia podstawowe ustalenia historiografii Zaolzia (po 1945 г.): czechosłowackiej, polskiej i osobno zaolziańskiej. Taka właśnie prezentacja literatury przed­ miotu dobrze orientuje zainteresowanego czytelnika w dotychczasowych próbach badania, ale też i fałszowania historii Zaolzia. Pozostałe artykuły poświęcone są ukazaniu i wykazaniu - na wybranych przykładach - istotnych cech trwałości kultury polskiej na Zaolziu, szczegół- �197 RECENZJE I OMÓWIENIA nie w okresie ostatnich 50 lat. I tak, z jednej strony Daniel Kadłubiec dość obszernie przedstawia historię i współczesny rozwój badań nad cieszyńską kulturą ludową (ze szczególnym uwzględnieniem problematyki zaolziańskiej), z drugiej zaś Jan Szymik kreśli obraz tradycyjnych ludowych ob­ rzędów dorocznych Lachów Cieszyńskich. Niezwykle cenne poznawczo są też końcowe opracowania poświęcone językowi. Najpierw Janina Raclavska przedstawia szkic dziejów polszczyzny cieszyńskiej, a następnie Bożena Madecka zajmuje się bliżej scharakteryzowaniem zakresu funkcjonowania języ­ ka polskiego na Zaolziu (w świetle ankietowych badań socjolingwistycznych przeprowadzonych w latach 1988-89). Artykuły prezentowane przez wymienionych autorów są z jednej strony syntezą wcześniejszych ustaleń (i ich częściową przynajmniej weryfikacją), z drugiej zaś - próbą wzbogacenia ogólnego obrazu całości problemu o no­ we, znaczące elementy. I chociaż znaczenia tej interesującej pracy nie można przeceniać - z naukowego punktu widzenia - to trzeba na pewno uznać jej pionierski charakter i znaczne walory poznawcze, mimo fragmentaryczności ujęcia niektórych ważnych zagadnień. Ale, co może jest jeszcze ważniejsze - i tu wypada się zgodzić z Marianem G. Gerlichem piszącym w „Posłowiu" - iż praca ta „mówi o ludziach, którzy są zanurzeni, mimo różnych wirów historii, w polskości, a wyrazem ich tożsamości jest kultura i język". I właś­ nie fascynacja żywotnością języka i kultury Polaków zaolziańskich inspiro­ wała autorów do opracowania książki o Zaolziu w takim a nie innym kształcie. Nie wykluczone zatem, że konkluzje tej pracy zainspirują dalsze pożyteczne studia nad Zaolziem. Zadanie takie staje zapewne i przed Spo­ łecznym Centrum Badań Naukowych i Dokumentacji w Katowicach. Biorąc pod uwagę kompetencje i predyspozycje zespołu związanego z tym Centrum, jestem przekonany, że Ośrodek ten jest w stanie podjąć w niedługim czasie szeroko zakrojone badania nad procesami trwania i przebudowy tożsamości kulturowej nie tylko Zaolzia, ale całego Śląska, jako swoistego pogranicza etnicznego. Andrzej Stawarz J. Ligęza, Dzieła, 1.1, Katowice 1991, ss. 176; t. I I , Katowice 1992, ss. 126 + 96+152+lOnlb. Podjęta ostatnio, a zbiegająca się z 20 rocznicą śmierci Autora, inicjatywa opublikowania Dzieł Józefa Ligęzy (1910-1972) zasługuje na szczególną uwagę nie tylko znawców czy miłośników kultury Śląska, ale także znacznej części fotkorystów i etnografów. Rozpoczęte właśnie przedsięwzięcie, zakrojone na pięć tomów, zaowo­ cowało już dwiema istotnymi pozycjami. Tom pierwszy, przygotowany �198 RECENZJE I OMÓWIENIA wspólnie przez Dionizjusza Czubalę i Mariana G. Gerlicha, wypełniają bajki zapisane przez J. Ligęzę, w latach 50-tych na Górnym Śląsku, a incydentalnie także w Zagłębiu Dąbrowskim, Beskidzie Żywieckim czy w okolicach Czę­ stochowy. Publikacja została przygotowana na podstawie maszynopisów opracowanych niegdyś przez J. Ligęzę. Według ustaleń D. Czubali, Autor zapisów nie ujednolicał tekstów bajek stylistycznie, zachowując ich archaicz­ ny najczęściej charakter, a także dialektyzm, nieporadności stylistyczne i błę­ dy gramatyczne. Okazany szacunek dla autentyku niepomiernie podnosi wartość prezentowanego zbioru bajek. Osobną i wcale niełatwą sprawą było przygotowanie tego zbioru do druku. Sam Ligęza gromadząc latami teksty nie segregował ich wedle gatunków. Z tego względu należy w pełni docenić trud D. Czubali, który uporządkował zbiór zgodnie z systematyką bajek Juliana Krzyżanowskiego, z dodatkowymi oznaczeniami według klasyfikaqi międzynarodowej AT oraz niemieckiej. Dodatkowo D. Czubala zabezpieczył się przed ewentualnym zarzutem subiektywnego wyboru motywu przewod­ niego bajek jako kryterium klasyfikacji, oznaczając wątpliwe czy dyskusyjne klasyfikacje wątków stosownymi odsyłaczami. Po odrzuceniu tekstów niekompletnych D. Czubala uwzględnił w 1.1 Dzieł J. Ligęzy 78 bajek w następującym układzie: 1) bajki zwierzęce (poz. 1-11), 2) bajki magiczne (12-55), 3) bajki religijne - legendy (56-62), 4) bajki nowelistyczne - nowele (63-66), 5) bajki łańcuszkowe (67-69), 6) bajki ajtiologiczne (70), 7) bajki nie sklasyfikowane (71-78). Nie przeceniając wartości zbioru, w którym wyraźnie dominują bajki magiczne, trzeba zauważyć, iż sam fakt pierwodruku zbioru może mieć istotne znaczenie zarówno dla pewnych uzupełnień w zakresie badań porów­ nawczych, jak i dopełnienia wiedzy o folklorze Górnego Śląska. Innym istotnym walorem 1.1 Dzieła jest szkic M.G. Gerlicha poświęcony biografii i osiągnięciom badawczym Józefa Ligęzy. Opracowanie M.G. Ger­ licha jest napisane w sposób obiektywny i wyważony, z należnym szacun­ kiem dla dorobku Autora, nie zawsze przecież docenianego, a w przypadku kilku prac i cennych iniq'atyw badawczych - przemilczanego. Nie do końca też chyba etnografowie polscy uświadamiali sobie do tej pory fakt, iż J. Ligęza był jednym z pionierów badań nad społecznościami robotniczymi, przystępując jako pierwszy do współczesnych prac tego typu na Górnym Śląsku. Niemniej największe zasługi niewątpliwie poniósł on na polu badań nad folklorem górniczym tego regionu. I z tego właśnie względu wydawcy serii postanowili przypomnieć zainteresowanym ważniejsze prace Ligęzy publikowane przed laty. Pomieszczono je w I I tomie Dzieł (przygotowanym do druku przez M.G. Gerlicha) jako przedruki w następującej kolejności: „Ludowa literatura górnicza" (pierwodruk 1958 г.), „Śladami tradycji" (1968) oraz „Podania górnicze z Górnego Śląska" (1972). Prace te, w dużej mierze pionierskie ze względów poznawczych, nie były zbyt szeroko rozpowszechnione z uwagi na kształtujący się w PRL klimat polityczny wokół sprawy Śląska. �RECENZJE I OMÓWIENIA 199 Udanie zapoczątkowana edycja Dzieł rodzi nadzieję na to, że bogata spuścizna rękopiśmienna Józefa Ligęzy, wokół której narosło wiele niepo­ trzebnych nieporozumień, emocji czy mitów, ujrzy niebawem w całości światło dzienne. Zapewne z wielkim pożytkiem dla etnografii i folklorystyki polskiej. Andrzej Stawarz The Conservation of Culture: Folklorists and the Public Sector, Burt Feintuch, (ed.), Lexington: The University Press of Kentucky, 1988, s. 288 Troska o zachowanie kultury (conservation of culturé), jej ciągłości i zróżnicowania stanowi znaczący ruch we współczesnej rzeczywistości amerykańskiej. Obejmuje on zarówno zachowanie (preservation) dziedzictwa kulturowego lokalnej społeczności, jak i popularyzację poprzez publikację, programy edukacyjne czy publiczne wydarzenia, przy udziale sił akade­ mickich i społecznych. Oznaką dbałości państwa o zachowanie folklife (kultury, stylu życia i pracy danej społeczności lokalnej) stało się usta­ nowienie dekretem Kongresu z 1976 r. „American Folklife Center" za­ angażowanego w dokumentowanie i prezentowanie amerykańskiej wielokulturowości, przedstawianie modelowych projektów jej ochrony, pomoc lokalnym agencjom kultury ludowej. Obecnie realizowanych jest w USA ok. 40 stanowych programów zachowania folklife (pierwszy powstał w Penn­ sylvania w 1966 r.) w ponad 80% stanach, pobierających ok. 12% budżetu sponsorujących ich agencji. Jedną z głównych wartości takich programów są stawiane pytania, dotyczące stymulowania do refleksji nad miejscem przeszłości w teraźniejszości, utrzymania lokalnych tożsamości w sytuacji globalizacji kultury, przekształceń demokratycznych i pluralistycznych idei społecznych w kwestie polityki kulturalnej. Zdaniem fińskiego folklorysty L. Honko bowiem wiele współczesnych narodów rozwiniętych czerpie nowe siły intelektualne z rodzimych kultur ludowych jako sposób przeciwdziałania hegemonii kolonializmu, zachodniego komercjalizmu i mass mediów. Ze zjawiskiem tym współistnieje równocześnie świadomość kontrowersji i po­ laryzacji wynikających z napięć pomiędzy narodem i społecznością lokalną, społeczeństwem masowym i folklife. Wielość problemów, możliwości działań instytucjonalnych i ich koor­ dynacji, a jednocześnie refleksje nad bogactwem tradycji i kultur lokalnych stały się impulsem db zorganizowania przez B. Feintucha w Western Ken­ tucky University w 1985 r. konferencji pt. „Folklife and the Public Sector: Assessment and Prognosis" (Życie ludowe a sektor publiczny: ocena i prog­ noza), której pokłosiem jest prezentowana edycja. Konferencja skupiła pra­ wie 100 folklorystów z terenu USA reprezentujących stanowe i lokalne rady �200 RECENZJE I OMÓWIENIA sztuki, muzea, systemy szkolne, Bibliotekę Kongresu, uniwersytety, National Endownment for the Arts, towarzystwa historyczne, centralne i lokalne centra folklife, centralne agencje historycznego preservation, rady humanis­ tyczne, Smithsonian Institution. Zaprezentowane na niej 53 referaty skon­ centrowały się na roli folklorystów w zachowaniu kultury, a zwłaszcza na zbadaniu stanu amerykańskiej folklorystyki sektora publicznego. Obecny tom zawiera wybór 16 tekstów dających szerokie spektrum zagadnień: od problematyki historycznej po współczesną, jak też reprezentujących wielość perspektyw: od akademickich do praktycznych. Omawiana książka jest za­ tem obszernym głosem w dyskusji nad rolą w warunkach amerykańskich folklorystyki zorientowanej praktycznie (w publicznym sektorze), jej po­ trzebami, problemami, konkretnymi osiągnięciami, sytuując się tym samym opozycyjnie wobec badań akademickich opierających się głównie na doku­ mentowaniu i komentowaniu, a w tym kontekście szczególnie opozycyjnie wobec przydatności fińskiej metody historyczno-geograficznej stwarzającej fałszywy obraz folkloru amerykańskiego poprzez studiowanie przede wszyst­ kim zachowania w Ameryce form przeniesionych z Europy. Aspekt historyczny zaangażowania instytucji państwowych w zachowa­ nie i dokumentowanie ekspresji kulturowych zagrożonych przez wielość społecznych, ekonomicznych i politycznych presji prezentują eseje E. Brady „The Bureau of American Ethnology: Folklore, Fieldwork, and the Federal Government in the Late Nineteenth and Early Twentieth Centuries" (Biuro amerykańskiej etnologii: folklor, badania terenowe i rząd federalny w końcu XIX i początku X X stulecia) oraz J. Hirsch „Cultural Pluralism and Applied Folklore: The New Deal Precedent" (Kulturowy pluralizm a folklor stoso­ wany: precedens okresu New Deal). E. Brady podkreśla zwłaszcza rolę Bu­ reau of American Ethnology (działającego od r. 1879), stanowiącego pierw­ szą amerykańską agencję rządową zaangażowaną w systematyczne zbieranie i publikowanie materiałów etnograficznych (głównie z zakresu kultury ma­ terialnej) oraz jego zasadnicze znaczenie dla późniejszych programów sek­ tora publicznego, które oparte były już na innych celach i instytucjach. Natomiast J. Hirsch przywołuje historię folklorystyki sektora publicznego w okresie New Deal, stawiając tezę, iż stworzenie American Folklife Center w znacznej mierze bazuje na wizjach folklorystów właśnie tego znaczącego w dziejach Stanów Zjednoczonych AP okresu. Wśród idei z przeszłości aktualnych obecnie dostrzega np. przeciwstawianie się wzrostowi standary­ zowanej kultury masowej, relacje między folklorem a współczesnością i po­ trzebą korzeni, folklorem, romantyzmem i nacjonalizmem, folklorem i plu­ ralizmem kulturowym, folklorem i prowincjonalizmem, kosmopolityzmem, grupą, jednostką - sprawy te były bliskie centralnej problematyce badań prowadzonych przez folklorystów okresu New Deal. Autor eksponuje rów­ nież prace prowadzone nad folklorem w ramach Federal Writers'Project (FWP), którego przedstawiciele, opierając się na ideach R. Bourne'a i H . Kallena o kulturowym pluralizmie, „międzynarodowej" Ameryce, jej �RECENZJE I OMÓWIENIA 201 federacji kultur, orędowali zwłaszcza za pluralizmem i egalitaryzmem warto­ ści poszczególnych grup kulturowych, etnicznych i rasowych. Byli oni zwo­ lennikami kulturowego relatywizmu, akcentując raczej pluralizm historycz­ nie uwarunkowanych kultur niż hierarchiczno-ewolucyjny schemat kultury uniwersalnej, w której poszczególne grupy zajmowały niższe lub wyższe szczeble. Wyznawali idee kultury jako siły integrującej oraz pojęcie akul­ turacji, tak charakterystyczne dla F. Boasa i R. Benedict, uznali oni istnienie bogatych kultur lokalnych, które wyrosły z „American experience". Zda­ niem Hirscha, spuścizna tego nurtu badawczego to przede wteystkim okreś­ lony bagaż teoretyczny (nie tylko cała masa materiałów folklorystycznych) dotyczący roli, jaką mogą odegrać folkloryści sektora publicznego w warun­ kach ustrojowych państwa demokratycznego. Zatem FWP i cała reforma kulturalna New Deal miały istotne znaczenie dla powojennego ukształtowa­ nia się pluralistycznego obrazu kultury amerykańskiej - także dla widzenia tej kultury jako zarówno różnorodności, jak i całości. Obecne przesunięcie zainteresowań amerykańskich folklorystów w stronę sektora publicznego stanowiło więc kontynuację tendencji, które zaznaczyły się w okresie New Deal. Czymże zatem charakteryzuje się współczesna amerykańska folklorystyka sektora publicznego - spróbujemy dostrzec jej specyfikę w świetle dalszych esejów zawartych w „The Conservation of Culture". Wiele cennych informacji i ustaleń wprowadza już referat pro­ gramowy A. Greena „A Keynote: Stitching Patchwork in Public" (Myśl przewodnia: pozszywana pstrokacizna w sferze publicznej) omawiający kon­ cepcję publicznego sektora oraz rolę folklorystów w programach kultural­ nych wiążących estetyczną tradycję z narodową misją, wartości jednostkowe kultury ludowej ze społecznymi obligacjami. Pojęcia „sektor publiczny", „służba publiczna" kojarzą się zdaniem Greenea obecnie z nowymi znacze­ niami: zachowaniem zagrożonych form ekspresji, obroną praw mniejszości, równością kulturową, poszukiwaniem łączości pomiędzy ochroną środowis­ ka, zachowaniem historii i etnograficzną dokumentacją. Folkloryści sektora publicznego o jasno sprecyzowanym profilu zawodowym pojawili się w USA niedawno, bo dopiero od 1981 г., a legislacyjnym zwycięstwem tak zorien­ towanej folklorystyki było ustanowienie w 1976 r. American Folklife Preser­ vation Act. Istotne stało się więc dostrzeżenie rangi czynności zbierackich i komentarzowych oraz widzenia jednostkowych zjawisk kulturowych w kontekście zachodzących aktualnie szerszych trendów społeczno-politycz­ nych, a nawet biurokratycznych. Kluczowymi elementami folklorystycznego credo Greenea są: jednostkowość (particularity), zachowanie (preservation), pluralizm. Zastanawia się on także zarówno nad kompetencjami folklorystów-praktyków, jak i trudnościami związanymi z ich pracą terenową. Otwar­ te pozostawia pytanie czy folkloryści tak zorientowani przyczyniają się do utrwalenia „wielokolorowej" kultury narodowej czy też raczej do tendencji separatystycznych w niej. Na specyfikę prac sektora publicznego folklorys­ tyki wpływa też, zdaniem autora, brak prostej definicji pojęcia „folk" - jest �202 RECENZJE I OMÓWIENIA ono badzo szerokie, obejmuje wiele różnorodnych przejawów kultury lokal­ nej, niesie konotacje potęgi i marginalności, siły i słabości. W swoich dąże­ niach do uznania doniosłości działań folklorystów sektora publicznego prze­ ciwstawia się poglądowi, iż powinni oni jedynie przekazywać te stare, zmur­ szałe praktyki do muzeum, gdyż grupy lokalne chcą się wtopić w zunifiko­ waną społeczność. Jest to pogląd fałszywy, albowiem właśnie owa różnorodność nadaje im niepowtarzalną tożsamość. Analizę promocji kultury ludowej poprzez programowanie publiczne na 3 konkretnych przykładach obejmujących bardzo zróżnicowane w cha­ rakterze kulturowym obszary: wieloetniczną (z ludnością zamieszkałą też sezonowo) Florydę, stan Vermont (zamieszkały przez dwie osadnicze grupy: autochtonów i ludność napływową z nizin), oraz również wieloetniczną metropolię Baltimore przywołują szkice P.A. Bulger „Folklife Programs in Florida: The Formative Years" (Programy „folklife" na Florydzie: lata formatywne); J.C. Beck „Public Sector Folklore in Vermont" (Folklor sektora publicznego w stanie Vermont) i E. Eff „Birth of a New Tradition: A City Folklorist for Baltimore" (Narodziny nowej tradycji: foklorysta miejski dla Baltimore). Eseje te łączą elementy analizy historycznej, opisowej i komentarze osobiste w prezentowaniu ewolucji programowania „folklife" na wybranych terenach. Stanowią też określoną sumę doświadczeń wy­ nikającą z realizacji konketnych programów, które przyniosły sukces oraz perspektywy przyszłej działalności folklorystów sektora publicznego w zróż­ nicowanych etnicznie społecznościach. Specyficzne środowisko Florydy zaakceptowało rolę folklorysty publicznego przede wszystkim w związku z organizowanym tam (cyklicznie od lat 50-tych) i cieszącym się dużą popularnością Florida Folk Festival, stanowiącym zdarzenie o znaczeniu rytualnym, które nadawało sens estetycznym wyborom, odnawiało więzi pokrewieństwa, umożliwiało publiczne ukazanie spopularyzowanej wersji tradycyjnej ekspresji podbarwionej sentymentalnością. Właśnie festiwal ten był katalizatorem programu „folklife". Zdaniem P.A. Bulger jej sukces wiązał się nie tyle z wiedzą naukową, co z umiejętnością rozwiązywania problemów praktycznych, prawnych i finansowych, przygotowania sen­ sownego programu i wywiązywania się z terminów narzuconych przez kalendarze rządowe. Inny charakter przybrała realizacja programu „folklife" w stanie Ver­ mont, która doprowadziła do ustanowienia w roku 1984 Vermont Folklife Center (tego typu forma organizacyjna, bazowa dla działalności folklorystów zmierzających do zachowania i propagowania kultur regionalnych, stanowi najnowsze zjawisko w folklorystyce sektora publicznego). Jego celem stało się zorganizowanie archiwum gromadzącego wszystkie materiały związane z tradycyjnymi kulturami stanu Vermont: zbieranie, badanie, dokumentowa­ nie i interpretowanie tradycyjnych kultur społeczności zamieszkującej ten stan oraz spożytkowanie materiałów archiwalnych do oddziaływania eduka­ cyjnego na szkoły i szerszą publiczność. Osiągnięcie tego sukcesu poprzedziły �RECENZJE I OMÓWIENIA 203 liczne prace rekonesansowe zmierzające do kulturowego „oswojenia" i roz­ poznania terenu, identyfikacji informatorów, twórców kultury, np. poprzez obserwację głównego domu towarowego, miejsca gdzie spotykali się wszyscy okoliczni mieszkańcy, poprzez prelekcje, wystawy, wywiady, działalność edukacyjną w szkołach (lekcje o sztuce ludowej, wywiady z artystami ludo­ wymi, wystawy sztuki ludowej, konspekty i lekcje do przeprowadzenia przez nauczycieli). O działalności folklorysty sektora publicznego w warunkach wielkomiej­ skich traktuje szkic E. Eff. Baltimore było pierwszym miastem amerykańs­ kim, które ustanowiło w 1985 r. stanowisko miejskiego folklorysty, został on podporządkowany nie lokalnym agencjom artystycznym, jak zdecydo­ wana większość folklorystów sektora publicznego, lecz urzędowi miejskiego planowania i przebudowy. Program „folklife" wiązał się z wyeksponowa­ niem związku pomiędzy kulturą zamkniętych społeczności etnicznych w obrębie metropolii Baltimore, a urbanistyczną transformacją miasta, np. przebudowa North Avenue dokonała się z uwzględnieniem naturalnych i historycznych więzów skupisk ludzkich na tym terenie. E. Eff wskazuje na typowe metody pracy folklorysty w warunkach dużego miasta, tj. prze­ glądy, dokumentacje fotograficzne i video, nagrania dźwiękowe, dokument fotograficzny historyczny, identyfikowanie i zbiór obiektów kultury (ar­ tifacts), formami zaś jego działalności są: wycieczki, festiwale, forum, warsztaty, wystawy, kursy rzemiosła ludowego, audycje radiowe, publika­ cje. Program obecny realizowany przez autorkę dotyczy Bożonarodzenio­ wych ogródków z choinkami (,,Christmas gardening", wyprowadzone z tradycji germańskiej), czyli konkretnie polega na nauce uprawiania tej postaci sztuki ludowej. Z form pracy folklorysty sektora publicznego zwłaszcza dwie poddane zostały szczegółowemu oglądowi: stanowe wystawy sztuki ludowej: R.T. Teske „State Folk Art Exhibitions: Review and Preview" (Stanowe wystawy sztuki ludowej. Przegląd a prapremiera) oraz tzw. „żywe cele­ bracje" - living celebrations J. Santino, „The Tendency to Ritualize: The Living Celebrations Series as a Model for Cultural Presentation and Va­ lidation" (Tendencja do rytualizowania: serie „żywych celebracji" jako model dla kulturowej prezentacji i uprawomocnienia). Celem eseju R.T. Teske stało się prześledzenie trendów rozwojowych stanowych wystaw sztuki ludowej (zapoczątkowanych obchodami 200-lecia Ameryki), wśród których ponad 100 zorganizowanych było przez folklorystów sektora pu­ blicznego dokumentujących regionalne, etniczne i zawodowe tradycje. Ewo­ lucja struktury tych wystaw przebiegała od koncentracji na formach sztuki poszczególnych grup osadniczych do przesuwania organizacyjnego punktu ciężkości ku elementom wspólnym, łączącym różne środowiska, różne et­ niczne, regionalne, zawodowe i religijne tradycje. Nacisk przesunął się następnie z tych elementów sztuki ludowej, które łączą wielu przedstawicieli różnych grup na artystę ludowego jako jednostkę pracującą w ramach �204 RECENZJE I OMÓWIENIA tradycji cementującej określone środowisko społeczne. Stanowe wystawy sztuki ludowej ujawiniły zatem przesunięcie badań folklorystycznych z do­ minującego nacisku na grupę i jej rolę w kształtowaniu i utrzymywaniu tradycji w kierunku większego uwrażliwienia na umiejętności indywidu­ alnego artysty ludowego tworzącego i eksperymentującego w ramach stru­ ktur danej tradycji. Ujawniły również przesunięcie z wcześniejszego hi­ storycznego rozumienia sztuki ludowej w kierunku jej współczesnego poj­ mowania lub kompromisu pomiędzy jej rozumieniem z perspektywy historii sztuki i folklorystyki. Wśród postulatów dotyczących korekt tego rodzaju przyszłych prezentacji znalazła się konieczność wypracowania intelektualnie uzasadnionej definicji sztuki ludowej, która pozwoliłaby na precyzyjną identyfikację produktów sztuki kolektywnej i indywidualnej - zatem problem otwarty nie tylko dla współczesnego środowiska amerykańskich wspólnot kulturowych. Na szczególną uwagę wśród nowych form pracy folklorysty sektora publicznego zasługują zwłaszcza tzw. „żywe celebraq'e", transformacje pry­ watnego rytuału w zdarzenie, publiczne połączenie świata sztuki i rytuału, odgrywanie przed oczami uczestników rytualnych scen z maksymalną mini­ malizacją podziału ról na wykonawców i publiczność. J. Santino przeprowa­ dza analizę tego sposobu zachowania i popularyzacji folklife w kontekście zorganizowanej w 1982 r. w Smithsonian Institution wystawy pt. „Celebration: A World of Art and Ritual". Istota tych „żywych celebracji" jako zjawiska kulturowego wiąże się z ideą organizowania w USA tzw. muzeów „żywej historii", którego doskonałym przykładem może być chociażby Fort Snelling zbudowany w latach 20-tych poprzedniego stulecia u zbiegu rzek Mississippi i Minnesota dla ochrony ówczesnej północno-zachodniej granicy Stanów Zjednoczonych Ameryki. Stanowi on klasyczną twierdzę obronną z owych czasów, zarówno w swym wystroju zewnętrznym jak i wewnętrz­ nym. Urządzone w nim w istocie stereotypowe muzeum historyczne zostało ożywione przez grupę występujących w nim aktorów w kostiumach z ówczes­ nej epoki, zachowujących się według ówczesnych norm, reprezentujących ówczesną mentalność i odgrywających rytualne role, jakie pełnili w tym forcie jego mieszkańcy w latach 20-tych XIX wieku. W ten sposób muzealna prezentacja historii uzyskuje olbrzymią atrakcyjność, narzucając turystom współuczestnictwo w niej. Prezentowanie tradycyjnych świątecznych celebracji w sposób sformali­ zowany w warunkach muzeum (galerii) przybrało charakter rytuałów inten­ syfikowania grupowej jedności i tożsamości. Owe rytuały intensyfikacji miały także pewne cechy obrzędów przejścia ze względu na rzeczywiste transfor­ mare postaw uczestniczących w nich osób: poprzez wymienność ról wyko­ nawców i publiczności, aż do pełnej integracji w części finalnej celebracji: zatem od separacji poprzez liminalność, do ostatecznej agregacji. Jednakże ta końcowa asymilacja odbywała się nie do dominującej kultury amerykań­ skiej, lecz do kultury mniejszościowej, etnicznej. Zdaniem autora, tego typu �RECENZJE I OMÓWIENIA 205 zrytualizowane serie „żywych celebracji" odgrywają bardzo dużą rolę w two­ rzeniu nowych symboli i rytuałów, mogą być interpretowane jako symbolicz­ ne procesy, które powstały w odpowiedzi na nowe społeczne sytuacje (imig­ racja, zmiana klasy społecznej, urbanizacja, itp.). Zjawiska te można również interpretować w płaszczyznach symbolu i rytuału, jest to zatem działalność symbolotwórcza, która powinna być rozpatrywana w kategoriach antropo­ logicznych i semiologicznych. Jednakże patrząc z innej perspektywy prak­ tyka ta jest niebezpieczna, albowiem wiąże się z upublicznianiem lokalnych wierzeń, zmianą społecznego tła oraz z wielopoziomowym skomplikowaniem tych wielokroć sakralnych wydarzeń. Problemom metodologicznym i etycznym badaczy i działaczy sektora publicznego w sferze folkloru zawodowego, transformacji kultury miejsca pracy w prezentację publiczną poświęca swe refleksje R. McCarl „Occupational Folklife in the Public Sector: A Case Study" (Zawodowe „folklife" w publicznym sektorze: studium konkretnego przypadku). Stara się on wskazać na niesłuszność obiegowego sądu, iż folklor zawodowy ginie w ob­ liczu wzrastającej automatyzacji i komputeryzacji. Za kluczowy czynnik w stworzeniu i utrzymaniu kultury zawodowej uznaje sposób produkcji, który daje badaczom realistyczne podejście do zmieniających się zajęć oraz form kulturowej ekspresji. Owa ekspresja grupy zawodowej przybierać może bardzo wiele postaci: od żargonu do pełnych opowieści, od indywidualnych zwyczajów do skomplikowanych rites de passage, od prostego rękodzieła do złożonych technologicznie czynności. W pezentacji folkloru zawodowego 0 charakterze festiwalowym za najważniejsze uważa umiejętność przetłuma­ czenia zawiłości procesu wytwórczego w jego metaforyczne ekspresje, skon­ centrowanie się na prezentacji nie tyle samej wiedzy i doświadczeń zawodo­ wych, ile symboliki pracy (rzemiosła), zatem przesunięcie akcentu na meta­ foryczny opis rzeczywistych zachowań. Ten kierunek działania w upowszech­ nianiu folkloru zawodowego {occupationalfolklore) pozwala wyjść poza krąg stereotypów i martwych eksponatów i ukazać tkwiących za nimi praw­ dziwych ludzi i ich kulturowy dynamizm. Na relację między pracą na rzecz folklife a zachowaniem (preservation) historii i środowiska naturalnego wskazują szkice: O.H. Loomis „Links Between Historie Preservation and Folk Cultural Programs" (Związki po­ między zachowaniem historii a ludowymi programami kulturalnymi); M.A. Williams „The Realm of the Tangible: A Folklorist's Role in Architec­ tural Documentation and Preservation" (Strefa tego co namacalne: rola folklorysty w zachowaniu i dokumentacji architektury); M . Camitta „The Folklorist and the Highway: Theoretical and Practical Implications of the Vine Street Expressway Project" (Folklorysta a autostrada: teoretyczne 1 praktyczne implikacje programu budowy autostrady Vine Street) oraz M . Hufford („Stalking the Native View: The Protection of Folklife in Natural Habitats" (Zbliżanie się do poglądu autochtonicznego: ochrona folklife w środowiskach przyrodniczych). Ruch zachowania historii w swej �206 RECENZJE I OMÓWIENIA początkowej fazie dotyczył ochrony unikalnych struktur o znaczeniu narodowo-historycznym. Obecnie folkloryści argumentują za utrzymaniem nie tylko tych struktur, ale również ożywiającej ich ludzkiej tkanki. Istnieje zatem zbieżność pomiędzy tymi dwiema początkowo całkowicie różnymi perspektywami: zachowaniem historii a programami folklife. Zdaniem O.H. Loomisa dialog folklorystów z historycznymi peservationists pozwala wyraźnie artykułować wartość nieuchwytnych elementów kultury, które są również historycznie istotne. Autor omawia też przykłady działań z zakresu historie preservation, w których mogliby partycypować folkloryści, np. przygotowanie narodowego rejestru starych budynków rolniczych w rejonie Jacksonville (koncepqa przekształcenia go w muzeum żywej historii i miejsce folklorystycznych prezentaq'i) czy program zachowania, udokumentowania i zinterpretowania kompleksu architektonicznego budynków w Ybor City, jednego z pierwszych kubańskich osiedli na Florydzie, ze znajdującą się tam fabryką cygar, również jako miejsca na festiwale etniczne. Połączenie wysiłków nad zachowaniem folklife i historycznego dziedzictwa regionu służy jednemu celowi - ochronie kulturowej różnorodności amerykańskiego społeczeństwa. Zadanie to ma tym istotniejsze znaczenie w świetle za­ chodzących przemian, których adwokatem stają się amerykańskie agendy rządowe. Ich legislaq'e nie zawsze właściwie oceniają lokalne wartości, jak np. w przypadku dezintegracyjnego, negatywnego wpływu budowy auto­ strady na społeczność jednej z dzielnic w Filadelfii. Studium folkloru w środowisku, które zostało przeobrażone przez taką inwestycję - studium etycznych, teoretycznych i praktycznych implikacji tej transformacji, przy­ wołuje właśnie praca M . Camitty. Stanowi ona jednocześnie głos-apel 0 przemyślenie konsekwencji podobnych programów urbanistycznych, doprowadzających do uwiądu zastane społeczne i kulturowe struktury. Ów głos wskazuje również na rolę folklorysty sektora publicznego i konieczność przedkładania kulturowych preferencji nad ekonomiczną i społeczną uży­ teczność. W podobnym duchu kształtuje rolę folklorysty W.A. Williams w odniesieniu do architektonicznej dokumentaqi i ochrony zabytków przeszłości, które to działania powinny być elementem szerszego programu zachowania folklife uwzględniającego kryterium typowości bądź niepo­ wtarzalności, indywidualności danego obiektu (utrzymanie równowagi pomiędzy tymi elementami). Za najważniejsze w najbliższej przyszłości w zachowywaniu zabytków architektury uważa określenie praw jednostek 1 społeczności w obliczu interwencyjnej natury działań dla utrwalenia architektury, badanie sposobów zrozumienia wartości przypisywanych obiektom architektonicznym oraz zdefiniowanie nowych kryteriów doku­ mentacyjnej adekwatności. Natomiast w świetle szkicu M . Hufforda folklife należy postrzegać jako przedłużenie skarbnicy historycznej, archeologicznej i przyrodniczej, czyli określenie jej relacji do zasobów historycznych i naturalnych danego terenu. Konieczna jest zatem współpraca również z ruchem ochrony środowiska. �RECENZJE I OMÓWIENIA 207 Jednym z centralnych aspektów działalności folklorysty sektora publicz­ nego jest świadomość jej interwencyjnego charakteru. Zwracają nań uwagę zwłaszcza: S. Staub „Folklore and Authenticity: A Myopic Marriage in Public Sector Programs" (Folklor a autentyczność: krótkowzroczne małżeń­ stwo w programach sektora publicznego); J. Haskell Speer „Unshared Visions: Folklife and Politics in a Rural Community" (Odrębne wizje: „folklife" i polityka w wiejskiej społeczności); D.E. Whisnant „Public Sector Folklore as Intervention: Lessons from the Past, Prospects for the Future" (Folklor sektora publicznego jako interwencja: lekcje z przeszłości, perspektywy na przyszłość), którego konsekwencje mogą być bardzo różnorodne: kształtowany obraz danej kultury poprzez realizację okeślonych programów badawczych może polegać na wiernym zachowaniu jej rzeczywistych wartości lub np. na podporządkowaniu jej potrzebom roz­ maitych grup nacisku zewnętrznego, chociażby polityczno-ekonomicznego. Inna kwestia to dokonywane wybory - zarówno konkretnych społeczności, jak tych spośród ich kulturowych czynności, które należy prezentować (priorytet muzyki, tańca, rzemiosła i sztuk dekoracyjnych z uwagi na ich widowiskowość). Poprzez wybór (kogo i co prezentować) kształtowana jest zatem publiczna świadomość zakresu folklife, często rozbieżna z akademic­ kim jego widzeniem. Według S. Stauba, folkloryści sektora publicznego, wykształceni w uniwersytetach i pracujący w agendach rządowych powinni służyć lokalnej społeczności, która nie jest zorientowana ani na gusta akademickie, ani na biurokrację instytucji państwowych, powinni być orędownikami kultury tej społeczności, transponować tradycyjne wartości i praktyki na formy zrozumiałe dla szerokiego odbiorcy. Zasadniczą bowiem rolą każdego publicznego programu folklorystycznego jest jego oddziaływanie edukacyjne, jednym zaś z kluczowych pojęć staje się w tym kontekście „autentyczność", pojmowana wszakże wieloznacznie: w ujęciu uniwersyteckim jako spuścizna przeszłości, tradycja, w potocznym zaś rozumieniu jako symboliczna konstrukcja obejmująca ciągłość i nieciągłość kulturową. Używając terminu „autentyczność" folklorysta sektora publicz­ nego konotuje swój dystans wobec społeczności, których kulturę i folklife określa tym mianem. Z punktu widzenia tej kategorii, artystów ludowych można zatem podzielić na tradycyjnych (autentycznych) oraz tych, którzy z pozycji środowiska bliskiego folklorysty zajmują się utrwalaniem tradycji ludowych (zawodowych). Na moralny aspekt interwencji kulturowej zwraca uwagę J. Haskell Speer. Ingerencja w życie danej społeczności może prowokować wewnętrzne konflikty społeczne, ujawniać złożoność etycznych napięć w obrębie badanej społeczności, jej politycznych zaangażowań i etycznych wyborów, stwarza często konieczność przezwyciężenia sprzeczności interesów publicznych i prywatnych (np. pomiędzy dążnością do eiitaryzmu w działalności lo­ kalnych ośrodków kultury). Moralne dylematy towarzyszą i realizatorom publicznym programów folklife: czy celem ich poczynań ma być głównie �208 RECENZJE I OMÓWIENIA włączenie lokalnej społeczności w aktywne działanie na rzecz zachowania swej tradycji, czy też raczej stworzenie materiałów o dużej wartości nauko­ wej, lecz o małej praktycznej użyteczności przez daneśrodowisko. Zasadniczy problem wynikający z powyższych refleksji wiąże się więc z podstawowymi pytaniami, które stawia D.E. Whisnant: jak interweniować i z jakimi skutkami, w jakich okolicznościach historycznych, politycznych i kulturowych, i w służbie jakich wartości i wizji społecznych; nawet najlepsze bowiem intencje folklorysty sektora publicznego nie gwarantują pewnych pozytywnych następstw jego interwencji w życie danej społeczności. W zwią­ zku z tym bardzo istotnym jego celem jest nie poddawanie się tendencji do nadmiernego romantyzowania, lecz rozumienie, interpretowanie i wzmac­ nianie żywotnych i twórczych procesów kulturowej adaptacji i zmiany, właściwe wartościowanie kulturowych preferencji w obliczu ekonomicznej i społecznej rzeczywistości, a tym samym obrona pojęcia tradycji przed ahistorycznym ujmowaniem i polityczną manipulacją (tu krytyka kursu prawicowego, konserwatywnej władzy Reagana; wskazanie na konieczność przyjęcia przez współczesnych folklorystów sektora publicznego bardziej zdecydowanej postawy, wykroczenia poza liberalno-konserwatywną opcję swych poprzedników). Zachowanie folklife w warunkach postępujących procesów cywilizacyj­ nych, industrializacji środowisk wiejskich staje się obecnie problemem nie tylko społeczeństwa amerykańskiego i wspólnot zachodnioeuropejskich o wysokim stopniu rozwoju gospodarczego, lecz w coraz większym zakresie obejmuje również społeczności krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Dlatego wydaje się, iż wartościowe i inspirujące doświadczenia amerykań­ skich folklorystów sektora publicznego można włączyć w ogólną dyskusję dotyczącą form ochrony zróżnicowanych zjawisk współczesnej kultury śro­ dowisk wiejskich i zawodowych, a zwłaszcza dyskusję o folkloryzmie, które to pojęcie notabene nie funkcjonuje w świadomości autorów prezentowa­ nych szkiców. Należałoby tu mówić o folklorze „żywym", lecz już z pewnoś­ cią w bardzo zredukowanych formach, folklorze „potencjalnym", żyjącym jeszcze w świadomości starszego pokolenia autochtonów czy emigrantów, folklorze „reanimowanym" na podstawie istniejących źródeł bądź praktyki terenowej, jak też folklorze „nowym" tworzącym się pod wpływem zacho­ dzących zmian współcześnie (zob. Lubelska rozmowa o folkloryzmie, „Lite­ ratura Ludowa" nr 4/6: 1987, s. 73-103). Amerykańscy folkloryści sektora publicznego (ukierunkowani głównie pragmatycznie), jakby tych istotnych subtelności, nie tylko terminologicznych, nie dostrzegali, również pozo­ stających w tej sferze „grzechów" folkloryzmu (w ujęciu O. Sirovátki), spro­ wadzając swoje działania głównie do „reanimacji" i edukacji pro publico bono, a więc „kultury prezentacyjnej", pozostawiając kwestię łączenia do­ świadczeń akademickich z praktyką terenową bardziej w sferze postulatów. Anna Brzozowska-Krajka, Wiesław Krajka �RECENZJE I OMÓWIENIA 209 Vladimir Vaclik, Lidové Betlémy v Čechách a na Moravě, Praha 1988, wyd. Vyšehrad, s. 127, ilustr. W roku 1988 upłynęło blisko 80 lat od wydania pierwszej (i jedynej) pracy o jednej z dziedzin czeskiej kultury ludowej, a mianowicie książki K. Procházky „O betlémech" (O szopkach). W ciągu tego czasu wprawdzie bardzo wiele się zmieniło w ludowym szopkarstwie, lecz nie zaniknęło ono zupełnie. Równocześ­ nie stan wiedzy na jego temat poszerzył się, wymagając opracowania nowej syntezy zagadnienia. Naprzeciw istniejącym potrzebom wyszedł, zajmujący się szczegółowo problematyką ludowych szopek, profesor Vladimir Vaclik, pracow­ nik naukowy w Trebechovicih. Po długoletnich badaniach wymagających wielostronnych studiów, zgromadzenia ogromnego materiału faktograficznego, szerokiej wiedzy o warstwach rzemieślniczych przygotował on opracowanie zatytułowane Szopki ludowe w Czechach i na Morawach. Przedmiotem rozprawy są szopki ludowe i artystyczne wykonywane przez profesjonalistów w wielu regionach etnograficznych Czech i Moraw. Szopkarstwo ludowe rozwijało się na tych terenach od drugiej połowy X V I I I w., gdy pod wpływem prądów i reform Oświeceniowych z kręgu kultury elitarnej szopki przeniknęły do ówczesnych mieszkań, stając się ich ozdobą w okresie Bożego Narodzenia. Tym bowiem stały się sceny narodzenia Zbawiciela, których liczne przykłady sięgają do naszej tradycji. Ich realizm opierający się na obserwacji spraw codziennych w połączeniu z naiwną fantazją są przede wszystkim dziełem twórców ludowych. Bogato ilustrowana kolorowymi i czarno-białymi fotografiami książka Vaclika składa się właściwie z 2 części, z których pierwsza poświęcona została omówieniu ogólnych problemów związanych z szopkarstwem w jego rozwoju historycznym i technicznym, druga natomiast zawiera analizę kon­ kretnych przykładów tej twórczości z poszczególnych regionów etnograficz­ nych Czech i Moraw. Jak czytamy w części I , we wspomnieniach z dzieciństwa zachowaliśmy obraz świąt Bożego Narodzenia, z zielonym drzewkiem, pod którym czekały podarki, oraz życzenia spokoju i szczęścia składane domownikom. Symbolem Bożego Narodzenia w Czechach, tak jak i w wielu innych europejskich i zamorskich krajach jest zielone drzewko (choinka), bogato przyozdobione. Nie zastanawiamy się nad tym, że pierwotnie było to tylko drzewko, które dopiero z czasem przybierano jabłuszkami, orzechami, cu­ kierkami, własnoręcznie wykonanymi ozdobami, świeczkami, zimnymi og­ niami, a wraz z rozwojem techniki i elektrycznymi lampkami. Na temat genezy zwyczaju stawiania drzewka bożonarodzeniowego jest wiele teorii, z których autorowi najbliższe jest wyjaśnienie, że żywy świerk, w dzień zimowego przesilenia, dzięki swej zieleni miał symbolizować zwycięsto życia nad śmiercią. Jedna z pierwszych wzmianek o drzewku bożonarodzeniowym w Cze­ chach pochodzi z 1845 r. od Václava Krolmuse, który w Opowieściach �210 RECENZJE I OMÓWIENIA staroczeskich pisze, że: w wieczór wigilijny w pomieszczeniach trzymali ludzie świerczek lub jodełkę ubraną owocami, pieczywem i innymi smakołykami, a wśród nich piernikami i rodzynkami. Drzewko zawieszone było szpicem do ziemi. Krolmus słusznie zauważył, że strojenie bożonarodzeniowego drzewka nie jest zwyczajem słowiańskim. Obecnie przeważa pogląd, iż przyszedł on do Czech z Austrii lub Niemiec ok. 1815 r. Początkowo zagościł w domach szlachty i bogatego mieszczaństwa dużych miast (Praha), w dalszej kolejności przeniknął do miast mniejszych, aż w końcu trafił do wiejskich chat, przy tym w niektórych regionach górskich dopiero w XX w. Wraz z rozpowszech­ nianiem się zwyczaju stawiania i strojenia drzewka bożonarodzeniowego kurczyły się zasięgi występowania ludowych jasełek i szopek, które miały znacznie starsze rodowody i tradycje na ziemiach Czeskich. Obecnie nie jest możliwe prześledzenie genezy i rozwoju rozmaitych form ludowych jasełek i szopek. Ważną sprawą jest natomiast ustalenie tego, gdzie się pojawił zwyczaj wytwarzania i stawiania szopek, uzależniony od ist­ niejących potrzeb najszerszych warstw ludowych - przede wszystkim przez rzemieślników i twórcow-chałupników. Następnie należy ukazać rozwój his­ toryczny tych form, jeśli stały się wzorem dla ludowego twórcy. Wreszcie przeanalizować literaturę przedmiotu, czyli prace badaczy zajmujących się historią jasełek, którzy koncentrują swoją uwagę nie tylko na szopkach, ale i kontekście kulturowym bożonarodzeniowych zabaw, gier i misteriów w od­ ległej przeszłości. Przy tym należy dodać, że w okresie Bożego Narodzenia w antycznym Rzymie obchodzono święta pogańskie, które zawierały wiele elementów przypominających narodzenie Chrystusa. Niektóre z nich zostały zaadoptowane i wykorzystane przez Chrześcijaństwo zanim jeszcze zrodził się zwyczaj stawiania szopek. Biblijna przypowieść o narodzeniu Chrystusa - tak jak ją przekazuje Ewangelia i późniejsze apokryfy - była przedstawiana za pomocą trzech głównych kompozycji postaci: dziecka leżącego w stajence między dwoma zwierzętami lub dziecka na matczynych kolanach, dalej - kłaniających się pasterzy i trzech mędrców ze wschodu, którzy przyszli pokłonić się nowona­ rodzonemu i przynieśli mu dary. Analiza tych zasadniczych kompozycji postaci jest podstawą badań niektórych historyków śledzących genezę jasełek i ich przemiany. Jednym z układów postaci, który zachował się w jasełkach i szopkach do naszych czasów, są trzej królowie. Malarze przedstawiali ich, aż do X I w. w strojach, które świadczą o tym, że trzej królowie dostali się do społeczności figurek jasełkowych najprawdopodobniej z terytorium ówczesnej Persji. Przy tym interesujące jest, że nie zawsze było trzech króli, bywali i czterej, a są przykłady występowania nawet 12 i 14 władców. Mędrców kłaniających się małemu Jezuskowi przedstawiano najpierw jako powabnych młodzieńców. Był to bez wątpienia wpływ antyku, gdzie uważano, że starcy nie mogą sprawiać swymi podarunkami szczęścia dziec­ ku. Następnie trzej królowie byli przedstawiani jako mężczyźni w różnym �RECENZJE I OMÓWIENIA 211 wieku, a jeszcze później jako reprezentanci trzech ras ludzkich. Stara arysto­ kracja widziała w trzech mędrcach - królach uosobienie swojej potęgi i do­ stojeństwa, trudno więc było jej pogodzić się z faktem skojarzenia i ob­ razowania jej majestatu uosabianego przez czarną rasę. Z tego powodu, jak twierdzą historycy, do grona trzech króli Mauretanin dostał się znacznie później. Upłynęło blisko 1000 lat zanim mędrcy ze wschodu pozbyli się perskich szat, zaczęli upodabniać swój ubiór do stroju szlachty i założyli królewskie korony. W najstarszych przedstawieniach sceny w Betlejem nie jest jeszcze widoczna żadna stajnia ani jaskinia. Tylko dziecko zawinięte w chustę leży między osłem a wołem, a dookoła Niego kłaniają się pasterze. Maria Panna i święty Józef na tych obrazach nie byli obecni. Do całej sceny narodzenia Chrystusa zostali dodani później. Równie interesujące jest przedstawienie obu zwierząt. Jeszcze na długo przed tym zanim zostały wprowadzone do sceny betlejemskiej w apokryficznej przypisywanej św. Mateuszowi Ewan­ gelii, widzimy je na rzeźbach sarkofagowych, leżące koło nowo narodzone­ go Chrystusa. Antyczny byk, który w czasach starożytnych na terenie całego basenu Morza Śródziemnego był symbolem siły i płodności przemie­ nił się w lichego kastrata. Na podstawie analizy źródeł, jak zauważa Vaclik, można stwierdzić, że oba zwierzęta dostały się do betlejemskiej scenerii nie tylko dlatego, aby utrwalić twierdzenie, że Chrystus narodził się w stajni, lecz żeby udokumentować pogląd, iż starzy, antyczni bogowie wzięli udział w nowym obrządku oraz wyrazili posłuszeństwo i oddanie nowo narodzo­ nemu dziecku - Bogu. W literaturze czeskiej i obcej poświęconej genezie jasełek często powtarza się opinia, że autorem pierwszej z nich, jest św. Franciszek z Asyżu, który z pomocą swoich przyjaciół - zwierząt, przedstawił ją przed Bożym Naro­ dzeniem 1223 r. w jaskini leśnej nieopodal Greccio w Umbrii. Był to żłób z sianem, przy którym jak przy ołtarzu stały dwa żywe zwierzęta: osioł i wół. Do tej pory nowo narodzony Jezus był malowany w ołtarzach i na obrazach jako cesarz, otoczony przepychem i dobrobytem. Czyn św. Franciszka był zatem oceniany jako bardzo nieobyczajny i sprzeczny z tradycją. Jednak tajemnicza atmosfera tej chwili, fantazja i pewna powaga mistyczna sprawiły, że misterium Franciszkańskie, będące jakby preobrazem jasełek, po śmierci świętego zaczęto wystawiać w różnych klasztorach pod Jego wezwaniem. Rozwój tych form, ściśle związany z początkiem i rozwojem tak zwanych zabaw liturgicznych, możemy śledzić od połowy X V I w. aż do dnia dzisiej­ szego. Prawdą jest, że jasełka narodziły się na terenie kościoła, ale zanim to nastąpiło, już w dobie gotyku ich elementy występowały w kościelnych zabawach bożonarodzeniowych, chociaż nie można jeszcze mówić, że właś­ nie z nich wywodzą się późniejsze jasełka kościelne. Figury Jezusa, Marii i św. Józefa były tu odtworzone z drewna, wosku, ale inne postacie grali żywi ludzie. Później, w okresie baroku, te zabawy kościelne przemieniły się w ża­ kowskie, ówcześni studenci chodzili od domu do domu i kolędowali. �212 RECENZJE I OMÓWIENIA Istnieje przypuszczenie, że Franciszkanie byli jedynie twórcami pomysłu stawiania jasełek i szopek. Według źródeł, których Vaclik podaje liczne przykłady, ich budowę w kościołach Czeskich i Morawskich rozpoczęli Jezuici pod koniec X V I w., w okresie kontreformacji. Od ok. drugiej połowy X V I I w. - oprócz kościołów - pojawiają się jasełka w majątkach prywat­ nych, na początku X V I I I w. obserwujemy rozszerzanie się zasięgu ich wy­ stępowania na siedziby drobnej szlachty, a od połowy X V I I I w. - także w domach mieszczańskich. Wykonywali je na zamówienie kościołów profesjonalni rzemieślnicy, oraz poddani chłopi w dobrach prywatnych i kościelnych. Po 1780 г., na skutek oświeceniowych reform józefińskich (Józefa II) m.in. w kościołach zabroniono wystawiania jasełek jako zwyczaju nie stosownego w tym miejscu. Przyczyną tych restrykcji był zaobserwowany fakt coraz większego zagęszczenia w nich elementów świeckich, które bardziej oddziaływały i przyciągały wiernych niż figury i obrazy świętych. Jasełka musiały więc opuścić teren kościołów, ale nie zostały wymazane z pamięci ludu, który w biblijnej opowieści narodzin Chrystusa w ubogiej stajni czerpał podniety dla własnej wyobraźni i stwierdzania wielu analogii z osobistą sytuacją. Rzemieślnicy i uzdolnieni chłopi, zgodnie ze swą fantazją, wrażliwością estetyczną i umiejętnością patrzenia na otaczającą rzeczywistość zaczęli tworzyć malowidła i figury ze scenami betlejemskimi i przechowywać je w domach. Szopkarstwo ludowe stawało się dla wielu ludzi pasją i zajęciem przez całe życie. Autor, poświęcając oddzielny rozdział ludowym i profesjonalnym twór­ com szopek, pisze m.in., iż ich wyrób i stawianie jest przede wszystkim wyrazem kultury ludowej małych miasteczek o rzemieślniczej tradycji, sta­ rych centrów przemysłowych (np. tekstylnych, obuwniczych itd.), zwłaszcza tych, gdzie długo zachowała się kultura tradycyjna. Wiele miejscowości szopkarskich w Czechach i na Morawach zamieszkiwała ludność etnicznie zróżnicowana: Czesi, Polacy, Niemcy. Analizując i szczegółowo charakteryzując figurki występujące w szop­ kach Vaclik stwierdza, że poza tymi, które przedstawiają podstawowy mo­ tyw akcji narodzin Chrystusa, wszystkie inne postacie rozwiązywane były z ogromną fantazją oraz odzwierciedleniem lokalnych cech kultury danego regionu, widocznych m.in. w stroju, charakterze gospodarki (np. pasterstwa) czy wykonywanych zajęciach. Na ziemiach Czech i Moraw występowała ogromna różnorodność typów i konstrukcji szopek. Autor szczegółowo omawia te formy, zwracając szcze­ gólną uwagę na to czy są one stałe czy przenośne, skrzyniowe, malowane, czy figurki są mechaniczne-obrotowe, czy przenoszone przez kolędników itd. Wskazuje na ich genezę i cechy charakterystyczne. Oddzielnie Vaclik pisze o tworzywie, z jakiego wykonywane były figury szopek. Przede wszystkim stosowano w tym przypadku: papier, drewno, szkło, glinę, ciasto, cukier, czekoladę. Za każdym razem zaznacza jego rodzime lub obce pochodzenie. �RECENZJE I OMÓWIENIA 213 Najbogaciej rozwijało się szopkarstwo ludowe na przełomie X I X i X X w., chociaż jego początki sięgają ostatnich lat X V I I I stulecia, uzyskując mno­ gość form i bardzo wysoki poziom artystyczny tej dziedziny sztuki ludowej. Jedak w 1895 r. na praskiej wystawie sztuki ludowej nie ma o nich nawet najmniejszej wzmianki. Tym większa więc zasługa ówczesnego muzeum kul­ tury ludowej w Pradze, które z inicjatywy Karla Procházky zaczęło w pierw­ szych latach naszego stulecia kompletować ludowe jasełka i szopki z całego terenu Czech, Moraw, Śląska i Słowacji. Zbiory te w następnych latach znakomicie rozrosły się w niezwykle cenną ekspozycję ludowych szopek, którą znawcy uważają za jedną z największych i najcenniejszych w Europie. Część I I pracy Vaclika poświęcona została omówieniu szopkarstwa 16 regionów etnograficznych Czech i Moraw na podstawie konkretnych kolekcji. Każdy zbiór został opatrzony krótkim rysem historycznym, infor­ macjami o twórcach oraz charakterystyką szopki zawierającą m.in. opisy jej konstrukcji, technicznych zasad budowy figurek, ich ubiorów i cech szcze­ gólnych, częstokroć będących wyrazem odrębności regionalnych i różnych zajęć gospodarczych mieszkańców. Uzupełniają te dane liczne, znakomite technicznie i artystycznie, w większości barwne ilustracje, krótki wykaz literatury przedmiotu i indeks miejscowości, z których pochodzą eksponaty. Ta niezwykle interesująca, oparta na szerokim materiale źródłowym i pięknie graficznie wydana stricte naukowa praca posiada jeszcze jeden bardzo rzadki walor, a mianowicie - język, którego forma zapewnia jej szerokie kręgi czytelników nawet o odmiennych zainteresowaniach. Mirosława Drozd-Piasecka P. Salner a kolektiv, Taká bola Bratislava, Bratislava 1991, s. 199 Nakładem wydawnictwa Słowackiej Akademii Nauk „Veda" ukazała się urocza książka popularnonaukowa o przedwojennej Bratysławie. Jej auto­ rzy, w tym trzech etnografów (V. Feglová, D. Luther i P. Salner), historyk (V. Obuchová) oraz archiwistka (E. Mannová), opierając się głównie na literaturze pamiętnikarskiej oraz współcześnie zapisanych relacjach 50 infor­ matorów, starali się odtworzyć obraz życia codziennego i odświętnego Braty­ sławy sprzed kilkudziesięciu lat. W dwunastu rozdziałach ukazane zostały chyba wszystkie ważniejsze przejawy aktywności społecznej, kulturalnej i towarzyskiej mieszkańców Bratysławy od schyłku X I X w. aż po lata 30-te. Wiele form aktywności bratysławian zaniknęło w okresie I I wojny światowej lub też niedługo po 1945 г. I może właśnie z tego powodu intencją redaktora i autorów było stworzenie dzieła o niekoniecznie przesadnych ambicjach naukowych, świet­ nie natomiast wypełniającego zadanie ukazania młodemu pokoleniu miasta �RECENZJE I OMÓWIENIA i jego tradycji w niedawnej przecież epoce ich rodziców czy dziadków. Nie dziwi zatem bardzo osobisty stosunek autorów do rodzinnego i dla nich miasta (wszyscy urodzili się po 1945 г.), a także dbałość o uchwycenie (na podstawie relacji i wspomnień) klimatu, rytmu, swoistych smaków i zapa­ chów - specyficznego powabu Bratysławy. A że było to miasto o wielu swoistych cechach niech świadczy fakt ukształtowania się ciekawej struktury etnicznej. Przestrzeń i klimat miasta, cała niemal jego kultura, były w X I X w. i początkach naszego stulecia kształtowane przez Niemców, Węgrów i Słowaków oraz, w małym stopniu, Żydów. Jeszcze u schyłku X I X w. przeważali Niemcy (do 60% ogółu ludności miasta), żartobliwie nazywani tutaj „kraxelhuberi". Ale już około 1910 r. proporcje między Niemcami i Węgrami wyrównały się (odpowiednio 42% i 40,5%). Słowacy stanowili nadal mniejszość (do 15%), na pozostałe grupy (Żydzi, Czesi i in.) przypa­ dało mniej niż 2,5%. Proporcje te w dużej mierze odwróciły się po utworze­ niu Republiki Czechosłowackiej. W krótkim czasie zaczęli przeważać Słowa­ cy (40-42%), na niekorzyść Niemców, a głównie Węgrów. Bratysława lat międzywojennych, to - w pamięci indagowanych przez etnografów informatorów oraz przedwojennych pamiętnikarzy - miasto licznych winiarni, kawiarni, restauracji, także piwiarni. Miasto miało sto­ sunkowo niewielką grupę bogatych przedsiębiorców (ze słynnym Batą na czele), a przede wszystkim dość zamożną i ruchliwą klasę średnią (kupcy, rzemieślnicy, drobni producenci, właściciele winnic) oraz warstwę urzę­ dniczą. Było ponadto ośrodkiem uniwersyteckim o poważnych tradycjach. Wpływy kultury niemieckiej były tutaj wszechobecne, odnosiło się to także do sfery rozrywki i życia towarzyskiego. Bardzo liczne winiarnie czy ka­ wiarnie, a także pięknie usytuowane restauracje, stanowiły prawdziwe oś­ rodki spotkań wielu bratysławian, czy to w kręgach przyjaciół i dobrych znajomych, czy też miejscowej bohemy. Okazją do ciągłych spotkań i biesiad był nie tylko czas wypoczynku sobotnio-niedzielnego, ale także liczne ceremonie i święta miejskie. Bodaj najbardziej demokratycznym miejscem towarzyskich zebrań były wewnętrzne podwórka domostw właścicieli winnic. Wspólne picie wina „pod viechou" było powszechne. Takich „lokali" istniało w Bratysławie końca lat 30-tych już ponad 800 - przy 35 ulicach! „Pod viechou" spotykali się ludzie wszystkich narodowości i wielu zawodów. Przy winie zacierały się podziały społeczne, różnice polityczne, etniczne. To były miejsca integracji społecznej o niebagatelnym znaczeniu. Ale do czasu. Wszystko upadło z nastaniem ery niemieckiego faszyzmu: wszak właścicielami ogromnej większości winnic byli przed wojną... Niemcy. To tylko jeden z charakterystycznych rysów ówczes­ nej rzeczywistości życia społecznego i kulturalnego Bratysławy. Innym była niezwykła wręcz akywność publiczna mieszkańców skupionych w ponad 600 różnego rodzaju stowarzyszeniach: oświatowych, kulturalnych, społecz­ no-politycznych, charytatywnych, kombatanckich, zawodowych i in. Wiele stowarzyszeń miało swoje doroczne uroczystości, jubileusze, święta. Wszyst- �RECENZJE I OMÓWIENIA 215 ko to dodawało miastu blasku i koloru. A trzeba jeszcze wspomnieć chociaż­ by o wspaniałym Dunaju, który i tutaj - podobnie jak w pobliskim Wiedniu (dokąd jeździło się po prostu „električkou") czy Budapeszcie - spełniał rozliczne funkcje. Autorzy nie pominęli także tematu osobliwych postaci, typów i fizjonomii, z typowym dla Bratysławy Schóner Náci na czele. Miniona rzeczywistość, może nieco idealizowana przez wielu wspomina­ jących tamte czasy, miała też swoje niedostatki, a także cienie życia społecz­ nego. Nie zapomnieli o tym autorzy pisząc rzetelnie o dzielnicach lumpenproletariatu i biedoty, pladze prostytutek czy żebraków. W ten sposób obraz przedwojennego życia bratysławian stał się pełniejszy, bliższy obiektywnej prawdzie. Na koniec kilka uwag o szacie edytorskiej, która zwraca uwagę niezwykłą starannością i dbałością o dobór interesujących (w tym wielu kolorowych) ilustracji. Co ciekawe, obok licznych fotografii znalazły się też reprodukcje ogłoszeń i reklam prasowych, co wydatnie podniosło atrakcyjność publikacji. Praktycznie, jak do tej pory, jest to jedyne opracowanie tego typu w naszej części Europy. I co jest jeszcze ważne, autorzy daleko wykroczyli poza problematykę kultury środowisk robotniczych, dotychczas dominującą w czecho-słowackiej (a także i polskiej) etnografii miasta. Z tego punktu widzenia należy dostrzec istotne walory omawianej pozycji, trudnej do prze­ cenienia jeżeli chodzi o możliwości inspirowania następnych tego rodzaju badań i studiów, także w Polsce. Andrzej Stawarz Svod etnografičeskich ponjaüj i terminov. Ětnografija i smežnye discipliny. Etnografičeskie subdyscypliny. Školy i napravlenija. Metody, Moskva 1988, ss. 223 Pozycję tę, będącą rezultatem współpracy etnografów radzieckich i nie­ mieckich (b. NRD) warto chyba przypomnieć w momencie przelewającej się właśnie przez środowisko polskich etnografów kolejnej fali dyskusji o nazwie dyscypliny. Jest to druga część z serii pod nazwą: „Svod etnografičeskich ponjatij i terminov". Pierwsza ukazała się w 1986 r. i nosiła tytuł: Socjal'no-ekonomičeskie otnošenija i socionormativnaja kul'tura. Zestaw prezentowanych haseł ma przede wszystkim służyć ukazaniu związków etnografii z innymi dziedzinami nauki, dyscyplinami wiedzy. Stąd m.in. hasła: paleoetnografia, etnografia historyczna, etnografia etniczna, etnogeografia, etnozoologia, demografia etniczna, etnografia agrarna, ekologia etniczna, etnografia normatywna, etnoarcheologja itp. Nie zabrakło, rzecz jasna, rozważań o takich podstawowych pojęciach, jak: Etnografia, Etnologia, Volkskunde, Vólkerkunde, Folklorystyka, Antropologia kulturowa i społeczna �216 RECENZJE I OMÓWIENIA i in. W sumie w części poświęconej związkom etnografii z innymi dyscyplinami oraz subdyscyplinom etnograficznym znalazło się 35 haseł. Omówienie po­ szczególnych terminów wzbogacono informacjami o najważniejszych pozycjach bibliograficznych. Druga część książki poświęcona jest przeglądowi głównych kierunków i szkół etnograficznych. Przegląd rozpoczyna się od radzieckiej szkoły etno­ graficznej i szkoły mitologicznej. Nie pominięto żadnego z klasycznych już dziś kierunków, poświęcając też nieco miejsca prądom mniej znanym, mniej popularnym w nauce światowej, które nie zdobyły tak powszechnego uzna­ nia, jak ewoluq'onizm, funkqonalizm czy strukturalizm, dyfuzjonizm, szkoła kulturowo-historyczna i in. Myślę tu m.in. o freudyzmie i neofreudyzmie, antropologii działania (action athropology, antropología dejstvija), teorii holokulturalizmu (holocultural theory) i in. Wśród haseł zwracają uwagę omówienia etnografii narodowych: radzieckiej, francuskiej, holenderskiej (szkoła amsterdamska i lejdeńska), fińskiej, szwedzkiej i chińskiej, stanowią­ cych - jak można przypuszczać - przykład wypracowania oryginalnych metod badawczych i zastosowania ich w badaniach naukowych, najczęściej dla ściśle określonych celów (zwłaszcza praktycznych - widać to wyraźnie na przykładzie szkoły chińskiej i holenderskiej). W tej części znalazło się 39 haseł charakteryzujących ważniejsze kierunki i szkoły etnograficzne. Można się jednak zastanawiać nad kryteriami doboru niektórych przy­ kładów, zwłaszcza dla prezentacji szkół narodowych. Czyżby etnografowie i etnolodzy innych krajów (poza wspomnianymi) ograniczyli się tylko do naśladownictwa? Czyżby nie wnieśli niczego nowego, oryginalnego do skarb­ nicy ogólnoświatowej wiedzy etnologicznej? W tym miejscu można by się także oddać rozważaniom nad - podnoszonymi nie tylko w naszym środowisku - kwestiami centrum i peryferii nauki, a zarazem zastanowić głęboko nad dorobkiem polskiej etnografii, etnologii, antropologii kul­ turowej oraz reprezentujących te dyscypliny (subdyscypliny?) ośrodków. Myślę, że trwająca obecnie dyskusja prędzej czy później zmusi nas do gruntownego rachunku sumienia, podsumowania dotychczasowych osią­ gnięć. Jestem przekonana, że nie mamy się czego wstydzić ani przed Zachodem, ani przed Wschodem. Dla wszystkich możemy być partnerami w dyskusji, w długofalowej współpracy badawczej, w wymianie publikacji. Nie należymy do bogatych krajów świata i większość ośrodków badawczych funkq'onuje na skromnym poziomie ekonomicznym. Naszym bogactwem jest natomiast spora grupa naukowców o głębokiej wiedzy, nieprzeciętnych zdolnościach i pracowitości, umiejętności oryginalnego i twórczego myślenia, o dorobku, którego nie powstydziłby się żaden uczony z wielkich - cen­ tralnych ośrodków naukowych. Ostatnia część pracy ma być w zamyśle poświęcona prezentacji metod etnograficznych. Część zamieszczonych tu haseł (wywiad, obserwacja, an­ kieta, kwestionariusz itp.) ukazuje jednak bardziej techniki badawcze. Wy­ daje mi się również, że i tu autorzy nie zastosowali jednolitych kryteriów �RECENZJE I OMÓWIENIA 217 doboru haseł. Omówili bowiem zaledwie cztery metody (funkcjonalno-strukturalną, porównawczo-historyczną, typologiczną i analizę składnikową), włączając omówienie pozostałych do haseł, których zadaniem jest prezenta­ cja kierunku lub szkoły. Te drobne, kosmetyczno-kompozycyjne usterki nie obniżają jednak zna­ cząco ogromnych walorów książki - podręcznika, encyklopedii, zestawu haseł, który - moim zdaniem - powinien znaleźć się na półce każdej podręcz­ nej biblioteki etnologicznej i w spisie podstawowych lektur etnografów, etnologów, antropologów (każdy znajdzie tu z pewnością wiele podstawo­ wych informacji ukazujących w sumie dorobek i interesujące dzieje naszej dyscypliny). Iwona Kabzińska-Stawarz „Ethnologia Europae Centralis. Časopis pro národopis střední, východní a jihovýchodní Evropy", Nr 1: 1992, ss. 93 Zła sytuacja ekonomiczna, brak sponsorów i dotacji nie przeszkodziły grupie czeskich i słowackich etnologów w wydaniu pierwszego numeru nowego czasopisma poświęconego - najogólniej mówiąc - etnologii Europy środkowej, wschodniej i południowo-wschodniej. Zamiarem członków Ko­ mitetu Redakcyjnego, wśród których znajdują się znane dobrze m.in. w Polsce nazwiska Václava Froleca (redaktor naczelny), Josefa Vařeki, Jany Volfovej, Bohuslava Beneša, Jána Botíka i in. - jest publikacja studiów i artykułów ukazujących procesy etnokulturowe i zmiany zachodzące w wa­ runkach i sposobie życia ludności zamieszkującej wymienione obszary Euro­ py. Redakcja zachęca ponadto do współpracy, dyskusji i rozważań nad zagadnieniami teorii, metodologii i szeroko rozumianej problematyki an­ tropologicznej. Jak wyjaśniono we Wstępie, impulsem do wydania „Ethnologia Europae Centralis" było poczucie konieczności naukowej integracji krajów Europy należących do byłego „bloku wschodniego" z resztą naszego kontynentu. Nie chodzi przy tym o zwykłą fuzję i naśladownictwo, lecz o lepsze wyko­ rzystanie teoretycznych i metodologicznych osiągnięć etnologii europejskiej, a także amerykańskiej antropologii kulturowej, przy jednoczesnym zachowa­ niu własnego, narodowego charakteru dyscypliny i dotychczasowych tradycji badawczych. Współczesny obraz etnologii europejskiej jest złożony i bogaty. Etnologia byłych krajów socjalistycznych zajmuje w nim miejsce szczególne. Mimo pewnego skażenia ideologią, ma ona przecież niekwestionowane osiągnięcia i wyraźną specyfikę. „Ethnologia Europae Centralis" ukazuje się w okresie burzliwych prze­ mian zachodzących na naszym kontynencie i nowych prób samookreślenia �218 RECENZJE I OMÓWIENIA się, nie pozostających bez wpływu na kulturę poszczególnych narodów (w tym także - na kulturę ludową). Istnieje dziś pilna konieczność wyjścia poza dotychczasowe obszary eksploraq'i, poszukiwania nowych metod pracy, przede wszystkim jednak - zaakcentowania obecności i roli etnologów w badaniu współcześnie występujących procesów. Etnolog nie może pozos­ tać obojętny wobec takich zjawisk jak: budzenie się świadomości odrębności etnicznej, określanie własnej tożsamości kulturowej, etnicznej, powstawanie regionów i in. Redaktorzy przyznają, iż procesy narodowościowe nie były dotychczas wnikliwie badane przez etnologów w naszej części Europy. Koncentrowano się też raczej na szukaniu podobieństw, tego co wspólne w kulturze poszczególnych państw i grup dowodząc, iż nastąpiła niemal całkowita unifikacja wzorów i integracja kulturowa, gdy tymczasem - co widzimy wyraźnie - pod przykrywką owej rzekomej unifikaqi toczył się proces utrwalania cech specyficznych dla kultury np. określonej grupy etnograficznej. Temu co wspólne i co odmienne w kulturze Europy, jej korzeniom, roli niektórych obszarów o szczególnym znaczeniu dla współczesnego obrazu kultury europejskiej (m.in. Karpaty, Bałkany), zmianom mentalności doko­ nującym się pod wpływem określonych wydarzeń historycznych i poszukiwa­ niom własnej tożsamości, inspirującym nowy humanizm, poświęcony jest artykuł Václava Froleca pt. „Przestrzeń kulturowa Europy środkowej i połu­ dniowo-wschodniej. Sfera kultury ludowej". Soňa Švecová natomiast ukazuje na przykładzie Słowacji jakże dziś aktualny problem istnienia grup etnograficznych i kształtowania się regio­ nów, dowodząc iż mimo silnych, odgórnych dążeń unifikacyjnych grupy te zachowały wyraźną odrębność kulturową (artykuł ilustrowany jest dwoma mapkami). Kolejny artykuł (Josefa Vařeki i Aleny Plessingerovej) jest próbą okreś­ lenia kierunków, rezultatów i celów badań tradycyjnego budownictwa wiej­ skiego w Czechach. Autorzy podkreślają m.in. konieczność zastosowania semiotyki do badania budownictwa, które jest nie tylko obiektem tzw. kultury materialnej lecz także swoistym centrum kulturowym, nadto - zja­ wiskiem ekonomiczno-społecznym. Zmiany w czeskiej obrzędowości weselnej i różne warianty wesela, roz­ patrywane w dwóch planach: znaczeniowym i ekspresyjnym, są natomiast tematem artykułu Václava Froleca. Integralną część tekstu stanowią foto­ grafie pochodzące z 1980 i 1986 г., które dokumentują ciągłość i aktualność pewnych tradycji, widocznych m.in. w stroju i obrzędach. Podstawowe problemy czeskiej etnografii: wypracowania nowych teorii i ich zastosowania do systematycznych badań tradycyjnej kultury ludowej rozważa Jan Souček. Wskazuje on niektóre dziedziny kultury, takie jak: muzyka, pieśni i szeroko rozumiany folklor, gdzie tradyq'e ludowe zachowa­ ne są do dziś. Ich przekaz a zarazem utrwalanie następuje m.in. poprzez rozmaite festiwale folkloru i ruch amatorski na wsi. Zastanawiając się nad �RECENZJE I OMÓWIENIA 219 przyczynami długotrwałego kryzysu w etnografii czeskiej i słowackiej autor nie wini wyłącznie sytuacji politycznej lat 1948-1989, lecz twierdzi, iż przy­ czyny te tkwią w konkretnych ludziach i mają czysto subiektywną naturę. Jin Langer zastanawia się natomiast nad nowymi koncepcjami i moż­ liwościami organizacji skansenów, które znalazły się obecnie na rozdrożu. W pierwszym numerze „Ethnologia Europae Centralis" zamieszczono ponadto wspomnienia o dwóch znaczących dla etnografii postaciach: An­ tonina Václavíka i Petra Bogatyreva. Odrębny dział stanowią Recenzje, omawiające najnowsze osiągnięcia wydawnicze etnografii czeskiej, słowackiej i węgierskiej. Miejmy nadzieję, że - zgodnie z zamierzeniem twórców pisma - „Ethno­ logia Europae Centralis" stanie się platformą wymiany myśli, doświadczeń i obserwacji oraz naukowej dyskusji i miejscem integracji etnologów europej­ skich, a także tytułem, po który sięgać się będzie równie chętnie, jak po czasopisma mające już ugruntowaną pozycję w świecie etnologicznym. W imieniu własnym i Redakcji „Etnografii Polskiej" życzę twórcom i współ­ pracownikom nowego pisma, by ich marzenia spełniły się i by wprowadziło ono nowe, ożywcze prądy do etnologii europejskiej. Iwona Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74a74672def1824c8fffb06d18d0ff9f.pdf 75c37ac6223cf03a40fcaa25028eedd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3593 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3370 Title A name given to the resource Dlaczego apokryfy? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.94-95 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PAMIĘĆ STAROWIEKU. APOKRYFY Dlaczego „apokryfy"? Magdalena Zowczak Jako kryptonim b a d a ń , k t ó r y c h fragmentaryczne w y n i k i tu prezentujemy, s ł u ż y ł o nam nieraz o k r e ś l e n i e „ a p o k r y f y " . T o h a s ł o , rozumiane w jego potocznym znaczeniu, c h o c i a ż jest s k r ó t e m , dalekim od precyzyjnego w y j a ś n i e n i a celu, sygnalizuje jednak, że nie m o ż e tu b y ć mowy o o g ó l n e j charakterystyce religijności P o l a k ó w z a m i e s z k u j ą c y c h W i l e ń s z c z y z n ę . N i e cho­ d z i ł o t e ż w y ł ą c z n i e o najbardziej a r c h a i c z n ą w a r s t w ę w i e r z e ń , z a c h o w a n ą tam lepiej niż w Polsce. Nie powoduje bowiem naszymi poszukiwaniami nostalgia za p r z e s z ł o ś c i ą , lecz raczej zainteresowanie, w j a k i s p o s ó b w p ł y w a ona na obraz rzeczywis­ t o ś c i , stając się ź r ó d ł e m z a s k a k u j ą c y c h zagadek. O b o k d a w n y c h w i e r z e ń wtopionych w katolicyzm nie mniej i n t e r e s o w a ł y nas z w i ą z a n e z nimi specyficzne {nie zawsze z r e s z t ą sprzeczne z kanonem) interepretacje Biblii, dokonywane nieraz z p e w n o ś ­ cią adhoc, w odpowiedzi na nasze dziwaczne ( c h o ć zasadnicze) pytania. Dlaczego w i ę c „ a p o k r y f y " ? P o n i e w a ż , j a k s ą d z ę , s t a n o w i ą one dobry punkt wyjścia do opisu ludowej postaci religii; d o s t a r c z a j ą c wiedzy na temat duchowej r z e c z y w i s t o ś c i w s p ó l n o t y , w i ą ż ą się z p o j ę c i e m ojczyzny lokalnej w sferze interpretacji uniwersalnych symboli i w a r t o ś c i o w a n i a - w z w i ą z ­ ku z nimi - z d a r z e ń oraz ich a t r y b u t ó w . T a k a w ł a ś n i e „ w i a r a d o m o w a " jest celem naszych rekonstrukcji, z a ś „ a p o k r y f y " c h a r a k t e r y z u j ą j ą lepiej, n i ż to, co powszechne w w i ę k s z o ś c i katolickich w s p ó l n o t . Zasadnicza t o ż s a m o ś ć w i e r z e ń P o l a k ó w z a m i e s z k u j ą c y c h W i l e ń s z c z y z n ę wobec tych, k t ó r e n i e g d y ś f u n k c j o n o w a ł y b ą d ź trwają do d z i ś na terenie Polski, pozwala na ich o s t r o ż n e ł ą c z e n i e we w s p ó l n y c h syntezach. O d L i t w i n ó w dobrze m ó w i ą c y c h po polsku u z y s k i w a l i ś m y na tych terenach podobne informacje; czasem z a w i e r a ł y one więcej a r c h a i z m ó w b ą d ź - a m o ż e przede wszystkim c e c h o w a ł a je w i ę k s z a swoboda interpretacji w sto­ sunku do katolickiego kanonu. Wiele z rejestrowanych przez nas w i e r z e ń nie n a l e ż y do o g ó l n i e znanego repertuaru, przeciwnie trudno do nich b y ł o nieraz d o t r z e ć ; rekonstrukcje nie opierają się jednak n a odosob­ nionych informacjach, nie popartych wypowiedziami z innych r o z m ó w b ą d ź dawniejszymi przekazami ź r ó d ł o w y m i . Rolnictwo W i l e ń s z c z y z n y jest ubogie, gospodarstwa przypo­ minają wioski spod D ą b r o w y B i a ł o s t o c k i e j czy z gminy D u b i e n ­ ka sprzed kilkunastu lat. D o niedawna rolnicy dysponowali tylko niewielkimi d z i a ł k a m i przyzagrodowymi. Z a c h o w a ł o się sporo drewnianego budownictwa, a n i e k t ó r e wioski k o ł c h o z o w e podobne są do Osiedla Przyjaźń na Jelonkach, pozostawionego przez budowniczych P a ł a c u K u l t u r y . Betonowe bloki n a l e ż ą do nowszej generacji i są rzadsze n i ż na naszych wsiach. U d e r z a brak s p r z ę t u rolniczego i swoista prostota ż y c i a , obywanie się m a ł y m dobytkiem; p o d k r e ś l a ł n i e g d y ś te cechy prof. Witold D y n o w s k i , u z n a j ą c j e za charakterystyczne dla tej kultury. Z w r a c a zarazem u w a g ę o b f i t o ś ć s p r z ę t u R T V . Telewizory k r ó l o w a ł y niepodzielnie w domach z w ł a s z c z a wtedy, gdy w pro­ gramie rosyjskim w y ś w i e t l a n o senal p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i Bogatyje toie płaczut', nieraz m u s i e l i ś m y u c z e s t n i c z y ć w p r z e ż y ­ waniu perypetii p i ę k n e j i uczciwej M a r i a n y , k o l e ż a n k i ulubionej przez n a s z ą w i e ś Izaury. Jej przygody ś l e d z o n o nawet w sklepach i s t o ł ó w k a c h . Z a p a d ł mi w p a m i ę ć malowniczy widok kobiet w b i a ł y c h fartuchach i chustkach na g ł o w a c h , s i e d z ą c y c h r z ą d k i e m przed m a ł y m kolorowym telewizorem w barze w cent­ rum Solecznik, gdy z a j r z a ł e m tam w pewne s ł o n e c z n e p o p o ł u d ­ nie w nadziei na obiad. C z ę s t o też o d w o ł y w a n o się w rozmowach do p r o g r a m ó w telewizyjnych, c h c ą c d o d a ć powagi swym infor­ macjom, i to w d o ś ć niespodziewanych momentach, np aby 94 o p i s a ć , j a k w y g l ą d a d i a b e ł albo c z y ś c i e c . D u ż y m powodzeniem c i e s z y ł y się t e ż telewizyjne seanse Kaszpirowskiego. C i e k a w a jest p l a s t y c z n o ś ć , dzięki k t ó r e j dawne wierzenia czy zwyczaje dostosowywane są niekiedy do nowych w a r u n k ó w I tak w W i e l k ą S o b o t ę święci się z a p a ł k i , by z a p a l i ć nimi w kuchence gazowej, z a ś chleb Św. Agaty s ł u ż y j a k o środek ochronny przeciw celnikom, by nie zabrali p r z e w o ż o n y c h p r z e d m i o t ó w , podobnie j a k u ż y w a n o go dla ochrony p ó l p r a dzikami, ż e b y nie zryły kartofli. Pewna starsza kobieta th c z y ł a , ż e trzeba się m o d l i ć za L e n i n a , bo on nie m y ś l a ł , że się ti ludzi przez niego zmarnuje. „Ja się za niego m o d l i ł a - opowiadi la szła do autobusu, patrzę leż} rubel z Leninem, 1 o cud, Do d z i ś go c h o w a m . " O b r z ę d o w o ś ć w y m a g a j ą c a zbiorowego d z i a ł a n i a . pielgrz> i formy teatralne, ź l e widziane w radzieckim systemie, zapadł) w n i e p a m i ę ć w stopniu w i ę k s z y m jeszcze n i ż w Pol¬ see; np. nikt j u ż nie p o t r a f i ł w y t ł u m a c z y ć o b e c n o ś c i Królowej w ś r ó d k o l ę d n i k ó w , k t ó r z y obchodzili wsie z okazji T r z e c h Króli ( c h o d z i ł o zapewne o Sybillę). Z a n i k tych z w y c z a j ó w jest z pew­ n o ś c i ą j e d n ą z przyczyn n i e z w y k ł e j rangi takich z e s p o ł ó w jak Kapela Wileńska czy Wileńszczyzna, k t ó r a skupia do dziś najbardziej u z d o l n i o n ą m ł o d z i e ż . Natomiast podania z w i ą z a n e z h i s t o r i ą l o k a l n ą , nawiązujące do kampanii n a p o l e o ń s k i e j czy p o w s t a ń , oraz etymologie ludo­ we t ł u m a c z ą c e nazwy m i e j s c o w o ś c i , z a c h o w a ł y się lepiej niż u nas. D o t y c z y to c h y b a nie tylko w i l e ń s z c z y z n y . N a Laudzte p a m i ę t a n o o „ C z y c z y ń s k i m " z U p i t y ( s t a r o ś c i e Sicińskim), zabitym za s w ą n i e g o d z i w o ś ć przez piorun. „I potem nosili j< w s z ę d z i e do Ż y d ó w do k a r c z m ó w . Stawili do k ą t a , ż e b y dali si Ż y d z i napie /;i darmo, a Żydzi bali sic jego strasznie." H i s t o r i ę * z n a l e ź ć m o ż n a w nieznanej naszej r o z m ó w c z y n i balladzie Mic­ kiewicza Popas w Vpicie, gdzie starosta „ N i e znalazłszy na ziemi świeconej spoczynku, Strasząc ludzi, rzec m o ż n a , wala się po rynku. Bo go nieraz dziad jaki uniósłszy z cmentarza Wlecze w szabas do karczmy straszyć arendarza." M a t e r i a ł y nasze m o g ł y b y b y ć zapewne i n t e r e s u j ą c y m prz czynkiem do wzajemnego przenikania się folkloru i literatury. Problem jednak nie ogranicza się do ludowych w i e r z e ń i C h o d z i t a k ż e o p e j z a ż , a t m o s f e r ę , k t ó r e chwilami w y d a j ą siętt bardzo znane; ś w i a t ł o , kolory z a c h o d ó w s ł o ń c a jak z barkowycb o b r a z ó w , w i e ż e w i l e ń s k i c h k o ś c i o ł ó w , cienie o b ł o k ó w , p w a j ą c e się po rojstach czy l e ś n y c h p a g ó r k a c h g d z i e ś w okolic* Dziewieniszek i Solecznik, s k ą d niedaleko j u ż do Bieniakot miejsca spoczynku M a r y l i Puttkamerowej. W y o b r a ż o n a Liw trwa w naszej kulturze i wyostrza w r a ż l i w o ś ć n a tamtejs krajobrazy. D o d a ć trzeba bogactwo ś p i e w n e j kresowej pol­ szczyzny starszego pokolenia oraz r y t u a l n ą g o ś c i n n o ś ć (ti'*~ L i t w i n ó w ) , k t ó r a nie dopuszcza do takiej sytuacji, j a k w i nym p r z y s ł o w i u : b y ł o wszystkiego pod dostatkiem. brakoW tylko przymusu - a zatem d ł u g i e gorliwe namawianie T e r m i n ó w apokryf, „apokryf ludowy" u ż y w a n o r ó w n i e ż c z ę s t o w bi niach tradycyjnej wizji ś w i a t a , prowadzonych w latach 70-tych w Kate* Etnografii UW. Obejmowano tym h a s ł e m wierzenia d o t y c z ą c e mitu kosnt* gonicznego, wierzenia o ś w i ę t y c h , i o postaciach demonologii I " * * Por. m i n - L Stomma. Materiały z b a d a ń terenowych p r o w a d z a j w r a m a c h problemu w ę z ł o w e g o 11-1-3 ( K U L podtemat III. w: Antropologia kultury wsi polskiej XIX w, W-wa 1986; a także por. c y * " . Święta po polsku „Tygodnik Powszechny", lata 1973-77, m i n wteksiatf Joanny i R y s z a r d a Tom ick ich i Por t a k ż e Joann* I szard Tomiccy Drzewo życia. W-wa 1974 �n o ż v w a n i a b o ż y c h d a r ó w , k t ó r e m u tylko niewychowany gbur ulega bez ż a d n e g o oporu. P r z e t r w a ł o na Litwie wiele osobliwych s ą d ó w na temat ż y d ó w . Pozostawili tam oni nie m n i e j s z ą p u s t k ę niż w Polsce. r o z m ó w c y nasi nieraz p o w o ł y w a l i się na opowiadania swych dawnych s ą s i a d ó w , k t ó r e m i a ł y z n a c z ą c y w p ł y w na wierzenia i interpretacje Biblii. Konflikt etniczny, k t ó r y rzuca c i e ń na o b e c n ą s y t u a c j ę Wileńszczyzny, znajduje wprawdzie pewne odbicie w wierze­ niach z w i ą z a n y c h z m i t o l o g i ą n a r o d o w ą , lecz jest omawiany w opracowaniach naszych k o l e g ó w , z k t ó r y m i p r o w a d z i l i ś m y wspólne badania przez ostatnie cztery lata. Pisałam o zaniku pielgrzymek w okresie radzieckiej w ł a d z y . Na W i l e ń s z c z y ź n i e istniał jednak jeden wyjątek od tej reguły: Ostra Brama, k t ó r a p r z y c i ą g a ł a p i e l g r z y m ó w t a k ż e przed „ w y ­ buchem w o l n o ś c i " , z w ł a s z c z a w D n i a c h O p i e k i M a t k i Boskiej, trwającym przez t y d z i e ń (od 11 X I ) ś w i ę c i e Ostrobramskiej Madonny. Jej kult p r z e t r w a ł nienaruszony: jest to jedyne miejsce powszechnie uznawane za cudowne. Istotnie n i e z w y k ł e miejsce, w centrum W i l n a , miasta wielu k o ś c i o ł ó w , gdzie oblicze N a j ­ świętszej Panny s p o g l ą d a dniem i n o c ą na ludzi w w ą s k i e j ulicy: przypadkowych p r z e c h o d n i ó w , p i e l g r z y m ó w , zawsze tu obec­ nych ż e b r a k ó w i s p r z e d a w c ó w d e w o c j o n a l i ó w . D o s t ę p n o ś ć wizerunku, jego odwieczny u d z i a ł w życiu miasta (na co z w r a c a uwagę w swej p i ę k n e j monografii Ostrobramskiego obrazu Maria K a ł a m a j s k a - S a e e d ) p r z y c z y n i ł y się z p e w n o ś c i ą do jego kultu. Niewielkich r o z m i a r ó w sanktuarium przenika się z ruch­ liwa ulicą, k t ó r a w ł a ś c i w i e stanowi jego i n t e g r a l n ą c z ę ś ć . T a kameralna przestrzeń dostarcza takich w r a ż e ń , ż e ze smutkiem myśli się o coraz w i ę k s z y c h i coraz bardziej pustych w s p ó ł c z e s ­ nych k o ś c i o ł a c h . Bogata symbolika obrazu Marii Bramy Niebieskiej umieszczonego w tak u k s z t a ł t o w a n y m otoczeniu z powodzeniem służy r ó ż n o r o d n y m poziomom i formom religij­ ności: od wizji i mistycznych uniesień poprzez b ł a g a l n e modlitwy o cuda, o k t ó r y c h ś w i a d c z y bogactwo w o t ó w , o b o w i ą z k o w e ofiary dla tutejszych ż e b r a k ó w , aby dusze bliskich z m a r ł y c h znalazły ukojenie aż po zabiegi magiczne m a j ą c e ś c i ą g n ą ć kare bożą na znienawidzonego s ą s i a d a s a Typowa dla tutejszej tradycyjnej religijności p o z o s t a ł a opinia podsłuchanej przez Antoniego G o ł u b i e w a przekupki, t ł u m a c z ą ­ cej wyższość M a t k i Boskiej Ostrobramskiej nad C z ę s t o c h o w s k ą nieobecnością D z i e c i ą t k a Jezus, d z i ę k i czemu m o g ł a się z w i e r z y ć tej pierwszej z p e ł n ą d y s k r e c j ą , j a k kobieta kobiecie. P o d z i e l a j ą tę opinię nasi r o z m ó w c y : „żona 7, mężem pokłócili się czy podarli nawet i ta żona zagniewana mówi: dam na mszę za niego, żeby tam Pan Bóg jego skarał. Ale druga kobieta lak radzi: tylko nie dawaj do Pana Jezusa a do Matki Boskiej, bo to wiesz - mężczyzna za mężczyzną." Nawiasem m ó w i ą c , tę c h a r a k t e r y s t y c z n ą p o s t a w ę zarejest­ rował Julian K r z y ż a n o w s k i , u m i e s z c z a j ą c streszczenie podob­ nego tekstu w swej klasyfikacji w ą t k ó w bajkowych, pod n a g ł ó w ­ kiem Zaufanie kumoszki do Matki Boskiej ( T . 1489, warianty lwowski i b i a ł o r u s k i ) . Przykładem podobnego sensualizmu m o ż e b y ć o p o w i e ś ć wotum, z w i ą z a n a z ukaraniem T a t a r a , k t ó r y c h c i a ł wystrzelić do obrazu w Ostrej Bramie: 0 ..No to m ó w i ą , że Matka Boska uczyniła cud. O d tego niewierzącego oderwała się ręka i leciała. Ale w którym to wieku, to nie wiem. Ręka ta leciała i padła tam pod kościół Św. Jana, i na kościele Św. Jana był taki ołtarzyk, teraz po mojemu on chyba zniszczony, i w tym miejscu spadła ta jego ręka i na tą intencję był zrobiony ołtarzyk na ścianie kościoła." . tej samej rozmowie w y r a ż a się wiara w c u d o w n ą moc Wizerunku: w uzdrawiała Matka Boska. K t o prosi, kto błaga, kto idzie, modli się, zawsze j a k o ś ulży człowiekowi, c h o ć w nerwach, c h o ć w współczuciu, człowiek dobrze się czuje jak odchodzi od Matki oskiej Ostrobramskiej jakoś weselej lżej się żyje świat druai no to tak." Pojawiają się t a k ż e wypowiedzi ś w i a d c z ą c e o p r z e ż y c i a c h któ\v "?' J a r d z i e j dobitna pochodzi z L a u d y , od kobiety, dlo* 8 y m o w a ł a k i e d y ś w chorobie do sanktuarium w SzyZ p , e l c h ; r z n a b „Jak j a weszłam do kaplicy ( n a o k o ł o j a szłam kolanami, a do kaplicy weszłam j u ż nogami), to zobaczyłam figurę Matki Boskiej. Ja tak przeraziłam się, mnie zdaje się, że żywe oczy patrzą na mnie. Oparłam się o ścianę i ja poczułam się milionową cząsteczką o tego pyłku, co czasami bywa w pokoju przed słońcem, l j a stałam przy ścianie i lękałam się więcej popatrzeć. Przecież j a nie warta jestem, zeby Matka Boska na mnie żywymi oczami popatrzyła (...). Podobne d o ś w i a d c z e n i a lezą byc m o ż e u podstaw legend o obrazach, z k t ó r y c h ś w i ę t e oblicza patrzą wprost na c z ł o w i e k a , bez w z g l ę d u na to, gdzie stanie; takim m a byc wizerunek Madonny w Trokach. U z n a n y m w ś r ó d naszych r o z m ó w c ó w wizjonerem b y ł Alek­ sander ( O l e ś ) I w a s z k o ze wsi Popiszki. k t ó r y p r z e p o w i a d a ł w czasie wojny p r z y s z ł e zdarzenia i losy indywidualne. Był B i a ł o r u s i n e m i na co d z i e ń p o s ł u g i w a ł się tzw. prostym j ę z y k i e m , ale ś w i a d k o w i e t w i e r d z ą , że gdy w p a d a ł w trans, m ó w i ł c z y s t ą polszczyzną. „ten prorok, jak jemu nadchodzi ta godzina modlić się, to on stanie, bierze krzyż i tylko tak trzy razy wzdechnie. Ale tak on mówi pól godziny, ale żeby on mrugnął! O n robi się taki biały i taki zimny, zimny - j a jego trzymałam za rękę. O n opowiada, opowiada i nie mrugnie! A potem jak to wszystko powie, pomodli się wtedy znowu tak wzedchme trzy razy, tak jak umierający. Mrugnie oczkami i powie tak: C z y ja co tutaj mowjł. 1 znowu normalny człowKk. Nie znam w y r a ź n y c h k r y t e r i ó w k t ó r e by p o z w o l i ł y wy­ z n a c z y ć z gory idealnego r o z m ó w c ę do naszego lematu. Niekie­ dy pierwszy napotkany w wiosce c z ł o w i e k w towarzyskiej p o g a w ę d c e rzuca od niechcenia j a k i e ś zdanie, w p r a w i a j ą c e słuchacza w osłupienie i j u z mc więcej me potrafi do niego d o d a ć (nie bez znaczenia jest tu wspomniane bogactwo w i l e ń s ­ kiej polszczyzny, j a k ą p o s ł u g u j e s i ę starsze pokolenie, czy interesujące twory j ę z y k a „ p o prostu"). C z a s a m i trafia się specjalista, d z i e l ą c y z nam. zainteresowania; m o ż e byc on jednak a n a l f a b e t ą albo m i ł o ś n i k i e m literatury religijnej, szanowanym gospodarzem b ą d ź l e k c e w a ż o n y m biedakiem. R z a d k o n a l e ż y do m ł o d s z e g o pokolenia, c z ę s t o o b o j ę t n e g o lub w y k a z u j ą c e g o n i e z n a j o m o ś ć tej materii. N a W i l e ń s z c z y ź n i e b y w a to c z ę s t o osoba umiejąca zamawiać, czyli p o s i a d a j ą c a „magnes w oczach" i t a j e m n ą w i e d z ę o ś w i ę t y c h s ł o w a c h , l e c z ą c y c h ludzi oraz z w i e r z ę t a z r ó ż n y c h p r z y p a d ł o ś c i , bo p o c h o d z ą od samego Wielkiego L e k a r z a . T r z e b a jednak p o w i e d z i e ć , ż e nawet spec­ jalista m o ż e w d w ó c h o d r ę b n y c h rozmowach u d z i e l a ć innych odpowiedzi na nasze pytania, podobnie j a k my wszyscy, gdy zastanawiamy się nad znaczeniem j a k i c h ś symboli czy sensem z d a r z e ń . Dlatego tak niezmiernie w a ż n y jest kontekst k a ż d e j informacji w o b r ę b i e wypowiedzi, w odniesieniu do postawione­ go pytania, wreszcie w całej rozmowie, k t ó r a powinna być zapisana w całości j a k o dialog, wraz z t o w a r z y s z ą c y m i okolicz­ n o ś c i a m i ( z w ł a s z c z a brak uwag co do g e s t ó w r o z m ó w c y m o ż e w p ł y n ą ć na jego opaczne zrozumienie). J e d y n ą w ł a ś c i w ą f o r m ą uzyskania tego rodzaju wiedzy jesi taka r o z m o w a , w której pytania w p a d a j ą w s ł o w o monologowi r o z m ó w c y , dzięki czemu za k a ż d y m n a s t ę p n y m razem m o ż n a w coraz w i ę k s z y m stopniu o d w o ł y w a ć się do r e a l i ó w w ł a ś c i w y c h danej s p o ł e c z n o ś c i . U z y s ­ kujemy o c z y w i ś c i e w ten s p o s ó b informacje tak rozproszone, jak to tylko m o ż l i w e , ale zarazem m o ż e m y w s t ę p n i e o c e n i ć ich w i a r y g o d n o ś ć (wypada też tu w s p o m n i e ć takie techniczne zabiegi kwestionariuszowe, j a k np. powtarzanie tych samych p y t a ń w r ó ż n y c h grupach tematycznych b ą d ź inaczej sfor­ m u ł o w a n y c h , a t a k ż e istotne znaczenie biografii r o z m ó w c y ) . Dalsza weryfikacja odbywa s i ę poprzez p o r ó w n a n i e wielu r o z m ó w ( w a ż n e , by p r o w a d z i ł y je r o ż n e osoby) oraz zestawienie z literaturą, a z w ł a s z c z a z analogicznymi ź r ó d ł a m i tworzonymi w literaturze etnograficznej A n a l i z a taka jest zatem nie mniej konkretna, niż w przy­ padku ź r ó d e ł zastanych, c h o c i a ż n i e b e z p i e c z e ń s t w o forsowania za w s z e l k ą c e n ę swoich p o m y s ł ó w z w i ę k s z a się wielokrotnie, jeśli autor interpretacji jest zarazem w s p ó ł a u t o r e m ź r ó d ł a . Ostateczna synteza ma charakter modelu, gdzie informacje p o c h o d z ą c e ze ź r ó d e ł tworzonych s t a n o w i ą czasami zaledwie punkt wyjścia b ą d ź u z u p e ł n i e n i e tego, co znajduje się w literatu­ rze. O c z y w i ś c i e jest to m ó j model, jeden z wielu m o ż l i w y c h , c h o c i a ż w e d ł u g mnie najlepszy. Jeśli w i ę c ktokolwiek jest w posiadaniu informacji, k t ó r e go z b u r z ą , m o ż e m y w s p ó l n i e z b u d o w a ć doskonalszy. 95 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0576f59dc9d9a416b582f507e3f15f2.pdf a01a7e76fb7dcc83084d9aac7b83d4f6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5269 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource praca - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4891 Title A name given to the resource Homo faber czy homo ludens? / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.117-135 Creator An entity primarily responsible for making the resource Laskowska-Otwinowska, Justyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi HOMO FABER CZY HOMO LUDENS?* CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 1 Najsmutniejsze jest to, że jedyną rzeczą, jaką człowiek może robić przez osiem godzin dziennie, jest praca. Nie da się jeść przez osiem godzin dziennie ani pić przez osiem godzin dziennie, ani kochać się przez osiem godzin dziennie -jedyne, co można robić przez osiem godzin, to praca. Z tej przyczyny człowiek doprowadza siebie samego i wszystkich innych do tak pożałowania godnego stanu, William Faulkner Working general and a career in particular makes us less than human and support from public funds through the Department of Social Security is no more reprehensible than a salary obtained from a university for research in Sanscrit, and far less than a salary obtained for work on advertising or munitions, Frank Musgrove Wiosną 2002 roku, dzięki uprzejmości Instytutu Etnologii i Antropologii Kul­ turowej Uniwersytetu Warszawskiego, rozpoczęłam zajęcia ze studentami Studium Wieczorowego nad tematem postrzegania nowoosadników przez ludność wiejs­ ką, rdzenną oraz percepcji odwrotnej, tj. rolników przez nowoosadników. Badania prowadzone były w okolicach Lubartowa i Olsztyna. W trakcie czterech wyjaz­ dów terenowych, jedenastosobowa grupa zebrała ok. 300 wywiadów. W niniejszej pracy wyniki badań uzupełniam wnioskami Waldemara Kuligowskiego, dotyczą­ cymi postrzegania nowoosadników - artystów - lalkarzy z Kliniki Lalek przez ludność miejscową z okolic Wolimierza, zebranymi w trakcie prowadzonych przez niego badań w listopadzie 2002 roku. Jednym z efektów moich badań było dostrzeżenie ogromnej różnicy w podejściu do pracy między rolnikami a prze­ siedleńcami. Refleksja na temat tych różnic doprowadziła mnie do rozważań na temat zmian cywilizacyjnych przejawiających się w propagowaniu nowych mo¬ deli pracy i postaw wobec zatrudnienia. 2 * * * * Artykuł dedykuję prof. Annie Zadrożyńskiej Artykuł jest rozszerzonym fragmentem książki mojego autorstwa pt. Globalne przepływy a obecność nowoosadników na wsi polskiej (2008). Określenie używane wobec osób, które przesiedliły się z miast na wieś, w różne regiony Pol­ ski i stworzyły grupy osadnicze współpracujące ze sobą. Są to na ogół artyści, ale też osoby z wyższym wykształceniem rolniczym czy pracownicy nauki. Na ogół łączy ich aktywne zaintereso¬ wanie ekologią. 1 2 �118 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA 3 Na temat etosu pracy rolników pisało już wielu badaczy . Anna Zadrożynska opisywała zapatrywania na wartość pracy porównując tradycyjny model pracy rol¬ nika, przejściowy model reprezentowany w pracy niegdysiejszych PGR-ów oraz model miejski (Zadrożyńska 1983). Barbara Fedyszak-Radziejowska wymieniła cztery modele etosu pracy rolników: tradycyjny, agrarystyczny, miejsko-marksistowski i etos rolnika-producenta (Fedyszak-Radziejowska 1992). Model tradycyjny opierał się na postrzeganiu pracy jako wartości centralnej, autotelicznej. Wokół pracy zbudowany był system innych wartości, wypełniała ona życie całej rodziny chłopskiej. Kontekst emocjonalny pracy, szczególnie fizycz¬ nej, był zawsze pozytywny. Zajęcia nie będące pracą zwano próżnowaniem i silnie tępiono. Praca stanowiła źródło prestiżu i zamożności, była treścią codziennego życia (Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 33). Nie podejmowanie pracy traktowano bardzo krytycznie, a nawet naznaczano sankcją religijną: żadnego chorowania nie było. To był prawie wstyd; kara boska go spotka, jak się w dzień położy - cytowała swych respondentów Anna Zadrożyńska (1983, s. 147). Zinternalizowany poprzez socjalizację etos pracy kształtował chłopskie postawy wobec pracy. W etosie tym mieściła się norma stałej krzątaniny, pracy ciężkiej, prymatu pracy nad konsumpcją, całkowita dyspozycyjność wobec rodzinnego gospodarstwa. Kształt organizacji pracy wyznaczał inne normy, takie jak prymat wspólnoty nad preferencjami jed¬ nostki, pomoc wzajemną opartą głównie na pokrewieństwie, a w dalszej kolej¬ ności sąsiedztwie. Była ona jednocześnie formą życia społecznego i kulturalnego (Zawistowicz-Adamska 1951, s. 50), organizowała bowiem dzień powszedni w nienormowanych odcinkach czasu. W tradycyjnym modelu opisanym przez Zadrożyńską nie było wolnego czasu. Czas pracy uzupełniano zabawą, nie rozdzie­ lając tych dwóch form działania (1983, s. 221). Szczególną wartość pracy rozpo¬ znać możemy w tradycyjnym światopoglądzie, dzielącym czas i przestrzeń na oswojone, codzienne miejsce pracy oraz czas i miejsca odświętnej „nie-pracy". Opisany przez Fedyszak-Radziejowską agrarny model etosu pracy wiąże autorka z obecną na wsi polskiej okresu międzywojennego, ideologią agrarystyczną, zwią¬ zaną z ruchem ludowym: „W agraryzmie praca i zawód rolnika darzone były ogromnym szacunkiem, osadzone w pozytywnym kontekście emocjonalnym. Właściwości pracy chłopskiej tworzyły zestaw wyjątkowych zalet. Samodzielność, twórczość, poczucie odpowiedzialności za własne gospodarstwo, ale i za cały naród, który trzeba wyżywić, wszechstronność umiejętności, zdolności kierownicze [...], poczucie wolności i niezależności, przywiązanie do ziemi - ojczyzny, wszystkie te cechy stanowiły o wyjątkowej roli społecznej chłopów" (Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 35). O kultywowaniu tego etosu wśród chłopów polskich zaświadczają wyniki badań prowadzonych przez Krystynę Łapińska-Tyszkę w połowie lat 1980. Autorka, analizując materiał biograficzny zamieszczany na łamach gazety Gromada - Rolnik Polski dostrzega, wśród starszego pokolenia pamiętnikarzy, obecność silnie zinternalizowanych norm etosu agrarystycznego (1992, s. 93). Z autodefinicji zawodu rolnika zanotowanych przez autorkę wyłaniają się w pierwszej kolejności 3 Anna Zadrożyńska (1983), Krystyna Łapińska-Tyszka (1992), Barbara Fedyszak-Radziejowska (1992), Maria Halamska i inni (2003), Eugenia Jagiełło-Łysiowa (1969) i inni. �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 119 cechy takie, jak współdziałanie z przyrodą, w niemal mistycznym, świętym związ­ ku . Rolnik to dziecko natury - cytuje autorka jedną z wypowiedzi (tamże, s. 85). Zawód ten postrzegany jest, przez samych respondentów, nie tylko jako praca, ale wręcz całościowy styl życia. Jego istotą jest służba ziemi, posłannictwo, niemal „święte niewolnictwo" (tamże, s. 86). Pracę się kocha, jest się z niej dumnym. Te normy etosu pracy rolnika mają, według autorki, cechy agrarystyczne. Jedno¬ cześnie zauważa ona zmianę podejścia do pracy u młodych rolników. Odchodząc od agrarystycznego podejścia do pracy jako działania obywatelskiego, młodzi ludzie skupiali się na jej roli prorodzinnej. Jako istotne, podkreślali cechy takie jak: produktywność i efektywność pracy (tamże, s. 91). Wprawdzie odrzucali wzór ciężkiej pracy, ale za istotny uważali pewien „sentyment", zamiłowanie do ziemi i zajęć z nią związanych (tamże, s. 94). Interesującym fragmentem książki Łapińskiej-Tyszki jest ukazanie wypowiedzi osób powracających z miasta na wieś, do zawodu rolnika. Pamiętniki migrantów ukazują odmienność stosunku do pracy na gospodarstwie wobec zasiedziałych mieszkańców wsi. Pewne jej cechy, a zwłaszcza kwestia czasu wolnego, uważane powszechnie przez rolników za wadę, były traktowane przez migrantów całkiem inaczej: „W pamiętnikach migrantów na wsi problem wolnego czasu jest prawie nieobecny. Przeciwnie, mówi się o walorach innego stylu życia codziennego, jak na przykład nienormowany czas pracy" (Łapińska-Tyszka 1992, s. 142). Wśród powracających na wieś potomków chłopskich, którzy poznali styl pracy w mieście, najczęściej spotykanym określeniem, oddającym stosunek emocjonalny do pracy było słowo „satysfakcja". Również wśród nowoosadników, o których będzie mowa w dalszej kolejności, często padało to określenie w odniesieniu do pracy. Ze względu na ramy artykułu oraz dezaktualizację modelu miejsko-marksistowskiego (więcej: Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 36—40) i PGR-owskiego (więcej: Zadrożyńska 1983, s. 108-141) , nie będę ich tutaj omawiać. Bardziej współczesny model łączy pracę z pojęciem produkcji: „W społecz¬ nym modelu etosu pracy rolnika - producenta praca ma wiele atutów: autonomię, niezależność, rozumianą przede wszystkim jako wolność od kierownika i nadzor¬ cy, «bycie panem samego siebie», możliwość samodzielnego kontrolowania prze­ biegu procesu produkcji. [...] Ziemia w omawianym modelu jest częścią gospodar¬ stwa, postrzeganego jako własny, prywatny warsztat pracy, przynoszący maksymalne dochody. [...] Droga do realizacji celu prowadzi przez modernizację gospodarstwa, często specjalistyczną, stałe uzupełnianie wiedzy agrotechnicznej i wykorzystywanie pomocy instytucji doradztwa rolniczego. Wartości postulowane to: przedsiębiorczość, otwarte deklarowanie zysku jako celu gospodarowania, orientacja rynkowa, zdolność do ryzyka, autonomia wobec wspólnoty wioskowej, wysoki standard życia [...]. Akceptowane normy zachowania to nadal: wspólna 4 5 4 W innym miejscu autorka zauważa, że takie mistyczne podejście do pracy na roli wyrażają głównie kobiety i w tym miejscu łączy ten typ wypowiedzi z płcią respondentów (Łapińska-Tyszka 1992, s. 98). Niemniej model pracy w PGR jest bardzo przydatny w badaniach polskiej biedy. Na ten temat pisali m.in.: Elżbieta Tarkowska, Katarzyna Korzeniewska (2002a; 2002b), Elżbieta Psyk-Piotrowska (1998), Ewelina Szpak (2005), Tomasz Rakowski (2007) i inni. 5 �120 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA praca całej rodziny, z postulowanym wyłączeniem kobiet z prac w gospodarstwie rolnym, zatrudnianie pracowników najemnych, zdolność do szybkiej zmiany pro­ filu produkcji, w zależności od sytuacji na rynku" (Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 33). Jednakże, z badań, które prowadziłam w latach 1990, pytając rolników o stosunek do „bycia osobą przedsiębiorczą" wyłania się pewna ambiwalencja. Postulat bycia przedsiębiorczym niepokoił część biedniejszych i średnio-zamożnych rolników, jako coś nowego, co naruszało dotychczasowy światopogląd. Bycie przedsiębiorczym oznaczało bowiem „życie ponad stan" (Laskowska-Otwinowska 2001, s. 53). Osoba przedsiębiorcza, w oczach moich ówczesnych responden¬ tów, jawiła się jako zbyt wybijająca się ze swojego środowiska, wzbogacająca się nie pracą lecz sprytem. Zauważano, że jest „lepiej wykształcona, dobrze inwestu¬ jąca" (tamże, s. 53), ale mimo to podejrzewano j ą o nieuczciwość: „taki przedsię¬ biorca nie może być za dobry, bo inaczej nie miał by przedsiębiorstwa" (tamże, s. 53). Nikt z respondentów nie określił się wówczas jako przedsiębiorczy. W słowniku światopoglądowym rolników z początku lat 1990. znacznie wyraź¬ niej zaznacza się obecność pojęcia „zaradny": „Zaradność to jest moim zdaniem umiejętność zapewnienia rodzinie jedzenia i jakiegoś utrzymania porządku w domu; nie każdy zaradny musi być przedsiębiorczy; zaradność to jest, że jak nie ma chleba na śniadanie, musi się rozejrzeć po domu, co by tu zrobić, żeby zarobić na ten chleb; zaradny, no to jakoś to wszystko do kupy zbierać, no i jakoś, takoś, żeby cośkolwiek widać było, że cośkolwiek jest" (Laskowska-Otwinowska 2001, s. 55). Człowiek zaradny to ten, który poradzi sobie ze wszystkim, pracowity, obrotny, zapobiegliwy, wytrwały, dbały i oszczędny, przewidujący i planujący. Każdy dobry gospodarz powinien być zaradny, choć nie musi być przedsiębiorczy. Wydaje się więc, że w końcu X X w. pojęcie zaradności bliższe było środowisku wsi polskiej niż pojęcie przedsiębiorczości, dotyczące tylko najbogatszych rolników-farmerów. Wieś, w oparciu o pogląd tradycyjny, zbudowany w warunkach niedostatku, nadała określeniu „zaradność" wydźwięk pozytywny i jednocześnie cechy minimalistycznego programu życiowego. Zaradność powodowała, że rolnik „dawał sobie radę w życiu, umiał związać koniec z końcem, wszystko do kupy zbierał (tamże, s. 56). Człowiek zaradny, w przeciwieństwie do przedsiębiorczego zarabiał pracą włas¬ nych rąk, nie sprytem, co legitymizowało „swojskość" tego terminu, wywodzącego się jeszcze z tradycyjnego światopoglądu i związanego z określonym typem ci꿬 kiej, fizycznej pracy. Może warto byłoby dziś zbadać, czy termin „przedsiębior¬ czy", wraz ze zmieniającymi się warunkami ekonomiczno-politycznymi, nabrał wśród rolników bardziej pozytywnego wydźwięku. Jak widzimy, zagadnienie etosu pracy rolników jest bogate i zróżnicowane. Jednak, w historycznie zmiennych jego przejawach, uwidacznia się pewien stały „kościec" odróżniający go od podejścia do innego typu zatrudnienia, na przykład etatowego. Etos pracy rolników zderza się w kontakcie międzykulturowym z eto¬ sem nowoosadników wzbudzając u obu stron silne emocje. W tym leży źródło nieporozumień światopoglądowych między obiema grupami. ic ic ic �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 121 Dla respondentów - nowoosadników samo słowo „praca" kojarzy się z czymś nieprzyjemnym: Praca, nie wiem, czy to komunizm sprawił [...] kiepsko się kojarzy. Z czymś nieprzyjemnym, że po prostu zapierniczasz, idziesz do pracy ( M , 34, L ) ; W etosie się nie mieścimy, że trzeba lubić pracę i tak dalej, doceniać to, że ktoś haruje od rana do wieczora i nic z tego nie ma. Wręcz uważamy, że to taki raczej objaw nieprzystosowania (M, 36, L). 6 Jednocześnie relacjonują swój stosunek do zarabiania na życie, jako element większej całości: Sposób życia daje mi satysfakcję; Zarabianie na życie jest tylko elementem mojego życia. Ja w ogóle jestem tu świadomie i z wyboru, nie jestem tutaj, żeby się męczyć (K, 40, J); Jeżeli kochasz, co robisz, to trudno powiedzieć, że to jest praca - robisz, to co lubisz (M, 36, L ) . Aldona Jawłowska definiuje problem kontestacji pracy w środowiskach kontrkulturowych w latach 1960/1970. z których wywodzą swój system wartości nowoosadnicy następująco: „Problem pracy rozumianej jako zespół czynności przymu¬ sowych i skierowanych na inne cele niż te, które wynikają z samej czynności" (Jawłowska 1975, s. 235). W kręgach tych taki rodzaj pracy postrzega się jak nie¬ wolnictwo. Tymczasem praca w rozumieniu rolników jest koniecznością, a więc nie należy do sfery wolnego wyboru. Zamiast konieczności utrzymania się, w wypowiedziach nowoosadników, pada określenie, że praca musi mieć „sens", który wydaje się jednoznaczny z możliwoś¬ cią samorealizacji. Nie chodzi wyłącznie o pieniądze, praca musi mieć sens (K, 40, J); Nie uważam, żeby ciężka praca była taką wartościową, praca ma być związana z (M, 37, L). przyjemnością W tym kontekście praca staje się wartością autoteliczną. „Sens" nie oznacza bowiem na przykład wysokich zarobków. O ile opłacalność mieści się jeszcze w słowniku wartości nowoosadników, to dorabianie się, a tym bardziej bogacenie się do tych wartości nie należy: Lepsze zarobki nie są w ogóle dla mnie wartością (K, 42, P); Muszę się chwilę zastanowić z czego my żyjemy [śmiech] (K, 38, P). Do poważnych różnic między rolniczym i nowoosadniczym podejściem do pra¬ cy należy styl pracy: obowiązkowa, stała krzątanina (w łóżku może w ciągu dnia leżeć tylko osoba chora) z jednej strony i praca jako zabawa z drugiej strony. Obok przyjemności towarzyszącej wykonywaniu pracy powinna ona być wykonywa¬ na w warunkach niezależności. W kontraście do „niewolniczej" pracy, do której się „chodzi" znajduje się praca „na swoim", która daje poczucie niezależności, swobodę i wolność. W ujęciu tym znajdujemy podobieństwo między podejściem 6 W nawiasie znajdują się dane rozmówców. M lub K oznacza płeć, liczba oznacza wiek. Na końcu znajduje się informacja o miejscowości: L - Lubartów, J - Jankowo, K - Kawkowo, P - Pupki, S - Samoklęski i W - Węgajty. �122 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA nowoosadników i , opisanym przez Radziejowską-Fedyszak, modelem agrarnym, w którym kwestia pracy „na swoim" wydaje się być wartością centralną. Praca służąca jedynie utrzymaniu, praca „na cudzym" jest oceniana bardzo negatywnie. Tylko wolna praca może zająć istotne miejsce w systemie wartości rolników i nowoosadników, choć oczywiście nie analogicznie, choćby dlatego, że w chłop¬ skim podejściu do pracy istotne znaczenie ma wątek kontynuacji tradycji, odzie¬ dziczenia po przodkach schedy. Takiego kontekstu w spojrzeniu na pracę nie znaj¬ dziemy u nowoosadników. W praktyce zasada ta była i jest często łamana, np. gdy rolnik uzupełnia swe dochody poza gospodarstwem lub gdy podejmuje pracę dodatkową. Jeżeli w życiu nowoosadników mamy do czynienia z kompromisami polegającymi na wykony¬ waniu tak zwanych fuch, robionych tylko z konieczności zdobycia środków utrzy¬ mania, to dzieje się tak bez rezygnacji z kontynuowania życiowych pasji. Podsta¬ wową strategią, pozwalającą na wierność tej zasadzie, jest obniżenie standardów potrzeb życiowych oraz dystans do własnych zarobków, co pozwala na pozosta¬ wienie sobie przestrzeni na samorealizacje. A zatem „chodzenie do pracy", roz¬ dzielenie pracy od sfery prywatnego życia jest tym, co odstręcza, zaś praca jako element stylu życia jest tym do czego się dąży. Najbardziej pożądanym stanem jest realizacja życiowych zainteresowań dająca środki utrzymania. Zajęcia artystyczne będę robić nawet, gdy nie dają kasy ( M , 48, J); Jakbym się zajął rolnictwem to też bym fotografował, bo jestem artysta (M, 50, K ) . Obok działań artystycznych ważną formą zajęcia jest praca społeczna, przy czym jest ona również traktowana jako pewna forma dzieła twórczego: Żyję z prac dorywczych i działań społecznych polegających na organizowaniu osób zajmujących się sztuką wokół wspólnych wydarzeń ( M , 48, J); Pomagałem zawsze w komisji kultury i nie jest tak, że nie chcę się udzielać społecznie ale nie chcę być politykiem czy człowiekiem administracji. Jestem artystą ( M , 50, K). Konflikt wokół wartości pracy między rolnikami i nowoosadnikami działa w obu kierunkach. Nie tylko chłopi źle oceniają zatrudnienie nowoosadników. Również ci ostatni wyrażają wiele zastrzeżeń do charakteru pracy chłopów, choć w ich przy¬ padku wyraźnie kształtuje się obraz sądów ambiwalentnych. Często znajdujemy sentymentalną aprobatę lub nawet podziw dla pracy na roli: Nie mógłbym być chłopem, bo jeśli to jest tak, że ja po prostu zależę od woli bożej - mój biznes - to nie. Moje życie może zależeć od woli bożej, ale biznes nie (M, 50, K ) ; Jeden sąsiad [rolnik - dop. J. L.-O] taki hardy na robotę, robotny taki - takie nasze przeciwieństwo, z którym walczymy ( M , 36, L ) ; Dla mnie praca z ziemią to jest bardzo szlachetne zajęcie i mnie bardzo odpręża. Ostatnio bardziej lubię pracować rękami niż głową. Generalnie jak spędzę cały dzień na polu, to mam takie poczucie, że życie mi nie przecieka między palcami (K, 38, P); Praca rolnika jest bardzo nisko oceniana i te stereotypy to jakby państwo tworzy. Trzeba pozwolić temu etosowi [pracy rolnika - dop. J. L.-O.] się urodzić, żeby ten wysiłek rolniczy był jakiś taki bardziej szlachetny w swojej wymowie [...] to jest taki trochę cud (M, 34, L). �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 123 W większości przypadków wyobrażenia na temat dobrej pracy nowoosadnicy kształtują w odmienny sposób: Nie chodzi o koncepcję, nie przywiązuję się do koncepcji. [...] Dla mnie interesem jest to, że dzisiaj byłam półtorej godziny w lesie. A teraz pójdę też robić to co lubię. To nie jest praca - to jest mój sposób życia (K, 38, P); Nigdzie nie pracuję na stałe, jestem grafikiem - wolnym strzelcem i pracuję tam, gdzie jest praca. Wykorzystuję komputer [...], przez Internet będzie współpraca z Warszawą, bo tam sąjakby korzenie, znajomości i ugruntowana pozycja [...]. Mieszkamy na wsi, ale nie żyjemy z rolnictwa, nie z tego, że tu jest wieś. Wygląda na to, że realne jest mieszkanie na wsi, gdzieś tam właśnie pod lasem i pracowanie dla klienta na przykład w Nowym Jorku. Choć ludzie się tego boją i wolą, żebym był na miejscu. Taka jest nasza idea - pracować nie ruszając się z domu (M, 40, K). Wbrew przekonaniu rolników pojęcia solidności, odpowiedzialności nie są obce nowoosadnikom. Niech świadczą o tym następujące wypowiedzi: Jak się w kapeli uczestniczy zawodowo, to też jest bardzo dużo powiązań. Ja jechałem z połamaną ręką, bo festiwal, bo ważny, bo duża pula, bo jak ja nie zagram, to będą mieli chłopaki problemy. Odpowiedzialność jest (M, 35, L); Po prostu robisz to, co lubisz. Z tym łączy się poczucie obowiązku (M, 35, W). W sposób bardziej poetycki specyfikę postaw życiowych nowoosadników naj¬ lepiej oddają następujące wypowiedzi: [Różni od miejscowych - dop. J. L.-O.] na pewno kultura własna. Poza tym świadomość tego, że pomimo jak ja to nazywam bryndzy, to wcale nie czuję się biedna. Moim bogactwem jest to co w głowie i moje umiejętność (K, 37, S); Jeden facet spalił wszystkie swoje obrazy. Był jednym z lepszych tutaj malarzy i poczuł się wolny jak spalił. Tak to widzę. Tu ludzie nie przywiązują wagi do jakieś jednej sprawy, ale podążają w miarę za sobą (M, 37, S); Ja dlatego powiedziałem, że my jesteśmy opieprzacze, bo na przykład dla mnie ważne jest to, żeby umieć sobie odpuścić pewne rzeczy i lepiej sobie pójść na spacer niż się na siłę czegoś czepić w ogóle bez przyjemności. W pewnym momencie trzeba zacząć żyć! (M, 40, L). 7 Do sytuacji modelowej wyrasta sposób funkcjonowania Teatru Węgajty z Warmii: Ich praca, ich życie i zajęcia artystyczne są tak związane, że oni tworzą coś w rodzaju bractwa (K, 40, W) * * * Zakwestionowanie przyjętych ogólnie zasad zarobkowania i krytykę moder¬ nistycznego stylu pracy „na etacie" jako formy niewolnictwa spotykamy we wszystkich ruchach kontestacyjnych od lat 1960. Wspominam o tym, ponieważ ruch nowoosadniczy nawiązuje do nich swym systemem wartości. „Wybujała ety¬ ka pracy właściwa czasom wojny totalnej czy we wczesnych stadiach nowego przyspieszenia ekonomicznego [...] jest coraz bardziej dysfunkcyjna w ekonomii 7 Teatr Wiejski Węgajty rozpoczął działalność we wsi Węgajty w roku 1986. Zespół tworzą artyści, muzycy, muzykolodzy i teatrolodzy z różnych krajów europejskich oraz okoliczni miesz¬ kańcy należący do warmińskiej społeczności nowoosadniczej. Jest to teatr tzw. offowy (nieinstytucjonalny) i eksperymentalny. Zyskał międzynarodową sławę. �124 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA zautomatyzowanej" - pisze Jerzy Werteinstein-Żuławski o refleksji kontrkulturowej lat 1960. w książce To tylko rock'n roll (1990, s. 33). W latach 1970. tendencje te zaczynają przenikać także do warstw młodzieży robotniczej, wówczas „zachodnie­ go" świata (Werteinstein-Żuławski 1990, s. 27-33). Kontestacja tradycyjnie pojętej kariery i nowe podejście do zatrudnienia zaczęło zataczać coraz szersze kręgi. Wystę­ powało już nie tylko wśród przedstawicieli kontrkultury, lecz stało się nowym rysem współczesnej cywilizacji. W zamian ideolodzy Nowego Człowieka , najpierw hi¬ pisi, a potem ekolodzy, proponowali działania zapewniające możliwości samoroz¬ woju, który stał się wartością bazową dla tak zwanego alternatywnego stylu życia. Samorozwój nie jest możliwy bez wolności i twórczego życia. Jeden z ideo¬ logów kontrkultury, Ivan Illich, definiuje wolność poprzez nowe pojęcie „convivality", w którym mieści się odróżnienie „swobodnej kreacji od narzucanej pro­ duktywności. [...] Twórczość jest to więc każda z własnej woli podejmowana działalność. [...] Możliwość takiego sposobu istnienia powinna wyznaczać kryte­ rium produktywności w danym społeczeństwie" (Jawłowska 1975, s. 203-204). Praca, akceptowana w alternatywnym stylu życia, powinna mieć cechy aktyw¬ ności spontanicznej, służącej zaspokajaniu potrzeb twórczych, a nie życiowych. Pracą twórczą jest oczywiście działalność artystyczna, uprawiana w środowiskach nowoosadników w naturalny sposób, gdyż są to częstokroć środowiska właśnie artystyczne . W poszukiwaniu inspirujących sposobów utrzymania się, zarówno przedstawiciele niegdysiejszej kontrkultury, jak i współcześni nowoosadnicy się¬ gają do źródeł. Funkcjonowanie w kręgu rzemiosł i sztuk tradycyjnych ma dostar¬ czyć nie tylko środków utrzymania, ale też być sposobem ekspresji osobistej. Frank Musgrove uważa, że kontrkulturowe podejście do pracy miało wspierać się na następujących założeniach: odrzuceniu kariery, kształtowaniu swojego miejsca na rynku pracy zamiast przystosowywania się do organizacji pracodawczych już istniejących, braku rozróżnienia na pracę i czas wolny, odrzuceniu prio¬ rytetu produktywności pracy (Musgrove 1974). Badacz ten podkreślał również, że w społeczeństwie modernistycznym praca wyrosła ponad swój rzeczywisty sens. Nowożytność wprowadziła pracę jako cen¬ tralny punkt odniesienia w życiu jednostki w miejsce rezydującej tam uprzednio śmierci. Ruch kontrkulturowy dokonał kolejnej korekty, umieszczając prawdziwą wartość pracy poza rynkiem pracy. W tym celu, w pierwszej kolejności, zanego¬ wano sens robienia kariery, jako że działanie to związane było z podległością na rynku pracy i długofalowym, nie spontanicznym planowaniem. Kariera lokowała jednostkę w, z góry przeznaczonym dla niej, miejscu społecznym, zaprzeczając tym samym jej naturalnej wolności. Ponad to: „Praca nie jest warta takiego zacho¬ du jakim j ą obdarzamy poświęcając swoje naturalne talenty" (Musgrove 1974, s. 174-175), co przeciwne jest dążeniu do samorealizacji. 8 9 8 Idea Nowego Człowieka w wersji kontrkulturowej jest zbyt obszerna by opisać j ą w artykule. Polecam m.in.: Jablonsky (1969), Jawłowska (1975), Musgrove (1974), Jankowski (1972). „Życie w wolności to życie twórcze (...) dlatego działalność artystyczna mogła być dla hipi¬ sów [ a także jak zauważa w innym miejscu Mirosław Pęczak dla wcześniejszego ruchu kontestacyj¬ nego beatników - dop. J. L.-O.] najwyżej cenionym rodzajem pracy" (Jawłowska 1975, s. 268). 9 �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 125 Wyobcowanie pracy, oderwanie tej sfery od życia prywatnego jest w historii ludzkości świeżym, modernistycznym wynalazkiem. To właśnie w uprzemysławia¬ jących się miastach: „Po raz pierwszy sfera życia prywatnego znalazła się w opozy­ cji do miejsca pracy" (Benjamin 1975, s. 172). Szybko też taka forma zatrudnienia doczekała się krytyki od przedstawicieli ruchu luddystycznego zaczynając, a na teoriach Karola Marksa kończąc. Kontrkultura, inspirowana myślą marksistowską czy marcusowska, nie tylko krytykowała pracę „na etacie", ale też rozpoczęła falę eksperymentów z nowymi formami pracy. Aldona Jawłowska, w książce Drogi kontrkultury, podaje przykłady nowatorskiego podejścia do pracy stosowanego w hipisowskich komunach. Zagadnienie pracy staje się nawet podstawą typologii ówczesnych wspólnot. Mamy zatem do czynienia z komunami produkcyjnymi, w których wypracowuje się nowe formy zatrudnienia w oparciu o „dezalienację pra¬ cy i uwolnienie życia codziennego spod jej presji" (Jawłowska 1975, s. 227) oraz komuny twórcze, nastawione na samorealizację. „W Twin Oaks [... ] system organi¬ zacji pracy nazwany credit labor funkcjonuje w sposób następujący: grupa rozdzie¬ lających pracę (zmieniająca się co parę miesięcy zgodnie z zasadą «nie monopolizo­ wać funkcji>> przygotowuje listę zajęć, które trzeba wykonywać w danym tygodniu. Oblicza się godziny pracy niezbędnej do tego, by komuna mogła normalnie funkcjo¬ nować, i wyszczególnia rodzaje zajęć. [... ] Członkowie zaznaczają na liście, jaką pracę chcieliby wybrać, jaką mogliby wykonać bez specjalnej przykrości, a jakiej zdecydowanie nie lubią. Okazuje się zwykle, że pewne prace są pożądane, innych nikt nie chce podejmować. Zajęcia rozdziela się w ten sposób, by prace najmniej popularne wykonywali ci, w których budzą one najmniej niechęci, a gdy w ogóle nie ma chętnych, przydziela się je drogą losowania. Jednocześnie, gdy ktoś musi podjąć pracę nie lubianą, uzyskuje wyższy kredyt pracy. To znaczy, że jeżeli wylosuje czy zgodzi się przyjąć pracę nie lubianą, pracuje krócej [...]" (Jawłowska 1975, s. 235). Zgodnie z nowym paradygmatem postuluje się, aby egoistyczne nastawienie na zdobywanie coraz wyższych szczebli w zawodowej hierarchii zastąpić społecznym współodczuwaniem przejawiającym się w altruistycznej pracy społecznej. „Kontrkultura odrzuca pracę, ale jest poświęcona służeniu innym" (Musgrove 1975, s. 33). „W nowym społeczeństwie ma się odbywać wymiana uczuć i myśli, nie tylko dóbr i usług" (Jawłowska 1975, s. 281) - temu służy praca społeczna. W praktyce ozna¬ cza to podejmowanie przez przedstawicieli kontrkultury oraz alternatywnego stylu życia, a więc również nowoosadników pracy o charakterze edukacyjnym, społecz¬ nym. W latach 1970. działalność ta wyrażała się zakładaniem wolnych szkół, cen¬ trów psychoterapeutycznych, ośrodków twórczości artystycznej, poradni - nie tylko w świecie zachodnim, ale i w Polsce. Współcześnie w Polsce jest to praca pozaetatowa, związana z działaniem organizacji pozarządowych, licznych w tym środowisku stowarzyszeń. Starają się one o pieniądze na działalność podejmowaną w ramach rozlicznych konkursów na projekty finansowane z programów unijnych, uwzględ¬ niają także wynagrodzenia. Bez wątpienia działalność ta przynosi nowoosadnikom prawdziwą satysfakcję i poczucie sensu, ale jest także formą, propagowanego przez państwo, samozatrudnienia, sposobem na znalezienie pracy w czasach jej niedoborów. Oznacza to, że kontrkulturowe reformy znalazły swe zastosowanie, a zatem okazały się rzeczywistym lekarstwem na zmianę cywilizacyjną. �126 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA Tak przedstawia się ideał pracy w postulatach kontrkultury. W przypadku nowoosadników mamy, z jednej strony, ucieczkę od pracy etatowej, z drugiej, krytykę „niewolniczej" pracy polskiego rolnika. Ich podejście do pracy wywodzi się już z nowego systemu wartości, w którym praca zbliża się swym kształtem do zabawy. Nie może być inaczej, gdyż, od czasów kontrkultury, różne propozycje społecznej alternatywy konstruują wizję świata w oparciu o następujące opozycje: wolność - przymus zabawa - obowiązek twórczość - produktywność współdziałanie - współzawodnictwo „Zabawa jest wolna. Znika wraz z wolnością. [...] Czyn jest prawdziwie i w pełni wolny jedynie wtedy, gdy jest prawdziwie i w pełni dobrowolny" (Bauman 1993, s. 76). Z istoty wartości, przypisanych do pracy typu modernistycznego, wynika jej zaniechanie w dobie kształtowania się postawy kontrkulturowej i związanie tak istotnej sfery życia jak zarobkowanie z postawą przeciwstawną. Budowanie no¬ wego modelu zakłada też niejako powrót do dzieciństwa, świata marzeń i form jeszcze nie skostniałych. W mowie potocznej tego typu postawa jest wręcz okreś¬ lana „niechęcią do dorastania": „Z przędzy reguł zabawa tka swój własny porzą¬ dek, porządek, który nigdy nie wystaje ponad głowy bawiących się tak, jak prawa społeczeństwa czy natury [...], dyscypliny owej nigdy nie przeżywa się jako ucisku. Nie poniża ani nie zniewala. To porządek marzeń [...], porządek, który umożliwia, nadaje moc" (Bauman 1993, s. 76). W opisie pracy w komunie Twin Oaks wyraźnie widać jak odchodzi się od wiązania pojęcia pracy z poczuciem obowiązku, zwracając ku jej związkowi z przyjemnością. Praca powoli przestaje być także obowiązkiem moralnym. W hipisowskich eksperymentach rozluźniają się również zwyczajowe regulacje czasowe związane z zatrudnieniem: „Czas traktowany jest w wymiarze egzystencjalnym, a nie produkcyjnym, technicznym. [...] Odmienny stosunek do czasu wyraża się tak¬ że w świadomym rozbijaniu normalnych rytmów czasowych. Noc wcale nie musi być przeznaczona na sen, a dzień na jakąś aktywność" (Jawłowska 1975, s. 232). Zmiana podejścia do pracy wiąże się też z kwestią czasu w inny sposób. Jak sugerują badacze, zmiana ta jest efektem poczucia tymczasowości będą¬ cego realizacją potrzeby przemiany, mobilności, nastawienia na chwilę. Praca jako jedna z form zabawy staje się zajęciem czasowym, zgodnym z aktualnymi zainteresowaniami jednostki. Przestaje być stałym czynnikiem organizującym życie: „Praca nie jest już [...] wyznacznikiem statusu, nie przesądza w żadnej mierze o pozycji społecznej, role społeczne traktowane są jako zjawiska płynne" (Werteinstein-Żuławski 1990, s. 160). 10 1 0 Ponadto zwracam uwagę na zdziwienie rolników związane z konstatacją tego właśnie zjawi¬ ska wśród nowoosadników. Takie odwrócenie naturalnego rytmu aktywności kojarzy się rolnikom z działaniami w tajemnicy. Z kolei nowoosadnicy uskarżają się na swoich sąsiadów rolników, którzy, nie akceptując odmiennego harmonogramu dnia, przychodzą załatwiać sprawy w porach rannych, zupełnie niestosownych z punktu widzenia nowoosadników. �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 127 Z systemu wartości wypada też bogacenie się. Jak deklaruje „uboga elita swo¬ body ducha" - określana tym mianem przez Musgrove'a (Musgrove 1975) rzesza przedstawicieli kontrkultury: „nie chcemy być bogaci, nie chcemy być potężni" (Werteinstein-Żuławski 1990, s. 131). W literaturze tematu podaje się parę róż¬ nych czynników leżących u podłoża takiego podejścia. Jednym z nich jest fakt produkcji rzeczy coraz mniej trwałych, co powoduje zanik chęci do ich gromadzenia. Inne tłumaczenie nawiązuje do kształtujących się treści ekologicznych: „Ostatecz¬ nie to same jednostki muszą odpowiedzieć na pytanie, jakie potrzeby są prawdziwe i fałszywe" - pisze Marcuse zgodnie z kontrkulturowymi, antykonsumenckimi ideami samoograniczania się (Marcuse 1991, s. 23). W bardzo interesujący sposób kwestię zanikania wartości pracy podejmuje pol¬ ski badacz Andrzej Leder (2004). W jego interpretacji praca zostaje skonfronto¬ wana z poczuciem nadmiaru, charakterystycznym dla współczesnej cywilizacji konsumpcyjnej. Praca staje się w tej kulturze pracoholizmem, a zatem formą nad¬ miaru wynikającego z zachowania człowieka nie umiejącego ograniczyć swego zaangażowania w pracę. Jest to oczywiście określenie pejoratywne wynikające ze zmiany paradygmatu cywilizacyjnego. Wysokie wartościowanie pracy, charak¬ terystyczne dla czasów modernizmu, związane było z historycznie zakorzenioną cywilizacyjną opcją niedoboru . Współczesność świata zachodniego już na nie¬ dobory nie cierpi - obecnie człowiek musi sobie radzić z nadmiarem. Istotna staje się „sztuka indywidualnego wartościowania rzeczy i - co za tym idzie - rezyg¬ nacja z ogromnej większości z nich. Sztuka rezygnacji staje się koniecznym wa¬ runkiem przetrwania [...]" (Leder 2004, s. 100). 11 12 * * * Musgrove stwierdził też, że klasyczna praca z jej biurokracją i technologią dewitalizuje (Musgrove 1975, s. 178). Podobnie, jak nienaturalnie ostry podział na pracę i czas wolny. Stosunek do czasu wolnego został w ruchu kontrkulturowym całkowicie przewartościowany, co polegało na tym, że to czas wolny nabrał cech wartości autotelicznej. Musgrove przewidywał w latach1970., że jednostki zaczną budować samoświadomość już nie na podstawie wykonywanej pracy lecz na tym, czym się zajmują w czasie wolnym (Musgrove 1975, s. 188). Wszystkie te tendencje zlokalizowane zostały w obrębie zmiany stosunku do pracy, zbliżającej jej pojmo¬ wanie do podejścia charakterystycznego dla etosu arystokratycznego. W środowi¬ sku tym pracę traktowano jak formę rozrywki. Teza ta łączy się z veblenowską koncepcją klasy próżniaczej. Thorstein Veblen zauważył, że wśród większości kultur spotykamy podział na zajęcia szlachetne i nikczemne. W kręgu kultury zachodniej poniżająca stała się praca produkcyjna, związana z „opanowywaniem natury" (Veblen 1971, s. 12). Praca ta nie jest odpowiednia dla warstw wyższych społeczeństwa, tych, które „w dużym stopniu są wolne od nacisku konieczności 11 Deklaracja z hipisowskiego czasopisma OZ, nr. 42, 1972. Na ten temat pisałam w swojej niepublikowanej rozprawie doktorskiej z 2001, pt. Ubóstwo i głód w kontekście zmian kulturowych we współczesnej Polsce. 1 2 �128 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA gospodarczych" (Veblen 1971, s. 165), gdyż „nie licuje [...] z życiem na «najwyższym poziomie duchowym>>" (Veblen 1971, s. 33). Warstwy te natomiast zajmują się działalnością niematerialną czyli sztuką i nauką. Teoria ta pasuje jako wytłu¬ maczenie upowszechniającego się zjawiska zmiany podejścia do pracy w społecz¬ nościach zachodniej Europy i Ameryki, gdyż poziom życia zamieszkującej tam ludności uległ po I I wojnie światowej znacznej poprawie. Rozwinięta opieka pań¬ stwa umożliwiała podejmowanie pracy w skromnym zakresie lub niepodejmowa¬ nie jej w ogóle i życie z pomocy społecznej. Współczesne kurczenie się rynku pracy w połączeniu ze względnym bezpieczeństwem materialnym może być po¬ wodem zmiany podejścia do pracy. Praca jest po to, żeby się nie nudzić, a jeśli przy okazji są korzyści finansowe, to bonus - pada z ust jednego z nowoosadników, co potwierdza tezę Musgrove'a o arystokratyzacji podejścia do pracy. Rozwijając jego myśl praca powinna być traktowana w kontekście arystokra¬ tycznej idei otium, która łączyła proces i dzieło twórcze z przyjemnym sposobem spędzania czasu wolnego. Stan wyższy przeznaczony był bowiem do „godnego użytkowania odpoczynku" (Ossowska 1973, s. 52). Ów odpoczynek stawiano w kontraście zarówno do pracy zarobkowej, gdyż „kto zarabia staje się w pewnym sensie niewolnikiem" (tamże, s. 52), jak i do zawodowstwa w ogóle, w tym do perfekcjonizmu, który również nie przystoi człowiekowi szlachetnemu: „Zasadni¬ czo zawodowstwo deprecjonowało zarówno podmiot jak i przedmiot wszelkiej działalności na tym polu, kojarząc się głównie z pracą ręczną, i to w dodatku płatną" (Otwinowska 1980, s. 171). A zatem otium było swoistym sposobem upra¬ wiania szlachetnej amatorszczyzny. Wielkopańska nonszalancja, propagowana wśród polskiej arystokracji w czasach formowania się jej etosu jako „nizaczmienie" (Otwinowska 1980, s.171-172) , wy¬ nikała z „pańskiej postawy niezależności, z osobistej i nie nakazanej inicjatywy rozwijanej w owym szczególnie cennym, własnym i swobodnym wymiarze czasu" (tamże, s. 172), jakim było właśnie otium. Podobieństwo postawy arystokratycznej i kontrkulturowej narzuca się samo. Wspólnym elementem jest również i to, że dzia¬ łania podejmowane w ten sposób mają mieć jednak wagę i znaczenie kulturotwór¬ cze. W pierwszym rzędzie otium to działania artystyczne: literatura, sztuki piękne. Otium to także określenie głęboko pacyfistyczne. Etymologia tego pojęcia wskazuje, że czas otium to czas pokoju, działań obywatelskich, życia prywatnego i rodzinnego: „stanowiąc jeden z podstawowych elementów sielankowej i arkadyj¬ skiej wizji życia rolnika" (Otwinowska 1980, s. 174). Nie pierwszy raz w dziejach i w różnych kontekstach, w tym w kontrkulturowym, w ekofilozofii czy agraryzmie, praca w kontakcie z naturą traktowana jest jako działanie o charakterze twór¬ czym i wolnościowym oraz stawiana jest w opozycji do pracy i życia w mieście, w warunkach liberalnych. Otium występuje jednak również w mieście łącząc się z koncepcją rozrywki jako takiej. Realizowane jest bowiem w takich wydarzeniach jak święta i targi, 13 1 3 Tłumaczenie z włoskiego autorstwa Łukasza Górnickiego cytowane przez Barbarę Otwinowską. Obok tego określenia mamy w języku polskim jeszcze „niepróżnujące próżnowanie" Wespazjana Kochowskiego. �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 129 w trakcie których również lud pracujący może zaznać jego błogosławieństwa w formie otium urbanum (Otwinowska 1980, s. 174). Inną odmianą tego pojęcia było otium spędzane w dobrym towarzystwie przy biesiadnym stole, a więc w bezpośrednim kontakcie z innymi ludźmi. Jednak już w starożytności, z której czerpała wzorce arystokracja, rozróżniano pospolity czas próżnowania ludu, który dziś nazwalibyśmy rozrywką masową, od zindywidualizowanego i elitarnego otium ludzi szlachetnych. Kiedy porównujemy bardziej szczegółowo koncepcję dobrej pracy, wypraco¬ waną w czasach kontrkultury, do postawy arystokratycznej widzimy, z jednej stro¬ ny, specyfikę każdej z omawianych idei, z drugiej, ich kontrastowość w stosunku do koncepcji pracy wypracowanej w innych formacjach kulturowych, na przykład wśród rolników lub mieszczaństwa. Jednocześnie rodzi się pytanie, co mogło spowodować, że kontestująca swe otoczenie kulturowe młodzież lat 1960. wypra¬ cowała ideał pracy zbliżony do koncepcji arystokratycznej? Odpowiedź wydaje się banalna. Przyczyną stał się niedostatek pracy na rynku. Zmiana koncepcji dobrej pracy stała się jedynym wyjściem wobec pojawiającej się frustracji, o czym pisałam już w kontekście samozatrudnienia. Adaptacyjny charakter kontrkultury to główna teza Werteinsteina-Żuławskiego wyrażona w książce Między nadzieją a rozpaczą (1993). Żuławski wyraża w niej pogląd, że dzięki kontrkulturze współczesna cywilizacja dokonała niezbędnych zmian, wytwarzając we wstępnej fazie nisze, w których znalazły zastosowanie nowe idee. Kultura alternatywna byłaby, w takim ujęciu, eksperymentalną wy¬ lęgarnią nowych rozwiązań. Także w dziedzinie radzenia sobie z kurczącym się rynkiem pracy . Obok alternatywnego podejścia do pracy opisanego powyżej, WersteinsteinŻuławski odnotował występowanie dwóch innych strategii przyjmowanych wobec zmiany społecznej odnośnie zatrudnienia. Pierwszą byłoby włączenie się w zawo¬ dowe mechanizmy kariery, jednak z intencją przekształcania społeczeństwa, dru¬ gą zaś praca jako kontrybucja traktowana bez osobistego zaangażowania, służąca jedynie zapewnieniu sobie bytu, podczas gdy rozwój osobisty lokowany jest poza nią (Werteinstein-Żuławski 1993, s. 34). Ten drugi rodzaj strategii charakterystyczny jest dla tak zwanego Pokolenia X, którym to mianem określa się pokolenie postkontrkulturowe. Obecność odrębnej formacji pokoleniowej odnotowano w licznych publikacjach naukowych i artys¬ tycznych opracowaniach tematu . Prezentowano je w wielu filmach, takich jak „Slacker", „Dogma", „Sprzedawcy", „Orbitowanie bez cukru", w książkach, na przykład Poddani Microsoftu i innych. Pokolenie to charakteryzuje swoiste zagu¬ bienie w konsumpcyjnej rzeczywistości, budowanie własnej w niej niszy, w której gromadzą niektóre tylko elementy zaczerpnięte ze świata zewnętrznego. Świadomy wybór każe wycofać się z rozpędzonej konsumpcji i rynku pracy, pozwala na ob¬ serwację z dystansu podczas benjaminowskiej włóczęgi po centrach handlowych 14 15 1 4 Dodajmy, że o nowych formach zatrudnienia i nowym podejściu do wartości pracy wspomi¬ nali tacy badacze jak Alvin Toffler (1999; 2003) czy John K. Galbraith (1991). Min. Douglas Coupland (1996; 2008), Richard Linklater (1992), Zbyszko Melosik (2002). 1 5 �130 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA (więcej: Benjamin 2006). Reprezentanci tej generacji posługują się wspólnym ko¬ dem popularnych seriali i filmów rysunkowych oglądanych nagminnie w dzieciń¬ stwie spędzonym przed telewizorem, podczas gdy ich rodzice zajęci byli robie¬ niem kariery lub „hipisowaniem". Kontestując zastaną rzeczywistość, przedstawiciele pokolenia X, decydują się na rolę outsiderów. Zarobkowanie realizuje się poprzez „filozofię twórczego bycia-bezpracy; praca bowiem rozumiana jest tu jako przeszkoda w «twórczym życiu»" (Brzozowska 2005, s. 80). Owo „bycie-bez-pracy" to jednak nie forma bezrobocia, ale praktyka zatrudniania się w pracy mało absorbującej i jednocześnie nieatrak¬ cyjnej z punktu widzenia kariery, często dorywczej lub na stanowiskach nie wy¬ magających kwalifikacji. Ten rodzaj pracy nazywany jest mianem McJob. W tej manifestacji mamy do czynienia z apogeum krytyki pracy w modernistycznym stylu. Jednocześnie podjęcie tego rodzaju zatrudnienia pozawala na samorealiza¬ cję w innych dziedzinach. Ideą tego rodzaju zatrudnienia jest oddzielenie swego zaangażowania od zjawis¬ ka kariery, co daje poczucie wyzwolenia. Jednocześnie przerzuca się energię na wartości zagubione we współczesnej cywilizacji, takie jak: miłość, przyjaźń, rodzi¬ na, samodoskonalenie się, twórczość i oczywiście wolność. Wolność, w rozumieniu pokolenia X, to wolność od przymusu pracy i rutyny, ale też konsumpcji, osiągana dzięki samoograniczaniu się w zdobywaniu pieniędzy. „Powrót do ideału «twórczego życia» oraz swego rodzaju wyzwolenie od ogłupiającego wpływu reklamo¬ wej machiny nie wiązałoby się z koniecznością zaprzestania konsumpcji, a jedy¬ nie uczynienia jej czynnością samoświadomą" (Brzozowska 2005, s. 115). Jest to jednocześnie decyzja rezygnacji ze stylu życia klasy średniej, „a co za tym idzie o pewnego rodzaju «wycofaniu się poza klasę». Takie ujęcie statusu przedstawicieli omawianej grupy sytuowało ją na marginesie społeczeństwa, na obszarze specyficznego «poza», gdzie możliwe jest przyjęcie postawy buntowni¬ czej" (Brzozowska 2005, s. 119), a jednocześnie kreowanie się na rodzaj bohemy. Również w przypadku GenX (od Generation X) przypisuje się jej cechy arysto¬ kracji w myśl twierdzenia, że rezygnując z kariery podkreśla swe „przekonanie o wartości działalności samej w sobie, bez celów zewnętrznych" (Brzozowska 2005, s. 119). Zdecydowanie jest to pokolenie, które wybrało odwrócenie dotychczaso¬ wego porządku wartości uznając czas wolny za wartość autoteliczną, zaś pracę za jedynie element niezbędny dla fizycznej egzystencji. Podczas gdy GenX jest krańcowym przykładem kontestacji pracy w tradycyj¬ nym jej rozumieniu, mamy też do czynienia ze zmianą nieco mniej radykalną w dominującym nurcie kultury. Przegląd podręczników psychologii i organizacji pracy jest najlepszym źródłem obserwacji tej postępującej cichej rewolucji. * * * Praca jest jednym z paradygmatów opisujących kształtowanie się osobowości, to sedno procesu indywiduacji, to poprzez pracę wykracza się poza swój krąg rodzin¬ ny. Praca, jako przypisana rodzajowi ludzkiemu, jest „podstawowym momentem ontologicznym określającym egzystencję wszystkich ludzi" (Bartoszek 1994, s. 59). �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 131 Tak opisywano znaczenie pracy w duchu modernistycznym. W początkach tego okresu filozofia pracy łączyła się wyraźnie z pojęciem walki: z przyrodą, z chaosem, o przetrwanie, o zaspokojenie potrzeb, które są efektem braku, rozumianego jako stan permanentny i traktowanego jako zło. „Ludzie przez pracę stwarzają świat. Praca jest postawą człowieka wobec przyrody, postawą zwalczającą" - pisał na początku X X w. Stanisław Brzozowski (1936, s. 290). Jednak badania społeczne w latach 1960. w USA, a więc w okresie kontrkultury, ukazują proces przemiany podejścia do pracy i jej związków z osobowością. Badania te wykazały, że respon¬ denci za najważniejszą wartość związaną z pracą uznają samosterowność, osiąga¬ ną poprzez wychowanie w rodzinie kładącej nacisk na tę cechę, poprzez wyższe wykształcenie albo pracę, w której ważna jest własna inicjatywa, niezależna ocena, złożoność, brak ścisłego nadzoru i rutyny. „W kategoriach wpływu na osobowość centralnym faktem życia zawodowego nie jest dziś posiadanie środków produkcji, nie są też nim status, dochód czy stosunki interpersonalne. Jest nim natomiast możli¬ wość przyjmowania w pracy własnej inicjatywy, niezależnej oceny, możliwości kie¬ rowania własną pracą" (Kohn, Schooler 1986, s. 100). Wartości te spotykane były przede wszystkim wśród przedstawicieli klasy średniej w Ameryce. Badania wyka¬ zały zależność między wyższą pozycją społeczną respondentów i większą uwagą zwracaną na to, jak interesująca jest przyszła praca, jaki daje zakres swobody i wy¬ korzystania własnych talentów oraz czy stwarza szansę pomocy ludziom (tamże, s. 59). Jednocześnie w warstwie robotniczej większy nacisk wychowawczy kładzio¬ ny był na konformizm, ogładę, posłuszeństwo, skuteczność oraz umiejętność dobre¬ go współżycia i zdobywanie poważania u innych . Zatem praca w tym rozumieniu miała w pierwszym rzędzie wymiar społeczny. Do zmiany w pojmowaniu znaczenia pracy okresu kontrkultury należało również rodzące się wówczas podejście ekolo¬ giczne, całkowicie negujące jej inwazyjny wobec środowiska naturalnego charakter. Z prezentowanych tu podejść do zagadnienia pracy wyłaniają się trzy schema¬ ty jej traktowania: - przyrodniczo-społeczny, w którym człowiek przekształca środowisko przy¬ rodnicze poprzez działalność wytwórczą, zaś sama praca ma zasadnicze zna¬ czenie dla relacji w grupie. - podmiotowe, w którym praca jest wtórna wobec życia duchowego i służy jedynie zaspokojeniu potrzeb egzystencjalnych, tak jak to ma miejsce w po¬ dejściu do pracy generacji X. - praca jako forma aktywności materialno-duchowej, proces twórczy, służeb¬ na w stosunku do przyrody i społeczeństwa. W tym ostatnim podejściu do zagadnienia pracy, wartość stanowi jej elastycz¬ ność, indywidualizacja, decentralizacja, zespolenie czasu i miejsca pracy, a ponad to praca ma zapobiegać nadmiarowi, a nie walczyć z brakami. Zaczyna ona być postrzegana w odniesieniu do wolności jednostki: „Istnienie potrzeb będących 16 1 6 Warto porównać wyniki badań na ten sam temat z przełomu lat 1980/1990. prowadzonych w Polsce przez Danutę Walczak-Duraj, z których wynika, że dla 95% respondentów - robotników najważniejszymi wartościami w pracy był czynnik ekonomiczny, powinność wobec rodziny, a w przypadku ok. 60% także możliwość wykazania własnej wartości (1993, s. 25). �132 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA źródłem pracy jest faktem niezależnym od ludzkiej wolności. Jednak ich zaspoka¬ janie, dokonujące się przez czyn zależny od wolności, (....) podjęcie pracy i spo¬ sób jej dokonania leży w granicach ludzkiej wolności" (Gałkowski 1980, s. 204). Wreszcie w kontekście pracy w obszar zainteresowania ekonomii wkracza czas wolny, który zaczyna być traktowany jako użyteczny ze względu na dowartościo¬ wanie relacji międzyludzkich, zwłaszcza rodzinnych. Współczesne podręczniki psychologii pracy ukuły pojęcie pracy „toksycznej". Toksyczna jest ta praca, którą musisz wykonywać, to źródło chorób fizycznych i dehumanizacji człowieka. Jednak człowiek współczesny nie musi pracować w taki sposób. Lekarstwem na uwikłanie w tego rodzaju sytuację jest praca z marzenia¬ mi: „Przekonałam się, że udzielenie klientom przyzwolenia na to, by spełnili swe marzenia [... ] przynosi wspaniałe rezultaty. Ludzie znajdowali wówczas metody ucieczki z nie odpowiadającej im pracy" - pisze Barbara Bailey-Reinhold, psy¬ cholog pracy określająca się ze względu na stosowaną metodę terapii jako „przyzwolenistka" (Bailey-Reinhold 1999, s. 14). Źródłem informacji o toksyczności pracy jest według niej ciało popadające w choroby. Dlatego jeśli nie możemy zu¬ pełnie zmienić miejsca czy stylu zajęć zarobkowych warto chociaż zastosować kilka proponowanych przez terapeutkę metod ułatwiających sytuację. Należy do nich robienie sobie w ciągu dnia pracy przyjemności łamiących rutynę. Inny trener organizacji pracy Alan Lakein zachwala pracę rutynową, która daje pieniądze na utrzymanie, a można w niej wygospodarować dużo wolnego czasu, w trakcie którego realizujemy swoje hobby. Jako przykład takiej adaptacji podaje postać poczytnego autora Nathaniela Hawthorna, który pracując w nudnym urzę¬ dzie celnym napisał cztery powieści, w tym najpopularniejszą Szkarłatną literę (por. Lakein 1994, s. 54). W poradnikach pracy znajdujemy też radę aby łączyć pracę z ciągłą nauką lub działalnością pożyteczną społecznie. „Praca z marzeniami" jako antidotum na „toksyczną pracę" stała się myślą prze­ wodnią „Biblii" nowego podejścia do zatrudnienia, jaką jest Antykariera Rick'a Jarow'a. Podejście prezentowane w tej książce wynika z założenia, że „większość z nas najchętniej przeszłaby na emeryturę w wieku 29 lat i ...resztę życia spędziła na produktywnej pracy, ale takiej, którą naprawdę kochamy" (Jarow 1998, s. 222). Dzięki propozycji Jarowa możemy jednak dokonać kompromisu między tym pra¬ gnieniem a potrzebą utrzymania się. Genezę nowego podejścia do pracy umoco¬ wuje autor w okresie kontrkultury, ukazując nam bardzo osobisty jej obraz po¬ strzegany przez młodego człowieka: „Dopiero demokracje epoki postindustrialnej odważyły się wysunąć założenie, że każda ludzka jednostka może i wręcz powin¬ na dążyć do czegoś wyższego niż mozolna harówka dla przetrwania. W istocie całe moje pokolenie dorastało karmione idealizmem i wszyscy wzdrygaliśmy się na myśl o tym, że «po 20 latach szkoły poślą cię na dzienną zmianę>, jak to obra¬ zowo ujął Bob Dylan. Czy można pozwolić sobie na wierność swoim marzeniom, a jednocześnie odnaleźć się w zastanym porządku ekonomicznym? [... ] Urzeczy¬ wistniać wewnętrzne wizje, życiowe powołanie? Czy trzeba jednak przegrać świat, żeby wygrać duszę?" (tamże, s. 18). Na zadane tak pytania autor odpowiada bardzo optymistycznie, stawiając jednak pewne warunki wobec kultury. Podstawową sprawą jest jej re-sakralizacja i trans- �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 133 formowanie miejsca pracy ku pojmowaniu go jak dzieła sztuki. Należy więc „po­ zwolić sobie, aby nasza wewnętrzna prawda stworzyła od nowa nasz styl życia, pracy, jako, że tych dwóch rzeczy nie da się oddzielić" (tamże, s. 24). Praca może być traktowana jak święta tylko wtedy, gdy jest wartością prawdziwie autoteliczną, gdy się wierzy w to, co się robi i wykonują j ą dla niej samej, zaś potrzeby nie są motorem do działania. „Być z niej dumnym - nie dzięki porównaniu z pracą kogoś innego, ale z powodu [...] bycia w zgodzie ze sobą samym. [...] Jest to praca, która nie unicestwia życia i która honoruje doznawanie przyjemności" (tamże, s. 31). Praca w rozumieniu Jarowa mieści się w nurcie filozofii witalistycznej, gdyż jak wskazuje tytuł innej książki afirmującej nowy wzorzec podejścia do zatrudnie¬ nia Rób to, co kochasz, a pieniądze przyjdą same (Sinetar 1989), co oznacza, że „obfitość jest nade wszystko przekonaniem, że [... ] samo życie nas kocha", a „bra¬ mą do obfitości jest zdanie się na strumień życia [...] życie wyjdzie ci naprzeciw, ponieważ prosiłeś je o to" (Jarow 1998, s. 47). Witalistyczne jest również potrak¬ towanie pracy jak żywego, rozwijającego się organizmu. W tym ujęciu kariera to również pojęcie witalistyczne, poszukiwanie życiowe¬ go powołania jest bowiem procesem organicznym: „Autentyczna kariera musi mieć początek w ciele i jego związku z nurtem życia" (Jarow 1998, s. 73). Budu¬ jąc swoją karierę odnawiamy nasz związek z procesem życia, a przez to jesteśmy wymyślani przez życie (tamże, s. 86). Nasza praca jest też wynikiem działania wyobraźni i uczuć - tytuł jednego z rozdziałów książki to: Od wydajności do kre­ atywności: korona stworzenia (tamże, s. 30). „Otwieramy się na taką pracę, w której możemy świadomie odwoływać się do najgłębszych uczuć i nurtujących nas problemów" (tamże, s. 69). Możemy nawet uruchomić podświadomość, jak sugeruje inny trener pracy Joe Karbo (Karbo 1993), by zaczerpnąć z niej jasne, wyraziste wizje i sny dotyczące pracy. Wykorzystanie tych mistycznych pojazdów podkreśla sakralny charakter nadany pracy podobnie jak postulat by zharmoni¬ zować pracę z duszą i kosmosem. „Udana antykariera (sic!) musi bowiem łączyć w sobie wymiar mityczny i finansowy, psychologiczną głębię i praktyczną funk¬ cjonalność" (Jarow 1998, s. 184). Kariera, a w zasadzie antykariera, powinna mieć ponad to wymiar służby ludz¬ kości i planecie w nowym modelu gospodarki „kierowanej sercem" (tamże, s. 12). „Gospodarka to święte dzielenie się tym, co stanowi wartość. Wymiana jest sakra­ mentem" (tamże, s. 218), zaś w ramach tej nowej religii praca jest wyznaniem wiary. Nowe modele zatrudnienia można uznać za wielokierunkowy eksperyment. Spotykamy powszechnie dziś uznawane i obecne w programach walki z bezrobo¬ ciem rady, aby nie ograniczać się do koncepcji jednego zawodu czy typu działa¬ nia. Były one niemożliwe do przyjęcia w czasach obecności rodzinnych klanów rzemieślników oraz w dobie industrializacji, gdy rodziny robotnicze chełpiły się wręcz dziedziczeniem zawodu ojców. Ożywienie znaczenia pracy może dokonać się także poprzez pracę dla wspólnoty, gdy działa się na rzecz autentycznych jej po¬ trzeb, a także przez sugerowaną przez Ernsta Schumachera (1981) i Alvina Tofflera (2003) prosumpcję i samozatrudnienie. To ostatnie pojęcie również ma już zasto¬ sowanie w państwowych strategiach walki z bezrobociem. Musgrove odnotowuje obecność propozycji wskrzeszenia starych zawodów, które mogłyby pełnić rolę �134 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA „stabilizatorów psychologicznych" dla osób podejmujących drogę klasycznej kariery, podobnie jak weekendowa praca na roli (Musgrove 1974, s. 179) . Zmiana podejścia do pracy i czasu wolnego ma jeszcze jedno, radykalne obli­ cze. Jest nim afirmacja bezrobocia. Autorzy tacy jak Krzysztof Lewandowski pu­ blikują w Internecie artykuły o znamiennych tytułach: Raj odzyskany. Popieram bezrobocie czy Klub miłośników spędzania wolnego czasu . „Co się stało - pyta autor - że znalazłszy się „w raju wyrażającym się ciągłym wzrostem bezrobocia", „u progu technologicznego spełnienia" nie zauważamy dobrodziejstw nowej sytua¬ cji nadal szukając sensu pracy. Autor uważa, że obraz wolności bez pracy stale zaciemniany jest przez wielkie instytucje typu korporacje czy państwo, które nadal potrzebują zniewolonych pracowników. Jednak wystarczy podważyć sens istnienia tych instytucji, na przykład przemysłu reklamowego, aby uwolnić rzesze szczꜬ liwych bezrobotnych, którzy zaczną pracować dla siebie. „Przy obecnym stanie wiedzy i technologii, i przy wyeliminowaniu z gier społecznych wyniszczających ludzkość: rywalizacji i konkurencji - pozytywne konotowanie bezrobocia staje się jak najbardziej realne [...]. Wkrótce światłe narody będą się chlubić wzrostem wskaźnika bezrobocia, który stanie się wskaźnikiem realnego dobrobytu. I wtedy nowego znaczenia nabierze pytanie: w co się bawić?" (Lewandowski 2007). Rów¬ nież na to pytanie autor ma wypracowaną odpowiedź, uważa bowiem, że im wię¬ cej będziemy mieć do dyspozycji czasu wolnego, tym bardziej będziemy twórczy: „Wolny czas to czas nie obarczony lękiem niemocy twórczej, to czas społecznej aktywności" (tamże). Aby wprowadzić postulowane „przebiegunowanie" systemu wartości związanego z pracą i czasem wolnym, trzeba się jednak do tego przygo¬ tować i społecznie zorganizować. Do tego ma służyć powoływanie Klubów Miłoś¬ ników Spędzania Wolnego Czasu, które „powinny z założenia być zgromadzeniami nieformalnymi, grupami sympatyków idei poszerzenia obszaru wolności, jaką reprezentuje czas" (tamże). Czas wolny to zasób, który można poświęcić sobie, rodzinie czy na działania społeczne. Te ostatnie czynią czas wolny czasem pu¬ blicznym i wówczas może on podlegać organizacji i pomiarowi. W ten sposób czas wolny zostanie społecznie zagospodarowany. 17 18 Propozycje tak radykalne, jak prezentowana powyżej lokują się jednak na obrzeżach dominującego nurtu naszej kultury . Mimo to, wśród wartości związa¬ nych z pracą, i to zarówno w nurcie dominującym, jak i alternatywnym, zdecydo¬ wanie najczęściej nacisk kładziony jest obecnie na jej szczęścio-twórczy charak¬ ter, co odróżnia to podejście od wartości wcześniejszych epok. 19 1 7 Propozycja uzupełnienia pracy robotnika pracą na roli w celach terapeutyczno-wychowaw­ czych jest obecna w polskiej refleksji agrarnej okresu międzywojennego. Pomysł ten znalazł też swoją realizację w postaci ruchu WWOOF (World Wide Opportunities on Organic Farms) zainicjo­ wanym w 1971 r. w Anglii przez Sue Coppard, która po raz pierwszy zorganizowała dla siebie i swoich znajomych weekendową pracę na farmie biodynamicznej w Emerson College w Sussex. Obecnie organizacja reprezentuje 15 krajów. www.bip.warszawa.pl/informacja.asp., 2007 Bardzo ciekawe spojrzenie na zmiany postaw w stosunku do pracy w dominującym nurcie kultury zawarte są w książce Krystyny Romaniszyn (2007). 1 8 1 9 �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 135 LITERATURA B a i l e y - R e i n h o l d B a r b a r a 1999, Toksyczna praca, jak przezwyciężyć stres, przeciążenie i znużenie i jak ożywić swoją karierę zawodową, Rebis, Poznań. B a r t o s z e k A d a m 1994, Społeczne tworzenie osobowości. Zarys socjologicznych teorii osobo­ wości, Wydawnictwo US, Katowice. B a u m a n Z y g m u n t 1993, Przedstawienie na pustyni, [w:] Drobne rysy na ciągłej katastrofie...Obecność Waltera Beniamina w kulturze współczesnej, red. A. Zeidler-Janiszewska, Instytut Kultury, Warszawa, s. 71-85. B e n j a m i n W a l t e r 1975, Twórca jako wytwórca, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. - 2006, Pasaże, Wydawnictwo Literackie, Kraków. B r z o z o w s k a B l a n k a 2005, GenX. Pokolenie konsumentów, Rabid, Kraków. B r z o z o w s k i S t a n i s ł a w 1936, Wstęp do filozofji, [w:] Dzieła wszystkie, Instytut Literacki, Warszawa, s. 3-13. C o u p l a n d D o u g l a s 1996, PoddaniMicrsoftu, Prószynski i S-ka, Warszawa. - 2008, Pokolenie X, Wyd. G+J Polska. F e d y s z a k - R a d z i e j o w s k a B a r b a r a 1992, Etos pracy rolnika. Modele społeczne a rze¬ czywistość, IRWiR, Warszawa. G a l b r a i t h J o h n K. 1991, Ekonomia w perspektywie. Krytyka Historyczna, PWE, Warszawa. G a ł k o w s k i J e r z y 1980, Praca, człowiek: próba filozoficznej analizy pracy, Wydawnictwo Pax, Warszawa. H a l a m s k a M a r i a , L a m a r c h e H u g u e s , M a u r e l M a r i e - C l a u d e 2003, Rolnictwo rodzinne w transformacji postkomunistyczej. Anatomia zmiany, IRWiR PAN, Warszawa. J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a E u g e n i a 1969, Zawód rolnika w świadomości społecznej dwóch poko­ leń wsi, Książka i Wiedza, Warszawa. J a b l o n s k y L e w i s 1969, Hippie Trip, Pegasus, Colombia. J a n k o w s k i K a z i m i e r z 1972, Hipisi w poszukiwaniu ziemi obiecanej, Książka i Wiedza, Warszawa. J a r o w R i c k 1998, Antykariera. W poszukiwaniu pracy życia, Ravi, Łódź. J a w ł o w s k a A l d o n a 1975, Drogikontrkultury, PIW, Warszawa. K a r b o Joe 1993, Jak zrobić pieniądze będąc leniwym, Wydawnictwo Wodnika „Bist", Warszawa. K o h n M e l v i n L., S c h o o l e r C a r m i 1986, Praca a osobowość. Studium współzależności, PWN, Warszawa. L a k e i n A l a n 1994, Być panem swego czasu i swego życia, Ethos, Warszawa. L a s k o w s k a - O t w i n o w s k a J u s t y n a 2001, Ubóstwo i głód w kontekście zmian kulturo¬ wych we współczesnej Polsce, maszynopis rozprawy doktorskiej, w Archiwum IFiS PAN. - 2008, Globalne przepływy a obecność nowoosadników na wsi polskiej, Biblioteka Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Łódź. L e d e r A n d r z e j 2004, Globalizacja a nadmiar. Rozdęta bańka teraźniejszości, [w:] Kultura w czasach globalizacji, red. M . Jacyno, A . Jawłowska, M . Kempny, IFiS PAN, Warszawa, s. 87-105 L e w a n d o w s k i K r z y s z t o f 2007, Raj odzyskany. Popieram bezrobocie, www.bip.warszawa.pl/informacja.asp. L i n k l a t e r R i c h a r d 1992, Slacker, Austin Film Society, New York. M e l o s i k Z b y s z k o 2002, Młodzież, aprzemiany kultury współczesnej, [w:] Być Europejczy¬ kiem, red. A . W. Mikołajczyk, CEG, Gniezno, s. 127-176. M u s g r o v e F r a n k 1974, Ecstasy and Holiness. Counter Culture and the Open Society, Cox & Wyman, London. O s s o w s k a M a r i a 1973, Ethos rycerski ijego odmiany, PWN, Warszawa. O t w i n o w s k a B a r b a r a 1980, Humanistyczna koncepcja otium w Polsce na tle tradycji euro¬ pejskiej, [w:] Studia porównawcze o literaturze staropolskiej, red. T. Michałowska, J. Slaski, Ossolineum, Wrocław, s. 169-187. �136 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA P s y k - P i o t r o w s k a E l ż b i e t a 1998, Bezrobocie i pauperyzacja środowisk dawnych PGR w Polsce, Wieś i Rolnictwo, nr 3, s. 132-143. R a k o w s k i T o m a s z 2007, Antropolog jako wizytator nędzy. Kultura społeczności zdegrado­ wanych we współczesnej Polsce w świetle wybranych studiów terenowych, maszynopis roz¬ prawy doktorskiej, w Archiwum Instytutu Kultury Polskiej UW. R o m a n i s z y n K r y s t y n a 2007, Rzecz o pracy i konsumpcji. Analiza antropologiczna, Nomos, Kraków. S c h u m a c h e r E r n s t 1981, Małe jest piękne. Spojrzenie na gospodarkę światową z założeniem, że człowiek coś znaczy, PIW, Warszawa. S i n e t a r M a r s h a 1989, Do what you love, the money will follow. Discovering your right liveli­ hood, Dell, New York. S z p a k E w e l i n a 2005, Między osiedlem a zagrodą: codzienne życie mieszkańców PGR, Wyd. TRIO, Warszawa. T a r k o w s k a E l ż b i e t a , K o r z e n i e w s k a K a t a r z y n a 2002a, Lata tłuste, lata chude... Spojrzenia na biedę w społecznościach lokalnych, IFiS PAN, Warszawa. - 2002b, Młodzież z byłych PGR-ów. Raport z badań, ISP, Warszawa. T o f f l e r A l v i n 1999, Szok przyszłości, Zysk i S-ka, Warszawa. - 2003, Trzecia fala, PIW, Warszawa. V e b l e n T h o r s t e i n 1971, Teoria klasy próżniaczej, PWN, Warszawa. W a l c z a k - D u r a j D a n u t a 1993, Zmiana logiki gospodarowania w perspektywie postaw pra­ cowniczych, Absolwent, Łódź. W e r t e i n s t e i n - Ż u ł a w s k i J e r z y 1990, To tylko rock'n roll, ZAKR, Warszawa. - 1993, Między nadzieją a rozpaczą, Instytut Kultury, Warszawa. Z a d r o ż y ń s k a A n n a 1983, Homo faber, homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, PWN, Warszawa. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a K a z i m i e r a 1951, Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturze ludowej, PTL, Łódź-Lublin. JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA HOMO FABER OR HOMO LUDENS? NEW ATTITUDES TOWARDS WORK Summary The article is based on the field-works of so-called alternative communities, which are the groups of people who have decided to change the place of living from city to village due to their ecological ideology. There are many differences between the new-settlers and the peasants. One of them is the difference in the way of thinking about the work. The alternative way of thinking about the work takes its origin from 1960s, the period of the counterculture. The article presents the roots of the alternative style of work and the mechanism in which this style is being included in the contempo¬ rary euroatlantic cultural mainstream. The author underlines that the new style of work plays the crucial role in the social adaptation to the new situation on the labor market. J. L-O. Adres Autora: Dr Justyna Laskowska-Otwinowska, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzie Pl. Wolności 14, 91-415 Łódź e-mail: laskowskaotwinowska@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/068b03e82dd0edd53b9560e9036a7fee.pdf 7ea20c9499b655e029fda9bca281b826 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5271 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4893 Title A name given to the resource Nekrolog / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.155-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Mulkiewicz-Goldberg, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Ewa Fryś-Pietraszkowa 23 lipca 1934, Andrychów - 14 luty 2008, Kraków W dniu 14 lutego 2008 r. zmarła w Krako­ wie w wieku 73 lat dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, wybitny znawca polskiej sztuki ludowej. Uro­ dziła się 23 lipca 1934 r. w Andrychowie, gdzie w 1951 r. zdała maturę w 11-letniej szkole ogól­ nokształcącej. Jesienią tego roku rozpoczęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim w po­ wstałym kilka lat wcześniej Studium Historii Kultury Materialnej. Wprawdzie chciała dostać się na historię sztuki, jednak ze względu na ograniczoną liczbę miejsc, jej i kilkunastu innym studentom zaproponowano po zdaniu egzami¬ nów wstępnych, zmianę obranej specjalności. W ciągu pierwszych dwóch lat studiów stu¬ denci mogli wybierać specjalizację (archeologia Polski, archeologia śródziemnomorska i etno¬ grafia). Ewa myślała początkowo o wyborze archeologii (brała udział w powierzchniowych badaniach archeologicznych) lub etnografii. Za­ decydował kontakt z Pracownią Badania Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, kiero­ wanej przez prof. Romana Reinfussa. Problematyka badawcza Pracowni była bliska jej zaintereso­ waniom. Tak więc z pełnym przekonaniem wybrała etnografię, dając się poznać jako doskonały terenowiec, sumienny i dociekliwy badacz oraz prawdziwy znawca sztuki ludowej. Będąc jeszcze na ostatnim roku studiów została zatrudniona 1 kwietnia 1955 r. we wspomnianej Pracowni, która w ciągu 50-letniego istnienia zmieniała kilkakrotnie swoją nazwę (pod koniec działania był to: Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN, zlikwidowany ostatecznie w 1997 r.). Garncarstwo ludowe i jego estetyczne walory były szczególnym przedmiotem jej zainteresowania i jednocześnie tematem pracy magisterskiej pt. Garncarstwo w zachodniej części województwa krakowskiego, napisanej pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego i obronionej 24 czerwca 1955 r. Tej tematyce pozostała wierna do końca. Z czasem też stała się wybitnym znawcą tej dzie­ dziny sztuki ludowej, która była też przedmiotem jej pracy doktorskiej pt. Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, obronionej w 1966 r. na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie. Promotorem był prof. Roman Reinfuss. Praca uzyskała wyróżnienie w konkursie im. W. Rzymowskiego i ukazała się drukiem pod tym samym tytułem w 1973 r. Pracownia Badania Sztuki Ludowej PAN, w której Ewa przepracowała 42 lata była kierowana od 1946 r. przez prof. Reinfussa, który opracował szeroki program badań nad genezą i historią polskiej sztuki ludowej, zarówno tradycyjnej, jak i współczesnej. W ich trakcie systematycznie gromadzono materiały ze wszystkich dziedzin plastyki w całym kraju. W latach 1949-1962 organizowano całomiesięczne obozy naukowo-badawcze, a od 1979 r. już tylko �156 NEKROLOG badania penetracyjne w małych grupach. Ten sposób poszukiwań terenowych zapewniał stały kon­ takt z twórczością artystów ludowych, a dokumentacyjne wyjazdy po Polsce, często w ciężkich warunkach i niewygodach traktowane były przez Ewę jako interesująca przygoda. Dowodem może być znaleziony w spuściźnie Ewy jej rękopiśmienny tekst „małej encyklopedii etnograficznej" z humorem opisujący terenową pracę etnografa. Garncarstwo ludowe, jego technika, walory artystyczne wyrobów, jak i garncarze - twórcy ludowi od studiów uniwersyteckich były podstawowym przedmiotem jej zainteresowań. Odzwier¬ ciedlają je publikacje (drukowane najczęściej w Polskiej Sztuce Ludowej), referaty wygłaszane na konferencjach w Polsce i zagranicą oraz udział w konkursach twórczości ludowej w charakterze jurora oraz liczne kontakty z twórcami ludowymi. Znany był jej serdeczny i życzliwy stosunek do informatorów, którym starała się nieść pomoc: w postaci paczek z odzieżą, udzielania rad, pomocy w wyborze szkoły dla ich dzieci, itp. Ewa potrafiła jechać całą noc pociągiem, aby uczestniczyć w ważnych dla informatorów wydarzeniach, radosnych bądź smutnych. Z końcem 1980 r. po przejś¬ ciu prof. Reinfussa na emeryturę objęła kierownictwo Pracowni, pełniąc funkcję kierownika do 31 grudnia 1997 r., kiedy to Pracownia uległa likwidacji. Niezwykle ciekawe i bogate Archiwum, gromadzące teksty wywiadów i obserwacji, materiały graficzne, hafty, malowanki, odbitki foto¬ graficzne, zostało wówczas przekazane Muzeum Etnograficznemu im. S. Udzieli w Krakowie (zob. Archiwum dokumentacji polskiej sztuki ludowej Instytutu Sztuki PAN, Polska Sztuka Ludowa, R. 34, 1980, nr 3-4). Poza garncarstwem interesowała się zdobnictwem w meblarstwie i kowalstwie oraz urządzeniem wnętrz mieszkalnych stopniowo rozszerzając tematykę badań także o strój i tkaninę (zob. np. Urządzenie i zdobnictwo wnętrza, [w:] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, red. R. Reinfuss, Kraków 1965, s. 57-72). W prowadzonych przez wiele lat badaniach dokumentacyjnych fascynowały j ą szybko następujące zmiany w tradycyjnej wytwórczości arty¬ stycznej mieszkańców wsi. Do planowanej, choć nie zrealizowanej, pracy zbiorowej o tradycyjnej sztuce ludowej Podlasia, miała napisać o ludowych tkaninach. Wyniki badań zreferowała w Komisji Etnograficznej PAN w Krakowie (Problem współczesnych przemian sztuki ludowej na przykładzie tkaniny podlaskiej, Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych PAN, Oddział Kraków 1988, s. 31-32). Włączyła się w prowadzone w latach 1991-1994 przez Pracownię Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie badania monograficzne na Podhalu. Opracowała wspólnie z Alicją Małetą zagadnienia rzemiosła i przemysłu wiejskiego w wydanej w 2000 r. pracy pod redakcją Danuty Tylkowej Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi. Własne materiały terenowe i zgromadzone w Archiwum Pracowni Ewa wykorzystała w wygła¬ szanych a następnie publikowanych referatach . W dniach 6-11 września 1981 r. brała udział w międzynarodowym sympozjum na temat garncarstwa, zorganizowanym przez Muzeum Etno¬ graficzne w Kittsee w Austrii z referatem pt. „Die gegenwärtige Situation der Hafnerei in Polen". W Kolonii natomiast w dniach 5-9 X 1987 r. uczestniczyła w posiedzeniu Niemieckiego Towarzy¬ stwa Etnologicznego prezentując „poster" na temat zmian w stroju i przemyśle tekstylnym w środ¬ kowej Polsce od drugiej połowy X I X w. Za pracę tę otrzymała jedną z kilku przyznanych tam nagród. Na szczególną uwagę zasługuje syntetyczna bogato ilustrowana, niezwykle cenna publika¬ cja, Sztuka Ludowa w Polsce (Warszawa 1988) współautorstwa Ewy Fryś-Pietraszkowej oraz Anny Kunczyńskiej i Mariana Pokropka, nagrodzona nagrodą zespołową I I stopnia Ministra Kultury i Sztuki, Ministra Edukacji Narodowej oraz nagrodą Sekretarza Naukowego PAN. Od końca 1 1 M.in. Rozkwit i zmierzch ceramiki siwej, [w:] Garncarstwo i kafłarstwo na ziemiach pol­ skich od wczesnego średniowiecza do czasów współczesnych. Materiały z konferencji, Rzeszów 21-23IX1993, Rzeszów 1994, s. 15-19; Rzemiosło cechowe a ludowe rzemiosło artystyczne, [w:] Miasto i kultura ludowa w dziejach Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy, red. J. Wyrozumski, Kraków 1996, s. 325-336; Portret ludowego artysty na tle wsi, [w:] Ogród spustoszony. Kontynua­ cja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Materiały I Konferencji Naukowej zorganizowa­ nej w dniach 20-21 kwietnia 1995 roku w Krakowie i Zubrzycy Górnej, Kraków 1995, s. 35—10. �NEKROLOG 157 lat 1990. dużo czasu i serca poświęciła seryjnej publikacji wydawanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, której pierwszy tom ukazał się w 2002 r. pod redakcją Ewy Fryś-Pietraszkowej, Anny Kowalskiej-Lewickiej i Anny Spiss. W 2007 r. wyszedł tom drugi pod redakcją E. Fryś-Pietraszkowej i A. Spiss. Nad tomem trzecim z zapałem i energią Ewa pracowała do ostatniej chwili, jeszcze trzy tygodnie przed śmiercią zbierając materiały do następnych biogramów. Redakcji tego tomu podjęła się dr Anna Spiss jako tomu poświęconego Ewie. W latach 1980. opracowała 26 biogramów do planowanego przez Fundację Kultury Wsi Słownika twórców ludowych. Jej cechy osobowościowe, jak sumienność, życzliwość, łatwość nawiązywania kontaktów a przede wszystkim dogłębna wiedza etnograficzna z zakresu ludowej wytwórczości artystycznej sprawiały, iż była zapraszana najczęściej jako przewodnicząca jury do konkursów garncarstwa, kowalstwa i zdobnictwa w drewnie, organizowanych przez Wydział Kultury i Sztuki Rady Narodowej w Kra¬ kowie, konkursów szopek krakowskich organizowanych corocznie przez Muzeum Historyczne w Krakowie (w 2002 r. odbył się 60. jubileuszowy konkurs) oraz powiatowych przeglądów twórczości artystycznej i zespołów kolędniczych. Od 1967 r. współpracowała z Myślenickim Ośrodkiem Kul¬ tury, udzielając merytorycznych konsultacji i porad. W latach 1971-1989 czynnie uczestniczyła w przedsięwzięciach „Cepelii". W okresie od 1993 do 2002 r. była rzeczoznawcą Krajowej Komisji Artystycznej i Etnograficznej przy Fundacji „Cepelia". W uznaniu zasług Zarząd Fundacji odzna¬ czył j ą w 1999 r. medalem 50-lecia „Cepelii". Współpracowała z licznymi radami muzealnymi i towarzystwami, z których wymienić można m. in.: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (od 1953 r., w 2003 otrzymała tytuł członka honorowego), Komisję Etnograficzną PAN - Oddział w Krakowie (od 1973; wiceprezes 1993-1996), Radę Muzealną Muzeum Etnograficznego im. S. Udzieli w Kra­ kowie (2004-2008), Rada Muzeum Tatrzańskiego im. Dr Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem (1994-2008), Radę Naukową Stowarzyszenia Twórców Ludowych (od 1969) i inne. Ewa opracowała scenariusze i zrealizowała w Krakowie szereg wystaw: Polska sztuka ludowa - dziedzictwo przeszłości (wspólnie z A. Kunczyńską, 1991 r.), Polska sztuka ludowa w dokumentacji Instytutu PAN (1988), Wieś polska w rysunkach i temperach Marii Czarneckiej (2005). Była także autorką koncepcji wystawy: Zofia i Roman Reinfussowie. Życie, praca i dzieło (2003). Ewa i jej koleżanki z Pracowni były aktywne w krakowskiej NSZZ Solidarność, zwłaszcza w stanie wojennym, tworząc nieformalną „Firmę", zajmującą się wyrobem bibułkowych kwiatów, malowaniem guzików z symboliką patriotyczno-religijną, dzianiem szydełkiem lub na drutach galanterii, itp. Uzyskane ze sprzedaży pieniądze przeznaczane były dla represjonowanych rodzin, które pozostały bez środków do życia. Akcja ta z czasem objęła osoby z innych placówek nauko¬ wych Krakowa, umożliwiając niesienie pomocy większej liczbie potrzebujących. W ostatnich latach, zwłaszcza po przejściu w 1994 r. na emeryturę, Ewa włączyła się w działal¬ ność popularyzatorską w Towarzystwie Miłośników Andrychowa, jej rodzinnego miasta, z którym związana była przez działalność rodziny ojca Franciszka, wice-burmistrza Andrychowa (1935-1939) i mistrza piekarskiego, prowadzącego rodzinną piekarnię założoną jeszcze w 1877 r. W cyklu „Moja Mała Ojczyzna" zorganizowała i konsultowała wystawy oraz wygłaszała referaty, m.in. na temat historii andrychowskiego garncarstwa, młynarstwa, piekarstwa i tradycji rzemieślniczych. Groma­ dziła materiały archiwalne nt. działającego tam od końca X V I I I w. ośrodka garncarskiego i komple¬ towała kartotekę garncarzy. Wyniki swoich poszukiwań relacjonowała w miejscowej prasie (Nowiny Andrychowskie). W ostatnich latach większość czasu spędzała w tym mieście troskliwie pielęgnując chorą matkę, która w 2008 r. skończyła 99 lat. Za swoją owocną i wszechstronną pracę została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Od¬ rodzenia Polski (1989 r.), Złotym Krzyżem Zasługi (1979 r.), medalem i nagrodą Oskara Kolberga (1997 r.), odznaką „Zasłużony Działacz Kultury" (1982 r.), złotą odznaką „Za zasługi dla Ziemi Krakowskiej" (1989 r.). W 1960 r. zawarła małżeństwo z Edwardem Pietraszkiem (1928-2004), socjologiem, etnogra¬ fem, historykiem, profesorem Uniwersytetu Wrocławskiego i dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Krakowie, zakończone w 1967 r. rozwodem. Małżeństwo było bezdzietne. �158 NEKROLOG W dniu 17 lutego 2008 r. Ewa została pochowana w grobowcu rodzinnym na cmentarzu ko­ munalnym w Andrychowie. Odeszła od nas niezwykle serdeczna i życzliwa Przyjaciółka zawsze śpiesząca radą i pomocą, pełna pasji zawodowej i radości życia. Lubiła podróże, do których zawsze była dobrze przygotowana. W zimie jeździła na nartach nie tylko w Tatrach, ale i w Alpach francus­ kich i włoskich, w maju 2007 r. odbyła ostatnią podróż do Izraela i Petry w Jordanii, która była marzeniem jej życia. Planowanych na 2008 r. podróży zagranicznych nie zdążyła już zrealizować. Jej obecność i przyjaźń była niezwykle cennym darem dla tych, których nimi obdarzyła. Nie¬ oczekiwana śmierć w pełni sił twórczych i w obliczu planów na przyszłość stanowi niepowetowaną stratę zarówno dla nauki, jak i przyjaciół. Olga Goldberg-Mulkiewicz, Zofia Szromba-Rysowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21367fd69233d7acc2a8fa6858e87033.pdf 3ffef4a3765c67960417f2f176e80826 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3598 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3375 Title A name given to the resource Diabeł a płeć / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.116-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewski, Mikołaj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Diabeł a płeć Mikołaj Olszewski p o w s u w a ł do tych dziur i te łapy zaklinował. No i obejrzawszy tylek niedźwiedzia, wziął mydła, pędzel, w y p ę d z l o w a ł ten tylek i wygolił cały. Polem dawaj parzyć nahajką. Naparzył, aż spuchł ten niedźwiedź. Widzi, że j u ż zaczyna dnieć z lekka te kliniki powypuszczał. Wlazł na piec i siedzi. Przychodzi stróż i mówi: N co tam niedźwiedź, co tam u ciebie, trzeba wyrzucić żebry? Cicho pan śpi [mówi niedźwiedź - M.O.]. Drugi raz przyszedł, głośniej zawołał: Trzeba żebry wyrzucić? Cicho, pan śpi. I tak co go już wypuścili. Już trzeba przygotować wesele. Już ksiądz pobłogosławil. Ale wszystko jedno ten [król] myśli, że jeszcze uratuje swoja córka. Kazał stróżowi temu wypuścić niedźwiedzia, niechaj on dopędzi i zabije lego muzyka. Już ten zobaczył, że niedźwiedź przylatuje, prędko do swojej oblubienicy mówi: Podejm sukienka! A to kiedyś bez majtków chodzili. N i e d ź w i e d ź popatrzył, od. wrócił się popędził z powrotem. T o jak. ty zabił jego? - pyta pan. Nie. m ó w i niedźwiedź - mnie on wygolił, ale tam taką małą łatkę zostawił, że to jedną ręką zakryć m o ż n a " (67). W ś r ó d bajek p r z e d s t a w i a j ą c h k o n f l i k t c z ł o w i e k a z d i a b ­ łem wyróżnić można takie, w k t ó r y c h spór t e n rozstrzyga pokazanie diabłu żeńskich o r g a n ó w p ł c i o w y c h . W bajkach t a k i c h w y r a ź n i e r y s u j ą s i ę relacje w i ą ż ą c e d i a b ł a i p ł e ć . O t o 0 p i e r w s z a z t a k i c h bajek: „Był mąż z żoną. On pilnował żyta i wykastrował byka i te jaja smażył na patelni. Przylatuje diabeł i pyta się: C o ty robisz? A c h ł o p mówi: Sobie jaja wykroił i smażę. O n usmażył i diabeł mówi: Daj mnie p o k o s z t o w a ć ! Diabeł mówi: Wykrój i dla mnie! C h ł o p wyciągnął brzytwę i wykroił jemu jaja i diabeł ze swoimi jajami poleciał. Potem przychodzi [chłop] do domu smutny i pyta się żona: C o ty taki smutny? O n żonie: U mnie takie i takie zdarzenie i diabeł na pewno mnie dzisiaj zabije. Ż o n a mówi: Ja pójdę stróżować dzisiejszą noc. Jak wychodziła wzięła nożyce i [mówi]: Strzyż mi włosy na krótko. O d siebie daj mi czapkę, spodnie, marynarkę, dzis.aj j a pójdę stróżować. Poszła, wzięła patelnię i mięso. Przylatuje diabeł i krzyczy na nią: T y mnie oszukał ty mnie wykroił a sobie nie! O n a majtki zdjęła a on krzyknął: T y sobie z korzeniami wykroił. I od tej pory diabeł przestał c h o d z ą bo kobieta go oszukała (65). O b a w ą t k i tej bajki w systematyce K r z y ż a n o w s k i e g o n a l e ż ą d o t y p u T . 1133 o r a z T . 153 (o n i e d ź w i e d z i u ) . P r z y c z y n ą kastracji w wersji p r z y t o c z o n e j przez K r z y ż a n o w ­ skiego jest c h ę ć u z y s k a n i a przez d i a b ł a s i ł y w o ł a l u b w a ł a c h a . A o t o kolejne o p o w i a d a n i e , k t ó r e z m i e r z a d o p o d o b n e g o zakończenia: „Człowiek posiał pszenicę i u niego dobrze rosło, i diabłu p o d o b a ł o się, i m ó w i przyszedłszy: Moja będzie pszenica, a czło­ wiek mówi: Nie! Moja! I posprzeczali się, który na najciekawszym zwierzaku przyjedzie, tego będzie pszenica. Diabeł m ó w i człowie­ ku:-Dobrze. Znaczy, oni zmówili się. Diabeł chwycił kozę, znalazłszy i jedzie na kozie. A ten mówi: C o za c i e k a w o ś ć . Kozy j a nie widziałem i wiem, że to koza. [Diabeł na to - M O . ] : Idź ty, przyjedź! Na jakiej ty przyjedziesz, j a zobaczę! On przyszedł, ż o n a rozdział do goła, w dziegciu czy w smole jakiej to wykaczał. Poduszka porwał, piórami osypał i przyjechał, ale tyłem na przód i diabeł tak pochyli się, popatrzy zjednej strony, z drugiej, co to za zwierz i nie m o ż e poznać. Kosa opuszczona jakby ogon. Gdzie głowa, włosy długie - to on myśli, że to tył, a tam przód. D i a b e ł i tak, i tak podleciał, i diabeł tam w jakim miejscu poszmerał, i mówi: A n i adin zub. Ale czym żeż ona pytajetsia [czym się żywi]? T a k a zwierz, m ó w i - nie wiem, czym ona pytajetsia? Ale wot taka zwier! No to bierz pszenicę, niechaj będzie twoja, jak ty na takim zwier przyjechał " (66) U K r z y ż a n o w s k i e g o jest to j e d n a z wersji b a j k i T . 1030. K o l e j n y interesujący mnie w ą t e k zawiera bajka: „Jeden bogaty pan miał córkę jedynaczkę. K t o znaczy się - j a k dawniej niedźwiedzie trzymali w osieci - kto z niedźwiedziem przenocuje jedna noc. ten ta córka dostanie i pół królestwa. Wszystkich ten niedźwiedź pozabijał. Nareszcie znalazł się tam muzykant taki. Wziął skrzypeczki - na skrzypcach pięknie grał - wziął świderek, m y d ł o , pędzel, no i wziął kilka k a w a ł k ó w drewna. M ó w i on do ojca tego: Ja chcę z niedźwiedziem przenocować! No dobrze człowiecze. Zamknęli jego do osieci. Wziął on skrzypeczki, ciągnie smykiem, wygrywa. N i e d ź w i e d ź zlazł z pieca i mówi: N o dajże mnie, j a popróbuję. Łapę jak położył, tak struny popękali. T a k nie m o ż n a - m ó w i muzyk - za grube palce, trzeba pocienić. A jak to zrobić? - pyta niedźwiedź. Zaraz, poczekaj, za świderek, naświdrował, k o ł k ó w nastrugał, 116 Podobnie j a k w p r z y p a d k u bajki o o k a s t r o w a n y m diable u K r z y ż a n o w s k i e g o spotykamy t ę b a j k ę r o z p i s a n ą na 2 od­ dzielne w ą t k i : Diabeł i niedźwiedź i śrubstak T . 1159 oraz Żolnien T . 1160. S k ł o n n y jestem p r z y p u s z c z a ć , że jest to ten sam w ą t e k , w k t ó r y m n i e d ź w i e d ź i d i a b e ł występują zamiennie. Ostatnie opowiadanie, j a k i e t u p r z y t o c z ę , nie jest notowa­ ne przez K r z y ż a n o w s k i e g o i stanowi epizod w y r w a n y z bardzej rozbudowanej fabuły: „ D i a b e ł i baba gdzieś tam poszli i ona jemu kazała, żeby onjejj ta cacka załatał i on zgodził się. O n robił, ona rozszerzała mala łatka. O n znowu robił. Ona jego zamęczyła, on nic nie dał rady, to rozszerzyła, lo stuliła. T o on potem zrozumiał, że ona chytrzejszt diabła" (68). Morał t y c h bajek stanowi niezachwiane przekonanie o t y m , że najskuteczniejszym sposobem u w o l n i e n i a się od d i a b ł a jest pokazanie m u ż e ń s k i c h p u d e n d ó w . Pomocne w z r o z u m i e n i u tej tezy b ę d z i e o d w o ł a n i e s i ę d o Antropolog! kultury wsi polskiej XIX wieku L u d w i k a S t o m m y Pisze* m i n • czarownice u z y s k u j ą m l e k o b ą d ź z przedmiotów m a r t w y c h , b ą d ź o d k r ó w . ale t y l k o w okresie karmieni! cieląt- m l e k o k r o w v karmiacei ciele iest i m niedostępne, poza 'tvm czarownice co p r a w d a żyia z d i a b ł a m i w sposób uniemożliwiający prokreacie W ale tylko ten sposofc wyznacza sie c z a r o w n i c o m dwie sfery d z i a ł a ń - zakazaną płodna oraz^o^olona - seLualno-bezpłodna klóo iednakczer^ s^nu r z e ^ S Z i ^ S a r n w n ^ ^ J S im nrzez mężczyznę «* ^^T^^Sd^^erekcj™ (Stomma W s. 188). Analogiczny ciąg s k o j a r z e ń poprzedza pointy nas?]** j bajek, S t r u k t u r a pozostaje ta sama, t y l k o zamianie ule? ' płeć. Ż e ń s k a czarownica zostaje z a s t ą p i o n a m ę s k i m dial a fallus ż e ń s k i m i pudendami. R o z s z e r z a j ą c analogiem"* 1 o d p o w i e d n i o w y z n a c z y ć d i a b ł u te sama c o czarownicy i działania. W ł a ś c i w ą d i a b ł u d z i e d z i n ą jest seksualizm p o z b a aspektu p ł o d n o ś c i , n a l e ż y w n o s i ć zatem, że sam diabeł �bezpłodny. D l a czarownicy, k t ó r a jest k o b i e t ą , c z y m ś o d ­ stręczającym jest męski symbol p ł o d n o ś c i , dla d i a b ł a zaś odwrotnie: skoro p r z e r a ż a go żeński symbol p ł o d n o ś c i , o ż n a w n o s i ć , iż on sam ma n a t u r ę m ę s k ą . Należy teraz s k o n f r o n t o w a ć te dwa atrybuty d i a b ł a , jego bezpłodność i jego męski charakter z informacjami zaczerp­ niętymi z m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h . B e z p ł o d n o ś ć d i a b ł a jest stwierdzana b e z p o ś r e d n i o : „[Diabłów] nie przybywa, bo jakby one mnożyły się. Nie ma diablic. to są duchy" (69). „Duch nie rodzi się" (70). Lub też przyznaje się d i a b ł o m j a k i ś inny bezpłciowy sposób p o w i ę k s z a n i a swoich z a s t ę p ó w : „Człowiek się rozmnaża, aniołowie nie i diabły też się nie rozmnażają, diabłów przybywa przez drożdżowanie. Jak ja coś dego zrobię, to będzie jeden potomek diabla więcej" (71). Zwłaszcza drugie zdanie powyższej wypowiedzi wskazuje na charakterystyczny, w e d ł u g i n f o r m a t o r ó w , s p o s ó b p o w i ę ­ kszania się liczby d i a b ł ó w : „Człowiek diabłem stanowi się. Jest takich ludzi wielu jak diabły" (72). Najczęściej jednak uznaje się, że diabły zostały raz stwo­ rzone przez Boga i ich liczba nie zmienia się. Ponadto powszechnie z n a n ą bajkę o diable oszukanym przy podziale plonów m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć j a k o znak jego ignorancji w sferze rodzenia się i rośnięcia, z a r ó w n o w stosunku do świata roślin, j a k i w odniesieniu do l u d z i . Męski charakter d i a b ł a p o ś r e d n i o potwierdza r ó w n i e ż stwierdzenie wykluczające istnienie diablic: „Diablic nie ma, bo zanadto bv piekło wariowało, same diabły m 1 są" (73). Męską n a t u r ę d i a b ł a b e z p o ś r e d n i o stwierdzają ludowe bajki, w k t ó r y c h on występuje. T a m , gdzie pojawia się, przybiera p o s t a ć mężczyzny: wynalazcy w ó d k i , parobka, eleganckiego, skorego do korzystnych zamian franta, s t r ó ż a skarbów nieznaiomeeo kawalera Szczególnie interesująca jest ze względu na swój p r o g r a m o w o męski charakter ta ostatnia rola: ' „Diabeł do młodej panienki zaczął przychodzić wieczorem. Kawaler piękny taki przychodzi - to położą się poleżeć. Ktoś tam przypilnował, skąd on tam bierze się. czy tam wzięli wody święconej, tak i okazało się, że to z rogami kawaler" (74). Dla takich właśnie panienek przeznaczone były rady. j a k ustrzec się kawalera z piekła rodem: „Jak się tańczy trzeba chustkę uronić, schylić się i popatrzeć czy ma jedna dziurka w nosie" (75). „Przychodzi frant w kapeluszu, buty błyszczą. Zaprowadza Unczyc dziewczynę, to trzeba jemu nadepnąć na but. Zadepczesz. mc ma st p . wychodzi, że diabeł" (76). Również struktura społeczności piekielnej jest patriarchal% panują t stosunki zgoła nierodzinne. zwierzchności i Poddaństwa. Kaiępek prawa czartowskiego przedstawia piekło j a k o *or królewski, na k t ó r y m rządził Lucyfer, a reszta d i a b ł ó w * * uszeregowana w d w o r s k o - u r z ę d n i c z e j hierarchii, co ^Powiada ludowej wizji Lucypera - k r ó l a d i a b ł ó w (Po" f M , 1892). Powróćmy jednak do diabelskich możliwości prokreacyj­ nych. Z twierdzeniami o n i e m o ż n o ś c i r o z m n a ż a n i a się diabła pzerpnictym, z m a t e r i a ł ó w zgromadzonych współcześnie s p o n d u j ą teksty staropolskie: •Ten latawiec tuła się po świecie między ludźmi, chciałby mieć ^rzyst^o ó g nie dał, aby mógł nic T ^ . ani zaszkodzić nikomu, ani też począć, acz nań wiele J a d a j ą , aby miał przekazać ludzkiemu małżeństwu, ale temu *«y mądr\ me wierz, obłudy to wszystko są Incubus i Succubus. * ' h nie może się płodzić według przyrodzenia, rozumu 0 m a Ore 7 d u Fragment ten doprowadza nas do kolejnej części roz­ w a ż a ń , w której zajmiemy się wyjaśnieniem o d s t ę p s t w od wyżej przedstawionego schematu. K s . Chmielowski poddaje w w ą t p l i w o ś ć wyłącznie męski charakter d i a b ł a ; podobnie w ikonografii sceny kuszenia, diabeł występuje czasami w postaci p ó ł - w ę ż a p ó ł - k o b i e t y ; zdarza się też, co do­ strzegamy w malarstwie ś r e d n i o w i e c z n y m . ż e zwykłym diab­ ł o m przydaje się cechy ż e ń s k i e . 2 S p r ó b u j m y więc prześledzić relacje między człowiekiem ( k o b i e t ą i mężczyzną) a d i a b ł e m zaistniałe na skutek upadku pierwszych r o d z i c ó w , co z a p o c z ą t k o w a ł o z i e m s k ą egzysten­ cję ludzi. Rozpocznijmy od opisu raju, sytuacji poprzedzającej upadek. P o w o ł a m się tu na r o z w a ż a n i a E d m u n d a Leacha zawarte w artykule Genesis as M\th. Egzystencję rajską organizują dwie opozycje: pierwsza, m ę s k i e - ż e ń s k i e , przy czym p o ś r e d n i k i e m jest diabeł. „ J a k o ostateczna mediacja wąż, rzecz pełzająca, stanowi a n o m a l i ę wobec opozycji mężczyzna kobieta" (Leach 1969, s. 14). Druga: niewinne-grzeszne, czyli A d a m - D i a b e ł . Mediantem jest tu Ewa! Istnienie tych przeciwieństw p o t w i e r d z a j ą t a k ż e zanoto­ wane przeze mnie wypowiedzi: „ K i e d y ś wyszedł Adam z Ewą w p o d r ó ż , przyszli do rzeczółki. E w a wzięła chustkę do nosa i pomvla jemu a powiesić nie miała gdzie. Widzi ona, że c o ś u lego Adama jest. A bąk był w postaci diabelskiej. A Adamowi nadojadło i przytuli! się, a bąk go uciął w tyłek i świat z tego poszedł" (77). Cytat ten doskonale ilustruje m e d i a c y j n ą rolę d i a b ł a . Mniej ewidentne jest istnienie na gruncie k u l t u r y ludowej drugiej z wymienionych opozycji, c h o ć i na n i ą m o ż n a natrafić: „ G d y się szczęśliwy Jadam z Jewą przechadzał po Raju, w niebie zaszły zdarzenia godne uwagi. Już to z niechęcią książę ciemności spoglądał na coraz to nowe dzieła w y c h o d z ą c e z twór­ czej ręki Boga" (Kolberg 1962, s. 5). V a 7 i boskiej sprawy" (Postępek. 1892, s. 20). C z y też fragment dzieła ks. Benedykta Chmielowskiego: „Czart nie raz czyni Incubum albo Succubum. alias jak to z o w i ą na Rusi latawcem albo latawicą, do takiej przywodząc ludzi lubieżnych, niepowściągliwych amato­ rów niecnoty, że albo białogłowę uformuie z powietrza, dla nich urodziwą, miłosną, a czasem ścirw zkąd porwawszy przy nim kładą, pokrywszy piękney amazyi (gaszki) postacią; albo też dla białogłowy naturalney uwikłanej amorami lub cielesności appetycznej reprezentuią męszczyznę, wtedy się czyniąc Incubum. actum z nią czyni venerum, z czego m o ż e b i a ł o g ł o w a veré impregnan semine virili calido aliunde adato et debite applicaw (naprawdę zajść w ciążę od ciepłego m ę s k i e g o nasienia gdziein­ dziej wziętego i odpowiednio zaaplikowanego) (Chmielowski 196o. s. 91-92). l u d i m i a ) e m u t e g 0 B D i a b e ł sam ustawił się w opozycji wobec ludzi i chciał i m szkodzić, a j a k o narzędzie do tego celu w y b r a ł E w ę . b y ć m o ż e ze względu na jej g o r s z ą , bliższą zwierzęcej n a t u r ę : „[...] wtedy Pan B ó g nastał sen A d a m u . wyjął żebro zjego boku, a skąd to pokręci! się pies i za tę kość hap. Nie m ó g ł dopędzić Pan Bóg. chwycił tylko ogon, urwał ogon temu psu i myśli tak: Dobrze i z ogona zrobię, i dlatego te baby takie gadatliwe, bo to z psa ogona" (78). Mediacyjny charakter d i a b ł a przejawiający się w jego płci m o ż e p r z y b r a ć dwie formy, albo diabeł jest bezpłciowy (np. dlatego, że jest duchem), albo jest androgyniczny, a zatem m o ż e r ó w n i e dobrze w y s t ę p o w a ć w postaci męskiej j a k żeńskiej, j a k to widzimy w kuszeniach świętych p u s t e l n i k ó w , czy w scenie upadku. W kulturze ludowej jednak bardziej typowa wydaje się diabelska m ę s k o ś ć . Wyjaśni nam to analiza drugiej opozycji. Podobnie j a k w poprzednim przypadku, tak i t u mediant jest ambiwalent­ ny. Ewa p o ś r e d n i c z ą c między bezgrzesznym A d a m e m a dia- 117 �błem sama jest i niewinna, i grzeszna. D w o i s t o ś ć ta jest u d e r z a j ą c a , jeżeli zestawimy ze s o b ą dwa w y o b r a ż e n i a Ewy - u p a d ł e j , podległej szatanowi, oraz dobrej, Ewy m a t k i ludzkości. K u l m i n a c j ę tego w y o b r a ż e n i a stanowi Druga Ewa - M a t k a Boska, d e p c z ą c a głowę w ę ż a - s z a t a n a . Istota tej opozycji t k w i w szczególnym stosunku, k t ó r y łączy E w ę i szatana, c h a r a k t e r y z u j ą c y m się przymilnością d i a b ł a wobec Ewy w momencie kuszenia: „ E w a , pierwsza nasza matka, podeszła do drzewa, a ten diabeł, jak to diabeł zaraz: Weź j a b ł k o , spróbuj jakie ono smaczne, nie słuchaj co tam Pan B ó g m ó w i , namawiał j ą " (31) D o d a t n i znak tego stosunku ulega zmianie, gdy obietnice szatana o k a z u j ą się p ł o n n e i gdy oszukana Ewa zostaje wygnana z Raju. Rezultatem opozycji: dobra natura A d a m a vs. zła d i a b ł a , jest nie tylko upadek A d a m a i s k a ż e n i e jego istoty, ale t a k ż e ustanowienie nowej opozycji: kobieta-Ewa vs. diabeł. Ta nowa opozycja realizuje się dwojako, od­ powiednio do dwoistej natury Ewy. D o b r a Ewa stanowi absolutne przeciwieństwo złego szatana: „Ten Lucvper to był najlepszy ten, co najwięcej wiedział anioł. I jak Pan B ó g pokazał jemu niewiasta w widzeniu, to on pierwszy z b u n t o w a ł się. Bo Pan B ó g powiedział, że on będzie służył tej niewieście. A on powiedział, że nie będzie służył" (81). Zdarzenie to jest b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą b u n t u Lucypera p o p r z e d z a j ą c dramat upadku i wygnania z Raju. Wskazuje to na jego fundamentalny charakter, d e t e r m i n u j ą c y rzeczy­ wistość tak rajską, jak ziemską. T a tak mocno zarysowana opozycja Ewa vs. diabeł wymusza d r u g ą : Ewa oznacza przecież tyle co kobieta, a więc w szeregu określeń po stronie d i a b ł a musi się znaleźć: „ m ę ż c z y z n a " . M a m y zatem wyjaśnienie m ę s k i e g o charak­ teru d i a b ł a . T a sama opozycja realizuje się t a k ż e w odniesieniu do Ewy złej (np. tej, k t ó r a d a ł a się p o w t ó r n i e skusić szatanowi). Kobieta odgrywa się na diable za u t r a t ę raju. b ę d ą c zarazem r ó w n i e zła jak on. Oszukuje go w r e w a n ż u za oszustwo. W zrozumieniu tej wersji opozycji k o b i e t a - d i a b e ł pomaga bajka: „Szła baba na chrzciny i wyszła nad rzeczka.Nie da rady przejść. A tu czort zjawił się. Baba siadła. Czort niesie, d o n i ó s ł na chrzciny. No to nieś teraz ty baba: Nie! Ten czort nosił, nosił aż nadojadła mu ona i ten czort mówi: Idź baba! No i oni wzięli i pobili się. Biją się do krwi. a rady nie dają. Pan B ó g m ó w i do anioła: «Idż i rozbrori ich!» O n poszedł, bronił, bronił i nie rozbromł ich i ściął o b y d w ó m głowy. I powiedział Pan Bóg: « C o ś ty zrobił. Idź i nałóż im głowy!» Anioł przyszedł i la czortowska głowa nałożył na babę, a baby głowa na czorta. I teraz baba taka chytra, bo ma czortowska g ł o w a " (79). 1 W bajce tej nie tylko został opisany k o n f l i k t , ale i wskaza¬ ny jego zwycięzca. Z treści bajki należy w n o s i ć , że w sytuacji p o c z ą t k o w e j przewaga była po stronie d i a b ł a , co o d p o w j . d a ł o sytuacji rajskiej, kiedy to d i a b e ł był m ą d r z e j s z y od Ewy p o n i e w a ż wiedział, że zmiana aseksualnego stanu rajskiego na seksualny doprowadzi ludzi do wygnania z Raju i odsunie ich od Boga. Nie wiedział jednak, że upadek ludzi ma inn, charakter niż jego własny. Upadek d i a b ł a był bowiem wynikiem opozycji między n i m a Bogiem, podczas gdy w przypadku ludzi n a s t ą p i ł a zmiana b e z p ł o d n e j egzystencji rajskiej na p ł o d n ą z i e m s k ą , nie z n a n ą d i a b ł u . Dlatego najprostszym sposobem oszukania i odegnania diabła jest skonfrontowanie go z symbolem ludzkiej p ł o d n o ś c i . a D r u g ą z kolei t r u d n o ś ć przedstawiają te m a t e r i a ł y , które stwierdzają p ł o d n o ś ć diabla, w szczególności apokryficzny I wątek diabła ojca Kaina: „[...] Tak jak kobieta posłuchała tego węża-szatana i on zrobiła pierworodny grzech i pierwszego syna z tym wężem rodziła - lego Judasza jak mówimy - tego Kaina. Z tym węże* miała Kaina" (1). „[Pewną kobietę] zabrali do bolnicy, potym ją nałożyli jakim puchem, żeby ona nie słyszała nic, no i ona porodziła. To diaheł taki był jak na obrazku rudy w czarne pasy. [ . . . ] powiedzie!,,* nieżywe było dziecko. To doktorowie tak przyzna!,, ze jak maż a jej w , < : h e r , d 7 , t Z™ , r ^ d r l b K ^ T ' ^herprzeal, wszystko na diabla (80). , Byc m o ż e powyższą o p o w i e ś ć należy kojarzyć z powszect ną w i a r ą , .z w r o k u 2000 nastanie koniec świata . - wedle Sybilh - przyjście na świat Antychrysta: „ A l b o w . e m przed ym dniem s ą d n y m zeszłe szkaradny Lucy per swego potom¬ ka Antychrysta na świat, ten się n a r o d ź , z jednej żydówki w Babilonie (Proroctwo, s. 45). Opisane powyżej narodziny d i a b ł a m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o zapowiedz właściwych narcdz,n Antychrysta. Obydwa powyższe przypadki ograniczają okres płodności człowieka. M o m e n t p ł o d n o ś ć , d i a b ł a jest jednocześnie cza­ sem wejścia ludzi w rzeczywistość z i e m s k ą , co m o ż e znaczyć, że d o c z e s n ą n a t u r ę człowieka charakteryzuje właśnie domie­ szka diabelska, której p r z y c z y n ą był kontakt seksualny d i a b ł a i Ewy. Domieszka ta jest przekazywana z pokolenia na pokolenie. Narodziny Antychrysta, potomka Lucyfera, wydzielają z powrotem z natury ludzkiej s k ł a d n i k diabelski, co zarazem będzie jej oczyszczeniem umożliwiającym opusz­ czenie ziemskiego p a d o ł u i p o d z i a ł ludzi na stronników d i a b ł a i zbawionych. Zatem p ł o d n o ś ć d i a b ł a jest ograniczo­ na t y l k o do jednego przypadku i ma ściśle o k r e ś l o n ą funkcje I skażenie natury człowieka. Jej sens jest zatem przeciwny sensowi płodności ludzi, k t ó r a ma na celu przysporzeni Bogu wiernych w y z n a w c ó w . P R Z Y P I S Y 1 Według K r z y ż a n o w s k i e g o , pełna wersja bajki o diable oszuka­ nym przez chłopa przy podziale p l o n ó w składa się z trzech e p i z o d ó w . Pierwszy to nawiązanie kontaktu i zawarcie umowv / diabłem. Drugi to oszukańczy podział p l o n ó w , przy którym wychodzi na jaw ignorancja diabła w sprawach wegetacji roślin. Trzeci epizod zawiera wypowiedziany przez r o z z ł o s z c z o n e g o diabła pojedynek z człowiekiem Rywalizację wygrywa człowiek, w przewa- żającej ilości wersji dzięki wykorzystaniu ignorancji diabła * »sprt-l wach ludzkiej anatomii (Krzyżanowski 1967. I. I I , s. 11). Na przykład scena kuszenia, pędzla Van G o s e m i Kunstg* chichtliche Museum w Wiedniu; a także Paliptyk iw. Jana J a t a * nika z Muzeum Narodowego w Krakowie ora/ Dziesięć przykaż Mistrza Dziesięciorga Przykazań z Muzeum Narodowego w W>r- j szawie. 2 L I T E R A T U Chmielowski B. 1966 Nowe Ateny. K r a k ó w Kolberg O. 1962 Dzieła t. V I I . Krakowskie, Krzyżanowski J. 1967 Postępek 1892 Postępek prawa czartowskiego pneciu wyd. A . Benis, K r a k ó w Wrocław Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Warszawa Leach E . 1969 Genesis as Myth. [w:] Genesis as Mylh. London 118 RA narodowi ludzka Proroctwo [b.d.] Proroctwo Michaldy. królowej ze Saby, Warszawa iy»t> Antropologia Kultury wst potsKtej AA w., warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff3ea9e188c55fb4b6f8b4d02669127e.pdf 311141b5f16794623f68ecff662eca80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5276 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4898 Title A name given to the resource Mapa pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.14-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text słodawcę tego tem atu - dr Dariusza Czaję, któremu należą się specjalne podziękowania za szczególny wkład pracy jaką włożył w budowanie tego numeru. Drugi zaś zespół tekstów pochodził z sesji naukowej antropologów kultury, kolejnej edycji spotkań Colloquia Ethnologica1 jakie odbywają się w M uzeum W nętrz Dworskich w Ożarowie k. Wielunia, zatytuło­ wanej Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza, zor­ ganizowanej przez dr Jarosław a Eichstaedta i dr Krzysztofa Piątkowskiego. Dalej już kiedy wiadomość 0 wiodącym temacie pamięci „w następnym numerze” pojawiła się na okładce poprzedniego numeru i upo­ wszechniła, nowe pomysły, propozycje i teksty zaczęły napływać lawinowo. N um er zaczął pączkować i rozra­ stać się. M ając już kilka wierszy postanowiliśmy się zwrócić się z zaproszeniem do poetów - to znamienne jak w wielu innych zgromadzonych tu tekstach ich au­ torzy w kontekście swoich naukowych rozważań o pa­ m ięci odsyłają nas na naukę do poezji (por. m.in. Poprzęcka, Steiner, Ricoeur, Yerushalami). - Obok wierszy Bohdana Kosa, Piotra Sommera, M arcina Swietlickiego zamieszczamy wiersze poetki, dla której tem at pamięci jest tem atem szczególnym w jej twór­ czości. - Julia Hartwig wybrała i ofiarowała nam dwa, powstałe w odległym od siebie odstępie czasu wiersze. Jan Gondowicz zaproponował swoje tłumaczenie wier­ sza M ikołaja Gumilowa Pamięć, którym otwieramy ze­ szyt drugi. Zaproszenie do rozmowy o pam ięci i jej współczesnych zagrożeniach przyjął Ryszard Kapuścinski, który znalazł dla nas czas na tę rozmowę, mimo obłożenia pracą nad swoją ostatnią książką Podróże z Herodotem. N a nasze zaproszenie M aria Janion od­ powiedziała artykułem Niesamowita Słowiańszczyzna podejmującym wątek pamięci (tradycji) zadeptanej, zniszczonej, wypartej. Małgorzata Dziewulska nade­ słała zapis rozmowy z Piotrem Kłoczowskim, który od­ twarza z pamięci swoje zetknięcie się i spotkania z au­ torami, artystami z kręgu paryskiej „Kultury”, spotka­ nia z ludźmi, osobami pewnego szczególnego formatu 1 Formacji, należącymi do pokolenia, które odchodzi, pokolenia o niezwykłej sile oddziaływania i charakte­ rze, o których pamięć szczególnie dzisiaj we współcze­ snym znijaczeniu się upomina. Dr Ewa Dom ańska ZB I GNI EW B E N E D Y K T O W I C Z Mapa pamięci K olejny tematyczny, monograficzny, poświęcony pam ięci i zapomnieniu numer „Kontekstów” wymaga jeśli nie wstępu, to choćby kilku słów odredakcyjnego objaśnienia i kom entarza. Ściślej rzecz ujm ując ten monograficzny numer dom aga się przede wszystkim komentarza poligraficznego. Temat pam ięci okazał się tak żywy, aktualny, pojemny, że ze­ brane teksty wypełniły i osiągnęły objętość całego rocznika. Znów stanęliśmy przed ulubionym przez nas dylematem: wydać jeden, ciężki opasły tom, rocznik zawierający numery 1-4, czy jakoś to podzielić? Co lepsze: czy zachować całość w jednej okładce, czy roz­ łożyć ciężar na dwie ręce w trosce o Czytelnika? Zda­ nia w tej kwestii były podzielone. Ostatecznie zwycię­ żyła frakcja i pogląd podziału, choć może nie całkiem do końca. - Postanowiliśmy wydać rzecz o pamięci w dwu półrocznikowych zeszytach (Nr1-2 i N r 3-4) starając się dopilnować by ukazały się, jeśli nie jedno­ cześnie, to w możliwie najkrótszym od siebie odstępie, jeden obok drugiego, tak by zachowały tę pierwotną ideę i myśl o jedności i całości, z jaką powstawały wo­ kół tego samego, wspólnego tem atu - pozyskiwane i zgromadzone w nich teksty. Tę ideę całości i jedności oddają zamieszczone spisy treści w obu zeszytach, od­ syłające jeden do drugiego. Kłopoty z nadmiarem wydają się być - mógłby p o­ wiedzieć ktoś złośliwie - niemal już naszym znakiem firmowym, swoistą naszą słabością, piętą Achillesową naszego pisma. Chociaż z drugiej strony można by to dążenie do, w miarę oczywiście, w granicach rozsądku, pełnego i gęstego opisu danego zagadnienia czy zjawi­ ska, nazwać właśnie jego m ocną stroną. Jak ujął to zgrabnie jeden z naszych stałych autorów: „Znów bę­ dzie co poczytać przez następne pół roku”. W żadnym jednak wypadku nie da się powiedzieć, żeby tem at p a­ mięci nas, czy związane z nim nasze zamierzenia i ocze­ kiwania - przerósł. Jedynym naprawdę głównym pro­ blemem jaki pozostawał ciągle przed nami był ten wła­ śnie: „Jak to podzielić”? Stąd wynika potrzeba dania Czytelnikowi choćby jakiegoś zarysu, jakiegoś rodzaju przewodnika, mapy drogowej ułatwiającej swobodne poruszanie się pośród zebranych tu tekstów o pamięci. M apy pamięci zapisanej w zgromadzonych tu tek­ stach. M apy pamięci, która odzwierciedlałaby i obja­ śniała także choćby w najbardziej ogólnych zarysach przyjęte przez nas zasady podziału. Początkowo na numer składały się dwa główne zbiory tekstów. Jeden zebrany przez inicjatora i pomy­ 1 Cykl spotkań pod tym tytułem rozpoczęto w 1999 r. sesją Smak Biesiady, referaty zebrano w tomie: (red.) J. Eichstaedt, Smak biesia­ dy. Antropologiczne szkice o kulturze szlacheckiej i współczesnej, Towa­ rzystwo Przyjaciół M uzeum W nętrz Dworskich w Ożarowie, Ożarów 2000, ss. 176. N astępne sesje to Historia kultury, historia zmysłów (2000) artykuły ukazały się w „Literaturze ludowej”. Sesja Zwyczaj­ ność niezwyczajność. Różnicowanie kultury (2000) była pretekstem do prezentacji kategorii kanoniczności i apokryficzności, jako kategorii opisujących kulturę, publikacja tekstów: [w:] (red.) J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryficzność w kultu­ rze, Colloquia Ethnologica, T. I, Towarzystwo Przyjaciół M uzeum W nętrz Dworskich w Ożarowie, Ożarów 2003, ss. 256. Artykuły z ostatniego spotkania. Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza (2002) publikujemy w drugim zeszycie („Konteksty 3-4/2003) 14 �Zbigniew Benedyktowicz ♦ M A P A P A M IĘCI zwróciła naszą uwagę na teksty Franklina Ankersmita o Szlachetnym odłączaniu się od przeszłości lub jak być/stać się tym kim się już nie jest i Kerwina Lee Kleina 0 pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym. M aria Poprzęcka podarowała nam Obraz pod powieka­ mi tekst o doświadczeniu obrazu w pracy historyka sztuki, obrazach noszonych w osobistej pamięci, prze­ nikających się, nakładających jedne na drugie, łączą­ cych się we wzajemnych związkach, tworzących swo­ iste muzeum wyobraźni, wewnętrzne imaginarium. Tekst o pamięci obrazu, która nas czasem zwodzi i za­ wodzi, a mimo tych swych „omyłek”, przekształceń, a ponadto ustawicznych zmian jakim ulega obraz, gdy do niego wracamy, jest zapisanym doświadczeniem 1 przeżyciem obrazu, jego równie prawdziwym sposo­ bem istnienia, który znajduje się niejednokrotnie jeśli nie w opozycji do tego, to poza tym, czy obok tego, do czego przyzwyczaiła nas zawodowa, naukowa tradycja opisu obrazu, tradycja głównie ukształtowana przez pozytywistyczne, obiektywizujące „spojrzenie ze­ wnętrzne” . Tekst o pamięci obrazu i ustawicznej po­ dróży do obrazu, podejmowanej żeby go zweryfikować. Tekst o pam ięci i podróży, który „każe postawić funda­ mentalne pytania: co właściwie widzimy? A przede wszystkim: co z tego pamiętamy?”. Jeśli wymieniam tu jednym tchem wszystkie te tek­ sty, to nie tylko dlatego by raz jeszcze złożyć podzięko­ wania ich autorom, te przecież należą się wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tego numeru, (cho­ ciaż tak się akurat składa, że wymienieni tu są, albo nieczęstymi gośćmi na tych łamach, albo pojawiają tu po raz pierwszy) ale przede wszystkim dlatego by poka­ zać, jak tem at pam ięci okazał się żywym i aktualnym, jak z żywym spotkał się odzewem. Trzecim wreszcie zespołem tekstów są te, które zgromadziliśmy w związku ze spotkaniem jakie miało miejsce w Instytucie Sztuki i rozmową wokół książki Wiesława Juszczaka Pani na Żurawiach. Realność Bogów. O bok rozmowy redakcyjnej o Realności Bogów, (jest to pierwszy tom z zamierzonego przez autora tryptyku), zamieszczamy zapis wypowiedzi z analogicznego spo­ tkania, jakie odbyło się w Krakowskim „Bunkrze Sztu­ ki” wokół tej niezwykłej książki, o której w jednej z re­ cenzji możemy przeczytać taką jej charakterystykę: „Realność Bogów wymyka się standardom gatunkowym. Jest to jakby rozbudowana medytacja, która «sytuuje się w pobliżu filozofii wolnej od pozytywistycznych ograniczeń [...], zbliża się raczej do poezji i sztuki w ogólności.«” . Obie rozmowy wokół Realności Bogów, książki „poszukującej pierwotnego kształtu religijnego (a w istocie mistycznego) doświadczenia”, jak przedsta­ wia ją autorka wyżej wspomnianej recenzji - Elżbieta Wolicka - przyciągnęły za sobą kolejne teksty, które weszły w skład tego zbioru, a któremu nadaliśmy tytuł „Pamięć Grecji”. - Zamieszczamy w nim polski prze­ kład klasycznego już dziś tekstu Vernanta Mityczne aspekty pamięci oraz tekst o nostalgii Davida Lachter- mana «Noos« i «Nostos«: Odyseja i początki greckiej filo­ zofii. Co więcej, udało nam się pozyskać od autora Re­ alności Bogów tekst Wprowadzenia do następnego tomu jego tryptyku Pani na Żurawiach, który ukazuje się tu pod tytułem Język mitu, w którym autor prezentuje i omawia rozumienie mitu ukształtowane w kręgu szko­ ły Oxfordzkiej, w kręgu grupy filologów z Oxfordu (tzw. „Inklingów” - „The Inklings”), w dziełach i roz­ ważaniach, należącego do tej grupy Tolkiena, oraz w Poetic Diction [Poetyckim wysłowieniu] Barfielda. Wiesław Juszczak ponadto jest autorem przekładu tek­ stu Stephanie West Aristeas u Herodota, wykładu z ja ­ kim autorka wystąpiła w tym roku na Uniwersytecie Warszawskim, i który, jak nam wiadomo, właśnie w wersji polskiej ukazuje się tu jako pierwodruk, po­ przedzając planowaną publikację w języku angielskim, w którym był wygłoszony. Składamy w tym miejscu ser­ deczne podziękowania autorce, pani Stephanie West za podjęcie takiej, zaszczytnej dla nas decyzji, W iesła­ wowi Juszczakowi, oraz Włodzimierzowi Lengauerowi, który tekst tłumaczenia przejrzał i obok ofiarnej pom o­ cy i pracy redakcyjnej wniósł znaczący udział do tego greckiego rozdziału w numerze o pamięci. Już z tego skrótowego przeglądu i opisu trzech ze­ społów tekstów, trzech filarów, trzech współrzędnych tego numeru dałoby się z nich wysnuwać i budować „siatkę geograficzną” wspomnianej, zawartej w tych tekstach mapy pamięci, układać linie równoleżników i południków: pam ięć i obraz, pam ięć i tożsamość, p a­ mięć i poezja, pam ięć zapisana w języku (Steiner Gramatyki tworzenia), pamięć i podróż, pam ięć i wy­ obraźnia, pam ięć i religia, pam ięć i historia, pamięć i polityka, pam ięć i literatura, pam ięć i mit. Pamięć ży­ dowska, pam ięć grecka, pam ięć polska, pamięć sło­ wiańska, pam ięć chrześcijańska, pam ięć hinduska, p a­ mięć europejska. Pamięć południa i pam ięć północy (Wenecja - Petersburg, patrz: Wenecja Josifa Brodskie­ go), pam ięć i krajobraz, pam ięć i miasto (patrz np. Pa­ ryż: Rozmowa z pamięci: Nie chciałbym zbyt dopowia­ dać). A gdyby rozwijać linie i mnożyć oka tej siatki np. „pamięć i obraz”: pam ięć i fotografia, pamięć i pocz­ tówka, pam ięć i film; „pamięć i język” : pam ięć i słowo, pamięć retoryczna i pamięć somatyczna, pamięć gestu, pamięć zmysłowa, pamięć zapachu, smaku, pamięć i magia pożywienia (patrz np. Kogel mogel -«polską magdalenką«? Magia pokarmów i gesty mnemoniczne), pamięć i magia, pam ięć i rytuał, pam ięć i teatr, pamięć wschodów i zachodów słońca. M agia pamięci... p a­ mięć rzeczy, pam ięć zapisana w przedmiotach (Staro­ rzecze: Krzyżyk z mosiężnej blachy, Piesek Puk, Maszyny do pisania; Szuflandia; Skrzynia; Pamiętać). Cóż to za mapa? - zapyta ktoś - i słusznie - Tylko trzy współ­ rzędne? Im dalej w las tym bardziej zagmatwana, przy­ pom inać musi nieporadne starożytne i średniowieczne kartografie. Jak przy pomocy tego można się swobod­ nie poruszać? I jaka w końcu jest tu zasada podziału? Gdzie ta podziałka?! 15 �Zbigniew Benedyktowicz ♦ M A P A PA M IĘCI Spróbujmy więc zacząć jeszcze raz od początku... Najogólniej rzecz biorąc, ów podział można by i tak opisać: Starając się zachować integralność tych trzech, wspomnianych zespołów tekstów, ich naturalne środo­ wisko w jakim powstawały i były pozyskiwane i zgroma­ dzone, rozłożyliśmy je tak, że w zeszycie pierwszym (Nr 1-2) zdają się przeważać teksty skupione wokół w ąt­ ków: „pamięć i literatura” , “pamięć i poezja” (to tu zgromadziliśmy większość wierszy, prozę Antoniego Kroha i Hanny Baltyn; opis eksperymentu teatralnego: - (Egzekucje i ekspozycje pamięci; Kozetka Bargelda czyli, jak się pisze widza). Wystarczy spojrzeć na bohaterów niektórych tekstów, (że wymienię tyko kilku, ze wzglę­ du na brak miejsca) - Flaubert (Pałac pamięci), Brod­ ski, Konstanty A . Jeleński, Gombrowicz - żeby móc tak określić jego główny ton. O to dochodzi tu do gło­ su i przeważa pamięć, praca pamięci uchwycona in statu nascendi, in concreto, pamięć subiektywna (choć to chyba nie najbardziej trafne słowo) lepiej by powie­ dzieć: pamięć osobista. Dalej droga zdawałby się już prosta - w zeszycie drugim żegnamy się z poezją wier­ szem Gumilowa, od literatury przechodzimy bardziej do refleksji nad pamięcią, refleksji naukowej tropiącej tem at pamięci („pamięć i historia” - Ankersmt, Klein), do antropologicznych Colloquia Ethnologica, i etnogra­ ficznych tekstów, żeby, zatoczywszy koło, dotrzeć do „Pamięci Grecji” i jej głównych motywów - rozdziałów: „pamięć i religia”, „pamięć i mit”... „pamięć i poezja”. O d razu widać na pierwszy rzut oka jak uboga, uproszczona, niedoskonała to mapa. Jak wiele punk­ tów na niej pominięto, jak wiele rzeczy się w niej nie zgadza. Bo przecież w zeszycie pierwszym nie brak i na­ ukowej, antropologicznej refleksji nad pamięcią, uka­ zywania jej religijnych fundamentów, a w drugim w ca­ le nie pożegnaliśmy się z poezją. Antropologiczne Col­ loquia Ethnologica ciążą ku literaturze, obrazowi (film, fotografia). W zeszycie drugim nie brak tonów pam ię­ ci subiektywnej, osobistej. Pracy pam ięci uchwyconej także in concreto, in statu nascendi... To zaledwie zarys zarysu. Może trzeba by wprost po­ wiedzieć: nie umiemy narysować mapy pamięci. Nie m a mapy pamięci. Można by sobie wyobrazić zupełnie inny układ tekstów, wyrywając je z ich naturalnego śro­ dowiska, w jakim były zbierane i układać inaczej, jedne obok drugich, ulegać pokusie Lineusza, systematyzo­ wać zupełnie inaczej. Film, obok filmu i fotografii, fo­ tografia obok pocztówki itd. Albo np. Obraz pod powie­ kami obok Zdjęć odzyskanych; Pamięć dzieciństwa obok Starorzecza i Szuflandii. Albo jeszcze jeden przykład: pomniki z pomnikami, można by umieścić tekst A lek­ sandry Melbechowskiej Luty Pomniki «figury« zwodni­ czej pamięci obok Żywiołów sprzężonych - tekstu Eweli­ ny Pawlus o pomnikach Hasiora. To dobry przykład ucieczki przed zmorą monograficznych monotematycz­ nych, „usystematyzowanych” numerów: postanowili­ śmy umieścić przed pierwszym wspomnianym tu tek­ stem o pomnikach wiersz Piotra Sommera Latem - za­ pisaną ulotną pamięć chwili, pamięć ulotnej chwili. By chociaż tak zachować w strukturze tego numeru i ten znamienny rys żywej pamięci w jakiej zwykła się poja­ wiać: pamięć r o z p r o s z o n ą . Gdzie rzeczy pozornie błahe i poważne są obok siebie, sąsiadują ze sobą. By chociaż w ten sposób, rozdzielając od siebie i oddalając teksty, nie tylko uniknąć monograficznej monotonii, ale zbliżyć się także i do tej tajemnicy pamięci, o której mówi poezja, do jej p o l i f o n i i : „Nie Pamięć nie jest jedna Jej siostry są liczne i do siebie niepodobne Wszystkie pracowite i nie znające odpoczynku”... (Julia Hartwig, Piękne siostry) pamięć taka sieć lekka pamięć takie drzwi ciężkie zamknięte czarnooka nasza otchłań (Bohdan Kos, * * * ) Byłby więc jakiś pożytek z tego poligraficznego ko­ mentarza, podejmowanego trudu rysowania mapy pa­ mięci, której nie m a (?), której nie sposób wyrysować, jak nie ten, że w poezji, w rozproszonych tu wierszach znaleźliśmy czwarty „rozdział” tego numeru, i dla jego mapy czwartą współrzędną. Pamięć jest jak labirynt. Pamięć jest tu jak labirynt. Byłaby to nić Ariadny dla Czytelnika? Tak, pod warunkiem, że przeczyta oba wiersze i oba zeszyty do końca. 16 �Zbigniew Benedyktowicz ♦ M A P A P A M IĘCI 17 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb577787231b04fdc173e0e2dc772793.pdf 7f3c7035490afa18bc9d51460324507d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4899 Title A name given to the resource Paradoksy pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.18-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA inaczej, ów aspekt pragmatyczny. Ponieważ, jak dobrze wiedzą nasi czytelnicy, antropologia jaka pojawia się na tych łam ach - przy założeniu, że portret zbiorowy nie jest tylko chwilową chimerą wspólnego mianowni­ ka - jest dyscypliną doskonale niepraktyczną (i tę przypadłość, jak ktoś bystrze zauważył, dzieli z filozofią i poezją), proponujemy więc trochę dystansu i nie na­ stawionej na doraźny zysk refleksji. W tekstach tu po­ mieszczonych interesuje nas przede wszystkim kultu­ rowy wymiar pamięci. Jej historyczne przejawy. Jej śla­ dy literackie. Jej biograficzne ekspresje. A nade wszystko jej paradoksalna, janusowa natura. Paradoksy pamięci Parę wątpliwości zamiast wstępu 2. 1. „Zapomniane spotkania, zapomniane okulary... ”. Bez wątpienia, doświadczenia znane niemal każdemu. A le czy rzeczywiście z tej jednostkowej perspektywy patrząc, czy mnożąc owe chwile i miejsca niepamięci, czas, w którym żyjemy można adekwatnie opisać przy pomocy hasła „zapominanie”, eksponując przy tym je­ go złowrogie konotacje? Gdyby tylko szło o okulary... Rzecz przecież nie tylko w codziennych przygodach z kapryśną pamięcią. Historia niedawno miniona da­ wała dziesiątki przykładów na ideologicznie motywo­ waną amnezję, na świadome zapominanie całych ob­ szarów przeszłości, modyfikowanie jej wedle politycz­ nych celów. Wyrzekania na krótką pam ięć współcze­ sności, na życie chwilą, na jałową egzystencję z ampu­ towaną przeszłością, to przecież zwyczajowa mantra wszelkiej m aści konserwatystów. Żyjemy więc w mro­ kach zapomnienia? A może jednak jest odwrotnie, może uwolniona od dyktatu wieku ideologii współczesność to właśnie czas pamięci, czas upamiętniania, a nawet, jak chcą niektó­ rzy - wręcz nadmiaru pamięci. W jednym z wywiadów historyk Pierre Nora, autor klasycznej już książki 0 miejscach pamięci, zdaje się nie mieć wątpliwości, kiedy podkreśla, że żyjemy w „epoce upamiętniania”: „To jest historyczny fenomen naszych czasów, w któ­ rych żyjemy. Fenomen polegający na gwałtownej erup­ cji pamięci, która w ciągu ostatnich 20 czy może 25 lat stopniowo dotykała kolejne kraje i regiony świata, a dziś jest już zjawiskiem światowym. (...) Rośnie zain­ teresowanie ludzi własnymi korzeniami i genealogią. Mnożą się muzea i wszelkiego rodzaju uroczystości rocznicowe. Powraca zainteresowanie utrzymywaniem 1 publicznym udostępnianiem archiwów. Ludzie przy­ wiązują coraz większą wagę do swego dziedzictwa”. (J. Żakowski, Rewanż pamięci) Ale, z kolei, powiadają inni, nie jest to pamięć, która nam pomaga. To pamięć zinstytucjonalizowana, pamięć, którą zrzucamy z siebie oddając w pacht anonimowej instytucji. Paradoksal­ nie: im więcej tego typu instytucji mających za zadanie obronę pamięci i jej konserwację, tym my sami pamię­ tamy mniej. Zrzucając ciężar pamiętania na innych ży­ jemy w złudnym komforcie łączności z przeszłością. N ie myślelibyśmy pewnie o pamięci, gdybyśmy nie zapominali. To zapomnienie powołuje pamięć do ist­ nienia, wyciąga ją na światło dzienne i każe jej się baczniej przyjrzeć. Jest coś kłopotliwie znaczącego w tym, że sięgając po książkę z pam ięcią w tytule, czę­ sto zamiast rozważań na jej temat, znajdujemy tam je ­ dynie kolejny przyczynek do dziejów zapomnienia. O bojętne przy tym, czy jest to popularny poradnik (Jak wzmocnić pamięć w godzinę i pół) czy podbudowa­ na empirycznie uczona rozprawa. Tytuł wydanej u nas niedawno wielce instruktywnej książki psychologa D aniela Schactera Siedem grzechów pamięci, przynaj­ mniej nie kłamie. Tytułowy, utajony w „grzechu”, oksymoron sugeruje, że będzie o jednym i o drugim. I w istocie, autor omawia drobiazgowo grzechy ciężkie naszej pamięci (w ich nazwach język katechizmu gład­ ko zostaje sprzymierzony z językiem nauki: „grzech blokowania”, „grzech błędnej atrybucji”...) po to, by jak twierdzi, jeszcze bardziej ją docenić, by dostrzec jak cenne jest to „błogosławieństwo zesłane przez bo­ gów” . Ta koturnowa peryfraza w niczym jednak nie zmienia podstawowej diagnozy, która stoi u źródeł je ­ go książki, a ma ona raczej dość prozaiczne podstawy: „Wraz ze starzeniem się pokolenia powojennego wyżu demograficznego kłopoty z pamięcią są wśród tej czę­ ści populacji coraz powszechniejsze. (...) pam ięć stała się podstawowym problemem zdrowotnym zabiega­ nych, zestresowanych i zapominalskich przedstawicie­ li tego pokolenia. (...) Zapomniane spotkania, zgubio­ ne okulary, niemożność przypomnienia sobie imion znajomych...”. Jeśli wierzyć temu rozpoznaniu, to żyje­ my na gruzach pamięci, w rozszerzających się strefach zapomnienia. Wszystkich nas, w ten czy inny sposób, zainfekował wirus niepamięci. W tej sytuacji, anonsowany tu numer naszego pi­ sma, poświęcony tym razem dwóm pięknym siostrom (lub jak może ktoś inny by wolał: dwugłowej hydrze): pam ięci i zapomnieniu, wydaje się jak najbardziej na czasie. N ie zamierzamy wszakże rywalizować ani z po­ radnikami oferującymi zestawy ćwiczeń poprawiają­ cych pamięć, ani też z poważnymi rozprawami z psy­ chologii pamięci, w których tle pojawia się, tak czy 18 �Dariusz Czaja ♦ PARADOKSY PAMIĘCI protezą, to może pamięć prywatna byłaby przeciwwa­ gą dla instytucji i mechanicznych urządzeń ją wspo­ magających. Amarcord Felliniego, Speak, memory N a ­ bokova, Je me souviens Pereca... Poruszające pam iętni­ ki prywatności. Co tak naprawdę zdołały ocalić? W przejmującym eseju W półtora pokoju napisanym przez Josifa Brodskiego po śmierci rodziców, również i nad tą, najmocniejszą, bo najgłębiej własną pam ię­ cią, zawisł solidny znak zapytania: „Pamięć zdradza wszystkich, szczególnie tych, których znaliśmy najle­ piej. To wspólniczka zapomnienia, sojuszniczka śmier­ ci. To sieć z drobnym połowem, z której wypłynęła wo­ da. Nie można użyć pamięci do wskrzeszenia kogokol­ wiek nawet na papierze”. Pamięć nasza kleci niepo­ radne całości z dostępnych jej danych, buduje jakieś związki przyczynowe o trwałości zamków na piasku. I nie sposób udawać, że te wzruszające czasem kon­ strukcje są tylko na ludzką miarę skrojone. Z koniecz­ ności więc są niepełne i nieuleczalnie ułomne. Być może więc, sugeruje Brodski, nasze wady pamięci do­ wodzą przede wszystkim tej trudnej do zniesienia prawdy, „że wszyscy jesteśmy sobie nawzajem obcy, a nasze poczucie niezależności jest silniejsze niż poczu­ cie jedności” . Pamięć ma słabość do selekcji i nigdy nie uzyskamy pełnego obrazu bliskiej osoby. Miłość skazana jest tedy na szczegół, niedopowiedzenie, frag­ menty rozbitej całości. Czy nie jest więc tak, że p a­ mięć, koniec końców, odsyła do portu przeznaczenia, któremu na imię samotność? I czy to jest zwycięstwo pamięci? Jak zatem kwalifikować pamięć, jak odnosić się do zapomnienia? Pamięć, utrzymujemy zwyczajowo, jest podstawowym tworzywem tożsam ości, utwierdza w istnieniu. Pamiętam, więc jestem. Pamięć kładziemy tedy po stronie zysków, zapomnienie po stronie strat. Pamięć jawi się jako siła sprawcza, jako czynnik budu­ jący i życiodajny, zapomnienie strąca w niebyt (osoby z chorobą Alzheimera są bolesnym tego procesu świa­ dectwem). A le znowu: czy tak jest zawsze, w każdych okolicznościach? Komentując współczesny rozrost owych „urządzeń do pamiętania”, szczególnie m ając na myśli wirtualną bibliotekę jaką jest Internet, Umberto Eco mówi wręcz 0 konieczności wskrzeszenia sztuki zapominania jako koniecznego kontrapunktu do szlachetnej ars mnemonica: „Internet, czyli World Wide Web, już jest albo nie­ długo będzie wielkim Fuenesem. D o tej pory społeczeń­ stwo filtrowało dla nas wiadomości poprzez podręczniki 1 encyklopedie. N a stronach internetu jest cała wiedza, wszelkie możliwe informacje, nawet te najmniej istotne. (...) Rozszerzyliśmy nasze możliwości gromadzenia pa­ mięci, ale nie znaleźliśmy jeszcze nowego sposobu filtro­ wania. (...) Kiedyś napisałem mały esej (...), traktujący pół żartem, pół serio temat możliwości uprawiania ars oblivionalis, sztuki zapomnienia”.(Rozmow;y o końcu cza­ sów). N a nadmiar pamięci - kosa zapomnienia. Bo nie ma i nie może być pamięci bez selekcji. Bez selekcji czy­ li jakiejś formy zapomnienia. Pamięć, która chce objąć wszystko jest w istocie ciężarem, produkuje byty kale­ kie, jak Borgesowski Fuenes. N a lamentacje podnoszo­ ne wobec właściwej jakoby tylko naszym czasom skłon­ ności do amnezji, trzeźwo przypomina Eco, że dzieje kultury to nie tylko spinająca je w jedno nić pamięci. To również nieustające zapominanie. Historia cywilizacji, chcemy czy nie, to również historia czarnych dziur, w których znikają całe obszary wiedzy i minionego do­ świadczenia. Właśnie dialektyka pamięci i zapomnienia tworzy osnowę historii. 4. Zostawiamy więc Czytelników sam na sam z cięż­ kim tomem artykułów, wspomnień, rozmów i wierszy. Zagadka pamięci i jej siostry - zapomnienia, rozpisana została, jak widać, na wiele różnobrzmiących głosów. Wiele tu poetyk, stylów i języków. Niczego nie uspójnialiśmy na siłę, nie wygładzaliśmy kantów. Nie ma tu raczej jednoznacznych odpowiedzi i prostych recept. Ot, trochę pytań dodanych do tych już istniejących. To są nasze jesienne memorabilia. Memorabilia czyli po polsku - jeśli dobrze pamiętam - niezapominajki. 3. Może więc pam ięć jednostkowa, osobna, idiomatyczna jest remedium na powstawanie owych ciem­ nych stref zapomnienia. Może ona przynajmniej ocala od zbiorowej amnezji. Jeśli pam ięć zorganizowana jest 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c5bff0523a06aefed039cefc727d68d.pdf f2d501e5403587d3022ecd645458add1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4535 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource wspomnienie pośmiertne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4216 Title A name given to the resource Eugeniusz Frankowski 1884-1962/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 249-251 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text EUGENIUSZ FRANKOWSKI 1884-1962 Dnia 8 lutego 1962 roku, po dłuższej chorobie, zmarł w Poznaniu prof, d r Eugeniusz Frankowski, emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu i m . Adama Mickiewicza w Poznaniu, światowej sławy badacz, znawca i teoretyk sztuki ludowej. \ ) Eugeniusz Frankowski urodził się w Siedlcach 21 listopada 1884 r. Był synem notariusza, p r a w n i k a socjologa, Władysława Frankowskiego i Ludwiki z Kozłowskich. Do szkoły rosyjskiej uczęszczał w Siedlcach, skąd w r o k u 1902 został wydalony z „Wilczym b i l e t e m " га walkę o szkołę polską. Przeniósł się następnie do szkoły w Żytomierzu, skąd też został wydalony z klasy V I I I w 1905 r. za udział w rewolucji. Szkołę średnią ukończył w roku 1907, zdając egzamin doj­ rzałości w p o l s k i m gimnazjum w Siedlcach. W l a ­ tach 1907—1911 studiował na Uniwersytecie Jagiel­ lońskim w K r a k o w i e na Wydziałach przyrodniczym i medycznym. W latach 1911—1914 i 1921—1922 był asystentem katedry antropologii U . J . w Krakowie. W r o k u 1921 n a tymże Uniwersytecie doktoryzował się z archeologii i antropologii u prof, d r a W. Demetrykiewićza. W m a r c u 1922 r. habilitował się z etnografii i etnologii n a Uniwersytecie Warszawskim u prof, d r a L u d w i k a Krzywickiego. Prof, d r F r a n k o w s k i w latach 1922—1928 j a k o do­ cent prowadził wykłady zlecone i seminaria z etno­ grafii i etnologii na Uniwersytecie Warszawskim. 25 maja 1926 r. został mianowany profesorem nad­ zwyczajnym Uniwersytetu Poznańskiego, a 30 k w i e t ­ nia 1948 r. —• profesorem zwyczajnym etnografii i etnologii tegoż Uniwersytetu. W okresie okupacji niemieckiej o d września 1939 do sierpnia 1944 r. prowadził w zakresie tajnego nauczania wykłady i seminaria z etnografii Polski i etnologii ogólnej oraz muzeologii. Od 1 listopada 1944 do 30 marca 1945 r. był nauczycielem geografii i arytmetyki w Szkole Rolniczej w Koszarach (pow. limanowski). Od 1 września I960 r. Prof. F r a n k o w s k i przeszedł na emeryturę specjalną z tytułu szczególnych zasług dla PRL. Prof. F r a n k o w s k i rozpoczyna badania antropolo­ giczne i etnograficzne n a d góralami p o l s k i m i w l a ­ tadh 1910-41914 w r a z z prof. J . Talfco-Hryncewiczem, którego był asystentem. W t y m też okresie prowadzi badania n a Polesiu i północnym Wołyniu, zbierając bogate materiały ilustracyjne do w i e l u zagadnień do­ tyczących tych terenów. Opierając się na materia­ łach z badań rozpoczyna publikacje \ W r o k u 1914 wyjeżdża na sześć l a t n a badania do Hiszpanii, Por­ tugalii i K r a j u Basków. Później powraca jeszcze k i l k a k r o t n i e na te tereny n a badania — w latach ,1929, 1930, 1932, 1935 i 1937/30. Publikacje dotyczące zagadnień archeologicznych, etnograficznych i etnolo­ gicznych Półwyspu Iberyjskiego i K r a j u Basków dały M u światową sławę , a pionierskie prace n a d sztuką * E. Frankowski, Krajobrazy Wołynia, „Ziemia", 1913, S. 2:2—26, ryc. 3, mapka; tenże, Jak lud nasz oświetlał chaty, „Ziemia", ,1913, s. .164—166, ryc. 10; tenże, Z Polesia Wołyńskiego, „Ziemia", 1914, s. 165'— 156, 165—<168, 183^-186, 196—197, ryc. E. Frankowski, L a łucha entre eł hombre у los espirittus molos por la posesion de la tierra у sa usufructo, „Boletin de l a Real Sociedad Espanola de Historia Natural.", M a d r i d 1916, t. X V I ; tenże, Los signos quemados у esquilados sobre los animales de tiro de la Peninsula Iberica, „Memoria de l a Real Sociedad Espanola de Historia 'Natural.", M a d r i d 1916, n r 5, t . X , s. 267^309, i l . ; tenże, As canvas e jugos Portugueses de jungir os bois pelo cachaso, „Terra Portuguese", Lislbona 19Щ n r 2, s. 1—46, i l . 24; tenże, Relato de exploraciones en las Provincias Vasaongadas, „Boletin de l a Real Sociedad Espanola de Historia N a t u r a l " , M a d r i d 1917, t . X V I I ; tenże, Horreos у palafitos de la Peninsula Iberica. Junta para amplacion de estudios e investigaciones cientificas, „TrabajoS de l a Comision de Investigaciones Paleontologicas у FrehistOricaS", M a d r i d 1918, n r 18, s. 1'—il'60, tabl. 23, f i g . 9 1 ; tenże, As cabeceiras de sepultura e as suas tramsformacóes, „Terra Portugue­ sa", Lislbona 191®, n r 25; tenże, Polonia у su mision en Europa, „Boletin de l a Real Sociedad Geografica", M a d r i d 1919; tenże, Estełas discoideas de ła Peninsula Iberica. Junta para Ampiłacioń de Estudios e Inve­ stigaciones Cientificas, „Oomisión de Investigaciones Paleontologicals у Prehisltoricas", M a d r i d 1920, Me­ m o r i a n r 25, s. 1—192, tabl. X , ryc. 76, mapa; tenże, Las necesidades mas urgentes de łas ciencias antropołógicas en Espana, „Boletin de l a Real Sociedad Espanola de Historia Natural.", M a d r i d 1920, t. X X , s. 117—122; tenże, Sisternaitizacion de los ritos usados en łas ceremonias populates, „Eusko-Ikaslkunza So­ ciedad de Estudios Vascos", San Sebastian 1920; t e n ­ że, Los metodos de la Etnologia, „Publ. de l a So­ ciedad de Estudios Vascos", San Sebastian 1920; tenże, A ca baca, „Trabalhos d a Soeiedade P o r t u ­ guesa de Antropologia et Etnologia", Porto 1931, t. V I I , s. 1—24; tenże, Eł arte popular Vasco, „Congreso de Estudios Vascos. Eusko-Ikaskuntza", San Sebastian 1935. 2 2 249 �pierwotną i współczesną ludową kulturą materialną i kulturą duchową l u d u hiszpańskiego i portugal­ skiego spowodowały powołanie Profesora F r a n k o w ­ skiego na członka licznych akademii i towarzystw naukowych . 3 PO powrocie do Polski obejmuje w r o k u 1922 k i e r o w n i c t w o Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Dyrektorem tegoż Muzeum pozostaje do września 1939, to jest do c h w i l i zniszczenia Muzeum przez poCiski n i e m i e c k i e . W latach 1922—119Э9 Prof. F r a n ­ k o w s k i jest współredaktorem „Ludu", redaguje też prace I n s t y t u t u Etnologii Uniwersytetu Poznańskie­ go. W tymże okresie jest k i e r o w n i k i e m Polskiego B i u r a Etnologiczhego przy Muzeum Etnograficznym w WarszaWie. Po w o j n i e zostaje współredaktorem Prac Etnologicznych P T L i A t l a s u Polskich Strojów Lu'ddwych oraz Etnograficznej B i b l i o t e k i Muzeolo­ gicznej. 4 * Niezmiernie szerokie zainteresowania naukowe Prof. Frankowskiego można by w dziedzinie etnografii podzielić n a pewne działy. Na pieirwszym miejscu należałoby wymienić Jego zainteresowania sztuką ludową, n a d r u g i m —• kulturą materialną, n a trze­ cim — zainteresowania kulturą duchową <główhie magią i obrzędowością ludową). Trzeci dział pozo­ staje w bardzo b l i s k i m związku z badaniami nad sztuką ludową. Nie należy też pomijać zainteresowań muzeolo­ gicznych Profesora, t a k teoretycznych j a k i prak­ tycznych (technika ekspozycji), rozwijanych przez 18 l a t n a stanowisku d y r e k t o r a Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie. Z pracami w dziedzinie muzeal­ n i c t w a łączą się ściśle zainteresowania fotografiką naukową i dokumentarną . Prof. F r a n k o w s k i pod­ kreślał zawsze (choć sam bardzo dobrze i szybko rysował), iż „żaden najpoprawniejszy rysunek n i e może być porównany j a k o dokument n a u k o w y z do­ brze w y k o n a n y m Zdjęciem f o t o g r a f i c z n y m " . Stąd też zwracał zawsze niezmiernie baczną uwagę na poprawne w y k o n y w a n i e zdjęć poszczególnych bada­ nych obiektów, i c h wielostronne ujęcie, a przy fo­ tografowaniu narzędzi — n a wykonanie zdjęć na­ rzędzi w i c h f u n k c j i . Również kierując pracami Swych uczniów stale kładł nacisk na stosowanie pra­ widłowej dokumentacji fotograficznej. 5 e 7 Człohek-korespondent Król. A k a d e m i i H i s t o r i i w Madrycie 1918, członek-korespondent Król. A k a ­ demii Galicyjskiej w L a Cbruna 1919, członek-koresp. Narodowego Muzeum Antropologii w Madrycie 1918, członek-korespondent Portugalskiego Towarzystwa A n t r o p o l o g i i i Etnologii w Porto 1918, człohek-korespohdent Portugalskiego Towarzystwa Etnografii i Archeologii w Lizbonie 19119. W katastrofie Muzeum utracił Prof. F r a n k o w ­ ski znaczną Część Swoich materiałów z badań, p r a w i e cały dorobek życia, przygotowane do d r u k u prace i wielką ilość pieczołowicie zebranych eksponatów. Zniszczenie Muzeum Etnograficznego w Warszawie było największym ciosem w życiu Prof. F r a n k o w ­ skiego. E. F r a n k o w s k i , Zbiory etnograficzne w Pol­ sce I. „Lud", L w ó w 1922, t . X X I , s. 40—50; tenżey 3 4 5 250 W dorobku n a u k o w y m Prof. Frankowskiego na pierwsze miejsce wysuwają się praCe poświęcone sztuce ludowej w e Wszelkich j e j przejawach, zwią­ zanych z c y k l e m dorocznym i cyklem życia człowieka wraz z t y m wszystkim, co człowieka otacza. W po­ glądach n a sztukę ludową Prof. F r a n k o w s k i skłaniał Się k u psychologizmowi, z t y m jednak, że zawsze podkreślał wyraźnie, iż w badaniach nad sztuką l u ­ dową, pojętą zawsze Wielostronnie, musi się pamiętać 0 aspekcie historycznym. Swoje poglądy podał w roz­ prawie o sztuce ludowej , określając j e j a k o „próbę teorii f o r m y i emocji". Streszczając SWe poglądy Prof. F r a n k o w s k i pisał: „Sztuka jest przejawem poczucia piękna, które jest organiczną Częścią duszy ludzkiej. Jest ona bogac­ t w e m i radością Wszystkich członków gromady współ­ żyjącej, ale j e j twórcami są t y l k o t y p y twórcze. Piękno, które nie zha rozwoju w czasie i przestrze­ n i , może się przejawiać w myśli, słowie i uczynku, w samym człowieku l u b w jego dziełach. Forma dzieła sztuki jest zewnętrznym wyrazem jego prze­ znaczenia i treści. Forma wyrobów l u d z k i c h uzależ­ niona jest o d materiału i techniki, które kształtują formę i Wpływają n a stopień zmienności jej treści. Z zagadnieniem f o r m y i materiału nierozerwalnie związanym pozostaje zagadnienie b a r w y i ornamen­ tu. Ornament, który r y t m i c z n i e wiąże się z formą, jest przejawem głębokich wartości piękna. Dążąc dó w y r a z u czystej r y t m i k i dzieło sztuki może docierać d o głębi twórczych złoży naszej jaźni, do źródeł emocji, wyładowywać j e i rzutować n a świat otacza­ jący, wyrażając j e w Czterech w y m i a r a c h czasu 1 przestrzeni." Powyższe krótkie podsumowanie obszernego a r t y ­ kułu nie może oczywiście przedstawiać całokształtu emocjonalnej teorii sztuki (nie t y l k o sztuki ludowej), której to teorii tWórcą był Prof. F r a n k o w s k i . Rolę czynnika emocjonalnego w sztuce ludowej podkreślał Prof. F r a n k o w s k i także w Swych wcze­ śniejszych pracach, wydawanych w języku hiszpańskilm . N a temat sztuki ludowej wypowiadał się Prof. F r a n k o w s k i na konferencji w Jadwisinie, stwier­ dzając, że należy traktować sztukę j a k o „moment biologicznego wyładowania fizjologicznego i psycho­ logicznego". „Trzeba dać kulturę l u d o w i , a wtedy zobaczymy, że te tradycje, które tkwią w n i m i w nas, 8 8 10 Le musee ethnagraphiąue Paris 1928, n r 5. de Varsavie, „Muselon", E. F r a n k o w s k i , Fotografia w ludoznawstwie, „Ziemia", Warszawa 1922, V I I , s. 100—111. 6 , E. Frankowski, Sochy, radia, płużyce i pługi w Polsce, W y d . Inśt. Etnologii U. P., Poznań 1929, n r 1, s. 22. 7 E. Frankowski, Sztuka ludowa, „Wiedza o Pol­ sce", t. I I I , s. 3415H-4I16, talbl. X X X I I , i l . 129. 8 8 E. F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, cyt. wyd., s. 416. io Ę Frankowski, Estelas discoideas de la Penin­ sula Ibćrhcn, „Memorias de l a Comisión de Investigaciones Paleonltológicas у Prehistóricas", M a d r i d 1920, n r 25, s. 192, rye. 72, tabl. X , bibl., mapa. �znajdą swój w y k w i t i przejawy w w a r u n k a c h prze­ żyć, które są nieodzowne d l a wytworzenia p r a w d z i ­ wej s z t u k i . " Profesor zajimował się aż do końca SWego życia zagadnieniami, związanymi z metodo­ logią badań n a d sztuką ludową . Sztuką l u d u polskiego interesował się Prof. F r a n ­ kowski żawSZe Wszechstronnie. Zajmowały go wszyst­ kie dziedziny tej sztuki i j e j Wszelkie przejaWy Duże zbiory materiałów ż tej dziedziny Stracił Prof. Frankowski w Warszawie W r o k u 11939, lecz pozostało jeszcze вроГе a r c h i w u m MiSz w p r y w a t n y c h zbiorach. Profesor zajmował się także sztuką ludową Hisz­ panii, Portugalii i K r a j u Basków. Praca o wypala­ nych i wystrzygiwanych ozdobach (i znakach) n a skó­ rze 'zwierząt pociągowych półwyspu Iberyjskiego nie straciła do dziś wartości i aktualności, podobnie j a k praca opublikowana w języku portugalskim o zdobionych jarzmach -portugalskich i hiszpań­ skich , n i e mówiąc już o szczególnie cennej pozycji 0 nagrobkach człekokształtnych z półwyspu I b e r y j ­ skiego i o s t u d i u m o sztuce ludowej Basków . Zainteresowania Profesora Frankowskiego w dzie­ dzinie k u l t u r y materialnej uzewnętrzniły się W ukła­ dzie ekspozycji etnograficznej w Muzeum Etnogra­ ficznym w Warszawie, a także w pracy o narzędziach uprawy z i e m i . Rozpocząwszy badania nakł obrzędowością ludową w r o k u 1914 , w dalszych studiach dążył P'rof. F r a n ­ k o w s k i do usystematyzowania obrzędowości ludóWej w cyklach życia, rodzinnych i d o r o c z n y c h . W badaniach n a d magią ludową, Profesor intere­ sował się procesem myślenia ludów pierwotnych. W podsumowaniu pracy „Zabiegi magiczne p r z y po­ życzaniu, k u p n i e i sprzedaży u l u d u polskiego" pisał: „Zabiegi magiczne, związane z pożyczaniem, k u p n e m 1 sprzedażą j a k o przejawy tego myślenia wspólnego 1 1 12 14 15 18 17 18 19 20 Рог. B. Urbanowicz, Aktualne zagadnienia pla­ styki ludowej. Wypowiedzi na Konferencji w Jadwisinie, „Polska Sztuka Ludowa", 1921, n r 4—5, s: 146—153. E. Frankowski, Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i H i s t o r i i Sztuki, K r y t y k i Artystycz­ nej oraz Metodologii Badań n a d Sztuką", P. I . 'S., Warszawa 1951, n r 5, s. 369—382, skrót referatu. E. F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, cyt. w y d . ; ten­ że, Wycinanki i ich przeobrażenia, „Lud", Lwów 1923, t. X X I I , s. 82—128; tenże, Krzyże kamienne i domki drewniane na cmentarzach poleskich, „Ziemia", War­ szawa 11925, t . X , s. .134—1136, ryc. 4; tenże, Malowan­ ki. Sztuka Ludowa w Polsce I, W-wa—Kraków 1928, plansz 5, n l b . 2; tenże, Wycinanki. Sztuka Ludu w Polsce II, W-wa—Kraków 1928, plansze, s. n l b . 2; tenże, Les decoupures de papier. L'art populaire en Pologne, W - w a 1928; tenże, Les peintures decoratives. L'art populaire en Pologne, W - w a 1928; tenże, Hafty kurpiowskie, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1953, n r 6, s. 382—383, ryc. 13; tenże, Złotogłowie kaszubskie, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1954, n r 3, s. 148—161, ilustr. 13, b i b l . E. Frankowski, Los signos ąuemados у esquilados sobre los animales de tira de la Peninsula Ibćrica, „Memoria de l a Real Sociedad Espanola de H i s t o r i a Natural.", M a d r i d 1916, n r 5, t. X , s. 267— 309, i l . 49. E. F r a n k o w s k i , As cangas e jugos Portugueses de jungir os bois pelo cachaso, „Terra Portuguese", Lisboa, marco de 1916, n r 2, S. 1—16, ilustr. 24. 11 12 13 14 15 wszystkim l u d o m p i e r w o t n y m , nie są czymś wyróżniająco charakterystycznym d l a l u d u polskiego". Przyswajanie nauce polskiej osiągnięć zagranicz­ nych w interesujących go dziedzinach , j a k również zagadnień metodologicznych, jest również zasługą Prof. Frankowskiego. W badaniach Wielkopolski Profesor skierowywał zainteresowania Swych uczniów n a tematy związane głównie ze sztuką i b u d o w n i c t w e m tego regionu , nie pomijając zagadnień z dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej . Prof. Frankowski habilitował T. Seweryna i A. Chętnika. 21 22 1 23 * Profesora Frankowskiego cechowała niezmierna sumienność badawcza, dociekliwość, ostrożność i pre­ cyzja w w y p o w i a d a n i u sądów, a już w p r o s t wyjąt­ kowa skrupulatność w pracach przeznaczonych do d r u k u . N i e wypowiadał się nigdy, n i e mając bartiao Szerokich podstaw materiałowych i porównawczych i Wszelkiej dokumentacji o niezbitej wartości auten­ tyzmu. Zasób Jego wiedzy był o l b r z y m i , a zebrane materiały niejednokrotnie bezcenne. Jako d a w n y uczeń Profesora Frankowskiego prag­ nąłbym podkreślić Jego w i e l k i talent pedagogiczny i umiłowanie pracy dydaktycznej n a d młodzieżą aka­ demicką. Podkreślenie Jego zasług n a t y m p o l u nie będzie z mojej strony k o n w e n c j o n a l n y m formaliz­ mem, leCz stwierdzeniem niewątpliwych faktów. Pro­ fesor n i e t y l k o dzielił się z n a m i olbrzymią Swą wiedzą, lecz żądał od na$ równej sobie dociekKwości i sumienności w badaniach, nagięcia się d o ścisłości metody i wszechstronnego ogarniania zagadnień. Pra­ cował d l a przyszłości n a u k i w obranym przez siebie zakresie. Krzysztof Wolski E. Frankowski, Estelas discoideas de la Penin­ sula Iberica, cyt. w y d . E. Frankowski, B I arte popular Vasco, cyt. wyd. E. Frankowski, Sochy, radia, płużyce i pługi w Polsce, w y d . InSt. Etnologii U . P., Poznań 1929, n r 1, s. 1-^22, ryc. 33, m a p 2. " E. Frankowski, Niedziela Palmowa w Kotlinie Sądeckiej, „Ziemia", 1914, s. 215^-217, ryc. 3. JO e. FrankoWski, Sistematizacion de los ritos usados en las ceremonias populares, cyt, w y d ; tenże, Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, „Biblioteka Regionalna", Warszawa 1928, t. I I , s. 1—80, ilustr. E. Frankowski, Zabiegi magiczne przy pożycza­ niu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, „Lud", L w ó w 1925. E. Frankowski, Organizacja nauki w Hiszpanii, „Nauka Polska", Warszawa 1931, X I V , s. 213'—262, i w odbitce; tenże, Etnografia radziecka, „Wieś", 1949, n r 26, s. 4—5; tenże, Etnografia radziecka, „Lud", Poznań 1952, t . X X X I X , 1948^1951, <druk 19Э2), s. 1—42, i w odbitce; tenże, Etnografia w p i e r u n szych 12 tomach drugiego wydania Wielkiej Encyklo­ pedii Radzieckiej, „Lud", W r o c l a w 1954, X L I , s. 831—84Г7, i inne. Por. też: Las mćtodos de la Etnolo­ gia, „Pobl. de l a Sociedad de Estudios Vascos", San Sebastian 1920. Por. prace: A. Glapy, S. Błaszczyka, K. Klęsk, T. Wróblewskiego, M . T a r k i , Z. Wierczyńskiej-Grodedkiej. 18 17 18 21 22 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e30c9cfa6ff9e096e80659fa4a5ebc7.pdf 231d03afd897d9638ab313edc328f89a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6188 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5772 Title A name given to the resource Pierwsze strony / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D O R G A N P O L S K IE G O TO W A R ZY STW A L U D O Z N A W C Z E G O I K O M IT E T U N A U K E T N O L O G IC Z N Y C H P O L S K IE J A K A D E M II N A U K TO M X C V Z A R O K 2011 �„LUD” is regularly indexed/abstracted in: • IBSS - International Bibliography of the Social Sciences • Anthropological Index Online • CEJSH - Central European Journal of Social Sciences and Humanities • Bibliografia etnografii polskiej (http://www.bep.unidodz.pl) �LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN ORGANE DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE D’ETHNOLOGIE ET DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM XCV ZA ROK 2011 POLSKIE 1895 TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK POZNAŃ-WARSZAWA-WROCŁAW 2011 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posem-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Sekretarz redakcji - Natalia Bloch Redaktor - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci artykułów: Wojciech J. Burszta, Marek Gawęcki, Grażyna E. Karpińska, Piotr Klafkowski, Violetta Krawczyk-Wasilewska, Waldemar Kuligowski, Katarzyna Marciniak, Jacek J. Pawlik, Agata Stanisz, Jacek Schmidt, Sławoj Szynkiewicz, Ryszard Vorbrich, Magdalena Zowczak Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga Copyright © by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze and Authors, 2011 ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim Niniejsza wersja czasopisma jest pierwotną (referencyjną) POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2011 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (71) 321 16 10, FAX (71) 321 16 14 e-mail: ptl@ptl.info.pl http://www.ptl.info.pl REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (61) 829 48 25, FAX (61) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl; nbloch@amu.edu.pl http ://www.ptl.info .pl/?page_id= 112 DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb96c67d180d72d12413ce66ee565c17.pdf 7ab1ec0b05c7a83c910fccf7e67a0f7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4536 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4217 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 252 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text к W czerwcu 1962 г. zmarł w e Lubrańczyk (pow. Włocławek) Ja­ centy Laskowski, k u j a w s k i rzeź­ biarz ludowy, urodzony w 1889 r. Z zawodu r o l n i k i stelmach, o d wczesnej młodości wolne chwile wypełniał rzeźbieniem „osóbek". Od 1938 г., po oddaniu gospodarstwa dzieciom, poświęcił się całkowicie rzeźbieniu. Prace jego znajdują się w zbiorach Muzeum Etnograficzne­ go w T o r u n i u i Muzeum K u j a w ­ skiego we Włocławku. (Wg i n f o r ­ macji d y r . H. Królikowskiej). Działalność muzeów W M u z e u m w Białymstoku zo­ stała o t w a r t a stała wystawa etno­ graficzna, obejmująca całokształt zagadnień k u l t u r y materialnej i sztuki ludowej regionu. Scenariusz wystawy opracował m g r Jeż-Jarecki, kustosz Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie, oprawę plastyczną zaprojektował art. piast. Józef Łotowski. Stałą ekspozycję działu etnogra­ ficznego o t w a r t o również w M u ­ zeum Mazurskim w Olsztynie. Pro­ gram wystawy, opracowany przez kustosza m g r a Franciszka K l o n o w ­ skiego, ilustruje kulturę ludową W a r m i i , Mazur i Powiśla. Wydzie­ lono poddziały: gospodarki regionu — obejmujący rolnictwo, rybo­ łóstwo i pasterstwo; budownictwa i urządzenia wnętrza; stroju i tkact­ w a ; rzeźby sakralnej i k a f l i malo­ wanych. Mazowiecki Park Etnograficzny, który powstaje na zasadzie p r o ­ gramu opracowanego przez prof, d r a Ksawerego Piwockiego, zosta­ nie zlokalizowany u granic Wielkiej Warszawy, w Powsinie. Muzeum to zgromadzi najcenniejsze przykłady ludowego budownictwa mieszkal­ nego, gospodarczego, sezonowego i sakralnego, w r a z z autentycznym wyposażeniem wnętrz. W krajowej sieci muzeów zwanych umownie „skansenowskimi" — muzeum w a r ­ szawskie stanie się najpoważniejszą placówką naukową i oświatową. Będzie ono ściśle powiązane z w a r ­ szawskim Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej i roztoczy opiekę n a d t w o ­ rzącymi się n i e w i e l k i m i rezerwata­ m i budownictwa ludowego n a te­ renie Mazowsza (mi. i n . w Łowiczu, Złakowie B o r o w y m koło Łowicza, Nowogrodzie n a d Narwią, Muzeum 252 N о К K u r p i o w s k i m w Myszyńcu). (Wg strukcję tradycyjnej izby k u j a w B i u l e t y n u Informacyjnego Zarządu skiej. (Wg i n f o r m a c j i d y r . H . KróliMuzeów n r 48). kowskiej). Wystawy Wystawa pt. „Kultura artystycz­ na wsi mazowieckiej" o t w a r t a była w lipcu w gmachu warszawskiej „Zachęty". Scenariusz wystawy opracowany został p o d kątem prob­ l e m u potrzeb estetycznych l u d u m a ­ zowieckiego oraz narodzin i rozwo­ j u skłonności artystycznych. Temu ogólnemu założeniu podporządko­ wano dobór i układ eksponatów. W dziale wyrobów z drzewa znalazła się zarówno rzeźba j a k meble i narzędzia o interesujących formach. Następne działy to: tkactwo, strój, hafty, k o r o n k i , ceramika, w y c i n a n ­ ki, pisanki, ciasto obrzędowe. Ogółem pokazano ok. 300 ekspona­ tów pochodzących przede wszyst­ k i m z Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie, które uczest­ niczyło w organizowaniu wystawy wraz z Wydziałem K u l t u r y W H N , M i n . K u l t u r y i Sztuki oraz CBWA. Komisarzem wystawy był m g r A n t o n i Sledziewsfci. Katalog wysta­ w y (Warszawa 1962, str. 27, 32 nlb.) obejmuje: słowo wstępne d r a Ja­ nusza Łopuskiego, wprowadzenie w problematykę wystawy pióra A n n y 'Chwierut, spis eksponatów oraz 27 reprodukcji. Twórczość malarską M a r i i Len­ czewskiej zaprezentowało Muzeum Górnośląskie w B y t o m i u n a w y ­ stawie otwartej w lipcu i sierpniu pt. ,Wieś polska w obrazach M a r i i Lenczewskiej". Pokazano prace ma­ lowane olejno n a płótnie, n a szkle i akwarele. Starannie wydany k a ­ talog (Katowice 1962, str. 60, 12 nlb.) zawiera wstęp m g r Barbary Bazielich, życiorys i wspomnienia m a l a r k i spisane przez nią samą, fragmenty listów Lenczewskiej p i ­ sanych do Muzeum w B y t o m i u oraz spis obrazów z komentarzami autor­ k i objaśniającymi treść jej malo­ wideł. W sierpniu o t w a r t a była w Po­ wiatowym Domu Kultury w Alek­ sandrowie K u j a w s k i m wystawa prac Współczesnych twórców ludowych powiatu aleksandrowskiego. Poka­ zano rzeźby w drzewie Jana CentkoWskiego и Nieszawy, Karola Ziomko z Włocławka i Andrzeja Rusoekiego z Ciechocinka oraz rzeź­ by ceramiczne garncarza Aleksandra Pulczyńskiego z Włocławka. Wystawa prac kaszubskich arty­ stów l u d o w y c h i amatorów zorga­ nizowana została w sierpniu w sali posiedzeń ratusza w Wejherowie. Wystawa zgromadziła hafty, cera­ mikę, w y r o b y plecionkarskie, rzeź­ b y w dirzewie i glinie. Powodzenie, j a k i m cieszyła się wystawa wśród społeczeństwa, a także dążenie organizatorów do propagowania regionalnej twórczości artystycznej, spowodowały decyzję Prezydium P R N przeznaczenia d l a artystów l u ­ dowych stałej gabloty w ratuszu, gdzie będą o n i kolejno w y s t a w i a l i swe prace. 7 września w gmachu Nordiska Museet w Sztokholmie odbyło się otwarcie w y s t a w y polskiej sztuki ludowej. Wystawa, zorganizowana przez warszawskie Muzeum K u l t u ­ r y i Sztuki Ludowej w ramach polsko-skandynawsfciej wymiany k u l t u r a l n e j , obejmowała 269 ekspo­ natów z zakresu rzeźby, malarstwa, zdobnictwa wnętrza, ceramiki, tkactwa i stroju. Uzupełnieniem eksponatów plastyki ludowej był zestaw nagrań stu kilkudziesięciu melodii i pieśni ludowych, opraco­ wany przez prof. Mariana i J a d w i ­ gę Sobieskich, oraz fotografie, plansze i w y d a w n i c t w a poświęcone sztuce ludowej. Polskich organiza­ torów w y s t a w y reprezentował w Sztokholmie d r Tadeusz Dellmat, który wygłosił szereg odczytów n a temat polskiej twórczości l u d o w e j , mi. i n . n a Uniwersytecie sztokholskirri. Po zamknięciu ekspozycji w Sztokholmie wystawa przewiezio­ na została do Oslo, a następnie do Kopenhagi. Wystawa k u j a w s k i e j współczes­ nej sztuki ludowej o t w a r t a była w K o w a l i w m a j u br. Pokazano ekspo­ naty ze Zbiorów Muzeum K u j a w ­ skiego, uzupełnione materiałami z konkursu garncarskiego. Najliczniej reprezentowane były działy: rzeźba w drzewie, haft i fajans malowany Wystawa pt. „Sztuka ludowa przez robotnice f a b r y k i w e Włoc­ ławku. Eksponowano również m a ­ krajów demokracji l u d o w e j " czyn­ l o w a n k i n a papierze, pająki i w y ­ na była w l o k a l u TPPR w Warsza­ cinanki. Wystawiono także r e k o n - wie w e wrześniu i październiku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93f5e3654c233cf1c96db5b9812b3069.pdf 3c14e1fe9d93b6ba78213a66d0919848 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5912 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5505 Title A name given to the resource Swat przewodniczy zaręczynom/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 22) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 22. Swat przewodniczy zaręczynom Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat przewodniczy zaręczynom: 1 - zjawisko istnieje, 2 - brak tradycji, 3 - brak odpowiedzi. Czerwoną szrafurą oznaczono udział swata w zaręczynach we wsiach zamieszkanych przez autochtonów. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIXwiekudo lat 70. XX wieku. 3. Znak z kropką w środku oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich I osadnicy z różnych stron Polski). 5. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci badawczej PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały zaczerpnięte z literatury XIX-wiecznej (praceO.Kolberga), - punkt podkreślony został zaczerpnięty z literatury XX-wiecznej (Olesiejuk, 1971). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 29. Czy we wsi istnieje jeszcze zwyczaj zawierania „zaręczyn" ? a jeśli tak, jak nazywają partnerów (np. narzeczony, narzeczona lub inaczej)? Czy zaręczyny następowały w jakiś czas potem, po zmówinach? 30. Jeśli zwyczaj ten zaniki, określić przybliżony czaszaniku:przed l wojną, po l wojnie, lub po II wojnie? 34. Jaką rolę odgrywają osoby obecne? Jakiego zachowania wymaga obyczaj? Czy wygłaszają jakieś formuły, oracje? Jeśli tak zapisać tekst. Czy w akcie zaręczyn zatwierdzano umowę przez podanie rąk? Kto komu podawał i jaka przy tym była rola swata dziewoslęba? 35. Czy ktoś przewodniczy uczcie zaręczynowej? swat? przyszły starosta? ojciec młodej? lub kto inny. Co należy do jego obowiązków? a) wiąże i rozłącza ręce młodych, b) podaje młodym wianki lub rózgę, c) doprowadza ojców młodych do przybicia rąk jako widomego znaku zawarcia umowy? d) inicjuje przypicie umowy? jaką przy tym wygłasza formułkę ? e) czy w wypadkach późniejszych sporów o posag, wiano, o niedotrzymanie umowy bywał wzywany do sądu jako świadek lub przeprowadzał polubowne rozstrzygnięcie sporów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d52273e6a0edde38d6b81e7856f9419.pdf 055197fbb96c12b53fab97d6c125b836 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5911 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna zaręczyny swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5504 Title A name given to the resource Nazwy zaręczyn, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 21) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 21. Nazwy zaręczyn, II Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków Zwyczaj polegający najczęściej na wiązaniu rąk młodych czy wręczaniu pannie pierścionka, ewentualnie połączony z ustaleniami majątkowymi nazywano: 1 - zmówiny, zmowa (19.32 XIV 19.31.IX), smówiny (16.27.XVI.16.32.VI, 17.24.VII, 22.30.XII - wg MAGP), smowy (19.32.XIII, 19.30.VII - MAGP), zmowy (30.19.XVI - wg MAGP). 2 - omówiny, umówiny (wg MAGP), 3 - n a m ó w i n y ( w g MAGP), 4-zaloty, zalety(26.26.XIV, 16.32 XII - wg MAGP), 5 - swaty, 6 - dobitki, 7 - inne, rzadsze odpowiedzi [(1 - komplementa, 2 - druhny, 3 - pierścionki, pierszczonki(18.22.VIII),4-glendy,5-zwiady,6-wyglądy, oględziny{20.37XV),7 - obgadziny. 8- verlobung, verlubung,9-osłęby, 10-orędziny (wg MAGP), 11-ślubiny(wg MAGP)]. 8 - Inne odpowiedzi (zob. mapa 20), 9 - brak tradycji, 10 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1 Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały zaczerpnięte z literatury XIX-wiecznej (głównie praceO.Kolberga), - punkty podkreślone na różowo zostały zaczerpnięte z literatury XX-wiecznej (zob. MAGP, mapa 124). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9. Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 29. Czy we wsi istnieje jeszcze zwyczaj zawierania zaręczyn?a jeśli tak, jak nazywają partnerów [...] Czy zaręczyny następowały w jakiś czas potem, po zmówinach? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5915cfc8750d5c6e846e5b402cd816f3.pdf 9a92a62a8a937a9905a2df7a5b3ea7c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5914 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5507 Title A name given to the resource Swat nakazuje młodym położenie związanych rąk na chlebie podczas zaręczyn/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 24). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 24. Swat nakazuje młodym położenie związanych rąk na chlebie podczas zaręczyn Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Rola swata polegała na: 1 - nakazywaniu młodym położenia związanych rąk na chlebie podczas zaręczyn, 2 - pamiętano jedynie, że dawniej rola ta polegała na wiązaniu rąk, nie wiadomo czy odbywało się to nad chlebem, 3 - brak tradycji, 4 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1 Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Znak z kropką w środku oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 5. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci badawczej PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały zaczerpnięte z literatury XIX-wiecznej (prace Kolberga), - punkt podkreślony został zaczerpnięty z literatury XX-wiecznej (Olesiejuk, 1971). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAEnr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 29. Czy we wsi istnieje jeszcze zwyczaj zawierania „zaręczyn"? a jeśli tak, jak nazywają partnerów (np. narzeczony, narzeczona lub inaczej)? Czy zaręczyny następowały w jakiś czas potem, po zmówinach? 30. Jeśli zwyczaj ten zaniki, określić przybliżony czas zaniku: przed I wojną, po lwojnie, lub po II wojnie? 34. Jaką rolę odgrywają osoby obecne ? Jakiego zachowania wymaga obyczaj? Czy wygłaszają jakieś formuły, oracje ? Jeśli tak zapisać tekst. Czy w akcie zaręczyn zatwierdzano umowę przez podanie rąk? Kto komu podawali jaka przy tym była rola swata dziewoslęba? 35. Czy ktoś przewodniczy uczcie zaręczynowej?swat?przyszły starosta?ojciec młodej?lubkto inny. Co należy do jego obowiązków? a) wiąże i rozłącza ręce młodych, b) podaje młodym wianki lub rózgę, c) doprowadza ojców młodych do przybicia rąk jako widomego znaku zawarcia umowy? d) inicjuje przypicie umowy?jaką przy tym wygłasza formułkę? e) czy w wypadkach późniejszych sporów o posag, wiano, o niedotrzymanie umowybywałwzywany do sądu jako świadek lub przeprowadzał polubowne rozstrzygnięcie sporów? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e67eb7bd5f8781c7b6d96a7d511b0794.pdf b609bb9f515f81c0a47db6f2d6c26196 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5913 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna zaręczyny - zwyczaje swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5506 Title A name given to the resource Swat wygłasza orację do młodych podczas zaręczyn/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 23) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 23. Swat wygłasza orację do młodych podczas zaręczyn Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat wygłasza orację do młodych podczas zaręczyn: 1 - zjawisko istnieje, 2 - brak tradycji, 3 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Znak z kropką w środku oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 5. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci badawczej PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały zaczerpnięte z literatury XIX-wiecznej (prace Kolberga), - punkt y podkreślone zostały zaczerpnięte z literatury XX-wiecznej (Olesiejuk, 1971). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9. Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 29. Czy we wsi istnieje jeszcze zwyczaj zawierania „zaręczyn" ?a jeśli tak, jak nazywają partnerów (np. narzeczony, narzeczona lub inaczej)? Czy zaręczyny następowały w jakiś czas potem, po zmówinach? 30. Jeśli zwyczaj ten zaniki, określić przybliżony czas zaniku: przed l wojną, po l wojnie, lub po II wojnie? 34. Jaką rolę odgrywają osoby obecne? Jakiego zachowania wymaga obyczaj? Czy wygłaszają jakieś formuły, oracje? Jeśli tak zapisać tekst. Czy w akcie zaręczyn zatwierdzano umowę przez podanie rąk? Kto komu podawał i jaka przy tym była rola swata dziewosłęba? 35. Czy ktoś przewodniczy uczcie zaręczynowej? swat? przyszły starosta? ojciec mlodej?lub kto inny. Co należy do jego obowiązków? a) wiąże i rozłącza ręce młodych, b) podaje młodym wianki lub rózgę, c) doprowadza ojców młodych do przybicia rąk jako widomego znaku zawarcia umowy? d) inicjuje przypicie umowy? jaką przy tym wygłasza formułkę? e) czywwypadkach późniejszych sporów o posag, wiano, o niedotrzymanie umowy bywał wzywany do sądu jako świadek lub przeprowadzał polubowne rozstrzygnięcie sporów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/65dd42b1b2d384e6d71750aecef02c14.pdf 88832293f02af4dbd1f7f1a0844d4c4e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5908 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5501 Title A name given to the resource Swat uzyskuje wstępną zgodę rodziców panny na małżeństwo/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 18) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 18. Swat uzyskuje wstępną zgodę rodziców panny na małżeństwo Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat uzyskiwał wstępną zgodę rodziców panny na małżeństwo: 1 -zjawisko istnieje, 2 - brak tradycji, 3 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Znak z kropką w środku oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich I osadnicy z różnych stron Polski). 5. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci badawczej PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały zaczerpnięte z literatury XIX-wiecznej (głównie praceO.Kolberga), - punkty podkreślone zostały zaczerpnięte z literatury XX-wiecznej (Olesiejuk. 1971). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek? zajmujące się swataniem?Jak ich nazywają?[...] 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawie małżeństwa - czy też zawierał prawomocną mowę, w której określano sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli wiana. Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag'', „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką"? 20. Zbadaj jaką formę posiadały lub posiadają jeszcze swaty? a) zapisać tekst oracji swata lub dialogu z rodzicami, ewentualnie przyśpiewki, b) opisać zachowania się i wypowiedzi rodziców jakimi wyrazami wyrażają oni zgodę na małżeństwo. Jak odmawiają swojej zgody? Rodzice dziewczyny dają „poczęstne"? Jeśli tak, to jakie? 21. W związku z przebiegiem „swatów" zapisać czy swat udawał się sam czy też z kimś, na przykład ojcem kawalera, czy też z samym kawalerem? Czy przynosili „poczęstne"? Czy chłopiec czekał przed chałupą, aż go wezwą? w wypadku zgody rodziców dziewczyny następowało „przypicie" wódki przyniesionej przez swata? Czy pila też dziewczyna? z młodym? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d1996d058982782b81747323d8c1334.pdf d181bb002aac64e9d9f2e2aacfc00338 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5907 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5500 Title A name given to the resource Swat przedstawia zalety kandydata/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 17) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 17. Swat przedstawia zalety kandydata Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Rola swata polegała na przedstawianiu zalet kandydata: 1-zjawisko istnieje, 2-brak tradycji, 3-brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do 70. XX wieku. 3. Znak z kropką w środku oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. Punkty z pionową kreską oznaczają Informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci badawczej PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały zaczerpnięte z literatury XIX-wiecznej (głównie praceO.Kolberga), - punkty podkreślone zostały zaczerpnięte z literatury XX-wlecznej (Olesiejuk, 1971). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: Mapa została opracowana głównie w oparciu o wypowiedzi spontaniczne. 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna ?, kobieta ?- wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają?[...] 20. Zbadaj jaką formę posiadały lub posiadają jeszcze swaty? a) zapisać tekst oracji swata lub dialogu z rodzicami, ewentualnie przyśpiewki, b) opisać zachowaniasięi wypowiedzi rodziców jakimi wyrazami wyrażają oni zgodę na małżeństwo. Jak odmawiają swojej zgody?[...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe2b915e959f9799f0cf7ed38262e3b7.pdf 1fe21d688846d3f23366e4037693fdbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5910 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna zaręczyny swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5503 Title A name given to the resource Nazwy zaręczyn, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 20) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 20. Nazwy zaręczyn, I Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Zwyczaj polegający najczęściej na wiązaniu rąk młodych nazywano: 1 -zaręczyny, 2-przeręczyny,przyręczyny(18.34.XII), 3-rękowiny,zrękowiny, zrękawiny(19.10.IX, 20.10.I,X12.17.II), strękowiny(22.34.II; 23.37.XVI,23.35.XIV-wg MAGP), 4-inne odpowiedzi (zob.mapa21),5-braktradycji,6-brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Mapę uzupełniono o punkty dodatkowe: - punkty oznaczone kolorem szarym zostały zaczerpnięte z literatury XIX-wiecznej (głównie praceO.Kolberga), - punkty podkreślone na różowo zostały zaczerpnięte z literatury XX-wiecznej (zob. MAGP, mapa 124). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 29. Czy we wsi istnieje jeszcze zwyczaj zawierania zaręczyn? a jeśli tak, jak nazywają partnerów j...}Czy zaręczyny następowały w jakiś czas potem, po zmówinach? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/679da10eb0dda76d49d5bf3582a96ebd.pdf 6d93a0d01576b71f9bde7f481b1937ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5909 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5502 Title A name given to the resource Swat uczestniczy w pertraktacjach majątkowych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 19) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 19. Swat uczestniczy w pertraktacjach majątkowych Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat jako pośrednik w swatach i zaręczynach: 1 - zawierał prawomocną umowę majątkową pomiędzy stronami. 2 - uczestniczył w pertraktacjach majątkowych, brak dokładniejszych danych na ten temat, 3 - brak tradycji, 4 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Znak z kropką w środku oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 5. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci badawczej PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały zaczerpnięte z literatury XIX-wiecznej (głównie praceO.Kolberga), - punkty podkreślone zostały zaczerpnięte z literatury XX-wiecznej (Olesiejuk, 1971). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek?zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawie małżeństwa czy też zawierał prawomocną umowę, w której określano sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli wiana. Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką"? [...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da02957d885706978ac4f0c49ebafe89.pdf 7cf6306b461f1371f4c46b4668fba36e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5916 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna zaręczyny - zwyczaje swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5509 Title A name given to the resource Swat jest świadkiem i uczestniczy w łagodzeniu sporów wynikłych z zerwania umowy majątkowej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 26). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 26. Swat jest świadkiem i uczestniczy w łagodzeniu sporów wynikłych z zerwania umowy majątkowej Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat jest ś w i a d k i e m i uczestniczy w ł a g o d z e n i u s p o r ó w w y n i k ł y c h z zerwania umowy m a j ą t k o w e j : 1 -zjawisko istnieje, 2 - b r a k tradycji, 3 - b r a k odpowiedzi. Uwagi: 1 M a p ę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Znak z kropką w ś r o d k u oznacza, że zjawisko w y s t ę p o w a ł o w p r z e s z ł o ś c i . 4. Punkty z p i o n o w ą kreską oznaczają Informacje pochodzące od l u d n o ś c i n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w W s c h o d n i c h i osadnicy z r ó ż n y c h stron Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAC nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy w s p ó ł u d z i a l e Feliksa Olesiejuka: 29. Czy we wsi istnieje jeszcze zwyczaj zawierania „ zaręczyn"? a jeśli tak, jak nazywają partnerów (np. narzeczony, narzeczona lub inaczej)? Czy zaręczyny następowały w jakiś czas potem, po zmówinach? 34. Jaką rolę odgrywają osoby obecne? Jakiego zachowania wymaga obyczaj? Czy wygłaszają jakieś formuły, oracje? Jeśli tak zapisać tekst. Czy w akcie zaręczyn zatwierdzano umowę przez podanie rąk? Kto komu podawał i jaka przy tym była rola swata dziewosłęba? 35. Czy ktoś przewodniczy uczcie zaręczynowej? swat? przyszły starosta?ojciec młodej?lub kto inny. Co należy do jego obowiązków? a) wiąże i rozłącza ręce młodych, b) podaje młodym wianki lub rózgę, c) doprowadza ojców młodych do przybicia rąk jako widomego znaku zawarcia umowy? d) inicjuje przypicie umowy? jaką przy tym wygłasza formułkę? e) czy w wypadkach późniejszych sporów o posag, wiano, o niedotrzymanie umowy bywał wzywany do sądu jako świadek lub przeprowadzał polubowne rozstrzygnięcie sporów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4ac6fbe8ee3a0dd6883b7d19d613116.pdf 79fddc6f4390b94ccea92184d560a3e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5915 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5508 Title A name given to the resource Swat wręcza pierścionek młodym podczas zaręczyn/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 25). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 25. Swat wręcza młodym pierścionek podczas zaręczyn Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Rola swata p o l e g a ł a na w r ę c z a n i u podczas zaręczyn: 1 - p i e r ś c i o n k a pannie, sporadycznie obojgu m ł o d y m , 2 - w i a n e c z k ó w mirtowych, 3 - c h ł o p a k sam wręczał pannie pierścionek, co p o j a w i ł o się po drugiej wojnie ś w i a t o w e j , 4 - brak tradycji, 5 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. 2. 3. 4. 5. M a p ę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. Mapa dotyczy stanu zjawiska od p o ł o w y XIX wieku do lat 70. XX wieku. Znak z kropką w ś r o d k u oznacza, że zjawisko w y s t ę p o w a ł o w p r z e s z ł o ś c i . Punkty z p i o n o w ą kreską oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od l u d n o ś c i n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h stron Polski). Mapa została u z u p e ł n i o n a o szare punkty dodatkowe, które zostały zaczerpnięte z literatury XIX-wiecznej (prace Kolberga). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy w s p ó ł u d z i a l e Feliksa Olesiejuka: 29. Czy we wsi istnieje jeszcze zwyczaj zawierania „zaręczyn" ? a jeśli tak, jak nazywają partnerów (np. narzeczony, narzeczona lub inaczej)? Czy zaręczyny następowały w jakiś czas potem, po zmówinach? 34. Jaką rolę odgrywają osoby obecne? Jakiego zachowania wymaga obyczaj? Czy wygłaszają jakieś formuły, oracje ? Jeśli tak zapisać tekst. Czy w akcie zaręczyn zatwierdzano umowę przez podanie rąk? Kto komu podawał i jaka przy tym była rola swata dziewosłęba? 35. Czy ktoś przewodniczy uczcie zaręczynowej?swat?przyszły starosta?ojciec młodej?lub kto inny. Co należy do jego obowiązków? a) wiąże i rozłącza ręce młodych, b) podaje młodym wianki lub rózgę, c) doprowadza ojców młodych do przybicia rąk jako widomego znaku zawarcia umowy? d) inicjuje przypicie umowy?jaką przy tym wygłasza formułkę? 36. e) czy wwypadkach późniejszych sporówo posag, wiano, o niedotrzymanie umowy bywał wzywany do sądu jako świadek Czy istnieje lub istniał zwyczaj wymiany pierścionków?Jak one wyglądają? Czym się różnią od obrączek? Kto je wręcza? lub przeprowadzał polubowne rozstrzygnięcie sporów � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc6eb2c6619dad101cd4a23382cdedde.pdf 3e6541e65a50b23c0760cfd037dcbb86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4534 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4215 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 244-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Przeździecka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I П. 16. Maria Konop­ ka w czasie zara­ biania ciasta na „no­ we latka" i „byśki". Konopka ze w s i Tatary, Józef Brzozowy I I ze wsi Brzozówka, Czesława Kaczyńska ze w s i Piasecznia (pow. Ostrołęka), Stanisław Lemański ze w s i Gleba (pow. Ostrołęka). Wydaje Się, że w y n i k i konkursu dowodzą, j a k żywy oddźwięk znajdują wśród mieszkańców K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej wszelkie akcje organi­ zacyjne z dziedziny tradycyjnego rękodźieunicltwa l u doWego. Faklt ten p o w i n i e n zachęcić zwłaszcza CPILiA do szerszego niż dotychczas zakupu dla swych Fot. S. Deptuszewski R E Herta Haselberger: October 1961. C METHOD — i l . 16; J. Swiderski E OF STUDYING N — il. 3, 9, 10, 13; autor Z J — pozostałe. E E T H N O L O G I C A L A R T , „Current Anthropology", vol.2, n r 4, A u t o r k a omawianej rozjprawy, docent historii sztu­ k i n a Wydziale A r c h i t e k t u r y Wyższej Szkoły Tech­ nicznej w Wiedniu, prowadziła badania n a d sztuką ludów afrykańskich. Wykorzystując swe doświadcze­ nia i studia teoretyczne podjęła interesującą próbę opracowania teorii sztuki ludów n i e związanych bez­ pośrednio z nowoczesną cywilizacją. Na wstępie rozprawy a u t o r k a określa znaczenie przyjętego przez siebie t e r m i n u „sztuka etnologiCzna". Obejmuje on sztukę tych ludów A f r y k i , A m e r y k i , Azji, A u s t r a l i i i Oceanii, które są przedmiotem badań etnologicznych (czy antropologicznych), zastępując dotychczas używane a niezadowalające określenia, j a k p r y m i t y w n a , plemienna, tradycyjna, tubylcza, l u ­ dowa, sztuka ludów n a t u r y i t p . T e r m i n „sztuka etnologiczna" uważa a u t o r k a za najdokładniejszy, n a j ­ bardziej adekwatny d l a dyskutowanego zakresu sztu­ k i , ale ponieważ przedstawia o n w zasadzie definicję negatywną — „obejmuje wszystkie przedmioty sztuki, które n i e należą d o k u l t u r włączanych zwykle do 244 placówek k r a j o w y c h i zagranicznych k u r p i o w s k i c h „nowych l a t e k " i „byślków". Należałoby jedynie opracować technologię konserwacji wypieków, co przedłużyłoby żywot wypiekanych figurek. Działal­ ność C F L i A n a t y m polu przyniosłaby z jednej stro­ n y wzbogacenie j e j sklepóW a t r a k c y j n y m i i w a r ­ tościowymi w y r o b a m i , z drugiej zaś strony przyczy­ niłaby się do zachowania, a nawet rozwoju t a k inte­ resującej dziedziny twórczości ludowej wśród miesz­ kańców K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej. zakresu badań historyków siztuki" — można go t r a k ­ tować jedynie j a k o t e r m i n roboczy. Jak sądzi autorka, sztuka ludów etnologicznych posiada wystarczającą ilość wspólnych cech , b y można ją było studiować według wspólnych metod i zasad. T e r m i n powyższy został przyjęty w odniesieniu do t z w . sztuk piękhydh, j a k architektura (łącznie z kształtowaniem przestrzeni), m a l a r s t w o i rysunek, rzeźba, rzemiosło i sztuka użytkowa, przy czym autorka podkreśla często dość płynne granice między t y m i działami. Nie zawsze można też przeprowa­ dzić dokładne rozgraniczenie między przedmiotami artystycznymi i nieartystycznymi. Problem t e n b y l z dawna przedmiotem dyskusji i sporów; według zdania a u t o r k i , podstawowym wyróżnikiem jest t u intencja artystyczno-estetyczna, jaką zawiera dzieło sztuki. Skrótowo został przedstawiony dalej rozwój badań nad sztuką etnologiczną oraz i c h stan obecny, przy czym autorka stwierdza, że w p r a w d z i e badania nad 1 1 �sztuką etnologiczną są m n i e j więcej jednakowo za­ awansowane w e wszystkich częściach świata, ale poszczególne gałęzie t e j sztuki są t r a k t o w a n e bardzo nierównomiernie. W badaniach n a d architekturą n p . głównym k i e r u n k i e m zainteresowania jest zwykle dekoracja 'budynków, a prawie zupełnie pomija się zasady f o r m o w a n i a artystycznego domów i osiedli. Szczególną uwagę poświęca się rzeźbie, ale głównie rzeźbie w drewnie, k a m i e n i u i metalu, podczas gdy rzeźba W glinie czy błocie, rzadko kolekcjonowana w muzeach ze względu n a swą kruchość, pozostaje prawie nieznana. Zapóźnione są także studia nad niektórymi działami malarstwa. Za najpilniejszą potrzebę w obecnym stanie rzeczy uważa a u t o r k a systematyczne badania terenowe, pro­ wadzone n a wielką skalę, które objęłyby całą p r o ­ dukcję artystyczną wszystkich ludów etnologiCznych. W badaniach n a d sztuką 'zaznaczają się cztery głów­ ne zadania; są t o : szczegółowe studia nad poszcze­ gólnymi Obiektami sztuki, biografie artystów, studio­ wanie sztuki w całej strukturze k u l t u r y oraz historia sztuki — ustalenie stylów w sztuce etnologicznej i i c h historycznych następstw. Szczególnie konieczne będzie t u wszechstronne podejście do sztuki etnolo­ gicznej. Dotychczas b r a k u j e kryteriów, które ułatwi­ łyby badaczom ustalenie standardów wartości a r t y ­ stycznej sztuki ludów etnologicznych i dopomogły w dokonaniu k l a s y f i k a c j i stylów wszystkich dzieł sztuki. Dlatego też trzeba wypracować nowe metody badań n a podstawie metod stosowanych przez etno­ logów i historyków sztuki, które pozwolą n a zrozu­ mienie specyficznych wartości artystycznych sztuki ludów etnologicznych. Szczegółowo zajmuje się autorka wstępną fazą studiów n a d sztuką etnologiczną, omawiając zadania i metody badań terenowych. Podkreśla t u , że w ba­ daniach n i e możma pomijać nowego gatunku sztuki, j a k i m jest pamiątkarstwo '(tourist a r t ) , uprawiane w ramach tradycyjnych k u l t u r plemiennych. Pod­ stawowe zadania badań terenowych, omawiane przez autorkę, t o kolekcjonowanie, opis, w y w i a d i obser­ wacja. Kolekcjonowanie uważa ona za niezbędne, bo t y l k o dobrze prowadzone zbiory muzealne umożli­ wiają zachowanie dzieł sztuki, zagrożonych poważnie w w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h . M e t r y k a każdego przed­ miotu, oprócz danych dotyczących daty i miejsca znalezienia oraz opisu samego przedmiotu, p o w i n n a także zawierać w y w i a d o jego znaczeniu, pochodze­ n i u , wytwórcy i właścicielu oraz komentarz badacza, zawierający ocenę autentyczności i prawdopodobień­ stwa uzyskanych i n f o r m a c j i . Opis udostępnia d l a studiów n a u k o w y c h dzieło sztuki nieprzenośne l u b niemożliwe d o nabycia. Z t y m łączy się zagad­ nienie fotografii, rysunków oraz k o p i i w łatwym do użycia materiale. Zdjęcia i rysunki p o w i n n y uka­ zywać obiekt w jego zwykłym kontekście. A u t o r k a omawia t u p u b l i k o w a n e przykłady najbardziej właś­ ciwych ujęć fotograficznych. "Wywiad trzeba p r o w a ­ dzić w dwóch f o r m a c h : w y w i a d ogólny oraz i n d y ­ widualny. "W ogólnym — badacz stawia p y t a n i a i n f o r m a t o r o m co do wartości artystycznej danych dzieł sztuki i nasuwających się w 'związku z n i m i skojarzeń. W wywiadzie i n d y w i d u a l n y m rozmówca, przede wszystkim sam artysta, p y t a n y jest o jego osobisty stosunek do sztuki. Dopiero porównanie wyników wywiadów obu typów może dać właści­ w y efekt. Obserwacja dotyczy n p . procesu pracy artysty i n a ogół n i e napotyka w terenie więk­ szych trudności, gdyż, według doświadczeń autorki, l u d y etnológiczne są dumne ze swych uzdolnień a r t y ­ stycznych i chętnie j e demonstrują. T u należy także analiza postawy grupy l u b pojedynczych osób wobec dzieł sztuki.' Szczegółowle badanie dzieł sztuki. "W t o k u badań trzeba ustalić autentyczność obiektu sztuki, identy­ fikując późniejsze przeróbki i — w miarę potrzeby — rekonstruując wygląd pierwotny. Następnie p o w i n n o silę ustalić datę i miejsce jego pochodzenia. L o k a l i ­ zacja obiektu jeSt szczególnie ważna wobec b r a k u tradycji ustnej l u b dokumentów, 'bowiem „Wśród k u l ­ tur niepiśmiennych style czasowe utrzymują się długo i są trudniejsze do zlokalizowania niż style lokalne i regionalne". Podstawowe k r y t e r i a klasyfikacji przedmiotu, uwzględnione przez autorkę, t o materiał, technika wykonania, cel, treść, f o r m a i s t r u k t u r a . Za ważniej­ sze cele, którym służą dzieła sztuki, uważa autorka użytkowość, potrzeby rytualne, kształcenie, znaczenie handlowe, umocnienie siły i bogactw władcy (social prestige), utrzymanie porządku i dyscypliny (social control), wreszcie tworzenie t y l k o „sztuki d l a s z t u k i " (art for art's sake). Gdy b r a k u j e źródeł pisemnych i ustnych d o i n t e r ­ pretacji treści obiektu, przede wszystkim trzeba zna­ leźć w naturze ewentualny model, a następnie sięgnąć do m i t o l o g i i , r e l i g i i i h i s t o r i i danej k u l t u r y . W razie gdyby t o nie wystarczyło, pomocą może być metoda interpretacji uniiateralnej', tzn. porównanie danego przedmiotu z podobnym, który już został wytłuma­ czony, [lub metoda interpretacji wzajemnej, w której dzieło o treści znanej t y l k o częściowo trzeba porów­ nać z i n n y m , również częściowo lecz w i n n y c h par­ tiach zinterpretowanym, t a k że się wzajemnie uzu­ pełniają. Obie te metody można stosować przy uży­ ciu przedmiotów bardzo sobie b l i s k i c h w przestrzeni i w czasie. "Wstępnym k r o k i e m w badaniu f o r m y jest analiza zewnętrznej fontny przedmiotu. I n d y w i d u a l n y styl dzieła sztuki najlepiej uwidacznia się przez porówna­ nie z podobnymi obiektami. Oczywiście jest t u za­ strzeżenie autorki o porównywaniu przedmiotów n a j ­ bliższych sobie pód względem t w o r z y w a , techniki wykonania, celu i treści. Porównanie należy zacząć od f o r m y całego przedmiotu, a następnie można do­ piero przejść do szczegółów. Przy porównywaniu dizieł sztuki etnologicznej znajdują zastosowanie przeciw­ stawne pary cech stylistycznych, wypracowane w r a ­ mach studiów n a d sztuką europejską, n p . f o r m y tek­ toniczne i atektoniczne, haptyczne i optyczne, n a t u r a l i styczne i stylizowane, frontalne 1 przestrzenne. "W for­ mach tektonicznych s t r u k t u r a wewnętrzna jest wyraź­ nie w i d z i a l n a zewnątrz i zaakcentowana^ podczas gdy w a tektonicznych n i e jest .podkreślona, a czasem wręcz zatarta. F o r m y haptyczne najlepiej można r o ­ zumieć oglądając j e z b l i s k a l u b trzymając w ręku, natomiast optyczne osiągają najlepszy efekt podczas oglądania i c h z dystansu. Te ostatnie według autorki nie są raczej wyróżniane w sztuce etnologicznej. Obiekt o f o r m i e naturałistycznej (sensous) przedsta­ w i a n y jest niekoniecznie t a k , j a k przedmiot wygląda w rzeczywistości, ale j a k j e s t pojmowany przez zmy­ sły (zwłaszcza wzrok). "W p r z e c i w n y m w y p a d k u p u n k t e m wyjściowym d l a artysty jest jego własne pojęcie przedmiotu. T a druga cecha stylowa przeważa w sztuce ludów etnologicznych, więc autorka omawia ją szczególnie dokładnie, dzieląc na k i l k a możliwych podgrup. Dzieła o formie frontalnej przeznaczone są do oglądania t y l k o z jednego, stałego p u n k t u . Cecha t a wywołuje czasem wrażenie płaskości. W w y ­ padku przeciwnym trzeba Szukać różnych punktów widzenia, b y właściwie ocenić zależność i przenika­ nie się f o r m , b y uzyskać wrażenie głębi przestrzeni. 1 A u t o r k a uważa jednak, że wymienione przeciw­ stawienia nie wystarczają w studiach n a d sztuką etnologiczną i wstępnym zadaniem dalszych prac jest odkrycie p a r kontrastowych, które lepiej wykażą pod­ stawowe zasady kształtowania f o r m y w sztuce etno­ logicznej. Przez badanie s t r u k t u r y dzieła sztuki rozumie" autorka o d k r y w a n i e współzależności i wzajemnego 245 �oddziaływania w y m i e n i o n y c h już elementów, więc techniki, materiału, celu, treści i formy. Znaczenie ich d l a ostatecznego stanu dzieła sztuki zmienia się w różnych okresach. Zagadnienia te ciągle jeszcze nite są dokładnie przebadane w odniesieniu do sztuki etnologicznej i wymagają dalszych studiów. Й а i l u ­ stracji a u t o r k a przedstawia Itu szereg przykładów z dziedziny h i s t o r i i sztuki europejskiej. Końcowym zadaniem Systematycznych badań n a d dziełem sztuki jest umiejscowienie j e j w obrębie k u l t u r y , dó której należy, a przede wszystkim w ob­ rębie określonego stylu, oraz ustalenie, do której fazy rozwojowej tego stylu należy. Biografia artysty. T e n dział badań autorka t r a k ­ tuje bardzo Szeroko. Pierwszym zadaniem jest t u szczegółowe, chronologiczne ustalenie kolei życia artysty, łącznie z uwzględnieniem środowiska r o d z i n ­ nego, rasowego i narodowego, wyróżnienie jego za­ interesowań i motywów twórczości. Druga część bio­ grafii p o w i n n a ukazywać rozwój indywidualnego 6tyiu artysty, wypunktować najważniejsze okresy d l a jego pracy twórczej. Do dokładniejszego poznania osobowości artysty pomagają metody psychologii i n d y ­ widualnej i grupowej. Najlepiej znaną metodą psy­ chologii i n d y w i d u a l n e j jest psychoanaliza, która w y ­ k r y w a i m p u l s y twórczości, jednak oparte n a niej ba­ dania poglądów estetycznych n i e są wystarczające. Metoda psychologii typów wprowadza „ideały h e u ­ rystyczne" różnych typów artystów. Można ją t r a k ­ tować j a k o uzupełnienie poprzedniej, pomimo że idealne t y p y heurystyczne posiadają pewne odchyle­ nia. Badania n a d t y m zagadnieniem są w t o k u i do studiów n a d Sztuką trzeba stale adaptować n a j ­ nowsze ićh osiągnięcia. A u t o r k a omawia t u tzW. t y p y konstytucyjne (Con­ stitutional type, KonstitutiontypuS). Udowodnienie hipotezy, że t y p k o n s t y t u c y j n y powiązany jest z po­ szczególnymi Stylami w Sztuce, jest bardzo s k o m p l i ­ kowane, autorka uważa j e d n a k za p r a w i e pewne — istnienie powiązań miedzy t y p a m i konstytucyjnymi a Stylami w sztuce. Trzeba ustalić t y p y konstytu­ cyjne, które p o w i n n y być uwzględnione w badaniach nad sztuką ebnologiczną, ustalić Wartość artystyczną tej sztłuki i przeprowadzić korelacje rasowych, a n t r o ­ pologicznych i psychologicznych typów osobowości z różnymi 'kierunkami stylistycznymi. Dotychczasowe , dorywcze badania n a d t y m zagadnieniem sugerują, że można takie t y p y ustalić, trzeba jednak sięgnąć do 'Pomocy psychologów. Innego rodzaju klasyfikację artystów można opie­ rać n a rodzaju talentu estetycznego. Ustalone f u zo­ stały cztery t y p y podstawowe, a mianowicie: typ zmysłowy (artysta w y d o b y w a szczególnie postrzeżenia zmysłowe, n p . w m a l a r s t w i e k o l o r i kształt), k i n e stetyczny (artysta t w o r z y własne pojęcia ruchu i prze­ strzeni), wyobrażeniowy (przedstawianie własnych wizji', często stylizacja) oraz emocjonalny. B r a k na razie szerszych podstaw do omawiania męskich i kobiecych typów osobowości artystycznej, choć n p . opierając się n a własnych badaniach autorka jest w stanie wyróżnić j e w malarstwie ściennym zachodniej A f r y k i . Duże znaczenie d l a sztuki etnologicznej m a t y p eidetyczny artysty, który p o t r a f i odtworzyć z w y ­ obraźni s u b i e k t y w n y obraz przedmiotów raz dostrze­ żonych, nawet po dużym odstępie czasu. Właściwość ta może być sztucznie wywołana l u b pobudizona przez stosowanie środkóW wywołujących wizje, j a k na przy­ kład przyjmowanie używek, narkotyków, a nawet trucizn. W określeniu rodzaju talentu artysty pomaga śle­ dzenie procesu jego pracy. Ważna jest t u kwestia kolejności w kształtowaniu ogólnej f o r m y obiektu i detali, sprawa naśladownictw, czy ewentualnego kopiowania. 1 24G A u t o r k a stwierdza, że w zasadzie przeminął już czas n a studiowanie biografii artystów, gdyż stale zmniejsza się ilość twórców pracujących według ple­ miennych t r a d y c j i . Studfci nad sztuką w całej strukturze kultury. Badacz sztuki p o w i n i e n zawsze mieć n a uwadze ca­ łość k u l t u r y , gdyż każda cywilizacja stanowi niepo­ dzielną całość. D l a wykazania pozycji sztuki w k u l ­ turze, j a k i r a n g i j e j poszczególnych gałęzi, niezbędtna jest analiza 'budowy tej k u l t u r y , stosunków i po­ wiązań między jej .poszczególnymi działami. Przykła­ dowo o m a w i a autorka powiązania między sztuką a go­ spodarką, strukturą społeczną i ideologią. Uważa ona, że wpływ gospodarki n a sztukę jest nieco przece­ niany. № e można n a przykład uważać sztuki za l u k ­ sus, oparty n a bogactwie. Okres prosperity gospodar­ czej wpływa w p r a w d z i e n a bogactwo i ilość obiek­ tów sztuki, ale niekoniecznie n a i c h wartość a r t y ­ styczną. W 'społeezeńsiwaeh etnologicznych n a pew­ n y m poziomie gospodarczym dzięki 'podziałowi pracy sztuka może stać się źródłem u t r z y m a n i a d l a artysty, co uważa a u t o r k a za bardzo ważny czynnik. Z kolei specjalny rodzaj gospodarki w y t w a r z a się w p e w n y c h okolicach, gdzie wytwórczość czy sprzedaż obiektów sztuki jest podstawą egzystencji. W zakresie s t r u k ­ t u r y społecznej n p . rozwój różnorodnych klas i rang społecznych jest p i e r w s z y m w a r u n k i e m dó Specjali­ zacji artystów. Sztuka uzależniona jest w w i e l u punktach o d Struktury społecznej, natomiast Wpływ satufci n a strukturę społeczną w społeczeństwach etno­ logicznych n i e jest w i e l k i . Bardzo duży wpływ n a sztukę w y w i e r a k u l t u r a intelektualna, do której zalicza a u t o r k a mied'zy i n n y ­ m i obyczaje i moralność, wierzenia, poezję, taniec i muzykę. Pewne ideologie czy wierzenia wpływają na sztukę destrukcyjnie, n p . wywołany przez nowe idee masowy r u c h mszczenia dzieł sztuki wśród ple­ m i o n Bantu w 1Ш54 r. Na upadek tradycyjnej sztuki plemiennej wpłynęły też w dużym stopniu misje ohrześcijańslkie. I n n e ideologie działają n a sztukę pobudzająco. Z kolei sztuka może przyczynić się do rozszerzania się religii. Wśród innych aspektów sztuki i k u l t u r y uwzględ­ nia a u t o r k a pozycję sztuki w całej k u l t u r z e danego l u d u oraz aktualne przewodnictwo danej gałęzi sztuki. Oczywiście badając te problemy trzeba mieć n a względzie stałe zmiany, które zachodzą w omawianej dziedzinie. Historia sztuki lud&w etnologicznych, a więc chro­ nologiczne przedstawienie rozwoju stylów sztuki, jest następnym zadaniem studiów n a d tą sztuką. Wstę­ p e m do badań historycznych jest dokonanie w y b o r u 'potrzebnych dzieł sztuki z w i e l k i e j masy obiektów, które n i e posiadają wartości artystycznej i histo­ rycznej. Wydaje się, że a u t o r k a za mało u w a g i po­ święciła t e m u problemowi w ramach całego, t a k szczegółowo opracowanego zagadnienia. Dalsze k l a ­ syfikowanie obiektów oraz eliminacja przedmiotów obcego pochodzenia pozwala n a zgrupowanie i c h w pokrewne grupy o podobnych cechach artystycz­ nych. Podobieństwa Wśród g r u p y przedmiotów z są­ siadujących regionów tworzą styl l o k a l n y , a podo­ bieństwa między dziełami z poszczególnych okresów czasu dają możność wyróżnienia stylu czasowego. Następnie trzeba określić charakter każdego stylu i prześledzić jego ewolucję i upadek. Wtedy dopiero przez porównanie motywów i stylów można ustalić powiązania, współdziałanie i przenikanie różnych stylów, ustanawiając w końcu szersze kompleksy sztuki jednorodnej i l i n i e j e j rozwoju. Podejmowano już podobne badania, w w y n i k u których zostały usta­ lone i scharakteryzowane okręgi stylowe, między i n ­ n y m i d l a .Nowej G w i n e i , A f r y k i , czy północno-zachod­ niego wybrzeża A m e r y k i Północnej. Na poparcie swoich wywodów a u t o r k a zamieszcza zarys h i s t o r i i sztuki etnologicznej w Afryce, T w i e r d z i �ona, że na podstawie zebranych dotychczas materia­ łów można b y już napisać petaowarltościową historię sztuki ludów A f r y k i , A m e r y k i północnej i Indonezji. Przed badaczami sztuki etnologicznej stoi koniecz­ ność ustalenia, czy możliwe jest rozróżnienie w roz­ w o j u sztuki etnologicznej idealnych stylów czaso~ w y c h , podobnych do ustanowionych d l a sztuki euro­ pejskiej. Periodyzacja t a k a została już także opraco­ w a n a d l a sztuki neolitu, brązu i okresu wędrówki ludów. A u t o r k a sądzi więc, że podobne fazy stylowe zostaną odkryte w sztuce ludów etnologicznych, cho­ ciaż n i e jest wiadomo, czy następują one równie d y ­ namicznie j a k n a Zachodzie. Trzeba t u brać pod uwagę specyficzną dynamikę różnych k u l t u r . W podsumowaniu a u t o r k a stwierdza, że nieliczne t y l k o ważne kwestie, dotyczące s z t u k i etnologicznej', zostały do c h w i l i obecnej rożtrząśnięte zadowalająco. Przed badaczami stoi więc bardzo wiele pracy, którą trzeba prowadzić za pomocą dokładnie ustalonych metod. Artykuł H e r t y Haselberger przed oddaniem do d r u k u został rozesłany przez redakcję „Current A n ­ thropology" do 49 naukowców całego świata, i n t e r e ­ sujących się podobnymi problemami. Z n i c h 26 za­ brało głos w d y s k u s j i ; obszerne i c h komentarze zo­ IS L I E T U V I U K U L T U R O S ISTORIJOS, stały umieszczone W czasopiśmie równocześnie z oma­ wianą pracą. "Większość dyskutantów nie zgodziła się z przy­ jętym przez autorkę terminem „sztuka etnologiczną". Proponowane przez n i c h określenia, j a k „sztuka p r e industrialna", czy „nieeuropejska plemienna", w e ­ dług zdania a u t o r k i , wyrażonego w odpowiedzi, n i e są jednak bardziej przekonywające. Zgadza się ona ze zdaniem niektórych, że na obecnym poziomie w i e ­ dzy o sztuce ludów etnologicznych nie trzeba już wspólnej nazwy d l a tej dziedziny Sztuki, a wystarczy t e r m i n roboczy, za j a k i zawsze uważała przyjęte przez siebie Określenie. K i l k u komentatorów wysunęło konieczność usta­ lenia precyzyjnie zdefiniowanych terminów i wyjaś­ niających komentarzy, które pozwoliłyby n a dyskuto^ wanie problemów estetyki i sztuki bez nieporozumień. Między i n n y m i atakowano definicję sztuki, podaną w a r t y k u l e , którą jednak sama a u t o r k a t r a k t u j e j a k o uproszczoną. A u t o r z y komentarzy uzupełnili s t u d i u m H . Hasel­ berger szeregiem informadji o mało znanych ludach, a także rozszerzyli jego zakres własnymi ideami i po­ mysłami. Ewa Fryś-Pietraszkowa t. I I I , V i l n i u s 1961, s. 356, ilustracje. Trzeci t o m (rec. I i I I t . — „Polska Sztuka L u d o ­ w a " , 1950, n r 2, s. 103 i 1961, n r 4, s. 248) pracy zbio­ rowej wydawanej przez Instytut H i s t o r i i przy L i t e w ­ skiej A k a d e m i i Nauk zawiera ogółem 19 opracowań różnych tematów z h i s t o r i i k u l t u r y l i t e w s k i e j . Część archeologiczna Obejmuje 6 artykułów {głów­ nie o wykopaliskach k u r h a n o w y c h i cmentarnych), spośród których d w a zawierają szczególnie interesu­ jące materiały o garncarstwie. R. Jablonskyte-Rimantiene {„Garncarze wczesnego okresu żelaza w L a painia", s. 3 —16) podaje w y n i k i badań wykopalisk, pozwalających na odtworzenie technologii, f o r m i ozdób stosowanych w d a w n y m garncarstwie l i t e w ­ skim. R. VolkaiteHKulikauskiene {„Wyniki badań k u r ­ hanu w Punia", s. 41—65) o m a w i a m . i n . rekonstruk­ cje X V I I - w i e c z n y c h k a f l i reliefowych niebiesko-białych i zielonych (typu k a f l i gdańskich). 1 Część etnograficzna obejmuje 5 opracowań. A. Vysniauskaite daje w pracy p t . „Zwyczaje pogrzebowe w X I X i początkach X X w i e k u na L i t w i e " (s. 132—'157) drobiazgową i c h analizę, dzieląc cały materiał n a cztery zasadnicze okresy: choroba i zgon, oporządzenie ciała i czuwanie przy zmarłym, pogrzeb, obchody k u czci zmarłych. Omawiając pierwszy okres (choroba i zgon), autor­ ka przytacza różne przepowiednie śmierci oraz zwy­ czaje związane z odwiedzaniem chorych i i c h żegna­ niem. Do ciekawszych należał zwyczaj częstowania przez chorego w obliczu śmierci — p i w e m domowej roboty; zwyczaj ten, notowany w X V I w., utrzymał się w pełni W X I X w., kiedy t o jeszcze n p . pewna chorowita w d o w a piła dziesięciokrotnie swe „piwo śmierci". Umierającego kładziono n a podścielonej na ziemi słomie, aby dusza mogła prędzej oddzielić się od ciała (podobny zwyczaj istniał u nas). Zwyczaje towarzyszące oporządzaniu ciała i czu­ w a n i u przy n i m miały przede w s z y s t k i m na celu ułatwić nieszkodliwe odejście duszy: przez unikanie hałasu, przez zawiadomienie bydła i pszczół, przez pozbycie się przedmiotów „tabu" (naczynie i woda po obmyciu ciała, odcięte włosy itd.), przez odpowied­ nie ubranie i ułożenie ciaiła oraz przez f o r m y zawia­ domienia k r e w n y c h i sąsiadów, a następnie odpra­ wienie „śermenis" (poczęstunek duszy) i „raudos" (lament). W t y m też okresie przygotowywano trumnę, która o d początku X I X w i e k u w y k o n y w a n a była z sześciu desek i wewnątrz w y b i t a płótnem (wzmian­ kowane w X V I I w . t r u m n y drążone nie były już napotykane). T y l k o w niektórych okolicach zachod­ niej i północnej L i t w y istniał zwyczaj wcześniejszego przygotowania trumny, którą następnie trzymano na strychu własnej chałupy l u b spichrza czy kościoła (np. w Rusne bywało n a strychu kościoła ułożonych 100 — 200 t r u m n i e n , a jedna z napisem „18S7 m. N. P." przetrwała t a m zapomniana aż do drugiej w o j n y światowej). Z d n i e m pogrzebu związane są niektóre zwyczaje podobne do polskich, np. wkładanie do t r u m n y róż­ nych przedmiotów — n a 'Litwie były t o przedmioty, których zmarły używał, które szczególnie lubił, albo też monety (potwierdziły t o wykopaliska z X I X - w i e c z nych cmentarzysk; XVI-wieczne źródła mówią 0 Wkładaniu żywności). W tej części autorka omawia kolejno: złożenie ciała do t r u m n y , likwidację rzeczy „tabu", czas i sposób wytransportowania zmarłego, spuszczenie do grobu, rzucanie ziemi i poczęstunek na cmentarzu, tzw. „paskutines". Wśród bogatszych p r a k t y k o w a n y był czasem zwyczaj spuszczania t r u m ny na haftowanych ręcznikach, które potem ofiaro­ w y w a n o księdzu. Poczęstunek k u czci zmarłych urządzano zazwyczaj w dziewiątym i czterdziestym d n i u po pogrzebie (lokalnie — w innych dniach), a ponadto co r o k u po jesiennych Zbiorach; jeszcze w początkach X X w i e ­ k u wierzono, że n a te poczęstunki zjawiają się dusze zmarłych. A u t o r k a uwzględnia materiały źródłowe dotyczące L i t w y oraz Prus Wschodnich, Łotwy i Polski (Dłu­ gosz, Stryjkowski). W zakresie nowszej l i t e r a t u r y — ogranicza się do terenu L i t w y i zagadnień ogólnosłowiańskich w opracowaniu uczonych radzieckich. Natomiast polski czytelnik widziałby t u chętnie ze­ stawienie z naszymi badaniami (np. H . Biegeleisen: „U kolóbki, przed ołtarzem, n a d mogiłą", L w ó w 1929; J . Bystroń: „Słowiańskie obrzędy rodzinne", Kraków 1916; A . Fischer: „Zwyczaje pogrzebowe l u d u p o l ­ skiego", L w ó w 1921). I . Butkevicius w a r t y k u l e pt. „Nowe dane o żmudzk i c h zabudowaniach chłopskich z X V I I I w . " (s. 1OT— 172) omawia t r z y datowane chałupy, jedną „kletis", spichrz oraz jedną stodołę. Chałupy (1730, 1771 1 1799 r.) posiadają pośrodku obszerny k o m i n z o t w a r - 247 Г �t y m ogniskiem, d w i e sienie, d w i e izby (brudną i czy­ stą), alkierzyk, komory i inne pomieszczenia ( w s u ­ mie 8—9). Charakterystyczne jest urządzenie komina, bardzo przypominające opisywane w „numas", j a k i rodzaj podcienia końcowego, tzw. „lepis", gdzie l a t e m zbierano się n a posiłki i różne prace. Zinwentaryzowana „kletis" pochodzi z 1753 r. i była cała pionowo szalowana deskami p r z y b i t y m i za pomocą drewnianych kołków. Jest to budynek obszerny, bez okien, o k i l k u wejściach i o w i e l u po­ mieszczeniach mieszkalnych i gospodarczych. Ozdoby Zgrupowane są w fasadowym podcieniu (drzwi, p r o ­ filowane podpory, rysie). Na ogół zachowała się duża ilość „kletis", pochodzących z pocz. X I X w., które są nadal używane i n d y w i d u a l n i e przez zrzeszonych w spółdzielniach gospodarzy. Natomiast gorszy los spotkał stodoły, które w n o w y m systemie r o l n y m są przebudowywane l u b rozbierane. Dlatego zinwen­ taryzowana stodoła z 1756 r. stanowi rzadki dziś okaz tego typu b u d o w n i c t w a utrzymującego się o d X V T I I po X X wiek. Rolę najbardziej istotną spełnia j e j część ogrzewana, tzw. „jauja" (na Żmudzi „pirtis"), wyposażona w duży piec gliniany, a użytkowana do suszenia zboża; po j e j ibokach znajdują się pomiesz­ czenia na plewy, a przed nią — duże klepisko, za którym mieści się tzw. „trisienis" o ścianach z piono­ w y c h słupków, służący do składania świeżo zwiezio­ nego zboża. M . iMasonyte w pracy pt. „Kobiece ubiory drugiej połowy X I X i początku X X w . w regionie D z u k i j a " (część L i t w y między Wilią a Niemnem oraz przy­ ległe tereny za Niemnem) n a s. 173'—189 podaje do­ kładne opisy poszczególnych wariantów ubiorów i ma­ teriałów, z których były one wykonywane. N a t y m obszarze L i t w y najdłużej utrzymały się w użyciu t k a n i n y samodziałowe. Na spódnice starszego t y p u używano najczęściej t k a n i n y kraciastej l u b rzadziej pasiaka ( w t y m w y p a d k u spódnica szyta z t k a n i n y w poprzek). K r a t a była przeważnie duża i d w u b a r w n a (białoHczerwona, biało-granatowa, biało-fioletowa) lub wielobarwna (zielono^czerwono-czarno-fioletowa). Używano też t k a n i n przetykanych na zapaski oraz w drobną kratkę i pasiaki —• n a gorsety. Wierzchnie „siermięgi" noszono z szarego l u b rzadziej — b r u ­ natnego samodziału. Bardzo w a n y m elementem zdob­ niczym były fcrajki, których znano t u aż sześć odmian w zależności Od techniki i c h wykonania. Szukając analogii z naszymi strojami, l u d o w y m i można wymienić p r y m i t y w n y krój, t z w . „poncho po­ dłużne", występujący w tamtejszych tradycyjnych koszulach (bez szwu n a r a m i e n i u i wzmocnionych w t y m miejscu naszytymi przyramlkami). W drugiej połowie X I X w i e k u był również noszony l n i a n y гайtuch z czerwonym w e t k a n y m l u b h a f t o w a n y m szla­ kiem. Rańtuch utrzymał się w t y m regionie o ponad 50 l a t dłużej niż w i n n y c h częściach L i t w y . Wreszcie j a k o ubiór igłowy kobiety zamężnej używane były czepce siatkowe występujące również u nas, a znane w ogóle w bardzo szerokim zasięgu (O. Mulkiewiez: „Koronki siatkowe w Kańczudze", Polska Sztuka L u ­ dowa, 1956, n r 3, s. 169—174). Wspomnieć jeszcze należy o tzw. „nuometas" (płat najcieńszego płótna 3,5 X 0,5 im), którym m n i e j więcej do połowy X I X w . owijano w skomplikowany sposób głowę kobiety za­ mężnej. Osiedlone n a naszych Ziemiach Zadhodnich stare kobiety pochodzące z Białorusi i Polesia posia­ dają podobne stroje głowy, zwane w i c h nomenkla­ turze „namiotki", które według starego zwyczaju mają jeszcze służyć do „przykrycia rąk" po śmierci (jako ubranie głowy służyły i c h matkom). Charakterystycznymi elementami obecnego ubioru kobiecego w rejonie D z u k i j a są zapaski (fartuchy) i duże chustki naramlenne, powszechnie noszone nawet do ubiorów świątecznych. Artykuł S. Bernotiene pt. „Wyrób środków trans­ portu konnego" (s. 190—198) zawiera ciekawe infor­ macje historyczne i współczesne o organizacji i tech­ nice produkcji. Dowiadujemy się пр., że jeszcze w 1940 r. istniały całe w i o s k i trudniące się zgina­ n i e m łęków do kół. Proces p r o d u k c j i był dość skom­ p l i k o w a n y i wymagający urządzeń 'pomocniczych. Jednorazowo wyrabiano do 100 sztuk. A u t o r k a o p i ­ suje narzędzia i sposób w y r o b u wozów i bryczek, informując, że do X I X w . używano wozów n i e k u tych, jeszcze w X X w . spotykano sanie o płozach wzmacnianych twardszym drzewem. N a wyjazdowych bryczkach i sankach występowały ozdobne okucia, ale jedynie wyginane i malowane (nie ma wzmianek 0 znanych u nas ozdobach stempelkowych). Obecnie istnieją przy społecznych gospodarstwach rolnych pracownie zrzeszające odpowiednich rzemieślników trudniących się w y k o n y w a n i e m środków transportu konnego, który jest jednak już coraz bardziej w y ­ pierany przez samochodowy. B r a k wzmianek o współ­ czesnych ozdobach. Wreszcie artykuł V. M i l i u s a p t . „W sprawie badań nad rzemiosłami w i e j s k i m i " (s. 199—214) o m a w i a za­ równo materiały historyczne j a k i zebrane od 1957 r. w akcji badań terenowych. Ciekawe, że n a L i t w i e garncarstwo zaliczane jest — obok krawiectwa, tkac­ t w a i przędzenia —• do rzemiosł w y k o n y w a n y c h przez kobiety, a nawet były okolice, gdzie p r a w i e każda kobieta umiała toczyć garnki', które następnie w y ­ palała w zwykłym piecu kuchennym,. Ponadto m a swoją wymowę zdjęcie fotograficzne z 1951 r. przed­ stawiające toczenie garnka n a kole sponowym. Artykuł stawia szereg zagadnień, takich j a k : skąd r e k r u t o w a l i się rzemieślnicy (od pierwszych w z m i a ­ nek w X V I w.), j a k i e były w a r u n k i n a u k i i pracy, miejsce pracy, narzędzia, sposoby wynagrodzenia 1 sprzedaż n a j a r m a r k a c h oraz różne zwyczaje. A u t o r podsumowuje dotychczasowe materiały i odpowiada na k i l k a podstawowych pytań, a mianowicie: co litewscy rzemieślnicy d a l i sąsiadom, a co od nich zapożyczyli, j a k i jest wkład mniejszości narodowych KRosjan, Żydów, Tatarów — b r a k wzmianek o Po­ lakach) i wpływ stylów historycznych. Praca jest t y m cenniejsza, że zajmuje się szeregiem zagadnień mało na ogół w literaturze fachowej poruszanych (prace polskich etnografów opublikowane zostały w I t . „Etnografii Polskiej", Wrocław 1958). Ponadto książka zawiera opracowania takich te­ matów, j a k : ,Paralot" A. Griskieviciusa (połowa X I X w.), kowieńska mennica ( X V I I w.), działalność stow. „Kultura" (okres międzywojenny), organizacja sztuki w okresie pierwszej L i t e w s k i e j R e p u b l i k i Rad (1918—1919), litewska g r a f i k a (głównie książkowa X V I — X I X w.), litewskie zbiory grafiki, pejzażysta Kaj. Sklerius (okres międzywojenny), b y t i k u l t u r a pracowników cementowni w N a u j o j i A k m e n e (mia­ sto założone w 1952 r. — zestawienie interesujących przemian socjologicznych). Omawianą publikację uważać można za dalszą cenną pozycję w serii historii k u l t u r y litewskiej. Maria Przeździecka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f53d9e516ec1d21b2f938ed1e0da819.pdf 9ccfdb9421ede61f5291924d08464500 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4531 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource Mazowsze - sztuka ludowa wycinanka ludowa Powiśle otwocko-garwolińskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4212 Title A name given to the resource Wycinanki z Powiśla otwocko-garwolińskkiego/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 221-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śledziewski, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Sledziewski WYCINANKI Z POWIŚLA O T W O C К O-GAR WO L I Ń S K I E G O Od k i l k u l a t mówi się o „wycinance garwolińskiej". Najpierw wspomniał o niej w 1955 r. Józef Grabowski w swej pracy „Wycinanka l u d o w a " p ó ź n i e j , w 1956 г., zaczęto żywiej interesować się tą wycinanką z racji wystawy sztuki ludowej, którą zorganizowano w Garwolinie . 2 Przystępując do omówienia interesującej nas grupy wycinanek wydało m i się jednak bardziej słuszne i precyzyjne nazwanie jej grupą z Powiśla otwoćkogarwolińskiego. Złożyły się na to d w a powody. Pierw­ szy — definicja zasięgu, wynikła z badań terenowych; d r u g i — niejasność dotychczasowego pojęcia w y c i n a n k i garwolińskiej. Oo prawda, j a k dotychczas, pisano o niej niewiele, a Grabowski poświęcił j e j we wspom­ nianej „Wycinance l u d o w e j " zaledwie pięć zdań, ale skonfrontowanie sądów zawartych w tych zdaniach z materiałem u j a w n i o n y m w terenie (podczas przy­ gotowań do wystawy garwolińskiej) nasuwa obawę, że wspólną nazwą określono w y c i n a n k i o zupełnie odimiennym charakterze, odmiennych cechach for­ malnych, a poza t y m pochodzące z innych miejsco­ wości. Zacznijmy więc od ustalenia zasięgu t e r y t o r i a l ­ nego interesującej nas grupy wycinanek. Zgadzając się z Grabowskim można powiedzieć, że chodzi t u 0 obszar między Wisłą i Świdrem (patrz i l . 39), a więc o pewną część omawianego przez niego obsza­ ru „między Wisłą a Bugiem". Mówiąc ściślej, chodzi t u o kilkanaście w s i położonych n a p r a w y m brzegu Wisły, pomiędzy Sobieniaml B i s k u p i m i na północy 1 Maciejowicami na południu, :z których t y l k o jedna położona jest z dala od Wisły (ok. 20 k m w prostej l i n i i ) . Określenie „Powiśle otwocko-garwolińskie" — aczkolwiek trochę niezręczne — zostało podyktowane faktem, że od r o k u 1958 omawiany obszar przecięty jest granicą dwóch powiatów i nazwa Powiśle garwolińskie mogłaby nasuwać przypuszczenie, że chodzi tu t y l k o o część interesującego nas obszaru. 0 wycinance z Powiśla otwocko-garwolińskiego do ostatnich lat wiedzieliśmy niewiele. Dotychczas j e d y n y m źródłem i n f o r m a c j i , na którym właśnie oparł swą charakterystykę Grabowski, był znajdujący się w K r a k o w i e , a pochodzący z początku X X w. zbiór wycinanek d. Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana. Dopiero w ostatnim okresie uzyskaliśmy dzięki badaniom terenowym pełniejsze informacje i mate­ riały, z których szczególną wagę mają w y c i n a n k i i 2 3 J . Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955, w y d . „Sztuka". Wystawa ta, zorganizowana przez Wydział K u l ­ t u r y Prezydium W R N przy współudziale Wydziału Sztuki Ludowej M i n . K u l t u r y i Sztuki, odbyła się w Garwolinie w maju 1956 r. Część tego zbioru znajduje się obecnie w K r a ­ kowie w bibliotece Akademii Sztuk Pięknych, a część — w Muzeum Etnograficznym. 1 2 3 з Wycinanki z pow. Garwolin: II. 1. Wielobarw­ na, dl. 30,5 cm. Wyk. ok. 1905 г., Ruda. II. 2. Wielobarwna, dl. 32 cm. Wyk. ok. 1905 г., Podlęż. II. 3. Jednobarwna, dl. 21 cm. Wyk. po 1955 r. Zofia Gnyś, Samogoszcz. �4 II. 4. Wycinanka wielobarwna, dl. 24 cm. Wyk. ok. 1905 r. Michalczykawa, Podlęż, pow. Garwolin. uzyskane od żyjących jeszcze dawnych w y c i n a n k a r e k z powiatów garwolińskiego i otwockiego *. Na t y m właśnie materiale opieram się iw niniejszym a r t y k u l e . Nasza wiedza o wycinance północnej części Po­ wiśla otwocko-garwolińskiego datuje się od 1955 r. Wtedy to, przystępując do organizowania wyetawy sztuki ludowej powiatów G a r w o l i n i Ryki, powie­ rzono p. Józefie Dąmtaskiej z Warszawy przeprowaA n n a Sabała z Zambrzykowa Nowego, Ro­ zalia Kowalczyk z Zambrzykowa Starego, M a r i a Jobda z Sobień Biskupich, Zofia Grzęda z Sobień Kiełczewskich, Franciszka Połosak z Zuzanowa (wszystkie miejscowości w pow. Otwock), Agata K o ­ bus z Piastowa, pow. G a r w o l i n i A n n a Rybak z B a zanowa Nowegoi, pow. R y k i . 4 dzenie wstępnej penetracji terenu. W w y n i k u tych badań udało się ustalić nazwiska k i l k u żyjących jesz­ cze kobiet, które przed kilkudziesięciu laty należały do grona czynnych wycinankarek. Ponieważ w y ­ padło m i być organizatorem tej wystawy, po dokład­ n y m zapornaniu się z w y n i k a m i badań Józefy Dąmbskiej i z treścią książki J . Grabowskeigo, wczesną wiosną 1966 r. wyjechałem na teren Powiśla garwolińskiego, zaopatrzywszy się oczywiście w kolorowy glanisowany papier. T u , dzięki wydatnej pomocy L u d ­ w i k i Cichockiej, ówczesnej k i e r o w n i c z k i Biblioteki Gromadfczkiej w Sdbieniach Jeziorach, zdołałem od­ naleźć k i l k a starszych kobiet, które rzeczywiście zaj­ mowały się kiedyś wycinaniem. Jakież było jednak moje zdziwienie, gdy wśród w y k o n a n y c h przez nie wycinanek nie znalazłem ani jednej zbliżonej do typu, o którym pisał Grabowski. Były zupełnie od­ rębne, a — j a k zapewniały zarówno same wycinank a r k i j a k i inne starsze osoby — stanowiły one dawniej powszechnie przyjęty typ w y c i n a n k i . Zebraw­ szy trochę informacji к dziejów w y c i n a n k i t y c h oko­ lic (Sobienie, Zambrzyków i Zuzanów) oraz zanoto­ wawszy adresy k i l k u innych wycinankarek, do których wówczas n i e zdołałem dotrzeć, dostarczyłem wycinank a r k o m poprzez Ludwikę Cichocką po kilkadziesiąt arkuszy glansowanego papieru, prosząc, aby wykonały na wystawę takie typy wycinanek, j a k i e pamiętają z l a t swojej młodości. W ten sposób n a wystawie sztuki ludowej w Gar­ wolinie znalazła się kolekcja 260 wycinanek, które wzbudziły niemałe zainteresowanie etnografów i m i ­ łośników sztuki ludowej. Większość t e j kolekcji za­ kupił ówczesny Wydział Sztuki Ludowej Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, p o c z y m przekazano j e do zbiorów Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie. Porównując oba zbiory: k r a k o w s k i d. Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana i omówioną wyżej kolekcję pochodzącą z w y s t a w y w Garwolinie — trzeba zadać pytanie, czy istotnie reprezentują one tę samą grupę w y c i n a n k i Powiśla garwolińsko-oitwockiego? CO no­ wego wnosi do naszej wiedzy o przedmiocie materiał uzyskany w latach 1956—1962 o d żyjących jeszcze wycinankarek ? II. 5. Wycinanka jednobarwna, dl. 21,5 cm. Wyk, po 1955 r. Rozalia Woźniak, Samogoszcz, pow. Garwo­ lin. II. 6. Wycinanka jednobarwna, dl. 44 cm. Wyk, po 1955 r. Anna Rybak, Bazanów Nowy, pow. Ryki. �Frankowski jeszcze w 1924 r. t a k charakteryzował „podlaskie" w y c i n a n k i Obszaru między Wisłą a B u ­ giem, rozpatrując w t y m zespole i w y c i n a n k i z po­ wiatu garwoflińskiego: „,Na całym t y m obszarze przeważają w y c i n a n k i jednobarwne. Typową d l a całej tej dzielnicy jest gwiazda ośmioramienna, w której drzewko będzie m o t y w e m wycięcia". I d a l e j : „Wycinanki grupy pod­ laskiej, najmniej kolorystycznie rozwinięte, wyróż­ niają się spośród i n n y c h polskich wycinanek charak­ terem l i n i i przypominającym hafty miejscowe" . Grabowski tymczasem analizując zbiory k r a k o w ­ skie stwierdza: „Ulubioną i jedyną zarazem formą ogólną w y c i ­ nanek garwoilińskiCh jest prostokąt, nieobcy również wycinance lubelskiej. Kształt t a k i posiadają motywy oryginalne tej odmiany ( r y c 106) [reprodukujemy ją j a k o i l . 4 — przyp. red.] albo też w prostokąt były wkomponowane motywy inne, znane ogólnie (ryc. 107). W y c i n a n k i garwollńskie, znane jedynie ze zbioru krakowskiego, tworzą m i m o 'powiązań z l u b e l s k i m i grupę odrębną i wyjątkową. Przypominają one obrazy zarówno przez swój kształt prostokątny, j a k i nie­ kiedy przez kompozycję złożoną z różnych luźnych elementów zestawionych w prostokąt. Jedną z n a j ­ bardziej dekoratywnych i prostych wielobarwnych wycinanek garwolińskich w i d z i m y na tabl. 66 [repro­ dukujemy ją j a k o i l . 1 — przyp. red.], najbardziej ekscentryczną zaś, z d r o b n y m i l a l k a m i n a rogach, przedstawia ryc. 108." 5 6 Jak widać, charakterystyki te różnią się całkowi­ cie. Spróbujmy z kolei opisać materiał uzyskany z terenu w ostatnich latach. Otóż w y c i n a n k i pocho­ dzące z okolic Sobień Jezior reprezentują przede wszystkim: fryzy złożone z „kogutków" l u b „lalek", liczne odmiany parzystych kompozycji „lalek" czy „kogutków", pojedyncze „lalki" z podniesionymi do góry rękami zakończonymi sylwetami „kogutków", różne wersje „kogutków n a rózgach" ( t j . stylizowa­ nych drzewek z k o g u t k a m i n a gałązkach), wreszcie pojedyncze „kogutki", „gwiazdy okrągłe" i „rogowe" (tj. ażurowane kółka i kwadraty). Dodajmy, że w od­ różnieniu od charakterystyki Grabowskiego, w s z y s t ­ k i e w y c i n a n k i są j e d n o k o l o r o w e , n i e nakle­ jane na żadne tła kartonowe. Czym można wytłumaczyć t a k zasadnicze różnice między opisem Grabowskiego a referowanym przez nas materiałem? W tekście swojej książki n i e podał Grabowski żadnego nazwiska wykonawcy, a n i nazwy miejscowości, z których t e w y c i n a n k i pochodzą. K o ­ lekcja k r a k o w s k a nie posiada wprawdzie pełnej do­ kumentacji, ale n a k i l k u Wycinankach podane są nazwy Wsi, a n a jednej znajduje się nawet nazwisko wykonawczyni. Okazuje się więc, że z czterech w y ­ cinanek t e j grupy reprodukowanych przez Grabow­ skiego — d w i e pochodzą z Podłęża (u Grabowskiego n r y (106 i 108 — por. i l . Ą 4), a d w i e z Rudy (u Gra­ bowskiego n r 107 i tabl. 66 — por. i l . 1), a więc 'E. Frankowski, Wycinanki ludowe i ich prze­ obrażenia, „Przegląd Warszawski", 1924, t. I I , s. 218-H219. J . Grabowski, op. cit., s. 103—104. 3 6 II. 7. Wycinanka jednobarwna, dl. 21 cm. Wyk. po 1955 г., Podłaź, pcw. Garwolin. z miejscowości położonych n a północny zachód od Maciejowic. W y c i n a n k i zaś, które udało się n a m uzyskać tak w w y n i k u penetracji terenowej, j a k i. ogłoszonego konkursu, pochodzą ze w s i Sobienie Biskupie, Sdbienie (Kiełezewskie, Zambrzyków Nowy, Zambrzyków Stary i Zuzanów — w powiecie o t w o c k i m oraz Sarncgoszez i Piastów — w powiecie garwolińskim. Tak więc w y c i n a n k i 'znane z pracy Grabowskiego pochodzą z części południowej omawianego przez nas obszaru, podczas gdy omówione poniżej — z części pomocnej. Wydaje się też, że w y c i n a n k i z Podłęża i Rudy reprodukowane w „Wycinance l u d o w e j " nie są wcale typowe d l a omawianego Obszaru, a więc i charakte­ rystyka oparta na ich analizie nie może być obo­ wiązująca dlla dominującego typu w y c i n a n k i . Sam autor zresztą określa jedną z tych wycinanek jako ,, ekscen tr yczn ą''. Przyznam, że gdy przed wystawą garwolińską w 1956 r. studiowałem „Wycinankę ludową", w y c i ­ n a n k i t a m zamieszczone j a k o przykłady z interesują­ cego m n i e terenu — nasunęły pewne wątpliwości. .Wydały m i się nie tyle oryginalne, i l e właśnie w y ­ jątkowe. Wydawało m i się także, że kompozycja ich, a szczególnie wycinanek z Rudy ( i l . 1) n i e mieści się w ramach ludowej t r a d y c j i wyCinankarskiej, że są one raczej rodzajem obrazków złożonych „z różnych luźnych elementów", ale obrazków o pewnych ce­ chach, które można b y określić j a k o amatorskie. Nie 223 �„Kogutki", wyk. po 1955 г.: II. 8, 9. Wys. 9 cm i 17,3 cm. Wyk. Fran­ ciszka Połosak, Zuzanów, pow. Otwock. II. 10. Wys. 6,5 cm. Wyk. F. Pólosak. 11. 11. Wys. 8 cm. Wyk. Maria Łysiak, Sobienie Kietczewskie, pow. Otwock. 11. 12. Wys. 11,5 cm. Wyk. Maria Jobda, Sobie­ nie Biskupie, pow. Otwock. �miałem wówczas żadnych innych argumentów poza t y m i —• być może s u b i e k t y w n y m i — argumentami natury koimpozycyjno-estetycznej. A l e w sześć l a t później, w l u t y m 1962 г., przygo­ towując n a zamówienie redakcji „Polskiej Sztuki L u ­ d o w e j " niniejszy artykuł, umyślnie wyjechałem do Podłęża z „Wycinanką ludową" w teczce, szukając wyjaśnienia genezy wycinanek z Podłęża podanych przez Grabowskiego. Wiedziałem już wówczas, po obejrzeniu k o l e k c j i krakowskiej, że jedną z tych wycinanek (il. 4) wykonała w 1903 r. niejaka M i chalczykowa (imię nie podane). Nikłe były już szanse, abym autorkę odnalazł jeszcze w Podłężu. I rzeczy­ wiście j e j nie odnalazłem. Udało m i się jednak ustalić d w a ważne f a k t y : że w samym Podłężu nie ma tradycji wycinankarstwa oraz że istotnie miesz­ kała tutaj i pracowała w e dworze jakaś Michalczy­ kowa. Przebywała w Podłężu do roku 1937, a potem, po sprzedaniu majątku przez h r . Zamoyskiego, u któ­ rego pracowała — przeniosła się do Topolina. Odtąd znajomi j e j stracili z nią k o n t a k t . Jak t w i e r d z i mieszkająca jeszcze w Podłężu Maria Stępień (ur. w 1875 г.), Michalczykowa była j e j rówieśnicą i k o ­ leżanką oraz pracowała razem z nią we dworze. Nie przypomina sobie jednak, aby Michalczykowa zajmowała się kiedykolwiek wycinaniem. Ważny jest również i i n n y fakt, a m i a n o w i c i e : w Podłężu nie było i nie ma innej kobiety o t a k i m nazwisku. Nie chcę wyciągać z tego wniosków zbyt daleko idących, ale wydaje m i się, że w y c i n a n k i Michalczykowej powstały allbo z inspiracji kogoś z otoczenia właściciela majątku (wszak był t o okres pierwszego zainteresowania wycinanką ludową), albo nawet j a k o wyraz j e j własnego, ale t y l k o amatorskiego zaintere­ sowania techniką uprawianą w okolicy. Ponieważ Michalczykowa nie była sama doświadczoną w y c i n a n karką, ale z w y c i n a n k a m i l u d o w y m i prawdopodobnie się stykała, skomponowała f o r m y oparte n a motywach miejscowych, lecz będące już wyrazem świadomej tendencji do „ulepszenia", co dało w rezultacie te właśnie, nader wyjątkowe naklejane obrazki. Jest to oczywiście t y l k o hipoteza. Faktem jest natomiast, że Michalczykowa pracowała zawsze we dworze (a więc j e j więź ze wsią i j e j tradycją była stosun­ k o w o słaba), że nie była znana j a k o w y c i n a n k a r k a oraz że w Podłężu nie u p r a w i a n o w y c i n k a r s t w a — i t o właśnie upoważnia mnie do twierdzenia, że reprodukowane i omawiane przez Grabowskiego w y ­ cinanki nie stanowią t y p o w y c h okazów w y c i n a n k i otwocko-garwolińskiej. Wiadomo wprawdzie, że Michalczykowa jest w y ­ konawczynią t y l k o jednej z czterech reprodukowanych przez Grabowskiego wycinanek — ale i druga z Pod­ łęża, i dwie pozostałe z Rudy nie są lepsze pod względem kompozycyjnym. Zwróćmy przy okazji W y c i n a r k i A n n y Rybak '— według j e j własne­ go określenia: „widoczki z malowanego p a p i e r u " — nie posiadają żadnych związków z wycinanką l u d o ­ wą Powiśla otwocko-garWolińskiego. Rybakowa — j a k twierdzi z odrobiną d u m y — sarna ze „swego umysłu", u nikogo n i e ucząc się i nie znając żadnych 7 W туг 12 uwagę, że nazwa Ruda budzi t u pewne zastrzeżenia. W obecnym powiecie garwolińskim nie m a bowiem wsi o takiej nazwie, a najbliższa Ruda (nazywana zresztą powszechnie Rudą Babicką, d l a odróżnienia od Rudy Tarnowskiej i Rudy Talubskiej) jest odda­ lona o d Podłęża o ponad 30 k m i leży w pobliżu Babic i N i w y Babickiej w powiecie R y k i (dawniej powiat garwoliński). Jest natomiast Ruda Tarnowska odległa zaledwie 0 3 k m o d Podłęża, gdzie Michalczykowa miała k r e w r y c h . Czy dwie w y c i n a n k i z Rudy pochodzą z Rudy Tarnowskiej czy Babickiej (czy ewentualnie T a l u b .okiej) — trudno tego teraz dociekać. Zresztą wydają się one (il. 1) jeszcze bardziej amatorskie i nieludowe niż w y c i n a n k i z Podłęża. W y c i n a n k i z Rudy są d l a mnie t y p o w y m przy­ kładem kompozycji złożonych z różnych luźnych elementów, t j . t a k i c h kompozycji, j a k i e uprawiały czasem dziewczęta w czasie robótek szkolnych. A że właśnie w Garwolińskiem istnieje — gdzie indziej niemal nie spotykana — tradycja amatorsko-szkolnej wycinanki, świadczą o t y m w y c i n a n k i A n n y Rybak (il. 6) ze w s i Bązanów Nowy, pow. R y k i , j a k i w y ­ c i n a n k i w y k o n y w a n e dotychczas przez mieszkającą w Garwolinie byłą nauczycielkę (nazwiska j e j nie udało m i się zanotować), j a k też w y c i n a n k i innej osoby z Garwolina (której a n i nazwiska, a n i zawodu nie znam), znajdujące się obecnie w Wydziale K u l ­ tury Prezydium W R N w Warszawie, a będące dale­ k i m naśladownictwem w y c i n a n k i łowickiej; świadczą wreszcie o t y m informacje k i l k u kobiet z okolic Maciejowic , że kiedyś w .szkole uczono wycinania; świadczą także o t y m omawiane dalej w y c i n a n k i Zofii Gnyś ( i l . 3) ze w s i Samogoszcz, oddalonej od Podłęża 2 k m . Na zakończenie tych trochę przydłu­ gich wywodów o charakterze polemicznym pragnę jeszcze zwrócić uwagę n a fakt, że gdy pytałem w y cinankarki i inne starsze osoby w Samogoszczy 7 8 1 Podłężu, czy były t a m znane w y c i n a n k i wielokolo­ rowe, otrzymywałem zawsze odpowiedź przeczącą, która się powtarzała także, gdy pokazywałem potem wycinankarek, komponuje wielokolorowe „obrazki", wzorując się m. i n . na wyszywanych makatkach. Informacji takich udzieliły m i kobiety jadące autobusem do Maciejowic, którym pokazywałem m . i n . wycinanki reprodukowane w Wycinance ludowej 'J. Grabowskiego. 8 225 �13 wycinankę reprodukowaną tabl. 66 jego książki. przez Grabowskiego na A więc tradycji k o l o r o w y c h prostokątów złożonych z luźnych elementów w okolicach Podłęża nie ma. Wolno zatem przypuszczać, że tego rodzaju w y c i n a n k i są dziełem i n d y w i d u a l n y m i amatorskim, choć może o p a r t y m na miejscowych motywach. Przejdźmy z kolei do omówienia w y c i n a n k i ludo­ wej garwolińsko-otwockiej na podstawie materiału zebranego w czasie przygotowywania wystawy sztuki ludowej powiatów G a r w o l i n i R y k i w r o k u 1956 oraz z okazji organizowania w y s t a w y sztuki ludowej M a ­ zowsza w r o k u 1962. Głównym ośrodkiem żywej dotąd t r a d y c j i w y c i nankarskiej n a terenie Powiśla otwocko-garwolińskie­ go są wsie położone w pobliżu Sobień Jezior w po­ wiecie o t w o c k i m . Przeprowadzone przez J . Dąmbską badania terenowe w roku 1955 nie upoważniają może w pełni do twierdzenia, że jest t o główny na terenie Powiśla ośrodek wycinanikarski, ale też w przeciągu k i l k u l e t n i c h moich kontaktów z osobami zajmującymi się dawniej i obecnie różnymi technikami sztuki -ludowej n a terenie powiatów — nie udało m i się natrafić n a istnienie drugiego ośrodka o t a k mocno zarysowanej specyfice. Dopiero ostatnio, już w trakcie zbierania materiału do tego artykułu, otrzymałem od dwóch kobiet ze w s i Samogoszcze koło Podłęża zbiór stu kilkudziesięciu wycinanek, które wyraźnie odbiegają s w y m charak­ terem od wycinanek z okolic Sobień. A u t o r k a m i t y c h w y c i n a n e k są siostry: Rozalia Woźniak (lat 66) i Zofia Gnyś (lat 65), które — j a k twierdzą — wycinały nawet kiedyś d l a kobiet miesz­ kających w Podłężu i Rudzie Tarnowskiej, ,Дзо tam 226 n i k t wycinać nie umiał". Rozalia Woźniak techniki wycinania nauczyła się podobno o d swojej m a t k i , a o d niej potem przejęła tę umiejętność j e j młodsza siostra. W y c i n a n k i Woźniak i Gnyś, aczkolwiek t w o ­ rzą grupę wspólną (a zarazem odrębną od wycinanek z okolic Sobień Jezior), różnią się jednak od siebie wartością komipozycyjno-artystyczną. I t a k , w y c i n a n k i Zofii Gnyś ( i l . 3) przypominają nieco reprodukowane przez Grabowskiego w y c i n a n k i z Podłęża (il. 2), pod­ czas gdy w y c i n a n k i Rozalii Woźniak, bardziej zwarte i oszczędnie ażurowane, przypominają rzeczywiście — j a k pisze F r a n k o w s k i — geometryczne l i n i e haftów na t k a n i n i e ( i l . 5). W y c i n a n k i obu autorek mają w y ­ miary ok. 17,6 X 22 c m , co odpowiadałoby w przy­ bliżeniu w y m i a r o m wycinanek z k o l e k c j i krakowskiej, ale różnią się od t a m t y c h t y m , że są wszystkie jedno­ kolorowe. O ile jednak większość wycinanek Woźniakowej przedstawia, momi zdaniem, f o r m y w y c i n a n k i ludowej przypominające m . i n . wycinankę lubelską i podwarszawską przez swój linearny i strzałkowy ornament, o tyle w y c i n a n k i Gnysiowej są dowodem dalekiego, i to raczej niekorzystnego odejścia od ludo­ wej k o n w e n c j i wycinankarśkiej. Jak dotąd, n i e udało m i się uzyskać innych okazów w y c i n a n k i z tej oko­ licy, a dopiero przeprowadzenie bardziej szczegóło­ w y c h badań w terenie mogłoby rzucić światło za­ równo na ew. zwiąizki wycinanek Woźniakowej i Gny­ siowej z miejscową tradycją, j a k i na proweniencję wycinanek, spopularyzowanych przez Grabowskiego j a k o „garwolińskie". O i l e jednak można znaleźć p u n k t y styczne, a n a ­ wet wyraźne analogie między charakterystyką w y ­ cinanki „garwolińskiej" u Grabowskiego a twórczo­ ścią Z o f i i Gnyś, o tyle charakterystyka ta zupełnie nie pasuje do wycinanek wyrabianych w okolicach �14 Sobień Jezior, a więc we wsiach o najżywszej tra­ dycji w y c i n a n k i . A jednak bezbłędny niemal opis tej w y c i n a n k i znajdziemy również w książce Grabowskiego! Tyle, że w rozdziale dotyczącym wycinanek podwarszaw­ skich, zwłaszcza w tych partiach rozdziału „Podwar­ szawska odmiana podstawowa", gdzie mówi się: o pa­ sach poziomych z rytmicznie powtarzającą się po­ stacią ludzką („lalką"), o charakterystycznej zdobinie powstałej przez rozszerzenie wycięcia strzałki i za­ okrąglenia j e j końców w formie listka, o lalce łączo­ nej z kogutkami, o wycinankach zbudowanych pa­ sowo z k i l k u szeregów kogutków umieszczonych r y t ­ micznie nad sobą, o ornamencie przypominającym ulistnioną gałązkę — nie znanym nigdzie poza o d ­ mianą podwarszawską. Okazuje się, że w y c i n a n k i z północnej części Fowiśla otwockiego odpowiadają charakterystyce „grupy podwarszawskiej". Jakież są więc granice tej grupy? Czy obejmują t y l k o okolice Wilanowa i Świdra, czy też także okolice Kołbiel i i Powiśle otwocko-garwolińskie? A u t o r „Wycinanki l u d o w e j " nie daje t u ścisłej odpowiedzi. Pośrednio jednak stwierdza, że w y c i n a n k i kołbielskiej nie uważa za należącą do grupy pod­ warszawskiej, omawiając ją łącznie z w y c i n a n k a m i lubelską i podlaską w rozdziale „Między Wisłą a B u ­ giem". Skoro jednak wycinanka kołtoielska n i e należy do „grupy podwarszawskiej", to t y m bardziej chyba nie może do niej należeć (ze względów geograficznych) wycinanka z północnej części Powiśla otwocko-gar­ wolińskiego (okolice Sobień Jezior). i, - Wycinanki, wyk. po 1955 r. Anna Sabala, Zambrzyków Nowy, pow. Otwock: 11. 13, 14. „Kogutki", wys. 22,5 cm i 34 cm. 11. 15. „Gwiazda rogowa", wys. 34,5 cm. 227 �Czy jednak jest tak naprawdę? Czy rzeczywiście wycinanki z Powiśla Otwocko-garwolińskiego i „pod­ warszawskie" stanowią grupy różne? A b y odpowiedzieć na to pytanie, dokonajmy prze­ glądu podstawowych odmian w y c i n a n k i z Powiśla otwocko-garwolińskiego. Odmian tych d a się wyróżnić cztery. Są t o : 1. s y l w e t k i ludzkie, czyli tzw. „lalki" (określane także „pyszczkami") — f o r m y d l a tego terenu szczególnie typowe (il. 27—30, 32—34, 36, 37) 2. s y l w e t k i ptaków, w szczególności „kogutów", zaw­ sze jednobarwnych, często ażurowanych (podob­ nie j a k i „lalki") ornamentem strzałkowym l u b romboidalnym ( i l . 8, 10—14) 3. różne rodzaje stylizowanych drzswek nazywanych przeważnie „rózgami" (il. 25, 26) 4. „gwiazdy" okrągłe — najczęściej ośmiopromienne (il. 16—18) i „rogowe" ( i l . 19—21), nazywane także k w a d r a t o w y m i l u b kanciastymi, przypominające niektóre dawne f o r m y wycinanek lubelskich, r a ­ domskich czy k u r p i o w s k i c h . Ponadto j a k o f o r m y pochodne od wymienionych tutaj odmian podstawowych występują bardzo inte­ resujące: — fryzy jedno- i wielopoziomowe złożone z „kogut­ ków" l u b „lalek" (11. 9, 35) — kompozycje „kogutków" z „lalkami" (il. 31, 32) — kompozycje „kogutków" i drzewek („rózeg") ( i l 24) — kompozycje „kogutków" z dużymi w y c i n a n k a m i prostokątnymi ( i l . 23) przypominającymi f i r a n k i (il. 22). Cechą charakterystyczną wszystkich tych wycinanek jest i c h jednobarwność. Nawet koguty i l a l k i , które W innych regionach występują często jako wielobarw­ ne naklejańki, tutaj zawsze są jednokolorowe. Często płaszczyznę koguta czy l a l k i ozdabia się efektow­ n y m i m o t y w a m i ażurowymi, j a k właśnie wspomniana już ulistniona g a ł ą z k a ( i l . 27, 34, 37), która — j a k pisze Grabowski — występuje w większości w y ­ cinanek Odmiany (podwarszawskiej. Równie często spotykamy (także Charakterystyczną dla odmiany pod­ warszawskiej) s t r z a ł k ę (il. 12, 17, 18) oraz p a s złożony z romboidalnych „о к i e n e k " (il. 23). L a l k i i k o g u t k i występują bądź j a k o pojedyncze i samo­ dzielne f o r m y wycinankowe, bądź też łączone są pa­ r a m i ( i l . 27). Czasem tworzy się z nich długie fryzy jedno- ( i l . 35), a nawet trójpoziomowe (il. 9); zwłasz- �„Gwiazdy okrągłe", wyk. po 1955 г.: II. 16. Sredn. 18 cm. Wyk. Agata Kobus, Piastów, pow. Garwolin. II. 17. Sredn. 17,5 cm. Wyk. Rozalia Kowalczyk, Zambrzyków Stary, pow. Otwock. II. 18. Sredn. 11,5 cm. Wyk. M. Łysiak. „Gwiazdy kanciaste", wyk. po 1955 г.: II. 19. 20. Wys. 21 cm. Wyk. M. Łysiak. U. 21. Wys. 17 cm. Wyk. M. Jobda. II. 22. Firanka wycinana z papieru, wys. 33 cm. Wyk. w 1962 r. R. Kowalczyk. II. 23. „Kogutki", wys. 35 cm. Wyk. po 1955 r. R. Kowalczyk. II. 24. „Kogutki na rózdze", wys. 21,5 cm. Wyk. po 1955 r. R. Kowalczyk. cza te ostatnie złożone są z kogutków. Kogutek i lalka występują także w układzie nigdzie poza Powiślem otwocko^garwolińskim Obecnie nie znanym — tworzą mianowicie jednolitą wycinankę figuralną przedsta­ wiającą lalkę, której podniesione do góry ręce prze­ chodzą w parę kogutków stykających się dziobami (il. 31). T a k i układ kogutka i l a l k i występuje często W poziomych fryzach złożonych z czterech l u b ośmiu lalek i odpowiednio — ośmiu l u b szesnastu kogut­ ków. Koguty jako samodzielne w y c i n a n k i figuralne w y ­ stępują przeważnie parami, złączone ze sobą dziobami i z tej racji określane są jako k o g u t k i „całujące się". Taka para kogutków umieszczona b y w a n a n i e w i e l ­ kiej, często ażur^wEnej podstawce ('l. 8, 10, 12) l u b na „płocie" (il. 13, 14), rozrastając się często d o dużych rozmiarów wycinanek pasowych przypominających f i r a n k i , w których .kogutki odgrywają już t y l k o rolę uzupełniającego ornamentu { i l . 22, 23). K o g u t k i umieszczane są także na gałązkach róż­ nego typu drzewek (rózeg) i stąd tego rodzaju w y c i ­ n a n k i określane są przez wykonawczynie j a k o „ko­ g u t k i na rózgach" ( i l . 24). Rózgi otwocko-garwolińskie występują w szeregu odmian, poczynając od f o r m dosyć jeszcze zbliżonych do naturalnych drzewek w doniczkach ( i l . 26), aż do f o r m „odrealnionych" i syntetycznych, przypominają­ cych rózgi rawsko-opoczyńsfcie ( i l . 24) l u b zbliżają­ cych się zupełnie do k u r p i o w s k i e j „lelui" ( i l . 25). W „gwiazdach" okrągłych i rogowych również wystę­ pują charakterystyczne d l a całej grupy m o t y w y zdob­ nicze, j a k tzw. przez Grabowskiego „ornament w i l a ­ n o w s k i " (il. 17), ulistniona gałązka, czy zwykła strzałka. Kompozycja tych „gwiazd" n i e dorównuje jednak wartościom plastycznym kogutów i lalek. Je­ dynie „gwiazdy" A n n y Sabały z Zambrzykowa Nowe- �Wycinanki, wyk. po 1955 г.: II. 25. „Rózga", wys. 42 cm. Wyk. R. Kowalczyk. II. 26. „Drzewko", wys. 42 cm. Wyk. Zofia Grzęda, SobieriAe Jeziory, pow. Otwock. go ( i l . 15) wyróżniają się w tej grupie wycinanek oryginalną i zwartą budową, ale Sabałowa (zm. w 1957 r.) była naprawdę wybitną indywidualnością artystyczną i inne j e j w y c i n a n k i także wyróżniają się wśród i n n y c h (np. i l . 13, 14, 30, 34, 36). Nie dorów­ nują i m w y c i n a n k i 75-letniej Rozalii Kowalczyk z Zamibrzykowa Starego, młodszej siostry A n n y Sa­ bały, kontynuującej również dobre tradycje ich m a t k i , Jadwigi Sobiepanek (ur. ok. 1854 г.), która w swoim czasie uchodziła za jedną z najlepszych w okolicy wycinankarek. » Uderzająca jest właśnie dawność i ciągłość tej tradycji n a terenie, o którym do niedawna nic wła­ ściwie pod t y m względem n i e było wiadomo. Jeśli wierzyć informacjom najstarszych z żyjących w y c i ­ nankarek i w i e l u indagowanych starych ludzi — tra­ dycja wycinankarstwa n a Powiślu otwocko-garwolińskilm jest bardzo dawna. Wspomniana wyżej Rozalia Kowalczyk t w i e r d z i — powołując się na informację swej m a t k i •— że już o d wczesnej młodości m a t k a j e j zajmowała się wycinaniem, a więc wynikałoby z te­ go, że tradycja ta była t u t a j żywa już w latach sześćdziesiątych-siedemdziesiątych ubiegłego stulecia. W w i e l u wypadkach csoby dziś 70—60-letnie powoły­ wały się na informacje swoich matek l u b ojców, którzy t w i e r d z i l i , że o d kiedy t y l k o pamiętają istniał zwyczaj dekorowania w y c i n a n k a m i izb na święta. Jak w y n i k a z dalszych informacji, tradycja ta prze­ trwała na Powiślu p r a w i e do I I w o j n y światowej (podawano l a t a : 1930, 35, 37, 39), a — j a k twierdziła 82-letnia Agata Kobus z Piastowa (pow. Garwolin) — dopiero w czasie okupacji zaczęto tapetować ściany papierem i t y m samym zaniechano wycinania. Nie mając danych d l a ustalenia dokładnych granic chro­ 230 nologicznych powstania t r a d y c j i wycinankarstwa na Powiślu otwocko-garwolińskim, można, j a k sądzę, przyjąć, że sięga ona przynajmniej l a t siedemdziesią­ tych ub. w i e k u . I choć dziś k i l k a zaledWie kobiet zaj­ muje się wycinaniem, i t o t y l k o w związku z wysta­ wą ozy konkursen\ t o jednak teren ten stanowi sta­ r y ośrodek), który wykształcił swoiste f o r m y w y c i ­ nanki figuralnej (kompozycja koguta i l a l k i ) oraz Własne m o t y w y ornamentaeyjne. W y c i n a n k i znane z terenu Powiśla otwocko-gar­ wolińskiego nie stanowią — j a k t o już mogliśmy za­ uważyć — jednolitej grupy. Należałoby wydzielić z n i c h twórczość poniekąd indywidualną A n n y Ry­ bak, t y p wycinanek w y k o n y w a n y c h przez Agatę Ko­ bus — oraz dWie grupy: południową i północną. W y c i n a n k i (a raczej w i e l o b a r w n e tematyczne w y k l e j a n k i ) A n n y Rybak, o której już wspominaliśmy, wyróżnia przede wszysrtkim i c h i n d y w i d u a l n y cha­ rakter, brak powiązań z f o r m a m i t r a d y c y j n y m i . Sa­ ma autorka mówi o n i c h , że wymyśla j e sama „z głowy", wzorując się n a jarmarcznych makatkach i malowanych „widoczkach" ('U. 6). W y c i n a n k i Agaty Kobus z Piastowa, pow. Garwo­ l i n (leżącego już poza Powiślem) — zarówno te, które zostały nadesłane na wystawę w 1956 г., j a k i te z r o k u 1962 — również wydzielają się z zespołu innych wycinanek, choć mieszczą się w ramach m i e j ­ scowej t r a d y c j i i ludowej konwencji artysitycznej (np. i l . 16). Reprezentują one, być może, bardzo sta­ re f o r m y wycinankowe. Spotykamy t u także (nie ażurowane) l a l k i , koguty oraz gwiazdy, w których częstym m o t y w e m ornamentacyjnym jest t a sama strzałka, która występuje powszechnie n a Powiślu otwocko-garwolińskim. Dzisiejsze w y c i n a n k i Agaty �• ••••• Wycinanki „lalki", wyk. po 1955 г.: II. 27, 28, 29. Wys. 17 om, 21 cm, 12 cm. Wyk. F. Pólosak. II. 30. .,Lalki". Wyk. A. Sabala. II. 31. „Lalki z kogutkami", wys. 17 cm. Wyk. F. Połosak. Kobus cechuje grube cięcie, czasem nawet j a k b y nie­ co p r y m i t y w n e , b r a k drobnych ażurów, pewna skłon­ ność do geometryzacji. Poza gwiazdami, wszystkie j e j w y c i n a n k i naklejane są n a arkusze glansowanego papieru wycinankowego i stanowią w ten sposób j a k ­ by wielokolorowe n a k l e j a n k i złożone z oddzielnych wycinanek jednobarwnych ( i l . 38). W odróżnieniu jednak o d (twórczości A n n y Rybak — prace Kobusowej nie są t w o r e m t y l k o i n d y w i d u a l n y m , bo, j a k w y n i k a z zabranych infbrmacjii, w y c i n a n k i tego r o ­ dzaju w y k o n y w a n o w przeszłości również w i n n y c h wsiach w okolicy Piastowa (Górzmo, Łąki, Mroków, Samorządki, K o b y l a Wola). W y c i n a n k i pochodzące ściśle z obszaru Powiśla otwocko-garwolińskiego dlzielą się na d w i e wyraźne grupy. Grupa p o ł u d n i o w a , na którą — j a k do­ tychczas — składają się w y c i n a n k i .Rozalii Woźniak i Zofii Gnyś, występuje w okolicy Podłęża, Rudy Tarnowskiej i ISamogoszczy. G r u p a północna zlokalizowana jest w okolicy Sobień Jezior, gdzie tradycja w y c i n a n k i jest dotychczas najtrwalsza, gdzie mieszka jeszcze najwięcej osób uprawiających w prze^ szłości wycinankarstwo i gdzie w y c i n a n k i występu­ ją w największym zróżnicowaniu f o r m i ornamen­ tów, w Wielu wypadkach typowych wyłącznie d l a tego terenu. Te f o r m y w y c i n a n k i (lalka z kogutka­ m i , fryzy) i j e j ornamenty {strzałka, uliabniona ga­ łązka, ornament wilanowski) występują poza t y m j e ­ dynie w t z w . przez Grabowskiego ,podwarszawskiej odmianie podstawowej", ściślej jednak przez autora nie zlokalizowanej. Czy więc „podwarszawska odmiana podstawowa" i wycinanka l u d o w a z Powiśla otwocko-garwolińskie­ go n i e stanowią jednak jakiejś grupy wspólnej? Są­ dzę, że tak. Wycinanka omawianego przez nas obsza­ r u nie należy b o w i e m do t y p u w y c i n a n k i podlaskiej (jak ją kwalifikował w cytowanej uprzednio pracy Frankowski), a n i też n i e stanowi grupy odrębnej, wydzielając się w sposób zdecydowany o d charakte- 231 ��Wycinanki „lalki" z Zambrzykowa Starego, pow. Otwock, wyk. po 1955 г.: II. 32. Wys. 32 cm. Wyk. A. Sabala. II. 33. Wys. 21 cm. Wyk. R. Kowal­ czyk. II. 34. Wys. 21,5 cm. Wyk. A. Sa­ bala. II. 35. Wys. 8 cm. Wyk. R. Ko­ walczyk. II. 36. Wys. 23 cm. Wyk. A. Sabała. II. 37. Wys. 33,5 cm. Wyk. R. Kowalczyk. ru w y c i n a n k i sąsiadujących regionów. Przyjmując więc terminologię autora „Wycinanki l u d o w e j " , gra­ nicę południowo-wschodnią 'podwarszawskiej odmia­ ny podstawowej należałoby przeprowadzić tak, aby w j e j obrębie znalazła się wycinanka północnej części Powiśla ctwocko-garwolińskiego, a zwłaszcza groma­ d y Sobienie Jeziory. Dopiero w ramach typu podstawowego' w y c i n a n k i podwarszawskiej można szukać cech szczególnych w y ­ cinanek z Powiśla otwooko-garwolińskiego. Nie jest to bynajmniej łatwe, posiadany przez nas m a t e r i a l reprezentuje wycinek nie dość reprezentacyjny, aby na jego podstawie wyciągać wierzy telne w n i o s k i . Istnieje niebezpieczeństwo przyjęcia cech i n d y w i d u a l ­ n y c h w y c i n a n k a r k i (np. Z. Połosak czy A. Sabały) za Właściwość danego typu regionalnego. T r u d n o też n a ­ wet szkicowo zarysować rozwój historyczny tej w y ­ cinanki. M i m o to można na podstawie rozpatrywanego przez nas materiału wyciągnąć pewne w n i o s k i co do w y c i n a n k i grupy północnej z okolic Sobień Jezior. Powiedzieliśmy już, że Zbliżone są one, a czasem niemal identyczne z wycinanką grupy podwarszaw­ skiej. Dotyczy to zarówno typów: „lalek", „kogutów" i fryzów, j a k i Charakterystycznego m o t y w u ornamentacyjnego, j a k i m jest „strzałka", ulistniony ażur, tzw. ornament w i l a n o w s k i . W porównaniu jednak z i n n y m i przykładami, w y ­ cinanki omawiane przez nas cechuje budowanie f o r m y dużymi cięciami, widoczne zwłaszcza w kogutadh Zo­ f i i Połosak (il. 8, 10). Forma jest scalona, mało roz­ członkowana. Sylweta nie m a n i c z naturalistycznego rysunku koguta czy postaci ludzkiej. Można t u mówić 0 architektonicznym budowaniu formy, gdzie w y ­ raźnie zarysowują się poszczególne człony — t a k potraktowane są np. głowy, tułowie, spódnice w „lal­ k a c h " A. Sabały czy R. Kowalczyk. Charakterystyczne jest przy t y m rodzaju myślenia plastycznego użycie ażuru. Jest on wyraźnie skontrastowany, stosowany raczej oszczędnie, ale z pełną świadomością jego r o l i i działania. Niemal zawsze są t o akcenty białe n a tle czarnym l u b to. ciemnym — i to też wyróż­ nia nasze w y c i n a n k i od innych, w których ażur 1 płaszczyzna papieru są równoważne (w wycinance kurpiowskiej obserwować można i zjawisko o d w r o t ­ ne — dominanty ażuru). Gdy w y c i n a n k a jest wielo­ członowa, ornament ażurowy pełni funkcję s c a l a ­ j ą c ą —• w pasach poziomych złożonych z małych rombków czy „listków" (il. 14, 22, 31, 32) oraz r o z ­ d z i e l a j ą c ą — w motywach ornamentalnych pio­ nowych, użytych na ogół b. oszczędnie (np. i l . 27, 34). Ten sam element rombu, listka, strzałki, k r e s k i — zdolny jest wyrażać wiele znaczeń. Ten sam r o m b będzie n p . w „lalce" ( i l . 34) zarówno okiem j a k usta­ m i , brwią, ornamentem k i e c k i i t p . 233 �П. 38. Wycinanka Wyk. A. Kobus. wielobarwna, wym. 43 X 35 ст. Charakterystyczne jest też operowanie w dekoracji w y c i n a n k i jedną jednostką ornamentalną — rombem, strzałką, kreską — która buduje formę przez zagęsz­ czenie i powtarzanie, stwarzając nawet wrażenie o d ­ II. 39. Mapa ośrodków otwocko-garwolińskim. wycinankarskich na Powiślu rębnej f a k t u r y np. spodni, spódnicy, b l u z k i , upierze­ nia, płotu. Pozwala to na uzyskanie wrażenia dużegobogactwa plastycznego wycinanki przy operowaniu jedynie paroma elementami. Fot.: B. Czarnecki — il. 8, 13—15, 35; S. Deptuszewski — il. 1—7, 9—12, 16—21, 23—31, 33, 37, 38; T. Kaźmierski — il. 22; E. Tomczyk-Koziowska — il. 32, 34, 36. Krucyfiks. Murawicki, Anatoliusz Wyk. Wincenty Czaplinek. Czerepiński W I N C E N T Y MURAWICKI R Z E Ź B I A R Z L U D O W Y Z K O S Z A L I Ń S K I E G O W miarę, j a k stabilizuje się życie na Ziemiach Zachodnich i postępuje zadomowienie osiadłej t a m ludności, zaczynamy obserwować pojawianie się tu i ówdzie czynnych ośrodków ludowej twórczości pla­ stycznej. Zaczynają dymić świeżo zbudowane piece garncarskie, stukać tkackie krosna, a od czasu do czasu u j a w n i a się rzeźbiarz ludowy. 234 �T a k i m właśnie świeżo u j a w n i o n y m twórcą w gro­ nie artystów ludowych, pracujących na Ziemiach Zachodnich jest Wincenty M u r a w i c k i , zamieszkały obecnie w Czaplinku, w województwie koszalSńskim. M u r a w i c k i urodził się w r o k u 1900 w Mińsku Ma­ zowieckim, do Czaplinka zaś przybył w 1945 r. z Holszan w pow. oszmiańskim, koło W i l n a , gdzie ostatnio przebywał. Rzeźbiarz nasz jest samoukiem. Pochodząc z irodziny robotniczej, w której nie było żadnych tradycji rzeźbiarskich, rozpoczął M u r a w i c k i swą artystyczną pracę w 17 r o k u życia, od w y r o b u drewnianych zabawek. Były t o różnego rodzaju zwie­ rzęta, wykonywane d l a zarobku. Rzeźbą figuralną zajął się M u r a w i c k i po raz pierwszy dopiero w Czaplinku, gdzie wyrzeźbił sze­ reg świątków, a między n i m i Chrystusa na krzyżu, przedstawionego na załączonej ilustracji. K r u c y f i k s ten jest reprezentacyjnym przykładem artystycznych osiągnięć MurawiCkiegO. Figura Chrystusa, wysoka na 80 cm, wykonana z drewna lipowego, olejno ma­ lowana, u j a w n i a szereg błędów w proporcjach anato­ micznych. Zwraca t u uwagę zbyt duża głowa, nad­ mierne wydłużenie rąk, nogi za krótkie w stosunku do korpusu. Realistycznie potraktowane napięcie m u skułów rąk pozostaje w kompletnej sprzeczności ze stylizacją widoczną w sposobie ujęcia k l a t k i pier­ siowej. Sprzeczności t y c h zestawień są dosyć typowe dla pewnej kategorii l u d o w y c h krucyfiksów, podob­ nie j a k pewna nieporadność w t r a k t o w a n i u dłoni i stóp. Wyraźnie l u d o w y jest również sposób ujęcia twarzy stypizowanej, bezekspresyjnej, jakby uśpionej, o n i s k i m czole, płytkich oczodołach, wydłużonym n o ­ sie, owalnych, nieco obwisłych policzkach i mało wydatnej brodzie. Dużą, elipsowatą głowę otaczają krótkie, schematycznie potraktowane włosy. Murawieki,, który j a k przystało p r a w d z i w e m u , ludowemu twórcy, pracuje wyłącznie dla potrzeb swego wiejskiego środowiska, dotychczas nie 'brał udziału w konkursach ani też w wystawach sztuki ludowej. , i Fot. w 1959 r. A. Czerepiński I I . 1. Podpora ambony w Pomianowie, pow. Białogard. 11. 2. Mojżesz — podpora ambony w Ostre-Bardo, pow. Świdwin. i Jadwiga i Anatoliusz Czerepińscy LUDOWA AMBONA Z POMIANOWA W WOJEWÓDZTWIE KOSZALIŃSKIM W a r t y k u l e M a r i i PrzeźdźieCkięj o ludowych rzeź­ bach z X V I I I w i e k u — w „Polskiej Sztuce Ludo­ w e j " , 1959, n r 4 — omawiana jest m . i n . ludowa ambona z Kraszewa (1726 г.), wsparta na pełnej rzeź­ bie klęczącego anioła. Jest to rozwiązanie logiczne ze względu na w y m o g i statyki, gdyż ambony ludowe, wykonane z grubych desek l u b — j a k w Krasze­ wie —• drążone w p n i u drzewa, mają znaczny ciężar. Przykład podobnego oparcia ambony na rzeźbie pełnej znajdujemy w Pomianowie pod Białogardem w w o j . koszalińskim. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df266f2028e550390168ef29c259a494.pdf c57114030ee23d2a387abb830c275c11 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3440 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3225 Title A name given to the resource Kronika X 1980-III 1981 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.123-125 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R O N X 1980 - Imprezy i folklorystyczne regionalne X — w L i m a n o w e j o d b y ł a się p o r a z 6 - t y „ L i m a n o w s k a slaza" coroczne spot­ k a n i e muzyków, gawędziarzy, śpiewa­ k ó w oraz zespołów l u d o w y c h , których w j ' s t e p y oceniało j u r y p o d p r z e w . p r o f . R o m a n a Reinfussa. Zorganizowano se­ m i n a r i u m folklorystyczne dla instruktotorów zespołów rog. nowosądecczyzny. К III 1981 twórczości l u d o w e j K a s z u b , w k t ó r y m udział wzięło 80 twórców. Większość nagród uzyskały h a f c i a r k i . Nagrodę I otrzymały: Maria Fortutiska. Helena Grabowska, Elżbiota Karpińska, Ger­ truda Przyborska (Tuchola), Lookadia Grzywacz, Irena Muchowska, Stefania Polcyn, Klara Szwedowska, Brygida W i r k u s , K r y s t y n a Wróblewska (Chojni­ ce), M a r i a K o p e ć ( K ę s o w o ) , I r e n a Mładanowicz (1'arzyn). * X — w Wielu (woj. gdańskie) zorganizowano po raz trzeci doroczny T u r n i e j Gawędziarzy Kaszub i Kociewa. I n a g r . uzyskał Zdzisław D a w i d o w s k i z Kiełpina. * 23—25 I o d b y ł y się tradycyjne „ Ż y w i e c k i e G o d y " w Ż y w c u , przegląd zespołów o b r z e d o w j ' c h i kolędniczych z P o d b e s k i d z i a . O k . 30 zespołów z L a l i k , Przyborowa, Porąbki, Jelośni, K o r b i o lowa, Żabnicy, K o n i a k o w a i Istebnej. W M u z e u m w Żywcu zorganizo­ wano wystawę masek obrzędowych, Wykonanych przez twórców z Lalik i Żabnicy. * 19—23 I I — w rzeszowskim W D К o d b y ł o się p i ą t e ogólnopolskie f o r u m f o l k l o r y s t y c z n e . W t y m s a m y m ezasie, także p o raz piąty, W D K zorganizował k o n k u r s „Obrzędy i zwyczaje związano z pracą". * Konkursy i wystawy 3. X — w O p o c z n i e S p - n i a P r a c y Rękodzieła L u d . i Artystycznego „Opoczn i a n k a " zorganizowała k o n k u r s n a w y ­ cinanki i ozdoby z p a p i e r u i bibuły. Udział wzięły 62 osoby. Nagr. I otrzymały Małgorzata K o s k a z Międzyborza, K a t a ­ r z y n a S y n o w i e c z W o l i Zalężnoj i R o z a l i a W i j a t a z Opoczna. Przyznano 8 nagród L I i 5 I I I . 16. X — również „Opocznianka" zorganizowała konkurs na kraszanki i p i s a n k i opoczyńskie, w których uczestni­ czyło 30 osób. N a g r o d ę I otrzymały: M a r i a J o b c z y k (Bielowice), J a n i n a K o neczna, Zofia Koneozna (Zanborzów), Aniela Matuszczak (Brudzowice), Ro­ zalia Miśkiewicz, M a r i a n n a Pacan, Z o f i a P a c a n , S t e f a n i a P o k o r a , Teresa Stępień, M a r i a W i l k (Bielowice). 11. X I — w M u z e u m R e g i o n a l n y m o t w a r t o wystawę p r a c z o b u konkursów. * "w 5. X — w Chojnicach Muzeum Regionalnym rozstrzygnięto k o n k u r s A (2. X — w K r a k o w i e o t w a r t o X Międzynarodowo Bionnalo Lelek Rogion a l n y c h . 4 8 wystawców reprezentowało Polskę. I n d i o , Rumunię, Tajlandię, W i e l ­ ką B r y t a n i ę , Australię, Bułgarię, Turcję, Czechosłowację, Hiszpanię, N o p a l , I r a k , Ekwador, Kanadę, ZSRR (Łotewska S R R ) , Jugosławię, C y p r . Finlandię, W i o ­ chy, Brazylię. J u r y p o d przow. prof, d r R o m a n a Roinfussa przyznało n a g r o d y — Złote, Srebrno i Brązowo P a v i e Pióra. W kat. lalek regionalnych nagr. I uzyska­ ły O i i l d t r u s t z I n d i i i Spółdzielnia i m . St. Wyspiańskiego z K r a k o w a ; nagr. I I p. M a r g a n l o s c u Florieica z Rumunii i Spółdz. „Millenium'', z Krakowa; nagr. I I I Instituto Andino do Artes Populares z Ekwadoru, p. Schoena MacLeod z W l k . Brytanii i p. Lucyna Michniuk z Krakowa. W k a t . l a l o k s t y l i z o w a n y c h — Zło­ t y m Piórom nagrodzono Stowarzyszenie Mistrzów S z t u k i L u d o w e j z Bułgarii; Srebrno Pióro o t r z y m a l i Kiszyniowskio Z^odnoczenio Przedsiębiorstw C h e m . z Mołdawii i I b r a h i m A I - H a l f c d i z I r a k u . N a g r o d ę specjalną M i n i s t r a K u l t u r y i Sztuki przyznano Spółdziolni im. Stanisława Wyspiańskiego za l a l k i w s t r o j a c h k r a k o w s k i c h i L a c h ó w sądec­ kich. Dla mającogo powstać Muzoum Lalek Regionalnych ofiarowali swoje kolekcje wystawcy z I n d i i i p. Margaritescu Fiorjcica. * 1 8 . X . —• w z a b y t k o w y m spichrzu n a toronio skansonu M u z o u m W s i Ra­ domskiej o t w a r t o wystawę „Rzoźbiarzo Puszczy Kozionickiej". * 20.X — w Państwowym Muzoum Etnograficznym w Warszawie otwarto wystawę „85 lat r u c h u ludowego -— historia, kultura, sztuka". Obok wy­ tworów ludowej k u l t u r y pokazano obrazy o tematyce wiejskiej (m. i n . Kotsisa, Giorymskiego, E j s m o n t a , Pronaszki) oraz dokumenty historyczne dot. ruchów społecznych i politycznych na wsi. * 2 2 — 2 3 . X — Spółdzielnia „Mille­ n i u m " z K r a k o w a zorganizowała w N o ­ w y m T a r g u I I ogólnopolski k o n k u r s n a zabawkę ludową, n a którym oceniano 378 prac (181 zabawek d r o w n , i 197 coram.). Jury p o d przew. prof, dr R o m a n a Roinfussa przyznało n a g r o d y . Za zabawki drewniane nagr. I o t r z y m a l i Władysław Sikora i Józef Rumiak ( L a c h o w i c e ) , E m i l i a Leśniak (Stryszów), Stanisław Naróg (Żołynia); nagr. I I uzyskali Teofil Szczygieł, Kazimierz Szczygieł i A n d r z e j S i k o r a ( L a c h o w i c o ) ; p r z y z n a n o 10 n a g r ó d I I I i 5 w y r ó ż n i o ń . Za z a b a w k i ceramiczno I nagrody n i o przyznano, I I otrzymała Władysława P r u c n a l z M e d y n i Głogowskiej; przyzna­ no 6 nagród I I I i 5 wyróżnioń. N a k o n ­ k u r s i e przoważaly t r a d y c y j n o f o r m y zabawok. 2 0 . X — w Gdańsku o t w a r t o w y ­ stawę „ R y b a k i jego p r a c a w rzeźbie i m a l a r s t w i e n a s z k l e " , n a któroj pokaza­ no prace 37 t w ó r c ó w w o j . gdańskioge- 20.X — w Bydgoskim D o m u K u l Ьату o d b y ł a się w y s t a w a r z e ź b y l u d o w e j regionu, wzbogacona eksponatami ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Toruniu. 27.X — w Muzoum i m . Włady­ sława O r k a n a w R a b c e rozstrzygnięto k o n k u r s n a nowosądeckie k a p l i c z k i d r e w ­ n i a n e , w k t ó r y m wzięło udział 3 1 rzeź­ biarzy. Jury przyznało nagrody. I u z y s k a l i : Józof C i t a k ( K r y n i c a ) , P i o t r Kożuch (Paszyn) i J a n Ligas (Ochotnica Dolna); nagr. I I o t r z y m a l i : Andrzej Drożdż (Paszyn), Stanisław Fałtyn (Szczawa), Władysław Łukaszczyk ( M u ­ rzasichle), Zenon Miczołek, Mieczysław Piwko i Stanisław P o r ę b a (Paszyn); n a g r . I I I : Stanisław O l e k s y (Paszyn) i Piotr Piotrowski (Rabka). N a k o n k u r s nadesłano głównie k a ­ p l i c z k i szafkowe, w t y m wiole zminia­ t u r y z o w a n y c h . W i d o c z n a b y ł a skłonność do nadmiernej dekoracji snycerskiej i malarskiej. X — w warszawskiej „Starej Pro­ c h o w n i " czynna była w y s t a w a c e r a m i k i dzioci z B a r l i n k a . * 9 . X I — w K i e l c a c h Oddział Stow. PAX zorganizował pokonkursową w y ­ stawę współczesnej l u d o w o j s z t u k i sa­ k r a l n e j . W dziale rzeźby (40 uczestni­ ków) nagr. I otrzymał Grzegorz Król (Pilczyca); nagr. I I Tadeusz Żak (Niew a c h l o w o ) ; n a g r . I I I Stanisław P i w o r i s k i (Kozienice) i Władysław Gruszczyński (Radom). W ków) I dziale c e r a m i k i f i g . (11 uczestni­ nagr. uzyskał Tadeusz Poletek 123 �(Ostrowiec); I I nie p r z y z n a n o ; I I I uzys­ k a l i Stefan Sowiński (Chałupki), Stefan K w a p i s z (Rędocin) i Elżbieta K l i m c z a k (Obice). W d z i a l e k o w a l s t w a (5 u c z e s t n i k ó w ) t r z y równorzędne n a g r o d y I o t r z y m a l i : Franciszek Góra (Wólka Leśniowska), K r z y s z t o f J a k u b i a k (Rajoc) i A n t o n i Moćko (Oblęgorek). W d z i a l e m a l a r s t w a (6 u c z e s t n i k ó w ) przyznano tylko wyróżnienia. * k ó w nadesłało, o b o k eksponatów, o p i s y z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h ze ś w i ę t a m i d o ­ rocznymi i rodzinnymi. * X I I — Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e zorganizowało wystawę p o l ­ skiej g r a f i k i ludowej. Pokazano drzewo­ ryty, miedzioryty, klocki drzeworytnicze ze z b i o r ó w M u z e u m i B i b l i o t o k i J a g i e l l o ń ­ skiej. * X I — w Ł o m ż y ń s k i m M u z e u m Ok r ę g o w y m c z y n n a była w y s t a w a , ,Rzeźba i T k a n i n a K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielo­ n e j " ze z b i o r ó w M u z e u m . * 7 . X I I — otwarto w Muzeum Histo­ rycznym w Krakowie pokonkursową wystawę szopek k r a k o w s k i c h . N a k o n ­ k u r s , X X X V I I I z k o l e i , zgłoszono 59 szopek. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m Sławo­ mira Wojaka przyznało w kategorii szopek dużych I n a g r o d y — Janowi Malikowi, Zygmuntowi Grabarskiemu i Bronisławowi Piącikowi; nagr. I I o t r z y m a l i —• T a d e u s z G i l l o r t , S t a n i s ł a w Paczyński, Włodzimierz Łesyk i Wło­ dzimierz M a l i k ; nagr. H I — Tomasz Kawecki, Tadeusz Żrairek i Witold Głuch. W k a t e g o r i i szopek średnich nagrodę I uzyskali — Kazimierz Stopiński, A n t o n i Wołek, Maciej M o s z e w ; nagrodę I I — Z b i g n i e w Gillort, D a r i u s z Czyż, Kazimierz Rozpędzik, Janusz Rozpęd z i k ; nagrodę I I Tadeusz G i l l e r t , M a r i a n Windyka i Adam Kudas. W k a t e g o r i i szopek małych nagrodę I u z y s k a l i : Stanisław M a l i k i R o m a n S o c h a c k i ; nagrodę I I Aleksandor B a r a n , R y s z a r d K i j a k , M a r i a n Dłużewski, Z d z i ­ sław D u d z i k i A d a m K u d a s ; n a g r o d ę I I I Wiosław Barczewski, Z y g m u n t Grabar­ s k i , J a c e k Głuch, Wiesław M n i c h , W ł a ­ dysław K r o m k a , K r z y s z t o f B i r g i e l . P r z y z n a n o n a g r o d y w g r u p i e mło­ dzieżowej, I — W i t o l d o w i K a w e c k i e m u i Januszowi Toporowi; I I — Tomaszowi G i l l e r t o w i oraz cztery wyróżnienia. N a ­ g r o d ę specjalną o t r z y m a ł a 8 - l e t n i a M a ­ gdalena Moszew. * X I I — Muzeum i Park Etnogra­ ficzny w Sierpcu — wystawa „Sztuka ludowa Kurpiowskiej Puszczy Zielonej" (ze zbiorów M u z e u m Okręgowego w Łomży). * 14.1 — M u z o u m E t n o g r a f i c z n e w W a r s z a w i e zorganizowało wystawę „ R ę ­ kodzieło l u d o w e w 30-leciu Cepelii". Pokazano rzeźbę, ceramikę, plastykę obrzędową, ozdoby wnętrz, tkaniny, s t r o j o — z a r ó w n o ze z b i o r ó w m u z e a l n y c h j a k i w y t w a r z a n e obecnie. O b o k wyrobów l u d o w y c h t w ó r c ó w z n a l a z ł y się n a w y ­ stawie adaptacje s z t u k i ludowej w zdob­ nictwie i modzie. Komisarzem w y s t a w y była H a l i n a Olędzka, scenariusz opraco­ wała Bożena Gołcz. * 7.1 — w g o r z o w s k i m M u z e u m Okrę­ g o w y m c z y n n a była w y s t a w a ludowego h a f t u ukraińskiego. K i l k u n a s t u autorów n a d e s ł a ł o 129 p r a c — r ę c z n i k i o z d o b n e , serwety, obrusy, koszulo, haftowane przeważnie t r a d y c y j n y m ściegiem k r z y ­ ż y k o w y m n a płótnio, z zachowaniem starych motywów ludowych. Przyznano n a g r o d y : I otrzymała Stefania Korzyńska (Międzychód); I I K r y s t y n a Kiczorowska-Wijura (Gdańsk-Oliwa); I I I Agafia Gryćko (Rusinowo k . Wałcza) i Zenobia C h o m a (Sępopol). * 17.11 — w S t a r e j K o r d e g a r d z i e w Warszawie Muzoum Etnograficzne w T o r u n i u pokazało wystawę „ Ż y c i e i twór­ czość J a n a K o c h a n o w s k i e g o w rzeźbie i malarstwie l u d o w y m na szkle". K a w e c k i (Smogorzew) i Józef Opyrchał (Dziewin). Przyznano 3 wyróżnienia. T k a n i n y nadesłało 22 a u t o r ó w . I n a ­ grody nie przyznano; I I otrzymały: Regina K r u p o w i c z (Białystok), Regina Masełbas ( W a s i l ó w k a ) , L e o n a r d a O l c h a nowska (Białystok); I I I J a n i n a B u r a c z y k (Korycin) i Romualda Puzanowska (Marchlówka). P r z y z n a n o 4 wyróżnienia. I I I — w Muzeum Regionalnym w K o z i e n i c a c h c z y n n a była w y s t a w a po­ k o n k u r s o w a „ K o ń w życiu i t r a d y c j i ludowej mieszkańców Puszczy Kozien i c k i e j " , n a której p o k a z a n o rzeźby 11 twórców. Wystawy amatorów 14.X — w T u r k u czynna była w y ­ s t a w a p o ogólnopolskim k o n k u r s i e nie­ profesjonalnej twórczości t k a c k i e j . N a k o n k u r s nadesłano t k a n i n y o bardzo zróżnicowanym charakterze, o d klasycz­ nych ludowych dywanów dwuosnowow y c h z białostockiego, p o prace o pozio­ m i e d o b r e j t k a n i n y z a w o d o w e j . Osobną grupę stanowiła twórczość dzieci. W t e j s y t u a c j i n a g r o d y p r z y z n a n o w czterech różnych k a t e g o r i a c h : 1. „ p r a c nawiązują­ c y c h d o hasła p r z e g l ą d u " . N a g r o d ę I ( Z ł o t y T u r ) uzyskał B o g d a n Lachowicz (Niedzica); I I (Srebrny T u r ) K r y s t y n a Bródniak ( K o w a r y ) ; I I I (Brązowy T u r ) A n n a Sąda (Pruszcz G d a ń s k i ) ; 2. „ T e ­ matów d o w o l n y c h " . Nagrodę I otrzymał Lech Kręgielski (Elbląg); I I Gwidon Grzegorz Świątkowski (Białystok); I I I G e r t r u d a Świąfcecka ( N y s a ) ; 3 . „ P r a c l u d o w y c h " . N a g r o d a I uzyskała R o m u a l ­ d a P u z a n o w s k a (Marchlówka, w o j . biało­ stockie), I I Felicja Malewicka (Nowop o l n a , w o j . białostockie); I I I W a n d a OlchaDOwska ( J a n ó w ) ; 4. „ J u n i o r ó w " . N a g r o d y otrzymały Bogusława Dzioszko, L u c y n a Puzanowska (Marchlówka) i J u ­ styna Woźniak (7 l a t ) z Poznania. * 13—16. X I — w e wrocławskim D o ­ m u K u l t u r y o d b y ł y się d o r o c z n e s p o t k a ­ n i a r o d z i n muzykujących. W t y m r o k u zorganizowano równocześnie wystawę malujących r o d z i n . * 6 . X I I — w rzeszowskim D o m u K u l ­ tury o t w a r t o pokonkursową wystawę c e r a m i k i l u d o w e j , zorganizowaną przez Spółdzielnię Rękodzieła L u d o w e g o i A r ­ tystycznego „Cepelia" z Warszawy i Le­ żajska. N a g r o d y I u z y s k a l i : J a n K o t , J a n Gąsior ( M e d y n i a Głogowska), K a ­ zimierz Czuba (Łążek Ordynacki). Z a ceramikę figuralną I nagrodę przyznano Władysławie Prucnal (Medy­ nia Głogowska); I I o t r z y m a l i : Kazimierz Chorzępa ( M e d y n i a Głogowska), W a l e n t y Grzesik, I g n a c y Ożóg i Bolesław P a n e k (Zalesie). P r z y z n a n o 6 nagród I I I i 2 wyróżnienia. N a g r o d y spocjalne za d e b i u t o t r z y ­ m a l i : Franciszek Malicki (Pogwizdów), Marian Plizga (Medynia Głogowska), Z o f i a Piekło ( P o g w i z d ó w ) , i Bolesław P a n e k (Zalesie). * X I I — w M u z e u m Okręgowym w Piotrkowie Trybunalskim otwarto po­ konkursową wystawę p l a s t y k i obrzędo­ w e j w o j . p i o t r k o w s k i e g o . 100 u c z e s t n i ­ 124 20.11 — w Z a m k u L u b e l s k i m ot­ warto wystawę malowanego fajansu włocławskiego. * 1 3 . I I I —• w M u z e u m Etnograficz­ n y m w T o r u n i u o t w a r t o pokonkursową wystawę „Wisła w sztuce ludowej". Prace oceniano w trzech grupach — m a l a r s t w a (przew. j u r y B a r b a r a Zagórna-Tężycka), rzeźby (przew. Aleksander Jackowski) i t k a n i n y (przew. Bożena Gołcz). Z a rzeźby i płaskorzeźby (79 uczest­ ników) I nagrody n i e przyznano; I I uzyskali Jarosław Furgała (Polwica) i Alfreda Krajewska (Zawidz Kościelny); I I I J a n K r a j e w s k i (Zawidz Kościelny), A n t o n i Kamiński ( K u t n o ) , J a n i n a Gozd e c k a ( O d r o w ą ż ) . P r z y z n a n o 10 wyTÓż. nieri. W dziale m a l a r s t w a (27 autorów) nagrody I otrzymali: Janina Jarosz i Zdzisław W a l c z a k (Zakopane); I I — A n n a Bińkuńska ( W r o c ł a w ) ; TIT — J a n 16.XI — w Galerii „Awangarda" we Wrocławiu otwarto I I I Triennale P l a s t y k i Nieprofesjonalnej zorganizowa­ ne przez C e n t r a l n y Ośrodek M e t o d y k i U p o w s z e c h n i a n i a K u l t u r y . Spośród k i l ­ k u n a s t u tysięcy obrazów, rzeźb i g r a f i k zgromadzonych n a w y s t a w a c h między­ wojewódzkich w Częstochowie, Łodzi, P o z n a n i u , Szczecinie, L u b l i n i e , K o n i n i e , Krośnie i Olsztynie, w y b r a n o o k . 500 p r a c . Wśród 244 n a z w i s k uczestników p o j a w i ł o się 160 n o w y c h . W e Wrocławiu organizatorem był Wojewódzki D o m Kultury. Komisa­ rzami wystawy byli Zofia Bisiakowa ( C O M U K ) i Aleksander J a c k o w s k i (IS P A N ) . Wydano katalog, plakat (oparty n a obrazie Bronisława K r a w c z u k a „ G l i ­ wice w zimie"). W k w i e t n i u i m a j u 1981 r. w y b r a n e prace zostały pokazane w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. * X / X I — w Muzeum Etnograficz­ n y m w K r a k o w i e zorganizowano wystawę �grafiki Jana „Katowice". Nowaka, sztygara kopalni * X I / X I I — Muzeum Miasta Zgierza — w y s t a w a m a l a r s t w a , rzeźby i g r a f i k i Władysława Rząba. * 20.11 — w G r o d z i s k u M a z o w i e c k i m w klubie ,,Disco" i w pruszkowskim D o m u K u l t u r y czynna była wystawa a k w a r e l i rysunków „ n a i w n e g o " a r t y s t y Stanisława D u t k i e w i c z a . Inne W d n i a c h 2 2 — 2 4 września 1980 r. w K r a k o w i e miało miejsce L V I W a l n e Zgromadzenia Delegatów Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego, połączone z sesją n a u k o w ą d e d y k o w a n ą p r o f , d r R o m a n o w i Reinfu3sowi z o k a z j i 5 0 - l o c i a p r a c y n a u k o w e j i 70-tej rocznicy uro­ dzin. W p i e r w s z e j części sesji p r z e d s t a w i o ­ n o działalność p r o f . R e m f u s s a w K a ­ tedrze Etnografii UMCS w Lublinio (mgr Alfred Gauda), w Pracowni D o k u ­ mentacji Polskiej S z t u k i Ludowej I n s t y ­ t u t u S z t u k i P A N (dr E w a Fryś-Pietraszk o w a ) , w zakresie o c h r o n y twórczości l u d o w e j ( m g r J a n i n a Glanowska), jego wkład w rozwój myśli skansenowskiej w Polsce ( d r J e r z y Czajkowski) oraz w badaniach karpackich (dr Anna Kowalska-Lewicka). N a d r u g ą część s e s j i z ł o ż y ł y s i ę referaty: E. F r y ś - P i et r a s z k o w e j (nt. inspirowania twórców ludowych) i d r J . Czajkowskiego, ( n t . ochrony budow­ n i c t w a ludowego) oraz dyskusja n a d współczesnymi p r o b l e m a m i k u l t u r y l u ­ dowej . W programie wycieczki zorganizowa­ nej d l a uczestników z j a z d u było zwiodzanie muzeów r e g i o n a l n y c h w Myśleni­ cach i Dobczycach,* cmentarza w Dzieka­ nowicach, (ludowe rzeźby kamienne), z d o b i o n y c h k w i a t a m i z bibuły i pająkami domów w Skomielnej Czarnej oraz kościoła i p r a c o w n i rzeźbiarskiej Józefa W r o n y w T o k a r n i , a także wystawy współczesnej twórczości l u d o w o j w o j . krakowskiego, zorganizowanej w Dob­ czycach przez nowo powstały w K r a k o ­ wie Oddział Stowarzyszenia Twórców Ludowych. O r g a n i z a t o r a m i i m p r e z y b y ł Oddział K r a k o w s k i Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego oraz Zarząd Oddziału Pla­ cówek P A N w K r a k o w i e p r z y w y d a t n e j pomocy Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu m i a s t a K r a k o w a . 7,8.X — w Gołubiu k . Kościerzyny obradowała ogólnopolska konferencja skansenowska. Po referatach n a t e m a t działalności skansenów i o c h r o n y i s t n i e ­ jącego jeszczo b u d o w n i c t w a ludowego d y s k u s j a d o t y c z y ł a s y t u a c j i skansenów, z reguły n i o d o f i n a n s o w a n y c h , p o z b a w i o ­ nych zaplecza technicznego, środków t r a n s p o r t u i t p . W e w n i o s k a c h znalazły się m . i n . p o s t u l a t y o p r a c o w a n i a k o m ­ pleksowych programów (krajowego i regionalnych) ochrony zabytków b u ­ downictwa ludowego, reaktywowania i zwiększenia roli Rady Programowej •Min. K u l t u r y i Sztuki przy opracowaniu i podejmowaniu zasadniczych decyzji, stworzenia podstaw prawno-organizacyj­ n y c h d l a skajisonów i r o z s z e r z e n i a i c h sieci, podnoszenia k w a l i f i k a c j i p r a c o w n i ­ ków. W n i o s k i t o p o s t a n o w i o n o przedsta­ wić M i n . K u l t u r y i S z t u k i i gdańskiemu zespołowi p o s e l s k i e m u . * 1 7 . X — o d b y ł o się p o s i e d z e n i e P o d ­ komisji Kultury i Sztuki N K ZSL poświęcone p r o b l e m o m twórczości i k u l ­ tury ludowej. Uznano za konieczne podjęcie działalności w celu ochrony zanikającej kultury tradycyjnej. Za jedną z najważniejszych u z n a n o potrzebę uregulowania sytuacji twórcy ludowego (zapewnienie praw a u t o r s k i c h , możli­ wości kształcenia uczniów, objęcie świad­ c z e n i a m i e m e r y t a l n y m i m u z y k ó w i śpiowaków). * 1 1 . X I I — w Tczewie D o m K u l t u r y zorganizował zjazd twórców l u d o w y c h z i e m i gdańskiej. Podczas z j a z d u Rada Programowa S T L przyznała doroczną nagrodę i m . T e o d o r y i I z y d o r a G u l g o w s k i c h , ufundowaną p r z e z Copolię w o j . gdańskiego, Stanisławowi R o k o w s k i e m u , zabawkarzowi z Więcków. * XII — w Wałbrzychu rozstrzyg­ nięto turniej poetycki i plastyczny „ O Złotą Lampkę Górniczą" w którym w z i ę ł o udział o k . 4 5 0 osób. Nagrody p r z y z n a n o m . i n . za twórczość poetycką, malarstwo (profesjonalne i amatorskie), za u t w o r y o t e m a t y c e górniczej. * Indywidualne Nagrody Artystyczne i m . J a n a P o c k a za r o k 1980 o t r z y m a l i : Bronisław C u k i e r z Z a k o p a n e g o , k o w a l , przez d w i e k a d e n c j e prezes Z G S T L ; Stanisław D e n k i e w i c z z J o d l n i Kościelnej ( r a d o m s k i e ) , rzeźbiarz, w i o l o l o t n i czło­ nek Z G S T L ; W o j c i e c h D r a k ( u r . 1896 r.) z Wierzbowej (przemyskie), rzeźbiarz; Aleksander Fijałkowski z Przybysławic (lubelskie), rzeźbiarz; współzałożyciel, obecnie wiceprezes Z G STL; Maria, Franciszek i Barbara Jancowie z Zabrzeża (nowosądeckie), r o d z i n a zajmująca się s z y c i o m i z d o b i e n i e m s t r o j u góral­ skiego ; A n t o n i K r a s z e w s k i z Czarnej W s i Kościelnej (białostockie), g a r n c a r z ; A l ­ freda Magdziak z Sitańca (zamojskie), p o e t k a , w y c i n a n k a r k a i p i s a n k a r k a ; Józef Sowa z Piątkowej (rzeszowskio), c y m b a ­ l i s t a , członek k a p e l i S o w ó w i Roman Zaparzalka z Rzepiennika Biskupiego (tarnowskie), garncarz. N a g r o d ę zespołową p r z y z n a n o k a p e l i ludowej z Bachorza (przemyskie) istnie­ jącej o d 1945 r . * N a g r o d y „ P r o f i l ó w " za r o k 1980, przyznawane za wybitno osiągnięcia twórcze i inicjatywę w działalności społoczno-kulturalnej otrzymali m . i n . Andrzej Tkacz (Sandomierz) z a cało­ kształt twórczości rzeźbiarskiej i wysoką rangę prac oraz k a p e l a l u d o w a „ S t a c h y " (Krośniońskio h u t y szkła) z a k u l t y w o w a ­ nie tradycji regionalnych i popularyzo­ wanie sztuki ludowoj. I I I —• w G a l e r i i a r t y s t y p l a s t y k a Loszka D u t k i „ L a m u s " w Pisarach p o d K r a k o w e m o d b y ł się k o l e j n y k o n k u r s m a s e k współczesnych, połączony z w y ­ stawą, n a d e s ł a n y c h o k s p o n a l ó w i j a k z a w s z o —• w e r n i s a ż , w k t ó r y m w z i ę l i u dział, o b o k m i e j s c o w e j ludności, takżo l i c z n i goście z K r a k o w a . Przeważały m a s k i w y k o n a n e przez artystów plasty­ k ó w , n i e k i e d y b a r d z o interesujące w p o ­ mysłach. N a g r o d y otrzymali w t y m dziale artyści p l a s t y c y D a n u t a U r b a ­ nowicz (maski z ciasta), B a r b a r a Kępska i Stanisław Wałach. Spośród t w ó r c ó w m a s e k l u d o w y c h n a g r o d z o n o Stanisława S k r z y p ona. * 2 5 . X — 2 0 - 1 — w Norymberdze czyn­ na była w y s t a w a s z t u k i naiwnej z Polski, w t y m rzeźby l u d o w o j . * 1 3 . — 2 7 . X I — w berlińskim Ośrodku Informacj i i K u l t u r y Polskiej (NRD) pokazano wystawę „Polski haft l u d o w y " ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u , której scenariusz opracowała A l e k s a n d r a Szabla. 20 X I I 8 0 — 6 I 8 1 . W M o n t e C a t i n i Terne (Włochy) galeria L a Feluca po­ k a z a ł a w y s t a w ę p o l s k i e j w y c i n a n k i ze zbiorów M u z e u m E t n o g r . w T o r u n i u . 125 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bca42c6980cf76d51e2e89921652c54.pdf 99a5267f7182af0606eae5c802d7326c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3438 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3223 Title A name given to the resource Recenzje: Leopold Schmidt, "Volskunst in Osterreich" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.112-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedykłowicz R E C E N Z J E Leopold Schmidt, Volskunst in Osterreich [s. 200, 150 i l . w t y m 33 barwne, 42 r y s . F o r u m Wien-Hannover 1966 P r e z o n t a e j a s z t u k i l u d o w e j A u s t r i i m o g ł a b y , c z y toż p o w i n n a rozpoczynać się o d d e f i n i c j i pojęcia „sztuka ludowa" — Praca piszo i L e o p o l d S z m i d t , a u t o r szeregu prac poświęconych m u z e a l n i c t w u , ludoznawstwu i historii sztuki ludowej der ósterreichischen manischen in in iiber gerates in der Stand der Alten der Erforschung aus 1 9 4 6 — 1 9 5 8 , 1959), w y d a w c a Erwerbungen W roder Weit. Material zwierzęcy: Belrach- (skarbiec Arbeits- Formy Osterreich. Neuer bole, prototypy, w i e l u katalogów oraz Kraj i jego Ścianę ischen B d I . Wien Świadomość, zur europą- Sondorschrifton der Vereinos f u r Volks- Maskenforschung, kundo i n Wien, Beitrage iż wewnątrz. młody termin łóżka, i wozy). Następnie i wyodrębnieniu zakresu badań pozwala przyjąć a u t o r o w i bardzo i tkanie, dla ozytelnika i roboty u d a n ą ze w z g l ę d u n a c e l p r a c y , j a k i f r a p u j ą c ą perspektywę przojawy stopniowego do istotnych przybliżenia elomentów się p o p r z e z sztuki ludowej. wieloznaczność, trudność r o z g r a n i c z e n i a zjawisk o d i n n y c h , niejasność j e j g r a n i c s t a n o w i z d a n i e m o j e j szczególnym uroku. To jakby mijalności ludowej autora Pierniki, także Znaki i dom. Sień domowe dalej: zegary). przedstawia skór, sprzęty Sprzęt i naczynia i Tekstylia Maski, Sztukę religijną, omawia Tarcze strzelnicze, ludowa Czym jest zatem Wiemy, braci przydać dziale „Bajki dziecięce i bracia Grimm. domowe" dałoby nie chcielibyśmy pominąć a n i jednego p o d a n i a , a n i jednej żartu, anegdoty, dowcipu, które znalazły po się Podaniami, ludowej, prze- obrzędowe, Sztukę b y uchwycić pisma, anonimo­ niejako w rozdziale jej Sztuka ludowy. Sagą, L e g e n d ą , Ż a r t e m , D o w c i p e m . badań Podobnie rzecz się m o ż e m i e ć ze sztuką l u d o w ą . Jeśli b o w i e m — j a kpo­ etnograficzno-ludoznawczego systematyczny, Austrii. encyklopedyczny Jednakże niemal przogląd d w a wspomniane wyjścia: porównanie s z t u k i ludowej schematu, teoretyczno-formalnych sztuki wyżej do bajki, j a k i punkty dziodzictwo studiów H a b e r l a n d t a wyrażające się w uwzględnieniu szerokiego sagi, się w t y m dziele, i które dały p o w ó d , b a ! sprowokowały d o d a l s z y c h nad sztuce tradycyjnego ludowej u t r z y m a ć w świetle współczesnych badań n a d bajką. P o m i m o t o legendy, w który przebiega o d ogólnych zagadnień że n i e w s z y s t k o , co znalazło się w o p u b l i k o w a n y m przez Grimm i artysta wrażenie rozumienie i zakres, j a k n a g r u n c i e badań l i t e r a c k i c h u c z y n i l i t o z „ b a j k ą " rozważań Porządek k o l e j n y c h rozdziałów pozornie t y l k o możo sprawiać bajka — p y t a m y dalej. Możnaby sztuce l u d o w e j o d p o w i e d n i o podobne bajce dzianie maglowaniem Pieczywo ten s a m stan rzeczy, z j a k i m m a m y przy skórzany, poświęca uwagę zwyczaju) i sanie (przędzenie z praniem, wości i a u t o r s t w a (literatury)". (narzędzia przechodząc d o szczególnie c i e k a w y c h zwyczajowej lawę ule, strój i haft plecenie Sufit, stół, naczynia, jeszcze j e d n o — społeczne i o s o b o w e o b l i c z o do czynienia szyldy). i piec. i skrzynie, na drodze podobieństwa: „Przypomina o n a p o d t y m względem n a gruncie Opowiadania podcienia. (emblematy, Palenisko związane sym­ ukształto­ i szafy (kufry, i b y w d r u g i e j części: i kopie), tego t y p u s z t u k i . M o ż n a się zbliżać d o n i e j z w i e l u s t r o n , także rozpatrywanej ludzkie), znaki b y n a k o n i e c z a t r z y m a ć się n a d p r o b l e m a m i Grafikę, elementy material zwierzęce, kuchenno-domowe, zdobienie sztuki Zwornik podstawowe i zawartość, Podwórze n a d s z t u k ą o b r z ę d o w ą (Sztuka Właśnie t a konstytutywne sprzęty na drutach, i prasowaniem), konkretno sztuki haft, roślinne, omawiając kołyski, o d z n a c z a się w c a l e szczególną jasnością w określeniu p r z e d m i o t u schyłku X I X w i e k u , n i o Formy wzorcowe Mebłe pracy, l u d o w a " , pochodzący zaledwie sprzed plecionka, metale), formy Sztuki jak włókno, i bramę. chłopskiej Kategorie kamień, kulturowego. Izbę, części zagadnionia poprowadzić czytelnika przez: ludowa i wykładzinę. i siedliska, „sztuka konstrukcją stopniowego rośliny, form, wyobrażenia sztuka takie symboliczne, (zasady i mur. Drzwi pułap t e n stosunkowo glina, formy krajobrazu Dom 1955). rogi; form, przejrzystą o.vą z a s a d ę z wielu stron. kolejno (korzenie, kości, i znaczenia (Masken У olkskundliche się d w u zasadniczych funkcji, wanie Mittcle-uropa. z autor omawia specjalnego o p r a c o w a n i a dotyczącogo m a s k i w środkowej E u r o p i e in piorwszoj Ludowej Volksmobel des bauerlichen 1 9 5 5 ; Votivbilder Osterreich, Hislorisierung 1 9 6 3 ; Farbige Problem, 1 9 6 4 : Bauernwerk Niedcrósterreich, der odznacza zbliżania się d o s z t u k i l u d o w e j (Gescliichte Volkskultur 1 9 6 4 ; Die Osterreich, ais museologisches lungcn 1 9 5 1 ; Die Yolkskunde, Epochc Volkskunde w t y mkraju Schmidta układem treści, odzwierciedlających Verlag], europejskiego tła p r z y sprawiają, ż e m a m y stronną prezentacją pomnienie jącego omawianych przez autora t u do czynienia z bardzo sztuki ludowej kwostiach oryginalną, wiolo- w ogóle. Służy t e m u przy­ już n a wstępie o r o l i zasadniczego c z y n n i k a istotę tego t y p u s z t u k i , a także określa­ narzucającego pewien w i a d a a u t o r — za sztukę ludową uznać i przyjąć t o , co M i c h a e l szczególny sposób podejścia p r z y próbach j e j r o z u m i e n i a . Haberlandt t u o zagadnienie f u n k c j i . B e z uwzględnienia — j a k sugestywnio rozpoczął gromadzić p r z e d z górą siedemdziesięciu Chodzi l a t y i co s t a n o w i o d t a m t e j p o r y d o dziś o k o l o k c j i A u s t r i a c k i e g o t o okrośla a u t o r — „ z w o r n i k a f u n k c j i " n i e t y l k o t r u d n o b y ł o b y M u z e u m L u d o z n a w c z e g o w W i e d n i u , a także t o , co z g r o m a d z o n e myśleć zostało poszczególnych w regionalnych muzeach 0 prezentację s z t u k i l u d o w e j całego kraju, to gdy w A u s t r i i t r o s k a t a k a jest idzie całko­ w i c i e zrozumiała. Chęć „ a b y n i o pominąć n i c z e g o " , n a w e t tego, o precyzyjnych artystycznej form ustaleniach przodmiotów, czasowo-przestrzeimyeh różnych obróbki i rozwiązań p l a s t y c z n y c h ; t r u d n o b y było uchwycić t o , co najbardziej wykluczyć i n i e jost t u t a j zabiegiem czysto technicznym, który w spadku badawczej pominąć 1 w tych niczego" i muzealnej zawiera budzących t r a d y c j i " . W chęci „ a b y n i o się głęboka może gatunkową formach z marginesu, z pogranicza świadomość, także stanowi o i c h istocie sposobie istnienia. P r z e j a w ó w i p r z e d m i o t ó w s z t u k i l u d o w e j n i o d a się b o w i e m zredukować patrywane do i c h wartości estetycznych. t y l k o j a k o ekspresje artystyczne N i e mogą być lecz p r z e d e zjawiskach, k i m j a k o ekspresja k u l t u r y . A b y zbliżać się d o i c h najgłębszych, n a j b a r d z i e j p i e r w o t n y c h — w sensie — p i e r w s z y c h znaczeń ( t u k , się d r o g a d o lepszego p o z n a n i a i s t o t n y c h obszarów i j ą d r a t e g o , j a k się m ó w i w p r z y p a d k u każdej s z t u k i o j e j k u l t o w y c h co bez zastrzeżeń i d z i ś n a z w a l i b y ś m y sztuką l u d o w ą . niach), takie pozwala n a stawianie autor pozostawia które zresztą Podejście częstokroć o t w a r t y m i , n a s t a w i a n i e i rozważanie mów, któro prowokują 112 pytań, do dalszych badań. roz­ wszyst­ Sztuki kryjo wątpliwość innych zjawisk że ich i c h zmionności, e w o l u c j i , a więc życia p r z e d m i o t ó w w czasie, ale przede w s z y s t k i m co w świetle współczesnych badań n a d sztuką ludową należałoby streszczałby się w f o r m u l e : „ p r e z e n t u j e m y t o , c o odziedziczyliśmy przojp.wów proble­ należy odczytywać jo nie jako teksty j a k o k u l t u r o w e . „ W y s t a r c z y pomyśloć o n i e z l i c z o n y c h ale przedsta­ w i e n i a c h M a d o n n y z dzieciątkiem n a ręku ( t y p u M a r i a h i l f ) s p o t y k a m y wśród świętych obrazów, n a obrazach korze­ artystyczne jakie modlitownych, �II. 1. Ołtarzyk domowy, T y r o l . I I . 2. Ł y ż n i k i , 1840, 1835. się z k o r z e n i , osobliwie wyrosłych i ukształtowanych konarów i ga­ w n i c h n i e t y l k o postać M a t k i B o ż e j , ale p o p r o s t u m a t k i tulącej łęzi. D o n i c h nałoży n a j b a r d z i e j w A u s t r i i słynny łaskami i c u d a m i m a ł e d z i e c k o d o p i e r s i , a co z a t y m i d z i e cała w i e d z a n a t e m a t krzyż, bosko-ludzkich znajduje malarstwie n a szkle, malarstwie zdobiącym związków miłości, małżeństwa, ujęta w p r o s t y wzór. O b r a z y t e u m i e s z c z o n e wane na nasadkach traktować łóżek, tylko jako na jako Odbija macierzyństwa u wezgłowia, malo­ baldachimach pozostałość skiego malarza m e b l i . Trzeba meble. byłoby umiejętności błędem i talentu spojrzeć n a n i e przede wiej­ wszystkim n a część g ł ó w n e g o e l e m e n t u u m e b l o w a n i a , k t ó r e podczas zrobiony się Strassengel słowo z w w korzenia, centrum pochodzący z pielgrzymkowego ok. 1225 r . kultu S t y r i i ) . Czasami, t y m oświetlającym ciemnej, niejasnej, ludowej etymologii. słowem Oto jawne i u k r y t e związki pomiędzy z n a k i e m , symbolem, przedsta­ w i e n i e m i k o n o g r a f i c z n y m a słowem legendy i t r a d y c j i , w s p o m i n a S c h m i d t niezrozumiały p r z e z długi czas d l a h i s t o r y k ó w i h i s t o ­ ryków sztuki fakt przypisywania p a t r o n a t u n a d szewcami n a świat n o w o n a r o d z o n y c h . „Spojrzenie t a k i e p o z w a l a św. E r h a r t a . A n i b i o g r a f i a t e g o w c z e s n o h i s t o r y c z n e g o nie tylko która zasadniczą w jedność cząstkowych obrazów w z o r c o w y c h , sztuki formułach jest w jej funkcji realizacją, sakralnej, odtworzeniem a r c h e t y p o w y c h , rzeczywistości jest rozważając ślubu „ w n o s i " się d o d o m u , b y s ł u ż y ł o p ł o d z e n i u i p r z y j m o w a n i u uchwycić który maryjnego z Regensburga, a n i legendy osobie biskupa o n i m , ani lokalna tradycja i u w i e l b i e n i a z j a k ą s p o t y k a się S t . E r h a r t n i e d a j ą czci żadnego mitycznej p o w o d u d o t a k i e g o skojarzenia. Z pomocą p r z y c h o d z i t u właśnie ( t u w p i e r w o t n y m z n a c z e n i u m i t u : rzeczywistości pełnej t a j e m n i ­ z j a w i s k o l u d o w e j e t y m o l o g i i , o której u n a s kiedyś pisała C e z a r i a c y i t a j e m n i c y pełni), p o d n i e s i e n i e m i uświęceniem sfery Baudouin codzien­ de Courtenay (wyprowadzenie z patronów ności — a u t o r p r z y w o ł u j e t u d l a p o r ó w n a n i a a n a l o g i c z n e f u n k c j o ­ świętych i n a z w z n i m i skojarzonych — nowanie o d bólu g ł o w y : J a k o b — d e r K o p f ( g ł o w a ) , św. B o n i f a c y „Ostatniej W i e c z e r z y " Leonarda da Vinci w dawnym imion n p . św. J a k u b c h r o n i opiekuje r e f e k t o r i u m : sali c o d z i e n n y c h posiłków k l a s z t o r u dominikańskie­ się w z r o s t e m f a s o l i ( d i e B o h n e — f a s o l a ) , w j ę z . r o s . Św. G l e b t o go — patron ale także każe widzieć k a ż d y p r z e j a w s z t u k i l u d o w e j jako o d zboża i siewu („Gleb siejajet chleb") zajmuje o r g a n i c z n ą część s z e r o k i e g o s y s t e m u , k t ó r y m j e s t k u l t u r a l u d o ­ orką, a św. E l i a s z o d deszczu ( Ш а - l i j a t i ) zsyła deszcz. W wa. mowie Przedstawiając w kolejne elementy i Austrii autor omawia i c h zanurzenie zwyczaju, obrzędowości. Często działy w przedmiot sztuki ludowej folklorze, tradycji, przedstawiony t u w świetle otaczającego go słowa, słowa-wierzenia, jest przysłowia, to skrócone zdrobniała imię św. E r h a r t a b r z m i E r t l , nazwa ostrego półokrągłego a Ertl nożyka się potocznej — Ortl (das Ort) u ż y w a n e g o p r z e z szewców d o cięcia skóry. Św. E r h a r t m a s w o j e ściśle o k r e ś l o n e miejsce w kalendarzu świątecznym rządzących z m i a n a m i p o g o d y . i regułach Św. E r h a r t „ z a c i n a " , a właściwie l e g e n d y , pieśni, a n e g d o t y fragmentu tak tradycji czy literatury jednocześnie p r z e c i n a , p r z e r y w a okres świąt B o ż e g o N a r o d z e n i a ludowej, jak i literatury pięknej — zobrazowania i czyni to zapewne — temat pisanego gdy np. dla w i a r y w c u d o w n e wartości materiału, wierzeń n a magicz- n o - s a k r a l n y c h właściwości n i e z w y k ł y c h w kształtach k o r z e n i a u t o r przywołuje f r a g m e n t n o w e l i R u d o l f a K r i s s a . bowiem zjawiskiem, ludowej zasadę odzwierciedlającym przypisywania w występowanie (Nierzadkim sztuce m u atrybutu Jego święto — obchodzone owego jest ostrego przy pomocy szewskiego nożyka. Ukazując poszczególne e l e m e n t y , p r z e d m i o t y , działy s z t u k i kulturze l u d o w e j n a t l e odpowiadającej i m t r a d y c j i , obrzędowości magiczno-sakralnych wartości n e j , z w y c z a j u , obrzędowości r o d z i n n e j , n a t l e najszerzej i funkcjonowanie tradycji ludowej szeregu — przy­ 8 stycznia. i różnym r o d z a j o m materiału, jest w miejscowej pobożności — jak powiada autor — nej k u l t u r y duchowej słynących też f e n o m e n o l o g i c z n e łaskami obrazów, obiektów i i c h k o p i i , które u f o r m o w a n e zostały rozumienia kultury. dorocz­ pojmowa­ realizuje S c h m i d t strukturalistyczne czy p o s t u l a t y systemowego, resp. całościowego 113 I �И . 3. B ł o g o s ł a w i e ń s t w o d o m o w e m a i . n a p a p i e r z e , Praca S c h m i d t a jest tyleż s a m o s t u d i u m s z t u k i l u d o w e j kultury ludowej. Pokazuje co w sposób d o b i t n y , że s z t u k a l u d o w a 1777. U . 4. L i s t miłosny, K a r y n t i a . związanej z kołyską. Przedstawiając historię tej ikonografii S c h m i d t z w r a c a naszą u w a g ę n a c i e k a w o z a g a d n i e n i e nie tylko s t a n o w i doskonałe m e d i u m d o u c h w y c e n i a i p o z n a n i a i s t o t n y c h „ o p a d a n i a " w z o r ó w , p r z e d m i o t ó w z g ó r y d o dołu, n a co cech powszechnie tego typu kultury. Jest to strukturalizm żargonem s t r u k t u r a l i s t y c z n e j n a u k o w e j jej nie obciążony raczej d o t r a d y c j i m o r f o l o g i c z n o - o r g a n i c z n e j , kultury od l u d o w e j , ale także n a i c h krążenie, p r z e n i k a n i e z dołu d o g ó r y ; p o k a z u j e m i a n o w i c i e j a k t e n całkiem świocki p r z e d m i o t o niejas­ klasycznej, poetyc­ k i e j i d e i r o z u m i e n i a części n a t l e całości i p o z n a w a n i a całości poprzez jej elementarne zwykle się w a n a l i z a c h s z t u k i l u d o w e j i nawiązujący terminologii, wolny nawyknień i założeń. J e s t -to „ s t r u k t u r a l i z m " wskazuje cząstki, z jaką s p o t y k a m y się u Goe- n y c h i z a g a d k o w y c h początkach, którego ostateczne uformowanie się w p o s t a c i k o ł y s k i n a p o p r z e c z n y c h l u b w z d ł u ż n y c h b i e g u n a c h , którego rozwój, rozprzestrzenianie się zanik, dają się ująć w są t u r a c z e j c z y t e l n e , zwłaszcza t a m gdzie a u t o r rozważa d o s t a j e się d o s z t u k i s a k r a l n e j . Z n a m i e n n e p r z y t y m j e s t , ż e t a zagadnienia j a k znak, symbol, obraz wzorcowy •— takie praobraz, k o n k r e t n y m d a t o w a n i u pomiędzy i t h e ' g o . Jeśli zaś i d z i e o spuściznę fenomenologiczną, t o n a w i ą z a n i a sakralizacja dziecięcego m e b l a , następująca używając w p r o s t pojęcia „ a r c h e t y p u " zarówno w t y m znaczeniu swoje źródło w środowisku z j a k i m m a m y do czynienia w psychoanalitycznej t e o r i i Freuda, katolicyzmu. O kołysce j a k i i n t u i c y j n i e spotykający pośród się z i n n y m trochę n u r t e m rozu­ m i e n i a t e g o t e r m i n u ( J u n g , E l i a d e ) , g d y śledzi t a k i e w ą t k i j a k tych „Idea np. w wiecznego sztuce powrotu" ludowej — „drzewa Adama i zasada realizowana form skomplikowanych historycznie i ma­ teriałowo z d e t e r m i n o w a n y c h rodziców jako przetrwanie prostych, odwiecznych symbolicznych w bardziej rzeczywistości", (także rozwinięciach), symbole „rajskiej życia", wyobrażenia „piorwszej Ewy", symbolika „świata pary odwróconego". A l e i t u z n a m i e n n a j e s t oszczędność. S c h m i d t t o p r z e d e w s z y s t k i m z n a k o m i t y opowiadacz, specjalista i znawca swego p r z e d m i o t u , k t ó r y j a k b o t a n i k , a l b o o g r o d n i k d z i e l i się całą s w o j ą wrażliwością, doświadczeniami wiedzą, z d o b y t y m i , t a k l a t a m i studiów, jak i p r a k t y k i , któremu n i e potrzeba żadnych zbędnych n a u k o ­ w y c h podpórek, żeby pokazać piękno swego z i e l n i k a , czy o g r o d u ( t u odpowiednio: muzealnych zbiorów i kolekcji s z t u k i ludowej). Jego opowieść wyjaśniania, szewski w o l n a jest o d wszelkich n a u k o w y c h wykładu, nożyk nauczania. biskupa Ertla Wspomniany pojawia się w schematów co trakcie dopiero ogólnych teoretycznych rozważań n a d s y m b o l a m i i z n a k a m i , i i c h związkiem ze s ł o w e m , a n i e w r o z d z i a ł o d o t y c z ą c y m o b r ó b k i s k ó r y , zaś w r o z d z i a l e poświęconym kołysce z a m i a s t n u d n y c h opisów konstrukcyjno-technicznych tu do 114 znów niezbędnego i minimum typologicznych, mamy zredukowanych omówienio ikonografii Znane Rzymie świętych tradycji Nieznana świadectwa relikwii jest kultu używania m a miejsce do obrazu historii środkowej w świeckiego i północnej Europy. zwyczaju kołysania dziecka do świeckiej jak jakie niemiecko- Analizuje i k o n o g r a f i i kościelnej. P o k a z u j e się żłobu. świętej, n a t e r e n i e I t a l i i , następnie n a obszarze -języcznym „kołyski" kołyski też świę­ rozwijającego Chrystusowego W s p o m i n a j ą c o t y m S c h m i d t śledzi o w e p r z e n i e s i e n i e tradycji prze­ wieku ma ludowej t r a d y c j i średniowiecznego są j e d y n i e kultu w X I I I franciszkańskiej, milczy Ewangelia. najrozmaitszych relikwii. w l a t a m i 1300—1900, temat przeniesienie tradycji mówiącoj 0 n a r o d z i n a c h d z i e c i ą t k a B o ż e g o ściśle w i ą ż e się z d z i a ł a l n o ś c i ą klasztorów żeńskich i formującej się p o d i c h w p ł y w e m pobożności 1 zwyczajów związanych z obchodami Bożego Narodzenia. W s p o m i n a t u zarówno o kołysce pochodzącej z k l a s z t o r u M a r i a - M e d i g e n , z p i e r w s z e j p o ł o w y X I V w . , związanej z działalnością pochodzącej ze S z w a b i i m i s t y c z k i M a ł g o r z a t y E b n o r , j a k togo s a m e g o r o d z a j u „ k o ł y s c o C h r y s t u s o w e j " , j a k a z a c h o w a ł a się d o dziś w zbiorach Bawarskiego Muzeum Narodowego. w r e s z c i e j a k ścisłe z w i ą z k i ł ą c z ą w k r a c z a j ą c ą Bożego Narodzenia kołyskę z rozwojem do pieśni Ujawnia obrzędowości — kołysanki, kolędy, czego przykładem m o ż e być kołysanka a u t o r s t w a j e d ­ nego z najbardziej znaczących w X I V w . liryków — Mnicha z S a l z b u r g a ( „ J ó z e f i e miły, pomóż kołysać d z i e c i ą t k o " ) . K o ł y s k a p o k a z a n a t u jest także j a k o i s t o t n y element przedstawień i w i - �d o w i s k bożonarodzeniowych, j a k n p . „ludus i n c u n a b u l i s C h r i s t i " p r z e m i e n i a się w b a r d z o w n i k l i w ą a n a l i z ę t w o r z y w a , pochodzącego z o k . 1400 r o k u i powszechnie m a m y d o c z y n i e n i a z „ m a t e r i a ł e m " a b a r d z i e j w ł a ś n i e z t w o- krajów alpejskich, widowiska powstałego w V i l l a c h , c z y też rozwijających sposoby życie M a r i i P a n n y . najprawdopodobniej się w ś r o d o w i s k u s k i m średniowiecznych f o r m d r a m a t u — wiających znanego n a terenie franciszkań­ tzw. mirakli, Omawiając przedsta­ różne t y p y kołysek, ich zdobienia, nie pomija Schmidt milczeniem kołyski r z у w e m- Gromadzi przy tym Schmidt szereg wspomnianej związanych zasady magicznej z mocy przygotowaniem materiału w „stołeczków na czarownice", Łucji, M a x y m i l i a n a I i Małgorzaty B u r g u n d z k i e j dla i c h dzieci — F i l i p a , rozpoznać można k t o jest czarownicą; p r z y g o t o w u j e zwanego później P i ę k n y m leżności i Małgorzaty z wymalowaną „Zachowaj w miarę Zaskoczenie języku we jest Austriackiej. Znajduje Sztuki i Historii w Brukseli niemieckim dewizą Maxymiliana jednym od klącząc różnic podczas regionalnych różnych gatunków drzewa) — z w n o c Św. nabożeństwa dziewięciu, w lub dwunastu z a s t a n a w i a się, zwracając z głównych olementów tej cze i kształtować bardziej rozwinięto „wyższe" formy i twórczości związanoj z obróbką i łączeniem różnych Schmidta jej k o m p o z y c y j n y m drzewa: „leitmotywem" — porównaniem s z t u k i l u d o w e j do b a j k i . B a j k a mówiąc i n n y m i słowami jest t u zastosowaną strukturą porządkującą rozległo z tych świetle n a j b a r d z i e j oryginalnego sztuki ludowej. Widać to dobrzo, spostrzeżeń i refleksji zbudowanych banalne informacje etnograficzne wyrazu. O t o omawiając związany nabierają z różnymi ro­ k i e d y S c h m i d t o m a w i a materiał i z w r a c a uwagę n a w s p o m n i a n y d z a j a m i materiału podział n a zajęcia męskie i kobiece, f a k t p r z y p i s y w a n i a do jego różnych rodzajów dziale czeń i wartości. N i e i d z i e t u tylko o — okroślonych zupołnie z p u n k t u widzenia funkcjonalno-utylitarnejanalizy — zna­ poświęconym zrozumiale ukazuje obowiązu­ najwyżej ścisły technik miotów z kolei kobiety odpowiedniego, określonego materiału, ale obróbce g l i n y , g d y podział — je zdobią, j ą c e w t w ó r c z o ś c i l u d o w e j p r a w o , że w y k o n a n i e p e w n y c h p r z e d ­ wymaga z lepienia gliny — mężczyźni drugiej z jednej łepią i wyłącznie zajmują p o t r a f i t o spleść w taką choćby „Dzban demoniczne l u b cudowne akcentując, tę jakże wrażliwość właściwości charakterystyczną na materiału. również magiczne: uroku, c z a r u i szczególnej mocy, a co w Schmidt swoje materiału omówienie od i chleb nie takim dlatego o kamieniu: „Kamień jest tajemnicze, w k a m i e n i u n i e wyraża się żadna s z t u k a l u d o w a , lecz s z t u k a rzeczywistości przywołując b a j k i do zdaniu, w którym mocarstwa" — od razu zarysowuje zdaniu — się p r o b l e m , g d y tworzywem dogmacie, siły (mocy, którego mowa potęgi), obowiązującej — m o c y , zwłaszcza w t a k i m d r e w n i a n y m k r a j u , j a k A u s t r i a , t r u d n o rozpoczyna b y było pozbawić — j a k zaraz s k w a p l i w i e i z przekąsem k o m e n t u ­ tradycje i wierzenia związane z Mandragorą, z t a l i z m a n a m i i a m u l e t a m i . Coś n i e c o ś z r e s z t ą p r z e n i k a z t e j a t m o s f e r y Dzban poetyki (Stoffheiligkeit) korzoni, zawsze r a z o m . To s z t u k i l u d o w e j s t a n o w i p e w n ą zasadę wartościowania materiału zasadę świętości i m o c y występują dla świata baśni, wrażliwość n a w s z y s t k o , co n i e z w y k ł e , pełne i chleb się formułę: d a d z ą się o d s i e b i e o d d z i e l i ć " . C z y też z n ó w c h o ć b y w szczególną co powinowactwo -symbolicznych, ową roz­ autor garnki, kobiety zaś w s p ó l n o t ę i ciasta, którym w strony właśnie o specyficzne z j a w i s k o w i ą z a n i a z n i m znaczeń d u c h o w o o jest w p o s t a c i pięknych, p o l n y c h treści, skrótowych s e n t e n c j i . W i c h o b s z a r y b e z ł a d n y c h , m i e s z a j ą c y c h się z e s o b ą - f a k t ó w i z j a w i s k , n a świat pracy gatunków intarsjowanie, fornir. Wielo składających się uwagę, iż j e s t t o p r o b l e m w c i ą ż j e s z c z e n i e o b j ę t y b a d a n i a m i , n a i l e t e g o opowieści. Pozostaje t o w zgodzie z przyjętym n a początku przez konsekwentnie kościele się j e w z a ­ t y p u w i e r z e n i a i t r a d y c j e m o g ł y w p ł y w a ć n a t r a d y c j e rzemieślni­ wszystkim". więc których działanie zwyczajach „ s t o ł e c z k ó w ś w . Ł u c j i " (są t o s t o ł e c z k i w y k o n y w a n e na mniej ciekawych spostrzeżeń i r e f l e k s j i , j a k n p . t a , k i e d y przedstawiając H a b s b u r g ó w , k t ó r a o k . 1478 r . w y k o n a n a została n a z a m ó w i e n i e się o n a p o d z i ś d z i e ń w M u z e u m że opowieści S c h m i d t a i s p r a w i a , że omówienie „ r ó ż n y c h rodzajów m a t e r i a ł u " je j o a u t o r , ale które j e d n a k s t a n o w i d o b r y dalszych rozważań, mających wykazać do p u n k t wyjścia jokiogo do stopnia z a w i e r a ć się w n i m m o ż e z a s a d n e , a d o j a k i e g o niesłuszne p r z e ­ konanie. 115 I �Zwracając uwagę n a m a g i c z n e wartościowanie t w o i ż y w a t a k charakterystyczne dla poetyki świata bajki i sztuki ludowej, czyni t o samo Schmidt w odniesieniu d o i n n y c h zjawisk — kiedy o m a w i a znaczenia i głęboką, sięgającą o d l e g ł y c h t r a d y c j i symbolikę przypisywaną l i c z b o m Sięga S c h m i d t także w p r o s t zwyczaje lepienia np. z ciasta omawiając obdarowy­ świąt d o r o c z n y c h i ro­ obyczaj ludowy, folklor „Brauchkunst": s z t u k a użytkowa, którą dałoby i w odpowiednich zwyczajna — — t r o p a c h języka polskiego: zwyczajowa, służąca użytkowa — się znaleźć sztuka zwykła użytkowania — — uży­ życiu. Zdaję s o b i e sprawę, że j e s t t o dość j e d n o s t r o n n e pierniki, figurek zwierząt i l u d z i , w a n i a się n i m i z o k a z j i n a j r o z m a i t s z y c h — teczna i kolorom. do bajki, n y c h terminów , , B r a u c h t u m " : zwyczaj, omówienie p r a c y S c h m i d t a , ale n i e sposób w krótkiej recenzji pokazać t y c h innych stron, gdzie Schmidt po zarysowaniu „struktury" (żeby d z i n n y c h ( n p . w o b c h o d a c h z w i ą z a n y c h z tradycją św. Mikołaja, z n ó w o d w o ł a ć się d o t e r m i n ó w współczesnego s t r u k t u r a l i z m u ) — w śledzi k o n i u n k t u r y obchodach Bożego Narodzenia, w weselach). Przywołuje i jednej nocy, w a n i a się o b r a z u schwytanego przez terenie niezwykle wyznawców A l l a c h a , który n a p y t a n i e zadane m u przoz emira: mianowicie fragment przedstawiający „Kim jest 642-ej poganina twój Bóg?" o p o w i e ś c i z Tysiąca Dżamarkana, odpowiada: „Szlachetny Panie, i zdarzenia, ciekawym „południa", protestantyzmem od wschodu kontaktami śledzi k o m p l i k o w a n i e f r a g m e n t p o t o , żeby p o k a z a ć j a k z a w a r t e w t e j sconie d o b r o t l i w e średniowiecza, szyderstwo i pogaństwem wciąż dałoby a k t u a l n i e odnieść d o w i e l u z w y c z a j ó w t o w a r z y s z ą c y m świąt najbardziej monoteistycznych obchodom religii. J a k w towarzyszącym l u d o w e j pobożności p o s t a w a t y p u się tradycjach Dżamarkany, kompliko­ n a terenie pejskie usytuowanie pomiędzy k u l t u r o w y m i wątkami się d o b o g a , k t ó r o g o l o p i ę s o b i e z o w o c ó w d a k t y l i , m a s ł a i m i o d u , nad ludowej sztuka w z się królewska i katolicyzmem, obszarami obrazu którym częstokroć Słowiańszczyzny. sztuki i kultury zwyczaj „północy" długotrwałymi wiojski, mieszają się sztuka ze (Reformacji) XX. przez Kiedy Barok (Kontrreformację), odsłania p r z e d Kiedy ludowej od chłopska sobą, społeczne, r e g i o n a l n e r ó ż n i c o w a n i e się p o c z ą w s z y o d wiek Austrii, ze w z g l ę d u n a j e g o środkowoeuro­ modlę a k i e d y go zjem robię sobie następnogo". S c h m i d t p r z y p o m i n a t e n monoteizmu wymiar historyczny sztuki i kultury poprzez Odrodzenia Oświecenie n a m i proeos z r z u c a n i a po starej w i a r a przez niego w y z n a w a n a jest wciąż czymś trwałym, ż y w y m , skóry z człowieka n i e m i e c k i e g o obecnym. m a c j i , K o n t r r e f o r m a c j i , różnej p o l i t y k i państwowej i r e g i o n a l n e j , Przedstawiając sztukę obrzędową u j a w n i a S c h m i d t głębokie związki łączące p r z e d m i o t y wykonane z nietrwałych przemija­ jących materiałów, używanych w środowisku w i e j s k i m podczas obrzędów d o r o c z n y c h z p r z e d m i o t a m i rytuału i k u l t u górującymi jedynie szlachetnością i trwałością tworzywa, pokazuje ich jedność i tożsamość w sferze f u n k c j i s y m b o l i c z n y c h , j a k o z n a k ó w stanu, władzy. W opowieści S c h m i d t a j a k w bajce obok siebie k o r o n a wiejskiej dziewczyny Zielonych izbie po używaną w uroczystościach się — królewny z obchodów Świąt w regionie w i n n i c , z koroną p r a w d z i w e j n i c z k i , z koroną w spotyka coromonii dworskiej; dożynkowych k o r o n a m i g o c k i c h królów z a w i e s z a n y m i wieniec księż­ zawieszony z ofiarnymi we wczesnym z kwia­ t ó w , ziół, liści z k o r o n a m i z a c h o w a n y m i w s k a r b c a c h królewskich, n a w i ą z u j ą c y m i zresztą w kształtach i o r n a m e n t y c e do pierwot­ form. poziomie funkcji symbolicznych: wiońca, korony weselnej, k o r o n y królewskiej, t e j z rytuału wyświęcania n a kapłana k o r o n y ofiarnej — ostatecznie r y c y s z t u k i , wyprowadzający n p . zwyczaj k o r o n o w a n i a Matki Boskiej „wieńczanja" z w odległej liturgii antycznej przeszłości, bizantyjskiej kościoła prawosławnego, w czy zajmują się t y m o d d a w n a h i s t o ­ którym zachowanej do obrazów bądź rytuału w tradycji dziś n a d parą biorącą ślub t r z y m a się k o r o n y . W s p o t k a n i u t y c h p r z e d m i o t ó w , w t y m , żenie domu, wspólnoty Schmidta rysuje dającej tak wnikliwie się jeszcze j e d n o można w równoległym staroniemieckiego ilości, chrześcijań­ jeszcze nikłym występowaniu imion przy s k i c h świętych w ciągu tysiąca l a t o d ówczesnego średniowiecza, po reformacji i kontrreformacji, wojnach szwedzkich misjach Jezuitów i Kapucynów niewiele i tureckich z n i c h ocalało. Wśród s z l a c h t y ukryły się j e d y n i e n a d r u g i m m i o j s c u — g d z i e za J a n a m i i Zachariaszami spotkać jeszcze można starych niemieckich R u d i g e r ó w i Gundakerów. W środowisku chłopskim i mieszczań­ s k i m zanikają k o m p l e t n i e o k . 1700 r o k u . Z t y c h rozważań h i s t o r y c z n y c h S c h m i d t a w a r t o n a k o n i e o jednak zasygnalizować bardzo ciekawą interpretację ludowego m a l a r s t w a n a szkle. Jest o n o d l a n i e g o w y n i k i e m n i e t y l k o roz­ w o j u h u t szkła n a obszarze L a s u C z e s k i e g o i j e g o zmian h a n d l u domokrążnego wnętrza izby w X I X wieku, pogranicza, wcześniejszych chłopskiej, w p r o w a d z e n i a glazurowanych p i e c ó w k a f l o w y c h , k t ó r o p r z y c z y n i ł y się d o r o z j a ś n i e n i a w n ę t r z a i wzmocnienia konsekwencją efektów tego m a l a r s t w a , ale przode kontrreformacji. Schmidt nazywa wszystkim malarstwo na s z k l e ludową sztuką k o n t r r e f o r m a c j i i w i ą ż e j e z obroną k a t o l i ­ c y z m u w B a w a r i i i A u s t r i i , rekatolizacją Czech i Górnego tynatu, rozkwitem centrów pątniczych k a m i słynących, oraz i kultem Pala- obrazów sztuką b a r o k u hiszpańskiego i łas­ włoskiego katolicyzmu. W rozważaniach historycznych Schmidt stosuje bardzo wyposa­ p r e c y z y j n e d a t o w a n i e , sięgając częstokroć d o ogólnoeuropejskiego przez k o n t e k s t u , n a przykład w świetnym omówieniu m a s k i uwzględnia przedstawionej oblicze obserwować początkowym ż e kołyska wieśniaka sąsiaduje t u z dworską k o ł y s k ą ; w u k a z a n i u wspólnoty sprzętów, p r z e d m i o t ó w składających się n a językowym p i e r w i a s t k a w s k a r b c u i m i o n . Z i c h przeważającej rozwoju A l e n i e t y l k o w a ż n e jest t u u j a w n i e n i e jodności i wspólnoty na na gruncie procesie z a n i k a n i a p i e r w o t n e g o germańskiego i średnio­ w i e c z u w kościołach hiszpańskich. W i e ń c e w y k o n y w a n e n y c h roślinnych co średniowiecza n a s k u t e k R e f o r ­ sztuki ludowej, się zamknąć w wąskich g r a n i c a c h jakiejś j e d n e j nie grupy zarówno m a s k i z okresu osadnictwa rzymskiego steriami i obrzędami odgrywanymi poddający I m p e r i u m , j a k i m a s k i L o n g o b a r d ó w , aż p o średniowieczną m a s k ę tymności, życia rodzinnego, r e d u k c j i obszar prywatności, i n ­ d o m o w e g o , w najgłębszej warstwie karnawałową pokazaną terenach legionów rzymskich socjologicznej na związane z m i ­ środowisku społecznej. S z t u k a i k u l t u r a l u d o w a w t y m ujęciu, t o także n i o się stacjonujących w naddunajskioj n a t l e karnawałowych t y l k o o kontynuację pewnej w trójkącie m i a s t A u g s b u r g — W e n e c j a — W i e d e ń , ze szczególnym Schmidt pokazuje sztukę l u d z k i e g o Tu na — t r a d y c j i badawczej „Hauskultur": coś w i ę c e j . Sztukę życia i p r a c y marginesie na jeszcze zainteresowanej „kultury i kulturę domowej". ludową, refleksja: być umiejętność p o k a z a n i a s z t u k i l u d o w e j w jej głębokim z tradycją, mitem, wierzeniem, obrzędem, Książka obchodów zawiera mapę „Fastnaeht", muzeów może ta zespoleniu obyczajem Ilustraoje reprodukowane zamkniętego „Fasching" (ostatki). i zbiorów s z t u k i ludowej znajdujących się w n i c h o b i e k t ó w i k o l e k c j i o r a z o b s z e r n ą b i b l i o g r a f i ę u s y s t e m a ­ tyzowaną rzeczowo według o m a w i a n y c h w p r a c y działów s z t u k i ludowej. wynika n i e j a k o z bliskośoi, z t e g o s a m e g o źródłosłowia niemieckojęzycz­ 116 obszaru w A u s t r i i z dokładną informacją n a t e m a t rodzajów ziemi. jedna uwzględnieniem jako z krajów alpejskich, kategorią się tradycji w s p ó l n e g o w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m z i e m i . C h o d z i t u zresztą n i e szczególną tradycji wywodzących granicy z recenzowanej Zbigniew książki. F o t . J . Świderski Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a2c75255e9239647d75c7e1a405d094.pdf 3e89cf689a9e688ab18caa825e987ba1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource etnografia polska sztuka ludowa - publikacje Polska Sztuka Ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4210 Title A name given to the resource 15 lat "Polskiej Sztuki Ludowej"/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 s. 195-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piiaocki 15 LAT „POLSKIEJ Zainteresowanie plastyką ludową jest właściwie wciąż jeszcze sprawą świeżą i wciąż jeszcze dokonuje eię w tej dziedzinie nowych, mniejszych i większych odkryć. W ostatniej ćwierci ubiegłego w i e k u W i t k i e ­ wicz i jego Otoczenie stanęli nagle olśnieni wielkością sztuki podhalańskiej, a jeszcze głęboko przed p i e r w ­ szą wojną światową dostrzeżono b a r w n e pasiaki i w y ­ cinanki łowickie, zaczęto zwracać uwagę n a K u r p i e i zachwycać się sztuką [huculską. W okresie dwudzie­ stolecia międzywojennego stworzono w ramach t o ­ warzystw opieki n a d l u d o w y m przemysłem pewne formy, organizacyjne i metodyczne, pomocy w roz­ w i j a n i u twórczości ludowej, a równocześnie etnogra­ fowie, a przede wszystkim historycy sztuki zaczęli coraz intensywniej badać przeszłość i określać w a r ­ tości ludowej sztuki. Z najrozmaitszych przyczyn, częściowo politycznych, ale Chyba w większości w y ­ padków — ekonomicznych, mających n a celu oży­ wienie gospodarcze najbardziej zaniedbanych regio­ nów ówczesnej Rzeczypospolitej, zajęto Się jednak Wówczas przede wszystkim t a k z w a n y m i „kresami wschodnimi", a więc terenami białoruskimi i ukraiń­ skimi, pozostawiając ziemie etnograficznie polskie — poza „odkrytymi" już przed rokiem 1914 — niemal nie tknięte przez terenowe badania i eksploracje. Urządzano wystawy sztuki l u d o w e j , poprzez „bazary" wprowadzono jej w y t w o r y na rynek większych ośrod­ ków miejskich, pojawiały się poświęcone j e j p u b l i ­ kacje książkowe i artykuły w czasopismach a r t y ­ stycznych. Nie umiano jednak ześrodkować systema­ tycznie badań, a n i stworzyć organu, który zająłby się epecjalnie sztuką tworzoną przez l u d . Badania takie podjął dopiero w 1947 r. nowo­ powstały Instytut Badania Sztuki Ludowej, na któ­ rego czele stanął znany jeszcze przed wojną badacz sztuki ludowej d r Józef Grabowski. Jego też zasługą jest powołanie do życia pisma „.Polska Sztuka Ludo­ w a " , które w s w y m kształcie i programie nie miało precedensu ani u nas, a n i w i n n y c h krajach. M i m o różnych niebezpieczeństw i f l u k t u a c j i , których ofiarą padł i jego twórca, pismo wytrzymało próbę czasu: m a w k r a j u liczne grono stałych współpracowników — wśród nich także w i e l u młodych badaczy — oraz o d ­ biorców, a za granicą jest chyba najbardziej znanym pismem poświeconym polskiej k u l t u r z e plastycznej. Nie jest m o i m zamiarem a n i zadaniem pełna ocena dotychczasowej działalności „Polskiej Sztuki Ludo­ w e j " w j e j Obecnym „małym jubileuszu". Chciałbym jedynie zwrócić uwagę n a niektóre, j a k m i się w y ­ daje, najważniejsze osiągnięcia pisma. Wprawdzie program zarysowany w pierwszych zeszytach: teoria i estetyka sztuki ludowej, j e j historia, większe m o ­ nografie twórców i poszczególnych działów ludowej twórczości oraz gromadzenie materiałów z badań terenowych — n i e ze wszystkim został równomiernie przeprowadzony, to jednak najważniejsze potrzeby społeczne i naukowe w swej dziedzinie organ nasz podjął i zaspakaja w miarę swych możliwością M a m SZTUKI LUDOWEJ" przekonanie, że przyczynił się on w poważnym stop­ n i u do zmiany naszego widzenia sztuki ludowej i r z u ­ cił interesujące światło n a j e j znaczenie d l a k u l t u r y narodowej. Wspomniałem już, że do 1939 r. znajomość p o l ­ skiej sztuki ludowej ograniczała się do k i l k u regio­ nów k r a j u , a kierowała się w dużej mierze na ośrod­ k i etnicznie obce, j a k i e znalazły się wówczas w gra­ nicach naszego państwa. Wspaniała jakość tej sztuki nie usprawiedliwiała jednak zaniedbań w poznaniu własnych wartości. Dopiero intensywne badania p r o ­ wadzone w okresie powojennym pozwoliły na zmianę tego stanu rzeczy. Poważny Wkład wniosło t u i nasze pismo, publikując ogromną liczbę cennych prac, bez których nie do pomyślenia jest dziś j a k a k o l w i e k m o ­ nografia ozy syntetyczna publikacja o polskiej sztuce ludowej. Pismo spełniało t u niejednokrotnie rolę p r a w ­ dziwie pionierską — inspirując i organizując badania, wykorzystując w y n i k i ogromnej pracy inwentaryza­ cyjnej Sekcji Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki oraz muzeów regionalnych (których aktywność znacznie wzrosła w ostatnich latach), śledząc i refe­ rując w y n i k i konkursów i wystaw inicjowanych przez Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, a mających n a celu popieranie żywej twórczości ludowej. Publikowane ze wszystkich tych źródeł materiały poczęły zapełniać coraz wyraźniej białe plamy na mapie twórczości ludowej i dziś o sztuce tej wiemy o wiele więcej i dokładniej niż przed 15 l a t y . Zmieniły się nasze poglądy n a zasięgi poszczególnych technik tkactwa artystycznego, o d k r y t o nowe i jakżeż bogate ośrodki wycinankarstwa, garncarstwa czy snycerstwa, w y n i e ­ siono n a światło dzienne pewne r e l i k t y tradycyjnej obrzędowości. „Polska Sztuka L u d o w a " stała się więc w s w y m dziale materiałowym niewyczerpaną skar­ bnicą wiedzy o najrozmaitszych gałęziach p l a s t y k i ludowej, i to niemal wszystkich okolic k r a j u . Szcze­ gólną w t y m zakresie wartość posiadają tutaj o d k r y ­ cia dokonane n a Mazurach i W a r m i i , n a Śląsku i Po­ morzu. Próbowano niejednokrotnie ukuć z tego „przyczynkarstwa" broń przeciw pismu. Niesłusznie! Na pewno niesłusznie! TU nie chodzi przecież jedynie 0 rozszerzenie naszej wiedzy o k u l t u r z e polskiej w e wszystkich j e j przejawach, ale także o uratowanie d l a tejże wiedzy elementów, które giną codzień i g i ­ nąć muszą w gwałtownych zmianach, j a k i e przeży­ wamy. A są wszakże wśród tych „drobiazgów" w a r ­ tości, które lepiej o d razu wprowadzić do świado­ mości społecznej, niż czekać, aż Odkryje j e być może kiedyś łopata archeologa. W tej dziedzinie „Polska Sztuka L u d o w a " zastępuje w naszych czasach nie­ ocenioną „Wisłę", przodujący ongiś w skali europej­ skiej magazyn etnograficzny. Dodać t u trzeba, że bogate wyposażenie ilustracyjne „Polskiej ' S z t u k i L u ­ d o w e j " zbliża czytelnikowi wspomniane wartości 1 „ad oculos" j e prezentuje. D r u g i m w i e l k i m osiągnięciem, j a k i e dzieli zresztą nasze pismo z pracami M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztu- 195 �k i , jest zwrócenie uwagi na indywidualności twór­ cze. Zginął bezpowrotnie m i t o ,,1'art anonyme", któremu ulegaliśmy jeszcze w dwudziestoleciu mię­ dzywojennym, a który paczył u podstaw zrozumienie ludowej twórczości. Badania terenowe i rozpoczęte ostatnio coraz szerzej prace archiwalne — pozwoliły dotrzeć do samych twórców, przypatrzyć się ich pra­ cy, wyważyć sumiennie proporcje między t y m , co na­ rzucone tradycją, i t y m , co indywidualne. Fluktuacje tradycyjnych schematów, ich związki z techniką i tworzywem, rola osobistej i n w e n c j i w i c h zmianach i znaczenie jednostki w tworzeniu „stylu", „mody" czy szkoły, wgląd w niektóre aspekty psychologii twórczości — umożliwione t y m i badaniami i ich publikacją — mają znaczenie nie t y l k o d l a sztuki l u ­ dowej, ale i d l a dawnej sztuki „warsztatowej", a mo­ że nawet i d l a zrozumienia szeregu procesów twór­ czości współczesnej, nic ze sztuką tradycyjną nie ma­ jących pozornie wspólnego. Jest rzeczą jasną, że publikacja osiągnięć współ­ czesnej twórczości ludowej m a decydujące niemal znaczenie d l a j e j podtrzymania, może równie do­ niosłe, j a k zabiegi około j e j ekonomicznego podpar­ cia. Tradycyjna k u l t u r a materialna w s i jest skazana na zagładę, oczywiście słusznie i nieuchronnie w no­ w y c h w a r u n k a c h b y t o w y c h i cywilizacyjnych, co więcej... praktycznie biorąc już właściwie nie istnie­ je. Twardszy żywot mają elementy duchowe tej k u l ­ tury, a wśród nich do najwartościowszych n a pewno należy k u l t u r a plastyczna. D l a ludzi, którzy dostrze­ gają j e j piękno, jest rzeczą wysoce pocieszającą, że żywot j e j można znacznie przedłużyć, że można obserwować j e j zmiany, przystosowujące ją do no­ w y c h warunków i j e j próby wejścia do k u l t u r y ogólnonarodowej. Proces nie jest zakończony i nie­ znany jest jego w y n i k ostateczny: degeneracja i upa­ dek zupełny — j a k to się stało już w w i e l u krajach na Wschodzie i Zachodzie —• czy rozkwitnięcie no­ w y c h pąków, zaszczepionych i przeniesionych na no­ w y pień. Znaczenie pisma w t y m pasjonującym w i ­ dowisku wydaje m i się ważkie i pierwszoplanowe. Byliśmy ostatnio świadkami interesującej polemi­ k i prasowej n a temat tzw. regionalizmu. Dostało się przy t y m — chyba niesłusznie — także miłośnikom ludowej sztuki. Oczywiście wstrzymywanie rozpędzo­ nych kół cywilizacji przemysłowej, niwelującej w ostatniej instancji różnice regionalne, przez w p y ­ chanie w i c h t r y b y papierowych wycinanek — jest nonsensem. Można jednak — i , j a k myślę, trzeba koniecznie — wyciągać j e spod tych kół i wtulać ich piękno w świadomość ludzką i społeczną, bo nie wiadomo, j a k i m i owocami mogą t a m jeszcze z a k w i t ­ nąć. Zawsze sądziłem, że należy żałować róż, nawet gdy płoną lasy. A jest przecież nadzieja ich prze­ sadzenia... Nie t y l k o jednak zbieranie materiałów czy i c h publikowanie, nie t y l k o ujawnianie wciąż nowych t a ­ lentów jest dużym osiągnięciem „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . Zajęła się ona także dziedzinami, które wypadały dotąd z zainteresowań badawczych. M a m tu n a myśli sztukę nie chłopską, ale n p . górników i grup podobnych. Od dawna było wiadomo, że nie t y l k o wieś tworzyła sztukę tradycyjną, ale i m i a ­ steczko, a nawet w pewnych w a r u n k a c h także w i e l ­ k i e ośrodki miejskie, j a k Częstochowa czy Kraków. Bardzo mało natomiast wiedziało się o sztuce starych ośrodków przemysłowych, j a k Górny Śląsk czy Wie­ liczka. To znów łączy się nieodzownie z zagadnieniem sztuki amatorskiej i sztuki artystów „prymitywów". Czasopismo i temu p r o b l e m o w i poświęciło uwagę. Jednym skrzydłem zawadza o n j a k b y o zagadnienie przemian tradycyjnej sztuki ludowej, d r u g i m potrą­ ca o wciąż dyskutowane sprawy k u l t u r y masowej. I tutaj więc pisimo stara się służyć współczesności i wejrzeć w j e j możliwości i . . . bolączki. K i l k a k r o t n i e wreszcie czasopismo nasze podejmo­ wało t r u d rozplątywania szeregu zagadnień teoretycz­ nych, łączących się zresztą nierozerwalnie ze spra­ w a m i szczegółowymi, poruszonymi powyżej. Podpi­ sany d w u k r o t n i e rozpętał dyskusję n a temat, co to jest sztuka ludowa, j a k i e są j e j granice i cechy. Dyskusje nie zostały zakończone, a t y m bardziej nie zostały naszkicowane nawet .podstawy estetyki tej sztuki. Stąd częsty jeszcze, zwłaszcza wśród etnogra­ fów, pogląd, że wszystko, co stworzyły ręce chłopskie, należy nie t y l k o do k u l t u r y , ale i do sztuki l u d o w e j . Wydaje się, że należałoby t y m sprawom teoretycz­ n y m poświęcić znów nieco miejsca. Przy głębszej analizie dotychczasowych roczników na pewno można b y znaleźć jeszcze sporo wątków d l a k r y t y k i . Wydaje się n a przykład, że zbyt mało u w a g i poświęcał istny związkom naszej twórczości ludowej ze sztuką krajów ościennych, choć niekiedy artykuły odpowiednie były zamieszczane. Wiadomo przecież, że zasięgi różnych f o r m naszej sztuki ludowej nie pokrywają się z granicami etnicznymi, a n i z obecnymi granicami państwa. Kuleje n a pewno informacja z l i t e r a t u r y obcej przedmiotu, ale wiemy, że recenzje stanowią stałą bolączkę wszystkich czasopism nauko­ w y c h w Polsce. Można b y wymagać także bardziej wyraźnych wiadomości o zbiorach k r a j o w y c h polskiej sztuki l u d o w e j . Osobiście pragnąłbym większej pro­ pagandy — poprzez iclh stałą publikację — istnieją­ cych przecież i dających się ustalić arcydzieł różnych gałęzi naszej sztuki ludowej, b y w powodzi materia­ łu n i e zagubić najistotniejszej wartości. W Musśe Imaginaire sztuki światowej mogłoby się dzięki tego rodzaju publikacji znaleźć nieco więcej arcydzieł polskich — niż jeden Chrystusik z Rabki. Jakakolwiek k r y t y k a n i e może jednak przysłonić faktu wagi osiągnięć, o których mówiłem. Sztuka l u ­ dowa była ongiś sztuką najsilniej związaną ze s w y m społecznym podłożem. Z j e j doświadczeń można czer­ pać dziś t y m s k w a p l i w i e j , g d y я różnych stron próbu­ je się współczesną sztukę rozpaczy i indywidualnego protestu pogodzić z nowoczesnym światem i jego cywilizacją. Patos prostoty tej twórczości, j e j powa­ ga i dziecinna, a t a k poetyczna, ufność w e własne siły i prawdę własnej w i z j i — jakże wydają m i się potrzebnym składnikiem czy zaczynem w k i p i e l i dzi­ siejszych prądów artystycznych. Prostowanie ścieżek j e j oddziaływania, tłumaczenie j e j wartości i o d ­ słanianie mechanizmu j e j powstawania — jest wła­ śnie zadaniem „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34c5382810b04e03fdc59d11c1ec1fd3.pdf 53df3c95f692f83e308b5b794d319ac4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3837 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa stroje ludowe - nakrycia głowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3598 Title A name given to the resource Tiulowe czepce kurpoiwskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.44-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TIULOWE CZEPCE KURPIOWSKIE' MARIA Częścią składową' dawnego s t r o j u kobiet-mężatek n a terenie k u r p i o w s k i e j Puszczy Białej był czepiec t i u l o w y , z w a n y tutaj — c y p e k z t u ­ l i к u . F o r m y czepca, t a k j a k i cały strój, prze­ chodziły k i l k a k r o t n i e ewolucję. Znane m i są t y l ­ ko d w a j e j p r z e j a w y : c y p e k kurpiecki z k a c u r e m (tak go n a z y w a n o w części O t r o w s k i e j P u s z c z y ) ) , l u b inaczej z w a n y c y ­ pek kurpiecki ze skrzydłami lub o g o n e m (nazwa s p o t y k a n a częściej w g r u p i e Pułtuskiej). T e n t y p noszony był jeszcze p r z y końcu X I X w i e k u . D r u g i t y p — to t a k z w a n y c y p e k ś l a c h e c k i , noszony w p i e r w s z y m i częściowo d r u g i m dziesiątku X X w i e k u . Czepek otrzymywała k o b i e t a w czasie obrzędu oczepin i przechowywała go najczęściej «na 2 t 44 ŻYWIRSKA śmierć», gdyż był najstaranniej w y k o n a n y i moż­ l i w i e bogato zdobiony. Celem tego artykułu jest omówienie j e d y n i e haftu czepka. D l a zrozumienia j e d n a k założeń twórczych h a f c i a r k i m u s i m y zapoznać się z jego k r o j e m i sposobem noszenia. Haft, b o w i e m , po­ myślany t u był, j a k o nieodłączna część składowa s t r o j u g ł o w y i t y m się tłumaczy t a k i e , a n i e inne rozłożenie go na płaszczyźnie czepka. K u r p i e c k i c y p e k z k a c u r e m (czasem mówią z k a c o r e m ) ) , w y k o n a n y był z dwóch części: głowy z gładkiego t i u l u suto wokoło mar­ szczonej, p r z y b r a n e j koronkową, tryfioną f г у s к ą i haftowanego k a c u r a , c z y l i skrzydeł, obszytego także koronką t y p u V a l e n c i e n n e . Miejsce połączenia głowy z k a c u r e m podszywano 3 la �jednocentymetrową listwą płócienną przez którą p r z e w l e k a n o sznurek, aby czepek można było m o c n o zawiązać n a głowie. Podobną t y l k o szer­ szą listwą p o d s z y t y był brzeg czepka ułożony wraz z koronkową t r y s k a w równe k a r b y . typ czepka zakrywał szczelnie całą głowę dając głęboko na czoło, zaś k a c u r był luźno szczony na ramiona. N a czepek zawiązywano Ten opa­ opu­ zło- 45 I �żoną «па г о д » (ukośnie) wełnianą chustkę — s a1 i n ó w к ą ) zakrywając całą głowę t a k , że w i ­ doczna była j e d y n i e f r y s k a z t r y f i o n e j k o r o n k i i kacur. Końce c h u s t k i zaś związywano wokoło głowy tworząc rodzaj z a w o j u . Cypek ś l a c h e c k i — to romboidalny ka­ wałek t i u l u obejmujący głowę, z l e k k a zmar­ szczony, obszyty ze w s z y s t k i c h stron.fryską z t u l i k u , zakończony szerokimi s i a r f a m i . Z a k r y ­ wał o n j e d y n i e czubek głowy i tworzył jedną dekoracyjną całość z h a f t o w a n y m i siarfami, za­ wiązanymi p o d brodą w sztywną rozłożystą k o ­ kardę. Dlatego też haft pokrywał cały czepek z wyjątkiem t y c h części siarfy, które zawiązywa4 �ne p o d brodą u k r y t e były w węźle. Siarfy ob­ szyte były również koronką. Czepki te można było nabyć w p o b l i s k i m miasteczku, w d n i j a r ­ marczne. Piętno i n d y w i d u a l n e nadawał i m do­ piero haft w y k o n a n y własnoręcznie przez k o ­ b i e t y puszczańskie. G d y czepek był u s z y t y i ob­ rzeżony koronką, w t e d y dopiero p o k r y w a n o go haftem, w końcu prano, k r o c h m a l o n o i oddawano do t г у f i e n i a. T r y f i e n i e m n a z y w a n o równe, niezmiernie sta­ ranne ułożenie f r y s k i w s z t y w n e k a r b y . Pracę tę umiały wykonywać j e d y n i e specjalistki, których było zaledwie k i l k a w danej p a r a f i i l u b w są­ siednim miasteczku. A b y utryfić fryskę сурка �z k a c u r e m maczano ją w gęstym k r o c h m a l u i za­ szywano w j e j drobne fałdki kawałki gładkiej, bagiennej t r z c i n y j e d n a k o w e j wielkości, nacią­ gając mocno mokrą jeszcze koronkę. Po w y ­ schnięciu w y p r u w a n o t r z c i n k i i u z y s k i w a n o w t e n sposób równe k a r b y . C y p e k ślachecki t r y fiono ślacheckimi r u r k a m i do włosów. Mając teraz obraz kobiecej głowy w każdym t y ­ pie czepka, możemy wyśledzić główne założenie twórcze h a f c i a r k i . Haft w y k o n y w a n y był « w e wzór z pamięci*—jak mówiła W i k t o r i a Szczepa­ n i k z O b r y t e g o , pokazując swój czepek h a f t o w a n y przez nią około 1890 r. W y k o n y w a n y był białą bawełną, której grubość w a r u n k o w a n a była gę­ stością t i u l u . Początek n i t k i i j e j zakończenie t a k zręcznie były u k r y t e w r y s u n k u haftu, że bada­ jąc avers i revers czepka, t r u d n o jest go znaleźć. Bogactwo haftu i j e g o przedziwną finezję uzy­ s k i w a n o j e d n y m t y l k o t y p e m ściegu: zwykłym p r z e w l e k a n i e m n i t k i przez poszczególne oczka t i u l u . Siedząc dokładnie d u k t n i t k i w i d z i m y sub­ telną intuicję artystyczną h a f c i a r k i , która n i e przerywając n i t k i r y s u j e nią samodzielnie m o ­ t y w y i w y k o r z y s t u j e j e j ciągłość d l a swoich za­ łożeń twórczych. Ta właśnie ciągłość d u k t u n i t k i dodaje lekkości całej k o m p o z y c j i . Elementów h a f c i a r s k i c h jest także niewiele. Przede w s z y s t k i m z y g z a k : prawidłowa l i n i a łamana, w i a t r a k , g w i a z d k a złożona z k i l ­ k u dośrodkowych obwodów, k w i a t e k i o c k o . Urozmaicenie zygzaka z w i e l o k r o t n i e n i e m l i n i i położonych obok siebie i tworzących różnej sze­ rokości płaszczyzny, poza t y m różnorodność p r o ­ p o r c j i o d c i n k a zygzaka pozwalały uzyskać w i e l ­ k i e możliwości d e k o r a c y j n e w hafcie począwszy 48 �o d l i n i i ostrych, wydłużonych, j a k g o t y c k i e iglice oraz rózeg (środkowa część kacura), koń­ cząc zaś na miękkich, p r a w i e okrągłych k r z y ­ w i z n a c h r a m i o n w i a t r a c z k a czy l i s t k a . T a szeroka rozpiętość p r o p o r c j i wzbogacała t a k samo możli­ wości hafciarskie każdego elementu, s k w a p l i w i e w y k o r z y s t y w a n e przez h a f c i a r k i . W r e s z c i e różnokierunkowość l i n i i , uzyskana dzięki gęstości t i u l u , powiększała możliwości kompozycyjne. N a w e t p r z y r y s o w a n i u płaszczyzn trójkątnych, prostokątnych, a nawet wielokątnych dążących do o w a l u czy koła, h a f c i a r k a posługiwała się l i ­ nią łamaną, położoną b l i s k o , jedna obok d r u ­ giej — używając t y l k o wyjątkowo l i n i i zamknię­ t y c h , n p . rysując ocko. N a j l e p i e j da się to w y ­ śledzić na płaszczyźnie listków k w i a t k a , czy peł­ n y c h trójkątach gwiazdy. Jak już poprzednio zaznaczyłam, w czepku z k a curem haft pokrywał j e d y n i e kacur. Najbogaciej występował w częściach bocznych ubożejąc k u środkowi, który wypadał na t y l e głowy. Zaraz za koronką obiegającą k a c u r szedł ś 1 a k . Resztę płaszczyzny k a c u r a po w y k o n a n i u ślaku, dzieliła hafciarka przez złożenie na d w i e równe części i w t e d y każdą połowę rozdzielała l i n i a m i piono­ w y m i na nierównej wielkości pola (biorąc p r z y t y m p o d uwagę szwy łączące kawałki t i u l u ) p r z y czym pola boczne — n a z w i j m y j e przybrzeżny­ m i — były największe i najbogaciej zakompono­ wane. Oddzielał j e od następnego pola p i o n o w y pas, będący sam w sobie zamkniętą kompozycją, n i e k i e d y dość skomplikowaną, n p . w czepkach 3 i 4. Rzadziej s p o t y k a n y był d r u g i t y p , gdzie na­ stępne pola miały także odrębną, choć dużo uboższą ornamentykę. W o b u w y p a d k a c h jest j e d n a k wyraźna tendencja do zrównoważenia części przybrzeżnych ze środkowymi, a t y m sa­ m y m u t r z y m a n i e równowagi w całości układu kompozycyjnego przez odpowiednie rozmiesz­ czenie motywów. Rozplanowanie h a f t u n a całym kacurze przeprowadzała h a f c i a r k a po w y k o n a n i u szlaku biegnącego równolegle do k o r o n k i . W y ­ stępuje w n i m u l u b i o n y m o t y w hafciarek t o jest szereg rombów, u z y s k a n y c h przez d w i e l i n i e ła­ mane, występujący w k i l k u n a s t u w a r i a n t a c h . W szlaku t y m n a t r a f i a m y n a interesujący proces t r u d n o u c h w y t n y w twórczości l u d o w e j , a bę­ dący często tematem gorących d y s k u s j i wśród badaczy s z t u k i l u d o w e j : adaptacji w y t w o r ó w fa­ b r y c z n y c h — m i e j s k i c h i włączenia występują­ c y c h w n i c h motywów do zespołów k o m p o z y c y j ­ n y c h o charakterze l u d o w y m . W czepkach k u r ­ p i o w s k i c h m a m y tego w y m o w n e przykłady. N a j ­ wyraźniej występuje t o zjawisko w czepkach re­ p r o d u k o w a n y c h na r y c . 2 i 6. D w a szeregi l i n i i łamanej — zygzaka i tworzącej r o m b y , są niewąt­ p l i w i e świadomym naśladownictwem tego sa­ mego m o t y w u występującego w koronce. Z j e d - I �10 nej s t r o n y wiąże t o koronkę z czepkiem w orga­ niczną całość dekoracyjną, z d r u g i e j s t r o n y w i ­ dzimy, j a k samodzielnie i niezależnie t e n m o t y w został przez narciarkę z i n t e r p r e t o w a n y . Przede w s z y s t k i m p o w i e r z c h n i a r o m b u została znacznie powiększona, a co za t y m idzie — musiałaby po­ wstać dużo grubsza l i n i a boków. Tymczasem haf­ c i a r k a rozbijając j e na d w i e lub t r z y cienkie l i ­ nie i dając na n i c h z w a r t y szereg krótkich l i n i i prostopadłych zyskuje równowagę, a zarazem lekkość odpowiadającą t i u l o w i . I n n y przykład k o r e l a c j i szlaku z koronką w i d z i ­ m y w czepku n a r y c . 3. Chcąc związać szlak z m o ­ t y w e m k o r o n k i h a f c i a r k a dodała u dołu miękką linię falistą, która jest głównym m o t y w e m w y ­ stępującym w k o r o n c e . Ponieważ w części pio­ n o w e j szlaku, w s k u t e k gęstości rombów l i n i a ta zatarłaby czystość r y s u n k u , h a f c i a r k a posunęła się aż d o zerwania z ciągłością m o t y w u n a k o ­ rzyść przejrzystej h a r m o n i i k o m p o z y c j i i dała sa­ modzielną, drobną linię falistą n i e m a l identyczną, j a k w zakończeniu fabrycznej k o r o n k i . T a po­ zorna niedokładność pozwoliła j e j szczęśliwie n i e naruszyć głównego k o m p o z y c y j n e g o założenia. Zupełnie podobne rozwiązanie występuje bardzo d o b i t n i e w czepku ślacheckim (ryc. 9a). Siarfa czepka obszyta jest inną koronką niż część głów­ na. W k o r o n c e siarfy m a m y j a k o m o t y w główny, 50 10a rodzaj rozłożystego liścia paproci. T a k i liść r y ­ suje h a f c i a r k a n a d główną gwiazdą, j e d n a k znów linią podwójną dla u z y s k a n i a lekkości. Dalsza część siarfy obszyta jest koronką w m o t y w r o m ­ b o i d a l n y , który m a m y — j a k o m o t y w główny — w k i l k u i n t e r p u n k c j a c h na zasadniczej części czepka. Wreszcie małe p a n t e 1 к i obiegające siarfy czepka (ryc. 10) znajdują swój o d p o w i e d n i k w drobnej l i n i i falistej, zamykającej obwód mniejszej gwiazdy, a powtórzonej w gwieździe większej. Podane przykłady stanowią przyczy­ nek do wyjaśnienia p r o b l e m u naśladownictwa i zależności. Wróćmy j e d n a k do haftu. Po w y k o n a n i u szlaku hafciafka przystępuje do dalszej pracy. J a k już po­ przednio wspomniałam, główna część k o m p o z y c j i zdobiącej czepek ma założenie p i o n o w e . Wystę­ puje t o n i e t y l k o p r z y podziale całej płaszczyzny k a c u r a na pola ornamentacyjne, ale jeszcze jest podkreślone w układzie piórkowatych l i n i i w y ­ kańczających szlak. I t u t a j h a f c i a r k a w y z w a l a się z szablonu w z o r u , aby osiągnąć cel główny: har­ monijną statykę k o m p o z y c j i . I n n y , b o w i e m , jest układ piórkowatych l i n i i w p i o n o w e j części szlaku, i n n y w poziomej. W p i o n o w e j części są one prostopadłe do boków r o m b u , tworząc p r z y załamaniach о с к o, k i e d y w części poziomej cały czas u s t a w i o n e są p i o n o w o , podkreślając �11 11a w ten sposób przesunięcie p u n k t u ciężkości, j a k g d y b y wyciągając skrzydła czepka k u dołowi. Przyglądając się uważnie poszczególnym par­ t i o m szlaku w czepku (na r y c . 5) zauważymy, że hafciarka nie t y l k o w t y m w y p a d k u nie trzyma się n i e w o l n i c z o raz przyjętej k o n c e p c j i i z m i e n i a ją w zależności o d swego głównego p l a n u : rów­ nomiernego rozłożenia motywów k o m p o z y c j i . To samo da się powiedzieć o z y g z a k u wewnętrznym drugiego szlaku z k w i a t k a m i oraz o układzie i zwartości k r e s k i w części p i o n o w e j szlaku. Przystępując do wypełnienia haftem części przy­ brzeżnej j a k o m o t y w p o d s t a w o w y brała haf­ c i a r k a gwiazdę. Zaznaczyła dla niej środek tak, aby odstęp o d l i n i i bocznych był t a k i sam j a k od podstawy. Haft zaczynała o d środka bądź ockiem, bądź maleńkim w i a t r a c z k i e m . Następnie, licząc dokładnie oczka t i u l u , rysowała przekątnie ra­ m i o n g w i a z d y l u b inne l i n i e k o n t u r o w e . N a n i c h dopiero narastały dalsze elementy gwiazdy, d y k ­ t o w a n e n i e z a c h w i a n y m nakazem wewnętrznym a r t y s t k i . Potem zamykała pole n a d gwiazdą j e d ­ n y m l u b d w o m a d w u r a m i e n n y m i , zróżnicowa­ n y m i z y g z a k a m i , p r z y c z y m zawsze d o l n y był cięższy o d górnego. W końcu dopiero wypełniała pozostałe, w o l n e przestrzenie m o t y w e m w i a ­ traczka, czy k w i a t k a . Z k o l e i przystępowała do d r u g i e j p a r t i i zamykającej kompozycję przy­ brzeżną: s k o m p l i k o w a n e g o p i o n o w e g o szlaku. Sam środek k a c u r a wykańczała symetryczną, wiotką rózgą, narysowaną pojedynczą nitką. Dzieliła je jedna, c i e n k a l i n i a . Wykończony i roz­ łożony k a c u r pozwoliłby n a m zobaczyć, j a k har­ m o n i j n i e powiązane ze sobą zostały poszczególne części całej k o m p o z y c j i . Z chwilą wejścia w modę czepków ś l a c h e c k i c h haft n a n i c h wygląda j a k g d y b y wycięty z czepka z k a c u r e m i zastoso­ w a n y w n o w e j formie. W i d z i m y t o wyraźnie na siarfach czepka r y c . 9. Szlak jest t a m asyme­ t r y c z n y m w y c i n k i e m części przybrzeżnej czepka k u r p i e c k i e g o . (Być może, k o b i e t a puszczańska rzeczywiście w t e n sposób zużytkowała d a w n y czepek, t y m bardziej, że dalszy ciąg szarfy jest d o s z t u k o w a n y i obszyty inną koronką). Jednak i haft na głównej części czepka n i e jest zwią­ zany z j e j r o m b o i d a l n y m kształtem. Stanowi, j a k gdyby wycinek z koronki skomponowanej w pasy — ś 1 а к i . Część środkowa, najszersza, s t a n o w i oś s y m e t r i i . Następne pasy kończą z u ­ pełnie niespodziewanie, często także asymetry­ czne, poszczególne, luźne m o t y w y . T a k samo t r u ­ dno jest zrozumieć myśl h a f c i a r k i w zakończeniu tej p a r t i i haftu asymetryczną gałązką. Inaczej już i dużo prawidłowiej rozwiązana jest k o m p o z y c j a czepka z r y c . 10. M o t y w na siarfie s t a n o w i logicznie zamkniętą całość budowaną 51 I �świadomie z uwzględnieniem zwężania się pola zdobionego, czego w y r a z e m są t r z y malejące g w i a z d y . Część główna, choć jeszcze złożona z wycinków pasów, jest w zwężających się r o ­ gach zakończona s a m o d z i e l n y m m o t y w e m k w i a t ­ k a w wazonie i wreszcie w i a t r a c z k a . Najdokładniej j e d n a k możemy zaobserwować uniezależnienie się o d d a w n y c h k o n c e p c j i k o m ­ p o z y c y j n y c h z czepka z k a c u r e m na czepku ślac h e c k i m z r y c i n y 11. T u , n i e t y l k o m o t y w na siarfie t w o r z y zamkniętą całość, zrośniętą z kształ­ tem płaszczyzny, ale i na części głównej j e d y n i e środek pozostał w y c i n k i e m ze szlaku. Reszta s t a n o w i t a k j a k na siarfie kompozycję wytłu­ maczoną kształtem m a t e r i i i wyobraża k w i a t e k , przypominający popularne w hafcie koszul z i e l e i gwiazda. N i e d b a l e w y k o n a n y zygzak w s a m y m rogu, w s k a z u j e raczej na niecierpliwość h a f c i a r k i , aniżeli sens zamknięcia całości. T a nie­ dokładność i pośpiech m i m o w o l i nasuwają po­ równanie z późniejszym, o przekwitających for­ mach, haftem k o s z u l miejscowego s t r o j u kobie­ cego. Kończąc n a t y m u w a g i o hafcie czepców k u r ­ p i o w s k i c h zdaję sobie sprawę z w i e l u braków i niedociągnięć. W i n n o się b o w i e m wyśledzić i c h pełną linię rozwojową w układzie, r o z b u d o w i e motywów i i c h przeobrażeniach. T r u d n o jest jednak pokusić się o jakąś wyczerpującą analizę na podstawie t y c h 9 okazów, z których zaledwie czepek z r y c . 9 posiada dokładną metrykę ) . W y ­ raźna l i n i a rozgraniczająca chronologicznie t y l k o o b y d w i e g r u p y czepców, p o z w a l a sądzić, że r a ­ czej w czepkach szlacheckich winniśmy znaleźć następny etap r o z w o j o w y . Tymczasem n i e w i ­ d z i m y t u n o w y c h motywów, które b y wzbogaciły haft. Z n a j d u j e m y t a m natomiast mniejszą subtel­ ność k r e s k i (można b y t o tłumaczyć cieńszym, czy g r u b s z y m tiulem), powiększenie motywów, zastąpienie k r e s k i przez płaszczyznę i gęstsze wypełnienie płaszczyzn, p r z y daleko mniejszej staranności w y k o n a n i a . W s z y s t k i e te m o m e n t y wykazują wyraźną analogię do l i n i i r o z w o j o w e j haftu n a koszulach k o b i e t puszczańskich omó­ w i o n y m w numerze 2 «Polskiej Sz t u k i Ludowej». H a f c i a r s t w o na t i u l u przepada nagle, razem z za­ rzuceniem czepka w s t r o j u k o b i e c y m . K i e d y cze­ pek przestał być częścią składową s t r o j u świą­ tecznego k o b i e t y i stał się j e d y n i e s y m b o l e m w czasie obrzędu weselnego, wystarczył stary czepiec b a b k i , p r z e c h o w y w a n y «na śmierć», a wypożyczany w t y c h u r o c z y s t y c h c h w i l a c h . Obecnie jeszcze wyjątkowo uda się natrafić w niezniszczonych domach puszczańskich na dawne czepki zarzucone n a strychu, a czepki z k a c u r e m istnieją j e d y n i e w e w s p o m n i e n i a c h starych ludzi wygasającego p o k o l e n i a . 5 PRZYPISY czorowa" ') A r t y k u ł t e n został n a p i s a n y g ł ó w n i e n a p o d s t a w i e z b i o r u czepków, z e b r a n y c h r o w a n y c h bezinteresownie '-') N a terenie I n s t y t u t o w i do Puszczy Białej, K u r p i o w s k i e j tworzyła n i b y r o g i » (str. 21). Starsze k o b i e t y n a Puszczy opracowania. twierdzą, że c h u s t k i d o czepka z k a c u r e m b y ł y specjalne, duże z bogatą frendzlą, p o d z i e l o n e n a c z t e r y różnej b a r w y wyodrębniają pola. się d w i e g r u p y t e r e n o w e , które różnią się całym szere­ giem przejawów k u l t u r o w y c h , co objawia się także *) Salinówką nazywają dotychczas kobiety miękką, wełnianą chustkę w ż y w y c h b a r w a c h : c z e r w o n e j , żej określić, g d y n a t e r e n i e g r u p y O s t r o w s k i e j n i e udało zielonej, szafirowej się natrafić n a czepiec h a f t o w a n y , j e d y n i e ż y j e zróżnicowane barwą, t o szlak miały przeważnie on we cach z g r u p y Pułtuskiej twierdzą, że b y ł i d e n t y c z n y . cor, n a s u w a się s k o j a r z e n i e z nazwą c h u s t e k к а с о г o- l u b pomarańczowej. O i l e b y ł y one jedna­ k o w y . C h u s t k i te jeszcze teraz można spotkać n a Pusz­ czy. Noszone są jedynie w d n i świąteczne czy uro­ czyste. ) Rozważając trudną d o z r o z u m i e n i a nazwę k a c u r czy k a 5 ) Był o n h a f t o w a n y i n o s z o n y przez A n n ę Rakowską z W i e - w у с h n a M a z u r a c h P r u s k i c h , o c z y m pisze K a r o l M a l - lątek N o w y c h około 1915 r o k u . C z e p e k t e n j a k o p o c h o ­ lek dzący z k o ń c o w e j fazy występowania i c h w s t r o j u k o ­ w s w e j książce «Plon, c z y l i dożynki n a Mazurach», O l s z t y n 1946. M ó w i o n t a k : « M ę ż a t k i nosiły n a głowach b i e c y m Puszczy może być jednocześnie przykładem ostat­ c z e p k i białe, związane p o d brodą» i d a l e j «Chustka „ka- nich form haftu na tiulu. Zdjęcia fotograficzne czepków kurpiowskich nr 1—11 wykonał Stefan'Deptuszewski 52 puszczańskie w s t r o j u . Jeśli c h o d z i o h a f t n a t i u l u , t r u d n o j e s t t o b l i ­ w s p o m n i e n i a c h s t a r y c h k o b i e t . Oglądając h a f t n a czep­ 3 (t. j . pięknego k a c z o r a ) zawiązana n a d czołem i ofia­ przez ob. W . Modzelewską �КУРПЁВСКИЕ Т Ю Л Е В Ы Е Ч Е П Ч И К И . В Курпёвской пуще, находящейся на север от Варшавы, во время каёмки вышивки, обрамляющей нижнуто часть чеппа с кацуром» обряда «очепин» (после замужества) женщины получали тюлевые являются подражением покупному кружеву, которым чепчики, вышивка тюль, что является моментом, определяющим отношение народного отдельно для которых двух хетского» чепчика. рассмотрена видов: чепчика в с настоящей статье «кацуром» и «шля­ Как на характерную черту вышивки актор обшивался искусства к посторонним элементам. Сравнивая курпёкскую вы­ шивку на давнишнем чепце с «кацуром» и более поздним «шля­ укавынает на ее простоту, выражающуюся в том, что ее богатство хетским» чепцом, автор приходит к выводу, что композиция сего и изящество достигались исключительно последнего не шла по линии требований новой формы, но пере­ обычным продеванием нитки при помощи строчки: через отдельные дырочки тюля с применением небольшого количества вышивальных мотивов, несена была с давнишних форм без согласования их с новыми условиями. Эта черта, а также отсутствие новых элементов по­ :!ИГзаков, мельничного крыла, звезды, состоящей из нескольких казывают, что кругов, цветка и петли. Эти элементы повторялись в ритмиче­ прогресса и развития, но представляет собой упадочную форму, ском укладе, изменялись в своей пропорции, а также менялось которая, впрочем, уже исчезла, также как и чепец с «кацуром». их направление и расположение. Автор замечает, что «шляхетский» чепец не является выражением мотивы BONNET DE TULLE, DES KURPIE Dans l a f o r e t des K u r p i e a u n o r d de V a r s o v i e , l e s o i r des d u b o n n e t «matou» i m i t e n t l a d e n t e l l e f a i t e a l a m a c h i n e noces d o n t o n b o r d a i t l a t u l l e ; chose q u i c o n s t i t u e r a i t u n a p p o r t les jeunes epousśes etaient rituellement coiffees d ' u n b o n n e t de t u l l e d o n t les b r o d e r i e s o n t ete s p e c i a l e m e n t au t r a i t e e s dans cet a r t i c l e . O n d i s t i n g u e le b o n n e t p o p u l a i r e et les elements s t r a n g e r s . C o m p a r a n t l a b r o d e r i e «matou» donnśes p e r m e t t a n t de p r e c i s e r le raport entre l'art d u b o n n e t « n o b l e » . L ' a u t e u r donnę c o m m e t r a i t c a r a c t e r i s t i - «Kurpie» q u e de cette le b o n n e t « n o b l e » de date p l u s r e c e n t e l ' a u t e u r a r r i v e a l a broderie u n point o b t e n a i t u n effet m e l a n g e unique, avec lequel on de richesse et de finnesse. employant zigzag, u n nombre moulin a vent, limits de etiole motifs a plusiers de q u i est l e p l u s a n c i e n broderie: circonferences, ne s'est p o i n t p l i e e a u x e x i g e n c e s d'une n o u v e l l e s'adapter a u x c o n d i t i o n s n o u v e l l e s . Ce t r a i t d i s t i n c t i f a i n s i q u e le m a n q u e d'elements r h y t m i q u e s de ces e l e m e n t s e n c h a n g e a n t l e u r s p r o p o r t i o n s d e m o n t r e n t q u e le b o n n e t et l a d i r e c t i o n de l e u r s a l i q u e m e n t s . L ' a u t e u r f a i t r e m a r q u e r ni developpement que les m o t i f s de l a b o r d u r e b r o d e e de l a p a r t i e i n f e r i e u r e reste d i s p a r u e c o m m e le b o n n e t «matou». TULLE KURPIE I n t h e K u r p i e forest n o r t h o f W a r s a w i t was the custom t h e B r i d e at t h e e n d of t h e m a r r i a g e festivity, The author remarks bordering the l o w e r that v a t i o n h e l p s to e x a m i n e the «tabby» cap a n d t h e « n o b l e » cap. and T h e a u t h o r r e m a r k s t h a t t h e c h a r a c t e r i s t i c t r a i t of t h i s em­ b r o i d e r y is i t s s i m p l i c i t y . T h e richness design one t y p e is a c h i e v e d passing with only a n d fineness o f t h e of p o i n t , j u s t b y the thread t h r o u g h the singular eye-lets o f the tulle. Very nouveaux ni progres de d e c a d e n c e d u foreign t h e designs of the p a r t of the «tabby-сар» machine-made as r e g a r d s ne marque CAP in article, separately «noble» et n'est q u ' u n e f o r m e w i t h a t u l l e cap, t h e e m b r o i d e r y of w h i c h has b e e n t r e a t e d the present forme, et q u ' e l l e et t o u t s i m p l e m e n t s u i v i les m o d e l e s anciens sans f l e u x r o n s et a j o u r s o u r l e s . O n m u l t i p l i a i t les c o m b i n a i s i o n s to « c a p » avec c o n c l u s i o n q u e l a c o m p o s i t i o n de l a b r o d e r i e de ce d e r n i e r O n passait u s u e l l e m e n t le f i l a t r a v e r s les m a i l l e s d u t u l l e en d u b o n n e t «matou» embroidery imitate the lace u s e d t o t r i m t h e t u l l e , a n d t h i s elements. the r e l a t i o n b e t w e e n The author compares obser­ popular art the K u r p i e e m b r i o d e r y o n t h e m o r e a n c i e n t «tabby-сар» w i t h t h e l a t e r «noble» one a n d a r r i v e s to t h e c o n c l u s i o n t h a t t h e c o m ­ p o s i t i o n o f t h e e m b r o i d e r y of t h e s e c o n d o n e d i d n o t f o l l o w t h e l i n e of t h e e x i g e n c y taken from the older of t h e n e w f o r m , b u t w a s s i m p l y forms without adaptation to new conditions. T h i s f e a t u r e a n d t h e l a c k of n e w e l e m e n t s s h o w that the w i n d - m i l l , the m a n y - c i r c l e d star, t h e f l o w e r , a n d t h e e y e l e t . few embroidery-designs «noble-сар» develop­ These elements m e n t , b u t is o n l y a p a s s i n g f o r m w h i c h i n d e e d has a l r e a d y w i t h change are m u l t i p l i e d are used: the zigzag, the i n r y t h m i c a l arrangements of p r o p o r t i o n a n d d i r e c t i o n of a l i n e m e n t . shows no tendency o f progress and d i s a p p e a r e d as w e l l as t h e «tabby-сар». 53 t � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94f05a58a25feac554cca43bc9adc934.pdf 5f8b8c106d2d0d8c6eafeb53d28107ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4908 Title A name given to the resource "Obliviscere".O pokusie zapomnienia i dylematach reprezentacji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.90-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJCIECH MICHERA do wiszącego na ścianie diagramu. Ważnym uzupeł­ n i e n i e m tej m n e m o - t e c h n i k i są robione p o l a r o i d e m Obliviscere i opatrywane podpisami zdjęcia - ludzi, z którym się 0 pokusie zapomnienia lie - ona też kogoś straciła. Pomoże, bo współczuje"), spotyka („Teddy - nie wierz w jego kłamstwa", „Nata­ przedmiotów 1 dylematach reprezentacji („mój samochód") i miejsc („hotel, w którym mieszkam"). Najważniejsze jednak informacje (a jest to też k l u ­ czowa informacja w m o i m streszczeniu f i l m u ) Shelby zapisuje pro memoria na własnym ciele. W pierwszej c h w i l i dziwi nas (budzi w nas po-dziw, thauma) piękna Nieprawdziwa Nie wsiadłaś jest moja na okręt z pięknymi Nie weszłaś nigdy do Troi grafia t y c h n o t a t e k ; później zobaczymy, że bohater opowieść, (wcześniej) wykonał je w profesjonalnym salonie tatu¬ ławami, ażu. U r o d a tej kaligrafii - zwłaszcza w scenie, gdy k u ­ warownej. Stezychor, Palinodia sząca N a t a l i e (piękna C a r r i e - A n n e Moss), rozpina 1 mężczyźnie koszulę i spoglądając jednocześnie w lustro czule bada p a l c a m i epigrafy pokrywające jego tors Zacznę tak, j a k Christopher N o l a n w filmie - podkreśla erotyczną taktylność zapisanych słów. Me­ mento - o d k o ń c a h i s t o r i i ; czyli - zacznę o d tego wła­ Odwrócona czasowo konstrukcja f i l m u sprawia, że śnie f i l m u . staje się o n dla widzów (dokładnie tak, jak dla samego bohatera jego codzienne życie) serią zagadek typu: „prawda czy fałsz?". Przeszłość każdego zdarzenia ma t u 4 utworu status równie niepewny, co w n o r m a l n y m świecie przy¬ niejako palingenetycz- szłość - rozpoznawana w trybie przewidywań i przypusz­ Zapowiedzią palintropicznej k o n s t r u k c j i (zapowiedzią o charakterze n y m ) jest pełniąca w n i m funkcję prologu albo na­ czeń. Zresztą dla widza uczestniczącego w seansie filmo­ główka pierwsza scena - t r i k o w o puszczona o d tyłu do w y m 'przeszłość' jest t u 'przyszłością'. O t o więc w kolej¬ przodu. Cały b o w i e m f i l m tworzą zachodzące na siebie nych, następujących po sobie scenach, obserwujemy co¬ i k o l e j n o odchylane, coraz wcześniejsze fałdy historii. raz wcześniejsze wydarzenia, czyli najpierw - działania, W t e n sposób, niczym w p a l i n d r o m i e , kresem (gr. jakie Shelby podejmuje opierając się na swoich zapiskach i celem (telos) f i l m u , a zarazem źró­ (wykonanych przez siebie, ale wypartych z żywej pamię- eschaton, peirar) dłem (pege) i logicznym początkiem (arche) wszystkich opowiedzianych w n i m zdarzeń (oglądanych wcze¬ śniej, ale chronologicznie późniejszych), okazuje się to, co zobaczyliśmy (nie rozumiejąc) w p r o l o g u . 2 Bohater f i l m u , L e o n a r d Shelby (Guy Pearce), jest byłym d e t e k t y w e m ubezpieczeniowym, co jasno też określa jego obecne powołanie: poszukuje o n prawdy, jaką kryją ślady przeszłości. Prawdę tę uosabia tajem¬ niczy Johnny G., bandyta, który (rzekomo) zabił żonę Shelby'ego. To tragiczne wydarzenie z przeszłości oka­ leczyło też samego d e t e k t y w a : cierpi o n na „szczegól­ ną przypadłość", m i a n o w i c i e zanik pamięci krótko¬ trwałej. N i e jest to typowa amnezja. Jak sam ciągle każdemu powtarza (powtarza, bo nie pamięta, że już o t y m mówił): w i e , k i m jest, w i e , co kiedyś (przed wy¬ p a d k i e m ) robił, teraz jednak niczego nie p o t r a f i zapa¬ m i ę t a ć dłużej niż k i l k a m i n u t . N i e rozpoznaje n o w o poznanych miejsc, ludzi, a podczas dłuższej rozmowy zapomina, o d czego się zaczęła. M i m o tej ułomności (jest to swoista 'śmierć pamię­ ci'), bolesna 'pamięć śmierci' (ukochanej żony) nie pozwala m u zrezygnować z poszukiwań. Posługuje się w n i c h szczególną protezą, mającą zastąpić zwykłą pa¬ mięć: prowadzi na bieżąco (póki to jeszcze możliwe) precyzyjny system n o t a t e k , zapisane zaś k a r t k i , owe hypomneumata, 3 albo nosi przy sobie („marynarka mu¬ Guy Pearce w filmie Memento si mieć przynajmniej sześć kieszeni"), albo przyczepia 90 �Wojciech Michera »OBLIVISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI Carrie-Anne Moss i Guy Pearce w filmie Memento ci, a zatem w owej chwili już „zewnętrznych"), „wypowia­ postacie bardzo się różnią, w y m o w a samych filmów dając się" niejako w trybie całkowicie o d n i c h zależnym; jest zaskakująco p o d o b n a ; n a w e t jeśli u braci W a ­ następnie - rzeczywiste przyczyny i okoliczności, w jakich chowskich cała już rzeczywistość staje się 'zapisem' owe interpretowane p o t e m „źródła" powstawały. (graficznym p r o g r a m e m k o m p u t e r o w y m ) , wymazują¬ W t e n sposób 'prawda' (gr. etymon) poddana zosta­ c y m i zastępującym prawdziwą 'pamięć'. W o b u wy¬ je n a użytek widza swoiście „etymologicznej" weryfika­ padkach w i r t u a l n i e wykreowane złudzenie (pozosta¬ cji: przez odtworzenie p i e r w o t n e j , źródłowej postaci wiające n a ciele człowieka jeśli nie tatuaż, t o stygma- danego działania-„wyrażenia". I wprawdzie d e t e k t y w tyczny ślad po technologicznych przewodach łączą¬ próbuje dodać sobie otuchy, mówiąc, że t o „wspo¬ cych go niegdyś z maszyną) p o t r a f i skutecznie wieść n a m n i e n i a są zawodne, bo t o tylko interpretacje" rzeczy¬ pokuszenie - jest bardziej ponętne niż realny świat. wistych wydarzeń, w śledztwie zaś o f a k t a c h zawsze I j a k L e o n a r d Shelby z Memento wybiera kłamstwo mówią precyzyjnie sporządzone n o t a t k i (w języku fe¬ (pisma) p o t o , b y poczuć się szczęśliwszym, t a k też n o m e n o l o g i i powiedzielibyśmy, że stanowią one „zo¬ w Matriksie biektywizowane m e d i u m wyrażające sens") - za każ¬ Nebuchadnezzar (a zatem jeden z „przebudzonych", Cypher - jeden z buntowników ze statku d y m razem wszystkie jego w n i o s k i okazują się drama¬ którzy w y d o b y c i z k o m p u t e r o w e j „Matrycy" zdołali tycznie fałszywe. odzyskać prawdziwą świadomość-pamięć) - dopuszcza Morał filmu? Zgodny z tytułem: memento! Jak się się zdrady (wobec towarzyszy i „prawdziwej" rzeczywi­ wydaje, historia ta opowiada o dramatycznej niemoż¬ stości), ulegając pokusie p o w r o t u do stanu letargicz- ności zastąpienia 'żywej' pamięci j a k i m k o l w i e k , choć¬ nej niepamięci (gr. lathesthai - o d lethe), by i najdoskonalszym systemem graficznej n o t a c j i . czystą, digitalną rozkosz (kuszący smak w i n a i wy¬ oznaczającej kwintnej kolacji). A l e t o przecież nie wszystko: finałowa scena („re- Co ciekawe (ciekawe w porównaniu t y c h dwóch pryza" przedstawiająca jeszcze raz - t y m razem wyczer¬ wydarzenie zapowiedziane w ekspozycji) bardzo o d m i e n n y c h , j a k mogłoby się wydawać, p o d ujawnia inną, bardziej szokującą prawdę: dowiadujemy n i e m a l każdym względem filmów), nie tylko Carrie¬ pująco - się oto, że bohater podjął wówczas świadomą decyzję - A n n e Moss, ale i grający Cyphera Joe Pantoliano po­ (choć szybko p o t e m zapomnianą; n a co przecież jed¬ jawia się też w Memento, n a k w t y m krótkim momencie przytomności właśnie li¬ E d w a r d G a m m e l l - postać w opowieści N o l a n a zupeł­ jako 'Teddy', czyli John czył), nieodwołalną zatem decyzję wejścia w kuszący nie kluczowa. D l a Schelby'ego jest o n zarazem stałym świat pozoru: „Czy okłamuję sam siebie, żeby czuć się łącznikiem z zapominaną systematycznie realnością, szczęśliwym? W t w o i m przypadku Teddy - zrobię t o " . ale także - „podrzuconym" samemu sobie celem kolej¬ A zatem raczej: Obliviscere, nego fikcyjnego dochodzenia ( k o l e j n y m J o h n e m G . ) . „zapomnij"! Konstata­ cja, zachęta bądź przestroga. B o t r u d n o oprzeć się po¬ Te zbieżności obsadowe o b u obrazów f i l m o w y c h , kusie zapomnienia, „zapomnienia się", tej perswazyj¬ przy jednoczesnym i c h bardzo b l i s k i m następstwie cza¬ nej sile (peitho) wykreowanego sztucznie - za p o m o c ą sowym, nie wydają się przypadkowe. Przeciwnie, moż¬ „sztuki" - pozoru (doksa) i sprytnego łudzenia na sądzić, że stanowią świadomą grę reżysera, który za (apate). p o m o c ą tego środka wyrazu filmowego, konstruując swoistą, pozanarracyjną relację „intertekstualną", podsuwa w i d z o w i właściwe jego zdaniem tło kontek¬ C a r r i e - A n n e Moss - podstępna N a t a l i e : pamięta­ m y j ą przede wszystkim jako T r i n i t y z wcześniejszego stowe, sugerując t y m samym istnienie pewnej interfe¬ o r o k f i l m u Matrix. W p r a w d z i e te dwie grane przez nią r e n c j i ideowej o b u utworów. 91 5 �Wojciech Michera O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI •OBLWISCERE znośny i doprowadzający go do aktów desperacji nad¬ Memento m a szczególną siłę przypominania o i n ­ nych filmach. to wszyscy i n n i (podob¬ coś z f i l m u V i n - nie jak w Memento osamotniony Shelby) za każdym ra¬ cenzo N a t a l i Cube (transponowanego w wymiar czaso­ zem budzą się z pamięcią gruntownie wyczyszczoną, 6 Jest t u coś z Matriksa, miar pamięci. W Dniu świstaka w y ) , coś z A n t o n i o n i e g o (jak w Powiększeniu: odkrywa¬ „zresetowaną" - pozbawieni świadomości, że to, co ro¬ nie prawdy zarejestrowanej przez samego siebie w tek- bią i mówią (z p u n k t u widzenia Connorsa i widzów ście-obrazie; jak w Zawód oglądających f i l m ) , już się wielokrotnie zdarzyło. P h i l reporter: eksperyment ze świadomą modyfikacją własnej tożsamości); z pewno¬ Connors (nawiasem mówiąc: telewizyjny specjalista o d ścią wiele z wyobraźni D a v i d a Lyncha (precyzyjna za¬ prognozowania gadka kryminalna, mająca gęstą konsystencję snu-nie- j ą c (dosłownie!) wydarzenia jednego dnia, badając nie¬ -snu, rozwidlającego ścieżki wnioskowania, możliwe jako tkwiący w n i c h potencjał, zagęszcza cały świat do znaczenia i tożsamości bohaterów), a także Greena- w y m i a r u tej czasowej celi - waya (przede wszystkim, ale nie tylko, owa 'gramatolo- wprawdzie (jednodniową), ale za to absolutną, wręcz giczna' body-art, narzucająca skojarzenie z P i l l o w B o o k ) . boską pamięć (mówi do A n d i e M a c D o w e l l , prowoka¬ 7 budując krótkotrwałą cyjnie żartując: „Jestem bogiem"). Jako szczególnie wydajny k o n - t e k s t interpretacyjny przychodzi m i jednak na myśl słynny Dzień pogody), w nieskończoność prze-rabia- świstaka Pierwszy zatem, Shelby - stara się przeniknąć utka¬ H a r o l d a Ramisa z 1993 r. Już prosta analiza struktural¬ ną z niepamięci zasłonę świata, jednak pismo i graficz¬ na ujawnia uderzające podobieństwo o b u obrazów - na m n e m o t e c h n o l o g i a jeszcze gęściej osnuwają poszu¬ polegające na znaczącej współ- i lustrzanej rozbieżno¬ kiwaną prawdę, w zamian podsuwając fałszywe (pseu- ści. Można powiedzieć dea) i mylące ( apate), c h o ć przecież kuszące i przeko¬ (wspominając nauki Levi- -Straussa o m i c i e ) , że m a m y t u do czynienia z d w o m a symetrycznymi wobec siebie w a r i a n t a m i tej nujące (peitho) wątki tego śledztwa. samej D r u g i , C o n n o r s - dzięki nadzwyczajnej konden¬ w istocie h i s t o r i i . sacji żywej pamięci, bez wsparcia żadnej „zewnętrz¬ To nie przypadek zatem, że r y t m o b u opowieści n e j " t e c h n o l o g i i archiwizującej doświadczenia, bez określa powracająca z m o n o t o n n ą regularnością scena n i e p r z y d a t n y c h w jego szczególnej sytuacji n o t a t e k przebudzenia bohatera w p o k o j u h o t e l o w y m : utkwił o n l u b zdjęć (a jako członek ekipy telewizyjnej m a do t u niczym Odyseusz u Kalypso, i niczym też władca Ita¬ dyspozycji kamerę telewizyjną z o p e r a t o r e m ) , coraz k i nostalgicznie płacze z tęsknoty za d o m e m . Tymcza¬ lepiej wszystko rozumie i w efekcie rezygnuje z do¬ sem powrót, nostos, jest niemożliwy; z różnych jednak tychczasowego życia, wygodnego, ale w istocie pełne¬ powodów. O ile w Dniu świstaka, go pozorów. k u rozpaczy główne¬ go bohatera, każdego ranka rozpoczyna się zawsze t e n W pierwszej h i s t o r i i wszystko (zapomniane) wzięło sam dzień, 2 lutego, i wszystko w nieskończoność się się ze straty ukochanej kobiety. W h i s t o r i i drugiej - do powtarza (z czego jednak n i k t poza n i m nie zdaje sobie zdobycia ukochanej sprawy), to dla bohatera Memento prowadzi. przerażająca jest kobiety wszystko (pamiętane) właśnie absolutna nie-powtarzalność i brak wszelkiej k o n t y n u a c j i : każdy dzień jest zawsze pierwszy, pokój hotelowy zaś - k o m p l e t n i e nieznany i pozbawiony wspomnień lub i n n y c h wyróżniających go cech. W precyzyjnie skonstruowanej intrydze f i l m u Me¬ mento jedno się nie zgadza: bohater, który o d c h w i l i 8 Jeśli zatem L e o n a r d Shelby cierpi na niedobór pa¬ tragicznego w y p a d k u niczego p o n o ć nie mięci (dotyczącej tego, co aktualne), to P h i l Connors pamięta, o j e d n y m przynajmniej nie zapomina nigdy: właśnie (Bill M u r r a y ) przeciwnie: o d ludzi, z którymi się spoty­ o swojej „przypadłości", o t y m , że jest człowiekiem cier¬ ka w miasteczku Punxsutawney, różni go właśnie nie- piącym na zanik pamięci. Bez tego k o m p r o m i s u w psy¬ chologicznej charakterystyce postaci a n i L e o n a r d Shelby nie byłby w stanie w j a k i k o l w i e k sensowny spo¬ sób interpretować pozostawionych samemu sobie pi¬ semnych instrukcji, a n i Christopher N o l a n (bez tej choćby tak w i o t k i e j osnowy) zapleść logicznej intrygi. W zamyśle reżysera zresztą łagodzić tę niekonse¬ kwencję ma zapewne powracający wątek związany z tatuażem na lewej dłoni Schelby'ego: Remember Sammy Jenkins. Jenkins to człowiek ze świata przeszło¬ ści, sprzed w y p a d k u , który cierpiał rzekomo na podob¬ ny zanik pamięci krótkotrwałej. Jego właśnie historię Schelby opowiada (w n o r m a l n y m już porządku chro¬ nologicznym) Teddy'emu podczas k o l e j n y c h rozmów telefonicznych, traktując ją też jako klucz pamięciowy Joe Pantoliano w filmie Memento pozwalający m u zrozumieć własną sytuację. 92 �Wojciech Michera •OßLIVISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI N a j m n i e j zresztą jest t u ważna kwestia psycholo­ * * * gicznego prawdopodobieństwa przedstawionych oko­ liczności. C a ł ą konstrukcję - z k l u c z o w y m w opowie­ Idealną teraźniejszością w świadomości człowieka ści psychologicznym pojęciem „pamięci krótkotrwa­ wydaje się nieskończenie krótka, krótsza niż mgnienie ł e j " - wypada uznać przecież za coś więcej niż tylko oka, c h w i l a zmysłowego spostrzeżenia. A l e j a k uczy kliniczny opis jakiejś rzadkiej choroby. To raczej, j a k E d m u n d Husserl (w Wykładach sądzę, miara, modulus, wnętrznej obrazowy m o d e l , który dzięki świadomości czasu) 9 z fenomenołogii we­ nie da się oddzielić spo­ zastosowaniu r e d u k c j i (liczby elementów) i uwydat­ strzeżenia („impresji") o d tego, co spostrzeżeniem już n i e n i a ( i c h skali) wyodrębnia istotne cechy tego, co nie jest, a co natychmiast po n i m następuje: „Do ' i m ­ absolutnie najważniejsze, a co zwykliśmy określać jako presji' w sposób ciągły dołącza się - jako jej modyfika­ conditio humana. I oczywiście t o właśnie Shelby (a nie cja - pierwotne przypomnienie (primäre i n n e postacie, ludzie zdrowi i cieszący się dobrą pamię¬ albo, j a k powiedzieliśmy, retencja". cią) k o n s t r u o w a n y jest w filmie jako m o d e l o w y wzo¬ Erinnerung) „W sensie idealnym zatem spostrzeżenie (impresja) rzec człowieczeństwa. byłoby tą fazą świadomości, która konstytuuje czyste I n t e r p r e t a c j a f i l m u ( i nie t y l k o tego przecież) wy¬ «teraz», a przypomnienie wszelką inną fazą [tego] kon¬ maga szczególnej uwagi, podobnej do tej, która towa¬ t i n u u m . A l e t o jest właśnie tylko idealna granica, coś rzyszy oglądaniu t r i k o w y c h , d w u - z n a c z n y c h rysun¬ abstrakcyjnego, co nie może istnieć samo dla siebie." ków, kodujących za p o m o c ą t y c h samych kresek d w a O w o przypomnienie retencyjne (jak t o mówi Husserl: niezależne, alternatywne wyobrażenia. W portrecie złączone ze spostrzeżeniem niczym warkocz k o m e t y Z y g m u n t a Freuda w y d a t n y nos zamienia się nagle z jej głową) jest zatem częścią „naoczności" i uczestni¬ w nagą, przeciągająca się kobietę, kiedy indziej czy w związanej z nią poznawczej oczywistości. - piękna dziewczyna, po odwróceniu rysunku, okazuje Bohater f i l m u Memento się szpetną staruchą. Podobnie w konturze postaci Le­ nie jest więc pozbawiony pamięci „najkrótszej", określonej przez Husserla jako onarda Shelby'ego, nakreślonym przez reżysera, przy „pierwsza", „pierwotna" czy też „retencjonalna". Żyje o d r o b i n i e wysiłku - jeśli zdołamy przełączyć zakres w owej poszerzonej teraźniejszości, n a którą składa się naszego postrzegania („królik czy kaczka?" - pyta spostrzeżenie (teraźniejszość idealna) oraz bezpośred¬ - dostrzeżemy n i o po niej następująca i w istocie nie dająca się ana¬ wiele mówiącą, wartościową poznawczo karykaturę litycznie oddzielić retencja (a także, współtworząca nas samych. otoczkę czasową spostrzeżenia 'protencja', czyli ocze­ Ernst G o m b r i c h w Sztuce i złudzeniu) Jeśli zatem chcemy wyjść poza pierwszy, oczywisty, k i w a n i e ) . Problem Shelby'ego dotyczy (jeśli przyjąć realistyczno-psychologiczny w y m i a r f i l m u , w a r t o za¬ kategorie Husserla) drugiego rodzaju pamięci - przy¬ stanowić się raz jeszcze, czym jest ów niezwykły defekt p o m n i e n i a 'wtórnego' (sekundäre dręczący bohatera, a także ta niedługa chwila, gdy nownego' przytomnie k o n t a k t u j e się o n ze światem zewnętrz¬ angielskim oddawane jest słowem n y m . L u b raczej: czym jest owa przytomność właśnie - (Wiedererinnerung), Erinnerung), l u b 'po¬ które w tłumaczeniu recołłection. O w o 'drugie przypomnienie' nie jest już złączone t a k u l o t n a , że wydać się może nie tyle pamięcią, ile bezpośrednio nadzwyczaj przedłużoną teraźniejszością. uobecnia się samodzielnie. Dzięki n i e m u właśnie m o 93 ze spostrzeżeniem i w świadomości �Wojciech Michera • OBLWISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI żemy „powtórzyć" w myślach to, co przeminęło, a za¬ ma zawsze dla Husserla, kiedy w ogóle się n a d n i m za¬ t e m (nawet jeśli przeminęło niedawno) już nie jest te¬ stanawia, charakter d u p l i k a t u , któremu jako «odbiciu», raźniejszością, lecz przeszłością. Wszystko w n i m - pi¬ «szacie», «sukni», «powłoce», «osadowi» doświadczeń sze Husserl - „ jest takie samo j a k spostrzeżenie i pier¬ - czy jakichkolwiek i n n y c h metafor Husserl t u używa - w o t n e przypomnienie, a przecież nie jest to spostrzeże¬ nie przysługuje i c h «autentyczność»". nie i pierwotne przypomnienie". wyrazu - między poprzedzającym język źródłowym, ży¬ Jest warstwą w y m doświadczeniem (percepcja, doznanie, pragnie¬ I n n a jest również jego wartość poznawcza. Zauwa¬ ża b o w i e m autor Wykładów...: 12 nie) a przekraczającym go ideałem czystych, racjonal¬ „Godna uwagi różnica zachodzi też w odniesieniu do oczywistości przypo¬ n y c h i także niejęzykowych struktur l o g i c z n y c h . m n i e n i a pierwotnego i wtórnego. To, co uświadamiam smem - rozumianym jako techniczny duplikat języka - 13 Zpi- sobie retencjonalnie, jest, j a k widzieliśmy, absolutnie jest oczywiście jeszcze gorzej (sam Husserl, co podkreśla pewne. A l e j a k mają się sprawy z dalszą przeszłością? Klaus N e l l e n , pragnąc zapewne zredukować dramatycz¬ [ . . . ] Możliwe są t u zatem [w sferze pamięci wtórnej - ny rozziew między myślą a jej technicznym zapisem, po¬ W M ] błędy, które swe źródło mają w o d t w o r z e n i u sługiwał się pismem stenograficznym). j a k o t a k i m " [podkr. W M ] . Poznawcza rola języka - a także materialnej jego D l a Husserla (mówiąc w niezbędnym t u uproszcze¬ artykulacji, innej niż dźwiękowa (jeśli można tak po¬ n i u ) źródłem 'pewności' jest spostrzeżenie. L u b inaczej: wiedzieć) - pewność doświadczenia poznawczego bierze się z ta¬ i z n a t c h n i e n i a M a r t i n a Heideggera) radykalnie prze- k i c h wartości, jak „pierwotność", „źródłowość", „orygi¬ formułowana: w zdolności mówienia w i d z i się coś wię¬ n a l n o ś ć " (origo, źródło). Właściwa jest i m b o w i e m apo¬ cej niż tylko jeden pośród w i e l u i n n y c h atrybutów dyktyczna oczywistość, naoczność żywej obecności. człowieka (wtórny wobec myślenia). Jak pisze Paul R i - Wszystko też, co nas o d źródła oddala, jest kłopotliwym coeur (w 1970 r o k u ) : „Mowa zajmuje szczególne miej¬ dodatkiem, poznawczą sce w egzystencji ludzkiej, skoro okazuje się funkcją, przeszkodę, wymagającą stosownych przeciwdziałań, która nie w c h o d z i w skład i n n y c h , ale umożliwia i c h redukujących jej negatywny (czyli wszelki) wpływ. l u d z k i charakter". Dotyczy to nawet postrzegania: zniekształceniem i stanowi została o d czasów Husserla (za sprawą „Rzeczy przez nas oglądane, słyszane, dotykane są Pierwotne jest zatem prezentujące spostrzeżenie, wyobraźnia zaś (re-prezentująca, od-twarzająca to, co p r z e d m i o t a m i już z r y t y m i p r z e z n a s z j ę z y k minęło, co było teraźniejszością w przeszłości) - wtór¬ Nasze postrzeżenia są n a p i ę t n o w a n e na. A ponieważ z „żywego teraz" nie da się wyekstra¬ słownym h o w a ć czystej, dziewiczej percepcji, „impresji" (zawsze strzeganiu coś w rodzaju f r a z o w a n i a , frazowania b o w i e m towarzyszy jej - jak warkocz komecie - pamię¬ w świecie, coś sprawiającego, iż cała ciowa retencja), Husserl przesuwa granicę 'źródłowej wszelkie zmysłowe przedmioty są przejęte przez zna- oczywistości' między d w a typy przypomnienia: reten¬ czenia". cję a przypomnienie drugie, wtórne, rekolekcyjne i re¬ p r o d u k c y j n e : między retencję i wyobraźnię. [...]. znaczeniem [ . . . ] . Można by powiedzieć, że jest w po¬ zmysłowość, 14 Z d a n i e m Ricoeura owo „frazowanie", językowe w swej istocie, odnosi się też do ludzkiego gestu. Przy¬ 10 'Przypomnienie wtórne' j a w i się więc jako poznaw¬ kładem, j a k i przywołuje w t y m miejscu Ricoeur, jest cza przeszkoda. Z tego p u n k t u widzenia przypadłość, wytwarzanie krzemiennego narzędzia przez człowieka na jaką cierpi Shelby, można by uznać wręcz za meta¬ pierwotnego: „narzędzia ludzi p i e r w o t n y c h są z pew¬ forę m e t o d y fenomenologicznej: oto realizuje się po¬ nością czymś współczesnym m o w i e , sprawiając, że każ¬ stulat redukcyjnego p o w r o t u do źródłowej oczywisto¬ dy nasz gest został niejako przejęty przez mowę, jest ści „rzeczy samych": pojawia się szansa na opis czyste¬ w niej artykułowany do tego stopnia, iż antropolodzy go przeżycia: wolnego o d wcześniejszych, reproduko¬ - j a k L e r o i - G o u r h a n dla przykładu - pisząc o geście w a n y c h w pamięci doświadczeń. N a czym zatem polegał błąd detektywa? Otóż, my¬ śląc nadal w kategoriach fenomenologicznych, prze¬ szkodą musiała być pokusa „pisma" - t e c h n i k i mającej stanowić uzupełnienie n a t u r a l n e j , żywej pamięci. A l e - wykraczając już poza te kategorie - można też uznać, że porażka bohatera filmowego eksperymentu ujawnia naiwność fenomenologicznej wiary w możliwość doko¬ n a n i a takiej r e d u k c j i „bytu" do objawiającego się świa¬ domości czystego „sensu". 11 D l a Husserla przeszkodą na drodze do „czystego znaczenia" i p i e r w o t n e j , logicznej prawdy jest już język Memento, r e i . Christopher Nolan i gramatyka. „Albowiem język - pisze Klaus N e l l e n 94 �Wojciech Michera •OBLWISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI rzaniu, jest b o w i e m ucieleśnioną (w ruchach) mową. Takie p o j m o w a n i e języka - jako nieredukowalnego czynnika, frazującego postrzeganie i „gestowanie" obce jest oczywiście fenomenologii, odwołującej się do żywej, i n t e n c j o n a l n e j świadomości. 16 Ricoeur jednak nie zajmuje się w gruncie rzeczy samym „arte-faktem", „artykułem", czyli wy-artykułowanym za p o m o c ą gestu narzędziem (jak się wydaje, dla owego pasma gestu, ja¬ ko pasma frazy - pomyślanego radykalnie, niejako „pantomimicznie" - nie jest nawet konieczna fizyczna, „kamienna" obecność „produkowanego" przez paleoli¬ tycznego łowcę narzędzia). C o zatem z k r z e m i e n n y m arte-faktem? Czy nie na¬ leży widzieć w n i m zapisu owej sekwencji gestów, reje¬ strującego j ą niczym p r y m i t y w n a płyta gramofonowa? A l e może coś więcej: czyż nie o n właśnie, techniczny wytwór - a nie t y l k o „świadomość" wykonawców jest szczególnym nośnikiem uogólnionej pamięci kul¬ turowej? Inaczej mówiąc - jest o n nie t y l k o rejestracją dopełniającą t e n konkretny, wytwórczy gest, ale też materializacją ogólnej wiedzy, k u l t u r o w y m wzorcem, poprzedzającym logicznie i określającym samą możli¬ wość owej powracającej frazy l u d z k i c h gestów, a także weryfikującym jej poprawność. D o sporu o logiczne pierwszeństwo między źródłowym-vs-frazowanym „sensem" a ekspresyjnym-vs-frazującym „ językiem" włącza się zatem trzeci, zewnętrz¬ ny wobec świadomości element. Jeśli chcielibyśmy jeszcze raz odwołać się d o t e r m i n o l o g i i Husserla, naj¬ bardziej przydatne, j a k się wydaje, byłoby „świadomości obrazowej" - W Wykładach pojęcie Bildbewusstsein. z fenomenologii wewnętrznej mości czasu „świadomość obrazowa" świado­ (bildbewusstsein) pojawia się niejako m i m o c h o d e m (par. 2.28) - jako negatywny składnik d e f i n i c j i przypomnienia wtórne¬ go, czyli pamięciowego uobecnienia przeszłości. Hus¬ Guy Pearce w filmie Memento serl pisze zatem: „Trzeba jeszcze rozważyć, do jakiego g a t u n k u należy t o uobecnienie, o którym tutaj jest i mowie u ludzi p i e r w o t n y c h , będą mówić o określonej mowa. syntezie gestualnej, gdy przy analizie k a m i e n i a ciosa¬ w przypadku świadomego odwzorowania obrazowego nego będą wykazywać, że ociosanie tego k a m i e n i a za¬ (malowidło, popiersie, i t p . ) , nie w c h o d z i w grę." kładało pewną liczbę związanych ze sobą gestów i t o pasmo gestu jest j a k pasmo f r a z y " . Reprezentacja przez p o d o b n y o b i e k t , j a k Świadomość obrazowa - „Malowidło, popiersie, i t p . " - wyprowadza pamięć poza obszar świadomości. 15 Ciosanie określonego narzędzia krzemiennego jest W obrazie malarskim n a przykład, który oglądamy powtarzalną sekwencją gestów, które n i e t y l k o coś w galerii, powstałym w bliższej l u b dalszej przeszłości, produkują, ale też „frazują". S ą ( t o już moje własne dostrzec możemy co najwyżej ślad, zapis, uzewnętrz¬ skojarzenie) niczym skodyfikowane r u c h y aktora w te¬ nienie pamięci malarza, który coś kiedyś widział l u b atrze azjatyckim; są techniką, zatem umiejętnością sobie wyobrażał. M y - możemy studiować t e n obraz, określoną k u l t u r o w o i tak też, jako tradycja, j a k język ale przecież nie jako pamięć naszej własnej, przeżytej (a nie t y l k o jako „sens" - t u t a j : użyteczna przydatność przeszłości. 17 wytworzonego za i c h pomocą narzędzia) przekazywa¬ To przywołane i o d razu porzucone przez Husserla n ą . W t y m znaczeniu wszelka t e c h n i k a (techne) zawsze pojęcie - rozumiane jako i n n a „pamięć", wykraczająca jest m n e m o - t e c h n i k ą . poza obszar świadomości, czyli poza retencję i rekolek¬ Ricoeur mówi zatem o kształtującym, „frazującym" cję - odegrało znaczącą rolę w kształtowaniu się myśli geście, który nie wyczerpuje się w skutecznym w y t w a - Jacques'a Derridy, w jego rozprawie z fenomenologicz95 �Wojciech Michera » O B L I V B C E R E O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI n y m p r y m a t e m poznawczym „żywej o b e c n o ś c i " i „na­ ocznej oczywistości". 18 D e r r i d a , j a k w i a d o m o , wszyst­ W y m o w a f i l m u Memento k o odwraca, całą tę logikę doświadczenia poznawcze­ nie jest jednoznaczna. M a m y w n i m niewątpliwie do czynienia z radykalną go wraz z jej n i e c h ę c i ą do „zewnętrzności" (logikę „su­ krytyką „pisma" jako ( m n e m o ) t e c h n o l o g i i , która wy­ p l e m e n t u " ) , kwestionując źródłową wyłączność spo¬ pierając żywą pamięć fałszuje (wirtualizuje) rzeczywi­ strzeżenia i przenosząc p u n k t ciężkości w stronę pa¬ stość. Możemy j e d n a k też uznać, że „szczególna przy­ mięci - pierwszej, drugiej, ale także - tej „trzeciej". padłość" Schelby'ego m a charakter wzorcowy i doty­ Wspólnym b o w i e m korzeniem r e t e n c j i i re-prezentacji czy w istocie nas wszystkich. A wówczas znika wpraw¬ jest jego zdaniem: „ m o ż l i w o ś ć p o - w t ó r z e n i a [ré­ dzie nadzieja, wszelka nadzieja, n a możliwość wyzwo¬ ślad lenia pétition] w w jego najogólniejszej znaczeniu najbardziej postaci, uniwersalnym, możliwość, się z więzów „technologicznego złudzenia" (i w t y m sensie obraz t e n różni się na przykład o d Ma- która musi nie tylko zamieszkiwać czystą aktualność triksa), teraźniejszości, ale także j ą tworzyć za sprawą samego też „normalność", z jej zwykłą, nie sprawiającą po¬ r u c h u różnicości [différance], znawczych problemów pamięcią. szość] w p r o w a d z a " . który w nią [w teraźniej­ ale zarazem - bardzo problematyczna staje się Dramatyczna ambiwalencja pamięci i (pokusy) za¬ 19 p o m n i e n i a , skojarzona w filmie Memento R u c h „różnicości" (albo „różni", w polskiej litera¬ z techniczną différance) n o t a c j ą i „pismem" - t r a k t o w a n y m „graficznie", j a k można t u chyba rozumieć (niech znawcy D e r r i d y wy¬ obraz, w y k o n y w a n y m przez bohatera n a własnym cie¬ turze występują oba te tłumaczenia słowa baczą tę definicyjną profanację) jako nadwerężenie lo¬ le, uwikłanym w namiętność i śmierć - przywołuje g i k i „obecności", która t r a c i możliwość uzasadniania bardzo bogate konteksty k u l t u r o w e . Wśród n i c h naj¬ oczywistej toż-samości (oczywistości bycia-sobą „po ważniejszy wydaje się wątek platoński. Wydaje się prostu") za sprawą „ frazującej" (że użyję tego obcego wręcz, że f i l m Christophera N o l a n a potraktować moż¬ Derridzie określenia) pamięci. D l a Husserla, j a k wie­ na jako ilustrację, l u b nawet symulację Sokratesowej my, t e n wkład pamięci (podobnie j a k języka), t e n k r y t y k i pisma jako „lekarstwa n a p a m i ę ć " „osad doświadczeń", stanowił przeszkodę w d o t a r c i u 274-275). A l e t y m zagadnieniem wypadnie zająć się do istoty rzeczy (skoro cała prawda zawiera się w źró¬ osobno. (Fajdros 21 dłowej impresji, a błędy „swe źródło mają w odtworze¬ n i u jako t a k i m " ) . Teraz jednak, jeśli podążamy śladem Derridy, można powiedzieć, że dostęp d o rzeczywisto¬ ści poznawanej w prezentującym spostrzeżeniu otwie¬ Przypisy 1 ra się właśnie dzięki re-prezentującemu przypomnie¬ Tłumaczenie Jerzego Danielewicza. Słowa Stezychora (VII/VI w. przed Chr.), cytowane przez Platona w Fajdrosie, dotyczą He­ n i u . Ze poznanie z konieczności jest zawsze roz-pozna- leny. Palinodia: odwołanie pieśni. n i e m . Ze nigdy nie da się wypreparować czystego „sen¬ ouk estin etymos logos houtos su" z „ faktyczności" świata, b o nic, żaden „tekst", nie oud' ebas en neysin eusselmois oud' hikeo pergama Troias istnieje poza k o n - t e k s t e m . I że ów k o n - t e k s t nadcho¬ 2 dzi spoza sfery świadomości - jest „świadomością ob¬ razową" (bildbewusstsein), cie źródła jako też kresy przykre", panton pegai kai peirata. Tł. Je­ „faktycznością", którą na- - p o t y k a m y jako „zawsze-już" istniejącą, rzego Łanowskiego. stanowiącą 3 w a r u n e k i zasadę wszelkiego po-wtórzenia i roz-poznania, ponadindywidualną teratura, opr. Tadeusz Komendant, Warszawa 1999, s. 306 n . 4 W istocie konstrukcja ta jest jeszcze bardziej złożona, bowiem wy­ odrębnione czarno-białą tonacją zdjęć sekwencje rozmów telefo¬ m e n t a c j i - pamięcią kulturową. S a m ą kulturą. Zywio- nicznych toczą się zgodnie z własnym, niezależnym porządkiem. łem antropologicznym. 5 D e r r i d a tak podsumowuje swoją książkę Głos i fe­ nologii Husserla Na temat hypomneumata zob. Michel Foucault, Sobąpisanie, tł. M . P Markowski, w tegoż: Powiedziane, napisane. Szaleństwo i li­ („quasi-transcendentalną"), „zarchiwizowaną" l u b też poddaną procesom sedy¬ nomen. Wprowadzenie Hezjod w Theogonii (738) pisze o Tartarze: „wszystkiego w świe­ Na temat intertekstualności zob. Ryszard Nycz, Tekstowy świat. Poststrukturalizm a wiedza o literaturze, Kraków 2000, s. 83 do problematyki znaku w fenome­ 6 z r o k u 1967: „Nie w i e m y już zatem, Pomijam t u nawet aż nadto oczywiste podobieństwo filmu Nolana do opowieści, także literackich, z odwróconym biegiem czy to, co prezentowało się zawsze jako p o c h o d n a l u b narracji. Tylko dwa przykłady: filmowy - Nieodwracalne Gaspa- przekształcona re-prezentacja prostej prezentacji, jako ra Noe, z roku 2002; literacki - opowiadanie Alejo Carpentie- «uzupelnienie», «znak», «pismo», «ślad», nie «jest», ra Powrót do ziarnka, ze zbioru Wojna czasu, Guerra del tiempo (Warszawa 1974, tł. Kalina Wojciechowska). w sensie koniecznie, ale w n o w y sposób a-historycz7 n y m , «starsze» niż o b e c n o ś ć i system prawdy, starsze Dylemat reprezentacji obrazowej powraca w wielu filmach Greenawaya, takich choćby jak Brzuch architekta, Kontrakt ry¬ niż «historia». «Starsze» niż sens i zmysły: niż źródło¬ sownika. Należy też wspomnieć (bo na wyczerpujące wyjaśnie¬ w o prezentująca naoczność, niż aktualne i pełne spo¬ nie brak t u miejsca), że wymowa ideowa aktu pisania na ludz¬ strzeżenie «rzeczy samej», niż widzieć, słyszeć, doty¬ kim ciele jest w Pillow Book zupełnie inna niż w Memento. kać, zanim nawet d o k o n a się rozróżnienia n a i c h 8 „Każdy dzień jest pierwszy, jeśli nie pamięta się poprzedniego" - «zmysłową» dosłowność i metafizyczną inscenizację mówi cierpiąca na zaniki pamięci bohaterka najnowszego filmu w całej h i s t o r i i f i l o z o f i i " . Clauda Leloucha Piano Bar (cytuję z pamięci). 20 96 �Wojciech Michera • OBLWISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI Edmund Husserl, Wykłady z fenomenologii wewnętrznej ufundowaniu logicznych treści na wyrażeniach językowych, fe¬ świado­ mości czasu, tł. Janusz Sidorek, Warszawa 1989. Poglądy Hus­ nomenologia opiera te ostatnie na sile intencjonalności, która serla przedstawiam t u w sposób radykalnie uproszczony. Na te­ jest pierwotniejsza od języka i łączy się ze «świadomością» jako mat Husserlowskiej koncepcji czasu zob. np.: Maurice Merleau¬ taką". Por. też Derrida (Głos i fenomen): „Husserl [...] chciał -Ponty, Fenomenologia percepcji, tł. M Kowalska i J. Migasiński, niewątpliwie zachować pierwotnie niemą, «przed-wyrażenio- Warszawa 2001 (rozdział Czasowość, wą» warstwę przeżycia" (s. 26). s. 431 n.); Krzysztof M i ­ chalski, Logika i czas. Próba analizy Husserlowskiej teorii sensu, Trzeba jednak wspomnieć (i z braku miejsca - tylko wspo¬ Warszawa 1988 (rozdz. 3.); Jacques Derrida, Głos i fenomen, tł. mnieć), że po latach Husserl zrewiduje swój pogląd na temat Bogdan Banasiak, Warszawa 1997. bildbewusstsein - w rozprawie na temat Pochodzenia Geometrii Paris (1937). Stwierdzi tam, że właśnie „zapis" pozwala przekroczyć 1967, s. 72). Dlatego też Husserl przeciwstawia się poglądowi istotną słabość indywidualnej pamięci, tę mianowicie, że jest Por. Derrida, Głos... (1. wyd.: La voix et le phénomène, Brentana, który twierdził, że także pierwsza pamięć ma charak¬ śmiertelna. Pismo, jako uzupełnienie pamięci, umożliwia jej ter wyobrażenia. przekazywanie kolejnym pokoleniom i kumulację, stając się wa¬ Por. Vincent Descombes, To samo i inne. Czterdzieści pięć lat fi­ runkiem możliwości powstania takiej na przykład dyscypliny, tł. B. Banasiak i K. Matuszewski, jak geometria. Wstęp Derridy do (własnego tłumaczenia) Po¬ lozofii francuskiej (1933-1978), chodzenia Geometrii jest pierwszym dziełem tego francuskiego fi¬ Warszawa 1997, s. 94 n . lozofa, w którym w jasny już sposób zarysowuje swoją koncep¬ Klaus Nellen, „Język" i „świat przeżywany" w myśli Husserla, w: Świat przeżywany. Fenomenologia i nauki społeczne, cję „pisma" (Introduction, w: E. Husserl, Lorigne de la géométrie, Z. Krasno- dębski i K. Nellen (red.), Warszawa 1993, s. 130. Zob. też Der­ Paris 1962). rida, Forma i znaczenie. Uwagi o fenomenologii języka, w tegoż: Pi­ Zob. Bernard Stiegler, Derrida and technology: fidelity at the limits smo filozofii, tł. B. Banasiak, s. 109-128 of deconstruction and the prothesis of faith, w: Tom Cohen (red.), Paul Ricoeur, Husserl i Wittgenstein o języku, tł. M . Drwięga, Jacques Derrida and the Humanities, Cambridge 2001, zwł. s. „Principia" X V I - X V I I , 1997, s. 59-69 244. Paul Ricoeur, Struktura a znaczenie w mowie, tł. Stanisław Ci­ Derrida, La voix et le phénomène, chowicz, w tegoż: Egzystencja i hermeneutyka, Warszawa 1985, s. i podkreślenie własne - W M . Por. Głos..., wyd. cyt., s. 113). Por. 276 (podkr. - W M ) Stiegler, s. 242-43. s. 75 (wyjątkowo tłumaczenie Tamże, s. 277. Ricoeur odwołuje się tu do pracy André Leroi- Derrida, Głos..., wyd. cyt., s. 173-174. -Gourhan Le geste et la parole. Powołuje się na nią także Derri­ Uwagi dotyczące filmu Memento miały być krótkim, jedno-dwu da w rozważaniach na temat (arche) pisma (O gramatologii, tł. stronicowym wprowadzeniem do tekstu na temat „pokusy zapo¬ B. Banasiak, Warszawa 1999, wyd. oryg. De la grammatologie, mnienia" u Hezjoda i Homera. Ponieważ jednak rozrosły się one Paryż 1967) ponad właściwą miarę, przynaglany też czasem, skorzystałem z uprzejmej sugestii Redaktora Naczelnego „Kontekstów", by Pisze Ricoeur: „Kiedy Husserl stwierdza, że wszelka świadomość czegoś, że wszelka świadomość jest świadomo¬ „wstęp" t e n opublikować niezależnie. Pozostało kilka śladów ścią intencjonalną, stara się umieścić znak wraz z jego dynami¬ wcześniejszego zamierzenia, m . i n . motto, pierwsze zdanie, jest świadomością ką o wiele niżej niż mowa w powszechnej właściwości - można a także uparcie wtrącane i - wobec słabo uzasadnionej przydat¬ by rzec niemal - życia, w każdym razie życia świadomości, któ¬ ności - wyglądające pretensjonalnie pojęcia greckie. Nie usuną¬ re daje się wykryć w postrzeganiu, które daje się wykryć w dzia¬ łem tych błędów, licząc, że życzliwy Czytelnik znajdzie dla nich łaniu, i ta moc znaczenia czegoś ulegałaby artykulacji nie tylko usprawiedliwienie w artykule, jaki ukaże się w następnym nu¬ na poziomie mowy, ale także na poziomie o wiele niższym niż merze pisma. mowa, zwanym antepredykatywnym, który jest czymś uprzed¬ Pragnę przy tej okazji podziękować Mateuszowi Damięckiemu, n i m w porządku życia wobec aktu nadawania predykatów studentowi Akademii Teatralnej w Warszawie, za wytrwałą za¬ przedmiotom dyskursywnym." (Struktura..., s. 285. W innym chętę, która skłoniła mnie do obejrzenia filmu Christophera zaś miejscu czytamy (Ricoeur, Husserl..., wyd. cyt. s. 61): „Po Nolana. 97 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03829ff62c0f3dfa3976112e01419c24.pdf 5bd005f6b17f7cfc28709b0e630abd74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:635 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:583 Title A name given to the resource Wspólnota wiejska w Wietnamie Południowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.253-284 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM Jednym z problemów najczęściej podejmowanych w literaturze etno­ graficznej jest przemiana kulturowa, powstawanie nowych wartości i no­ wych rozwiązań społecznych w strukturach tradycyjnych pod wpływem bodźców zewnętrznych. Bodźce wywołujące te przemiany bywają różnego rodzaju, najczęściej zaś ograniczają się do gospodarczych i administra­ cyjnych przedsięwzięć władz kolonialnych lub nowoczesnej państwowości własnej. Jak dotąd jednak nie znany był w praktyce etnografów przy­ padek społeczeństwa tradycyjnego biorącego udział — w znacznym stop­ niu aktywnie — w wieloletniej wojnie, znajdując się w stałym kontakcie z przeciwnikiem o całkowicie odmiennej kulturze. Wietnam Południowy stanowi od 1945 r. do dziś arenę gwałtownej, można by rzec brutalnej, agresji zewnętrznej wobec układu społecznego, który w nikłym jedynie stopniu zapoczątkował uprzednio proces przekształcania się. W czasie kolonizacji francuskiej, trwającej krócej niż jedno stulecie, wieś wiet­ namska była poddana infiltracji gospodarki towarowej i zaawansowa­ nych metod produkcji w mniejszym jeszcze stopniu niż Лр. kolonie angielskie tego rejonu geograficznego. W warunkach takiego układu społeczno-gospodarczego nastąpiło stopniowe zaangażowanie całego niemal kraju w walkę zbrojną. Wstrząs, jaki lata walki przyniosły wsi południowowietnamskiej, wydaje się nie mieć sobie równego w znanej historii społeczeństw trady­ cyjnych. Zbadanie jego konsekwencji należy jednak odłożyć na czas, kiedy będzie mogła nastąpić względna stabilizacja po zakończeniu wojny. Najistotniejszy ze względu na skutki społeczne będzie niewątpliwie okres od 1961 г., charakteryzujący się nasileniem działań i przystąpieniem do walki wojsk amerykańskich. Okres wojny wyzwoleńczej z Francją w la­ tach 1945—1954 dostarczył jednak również aktywnych bodźców pro­ cesowi przemiany kulturowej. Mimo iż działania militarne nie objęły wówczas całego terytorium i operowały mniej niszczącymi środkami, to poważne znaczenie miały rozpoczęte wtedy reformy społeczne, które �254 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ wniosły czynnik fermentu ideologicznego. Dla tego pierwszego okresu jednak nadal braknie poważniejszych opracowań . Niektóre zagadnienia interesujące etnografów podejmowane są także aktualnie przez nielicznych socjologów, głównie amerykańskich. Badania te, wycinkowe i z natury rzeczy mało reprezentatywne, służą —• zwłasz­ cza w ostatnim okresie — przede wszystkim planowaniu strategicznemu, pozostają zatem niedostępne ogółowi. W t y m ostatnim sensie mają one charakter pragmatyczny, jak i inne badania nad przemianami kulturo­ w y m i , tyle że służący innym celom. Wydaje się jednak, że dla nauki studia nad wojennym okresem w ostatnich dziejach wiejskiego społe­ czeństwa Wietnamu Południowego będą miały zasadniczo walor po­ znawczy, pozwalający wyjaśnić kilka interesujących problemów. Wśród' nich zaś głównie związane z organizacją wspólnoty wiejskiej i systemem władzy wiejskiej oraz z organizacją rodziny i jej aspektem kultowym. Są to bowiem zagadnienia, które do tej pory najbardziej interesowały bada­ czy, które uznano za najistotniejsze elementy struktury społeczeństwa wietnamskiego i które wydają się być płodne. 1 Pozostawiając na później właściwe poznanie roli, jaką trwająca wojna odegrała w kształtowaniu się nowych zjawisk we wsi wietnamskiej, można już obecnie wstępnie wskazać na kilka jej wybranych rezultatów. Wymienię je t u bez próby określania ich rozmiarów, zasięgu i znaczenia, wskazując jedynie na fakt powstania zjawiska istotnego społecznie. Nie­ które zjawiska mogą być trwałe i wywrzeć wpływ na dalszy rozwój kultury, inne zaś mają charakter czasowy, ale i ich aktualne oddziały­ wanie może być istotne. Wśród charakterystycznych zmian powstałych w wyniku wojny można więc podkreślić następujące: a. Zerwanie łączności ekonomicznej poszczególnych wiosek i całych obszarów z rynkiem krajowym. b. Przekazywanie nadwyżek na cele wojny bez uzyskiwania adekwat­ nego ekwiwalentu pobudzającego rozwój. c. Aktywizacja istniejących i powstanie nowych rzemiosł służących celom wojennym na terenach współpracujących z ruchem partyzanckim. d. Zakłócenie r y t m u gospodarczego i obrzędowego w wyniku stałego lub okresowego uczestnictwa części ludności w walkach oraz w wyniku bezpośrednich zniszczeń. e. Powstanie nowej formy więzi społecznej, solidarności typu ideowo-politycznego. f. Zmniejszenie roli tradycyjnych grup działających we wsi na rzecz 1 Pomocne w badaniach nad skutkami społecznymi pierwszego etapu wojny mogą być, również nieliczne, opracowania autorów nie będących etnografami, np. P. M u s , Vietnam, sociologie d'une guerre, Paris 1952. �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 255 wspomnianych więzi solidarnościowych oraz niekiedy na rzecz grup para­ militarnych. g. Występowanie obok tendencji integracyjnych także dezintegracyjnych, zwłaszcza w większych skupiskach ludzkich, czy w rejonach sąsiadujących z bazami wojskowymi. Ich wynikiem jest m. i n . wzrost przestępczości, rozluźnienie tradycyjnych zasad etycznych, pojawienie się nowych form zarobkowania związanych z obecnością obcych żołnierzy. Jest to źródło postaw indywidualistycznych, tworzących się w niespoty­ kanym wcześniej zakresie. Również dezercja z armii częściowo powiększa zasięg marginesu społecznego. h. Pojawienie się ostrych nieraz form regulowania wewnątrzwiejskich konfliktów płynących z naruszania solidarności oraz niekiedy z krzyw­ dzących stosunków własnościowych. i . Zachwianie tradycyjnego modelu władzy wiejskiej w wyniku aktywności zewnętrznych ośrodków decyzji w warunkach partyzanckich, dodatkowo zaś na terenach kontrolowanych przez rząd, w wyniku narzu­ cania funkcjonariuszy i ich płynności. j . Wzrost przestrzennej ruchliwości społecznej, zarówno mężczyzn zmobilizowanych, jak i ludności cywilnej, co osłabia więź terytorialną wsi. k. Ustępowanie partykularyzmu lokalnego przez wprowadzenie do świadomości chłopów koncepcji celu ogólnonarodowego i poczucia dumy narodowej przeciwstawionej obecności wojsk amerykańskich. 1. Formułowanie się nowych wyznaczników poczucia odrębności na­ rodowej wśród ludności stykającej się z żołnierzami obcymi, o najczęściej nieakceptowanym stylu bycia. ł. Uznanie dla wartości instrumentalnych cywilizacji technicznej poznawanej za pośrednictwem obserwacji urządzeń bojowych i pomocni­ czych armii. Względy obiektywne nie pozwoliły autorowi podczas pobytu w Wiet­ namie Południowym w roku 1966 przeprowadzić bliższych studiów nad aktualnymi zmianami w kulturze wsi wietnamskiej. Z tego też względu ograniczył się on w niniejszym artykule do skrótowego przedstawienia stanu wiedzy oraz własnych uwag o niektórych aspektach organizacji wspólnoty wiejskiej w Wietnamie, w nadziei, iż będzie to stanowiło wstęp do ewentualnego opracowania na temat funkcjonowania tej wspólnoty oraz rodziny w warunkach wojny oraz ich zmian w wyniku wojny. Autor starał się ograniczyć do terytorium Wietnamu Południowego, cha­ rakteryzującego się zresztą pewnymi odrębnymi cechami rozwojowymi w stosunku do północnej części kraju. Nie zawsze jednak było to możliwe i potrzebne, zwłaszcza przy omawianiu historii kształtowania się form tej instytucji. �256 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Wieś wietnamska powszechnie uważana bywa za bastion partykula­ ryzmu lokalnego, charakteryzujący się długą tradycją autonomii w sto­ sunku do ogólnokrajowej struktury władzy. Często za symbol izolacjonizmu służą gęste bambusowe płoty zwarcie otaczające zabudowania wiejskie odcinając członków wspólnoty od reszty świata. Cytuje się przy­ słowie: „Prawa cesarskie ustępują przed zwyczajami wsi". Podkreśla się siłę obserwowanego dziś jeszcze przywiązania do wsi rodzinnej u ludzi, którzy dawno z niej wyemigrowali, lecz nadal uważają ją za jeden ze środków identyfikacji własnej osoby. Z udziałem autorów europejskich, lecz nie bez natchnienia ze strony niektórych tradycjonalistycznie nasta­ wionych historyków wietnamskich, rodzi się koncepcja wsi jako tworuimpregnowanego na wpływy zewnętrzne i samowystarczalnego w zaspo­ kajaniu potrzeb materialnych, społecznych i duchowych. Powstaje prze­ konanie, że owemu izolacjonizmowi i niezmienności wsi naród wiet­ namski zawdzięcza zachowanie swej tradycji i jedności kulturowej, mimo wielowiekowego panowania Chin i powtarzających się okresów rozbicia dzielnicowego. Twierdzi się nawet, że polityczne podporządkowanie Wietnamu Chinom w okresie od I I w. p.n.e. do X w. n.e. nie wniosło zasadniczych zmian do kultury chłopskiej, która oparła się sinizacji . 2 Z drugiej znowu strony, nie widząc potrzeby przeczenia powyższym koncepcjom, uważa się często, że wspólnota wiejska w Wietnamie, a także inne cechy kulturowe, jak m. in. organizacja rodziny, instytucja ziem komunalnych, życie religijne, modyfikacja systemu pokrewieństwa, wpro­ wadzone zostały przez Chińczyków - . Świadczyć by za tym mogły ana­ logie w instytucjach i nazewnictwie oraz zaznaczająca się, także w innych przypadkach, skłonność społeczeństwa wietnamskiego do przystosowy­ wania się — początkowo przynajmniej zewnętrznego — do reform admi­ nistracyjnych, ingerujących często w różne sfery życia społecznego. Spór wokół wywodzenia instytucji wspólnoty wiejskiej z C h i n na­ trafia na poważną przeszkodę, jaką stanowi brak źródeł do historii spo­ łecznej Wietnamu przed inwazją chińską. Uznaje się w każdym bądź razie za pewne, że nastąpił już wówczas rozpad wspólnoty rodowej, istniejące zaś na terenie późniejszego Tonkinu i przylegających rejonów ! 4 5 2 J . B u t t i n g e r , The smaller dragon. A political history of Vietnam, New York 1962, s. 172—173, 108. M. R o u i l l y , La commune annamite, Paris 1929, s. 18 n. Zwolennikami miejscowego pochodzenia tej instytucji są m. in.: N g u y e n H u u K h a n g , La commune annamite, Paris 1946; A. I. M u с h 1 i n o w, Wietnamskaja sel'skaja obszczina (X w. — pierwaja polowina XIX w.), „Wostoczno-aziatskij etnograficzeskij sbornik", t. 2, A N SSSR, Trudy Institute Etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja, nowaja sierija, t. 73, Moskwa 1961. Nazwa Tonkin, nie posiadająca żadnej miejscowej tradycji na określenie obszaru geograficznego czy politycznego, została tu użyta incydentalnie. W dalJ 4 5 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 257 Chin twory polityczne — Van Lang, A u Lac i na koniec Nam Viet (w porządku chronologicznym) — były luźnymi organizacjami feudalnymi. Wioski stanowiły wówczas podstawową jednostkę lenna feudalnego i znajdowały się pod pełną (gospodarczą, administracyjną, polityczną oraz być może religijną) i dziedziczną kontrolą rodzin najniższego szczebla drabiny feudalnych panów lub członków rodziny w ł a d c y . Wieś przy­ puszczalnie była wówczas grupą lokalną zorganizowaną na bazie sąsiedz­ kiej, złożoną jednak z k i l k u wielkich rodzin powstałych w wyniku dezintegracji rodu . Jeszcze więc przed impaktem cywilizacji chińskiej musiał następować proces zespalania się mieszkańców wsi wokół pewnego integralnego systemu organizacyjnego, który nie pozostał bez w p ł y w u na późniejsze kształtowanie się wspólnoty wiejskiej. Tuż przed podbojem chińskim w I I w. p.n.e. zakończył się lub zbliżał ku końcowi ostatni etap formo­ wania się wspólnoty etnicznej W i e t n a m c z y k ó w , czemu towarzyszyło umacnianie się określonych instytucji kulturowych, które niekiedy prze­ trwały do czasów nowożytnych, jak np. kult ducha opiekuńczego wsi, ducha ogniska domowego itp. Mimo że nie mamy dokładniejszych danych o życiu wsi w okresie przedchińskim, czynione były jednak pewne próby wnioskowania na ten temat przy zastosowaniu metody porównawczej, jednak bez poważniejszych rezultatów . 6 7 8 9 szym ciągu artykułu stosuję nazwy pochodzenia miejscowego: Вас Bo (Północ), Trung Bo (Centrum) i Nam Bo (Południe) odpowiadające kolejno francuskim: Tonkin, Annam i Kochinchina. Nguyen Xuan D a o, Village government in Viet Nam. A survey of historical development, Saigon 1958, s. 9, aneks do: L . W. W o o d r u f f , The study of a Vietnamese rural community — administrative activity, vol. 2, Michi­ gan State University Vietnam Advisory Group (w dalszym ciągu w y s t ę p u j e jako M S U V A G ) , Saigon 1960 (powiel.). Patrz także В u 11 i n g e r, op. cit., s. 76. Por. M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 222-223. Miało to miejsce w okresie brązu, nazwanym dla terenu Indochin kulturą Dong Son, której odpowiadała tzw. trzecia wielka migracja ludów z terenu płd. Chin do Azji płd.-wsch. Substrát rasowy tej migracji stanowili mongoloidzi, którzy zetknęli się w dorzeczu Rzeki Czerwonej z melano-indonezyjskimi ludami tzw. drugiej wielkiej migracji. Na bazie tego zetknięcia nastąpił proces etnoge­ nezy Wietnamczyków (zwanych także Vietami). Niektórzy przypuszczają, że pro­ ces ten rozpoczął się w c z e ś n i e j , jeszcze na terenach położonych na południe od Jangtsakiangu, zamieszkiwanych w I tysiącleciu p.n.e. przez ludy m. in. indone­ zyjskie, znane w kronikach chińskich jako „sto plemion Yueh". Zakończenie formowania się etnosu wietnamskiego bywa niekiedy przesuwane na I tysiąclecie n.e., czyli okres panowania chińskiego; por. B u t t i n g e r , op. cit., s. 94. M. in. Masparo, który doszukiwał się analogii u spokrewnionych etnicznie z Wietnamczykami Muongów (lud żyjący na płd. od delty Rzeki Czerwonej, liczebność ok. 260 tys., zachował przeżytki organizacji feudalnej), podobnie zresztą jak zamieszkujących Wietnam P ł n . Tajów uznał za źródło informacji o wczesno5 7 3 9 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �258 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Nieuważni obserwatorzy europejscy nazywali niekiedy wspólnotę wiejską w Wietnamie „chłopską demokracją". Wittfogel zaś nadał takiej instytucji, występującej w państwach orientalnych, nazwę „demokracji żebraków" na podkreślenie względnej swobody układania wewnętrz­ nych stosunków w ramach wspólnoty, przy czym wspólnota jednak nie poprzestawała być częścią organizacji państwowej i od niej była uzależ­ niona. Państwo nie interesowało się w e w n ę t r z n y m życiem tej jednostki dopóki funkcjonowała ona sprawnie w całym systemie politycznym. Otóż właśnie w kontekście szerszej organizacji politycznej wspólnota wietnam­ ska nabiera nowego znaczenia. Gdy w I w. n.e., po zduszeniu rebelii miejscowych feudałów, Chińczycy centralizują stopniowo władzę w kraju, system rządów zbliżają do własnego modelu państwa biurokratycznego. W t y m modelu wartość dla władcy przedstawia już nie wasal feudalny z organizowanym przez siebie potencjałem gospodarczym i militarnym, lecz właśnie wieś dostarczająca trybutu pieniężnego w postaci podatków i ludzkiego w postaci pracy przymusowej (corvee) oraz rekrutów. Dzieje się to poprzez aparat urzędniczy, a więc niejako w bezpośrednim kon­ takcie z państwem. Taki układ stosunków wieś-państwo został z biegiem czasu wprowadzony w Wietnamie , a jego sprawnego działania prze­ strzegał szef wioski będący funkcjonariuszem administracyjnym. Ten sam układ wieś-państwo charakteryzował również następne etapy rozwoju historycznego. 1 0 J1 Tak więc wietnamska wspólnota wiejska została z początkiem naszej ery zdefiniowana w swojej funkcji zewnętrznej i taka pozostała w cza­ sach późniejszych. Płaciła podatki (główne źródło dochodów dworu, gdyż późniejsi mandaryni ani nobiles nie byli opodatkowani, nawet jeśli po­ siadali ziemie uzyskane od dworu za zasługi) oraz dostarczała żołnierzy i siły roboczej, czyli środków do wypełniania dwu zasadniczych funkcji państwa: 1) obrony rodziny panującej i dokonywania zaborów terytorial­ nych oraz 2) wykonywania centralnie planowanych prac w zakresie infrastruktury. feudalnym społeczeństwie płd. Chin. H . M a s p е г о , Étude sur la phonetique historique de la langue annamite, „Bulletin de l'École Francaise d'Extreme Orient", t. 12: 1912, s. 1—123; t e n ż e , L e Royaume de Van Lang, tamże, t. 18: 1928 nr 3. Por. także wstęp w pracy J . C u i s i n i e r , Les Muong, Paris 1948. К. A. W i t t f o g e l , Oriental despotism. A comparative study of total power, New Haven 1957, s. 126. Nazwa Wietnam (Viet-Nam) pojawia się dopiero w 1803 r. Chińczycy używali na określenie kraju dwu różnych nazw, z których najbardziej znana jest Annam — „spacyfikowane południe". Niepodległy Wietnam od X I w. uzyskał nazwę Dai Viet. Dla większej sprawności toku rozważań w artykule stosowana jest nazwa współczesna, niezależnie od okresu historycznego. 1 0 11 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 259 Zbliżone, choć nie identyczne świadczenia były również obowiązkiem wsi we wczesnym okresie feudalnym, lecz nie cechowała ich regularność ani też jednolitość form egzekwowania. W czasach przed inwazją chińską aktywniejszą rolę odgrywali przywódcy wielkich rodzin, którzy wchodzili w kontakt z suwerenem. Natomiast centralny system rządów uznawał za partnera wyłącznie całą wieś, nie zaś jej części składowe. Tak okre­ ślona przez relację ze światem zewnętrznym wspólnota stała się nową wartością, t y m bardziej że spełnianie nałożonych powinności wymagało pewnych, przystosowawczych przynajmniej zmian w jej organizacji we­ wnętrznej. W tej sytuacji można proponować uznanie za mało istotną dyskusji nad pochodzeniem (chińskim lub lokalnym) instytucji wspólnoty wiejskiej. Nie miejsce jej powstania jest bowiem istotne, lecz cel, jakiemu instytucja służy, i warunki, w jakich funkcjonuje. Zmiana ustroju p a ń ­ stwowego spowodowała przekształcenie jego elementów, również w w y ­ padku tych spośród nich, które — jak organizacja wiejska — przejęte zostały z poprzedniej formy ustrojowej . Upodobnienie ustroju chińskiej prowincji Wietnam do ustroju metropolii wywołało takiż sam skutek w odniesieniu do wsi. Wprowadzeniu centralistycznej władzy imperialnej towarzyszyły ele­ menty nadbudowy ideologicznej — przejęcie chińskiej koncepcji cesarza będącego synem niebios, pośrednikiem między ludźmi i światem nad­ przyrodzonym, głównym kapłanem, sędzią i panem (właścicielem) dóbr. Prywatnie posiadana część ziemi również uchodziła za dominium cesar­ skie, nawet jeśli cesarz występował tu tylko jako przedstawiciel sił nad­ ludzkich . Proces przyswajania kultury chińskiej stopniowo postępuje — adoptowana jest literatura, pismo, filozofia konfucjańska, niektóre ze­ społy obrzędowe (np. ślubne, pogrzebowe). Najważniejszą wszakże korzy­ ścią kontaktu z cywilizacją chińską było przejęcie technik rolnych, to znaczy radła płużnego z żelaznym ostrzem ciągnionego przez woły, oraz ulepszonych metod irygacyjnych 12 13 12 Mówię o zmianie ustroju p a ń s t w o w e g o w związku z powstaniem centra­ listycznego państwa, w którym aparat biurokratyczny zastąpił w a r s t w ę feudałów w transmisji władzy. Feudalny układ stosunków w ł a s n o ś c i o w y c h nie zanikł w epoce imperialnej (chociaż Wittfogel w cytowanej pracy twierdzi, że centra­ listycznie rządzone p a ń s t w a Wschodu, zwane przez niego społeczeństwami hydra­ ulicznymi, nie były feudalne). B y ł on jednak ograniczany administracyjnie i praw­ nie, choć niezależnie od tych ograniczeń struktura feudalna (oparta na bazie biuro­ kracji) periodycznie odżywała na nowo dominując w ustroju społeczno-gospo­ darczym. Nawet obecnie utrzymuje się w Wietnamie Północnym przekonanie, że „grunty nie są własnością ludzi, lecz królestwem podziemnego smoka". Agricul­ tural problems, ..Vietnamese Studies", nr 2, Hanoi 1964, s. 5. Do podboju chińskiego stosowano uprawę motykową. Irygację w ó w c z a s 1 3 1 4 �260 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Wittfogel doszukuje się współzależności pomiędzy zastosowaniem w Chinach sprzężajnej uprawy płużnej a odejściem od systemu wspólnej pracy pańszczyźnianej chłopów na polach publicznych (królewskich) w okresie dynastii Czou. Zakłada on, że indywidualna praca na małym polu umożliwiała lepsze wykorzystanie nowego narzędzia pracy . Jeśli zależność taka w warunkach chińskich istotnie zachodziła i jeśli jej istnienie było uświadamiane, tłumaczy to system nadzielania przez Chiń­ czyków ziemią wspólnot wiejskich w Wietnamie. Polegał on na przy­ znawaniu poszczególnym wielkim rodzinom ziemi prywatnej oraz całej wspólnocie ziemi komunalnej, a praktycznie państwowej, przeznaczonej do rotacyjnego podziału między członków . Rozróżnienie ziem prywat­ nych i komunalnych istnieje do dziś w Wietnamie i obowiązywało zawsze przy tworzeniu nowych wiosek '. Grunty komunalne pozostające w użyt­ kowaniu wspólnot były opodatkowane i stanowiły najważniejsze źródło wpływów podatkowych skarbu państwa. Przy okazji nasuwa się problem wymagający oddzielnego przebadania, a mianowicie, czy występuje związek między wprowadzeniem sprzężajnej uprawy płużnej oraz indywidualnej obróbki ziemi (niezależnie od sto­ sunku własności chłopa do niej i jej produktu) a powstaniem wspólnot wiejskich . Mogło bowiem być tak, że dopiero likwidacja wspólnej pracy pańszczyźnianej na polach feudała i wprowadzenie na to miejsce podatku od użytkowania przydzielonej ziemi stworzyły odpowiednie warunki do powstawania wewnątrzwiejskich zależności (chociażby przy rozdziale gruntów komunalnych czy przy ustalaniu indywidualnego wymiaru po15 16 17 18 również znano, jednak tworzone lokalnie sieci k a n a ł ó w były zbyt wątłe i nie stanowiły odpowiedniej bazy dla intensywnej uprawy. Chińskie pochodzenie radła w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Azji jest kwestionowane przez niektórych badaczy problemu. Np. A. Reszetow zebrał materiały (jeszcze nie opublikowane) mogące świadczyć o niezależnym pochodzeniu radła płużnego, a nawet o zapożyczeniu go przez Chińczyków południowych od pewnych mniejszości na pograniczu pld.-zach. Chin. 1 5 W i t t f o g e l , op. cit., s. 69. Dzielono w ó w c z a s ziemię na równe udziały po 90 таи (ok. 45 ha), które przypadały na w ł a s n o ś ć wielkim rodzinom (ho) jako tzw. tu dien. Pozostała część obszaru przeznaczana była na tzw. cong dien, ziemię komunalną należącą do państwa, które nakładało podatek za jej użytkowanie przez wspólnotę. Por. N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 11. Również w trakcie niedawnej praktyki tworzenia osad przesiedleńczych na terenach nieuprawianych władze Wietnamu Południowego wydzielały niekiedy grunty komunalne — cong dien. Por. Z. W. D u d n i k, Agrarnyj wopros w Jużnom Wietnamie, Moskwa 1964, s. 108. Te trzy zjawiska wystąpiły w Chinach w okresie dynastii Czou (lata 1027—256 p.n.e.), chociaż mniej wiadomo o względnej chronologii ich zachodzenia. Por. O. L a n g , Chinese family and society, New Haven 1946, s. 21. 1 6 1 7 1 8 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 261 datkowego), które wymagały stworzenia odpowiedniego schematu ich funkcjonowania i podtrzymywania. Dodatkowo, bardziej skomplikowany system kanałów nawadniających wymagał współdziałania użytkowników na szczeblu całej wsi, wykraczał więc poza system pomocy wzajemnej obowiązującej w grupie krewnych. Powstała w ten sposób sieć interakcji przekształciła istniejącą we wczesnofeudalnym okresie wieś ze zwykłej aglomeracji domostw i rodzin w powiązaną wzajemnie wspólnotę wiejską, w której kooperacja i współzależność była t y m intensywniejsza, i m licz­ niejsze stawały się zobowiązania do udziału w czynnościach wykracza­ jących poza potrzeby własnego gospodarstwa. Rozumując w ten sposób, zasadniczy etap kształtowania się i integracji wspólnoty można by przypisać czasom dominacji chińskiej w Wietnamie, t y m bardziej że wtedy właśnie państwo dostarczało mieszkańcom wsi aktywnych bodźców do działania na forum komunalnym. Jednym z tych bodźców •— wspomnianym już wcześniej — były zorganizowane odgórnie i egzekwowane przez aparat urzędniczy prace irygacyjne oraz komunika­ cyjne (drogi, kanały), które raz rozpoczęte absorbowały ciągle ze względu na konieczność konserwacji urządzeń i utrzymywania ochrony przeciw­ powodziowej. Zupełnie inny z kolei bodziec stanowił — i stanowi w pewnym sensie do dzisiaj — kompleks obrzędowy związany z kultem ducha opiekuń­ czego w s i . K u l t ten stanowił główną funkcję sakralną wspólnoty, kon­ centrując wokół siebie zasadniczą część życia społecznego jej członków. Mimo iż sam kult jest przypuszczalnie starszy od wspólnoty, stał się on w pewnym — może bardziej symbolicznym niż praktycznym — stopniu instrumentem kontroli cesarskiej nad wspólnotą. Zinstytucjonalizowanie kultu i nadanie mu jednolitej formy w całym kraju nastąpiło wskutek interwencji administracyjnej (już w niepodległym Wietnamie). Duch opiekuńczy musi uzyskać inwestyturę cesarską, zanim zostanie wpro­ wadzony do domu komunalnego i zanim zacznie sprawować funkcje opie­ kuńcze. Inwestytura taka w formie dokumentu cesarskiego wystawianego na wniosek wsi sama posiada cechy sakralne i jest czczona jako symbol 1 9 19 Dokładnie pochodzenie tego kultu nie jest znane, może on mieć pewien związek z wierzeniami totemistycznymi. Najczęściej na ducha opiekuńczego wy­ bierano znaną postać historyczną lub mityczną albo też osobę, która w s ł a w i ł a się czymś lokalnie (niekiedy nawet mógł to być czyn nieetyczny). Rzadko wybór padał na kobietę lub zwierzę. Funkcją kultu jest zapewnienie społeczności spokoju i dobrobytu. Miejscem kultu jest dom komunalny — dinh, który służy również celom publicznym. Por. A. L e r o i - G o u r h a n , J . P o i r e r, Ethnologie de 1'Union Francaise, t. 2, Paris 1953, s. 567—568; M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 270 n. Ten ostatni wiąże powstanie kultu ducha opiekuńczego z kultem przodka — założyciela wsi. �262 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ 20 ducha . Cesarz wprowadził hierarchizację duchów opiekuńczych i spra­ wując nad nimi władzę jako syn nieba stał się — jak powiada Nguyen Xuan Dao — najwyższym panem wszystkich wiosek w uzupełnieniu do cesarskiej funkcji władcy. Wieś co prawda kontynuowała starszy jeszcze zwyczaj zabiegania o protekcję całego zespołu duchów uznanych za opiekuńcze , jednak główne miejsce zajmował duch posiadający świa­ dectwo cesarskie. Samo istnienie departamentu obrzędów na dworze cesarzy wietnam­ skich — mimo iż było ono funkcją arcykapłańskiej roli cesarza — stwa­ rzało podstawy do ingerowania w obrzędowe życie wsi. Ceremoniał reli­ gijny układał się warstwowo. Większość obrzędów odprawianych przez cesarza na szczeblu państwowym powtarzana była na szczeblu wspólnoty przez jej funkcjonariuszy (np. składanie ofiar duchowi ziemi, obrzędy wyjścia w pole i zakończenia prac polowych itp.). Ingerencja państwa nie ograniczała się do sfery życia religijnego, lecz działała także w dzie­ dzinie obyczaju. Jeszcze władcy chińscy wprowadzili obowiązek przyjęcia chińskiego ceremoniału w niektórych obrzędach rodzinnych oraz pewnych elementów chińskiego stroju codziennego. W okresie niepodległości ko­ deks prawny Le (od nazwy dynastii panującej w X V w.) ustalił odrębnie dla każdej kategorii ludności wartość podarków małżeńskich wnoszonych rodzinie narzeczonej przez rodzinę młodego . 2 1 22 23 2 0 Dokument umieszczony jest w relikwiarzu, czymś w rodzaju tabernakulum, które przechowuje się niekiedy poza domem komunalnym. Podczas obrzędów relikwiarz ten jest uroczyście przenoszony w procesji do domu komunalnego, umieszczany na g ł ó w n y m ołtarzu i honorowany pokłonami. G . C . H i с к e у, Village in Vietnam, New Haven 1965, s. 225 n. N g u y e n X u a n D a o , op. cit, s. 15. Por. także M u c h l i n o w, op. cit., s. 271. H i с к e у opisując obrzęd can an, odbywający się w wiosce K h a n h Hau w 1958 г., kilkakrotnie wspomina o ofiarach i zabiegach magicznych skierowanych do „duchów opiekuńczych", „duchów m a n d a r y n ó w wojskowych" i „złych duchów", mimo iż ośrodkiem całej ceremonii był w ł a ś c i w y duch opiekuńczy wioski, mar­ szałek Nguyen Huynh Due. (op. cit., s. 227 п.). Patrz L e r o i - G o u r h a n , op. cit., s. 563. Przykłady takie można by mno­ żyć, m. in. edykty cesarskie ustalały sposób zajmowania miejsc przez uczestników ceremonii w dinh. Tradycja regulowania życia społecznego na drodze prawnej, kontynuowana w ciągu całej historii państwa, utrzymała się do dziś. I tak np. prawo małżeńskie obowiązujące w D R W zakazuje nadmiernych w y d a t k ó w w związku z odbywaniem obrzędów rodzinnych. W 1957 r. powstała konieczność ingerencji ministerstwa sprawiedliwości dla urtegulowania sprawy m a ł ż e ń s t w rozdzielonych w wyniku przeprowadzania reformy rolnej. Dopuszczono w ó w c z a s bigamię w okolicach, gdzie pozwalał na to zwyczaj. Patrz H o a n g V a n C h i , From colonialism to communism, London 1964, s. 217—219. Podobne zjawisko spotyka się również w ustawodawstwie Wietnamu Południowego (np. zakaz tań­ ców europejskich w czasach Diema). Nie zawsze nakazy lub zakazy prawne 21 2 2 23 �SŁAWOJ 203 SZYNKIEWICZ Inną formą regulowania wewnętrznego życia wsi, w t y m wypadku pośrednią, było wprowadzenie podczas panowania dynastii L y ( X I — X I I I w.) spisów ludności do celów administracyjnych, a zwłaszcza do ustalania podatku pogłównego i poboru rekruta . Spis obejmował męż­ czyzn zamieszkujących wieś i dzielił ich na 5 grup, z których najważ­ niejsza zawierała zdrowych ludzi w wieku od 18 do 60 lat. W oczach państwa tylko osoby uwzględnione w spisach wiejskich stanowiły pełno­ prawnych członków wspólnoty i kwalifikowały się do uczestnictwa w po­ dziale ziem komunalnych. Pojawiły się również próby przywiązania na stałe zarejestrowanych chłopów do ich miejsca zamieszkania . Pojęcie wspólnoty z punktu widzenia państwa oznaczało jednostkę administra­ cyjną, element struktury politycznej. Na wspólnocie wiejskiej, głównym płatniku podatków oraz źródle siły roboczej i militarnej, opierało się więc istnienie państwa. Z tego względu jednym z jego obowiązków była ochrona interesów wspólnoty, przede wszystkim zaś interesów ekonomicznych. Sprowadzało się to do utrzymy­ wania na odpowiednim poziomie areału ziem komunalnych w użytkowa­ niu wspólnoty. Ziemie te przynosiły dochód państwu, ale też w założeniu dostarczały podstawy utrzymania biedniejszym członkom wspólnoty. Wprowadzony został zakaz sprzedaży i odstępowania tych gruntów, k t ó ­ rego przestrzegano w zasadzie do czasów kolonizacji francuskiej . Aby zapobiec procesowi prywatyzacji ziemi — a w dążeniu t y m wyrażała się również obawa' przed powstawaniem latyfundiów i konkurującej o wła2 i 25 26 odnosiły skutek, czego przykładem jest zachowanie się praktyki żucia betelu i czernienia zębów mimo zabronienia jej w czasie krótkiego panowania Chińczy­ k ó w na pocz. X V w. (B u 11 i n g e r, op. cit., s. 157). Muchlinow twierdzi, że celem sporządzania spisów ludności było d ą ­ żenie wspólnoty wiejskiej do hermetycznego zamknięcia się przed przybyszami i ludźmi obcymi wobec generacji założycieli i kontynuatorów wspólnoty. Patrz jego artykuł Narody Wietnama, [w:] Narody Jugo-wostocznoj Azii, Moskwa 1966, s; 113. Pogląd ten nie wydaje się być uzasadniony, tak ze względu na późne pochodzenie samej instytucji (wobec niekiedy długiej historii już istniejących wiosek), jak również z uwagi na jej wyraźny charakter rejestru podatkowo-szarwarkowego. Niejednokrotnie, zwłaszcza w czasach nowożytnych, część chło­ pów dobrowolnie unikała włączenia do spisu, aby zwolnić się tym samym od części obowiązków wobec państwa. 24 25 Dekret wydany przez krótko panującego uzurpatora Ho Qui L y (1400—1407). Odstępstwa od zasady przybierały na ogół formę nielegalną. Jednym z wy­ jątków jest decyzja cesarza T u Due z 1871 г., który zarządził sprzedaż ziem pu­ blicznych celem sfinansowania walki z Francuzami. Z kolei Francuzi w Nam Bo (która była kolonią w odróżnieniu od pozostałych rejonów traktowanych jako protektoraty), czyli Kochinchinie, uznali się za spadkobierców praw cesarskich, a zatem właścicieli ziem dominialnych i publicznych. Prowadziło to do przyjęcia zasady swobodnej sprzedaży kolonistom — zwłaszcza francuskim — tych ziem, łącznie z cong dien. 26 �264 WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM dzę warstwy feudalnej — państwo ograniczało swobodę nabywania grun­ tów na własność lub interweniowało na rzecz zmniejszenia posiadłości . Pierwszy wypadek zastosowania metody konfiskat notujemy w 1399 г., kiedy zlikwidowano majątki powyżej 10 mau (ok. 5 ha) i wydzierżawiono chłopom uzyskaną w ten sposób przez państwo ziemię. W 30 lat później zabieg ten musiano znów powtórzyć. Inne próby ograniczania rozwoju feudalnej własności czynione były w X V I I w. na Północy, m. i n . zakazu­ jąc mandarynom tworzenia wiosek poddanych ich wyłącznej jurysdykcji. Wprowadza się wynagradzanie mandarynów pieniędzmi zamiast nadziałami ziemi. Te i podobne i m reformy, jak pisze Buttinger , pozostawały najczęściej m a r t w ą literą albo po niedługim czasie przestawały działać, a wielka własność pojawiała się na nowo. Toteż dopiero w X I X w. groźba upadku kraju w wyniku daleko posuniętej pauperyzacji c h ł o p s t w a oraz zarysowujące się niebezpieczeństwo interwencji francuskiej spowo­ dowały energiczniejsze działania. Nastąpiła seria zarządzeń cesarza Gia Long (1802—1820) i kolejne reformy z 1839 i 1883 r. Likwidowały one wielkie posiadłości książąt, nobiles oraz mandarynów, znosiły trwającą od początków niepodległości praktykę nadawania mandarynom przywile­ jów ściągania podatków z wiosek, zarządzały zwrot przywłaszczonych gruntów komunalnych. Mimo iż kontrola państwa nad wielką własnością ziemską nie była szczególnie efektywna, należy ją tu odnotować, gdyż w wyniku tej działalności wspólnoty wiejskie przynajmniej trzykrotnie (lata 1429, 1839 i 1883) otrzymywały większe przydziały ziem publicz­ nych cong dien. 21 28 29 Wprowadzenie na przełomie er ulepszonych technik rolniczych oraz postępująca stabilizacja wspólnot wiejskich spowodowały rozwój pro­ dukcji, który stworzył warunki do szybkiego przyrostu l u d n o ś c i . Ten z kolei w y w a r ł presję na kolonizację nowych obszarów, początkowo 30 2 7 Wydaje się to być cechą charakterystyczną większości państw orientalnych, por. W i 11 f o g e 1, op. cit., s. 271 n. Ten sam autor wymienia cztery sposoby sprawowania kontroli nad własnością prywatną i osłabiania jej: fiskalny (po­ datki, Wietnamu to jednak nie dotyczy), administracyjny (konfiskaty), prawny (reguły dziedziczenia) i ogólniejszy — polityczny (tamże, s. 78). В u 11 i n g e r, op. cit., s. 174. W latach 1772—1848 miało miejsce przynajmniej 5 powstań chłopskich. M u c h l i n o w (Sel'skaja obszczina..., s. 223 przyp.) cytuje obliczenia histo­ ryka wietnamskiego, z których wynika, że w początkach I w.n.e. ludność części terytorium ówczesnego Wietnamu wynosiła 981 tys. osób w porównaniu z nieca­ łymi 400 tysiącami przed kilku dziesięcioleciami. Duży udział w tym przyroście należy przypisać licznej podówczas imigracji Chińczyków uciekających z rozdar­ tego wojnami dynastycznymi kraju. Brakuje bliższych danych statystycznych o liczbie ludności w późniejszych okresach. Istnieją jedynie niepełne informacje zaczerpnięte ze spisów podatkowych, nie obejmujące jednak całej ludności. 2 8 2 9 30 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 265 w delcie Rzeki Czerwonej, później zaś stopniowo na terenach mniej dogodnych, suchych i lesistych. Koloniści rekrutowali się spośród bez­ rolnych chłopów, dynamicznej młodzieży, przestępców w koloniach kar­ nych i żołnierzy. Stosunkowo liczna była pierwsza grupa ludzi, którzy nie mogli zapewnić sobie i rodzinom utrzymania w ramach własnej wspólnoty. Problem był niekiedy tak poważny, że zagrażał bezpieczeń­ stwu publicznemu, gdyż ludzie z marginesu społeczności wiejskiej łączyli się niejednokrotnie w agresywne bandy. W dążeniu do uregulowania go państwo uciekało się do środków prawnych (np. wspomniany zakaz opuszczania miejsca zamieszkania i następnie surowe represje prze­ widziane przez kodeks Le) oraz ułatwiało, a nawet samo organizowało kolonizację . Ze względów geograficznych najkorzystniejsze do uprawy tereny roz­ ciągały się wąskim pasem wzdłuż wybrzeża morskiego na południe. Kie­ runek zachodni zamykało pasmo Gór Annamickich. Z tej przyczyny prąd kolonizacyjny podążał w dół półwyspu. Owo trwające już od X I w. parcie na południe —- nam tien, jest bardzo ważnym elementem historii Wiet­ namu. Towarzyszył mu. stopniowy podbój państwa Czampa (w przybliże­ niu dzisiejsze Tran Bo, Środkowy Wietnam) i wschodnich rejonów Kambodży (Nam Bo). Czampa zostało podbite w X V w., a ostatecznie zagarnięte w X V I I w. Delta Mekongu zajęta została w pierwszej połowie X V I I I w., południowy zaś cypel Soc Trang otwarto dla kolonistów dopiero w 1840 r. Intensywniejsza kolonizacja obszarów na południe od delty Mekongu rozpoczęła się wraz z przybyciem Francuzów, którzy zakładali tam plantacje . Jest to więc proces ostatnich niemal lat, dzięki czemu znaczna część wiosek w Nam Bo nie ma długiej tradycji zasiedzenia i w organizacji wspólnoty wykazuje pewne różnice w stosunku do reszty kraju . W zajmowaniu terenów centralnych, Trung Bo, uczestniczyły nieraz 31 32 33 31 I tak np. pierwszą u s t a w ę kolonizacyjną w y d a ł L e Than Tong w 1467 r. określając warunki tworzenia kolonii p ó ł w o j s k o w y c h na nowych terenach. Celem pełniejszego zasiedlenia delty Mekongu Minh Mang w 1830 г., obok inicjowania kolonii karnych i wojskowych na dogodnych warunkach, zachęca chłopów do tworzenia osad nadając tytuł mandaryński organizatorowi grupy osiedleńczej. Również inni w ł a d c y podejmowali podobne kroki. H i с k e y , op. cit, s. 15. Za przykład niech posłuży statystyka dotycząca obszaru ziem komunalnych cong dien, sporządzona w latach dwudziestych X X w. Grunty komunalne stano­ w i ł y w poszczególnych rejonach kraju następującą część obszarów uprawnych: Вас Bo (Płn.) — 20%, Trung Bo (Sr.) — 25%, Nam Bo (Płd.) — 3%. Y . H e n r y , Economic agricole de I'Indochine, Hanoi 1932, cyt. za H o a n g V a n C h i , op. cit, s. 149. 3 2 3 3 �266 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ y całe wspólnoty *, istniały więc korzystne warunki dla utrzymania i kon­ tynuacji tradycji wyniesionej z Północy. Natomiast w osiedlaniu Nam Bo brały udział raczej grupy wielkich rodzin obok poszczególnych jednostek i oddziałów wojskowych . Na dodatek procesowi temu towarzyszyła długotrwała wojna domowa . Skoro w takich okolicznościach wspólnota wiejska na południu zachowała daleko idące podobieństwo cech z organi­ zacjami wiejskimi pozostałych części kraju, dowodzi to siły tej instytucji i przywiązania ludności do jej tradycji. Pozostaje jeszcze wspomnieć o ostatnim etapie przemieszczeń teryto­ rialnych, w które uwikłana jest wieś, już w ramach istniejącej współ­ cześnie w Wietnamie Południowym państwowości. W latach 1957—1963 realizowane były cztery odrębne programy przenoszenia ludności do no­ wych osiedli. Pierwsza akcja wiązała się z zasiedlaniem Pogórza Central­ nego ludnością pochodzącą z Centralnego Wybrzeża (oba rejony położone w Trung Bo). Rozpoczęta w 1957 г., spowodowała przeniesienie ok. 210 tys. osób na tereny zajęte dotąd głównie przez mniejszości narodowe, co wywołało poważne konflikty. Dwa cele leżały u podłoża akcji — za­ gospodarowanie terenów słabo dotąd eksploatowanych rolniczo oraz ułat­ wienie kontroli politycznej nad ludnością związaną z dawnym ruchem Viet Minh, którą to ludność osadzano przymusowo w strzeżonych zbrojnie wioskach-obozach . Pozostali uczestnicy akcji zasiedleniowej Pogórza rekrutowali się spośród zdemobilizowanych żołnierzy, chłopów z prze­ ludnionych wsi nadbrzeżnych oraz przesiedleńców z DRW. 35 3G 3 7 за Trzy następne programy, realizowane pod nadzorem wojskowym, miały już całkowicie charakter polityczny. Ich celem było zduszenie nastrojów buntu, a z upływem czasu również aktywnego uczestnictwa wsi w ruchu powstańczym. Pierwszy program, zwany przegrupowaniem chłopstwa, realizowany w 1959 г., polegał na tworzeniu dwu rodzajów osiedli komasujących oddzielnie ludność podejrzaną o wrogość wobec rządu oraz uznawaną za lojalną. „Przegrupowywanie" przerwano z utwo­ rzeniem 147 nowych wsi obejmujących ok. 200 tys. ludności . Zostało 3!) 34 Jak pisze M u c h l i n o w , w X I I — X I I I w. zezwalano wspólnotom wiejskim przenosić się na tereny zdobyte kosztem Czampa (op. cit., s. 228). B u t t i n g e r , op. cit., s. 173. Doniosłą rolę w przyswojeniu Wietnamczykom regionu południowego ode­ grało rozbicie kraju na dwie jednostki polityczne w wyniku trwającej od X V I w. rywalizacji między północnymi możnowładcami Trinh i feudalną rodziną Nguyen na południu. Rozbicie zakończyło się objęciem w 1802 r. tronu przez dynastię Nguyen. R. S c i g l i a n o, South Viet-Nam, nation under stress, Boston 1963, s. 44. Tamże, s. 182. Tamże, s. 178, 9; D u d n i к, op. cit., s. 104; Q u a c h T o n g D u e , Dense 35 3 6 3 7 38 30 �WSPÓLNOTA WIEJSKĄ W WIETNAMIE 267 POŁUDNIOWYM ono zastąpione koncepcją ,,agromiasteczek", czyli umocnionych osiedli, które w założeniu miały być funkcjonalnie rozplanowane i zaopatrzone w urządzenia i instytucje użyteczności publicznej. Ich lokalizację prze­ widziano w najbardziej wybuchowych rejonach i nadano i m rolę twierdz panujących nad okolicą. Plany przewidywały zbudowanie 80 głównych i 400 satelickich „agromiasteczek" z ludnością ok. pół miliona, jednakże w latach 1959—1961 zdołano wybudować 22 osady z bliżej nie określoną liczbą l u d n o ś c i . Pod koniec 1961 r. władze zrażone trudnościami oraz niefunkcyjnością podejmowanych prób przystąpiły do realizacji programu tzw. „wiosek strategicznych", czyli umacniania istniejących aglomeracji budynków celem przerwania kontaktów oddziałów partyzanckich ze wsią. W t y m wypadku zmuszano do przenosin jedynie mieszkańców gospo­ darstw położonych poza linią umocnień. Jednakże gdy wieś znajdowała się na „obszarze niebezpiecznym", niszczono ją, a ludność osadzano w innym miejscu. Program ten został przerwany wraz z obaleniem rządu Ngo Dinh Diema w 1963 r. Wszystkie te trzy ostatnio wymienione programy spotkały się z opo­ rem ludności i musiały być przeprowadzane pod przymusem. Główną przyczyną takiej reakcji była niechęć do opuszczenia własnego gospodar­ stwa lub wsi, ponoszone straty materialne oraz obowiązek dostarczenia bezpłatnej pracy przy konstrukcji nowych osiedli i całej infrastruktury, nałożony na wszystkich mężczyzn w wieku 18—60 l a t . Pomijając nie­ które pozytywne rezultaty zasiedlania Pogórza Centralnego, omówione akcje rządu przyniosły poważne szkody dotkniętym nimi wsiom, które albo uległy rozbiciu, albo też naruszona została ich wewnętrzna równo­ waga. Pojawiło się wiele konfliktów między mieszkańcami na tle zaj­ mowanych bez odszkodowania gruntów, zniszczeń w inwentarzu i zasie­ wach. Konflikty te, jakkolwiek były poważnym problemem ze względu na ich przedmiot oraz ilość, neutralizowały się z punktu widzenia inte­ resu wspólnoty w ten sposób, że niezadowolenie kierowane było w stronę władz. W chwili obecnej (1966—1967) kontynuowane są równolegle dwie różne inicjatywy. Pierwsza z nich, polegająca na tworzeniu tzw. „wiosek nowego życia", stara się łączyć koncepcję wiosek strategicznych i „agro­ miasteczek". Druga polega na wysiedlaniu ludności z rejonów przejścio­ wych między obszarami kontrolowanymi przez rząd i partyzantów. Około pół miliona tej ludności zwanej „uciekinierami" zamieszkuje w obozach, w warunkach pozbawionych zupełnie cech stabilizacji. Niektóre z tych obozów umieszczono w miastach lub ich pobliżu. 40 4 1 and prosperous areas, [w:] L . W. W o o d r u f f , Local administration -Nam, its future development, M S U V A G , Saigon 1961 powiel.), s. 134. "o S с i g l i a n o, op. cit., s. 179—81. « Tamże, s. 179 п.; H i с к e у, op. cit., s. 12, 53—54. in Víet- �268 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Na zakończenie części poświęconej zewnętrznym związkom wspólnoty wiejskiej, a konkretnie relacji wspólnota—państwo, omówić należy za­ gadnienie bezpośrednio związane z problemem autonomii, mianowicie system władzy i administracji wiejskiej. Interesować nas będzie m. i n . ten aspekt systemu, który łączy wspólnotę z organizacją polityczną kraju, a więc władza wspólnoty jako najniższy szczebel administracji państwo­ wej. Jest to jednocześnie moment umożliwiający przejście do w e w n ę t r z ­ nego aspektu funkcjonowania wspólnoty przez zapoznanie się ze struk­ turą władzy w ramach samej wsi. Początki formalnej autonomii wieś uzyskała w wieku X V wraz ze zmianą statusu oficjalnego pośrednika między wspólnotą i państwem — z urzędnika państwowego na przedstawiciela ludności pochodzącego z w y ­ boru. Autonomia ta jednak może wydawać się wątpliwa, skoro Nguyen Xuan Dao, periodyzując dzieje organizacji wiejskiej, dzieli je następująco: 1) okres częściowej autonomii —• od początku do przybycia Francuzów; 2) okres częściowej kontroli nad wsią — okupacja francuska (1858—1954); 3) okres zmian (od 1954) , które to wyliczenie można uzupełnić 4) okre­ sem całkowitej kontroli nad administracją wiejską (od 1956). Wiemy, że w okresie poprzedzającym inwazję chińską wieś była wkomponowana we wczesnofeudalny układ stosunków, nie posiadamy jednak informacji na temat władzy w niej. Ponieważ zakładamy, że for­ mowanie się wspólnoty wiejskiej (w odróżnieniu od wsi) nastąpiło w ze­ tknięciu się z centralną organizacją państwową, interesuje nas historia rozpoczynająca się od pojawienia się Wietnamu jako prowincji Chin. Chiński aparat państwowy włącza do swego systemu przywódców wiej­ skich, którzy przypuszczalnie wywodzili się z przywódców rodowych. Chińczycy ponadto uznali wielką rodzinę za podstawę organizacyjnej kompozycji wsi, którego to elementu nie znajdujemy w późniejszej prak­ tyce i ustawodawstwie administracyjnym Wietnamu (dopiero współ­ cześnie najmniejsze komórki podziału wsi oparto na gospodarstwach-rodzinach). Nie jest jednak pewne, że już wówczas wieś stanowiła jed­ nostkę administracyjną, przynajmniej w początkach panowania chiń­ skiego. Dopiero wraz z pojawieniem się xa (termin na oznaczenie wsi) w X w. mamy na pewno do czynienia ze zorganizowaną wspólnotą . Wiek X I przynosi już w pełni scentralizowany system rządów w kraju, oparty na chińskich wzorach drabiny mandaryńskiej. Wsią kieruje raan42 4 3 4 2 N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 7—8. Tamże, s. 12. Xa (czyt. sa) oznacza w ł a ś c i w i e „zjednoczenie się w o k ó ł ołta­ rza ducha ziemi". W terminie tym zawarta jest zatem koncepcja integracji na bazie religijnej. Odpowiednikiem terminu „wieś" jest lang, również u ż y w a n e obok xa na określenie wspólnoty. Por. M u c h l i n o w , op. cit., s. 242; L e r o i - G o u r h a n, op. cit., s. 565 n. 43 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 269 daryn najniższego szczebla — xa quan. Jest ona traktowana jako element ogólnopaństwowego mechanizmu (który obejmuje także dwór cesarski) obsługiwanego i wykorzystywanego przez zhierarchizowaną sieć man­ darynów. Jednakże utworzona wówczas jednostka wewnętrznego po­ działu giap reprezentowana jest już przez obieralnego jej c z ł o n k a . Władza wykonawcza państwa nie musi bowiem sięgać w wewnętrzną strukturę wsi, gdyż ta jest na tyle zorganizowana, że potrafi sama sprostać egzekwowaniu zobowiązań wobec państwa. Wkrótce okazuje się, że wieś jest tak zintegrowana z organizacją państwową, że nie­ potrzebna staje się bezpośrednia kontrola nad nią przez aparat biuro­ kratyczny. Przypomnijmy, że jest to okres porządkowania machiny państwowej i społecznej, okres bezpośrednio po wprowadzeniu pierw­ szego kodeksu prawnego w Wietnamie. W wieku X V miejsce wiejskiego mandaryna zajmuje obierany przez wszystkich mężczyzn we wsi xa truong, który formalnie nie jest już urzędnikiem, a jako wynagrodzenie za reprezentowanie interesów państwa uzyskuje część ziemi komunalnej do własnego użytku . 44 4 5 Było to ustępstwo na rzecz ukształtowanej już w t y m czasie war­ stwy wiejskich posiadaczy ziemskich reprezentowanych przez działającą we wsi grupę przywódców (notabli), którzy mieli sankcję p r a w n ą na udział w zarządzaniu sprawami wspólnoty. Starszyzna wiejska, złożona głównie z kierowników wielkich rodzin jeszcze w X I I I w. uzyskała formalne prawo uczestniczenia z głosem doradczym w procesie za­ rządzania przez mandarynów wiejskich . Zinstytucjonalizowana została w ten sposób elita władzy we wspólnocie. Biorąc pod uwagę istniejące już wówczas we wsi rozwarstwienie majątkowe można sądzić, że elita wiejska formowała się w coraz szerszym zakresie na podstawie k r y ­ terium ekonomicznego, co mogło pozostawać w zgodzie z kryterium niepełnej reprezentacji wielkich rodzin. Ustanowieniu funkcji xa truonga towarzyszył zakaz sprzedawania lub odstępowania pozostających 46 47 4 4 Jednostka ta funkcjonowała tylko podczas panowania dynastii L y , czyli przez dwa stulecia. Kryterium jej wyodrębnienia było czysto formalne — 15 mężczyzn zarejestrowanych w spisie wiejskim, wraz z ich rodzinami. Chińska jed­ nostka o tej samej nazwie wyodrębniana była na podstawie liczby rodzin. N g u ­ y e n X u a n D a o, op. cit, s. 16. « Tamże, s. 18. M u c h l i n o w , op. cit., s. 247. Termin xa truong lub używany na północy ly truong tłumaczony był przez Francuzów jako maire, wójt. Tłumaczenie to nie oddaje właściwie funkcji urzędu, tak jak u ż y w a n e w literaturze angielskiej village chief niewłaściwie charakteryzuje pozycję xa truonga w hierarchii władzy wiejskiej. Podobnych kłopotów termino­ logicznych dostarcza pojęcie elity w ł a d z y we wsi, oddawane najczęściej jako „notable". Chociaż ten ostatni zwrot może p r z y w o ł y w a ć n i e w ł a ś c i w e skojarzenia 4 5 4 7 �270 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ we wsi ziem komunalnych, a to celem ograniczenia tendencji boga­ cenia się jednostek kosztem całej wspólnoty. Zgodnie z zaleceniem władz xa truongowie rekrutowali się spośród ludzi uczonych mających stopień n a u k o w y , a od X V I I w. dopuszczono do kandydowania członków rodzin zamożnych bez statusu uczonego . Ponieważ uczeni wywodzili się również z rodzin bogatych, oznacza to, że władza wspólnoty spoczy­ wała w rękach przedstawicieli warstwy uprzywilejowanej ekonomicznie. Od wieku X V I I rozpoczyna się bardzo poważny rozwój atrybutów samodzielności wspólnoty. Państwo (północne) zajęte wojną secesyjną z Południem nadaje notablom wiejskim przywilej (gdyż tak to trzeba nazwać) samodzielnego rozkładania podatków między ludność. Nie­ długo zaś po t y m wieś otrzymuje prawo przeprowadzania podziałów ziemi komunalnej według własnych tradycji, co praktycznie oznaczało prawo do przywłaszczania tych z i e m . Kontrola państwa nad sprawa­ mi wewnętrznymi wspólnoty maleje do minimum. Powyższe decyzje obowiązywały na Północy, polityka wiejska Nguyenów na Południu nie jest bliżej znana, wiadomo jednak, że zaabsorbowanie rywalizacją polityczną dało wspólnotom absolutną niemal swobodę regulowania swych spraw w owym okresie instalowania się na tych ziemiach. W obu częściach kraju powstały więc sprzyjające warunki do fałszowania przez notabli katastrów gruntowych celem zajmowania ziem publicznych 48 49 50 51 europejskie, będzie on tu w dalszym ciągu używany, ze względu na brak odpo­ wiednika polskiego. M. in. zwrot „starszyzna" jest nieadekwatny, gdyż często wy­ starcza odpowiedni status ekonomiczny lub wykształcenia, by być zaliczonym do grupy notabli. Poza tym z pojęciem notabla wiąże się tytuł honorowy oraz hierarchizacja pozycji. Jest to kolejna możliwość powstawania nieporozumień znaczeniowych. Adoptując do w a r u n k ó w wietnamskich system mandarynatu w X I w. stworzono także sieć szkolnictwa regionalnego z centralną akademią w stolicy. Mandaryni rekrutowani byli spośród absolwentów tego systemu szkolnego. Absolwenci zaś uzyskiwali różne stopnie oznaczające poziom ich wiedzy, zależnie od w y n i k ó w egzaminów, i w większości powracali na w i e ś nie otrzymując pozycji w admini­ stracji. Tę kategorię ludzi nazwano „uczonymi" lub literati. Ich wiedza obejmo­ wała filozofię konfucjańską, historię i literaturę. W tradycyjnej skali prestiżowej stanów społecznych zajmowali oni pierwsze miejsce, w rzeczywistej zaś skali, obowiązującej w centralistycznym imperium biurokratycznym i określanej sto­ sunkiem do władzy, znajdowali się na pozycji pośredniej między rządzonymi i rządzącymi, z możliwością awansu do tej ostatniej grupy. M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 248. so Decyzje podjęte odpowiednio w 1664 i 1711 r. Patrz tamże, s. 234, oraz N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 23. X I X - w i e c z n y historyk Phan Huy Chu, emerytowany mandaryn w jednej z p o ł u d n i o w y c h prowincji, uznał postępujący proces prywatyzacji gruntów komu­ nalnych cong dien za przyczynę niepokojów społecznych we wsi wietnamskiej 4 8 4 9 51 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 271 lub też zaniżania liczby płatników w rejestrach podatkowych dla za­ garnięcia części n a l e ż n o ś c i . Zwłaszcza istnienie dużych obszarów gruntów państwowych przy braku stabilizacji politycznej stwarzało na Południu szerokie pole do nadużyć. Pewne źródło francuskie z X I X w. twierdzi, że w Nam Bo na jedną osobę uwidocznioną w spisie podatko­ w y m przypadało ok. 20 niezarejestrowanych . Powyższe uwagi dostatecznie ilustrują mechanizm powstawania nie­ równości ekonomicznej na wsi, zwłaszcza po uwzględnieniu faktu, że kolonizacja Nam Bo sprzyjała również legalnemu nabywaniu ziemi na własność. W tej zresztą części kraju stwierdzono w X X w. stosunkowo największą ilość obszarników. Posiadacze ziemscy, uczeni, emerytowani mandaryni (dwie ostatnie kategorie najczęściej pokrywały się z pierw­ szą) stanowili siłą rzeczy najbardziej wpływową grupę wśród członków wspólnoty wiejskiej i wpływ ten egzekwowali w formie uczestnictwa w tzw. radzie wiejskiej, zwanej zresztą inaczej radą notabli. Z wyjąt­ kiem k i l k u jej członków, pełniących wraz z xa truongiem funkcje w y ­ konawcze, były to pozycje zwyczajowe i dożywotnie, nie pochodzące z wyboru. Ową radę notabli (zwanych hao truong, „wybitne osoby") cechowała hierarchizacja, ze ściśle przestrzeganym obowiązkiem utrzy­ mywania kolejności stopni przy awansowaniu, zwłaszcza w zespole wyższych notabli. Odbiciem hierarchizacji rady była uregulowana edyktem cesarskim kolejność miejsc zajmowanych podczas zebrań i uro­ czystości publicznych. Najwyższy stopień „najbardziej czcigodnego" na­ leżał do człowieka najstarszego wiekiem w elicie notabli. Jego głos był przede wszystkim brany pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, które zapadały większością głosów. Ilość stopni czy tytułów była ograniczo­ na, niektóre jednak mogły być nadawane kilku osobom. Poniżej przy­ taczam pełną listę . tytułów notabli według stanu sprzed reformy ad­ ministracyjnej z roku 1904 . Z listy tej wynika, że pozycja xa truonga 52 r>3 54 i powstań zbrojnych. Wg P h a n G i a B e n , L a recherche historique en Républiquc Démocratique du Vietnam, Hanoi 1965, s. 21. Por. M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 236, 237. Cytowana tam liczba 206 tys. podatników na Północy dla roku 1713 jest wyraźnie zaniżona. Autor nie ma danych odnoszących się do liczby ludności w tym okresie, była ona jednak z pewnością większa niż I w. n.e., kiedy to wynosiła niecały 1 milion dla tere­ nów Północy, co odpowiadało ponad 200 tys. rodzin (patrz przyp. 30). А. В o u i n a i s, A. P a u l u s , La Cochinchine contemporaine, Paris 1884. cytowane w N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 25. Rozmiary fałszerstwa okażą się mniejsze, gdy przypomni się, że dzieci, kobiety, starcy, żołnierze, uczeni i mandaryni byli zwolnieni od podatków. Przywileje prestiżowe, oparte o cenzus majątkowy, edukacyjny lub zasług dla państwa, nie były jeszcze równoznaczne z posiadaniem pozycji notabla wiej­ skiego. Jednakże grupa wyższych notabli, stanowiąca elitę władzy, ściśle współ5 2 5 3 5 4 �272 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ w skali prestiżowej wspólnoty należy do niższych, niż można by się tego było spodziewać, jakkolwiek może on awansować z wiekiem po zrezyg­ nowaniu z urzędu. Poniższa lista jest ponadto instruktywna, jeśli idzie o typ przypisanych poszczególnym stopniom funkcji, które informują o zakresie wpływu notabli na życie wspólnoty. Skład jest typowy dla Nam Bo (chociaż mógł się on nieco zmieniać w poszczególnych przy­ padkach) i różni się w stosunku do pozostałych dwu regionów kraju, przede wszystkim w tytulaturze, ale również w zasięgu odpowiedzial­ ności . Powtarzający się w tytułach termin huong znaczy „odnoszący się lub należący do wspólnoty" i posiada honorowe zabarwienie: 5 5 Huong ca — senior notabli, najstarszy wiekiem Huong chu (lub h. chanh) — oficjalny radca wspólnoty Huong nhut — pierwszy notabl Huong nhi — drugi notabl Huong lao — doradca rady wiejskiej Huong su — pośrednik między wspólnotą i mandarynami Huong truong — doradca w sprawie wykonywania zarządzeń władz wyższych Huong chanh — doradca w kwestiach wymiaru sprawiedliwości Huong quan — kierujący milicją wiejską Huong le — nadzorujący organizację ceremonii i obrzędów Huong nhac — odpowiada za przygotowanie m u z y k ó w Huong am — organizator uczt i posiłków publicznych Huong van — poeta wspólnoty, twórca maksym publikowanych z okazji świąt Huong than i huong hao •— odpowiedzialni za ogólne sprawy administracji w s p ó l ­ noty Xa truong — pośrednik między wspólnotą i p a ń s t w e m Thu bo — odpowiedzialny za spisy podatkowe i zbiór podatków Thu chi — archiwista rady Thu bon — skarbnik Thu khoan •— odpowiedzialny za rozdział i kontrolę ziem komunalnych Cau duong •— sędzia Cai dinh — opiekun domu komunalnego. Ponadto istnieli młodsi notable, podzieleni na trzy kategorie: a) asy­ stenci niektórych notabli, zwłaszcza tych, których działalność wymagała pracowała z szerszą grupą ludzi uprzywilejowanych. Ilustracji tej współpracy dostarczają losy reformy cesarza Minh Manga z 1839 г., który zarządził konfi­ skatę przywłaszczonych ziem komunalnych i włączenie ich do puli gruntów perio­ dycznie wydzierżawianych członkom wspólnoty. Rady notabli, które nadzorowały rozdział cong dien, przydzielały skonfiskowane ziemie na powrót ich poprzednim właścicielom. Patrz R. J u m p e r , N g u y e n T h i H u e , Notes on the political and administrative history of Vietnam, 1802—1962, Saigon 1962, MSUVAG (powiel.), s. 60. 5 5 Listę sporządzono na podstawie N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 23 przyp.; H i c k e y , op. cit, s. 180. Por. także fragmentaryczne zestawienie dla Вас Bo i Trung Bo w M u с h 1 i n o w, op. cit, s. 253. �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 273 czynności organizacyjnych; b) asystenci xa truonga (zespół wykonawczy); c) sekretarze wspólnoty, zw. bien lub bien lai. Wprowadzone w 1904 r. przez administrację francuską zmiany w strukturze władzy wiejskiej poszły w następujących kierunkach: 1) zmniejszenie składu rady (do 11 członków) i nałożenie dodatkowych obowiązków, jak rejestracja urodzeń i zgonów (w związku ze zmianą systemu podatkowego), odpowiedzialność za opiekę nad urządzeniami komunikacyjnymi i telekomunikacyjnymi, funkcje śledcze i policyjne; 2) zwiększenie kontroli nad radą, zwłaszcza w zakresie egzekwowania podatków i w sprawach budżetowych; 3) wprowadzenie wyborów w miejsce kooptacji do rady notabli. Pojawienie się nowych obowiąz­ ków, wymóg aktywności, ograniczenie źródeł nielegalnego bogacenia się — zwłaszcza przy ściąganiu podatków — sprawiły, że notable często bojkotowali wybory •' . Jednakże usuwając się częściowo z administracji, nie zrezygnowali z tak bardzo liczącej się otoczki prestiżowej związanej z tytułami honorowymi, z uczestnictwa w zhierarchizowanej organizacji i ze spełniania czynności ceremonialnych we wsi. W miejsce uszczuplo­ nej rady wiejskich notabli powstaje wówczas w większości wiosek Nam Bo instytucja „komitetów kultowych", ban hui huong, które przejmują większość pozycji dawnej rady i dodają również nowe . Zaledwie kilka osób w komitecie ma konkretne funkcje organizowania i nadzoru uro­ czystości oraz obrzędów odbywających się w domu wspólnoty dinh. Pozostałe mają charakter wyłącznie prestiżowy. Powstanie komitetów kultowych oznaczało właściwie tylko zmianę formy, w mniejszym zaś stopniu treści instytucji. Poprzednia rada notabli również sprawowała kontrolę nad życiem obrzędowym wsi, o czym świadczą niektóre funkcje na liście jej członków. Obecnie istniejący komitet nadal wywiera wpływ na ośrodek władzy wiejskiej (współczesny organ administracyjny został nieformalnie włączony w skład komitetu) i nadal stanowi elitę władzy we w s p ó l n o c i e , w zakresie co prawda ograniczonym polityką administracyjną rządu. 6 57 58 5 6 P. M u s , The role oj the villages in Vietnamese politics, „Pacific Affairs", t. 22: 1949 nr 3, s. 266—267; N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 28—29. Reforma ta dotyczyła tylko Nam Bo i nie objęła południowej części Trung Bo, która znajduje się obecnie na terytorium Wietnamu Południowego. H i с k e y , op. cit., s. 214 n. W badanej przez autora wsi rada notabli posiadała przed 1904 r. 22 stopnie, komitet zaś kultowy 29 stopni (nie licząc tytułów członków aktualnego organu administrującego wsią, również wchodzących do komitetu). H i с к e у podaje przykład inicjatywy budowy szkoły w jednym z przy­ siółków wsi. Zanim wniosek przekazano radzie wiejskiej, zorganizowano zebranie, na którym uzyskał aprobatę miejscowej starszyzny i ogólnowiejskiego seniora notabli, czyli „najbardziej czcigodnego" (op. cit., s. 185). 5 7 5 8 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �274 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Dwoistość funkcji wiejskiej elity notabli, jej polityczną (w sensie de­ cyzji i czynności istotnych dla życia wspólnoty) i kultową rolę pod­ kreśla takiż sam charakter dinh — miejsca kultu ducha opiekuńczego i innych obrzędów religijnych, należących do zespołu wierzeń trady­ cyjnych, o animistycznym podłożu, a jednocześnie miejsca, w k t ó r y m odbywały się laickie posiedzenia dawnej rady poświęcone problemom administracyjnym. A n i członkowie dawnej rady, ani też obecnego ko­ mitetu kultowego nie spełniają podczas obrzędów funkcji kapłańskich; takie zresztą nie i s t n i e j ą . Część z nich, wyróżniona jako „czcigodni", pełni jednakże funkcje liturgiczne, jak np. kontrolowanie dokumentu inwestytury ducha opiekuńczego w relikwiarzu, uroczyste przenoszenie relikwiarza, skomplikowany i zhierarchizowany system oddawania po­ kłonów przed ołtarzem. Tradycyjną władzę we wspólnocie wiejskiej można więc uznać za szczególny rodzaj teokracji. 59 Pierwszym krokiem na drodze do zlikwidowania tego charakteru władzy wspólnoty była wspomniana francuska reforma administracyj­ na. Wszystkie następne reformy utrzymały ten kierunek, nie zdołały jednak doprowadzić do całkowitego rozdziału kultowego i politycznego aspektu w systemie władzy. Wraz z powstaniem Demokratycznej Re­ publiki Wietnamu wprowadzono po raz pierwszy w historii wspólnoty wiejskiej powszechne i bezpośrednie wybory bez ograniczeń dotyczą­ cych płci i długości rezydencji. W wyborach powstawała rada, z któ­ rej konstytuował się komitet wykonawczy. Wieś .otrzymała prawo od­ wołania rady i przeprowadzenia nowych wyborów. Nastąpiło daleko idące odmłodzenie członków rad wiejskich . Objęcie t y m i zmianami również Nam Bo (w okresie wojny wyzwoleńczej) przyniosło na ten teren nie znany dotąd rozdział funkcji ustawodawczej i wykonawczej, które w tradycyjnym systemie połączone były w jednym kompleksie — radzie notabli. (Rozdział taki istniał już poprzednio w. Вас Bo i Trung Bo). 60 Wpływ reform administracyjnych wprowadzonych przez rząd DRW odczuwany jest do dziś w Wietnamie Południowym. Dotyczy to przede wszystkim koncepcji oparcia władzy o szeroką bazę społeczną. Mimo iż w całym kraju zastosowano sztywny system nominowanych komite­ tów wiejskich, w kilku rejonach, które do 1954 r. były szczególnie silnie związane z ruchem Viet Minhu, zezwolono ludności na kontynuo­ wanie pewnych zdobyczy w sferze przedstawicielskiego charakteru wła­ dzy wiejskiej. To samo dotyczy wiosek zamieszkałych przez ludność 5 9 Prócz — być może — roli czarownika pojawiającego się podczas uroczystości zwanej cau an. Bliżej o nim H i с к e у, op. cit., s. 225—228. N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 33—35; M u s , op. cit., s. 269. 6 0 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE 275 POŁUDNIOWYM 6 1 przesiedloną z północy po 1954 r . Świadczy to o popularności, jaką zdobyła instytucja pochodzących z wyborów rad wiejskich uniezależnia­ jących się od elity n o t a b l i . Poza t y m i wyjątkami władzę we wsiach Wietnamu Południowego sprawują dziś „rady wiejskie" (chociaż po­ winny się zwać komitetami) złożone z 3—5 etatowych funkcjonariuszy mianowanych przez władze prowincji i zatwierdzanych przez minister­ stwo spraw wewnętrznych, których „kwalifikacje opierają się głównie na lojalności wobec aktualnego r z ą d u " . Rolę tych rad w obecnej politycznej sytuacji kraju najlepiej określają funkcje poszczególnych członków: przewodniczący, skarbnik, sekretarz do spraw policji, sekre­ tarz polityczny, sekretarz do spraw informacji i m ł o d z i e ż y . Władze wiejskie, będąc całkowicie podporządkowane interesom administracji państwowej i w nikłym jedynie stopniu kontynuując tradycje dawnej rady wspólnoty (rozdział nielicznych gruntów komunalnych, rozstrzyga­ nie konfliktów między mieszkańcami oraz uczestniczenie w obrzędach odbywających się w dinh), straciły wiele na autorytecie, a piastowanie funkcji w radzie nie wiąże się już automatycznie z wysoką pozycją w skali prestiżowej w s p ó l n o t y . Hickey cytuje wypowiedź jednego ze starych notabli: „kiedyś ludzie byli sługami rady wiejskiej, dziś rada jest sługą ludzi" . 62 63 64 65 66 Nie oznacza to bynajmniej, że rada zdemokratyzowała się. Nadal funkcjonariuszami zostają posiadacze ziemscy i nadal przy rozdziale gruntów komunalnych faworyzowani są członkowie kręgu najbliższego 61 W o o d r u f f , Local administration in Viet-Nam..., s. 125; Research Report: Field study of Refugee Commission, M S U V A G , Saigon 1955, wyjątki zamieszczone w powyższej pracy Woodruff a, s. 153 n. Tym niemniej statut tzw. „eksperymentu w naprawie administracji tere­ nowej" w prowincji Thue Thien, w części dotyczącej tworzenia rad konsulta­ tywnych (a zatem nie ustawodawczych), zezwala na wybory z przygotowanej przez władze zwierzchnie listy kandydatów, których „selekcja powinna być skierowana na dobór notabli, głów rodzin, przedstawicieli rodzin i emerytowa­ nych mandarynów, którzy... reprezentują stanowisko nacjonalistyczne [anty­ komunistyczne — S. Sz.] i są wpływowi". Wg dokumentu cytowanego tamże, s. 127. Nguyen Xuan D a o , op. cit, s. 37; T r u o n g N g o c G i a u , L . W. W o o d r u f f , My Thuan: Administrative and financial aspects of a village in South Vietnam, M S U V A G , Saigon 1961 (powiel.), s. 4. Tamże, s. 83. Tamże, s. 86—88; J . D. D o n o g h u e , V o H o n g P h u c , My Thuan: The study of a delta village in South Viet-Nam, M S U V A G , Saigon 1961 (powiel.), s. 17—18; D o V a n R o, Suggested solutions to help the village budget attain autonomy, artykuł zawarty w: W o o d r u f f , Local administration in Viet-Nam..., s. 355; H i c k e y , op. cit., s. 185—186, 217. «« Tamże, s. 185. 6 2 6 3 6 4 6 5 �276 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ 67 elicie władzy lub jej przedstawiciele . Pomoc ubogim mieszkańcom wsi nie stanowi przedmiotu zainteresowania r a d y . Z drugiej strony, biedna i średniozamożna warstwa ludności nie interesuje się pracami rady ani nie uczestniczy czynnie w życiu społecznym wsi, rozumianym jako te sfery działania, których centrum stanowi rada wiejska i komitet k u l t o w y . Nieliczni przedstawiciele tych warstw, wyróżniający się np. postawą etyczną, otrzymują niekiedy niższe pozycje w komitecie kulto­ w y m i związane z nimi stopnie. Nie mogą jednak spodziewać się awansu do czołówki komitetu, a t y m samym do elity wiejskiej, wiąże się to bowiem z poważnymi wydatkami. Między innymi wysokie składki obowiązujące członków komitetu z okazji uroczystości w dinh funkcjo­ nują jako skuteczny mechanizm obronny przed rozpłynięciem się grupy uprzywilejowanych w morzu szeregowych członków wspólnoty i przed rozbiciem elitarnej organizacji notabli opartej o autorytet funkcji reli­ gijnych spełnianych w imieniu całej wsi. Toteż ludzie ubodzy obdarzani tytułami niższych notabli zwracają się często do komitetu o przyjęcie rezygnacji . A jeśli nawet pozostają, nie uzyskują już na ogół więcej żadnego z dwudziestu kilku tytułów dzielących ich od „najbardziej czcigodnego". Wielu wieśniaków, nie zaliczających się do zamożnych, często nie uczestniczy nawet w uroczystościach odbywających się w do­ mu komunalnym, a to ze względu na brak obowiązującego w takich 68 69 7() 67 Tamże, s. 191, 238—240. Z badań Woodruffa nad budżetem jednej z wiosek wynika, że przez dwa lata (badania obejmowały 1958 i 1959 r.) do planu w y d a t k ó w kształtujących się na ok. 900 tys. dongów rocznie wystawiano pozycję 2 tys. przenaczoną na pomoc biednym. W ciągu obu tych lat nie wydano nic z owego paragrafu, mimo iż zawsze pozostawała nadwyżka w bilansie k o ń c o w y m . Wieś należy do uboższych w rejonie delty Mekongu. T r u o n g N g o c Giau, Woodruff, op. cit., s. 119, 121. H i с к е у, op. cit., s. 243, 246. Wyjątkiem są organizowane pod presją ma­ sówki polityczne i prace przymusowe. Por. tamże, s. 216. Udział procentowy w y d a t k ó w na ceremonie w dinh wśród ogółu w y d a t k ó w w budżetach rodzinnych (bez żywności) rozkłada się stosunkowo równomiernie w warstwie zamożnych chłopów (2,3—4,2%), różnicuje się jednakże w warstwach średniej (0,7—7,1%) i ubogiej (0,8—12,6%). Potwierdza to tezę, że członkowie tych ostatnich grup albo powstrzymują się od aktywnego udziału w uroczystościach, albo też uczestnicząc w komitecie kultowym ponoszą nie­ współmiernie duże koszty. Wzięci do obliczenia chłopi zamożni mieli największy udział w wydatkach ceremonialnych w e d ł u g ich wartości bezwzględnej (byli stosun­ kowo wysoko postawionymi członkami komitetu kultowego), nie spowodowało to jednak napięcia w ich budżecie. Obliczenie zostało dokonane na podstawie danych o budżetach rodzinnych w próbie liczącej 18 gospodarstw (przy 590 we wsi), a więc nie będącej próbą reprezentatywną, zawartych w J . B. H e n d r y , The study of a Vietnamese rural community — economic activity, M S U V A G , Saigon 1959 (powiel.), tabl. 8.4, s. 244. 6 8 6 9 7 0 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE 277 POŁUDNIOWYM 71 sytuacjach stroju tradycyjnego — czarnej tuniki i turbanu . Obserwa­ tor najważniejszego obrzędu wiejskiego, święta ku czci ducha opieku­ jącego się wspólnotą, podaje, że w czasie jego trwania rozgrywany był we wsi mecz piłki nożnej, a dopiero idąca ulicą procesja z relikwiarzem sprowokowała ciekawskich do wyjrzenia z c h a t Świadczyłoby to o tym, że dla wielu nie istnieje odczucie identyfikacji celów ceremonii kultowej, poświęconej w założeniu dobrobytowi wspólnoty, z potrze­ bami członków tej wspólnoty. Na dodatek, nawet funkcjom obrzędo­ w y m obce jest pojęcie egalitaryzmu. Tylko notable albo osoby szczegól­ nie uprzywilejowane mogą znajdować się wewnątrz dinh, zresztą bywa ich często tylu, że wypełniają cały budynek. I tylko notable biorą udział w ucztach organizowanych z okazji święta. Wśród kilku przyjęć odbywających się w czasie dwudniowych uroczystości cau an (ku czci ducha opiekuńczego) jedno zaledwie — skromne śniadanie było wydane dla ojców rodzin, i to tych tylko, którzy wpłacili składkę . 72 73 Indyferentyzm części mieszkańców wsi wobec jej spraw ma więc podłoże ekonomiczne. Idzie tu nie tylko o brak środków, ale i o zwią­ zany z t y m brak czasu. Wydzierżawiający swoje pola posiadacze ziem­ scy mogą poświęcić czas na uczestnictwo w życiu społecznym. Po­ zostali muszą troszczyć się o zabezpieczenie bytu, między innymi opusz­ czając wieś w poszukiwaniu pracy. Na obszarach, gdzie dokonywany jest tylko jeden zbiór ryżu rocznie (a takie znajdują się również w delcie), chłop przez pół roku jest wolny od pracy w polu. Okres ten często spędza poza wsią odcinając sobie w ten sposób kontakt z wydarzeniami w niej zachodzącymi. Do przeszłości należą czasy, gdy „gospodarka wsi mogła rozwijać się we własnych granicach bez wzglę­ du na to, co działo się o dziesięć m i l od niej" . Obecnie to, co nazywa się wspólnotą wiejską, nie jest już zintegrowaną wspólnotą gospodar­ czą . Jeszcze do początków X I X w. sfeudalizowani mandaryni mogli izolować wieś od zewnętrznej aktywności ekonomicznej przez ograni­ czanie rozwoju rzemiosła, handlu i innych dziedzin składających się 74 75 71 H i с к e у, op. cit., s. 246. Tamże, s. 225, 226. Tamże, s. 225, 229. Powyższe uwagi, generalizujące w swoim charakterze, oparte zostały głównie na materiale z jednej tylko wsi. Jednakże, w e d ł u g luźnych informacji w posiadaniu autora zachowują one swoją wartość dla znacznie szer­ szego terytorium, zwłaszcza zaś rejonu delty Mekongu. Tak m ó w i o czasach średniowiecznych B u t t i n g e r , op. cit., s. 170. H e n d r y w swojej monografii stwierdza, że „wioska nie jest ani ekono­ miczną, ani. społeczną jednostką. Mieszkańcy wsi funkcjonują niekiedy jako członkowie m a ł y c h grup w e w n ą t r z wsi, podczas gdy innym razem i w innych celach wchodzą w kontakt z wsiami sąsiednimi. Działalność gospodarcza nie zawsze bywa oparta na »wsi« jako zespole..." (op. cit., s. 6). 72 73 74 7 5 �278 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ na krajowy rynek gospodarczy. Ich interes bowiem leżał w zachowaniu dotychczasowej struktury własnościowej społeczeństwa agrarnego, w któ­ rej sami zajmowali czołową pozycję. Powstanie miejskich ośrodków handlu i wytwórczości stworzyłoby konkurencję dla ich wpływów i wzmocniłoby interwencję władzy centralnej w stosunki własnościo­ we . Dlatego też między innymi miasta w Wietnamie są tworem bardzo młodym. Dopiero założenie pierwszych mechanicznych łuszczarni ryżu w siedemdziesiątych latach X I X w. otwarło rynek zbytu dla produktów rolnych, a t y m samym miejsca pracy na plantacjach ryżu przeznaczonego na eksport. Dalsza aktywizacja gospodarki towarowej i pieniężnej nastąpiła wraz z rozwojem francuskich plantacji, zwłaszcza kauczuku i herbaty, oraz eksploatacji lasów, które wymagały licznej siły roboczej . Powstaje więc sytuacja ułatwiająca czasową lub stałą emigrację ze wsi. Sytuację tę chłop wykorzystuje, tak samo jak w cza­ sach wielkiej kolonizacji Południa, mimo iż popularne przekonanie sugeruje, że wszelkie aspiracje należy realizować we własnej wsi, określenie zaś nguoi tu xu — „człowiek czterech stron świata" — ma nadal pejoratywny wydźwięk. Ruchliwość przestrzenna jest też stałym elementem współczesnej wsi w Południowym Wietnamie (pomijając nawet rządowe programy przesiedleńcze), a radom wiejskim dostarcza jednego z najbardziej pracochłonnych zajęć w związku z administracyjnym wymogiem uzy­ skiwania pisemnych zezwoleń na opuszczenie w s i . Przywiązanie do wsi przestaje być czynnikiem dominującym w świadomości chłopów, natomiast myślenie w kategoriach ekonomicznych staje się zjawiskiem coraz c z ę s t s z y m . Oczywiście przywiązanie to rośnie wraz ze zwięk­ szaniem się stanu posiadania i maleje według podobnej zależności. Na 76 77 7 8 79 7 6 B u t t i n g e r , op. cit., s. 171—172. Chociaż szybki rozwój plantacji roślin przemysłowych rozpoczął się do­ piero w wieku X X , to do roku 1900 w Wietnamie P o ł u d n i o w y m obszar koncesji francuskich w y n o s i ł już 78 tys. ha, by wzrosnąć prawie dziesięciokrotnie do roku 1932. N g u y e n V a n H a o, Les problěmes de la nouvelle agriculture vietnamienne, Geneva 1963, s. 53. H e n d r y oblicza, że w latach 1944—1959 badaną przez niego wieś, liczącą 3200 mieszkańców, opuściło na stałe ponad 400 osób (op. cit., s. 81). Podczas tygodniowej obserwacji pracy rady w innej wsi stwierdzono zgłoszenie 17 próśb o zezwolenie na wyjazd (w tym 2 na stałe), co stanowi 1 promil ogółu m i e s z k a ń ­ ców. T r u o n g N g o c G i a u , W o o d r u ff, op. cit., s. 15, 76. W ankiecie, którą objęto 100 osób (na ok. 1500 dorosłych mieszkańców wsi), H e n d r y uzyskał 47°/o odpowiedzi wykazujących niechęć do opuszczania wsi ze względów interpretowanych jako przywiązanie do niej. M.in. wśród odpowiedzi 7 /o powołało się na to przywiązanie, a 6°/o na chęć pozostania w pobliżu grobów swoich przodków (op. cit., s. 80). 7 7 7 8 7 9 l0 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 279 skrajnych końcach continuum obrazującego stopień integracji ze wspól­ notą znajdują się najbogatsi, piastujący wysokie stanowiska prestiżowe, oraz robotnicy rolni nie posiadający własnej ziemi, którzy przenoszą się ze wsi do wsi, ładując na wóz skromny dobytek oraz dach chaty, który następnie mocują na palach w innej już wiosce, zakładając dom na tak długo, na ile będą mogli znaleźć zatrudnienie . Z zagadnieniem integracji wspólnoty wiejskiej wiążą się jeszcze dwie sprawy, mianowicie struktura terytorialna wsi oraz sieć działają­ cych w niej grup nieformalnych. W obu tych aspektach organizacji społeczności wiejskiej znajdziemy odbicie rzeczywistych więzów, które jednoczyły mieszkańców i sprawiały, że pojęcie wspólnoty miało swą autentyczną treść. Wieś w Wietnamie jest z reguły wielka obszarowo i liczebnie. Gmi­ na byłaby bardziej odpowiednim terminem na określenie np. zbioro­ wiska liczącego ok. 16 tys. osób i zamieszkującego 10 odrębnych kom­ pleksów zabudowań, rozdzielonych warunkami topograficznymi w ten sposób, że dostanie się z jednej części wsi do drugiej możliwe jest często tylko łodzią wzdłuż któregoś ze strumieni gęsto ocienionych buj­ ną roślinnością. Gdy jeszcze dodamy, że część tak rozumianej wsi znaj­ duje się pod kontrolą rządową, inna zaś jest bazą partyzantów, i w tej ostatniej przedstawiciele administracji wiejskiej w ogóle się nie po­ jawiają, oczywista stanie się konieczność modyfikacji pojęcia „wieś" w warunkach wietnamskich . Właściwie każdy zabudowany kompleks stanowiący część składową wsi w Wietnamie byłby z osobna odpowied­ nikiem wsi europejskiej. (Ów człon terytorialny na użytek tego arty­ kułu nazywany będzie s i o ł e m ) . Powyższa charakterystyka nie ma jednak cech powtarzalności, gdyż na ogół wsie są mniej liczne i skła­ dają się z mniejszej ilości siół . 80 81 82 83 8 0 O istnieniu takich wngabundów wspominają Donoghue, Vo Hong P h u c, op. cit., s. 14. Przedstawiony opis dotyczy autentycznej wsi My Thuan w delcie Mekongu, badanej przez T r u o n g N g o c G i a u , W o o d r u f f , op. cit., oraz D o n o g h u e , V o H o n g P h u c , op. cit. W języku wietnamskim ap lub thon, przy czym pierwszy termin jest szerzej używany w Nam Bo, drugi zaś w Вас Bo. Literatura obca oddaje ap jako hameau (fr.) i hamlet (ang.). Według komunikatu oficjalnego, wydanego z okazji zapowiedzianych na rok 1967 w y b o r ó w do rad wiejskich (innowacja ta dotyczyć ma tylko części wiosek), istnieją w Wietnamie P o ł u d n i o w y m 2552 wsie podzielone na 17 784 sioła. Daje to przeciętną prawie 7 siół w jednej wsi. Posługując się statystyką ludności wiejskiej, która w 1956 r. wynosiła ponad 9525 tys. osób ( N g u y e n V a n Н а о, op. cit., s. 30) stwierdzamy przeciętną liczebność mieszkańców wsi ponad 3700 osób. 81 8 2 83 �280 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ 84 Sioło jest najważniejszą jednostką podziału terytorialnego w s i , tworząc zarazem grupę zintegrowaną społecznie. Często sioło takie sta­ nowi odrębną wspólnotę mającą własny dom komunalny i własnego ducha opiekuńczego \ Tendencja do samookreślania się siół w stosunku do reszty wsi wzmacniała się w takich nierzadkich sytuacjach, jak zmiana przynależności administracyjnej. Zdarzało się to w czasach francuskiego panowania lub jeszcze wcześniej, gdy przesunięć granic poszczególnych wspólnot dokonywano przy okazji imperialnych pro­ gramów nadzielania wiosek ziemią uzyskaną z konfiskaty wielkich m a j ą t k ó w . Przyłączenie sioła do innej wioski nie oznaczało automa­ tycznego włączenia się w obcą wspólnotę wiejską, najczęściej powodo­ wało wykształcenie własnej o d r ę b n o ś c i . Z drugiej znowu strony próby łączenia kilku siół w jedno spotykają się z opozycją i kończą się nieraz niepowodzeniem . Wykształcenie się sioła jako podstawowej lokalnej grupy odniesie­ nia jednostek i przejmowanie przez nią funkcji wspólnoty jest natural­ nym procesem rozwojowym. Społeczność chłopską wydaje się charakte­ ryzować tendencja, którą można by nazwać gigantofobią, czyli niechęcią do uczestniczenia w życiu wielkich zbiorowisk, zbyt dużych na to, by zaspokajały potrzebę wiedzy o wydarzeniach zachodzących w zbioro­ wości, poczucie uczestniczenia w nich, wreszcie pragnienie bezpieczeń­ stwa i lojalności w kontaktach z ludźmi. Gdy wspólnota wiejska roz­ rasta się tak, że jej członkowie nie mogą już pozostawać ze sobą 8 86 87 88 84 Ponadto w różnych okresach historycznych istniały także drobniejsze jed­ nostki noszące różne nazwy i nie mające poważniejszego znaczenia poza admini­ stracyjnym. Współcześnie w Wietnamie P o ł u d n i o w y m sioło dzieli się na khom (25—35 gospodarstw) oraz na len gia (5—6 gospodarstw). Zadaniem tego podziału jest kontrola polityczna nad ludnością oraz transmisja poleceń władz wiejskich. Każda z tych grup, jak również sioło, ma kierownika mianowanego przez radę wiejską lub w ł a d z e okręgu. Por. T r u o n g N g o c G i a u, W o o d r u f f , op. cit., s. 8—10. Por. L e r o i - G o u r h a n, op. cit., s. 567; M u c h l i n o w , op. cit., s. 246. Podczas kolektywizacji rolnictwa w D R W jednostki spółdzielcze tworzone były w oparciu o sioła lub ich części, co wynika z danych liczbowych w: W. A. Z i e ­ leńców, Razwitije ekonomiki Diemokraticzeskoj Riespubliki Wietnam, [w:] Nowiejszaja istorija Wietnama. Sborník statiej, A N S S S R , Moskwa 1963, s. 69. J u m p e r , N g u y e n T h i H u e , op. cit., s. 60. We wsiach badanych przez D o n o g h u e i H e n d r y ' e g o znajdują się sioła mające odrębny dinh i komitet kultowy, funkcjonujące niezależnie od ofi­ cjalnego kultu wspólnoty. • Taka reforma w My Thuan nie dała żadnego skutku i rada wiejska, by efektywnie pracować, musi kontaktować się z przedstawicielami każdego spośród dawnych 10 siół, mimo formalnego istnienia tylko trzech siół połączonych. T r u o n g N g o c G i a u, W o o d r u f f , op. cit., s. 2. 85 8 6 8 7 88 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE 281 POŁUDNIOWYM w bezpośrednich stosunkach osobowych, następuje proces wyobcowania zarówno poszczególnych instytucji tej wspólnoty (co obserwowaliśmy w obrzędowych funkcjach komitetu kultowego), jak też jej uczestni­ ków. I m większa jest wieś — liczebnie i obszarowo — t y m większe stają się odległości społeczne między jej mieszkańcami. Temu po­ wszechnemu prawu podlega także wieś wietnamska. Usprawiedliwiona, choć może przesadzona, jest zatem obserwacja stwierdzająca, że „w pe­ ryferyjnych rejonach [wsi] rolnik ustosunkowuje się z pełnym poświę­ ceniem tylko do swego kawałka ziemi, zna tylko właściciela, od które­ go tę ziemię dzierżawi i nie interesuje się sprawami wsi" . Wieś, jaką znamy ze współczesnej obserwacji w Wietnamie, w y - • rosła z małej stosunkowo grupy lokalnej. W X V w. wieś licząca 100 mieszkańców uchodziła za d u ż ą . Stała się ona ośrodkiem aglomeracji z kilku zasadniczych powodów. Jako już zorganizowana wspólnota dawała ona ochronę przed niebezpieczeństwami, które kryła w sobie natura, gdyż walka z agresywną roślinnością i drapieżnymi zwierzę­ tami dżungli mogła być skuteczna tylko w kolektywie. To samo do­ tyczyło także obrony przed ludźmi z marginesu społecznego, którzy stanowili niekiedy bardzo drastyczny element życia publicznego w Wiet­ namie, tak samo zresztą jak i w innych krajach Wschodu aż do X I X w. Dalej, tecłmiczny> aspekt uprawy ziemi, konieczność korzystania z urzą­ dzeń irygacyjnych, skłaniał k u przyłączaniu się do już istniejącego systemu w miejsce tworzenia nowego. Ponadto istotną rolę odgrywał status wspólnoty wiejskiej, w ramach której jednostka mogła liczyć na ochronę przed wyzyskiem ze strony nieobliczalnego, gdyż nie mają­ cego kodeksu organizacyjnego, niejako nielegalnego feudalizmu biurokratyczno-dorobkiewiczowskiego. Wspólnota istniała z przyzwolenia p a ń ­ stwa, otrzymywała od niego inwestyturę i grunty uprawne -do użyt­ kowania. Wszystko co nie miało tego statusu, zdane było na niełaskę lokalnego władyki z tytułem mandaryńskim lub szlachcica — krewnego cesarza, którzy z daleka od dworu sami ustalali prawa w sytuacjach nieprzewidzianych ustawodawstwem cesarskim, a nawet i w jego ra­ mach. Dlatego też nowe osadnictwo — a rozwijało się ono intensywnie i stworzyło Wietnam w jego obecnych granicach — było zawsze orga­ nizowane, grupowe i opierało się w znacznej mierze na koloniach wojskowych. Spontaniczny indywidualizm w t y m zakresie nie istniał, a jeśli się pojawiał, to albo był wchłaniany przez feudałów kolekcjo­ nujących pańszczyźnianą, na wpół niewolniczą służbę, albo też w y ­ kolejał się i przekształcał się w aspołeczne pasożytnictwo. Wspólnota 8 9 90 1 1 9 0 Q u a c h T o n g D u e , op. cit., s. 133. N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 17. �282 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ wiejska jest zatem owocem braku spontaniczności, rozrastała się przez przyciąganie do siebie tych, którzy ceniąc stabilizację wspólnoty w spo­ łeczno-politycznej organizacji państwa i jej szeroko pojętą infrastruk­ t u r ę — od kanałów nawadniających po środki walki z n a t u r ą i nie­ przyjacielem — osiadali na jej peryferiach, tworząc z czasem przy­ siółki i potem sioła. Z upływem czasu wspólnota wiejska utraciła wiele ze swych ochron­ nych funkcji. Natura przestała być groźna, modernizujące się państwo i przekształcenie się nieregularnego feudalizmu w ustabilizowany sy­ stem wielkiej własności ziemskiej zlikwidowały inne niebezpieczeństwa zewnętrzne. Stworzyły natomiast nowe zagrożenie dla całości wspól­ noty, zagrożenie od wewnątrz. Była nim owa ustabilizowana własność ziemska. Sytuacja taka sprawiła pojawienie się tendencji odśrodkowych we wspólnocie, a jednocześnie napięcia na tle nierówności społeczno- m a j ą t k o w e j . Tendencje odśrodkowe realizowałyby się tylko lub głównie przez zwykłe odruchy buntu (na płaszczyźnie społecznej) oraz przez rozczłonkowanie na organizmy pochodne (na płaszczyźnie teryto­ rialnej), gdyby nie ukształtował się inny czynnik wpływający na życie wsi, a nie znany lub mało rozwinięty jeszcze w początkach X I X w. Było nim miasto oraz umacnianie się rynku towarowego, które prze­ chwyciły w postaci migracji część owych dezintegracyjnych postaw, same je zresztą także swoim oddziaływaniem mobilizując. Ponadto, reakcja wobec nierówności majątkowej wzmocniona została rozpowszechnieniem ideologii socjalistycznej w czasach wojny wyzwo­ leńczej z Francją, kiedy to Demokratyczna Republika Wietnamu się­ gała na południe od delty Mekongu i zdołała przystąpić do realizacji reformy r o l n e j . Konsekwencją tego stanu rzeczy stało się między innymi zachwianie tradycyjnej skali prestiżowej. Zaczęła być kwestio­ nowana oczywista dawniej pozycja właścicieli ziemskich, wsparta blis­ kością lub uczestnictwem w administracyjno-sakralnym kręgu przywód­ czym wsi. Pojawia się na tym tle interesująca polaryzacja postaw 91 92 91 Według danych sprzed I I wojny ś w i a t o w e j struktura własności przedsta­ wiała się następująco: w Nam Bo 71,7°/o chłopów posiadało 12% ogółu ziemi, 2,5°/o gospodarstw zaś kontrolowało 44°/o obszarów. Odpowiednie liczby dla Trung Bo wynoszą: 94—36,7°/o oraz 0,06—16,6°/». Prócz tego istniała liczna kategoria bezrolnych. Ziemie komunalne uwzględnione zostały w obliczeniu obszaru, jednak pominięte w rozkładzie własności ze względu na brak danych. N g u y e n Van H a o, op. cit., s. 45, 47. 92 Oficjalne liczby mówią, że tylko w Nam Bo rozdano chłopom 547,2 tys. ha ziemi. Z pewnością jednak część decyzji o rozdziale pozostawała praktycznie niezrealizowana, a wszystkie reformy obowiązywały bardzo krótko, najwyżej do 1954 r. Ich w p ł y w psychologiczny był jednak niewątpliwy. Dane liczbowe za­ czerpnięte z D u d n i k, op. cit., s. 55. �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 283 światopoglądowo-politycznych. Znaczna część chłopstwa ubogiego i śred­ niozamożnego (a w pewnym stopniu także bogatego) ciąży ku spadko­ biercom reform z lat 1945—1954, udzielając pomocy partyzantom lub czynnie uczestnicząc w walce. Z kolei przedstawiciele warstwy, która może się czuć zagrożona społeczno-reformatorskim kontekstem ruchu partyzanckiego, rzadko demonstrują otwarte poparcie dla siły przeciw­ stawiającej się temu ruchowi, czyli dla władz oficjalnych. Swoją ak­ tywność społeczną kierują utartym torem i koncentrują wokół trady­ cyjnych instytucji, głównie obrzędów kultowych. Narzucane przez rząd nowoczesne formy grupowania ludności w organizacjach typu społecz­ nego i politycznego nie przyjmują się. Nawet elita wiejska odmawia czynnego w nich u d z i a ł u . Być może przyczyną jest ich polityczne obciążenie, co w warunkach dwuwładzy narzuca szczególną ostrożność. Taka sama ostrożność cechuje też sympatyków Frontu Wyzwolenia powstrzymujących się od publicznego ujawniania poglądów, ale nie budzi ona potrzeby uciekania się pod opiekę instytucji tradycyjnych. Kompleks kultowo-obrzędowy utrzymuje nadal — chociaż wyraźnie osłabioną — swoją funkcję integracyjną. Na ten stan rzeczy składa się wiele czynników, m. in. tradycje konfucjańskich nauk etycznych, filo­ zofia więzi rodzinnych, kontynuowany kult przodków, którego obrzę­ dowość stanowi paralelę do ogólnowiejskiego zespołu obrzędowego w dinh i tym samym wzmacnia jego rolę. Poważne znaczenie mają również zachowujące się przeżytki wierzeń animistycznych, kult ducha ogniska domowego, ducha ziemi, ducha rolnictwa itp. Odprawianie tych kultów na szczeblu rodziny musi iść w parze z szacunkiem dla odpo­ wiadających im obrzędów w dinh. Równoległość tradycji obrzędowej, stwierdzona już powyżej dla szczebla państwowego i wspólnoty wiej­ skiej, sięga także do rodziny i wywiera hamujący wpływ na proces dezintegracji wspólnoty. Taki sam wpływ przypisać należy aktywnie do niedawna działającym licznym grupom i stowarzyszeniom niefor­ malnym. Formowały się one na kilku różnych podstawach — wspólnoty sąsiedzkiej, pomocy wzajemnej o charakterze gospodarczym i kultowym (rytualny udział w obrzędach rodzinnych — głównie pogrzebowych — 93 93 We wsi badanej przez D o n o g h u e i V o H o n g P h u c , na 11 istnieją­ cych organizacji i stowarzyszeń, przewodniczący rady wiejskiej kierował aż dziewięcioma z nich (w tym także komórką tzw. Ruchu Solidarności Kobiet). Wiejskiej sekcji rządzącej partii politycznej przewodniczył inny funkcjonariusz rady. W jedynej pozostałej organizacji, działającej pod nazwą „Związku Rolni­ ków", autorzy stwierdzili. brak jakiejkolwiek formalnej struktury i podejrzewali, że ukrywa się pod nią tradycyjne stowarzyszenie pomocy wzajemnej, które prezentowano im pod pozornie oficjalną etykietką z uwagi na tendencję władz do podejrzewania o nielojalność polityczną wszelkich ugrupowań lokalnych nie organizowanych odgórnie (op. cit., s. 23—28). �284 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ i w pokrywaniu ich wysokich na ogół kosztów). Miały one także charakter korporacji profesjonalnych, lub też stowarzyszeń tworzących się na bazie płci i wieku. Ugrupowania tego rodzaju, represjonowane przez władze państwowe, popierane były przez siły Viet Minhu, a i obecnie przypuszczalnie traktowane są przez Front Wyzwolenia jako skuteczne forum organizowania poparcia i konspiracyjnej aktyw­ ności . Uzasadnieniem tego faktu jest tradycja wysokiego poziomu integracji wewnętrznej takich grup korporacyjnych. Na bliższe omówienie problematyki związanej z funkcjonowaniem i s t r u k t u r ą tych grup oraz rodziny brakuje tu miejsca, chociaż jest to zagadnienie istotne dla samej instytucji wspólnoty wiejskiej. Pozosta­ wienie go do oddzielnego opracowania nie powinno jednak utrudnić przyjęcia już teraz wniosku, że pomimo istnienia nadal we wsi pewnych ośrodków integrujących nie stanowi ona w czasach obecnych zwartej wspólnoty. Jej rozkład, przyśpieszony w warunkach wojny domowej, rozpoczął się jednak na długo wcześniej, bo w okresie utrwalenia się nierówności majątkowej jej członków. Był on wyraźnie widoczny już w X I X w., o. czym świadczą odzywające się wówczas nawoływania do restauracji tej i n s t y t u c j i . Można sformułować opinię, że w kolejnych ustawach cesarskich rozszerzających autonomię wspólnoty, tkwił za­ rodek jej rozpadu, ponieważ autonomia ta dawała notablom prawo dość swobodnego kierowania tak majątkiem wspólnoty jak i regulowania sytuacji materialnej jej członków. Paradoksalnie mogłoby brzmieć twierdzenie, że wspólnota wiejska w Wietnamie powstała dzięki p a ń ­ stwu, rozpadła się zaś samobójczo. Paradoks ten uzyska cechy wniosku sprawdzalnego drogą analizy faktów, jeśli w obu jego członach do­ damy zastrzeżenie: ,,w dużej mierze". Artykuł ten stanowił próbę dania częściowej odpowiedzi na pytanie: w jakiej mierze, a właściwie w jaki sposób i jakimi środkami organizacja państwowa przyczyniła się, mię­ dzy innymi czynnikami, do uformowania wspólnoty oraz w jaki sposób pewne siły wewnętrzne i zewnętrzne zadecydowały o jej dezintegracji. Rozpoczął się w ten sposób proces zmiany kulturowej, poddany szcze­ gólnie silnemu przyśpieszeniu w czasie wojny domowej. Aby jednak można było przystąpić do analizy tego ostatniego okresu, konieczne jest dokładne określenie stopnia dezintegracji wspólnoty przed nasileniem tej wojny. Jak dotąd brakuje poważniejszych prób w t y m kierunku. 9 4 9 5 90 9 4 M u s , op. cit., s. 271. Por. także uwagę, w przypisie 93. H i с к eу pisze, że „silne więzi społeczne i poczucie solidarności spo­ łecznej... można we wsi odnaleźć, ale nie można ich wsi przypisać" (op. cit., s. 278). Por. np. opinie ówczesnego uczonego Phan Huy C h u (1782—1840), wg P h a n G i a B e n , op. cit., s. 21. 9 5 9 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6dddab4b0e5a24ec7e70a40c11efa09.pdf b30093edf36dcddc24899e5c7f51b403 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:634 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:582 Title A name given to the resource Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.199-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta; Olędzki, Jacek; Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II A R T К Y U Ł Y D A N U T A M A R K O W S K A , J A C E K OLĘDZKI, Z O F I A S O K O L E W I C Z NIEKTÓRE Z M I A N Y W TRADYCYJNYM INWENTARZU K U L T U R O W Y M PASTERZY MONGOLSKICH WSTĘP Informacje o badaniach Szkic ten opiera się na materiałach zebranych przez polską ekspe­ dycję etnograficzną w Mongolii w latach 1965 i 1966. Główny nacisk w badaniach położono na prawidłowości przemian kultury współczesnej, a zwłaszcza na modernizację gospodarki pasterskiej i związanego z nią sposobu bytowania oraz na procesy przechodzenia od koczowniczej gospodarki pasterskiej do osiadłego, rolniczego wytwarzania. Uchwytną wizualnie sferą działań ludzkich, w której można rejestrować te zmiany, jest materialny inwentarz kulturowy. Interesował on autorów szkicu o tyle tylko, o ile poprzez niego zrekonstruować można było tradycyjne formy i uchwycić empirycznie procesy zmian. Źródła Źródła pochodzą z następujących terenów: 1. Somonu Erdene-DaJaj ajmaku środkowogobijskiego stanowiącego terytorium pasterskiej spół­ dzielni o niewielkim, marginalnym, przeznaczonym na własny użytek obszarze upraw rolnych. W spółdzielni tej zachował się koczowniczy tryb życia, lecz podejmuje się próby modernizacji gospodarki pasterskiej poprzez kolektywne formy pracy i racjonalizację zabiegów hodowlanych. Sposób bytowania uległ zmianie na tyle, że zarówno trasy, jak i terminy wędrówek są normowane, a koczownicy znajdują stałe zaplecze w ośrod1 1 Największą jednostką administracyjną kraju odpowiadającą mniej w i ę c e j polskiemu w o j e w ó d z t w u jest ajmak podzielony na odpowiednią ilość somonów. W dawnej strukturze administracyjnej w y s t ę p o w a ł y jeszcze bagi, jednostki pod­ rzędne somonowi. Obecnie jednak somon administracyjnie nie dzieli się. Na­ tomiast spółdzielnia bądź gospodarstwo rolne, którego powierzchnia z reguły pokrywa się z powierzchnią somonu, dzieli się na brygady, a te z kolei na otory (ogniwa). �200 ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH kach somonu i brygad. 2. Somonu Bajan ajmaku centralnego, gdzie mieści się spółdzielnia typu mieszanego: pastersko-rolniczego. Pasterstwo jest tu zorganizowane podobnie jak w Erdene-Dałaj, zaznacza się natomiast większy udział rolnictwa w globalnej produkcji spółdzielni, przy czym są to przede wszystkim uprawy zbożowe przeznaczone na rynek ponadlokalny (dostarczane państwu). W somonie t y m w związku z mieszanym charakterem gospodarki wyższy jest stopień osiadłości. 3. Somonu Man­ chan ajmaku kobdoskiego ze spółdzielnią typu mieszanego: pastersko-rolniczego z dominantą pasterstwa. Jest to somon o ludności względnie homogenicznej ze względu na sposób wytwarzania, ale zróżnicowany etnicznie, o silnie rozwiniętych formach działalności społeczno-kulturalnej. Znajduje ona między innymi wyraz w rozbudowanym, dużym ośrodku somonowym, 4. Somonu Charchorin ajmaku południowochangajskiego, w którym mieści się państwowe gospodarstwo rolne z elementami gospodarki pastersko-hodowianej. Obok klasycznego pasterstwa prowadzi się tu fermy hodowlane (drób, króliki, trzoda chlewna). Zarówno ośrodek somonowy, jak i ośrodki brygad rolniczych dysponują dużą ilością za­ budowań o przeznaczeniu mieszkalnym (domy, hotele dla sezonowych pracowników rolnictwa) oraz gospodarczym (budynki dla przechowania sprzętu, budynki administracji) oraz przeznaczonymi na cele kulturalno-społeczne (świetlice, czerwone kąciki, biblioteki, kluby, lokalne muzea). W podejmowanych próbach odtworzenia modelu tradycyjnej kultury pasterskiej okresu przedrewolucyjnego okazało się, iż w znacznie więk­ szym stopniu, niż oczekiwaliśmy, musimy oprzeć się na zastanej litera­ turze, poddać ją gruntownej reinterpretacji, natomiast w stopniu mniej­ szym możliwe jest postępowanie retrospektywne w badaniach tereno­ wych, do czego przywykliśmy w naszej pracy terenowej w Polsce. W badaniach polskich jesteśmy bowiem w stanie stosunkowo dobrze odtworzyć np. sytuację przełomu X I X i X X w. w jakiejś określonej wsi. Stosujemy postępowanie indukcyjne, odtwarzamy np. drobiazgowo h i ­ storie poszczególnych rodzin, a następnie uogólniamy losy jednostkowe. Na terenie Mongolii takie postępowanie badawcze okazało się mniej efektywne na skutek kilku przyczyn, a mianowicie 1) na większości terenów współczesne spółdzielcze czy zwłaszcza państwowe formy życia gospodarczego i społecznego doprowadziły do radykalnego złamania tradycyjnej struktury pokrewieństwa i powinowactwa, tak iż jest ona dziś nie do odtworzenia; 2) duże rozproszenie przestrzenne ludności, trudność dotarcia do wszystkich członków określonej jednostki administracyjno-gospodarczej, np. somonu czy nawet brygady, powodują, że trzeba się w toku wywiadów zadowalać próbką mającą charakter quasi-reprezentacji; 3) inne właściwości pamięci społecznej, inne możliwości jej weryfikacji niż w przypadku badania wsi polskiej. Odtwarzanie w na- �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 201 szych warunkach np. stanu posiadania chłopów, przebiegu podziałów rodzinnych ziemi jest ułatwione przez zachowane realia przestrzenne: przez istniejące zagrody, pola, miedze, wreszcie przez fakt, że na terenie tej samej wsi lub wsi sąsiednich żyje aktualnie i gospodaruje wiele potomków tej samej rodziny. Niezależnie przeprowadzone wywiady z każdym z nich pozwalają na weryfikację podawanych faktów i uzu­ pełnianie luk w obrazie. Inne są mechanizmy kształtowania się „pamięci społecznej" w warunkach bytowania stepowego. Pamięć ta nie znajduje tu w tak silnym stopniu oparcia w zachowanych z przeszłości realiach środowiska ekologicznego. Kiedy odwołujemy się do pamięci ludzkiej w celu zrekonstruowania jakiejś minionej rzeczywistości społecznej, zawsze grozi nam niebezpieczeństwo, iż zamiast obrazu realnych zacho­ wań i procesów otrzymamy obraz obowiązujących niegdyś unormowań obyczajowo-moralnych. Niebezpieczeństwo to jest t y m większe, i m silniej interesująca nas dziedzina kultury podlega normowaniu moralnemu. W przypadku studiów retrospektywnych nad społecznościami paster­ skimi, gdzie wytwory kultury materialnej są znacznie bardziej ograni­ czone i mniej trwałe niż w osiadłych społecznościach rolniczych (np. czas amortyzacji j u r t y wynosi około 15 lat) i gdzie nie sposób dokonać tak drobiazgowej indukcji faktów jednostkowych — niebezpieczeństwo otrzymania w badaniach nad przeszłością obrazu zniekształconego, w y ­ selekcjonowanego z punktu widzenia lokalnego systemu wartości jest nieporównanie większe. Toteż w naszych próbach rekonstrukcji trady­ cyjnej kultury pasterskiej musieliśmy się oprzeć głównie na materiałach dawnych badaczy — zwłaszcza na bogatej literaturze rosyjskiej, która w zakresie problematyki etnologicznej ma charakter faktograficzny — materiał nie poddawany jest na ogół selekcji z punktu widzenia w y ­ branej konwencji teoretycznej . 2 Innym doniosłym dla nas źródłem są żywotne po dzień dzisiejszy elementy kultury tradycyjnej, zwłaszcza materialnej, czyli tzw. relikty reprodukowane. Termin ten stosowany przez K . Dobrowolskiego oznacza wytwory typologicznie należące do przeszłości, jakkolwiek z punktu widzenia chronologii nowe, powstające nawet aktualnie i żywotne współ­ cześnie. Znacznie dogodniejsza jest sytuacja w studiach nad współczesnymi przeobrażeniami, jakkolwiek i tutaj nie ma. możliwości zastosowania wszystkich doświadczeń terenowych naszego kraju, głównie z powodu rozproszenia przestrzennego ludności. Niemożliwe jest np. stosowanie metody ankietowej. W tych przypadkach tok postępowania badawczego 2 Obszerne omówienie literatury znajduje się w pracy W. Współczesna Mongolia, Wrocław—Warszawa—Kraków 1968. Dynowskiego, �202 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 203 jest następujący. W ośrodku ajmaku przeprowadza się wywiady z przed­ stawicielami władzy lokalnej i zapoznaje się dokładnie z istniejącą do­ kumentacją: materiałami statystycznymi, sprawozdaniami, mapami, kro­ nikami, prasą lokalną, materiałem gazetek ściennych itp. Na podstawie tego wstępnego rozeznania wybiera się następnie do badań szczegółowych jeden z somonów. Tu w centrum somonu postępowanie badawcze jest podobne. Polega na gromadzeniu zastanej dokumentacji, przeprowadza­ niu wywiadów oraz obserwacji i uczestniczeniu w życiu społeczności, np. zabawach, zebraniach produkcyjnych, uroczystościach rodzinnych, lokalnych itp. Z kolei w obrębie somonu wybiera się brygady i mniejsze jednostki organizacji gospodarczej — ogniwa, w których przeprowadza się wywiady z pasterzami-aratami czy rolnikami lub członkami brygad usługowo-remontowych. Materiał terenowy gromadzony przez nas tworzy więc 4 kategorie źródeł: 1) dane statystyczne i odpisy dokumentacji lokalnej, 2) zapisy wywiadów, 3) dzienniki obserwacji badaczy, 4) doku­ mentacja fotograficzna, rysunkowa, filmowa oraz zapisy na taśmie ma­ gnetofonowej. Pojęcia podstawowe W niniejszym szkicu ograniczamy się do rozważań nad charakterem i zmianami inwentarza kultury materialnej pasterza z uwagi na to, że nomadyczne pasterstwo pozostaje nadal dominującym typem gospodaro­ wania w Mongolii, co w znacznym stopniu określa dynamikę przemian kulturowych tego kraju. Pod pojęciem inwentarza kulturowego rozumiemy inwentarz mate­ rialny jako najbardziej dostępny obserwacji i pozwalający na wizualne stwierdzenie zmian. Inwentarz materialny nie zawsze wymaga natych­ miastowego odwoływania się do panującego w danej społeczności systemu wartości. Będzie to więc ogół przedmiotów, jakimi posługuje się pasterz mongolski w życiu codziennym, w związku z zaspokajaniem potrzeb elementarnych, jak sen. pożywienie, okrycie ciała czy potrzeb pochod­ nych. Całość tego inwentarza da się podzielić następująco: 1) jurta i przedmioty umieszczone w jurcie i najbliższym jej otoczeniu, będące własnością osobistą arata lub jego rodziny; 2) inwentarz kulturowy będący również własnością indywidualną arata, jednakże nie użytko­ wany aktualnie a zdeponowany w składach w centrum somonu; 3) rodzaj i zakres uczestniczenia przez arata w użytkowaniu inwentarza kulturo­ wego, będącego zbiorową własnością spółdzielni, związanego bądź z dziaRyc. 1. Tradycyjne formy serów suszonych, okolice Cecerlegu Fot. Ryc. 2. Wypas stada, somon Chołun, ajmak J . Olędzki 1966 gobijskoałtajski Fot. N. Dordż �204 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ łalnością gospodarczą (maszyny), bądź z formami życia społecznotowarzyskiego i rekreacją. Pasterstwo stanowi gospodarkę o jednostronnej, monolitycznej podstawie, nawet w przypadku zróżnicowania struktury stada, charakte­ ryzuje się wysokim stopniem współżycia człowieka z przyrodą, stanowi •jeden z podstawowych wariantów optymalnego przystosowania człowieka do warunków środowiska naturalnego, w czym tkwią źródła zachowaw­ czości i trwałości obowiązujących wzorów kulturowych. Gospodarkę pasterską charakteryzuje — w porównaniu z kulturami agrarnymi — niski stopień samowystarczalności. W odróżnieniu od hodowli w syste­ mach rolniczych nie jest pasterstwo nieodzowną częścią składową szer­ szego systemu, funkcjonującego na zasadzie dopełniania się różnych zajęć ludności. Ryc. 3. Uprząż z powroza splecionego z włosia końskiego, okolice Murenu Fot. J . Olędzki 1967 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 205 Każda kultura — a więc także kultura pasterska — stanowi sumę zobiektywizowanego doświadczenia społecznego. W przypadku paster­ stwa jest ono wąskie w sferze działań bezpośrednio produkcyjnych na skutek monolitycznego typu gospodarki. Nadto w odróżnieniu od tra­ dycyjnych kultur agrarnych gospodarkę tę cechuje wąskie zakresów o przetwórstwo produktów. Na uwagę zasługuje też w tej kulturze specy­ ficzny sens takich kategorii jak czas i przestrzeń, np. z nomadyzmem łączy się w poszczególnych sezonach inny r y t m kontaktów społecznych: rozproszenie ludności w porze letniej i skupienie w zimowej. Konieczność poruszania się na wielkich obszarach z natury rzeczy prowadzi do opero­ wania wielkimi miarami przestrzeni itp. 3 3 Informacje o środowisku geograficznym. Mongolska Republika Ludowa jest krajem środkowoazjatyckim, graniczącym od północy z Z S R R , a od pozostałych trzech stron z Chińską Republiką Ludową. Obszar jej wynosi 1565 tys. km , a w i ę c równy jest mniej w i ę c e j obszarowi Europy Ś r o d k o w e j ; rozciągłość z za­ chodu na wschód wynosi 2400 km, z północy na południe 1260 km. Na obszarze tym zamieszkuje obecnie 1 120 700 osób, czyli średnia gęstości zaludnienia wynosi 0,72 osób/km . Mongolia jest krajem stepowym i górskim, równiny nie zajmują tu znacz­ niejszych obszarów, najczęściej są to kotliny otoczone ze wszystkich stron górami. Najniższy punkt kraju wynosi 552 m n.p.m., najwyższy — 4653 m (szczyt Tabun-bogdo w Ałtaju Mongolskim). Trzy czwarte terytorium tego kraju znajduje się na poziomie 1000 do 3000 m n.p.m., a średnia wysokość wynosi 1580 m. Główne łańcuchy górskie znajdują się na zachodzie kraju — Ałtaj Mongolski z granicami wiecznego śniegu. Środkową część kraju zajmuje system górski Changaju — niższy, starszy niż Ałtaj, o łagodniejszych stokach i bardzo dogodnych, jak na Mongolię, warunkach przyrodniczych, tj. z dobrymi trawami, siecią wodną. Jest to dziś najważniejszy pod w z g l ę d e m gospodarczym rejon kraju. P o ł u d n i o w ą część terytorium stanowi półpustynia i pustynia Gobi, a teren wschodni zajmuje jednostajna równina słabo zaopatrzona w sieć wodną. Północny zachód zajmuje kotlina wielkich jezior, powierzchnia największego z nich zajmuje 4000 km . Mongolia ma klimat kontynentalny charakteryzujący się niewielkimi zachmu­ rzeniami, słabą wilgotnością powietrza i małą ilością opadów atmosferycznych. Kontynentalizm klimatu w y w o ł a n y jest zarówno znaczną odległością od mórz i oceanów, jak i barierami pasm górskich otaczających kraj niemal ze wszystkich stron. Mongolia charakteryzuje się chłodną i długą zimą oraz znacznymi amplitu­ dami rocznymi i dobowymi temperatury, co stwarza szczególnie niekorzystne warunki dla produkcji roślinnej. Roczne amplitudy temperatur dochodzą do 90° C , a dobowe — do 20°. Średnia temperatura stycznia wynosi od —15 do —35° C, ale są miejscowości, gdzie dochodzi nawet do —50°, a w lecie od 10° do 25° (na południu nawet do 40° С w cieniu). Strefy roślinne Mongolii to lasostep górski Changaju i Chenteju, stepy w y ż y n n e południowego Chenteju oraz środkowa i wschodnia część kraju. Obszary skąpej roślinności półpustynnej —• mające jednak roślinność o silnie skoncentro­ wanych walorach odżywczych. Badania n a u k o w c ó w radzieckich w s k a z u j ą na to, że koncentracja ta jest 5-krotnie większa, niż w przypadku tych samych lub zbliżonych roślin na innych terenach. Wyjaśnia to, dlaczego teren ten jest u ż y 2 2 2 �206 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Przez kulturę dnia codziennego rozumieć tu będziemy ogół urządzeń i przedmiotów kultury materialnej oraz wzory kulturowe regulujące posługiwanie się t y m i przedmiotami. Rozważania nad inwentarzem kulturowym aratów mongolskich po­ przedzimy uwagami na temat genezy kultur pasterskich jako determi­ nanty inwentarza kulturowego, nad ekologią kultur pasterskich oraz zastanowimy się nad możliwością skalowania tego typu kultur . 4 I. T Y P O L O G I A K U L T U R P A S T E R S K I C H Klasyczna hodowla zwierząt jako zajęcie samodzielne, stanowiące podstawę utrzymania określonej grupy ludzkiej, występuje w formie koczowniczego pasterstwa jedynie w Afryce i Eurazji. Wyłączne oparcie źródeł utrzymania na pasterstwie możliwe jest na tych terenach na skutek istniejących warunków geograficznych, a ściślej występowania stepów i terenów półpustynnych, a także obecności gatunków zwierząt nadających się do udomowienia. Mimo niewątpliwie ograniczonego zasięgu występowania koczowni­ czego pasterstwa notuje się pomiędzy poszczególnymi grupami istotne nieraz różnice. Wyrażają się one nie tylko w różnych gatunkach i odmia­ nach hodowanych zwierząt, ale i w sposobach eksploatacji środowiska i organizacji grupy ludzkiej. Od ustalenia charakteru pastwisk i gatunku hodowanych zwierząt oraz ich wzajemnego stosunku rozpoczyna się wszelkie rozważania na temat pasterstwa. One też stanowią kryteria podstawowej klasyfikacji kultur pasterskich. Na tych zasadach oraz przy uwzględnieniu momentu osiadłości i rodzaju migracji wyróżnić można wśród występujących w X I X i X X w. grup pasterskich następujące typy: 1. Pasterze zamieszkujący stepy trawiaste, hodujący przede wszyst­ k i m kozy i owce, w mniejszym stopniu bydło rogate i w nielicznych przypadkach wielbłądy. Z kolei wydzielić można t u dwie podgrupy: a) pasterze zmieniający pastwiska w zależności od stopnia ich wypasu bądź pory roku, mający określone tereny migracji, ale nie posiadający stałych siedzib, np. Fulani zachodniej A f r y k i ; b) półnomadzi, migrujący po niezbyt wielkich obszarach, mający stałe siedziby przynajmniej w jed­ nej porze roku, nierzadko łączący pasterstwo z u p r a w ą roli. Łączenie teczny dla pasterstwa. Na północy ryjskiej. Tak przedstawiają się w w których ukształtowała się przed gospodarczo-społeczny i kulturowy Narodnoje chozjajstwo MNR Bator 1966, dane za rok 1965. 4 lasy iglaste — teren przejściowy tajgi sybe­ najogólniejszym zarysie warunki przyrodnicze, wiekami klasyczna kultura pasterska, system o niezwykłej wprost trwałości w czasie. 1965, „Kratkij statisticzeskij sbornik", Ułan �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 207 Ryc. 4. Krąg do jurty zakupiony na targowisku w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1963 tych dwu zajęć gospodarczych nie zawsze jest wynikiem wpływu nowo­ czesnej cywilizacji industrialnej, jak to ma miejsce w przypadku Somali, ale może być faktem znacznie wcześniejszym, jak np. u pasterzy Tuwy. �208 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ 2. Pasterze pustyń i półpustyń — hodowcy głównie wielbłądów, którzy bądź mają swoje stałe siedziby w oazach, bądź też koczują w permanencji. Do tej grupy zaliczyć można Tuaregów, Beduinów czy Hotentotów. 3. Pasterze gór, hodujący owce i bydło, posiadający częstokroć opar­ cie o stałe wioski w dolinach. Cechą szczególną tej grupy jest powtarza­ jący się cykl wędrówki: góry — doliny, np. Basseri Iranu >. Wskazane wyżej czynniki — charakter pastwisk i rodzaj hodowanych zwierząt — określają (choć nie wyłącznie one) posiadany przez pasterzy inwentarz. Musi on być przystosowany do koczowniczego bądź półkoczowniczego trybu życia, łatwo przenośny, łatwy do ustawienia w no­ w y m miejscu, odpowiedni do potrzeb grupy w różnych porach roku w czasie wędrówek ze stadem. Rodzaj hodowanych zwierząt warunkuje np. sposoby transportu i przedmioty z t y m związane oraz określa pod­ stawowe surowce, które dana grupa może wykorzystać (choć nie zawsze to czyni): mleko, mięso, skóry, wełnę, sierść, rogi, kości itp. Można więc stwierdzić, że nie samo środowisko naturalne, które przez pasterzy jest nader rzadko eksploatowane w inny sposób niż jako pastwisko, a właśnie koczowniczy tryb życia i rodzaj hodowanych zwierząt określają elementy składowe ich inwentarza, i to nie tyle od strony formy wytworów, która może być różnorodna, ile ich funkcji. Jakkolwiek oba wyżej wspomniane czynniki znajďujemy u podstaw każdej kultury pasterskiej, to jednak nie wyznaczają one wprost konkretnych rozwiązań w inwentarzu k u l t u ­ rowym, a określają raczej skalę możliwości człowieka w t y m zakresie. Tłumaczy to istniejące różnice pomiędzy wyposażeniem materialnym poszczególnych grup pasterskich. Pasterze mimo swej ruchliwości — a może właśnie dzięki niej — i pozornego braku stabilizacji przestrzennej nie stanowią nigdzie grup izolowanych w stosunku do innych kultur. Na dużych przestrzeniach A f r y k i i Eurazji stykają się zarówno z grupami opierającymi swą egzy­ stencję na zbieractwie i łowiectwie, jak również przede wszystkim z gru­ pami rolniczymi. Historycznie potwierdzone związki pasterzy z jednymi i drugimi mają zasadnicze znaczenie dla wyjaśnienia zarówno spraw genezy, jak i aktualnego funkcjonowania kultur pasterskich. Zestawianie kultur pasterskich ze zbieracko-łowieckimi i rolniczymi uwypukla te spośród ich cech, które mają pierwszoplanowe znaczenie dla wyjaśnienia ich materialnego inwentarza. Wskazują na to zwłaszcza pewne analogie między pasterzami i zbieraczami, o wiele liczniejsze zresztą niż w przy! Por. Z. S z y f e l b e j n-S o k o l e w i c z , Kultura pasterska a kultura ludowa Słowian, Uwagi teoretyczno-porównawcze, (w druku), tom slawistyczny na K o n ­ gres S l a w i s t ó w w Pradze 1968. 5 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 209 padku kultur rolniczych. Wchodziłyby tu w grę przede wszystkim takie momenty, jak a) ta sama zależność od pewnego określonego gatunku zwierząt, b) sezonowe migracje, c) zespolenie się ze środowiskiem geogra­ ficznym, maksymalne przystosowanie nie spotykane na taką skalę w k u l ­ turach rolniczych. Te analogie, wskazujące na przystosowanie do zasta­ nych warunków środowiska naturalnego, traktowane nie historycznie (choć mamy na nie historyczne dowody), ale instrumentalnie, są pomocne w zrozumieniu, dlaczego w tak dużej liczbie przypadków gospodarka pasterska występuje obok gospodarki rolniczej (a więc tej, która aktyw­ nie przekształca środowisko) nie tworząc z nią harmonijnej całości. Mimo iż obiektywnie pasterstwo jest w stanie zaspokoić jedynie wąski zakres potrzeb, nie wchodzi ono w obręb szerszego systemu, który ujmowałby w całość i uprawę roli, i pasterstwo. Zespolenie takie możliwe jest do­ piero na bazie gospodarki chłopskiej, kiedy pasterstwo przekształca się w hodowlę. Powstaje wobec tego pytanie, czy grupy pasterskie mogły mieć cha­ rakter samowystarczalny, a jeżeli nie, to w jaki sposób zaspokajano te potrzeby, które nie mogły być zaspokojone w obrębie grupy. Otóż w 1948 r. Alfred L . Kroeber wystąpił z hipotezą, że kultury pasterskie to „półkultury" w t y m sensie, że nie stanowią one systemu zdolnego w pełni zaspokajać potrzeby swoich członków . Pisze on opierając się na przykładzie Beduinów: 6 „Gdyby nie wędrowni handlarze, kultura B e d u i n ó w byłaby tak jednostronna, że nie mogliby przeżyć, byliby pozbawieni ubrania, schronienia, broni, posiadaliby jedynie nieliczne narzędzia i ograniczony wybór pożywienia. W tym sensie ich w ł a s n a kultura nie jest niczym innym, jak półkulturą. Mogą oni stworzyć tylko jej połowę, w pozostałej części zależni są od Hadhar, mieszkańców miast. A przecież Beduíni nie stanowią zawodowej podgrupy ani kasty jak kowale. Są grupą plemion niezależnych, autonomicznych, o w ł a s n y m terytorium plemien­ nym, prowadzącą wojny". 7 Dalsze badania nad Mongolią, w t y m między innymi O. Lattimore'a, zdają się potwierdzać tę tezę . Grupy pasterskie nie są w stanie własną produkcją zaspokajać swoich potrzeb, z wyjątkiem najbardziej elemen­ tarnych. Można by uznać za wyjątek niektóre podgrupy Fulani, które cechuje niezwykle wąski zakres potrzeb . Inne grupy pasterskie bądź żyją w symbiozie z podbitymi przez siebie grupami rolniczymi, bądź 8 9 6 A. L . K r o e b e r , Anthropology, Nowy York 1948, s. 277. K r o e b e r , op. cit., s. 277. O. L a t t i m o r e , Nationalism and revolution in Mongolia, t e n ż e , Nomads and commissars. M. D u p i r e, Peuls Nómades, Paris 1962, s. 54 n. 7 8 s 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I Leiden 1955, �210 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 5. Wozy: a — z osią r u c h o m ą , okolice somonu — Charchorin; b — z osią n i e r u c h o m ą , somon — B a j a n Fot. J . Olędzki 1963, 1966 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 211 utrzymują stosunki wymiany z sąsiadami rolnikami czy rzemieślnikami. Na ten temat Kroeber pisze: „Do pewnego stopnia w sytuacji posiadania półkultury znajduje się większość nomadów. Zajmują oni obszar od Arabii na zachód poprzez Afrykę — Saharę i na południe od niej; na wschód przez Iran, radziecki i chiński Turkiestan oraz Tybet, północne Chiny i Mongolię po Mandżurię — wielki transkontynentalny pustynny pas afro-azjatycki. Z nieznacznymi wyjątkami jedynie w tym pasie występują klasyczni pasterze-koczownicy: ludy utrzymujące się całkowicie ze swoich stad, nie osiedlające się dla uprawy roli. Jednakże wzdłuż obszaru przez nich zajmowanego oraz w oazach względnie terenach nawadnianych w ob­ rębie tego pasa zamieszkują rolnicy, spotyka się często osiedla i miasta [...] Pasterze na ogół czują się wolni, dumni, traktują pogardliwie ludy osiadłe, aczkolwiek są od nich mniej liczni, biedniejsi, i zazdroszczą im luksusów i bo­ gactwa. Ruchliwe życie koczowników pustyni w znacznym stopniu zabarwiło wczesno-arabską poezję; ale Mohamed, który doprowadził A r a b ó w i ich kulturę do wielkości, był mieszkańcem miasta i kupcem". 10 Jeśli przyjąć za punkt wyjścia tezę Kroebera, to w odniesieniu do interesującego nas terenu Mongolii powstaje pytanie, z jakimi grapami rolniczymi i rzemieślniczymi i na jakiej zasadzie powiązani byli pasterze mongolscy. Jedną z prób ustalenia kolejnych zmian gospodarczo-kulturowego typu ludów zamieszkujących środkową i północno-wschodnią Azję dał N . N . Czeboksarow . Wyróżnia on na t y m terenie trzy podstawowe — występujące zresztą również na innych obszarach świata —• typy: 1) typ oparty na myślistwie, zbieractwie i rybołówstwie; 2) typ oparty na kopieniactwie i hodowli zwierząt; 3) t y p oparty na płużnym rolnictwie sprzężajnym. Proporcje poszczególnych zajęć gospodarczych i ich wza­ jemne relacje różnicują się w zależności od terenu ich występowania i zmieniają się w czasie. Kolejne następstwo tych typów na terenie północno-wschodniej Azji i ich wewnętrzne stosunki mogą nam wyjaśnić, czy pasterstwo w zakresie produkcji rzemieślniczej i rolniczej mogło oprzeć się na produkcji innych grup. Pierwszy z wyróżnionych typów nie pozostawił śladów na terenie Mongolii, zapewne z tej przyczyny, że w stepach i półpustynnych obsza­ rach Środkowej Azji już od neolitu występuje koczownicze pasterstwo, a w basenie rzeki Huanho mieścił się jeden z najstarszych ośrodków rozwoju rolnictwa. Na obszarach dzisiejszej Mongolii, a zwłaszcza na jej pograniczu mandżursko-chińskim, mamy podówczas do czynienia z sil­ nym rozwojem drugiego, a następnie trzeciego typu kulturowo-gospodarczego w różnych wariantach. W pierwszych wiekach naszej ery wykształ11 1 0 K r o e b e r , op. cit., s. 277. N. N. C z e b o k s a r o w , Chozjajstwienno kultumyje tipy narodów stocznoj Azii, [w:] Narody Wostocznoj Azji, Moskwa 1965, s. 90—112. 11 wo- �212 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ cił się w pasie umiarkowanym typ leśnego kopieniactwa, wywodzący się zapewne spośród osiadłych rybaków basenów wielkich rzek. W większym jednak stopniu był rozpowszechniony typ hodowcy-pasterza, który na t y m terenie ostatecznie ukształtował się w swojej klasycznej postaci. Z pasterstwem środkowoazjatyckim wiązała się hodowla renów, prze­ niesiona z Syberii do Mongolii. Obok pasterzy stepów i równin w y ­ tworzył się typ pasterstwa górskiego. Mimo wyraźnej przewagi zajęć hodowlano-pasterskich część ludności Mongolii dokonała przejścia do trzeciego typu gospodarczo-kulturowego, opartego na rolnictwie płużnym, które jednak aż do dzisiejszych czasów nie stworzyło wyraźnego modelu kulturowego. Mongolia jest więc terenem, na którym rozwijało się kilka typów gospodarczo-kulturowych przy wyraźnej dominacji pasterstwa. Występowały tu także grupy rolnicze drugiego i trzeciego typu lub roz­ wijały się w bezpośrednim sąsiedztwie granic, tak że zawsze istniała teoretyczna — a jak wskazują źródła także faktyczna — możliwość wymiany pomiędzy pasterzami a rolnikami. Jak podaje N . N . Czeboksarow, w okresie między I I I w. p.n.e. a I I I w. n.e. rozwinęły się i usta­ bilizowały te formy gospodarcze, które w postaci reliktowej obserwujemy na przestrzeniach Azji, a w t y m także u części Mongołów, aż po czasy współczesne . 12 Rolnictwo na terenie Mongolii jest poświadczone przez źródła chiń­ skie dla X I I I w. oraz przez dane archeologiczne z terenu zachodniej Mongolii dla drugiego tysiąclecia p.n.e. Kanał irygacyjny w okolicach Kobdo, datowany na rok 1300 p.n.e., świadczy o stosowaniu sztucznego nawadniania. Historycznie poświadczone tradycje wskazują na to, że rolnictwem zajmowali się głównie Chińczycy w basenie Selengi, Chary i Orchonu, a spośród plemion mongolskich — Derbeci . Rolnictwo to oparte było na uprawie prosa, sorga, pszenicy, roślin strączkowych. Równolegle występowało ogrodnictwo. Z narzędzi rolniczych stosowano pług ciągniony przez muły bądź konie, a z narzędzi pomocniczych — motyki i łopaty. Hodowla odgrywała rolę pomocniczą. Z rzemiosł sto­ sunkowo silnie rozwinięte było garncarstwo, obróbka drzewa, plecion­ karstwo (trawa, wiklina, słoma), tkactwo oraz wyrób sprzętów związa­ nych z transportem. Z metalurgią plemiona mongolskie zetknęły się poprzez rzemiosło północnochińskie. Biorąc pod uwagę zarówno udział wytwarzania rolniczego w całokształcie gospodarki tego terytorium, jak i lokalizację terenów rolniczych w stosunku do pastwisk stwierdzić trzeba, że w ciągu wielu wieków rolnictwo na terenie Mongolii miało charakter bądź marginalny, bądź występowało w postaci enklaw. iS 1 2 1 3 С z e b о к s a r o w, op. cit., s. 108. C z e b o k s a r o w , op. cit., s. 110—112. ��214 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Pasterstwo mongolskie polegało na wypasie 5 gatunków zwierząt: koni, owiec, kóz, bydła rogatego i wielbłądów. Wypasało się je na stepach i górskich pastwiskach przenosząc się w zależności od pory roku (główne sezony: letni i zimowy). Sens użytkowy konia był wielostronny. Z jego rolą jako środka transportu łączy się wyrób uprzęży i siodeł. Konia używano również czasem do zaprzęgu kołowego (telega), z czym wiąże się inny rodzaj uprzęży. Z chwytaniem koni, co dziś obserwować można w postaci sportu, łączy się arkan. Mleko kobył przerabiane było na kumys, włosie z ogonów i grzyw służyło do wyrobu różnych przed­ miotów, np. powrozów, a między innymi także strun do instrumentów muzycznych. Natomiast wyjątkowo tylko w niektórych okolicach spo­ żywano mięso końskie. Niezwykle ubogo przedstawiał się inwentarz kulturowy związany z hodowlą owiec. Ograniczał się on do nożyc potrzebnych do strzyżenia wełny oraz merków do znakowania sztuk. Owce służyły głównie za dostarczycieli wełny i skór, użytkowanych na posłanie oraz elementy stroju zimowego (podbicie deli); mleko owiec służyło przede wszystkim do wyrobu serów. Mięso baranie stanowiło potrawę ulubioną i najbardziej rozpowszechnioną. Wysuszone żołądki jagniąt używano na woreczki do tłuszczu, tabaki itp. Z hodowlą kóz nie łączył-się żaden sprzęt. Wykorzystywano je przede wszystkim jako dostarczycielki mleka oraz mięsa, nadto skubano puch kozi. Podobnie z hodowlą bydła rogatego nie wiążą się żadne specjalne przedmioty kultury materialnej. Bydło rogate dostarczało mięsa, mleka i skór. Skóry poddawano tylko nieznacznej obróbce, wysuszone służyły za worki do fermentacji kumysu, nadto sporządzano z nich juki, torby, rzemienie, woreczki itp. Płaty skór bydlęcych służyły w okresie zimowym do uszczelniania wewnętrznych ścian jurty. Na tle tak charakterystycznego minimum przedmiotów związanych z samymi zabiegami hodowlanymi wyróżnia się w tradycyjnej kulturze pasterskiej Mongołów szczególna troska o wielbłąda. Zwierzę to stanowiło znikomy procent w ogólnej strukturze stada. Młode sztuki trzymane były po urodzeniu przez okres około 2 tygodni w jurcie, przy czym jurtę taką znaczono na zewnątrz kawałkiem czerwonego materiału, podobnie jak w przypadku urodzenia dziecka. Wielbłądziątku zawieszano na szyji amulety (jedyny zanoto­ wany, choć na pewno nie jedyny magiczny zabieg hodowlany), a w mo­ mencie wypuszczenia z jurty okrywano derką. Dorosłe sztuki używane były do przenoszenia mienia pasterzy, z czym łączy się szczególny rodzaj zaprzęgu, pozwalający temu zwierzęciu przenosić ciężary do 200 kg. Wiąże się z t y m sposobem transportu również cały zestaw juków, skrzyń i koszy. W związku z użyciem wielbłąda do jazdy wierzchem produko­ wano specjalny rodzaj siodła. Najważniejszy produkt dostarczany przez wielbłąda to sierść, służąca przede wszystkim do wyrobu wojłoku oraz �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 215 przeznaczana na sprzedaż. Nadto spożywano również mleko wielbłądzic, a nawet sporządzano z niego kumys. Spożywano także mięso wielbłądów. Ekskrementy zwierzęce (argał) zbierane były w stepie, do czego służyły plecione kosze i drewniane widły. Argał gromadzono następnie w jurcie w drewnianych skrzyniach wokół paleniska, a jego zapasy w workach lub koszach ustawiano bądź na zewnątrz jurty, bądź w sąsiedniej jurcie zwanej gospodarczą. Z ubojem zwierząt łączył się również osobny zestaw narzędzi (różnego rodzaju noże). Wśród wszystkich grup mongolskich rozpowszechnione było zbie­ ractwo roślin (w niektórych okolicach bulw). Miało to jednakże znaczenie marginalne, np. w doraźnej potrzebie zbierano garść dzikiego szczypiorku używanego na przyprawę do mięsa. Jedynie lamowie-lekarze w ośrod­ kach klasztornych gromadzili wiele gatunków ziół do celów leczniczych czy kultowych. Wśród aratów natomiast nie rozwinęły się żadne formy inwentarza materialnego związanego ze zbieractwem. Polowanie miało poważniejsze znaczenie gospodarcze i było zajęciem wykonywanym powszechnie przez mężczyzn w ciągu prawie całego roku. Polowano głównie na susły stepowe i antylopy, lisy, w i l k i , górskie barany. Zwierzęta te dostarczały mięsa, tłuszczu i skór, wykorzystywa­ nych do sporządzania odzieży czy sprzedawanych, a cennym przedmio­ tem handlu były też na terenach gobijsko-ałtajskich rogi antylopy-suhaka. Do polowania służyły wykonywane przez samych Mongołów łuki i strzały o żelaznych grotach, a w czasach nowszych broń palna pochodząca z importu. Poza grupą Darchatów Mongołowie nie zajmowali się rybołówstwem, podobnie jak (z wyjątkiem grupy Derbetów) nie trudnili się rolnictwem. Jak sądzić można, z faktem uprawiania rolnictwa wiąże się specjalizacja Derbetów w zakresie obróbki kamieni żarnowych. Podstawowymi surowcami dostępnymi dla wszystkich Mongołów były skóry, sierść i wełna, kość, w bardziej ograniczonym zakresie z uwagi na warunki przyrodnicze — glina, pewne gatunki trawy i łyko oraz drzewo i żelazo. Najprostsze formy obróbki skóry polegające na czyszczeniu i suszeniu stosowane były, przez wszystkie rodziny, natomiast nie rozwinęło się tu garbarstwo sensu stricto. Ze skór wykonywano uprząż, rzemienie, j u k i i torby do transportu. Ze skór i niektórych wnętrzności zwierząt — jak żołądki, kiszki — sporządzano też różnego rodzaju i wielkości mieszki i worki do przechowywania wody, mleka i różnych produktów żywno­ ściowych, tabaki itp. Większymi skórami pokrywano podłogi, a na nich układano futra służące za posłanie. Płatami skór uszczelniano jurty na okres zimy. Skórami jagniąt* podbijano zwłaszcza odzież na okres zimo­ wy. Najpowszechniejszym sposobem użytkowania wełny było wytwa- �216 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 7. Wiązanie deli pasem, somon Bajan Fot. J . Olędzki 196B rzanie wojłoku z wełny wielbłądziej. Na t y m kończy się właściwie prze­ róbka tego surowca ani bowiem przędzenie, ani tkactwo nie było znane. Tak cenny produkt, jak puch kozi, był sprzedawany, podobnie wełna owiec. Z końskiego włosia — jak już wyżej powiedzieliśmy — splatano powrozy; kości i róg nie były przedmiotem obróbki samych pasterzy. Natomiast rzemieślnicy-specjaliści wykonywań' z kości importowanych (kość słoniowa) wysoko cenione przedmioty sztuki, ozdoby, przedmioty kultu. Wyroby z drzewa obficie występujące w jurtach, nawet na tere­ nach zupełnie pozbawionych lasu, jak gobijskie, wykonywane były przez specjalistów, którzy nawet jeśli rekrutowali* się spośród ludności paster­ skiej, to sami już się pasterstwem nie zajmowali. Dotyczy to zwłaszcza �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 217 wyrobów z drzewa nabijanych srebrem lub innym metalem (sidła), ozdobnych skrzyń na odzież, drewnianych elementów konstrukcyjnych jurty, dwukółek (telegi). Do przedmiotów, które mogły być wykonywane przez samych pasterzy, choć bywały również nabywane, zaliczyć można proste skrzynie na argał, drewniane naczynia różnej wielkości na mleko i wodę, szafliki i miski na mięso, drewniane miseczki, łyżki, drewniane podstawki do suszenia sera. Zajęciem zdecydowanie specjalistycznym była obróbka metali. Trud­ nili się tym wyłącznie prawie rzemieślnicy niemongolskiego pochodzenia. Kowale, którzy rekrutowali się spośród niektórych tylko grup mongol­ skich, wytwarzali przedmioty metalowe, przy czym najpowszechniejsze są urządzenia paleniskowe spotykane w każdej jurcie, krzesiwa, kotły do gotowania umieszczane wprost nad ogniem, noże, groty do strzał, sztylety. Odzież wykonywana była przede wszystkim z materiałów importo­ wanych głównie z Chin, a począwszy od drugiej połowy X I X w. także z Rosji. Na strój codzienny przeznaczano materiał chiński, zwany „terlik", na strój odświętny — jedwab. Rosyjski import to przede wszyst­ k i m materiały bawełniane. Natomiast odzież zimowa w większym stopniu oparta była na surowcach lokalnych, np. szuby z owczych skór, obuwie z wojłoka czy ze skóry z wojłokową podeszwą. W każdej jurcie znajdowały się przedmioty szczególnie cenne, na­ bywane w przyklasztornych ośrodkach rzemieślniczych lub u wędrow­ nych łamów czy handlarzy. Na pierwszym miejscu wymienić można ołtarzyki z posążkami Buddy w jurtach, księgi święte, naczynia sakralne, sprzęty i naczynia używane podczas szczególnych uroczystości, jak obrzędy narodzinowe czy weselne. Są to przedmioty metalowe, porcela­ nowe, fajansowe, ponadto cenne ozdoby stroju, np. przystrój głowy u kobiet wykonany z metalu i zdobiony szlachetnymi i półszlachetnymi kamieniami, tabakierki, pochwy na sztylety, krzesiwa, naczynia srebrne, takie jak miseczki do kumysu, konwie do kumysu, miski itp. Powyższy przegląd inwentarza materialnego pasterzy mongolskich pozwala wydzielić trzy grupy przedmiotów z uwagi na pochodzenie surowca i osobę producenta: 1. Przedmioty wykonywane z surowców lokalnych przez samych pasterzy: pokrycie jurty, posłanie, j u k i i powrozy, skórzane wory i wo­ reczki, elementy uprzęży. 2. Wyroby wytwarzane najczęściej w rzemieślniczych ośrodkach lo­ kalnych bądź przez pasterzy, ale z surowca pozalokalnego: szkielet jurty, naczynia i przybory do gotowania i jedzenia, odzież i buty. 3. Przedmioty produkcji wysoko wyspecjalizowanej: głównie przed­ mioty sztuki i kultu oraz ozdoby. �218 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Przegląd ten wskazuje na to, że pasterz mongolski wykorzystywał wyłącznie prawie surowce lokalne, i to w ograniczonym zakresie i stop­ niu, o czym dobitnie świadczy brak rozwiniętych technik garbarskich czy brak tkactwa. Nasuwa się pytanie, czy jest to cecha charakterystyczna dla kultur pasterskich w ogóle, czy też specyficz­ na dla pasterzy mongolskich. Aby odpowiedzieć na to pytanie, należałoby f , zestawić znane społeczności pasterskie / i ze względu na stosunek zajęć paster­ skich do innego typu zajęć, przyjmu­ jąc założenie, że środowisko geogra­ ficzne i rodzaj hodowanych zwierząt wyznaczają skalę możliwości rozwiązań kulturowych. Jednakże istnienie ta­ kiej samej skali możliwości nie prze­ sądza o konkretnych rozwiązaniach. Znamiennym przykładem tego są czte­ ry grupy pasterskie A f r y k i zachodniej sąsiadujące ze sobą i stykające się na­ wet na trasach wędrówek. Otóż Tuaregowie i B u z u m a j ą namioty ze skó­ ry bydlęcej, Tubu budują obszerne przenośne kwadratowe schronienia ze starannie plecionych mat słomianych, ; N Ryc. a — 8. Wyroby krzesiwo srebrników Bator) pasterza; b — feudała Urgi krzesiwo Fot. i (Ulan rztylet J . Olędzki 1966 natomiast Fulani Bororo na miejscach postoju wykonują niskie szałasy z gałęzi i traw nie chroniące nawet w pełni przed promieniami sło­ necznymi . Przegląd różnych rozwiązań w znanych nam kulturach pasterskich prezentuje załączone zestawienie (tab. 1 ) . Tabela ta wskazuje na fakt 14 1S 14 D u p i r e, op. cit., s. 50, 54. Por. zwłaszcza pozycje: E . E . E v a n s , Pritchard The Neur, Oxford 1940; F . B a r t h , Nomads of South Persia, Oslo—London 1961; I. M. L e w i s , A Pastoral Democracy, Oxford 1961; D u p i r e , op. cit., G. G j e s s i n g , Changing Lapps: a study in culture relations in Northernmost Norway, Oslo—Londyn 1954; E . M a n k e r , The nomadism of the Swedish Mountain Lapps, Stockholm 1953; 1 5 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 219 wielkiej różnorodności społeczności pasterskich świata ze względu na stosunek zajęć pasterskich do pozapasterskich, a w związku z t y m roli wymiany. Można by te społeczności porządkować wedle skali, której bieguny stanowiłyby z jednej strony sytuacje, gdzie pasterstwo jest zajęjęciem wyłącznym i zachodzi stała potrzeba uzupełniania inwentarza kulturowego wytworami innych grup (Fulani Bororo), z drugiej — gdzie zajęcia* pasterskie są uzupełniane i równoważone elementami rolnictwa i rzemiosła (Nuerowie). Przedstawiona przez nas próba klasyfikacyjna ma charakter opisowy i jest ograniczona rodzajem zastanych publikacji. Wydaje się jednak, że gdyby studia nad kulturami pasterskimi doprowa­ dziły do odpowiednio precyzyjnego ustalenia zjawisk wskaźnikowych mierzalnych, można by w przyszłości podjąć próbę ich skalowania. Jednakże nawet w obecnym stanie wiedzy można tradycyjną kulturę pasterską Mongołów lokować mniej więcej pośrodku takiej skali. J . M a c i e j e w s k a , Akulturacja Polska", t. 7: 1963, s. 397—424. w gospodarce i życiu Lapończyków, „Etnografia �220 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA II. S Y S T E M P O T R Z E B A INWENTARZ K U L T U R Y SOKOLEWICZ MATERIALNEJ Stwierdzenia, że inwentarz kulturowy jest odpowiedzią na istniejący system potrzeb danej społeczności, nie można traktować zbyt dosłownie. Jeśli bowiem system potrzeb rozumieć szeroko, t j . jako uświadomione aspiracje: bezpośrednio konsumpcyjne, społeczno-gospodarcze, towarzy­ skie czy wreszcie duchowe, to w różnych okresach historycznych i środo­ wiskach społecznych stwierdzić możemy rozbieżność pomiędzy systemem potrzeb a inwentarzem kulturowym. Ma to miejsce zwłaszcza w przy­ padku społeczności podlegających radykalnym przemianom. Najczęściej wówczas aspiracje przerastają środki ich zaspokajania. W przypadkach szczególnych notujemy jednak zjawiska odwrotne, gdzie stojące do dyspozycji środki materialne przerastają istniejący system potrzeb. Natomiast społeczności stabilne charakteryzują się na ogół względną równowagą pomiędzy potrzebami a środkami ich zaspokajania . Takim stabilnym społeczeństwem była niewątpliwie Mongolia jeszcze w połowie X I X w. Zachwianie równowagi pomiędzy potrzebami a środ­ kami ich zaspokajania nastąpiło najpierw w warstwie książąt i dworzan na skutek rozbudzenia aspiracji konsumpcyjnych wyższego rzędu. Nato­ miast wśród ludności arackiej utrzymywała się ona znacznie dłużej. Jak przedstawiał się system potrzeb społeczności pasterskiej końca X I X w.? Próbując odpowiedzieć na to pytanie posłużymy się ujęciem mode­ lowym. W oparciu o materiał historyczny spróbujemy odtworzyć w kategoriach ogólnych — typologicznych podstawowe cechy tradycyj­ nej kultury pasterskiej Mongołów i wynikające stąd implikacje inwen­ tarza materialnego. Procesy współczesnych przemian potraktujemy r ó w ­ nież w kategoriach ogólnych: jako kierunki przeobrażeń, jako tendencje rozwojowe. Obserwowana w badaniach terenowych współczesna rzeczy­ wistość mongolska stanowi splot elementów tradycyjnych z takimi, które skłonni jesteśmy kwalifikować jako „nowoczesne", oraz elementów 0 wyraźnie przejściowym charakterze. W tradycyjnym systemie potrzeb społeczności mongolskiej uderza przede wszystkim minimalizm potrzeb alimentacyjnych. Ukształtowały się one na miarę możliwości, jakie stwarzała jednostronna z natury rzeczy gospodarka pasterska. Spożywano więc przede wszystkim mleko 1 przetwory mleczne w postaci kilkunastu wyróżnianych przez pasterzy gatunków sera, nadto mięso i tłuszcz. W zakresie środków spożywczych import zajmował pozycję znikomą, obejmował jedynie ryż, proso i her16 1 0 Nie znaczy to, by wszystkie potrzeby takiej społeczności b y ł y z punktu widzenia racjonalnych n o r m a t y w ó w w pełni zaspokojone, wręcz przeciwnie — oznaczać to może minimalizm potrzeb. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 221 17 batę . Z ograniczeniem pożywienia do produktów dostarczanych przez własną gospodarkę wiąże się też specyficzna rytmika zaspokajania tych potrzeb . Sezon wiosenno-letni był okresem wyłącznego prawie po­ żywienia nabiałowego, zamykał go 6-tygodniowy „podokres" kumysu, kiedy to spożycie tego napoju przez dorosłą osobę sięgało 8 1 na dobę. Mimo monotonii pożywienia okres ten nie był uważany za gorszy w cyklu rocznym — wręcz przeciwnie: odczuwany jako odświętny. Tłumaczy się to tym, że kumys zyskał rangę napoju obrzędowego, wiązał się z sytuacjami społeczno-towarzyskimi, rytuałem, grami towa­ rzyskimi i sportowymi . Sezon jesienno-zimowy natomiast cechowała przewaga pożywienia mięsnego. Tej cykliczności pożywienia towarzy­ szyły interpretacje racjonalizujące w rodzaju takich, jak: jest to źródło siły, długiej młodości, sprawności fizycznej Mongołów itp. Dla ilustracji omawianych tu kwestii podajemy za I . M . Majskim roczne spożycie przeciętnej rodziny mongolskiej w 1918 r. Rodzina składająca się z 5 osób i posiadająca 15 koni, 15 sztuk bydła rogatego oraz około 100 baranów spożywała: 18 l0 około 300 wiader mleka (autor nie przelicza ich na litry) sery (ilość nieoszacowana) 10 baranów 1—2 sztuk bydła rogatego 1 konia Spożycie produktów pochodzenia pozapasterskiego następująco: 54 1,5 80 24 200 przedstawiało się kostki herbaty kg cukru kg mąki kg ryżu kg prosa Dodać tu jeszcze trzeba 7,5 kg tytoniu do palenia oraz 1 kg tabaki do wąchania . Znamiennie ukształtował się tradycyjny system potrzeb w zakresie mieszkania. Z j u r t ą łączyło się kilka podstawowych funkcji życia rodzi­ ny. A oto jak były one zaspokajane: 20 1 7 Por. I . M. M a j s k i , Sowriemiennaja Mongolija, Irkuck 1921, s. 182. W tradycyjnej kulturze pasterskiej Mongołów sposoby konserwowania były prawie nie znane. Dla przykładu koń-zwycięzca w w y ś c i g u oblewany jest kumysem w uznania; w trakcie gier towarzyskich kumys jest nagrodą dla zwycięzcy, grywający zaś wypić musi za karę wielkie jego ilości. M a j s к i, op. cit., aneks pt. Itogi pieriepisa nasielenija i skota..., 1 3 mięsa 1 9 dowód prze­ 2 0 s. 102. �222 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 9. Wytwórczość kowalska z X I X w,: a — p o d s t a w a pod k o c i o ł n a p a l e n i s k u w j u r c i e p a s t e r s k i e j , s o m o n B a j a n ; b — s z c z y p c e do ekskrementów zwierzęcych (używanych j a k o opat), s o m o n E r d e n e - D a t a j ; с — podstawa i kocioł użytkowane w klasztorach oraz siedliskach m o ż n o w ł a d c ó w , Muzeum Narodowe w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1966 ��224 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ 1. Najelementarniejsza funkcja, t j . ochrona człowieka przed warun­ kami środowiska geograficznego, znalazła tutaj wyraz zarówno w roz­ wiązaniach konstrukcyjnych jurty, jak i wewnętrznym jej urządzeniu. Z cech konstrukcyjnych jurty, wskazujących na optymalizację tego wytworu, podkreślić należy rozwiązanie w postaci ruchomych ścian po­ krywanych płatami wojłoku, które można w zależności od pory roku podnosić dla dostępu powietrza bądź też opuszczać i uszczelniać w okre­ sie chłodów. Dodać należy, że każda rodzina posiadała przynajmniej dwa komplety takich płatów wojłokowych i w zależności od pory roku jurta kryta była jedną lub kilkoma warstwami, co nie zmieniało jej wyglądu. 2. Słabiej natomiast — lub wręcz zupełnie — nie występowała funkcja j u r t y jako izolacji od otoczenia społecznego. 3. Interesująco przedstawia się funkcja j u r t y jako miejsca do prze­ chowywania żywności, przygotowywania i spożywania posiłków, a więc tych czynności, które określa się ogólnie zajęciami gospodarstwa domo­ wego. Prawie wszystkie wstępne zabiegi związane ze zdobywaniem środ­ ków żywności odbywały się poza obrębem jurty, na wolnej przestrzeni: udój, ubój zwierząt i oprawianie. W jurcie natomiast przygotowywano kumys, sporządzano sery, ćwiartowano mięso. W tradycyjnej kulturze pasterskiej zestaw środków żywnościowych, przechowywanych na dłuż­ sze okresy, był bardzo ubogi. Ograniczał się do kilku kostek herbaty, niewielkiej ilości ryżu i prosa, a spośród produktów własnej hodowli — do serów suszonych na dachu j u r t y oraz do topionego tłuszczu. W ciągu dnia spożywano zazwyczaj tylko jeden ciepły posiłek, przy czym okres gotowania był bardzo krótki — około 20 minut — z uwagi na koniecz­ ność oszczędzania paliwa (argalu). Charakterystycznym przykładem ta­ kiego posiłku jest sutu-caj, którego podstawę stanowiła herbata, do której wrzucano kawałki tłustej baraniny i zabielano mlekiem. Inną popularną potrawą była drobno posiekana baranina przyprawiana dzikim szczypiorkiem i zasypywana ryżem. 4. Z jurtą wiąże się również pewien zakres funkcji rekreacyjnych. Chodzi tu przede wszystkim o sen oraz odpoczynek typu czynnego, społecznego. Otóż mimo swej niewielkiej powierzchni (średnica jurty wynosiła 5—8 m) była ona zdolna pomieścić do snu 11 do 15 osób. W sytuacjach towarzysko-obrzędowych gromadziło się w niej nawet do 30 osób. Było to możliwe dzięki obowiązującym wzorom zachowania się w sytuacjach towarzyskich, a mianowicie zajmowaniu pozycji nierucho­ mych siedzących lub w półprzyklęku wprost na podłodze. Za formę rekompensaty tego rodzaju odpoczynku uznać można jazdę konną w ste­ pie, wyścigi konne, chwytanie koni na urgę. 5. W tradycyjnym inwentarzu kulturowym jurty funkcje higieniczne �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 225 były bardzo słabo zaznaczone. Dobitnym tego przykładem był brak odrębnego naczynia do mycia oraz naczyń do prania. Można by się istnienia tej funkcji dopatrzyć jedynie w rozbudowanym sprzęcie schowkowym na odzież, naczynia i nakrycia. 6. Jurta była również miejscem służącym do wykonywania szeroko rozumianych prac wytwórczych, przy czym — rzecz charakterystyczna — nie związanych z podstawowym zajęciem gospodarczym, czyli pa­ sterstwem, lub związanych z nim tylko pośrednio. Poza krótkim okre­ sem przechowywania młodych wielbłądów w jurcie oraz sporadycznymi przypadkami udzielania schronienia jagniętom, żadne zabiegi hodowlane nie odbywały się w jurcie. Wykonywano tu natomiast juki, powrozy, szyto wory na kumys czy wodę. W jurcie mieściły się również urządze­ nia i sprzęty rzemieślnicze. Tu szyto odzież, sporządzano obuwie. Na­ tomiast tak ważne i powszechne zajęcie, jak wytwarzanie wojłoku, odbywało się na otwartej przestrzeni. 7. Z jurtą wiążą się też bardzo istotne w tej kulturze funkcje społeczno-towarzyskie. Powiedzieliśmy już, że sytuacje społeczno-obrzędowe gromadziły w jednej jurcie większą liczbę osób, przy czym po­ sługiwano się szczególnymi sprzętami nie używanymi na co dzień, jak wielkie wazy na kumys, ozdobne naczynia do picia kumysu lub archi. Jest rzeczą charakterystyczną, że przedmioty te, cechujące się częstokroć wysokimi walorami artystycznymi, nie były na co dzień w jurcie eksponowane, lecz wręcz przeciwnie — kryte w sprzętach schowkowych. Na tle minimalizmu potrzeb alimentacyjnych uderza silnie rozbudo­ wana sfera potrzeb społeczno-towarzyskich, co tłumaczy się warunkami rozproszenia przestrzennego i potrzebą akcentowania więzi społecznej. W celu odwiedzenia krewnego pokonywano nieraz przestrzenie wymaga­ jące dwu lub trzech dni jazdy konnej przynosząc do jurty podarki w postaci obowiązującego symbolicznego chadaka, t j . szarfy niebieskiego jedwabiu, a nadto cenne naczynia, figurki kultowe, księgi, obrazy. Potrzeby społeczno-towarzyskie zaspokajane były również poza ob­ rębem jurty, czego przykładem lokalne nadaamy, t j . gry sportowe, na które składały się zapasy, wyścigi konne i strzelanie z łuku. Z takimi sytuacjami łączył się też szczególny inwentarz kulturowy, jak np. wielkich rozmiarów szafirowe namioty rozbijane w stepie, mające i n ­ formować i zapraszać przejeżdżających aratów do udziału w uroczy­ stościach. Wewnątrz takiego namiotu ustawiano ogromne wazy fajan­ sowe czy metalowe pełne kumysu, instrumenty muzyczne, kości do gry. 8. Jurta — podobnie jak każde mieszkanie — pełniła też funkcje kultowo-estetyczne. Na wprost wejścia na skrzyniach umieszczano ołtarz. Główne jego elementy to kapliczka z figurami i obrazkami, 15 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �226 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 10. Objazdowy zespół teatralny z Cecerlegu Fot. J . Olędzki 1966 księgi święte, naczynia do hauryspicji z wnętrznościami zwierząt oraz' naczynia do palenia ognia. W tradycyjnym wystroju wnętrza jurty brak zupełnie przedmiotów służących wyłącznie za ozdoby. Szeroko rozwinęło się natomiast zdobnictwo przedmiotów użytkowych. Należały do nich chodniki wojłokowe, tkaniny z aplikacjami do pokrycia ścian, malatury na meblach. Odzież (deli) niezróżnicowaną w kroju na męską i kobiecą cechowała uderzająca wielofunkcyjność. Chroniła ona skutecznie człowieka przed zmianami temperatury. Przedłużone r ę k a w y zastępowały zarękawki i rękawiczki. Szeroki jedwabny pas okręcany kilkakrotnie dzieli odzież na część dolną i górną i pozwala tę ostatnią wykorzystywać jako ob­ szerny schowek na drobne przedmioty, dokumenty, jedzenie. W stroju męskim do pasa umocowywano sztylet i woreczek z tabaką. W czasie jazdy konnej szeroki pas podtrzymywał partie brzucha chroniąc przed wstrząsami. Zawinięcie pół deli wokół pasa umożliwiało swobodne po­ ruszanie się. W czasie upałów zrzucano jeden z rękawów. Rozpięte �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 227 deli służyło również za okrycie w czasie snu. Na osobną uwagę za­ sługują wielokrotnie opisywane w literaturze buty. Sięgają one kolan i charakteryzują się wysoko do góry podwiniętą podeszwą, co nie­ słusznie wiązane jest z lamaistycznym zakazem naruszania ziemi. W y ­ daje się bowiem, że tego rodzaju kształt buta tłumaczy się przystoso­ waniem do jazdy konnej. W razie upadku z konia but o takim kształcie łatwiej było oswobodzić ze strzemienia. Funkcje prestiżowe odzieży przejawiały się w noszeniu odświętnego deli, u kobiet w takich ozdobach, jak nakrycie głowy, składające się z wyszukanego zespołu przedmiotów usztywniających fryzurę, a u m ę ż ­ czyzn w takich, jak sztylet, krzesiwo, fajka, tabakierka. Tradycyjny inwentarz kultury materialnej charakteryzowało więc tak doskonale do w a r u n k ó w klimatycznych przystosowane urządzenie jak jurta, co jest jeszcze jednym przykładem szczególnej symbiozy pasterzy ze środowiskiem przyrodniczym. W zakresie urządzenia j u r t y i odzieży stwierdzamy ograniczony zasób wytworów przy jednoczesnym optymalnym ich wykorzystaniu. Na uwagę wreszcie zasługuje specy­ ficzny inwentarz związany z potrzebami społeczno-towarzyskimi. W rozważaniach nad tradycyjnym inwentarzem kultury materialnej ograniczyliśmy się do analizy środowiska arata-pasterza pomijając takie skupiska, jak ośrodki klasztorne czy miasta, które zasiedlone były głównie przez cudzoziemców. Natomiast w analizie współczesnych prze­ obrażeń inwentarza kulturowego arata nie sposób ograniczyć się do jurty czy jej otoczenia. W nowych warunkach ustrojowych bowiem powstały takie formy organizacji społecznej i odpowiadające im kształ­ ty skupień przestrzennych, które wiążą się bezpośrednio z działalnością gospodarczą i życiem arata wyznaczając w znacznym stopniu zakres i charakter inwentarza kulturowego jurty i jej otoczenia. Dzisiejszy układ wzajemny pomiędzy systemem potrzeb a inwen­ tarzem kultury materialnej arata jest rezultatem długiego, 40-letniego procesu przeobrażeń porewolucyjnych. Zmiany te nie dokonywały się synchronicznie we wszystkich dziedzinach kultury. Najwcześniej, bo już przed 1924 г., przeprowadzono zasadnicze zmiany ustrojowe w skali kraju, a jednocześnie kształtowano nowe władze lokalne i nowy podział administracyjny likwidując pozostałości dawnego podziału, opartego na systemie feudalnym . Znacznie wolniej przebiegały procesy kolekty­ wizacji i modernizacji gospodarki pasterskiej, a ostateczne rozwiązanie w postaci masowego uspółdzielczenia przypada dopiero na koniec lat 50-tych. Natomiast już wcześniej, bo począwszy od lat 40-tych, roz­ wijano formy państwowej gospodarki rolnej oraz zalążki przemysłu. 21 21 Kwestie te omawia obszernie D y n o w s к i, op. cit., �228 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Charakterystyczną cechą aktualnego systemu społeczno-ekonomicznego Mongolii jest znaczny stopień funkcjonalnego powiązania pomiędzy s t r u k t u r ą administracyjną a gospodarczą kraju. Mongolia podzielona jest na 18 ajmaków, a w obrębie każdego z nich mieści się mniej więcej 18 somonów. Ajmak pełni w tej strukturze administracyjnej rolę odpowiadającą naszemu województwu, natomiast na szczeblu somonu następuje pełna identyfikacja organizacji administracyjnej z gos­ podarczą. Wyraża się to zarówno w tym, że terytorium somonu jest zarazem obszarem spółdzielni produkcyjnej lub gospodarstwa państwo­ wego, jak i w tym, że przewodniczący somonu jest zarazem kierownikiem gospodarstwa. Natomiast w zakresie takich funkcji, które nazwać by można ogólnie zabezpieczeniami socjalnymi, wyodrębnić można w somonie dwa kanały inwestycyjne. Pierwszy z nich centralnie normo­ wany i realizowany z budżetu państwowego określa niezbędne minimum dla każdego somonu, działa więc w kierunku wyrównania szans w wa­ runkach bytowych ludności, drugi — zależny od stanu majątkowego konkretnego gospodarstwa — stanowi czynnik zróżnicowania w w y ­ posażeniu materialnym poszczególnych somonów. Na ośrodek somonowy spojrzeć można z jednej strony jako na najniższego rzędu jednostkę w systemie zarządzania państwowego, a z drugiej jako na czynnik ogniskujący i kanalizujący inicjatywę aratów. Ten dwoisty charakter ośrodka somonowego powoduje, że właśnie na jego przykładzie naj­ pełniej dadzą się prześledzić procesy współczesnych przemian kulturo­ wych. Tu bowiem następuje konfrontacja założonego modelu ustrojo­ wego z siłą tradycji, tu kształtują się formy kompromisu pomiędzy starym i nowym w kulturze współczesnego arata. Na przykładzie so­ monu i jego centrum najlepiej prześledzić też można tendencje prze­ mian w inwentarzu m a t e r i a l n y m . 22 Rejestr zadań pełnionych przez ośrodki somonowe jest rozległy. Wśród wiodących funkcji podkreślić należy przede wszystkim: 1) kierowanie życiem gospodarczym somonu; 2) skupienie placówek usługowych zaspokajających różnego typu podstawowe potrzeby lud­ ności; 3) rolę punktu nadawczego w systemie komunikacji i informacji; 4) skupianie okresowe znacznego odsetka rodzin koczowniczych, a w związku z t y m kumulowanie mienia indywidualnego aratów. Nie jest to rejestr kompletny, lecz obejmujący funkcje najistotniej­ sze z uwagi na interesujący nas problem inwentarza kulturowego. Z rolą ośrodka somonowego jako centrum dyspozycyjnego życia gospodarczego wiążą się takie formy materialne, jak budynki zarządu 2 2 Funkcje ośrodków somonowych stanowią dawczych ekspedycji polskiej. jeden z g ł ó w n y c h tematów ba­ �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 229 Ryc. 11. Przedszkole w somonie Charchorin Fot. J . Olędzki 196S gospodarstwa i magazyny mieszczące sprzęt gospodarski, budynki i ma­ gazyny związane z działalnością tzw. brygad produkcyjno-usługowych, budynki-hotele dla sezonowych pracowników gospodarstwa (zwłaszcza w państwowych gospodarstwach rolnych). Z istnieniem brygad produk­ cyjno-usługowych wiąże się nowy element zabudowy somonu — domki jedno- lub kilkurodzinne, w których na stałe zamieszkują rodziny pra­ cowników tych brygad. W ośrodku somonowym mieszczą się też war­ sztaty naprawcze, cegielnie, elektrownie, piece do wypału węgla drzew­ nego, kuźnia, a w bardziej rozwiniętych ośrodkach — warsztaty ślusarsko-mechaniczne. W ośrodkach rolniczo-pasterskich, np. somon Char­ chorin, lokalizuje się czasem takie zakłady, jak m ł y n y czy fabryki utylizacyjne . Z rolą ośrodka usługowego w zakresie potrzeb bytowych i społecz23 " Zakłady utylizacyjne w Charchorinie przerabiają odpady hodowli na takie produkty, jak np. mączka kostna, tłuszcze przemysłowe itp. �230 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ nych łączą się żłobki, przedszkola, szkoły, internaty, łaźnie, kluby, sale kinowe, wreszcie bardzo charakterystyczne parki w centrum ośrodka somonowego z placami boiskowymi i figurami pięciu gatunków zwie­ rząt hodowanych przez Mongołów, czasem także z pomnikiem lokalnego czy ogólnonarodowego bohatera. T u mieści się również ośrodek zdrowia, izba porodowa, apteka, punkt szpitalny. Tu mają swoje stałe pomiesz­ czenia sklepy, z których w okresie letniego rozproszenia ludności roz­ wozi się po stepie towary samochodami. Rozległy jest zakres urządzeń związanych, z funkcjami komunikacji i przekazywania informacji przez ośrodek somonowy. Najelementarniejszą postacią komunikacji, obejmującą zarówno sferę działań produk­ cyjnych, jak i usługi w rozległym zakresie, jest organizacja transportu samochodowego. Tabor samochodowy danego somonu wyznaczony jest zarówno typem jego działalności gospodarczej (silniejsze zapotrzebowa­ nie na samochody ciężarowe przy przewadze rolnictwa), jak i liczbą ludności i stanem jej rozproszenia w okresie letnim. Minimum w t y m zakresie to 3—4 wozy terenowe oraz tyleż samo samochodów ciężaro­ wych. W okresie letnim samochody z centrum somonu wyruszają na objazd poszczególnych brygad i otarów, zabierają produkty hodowli, a rozwożą towary, przesyłki pocztowe, gazety, przywożą weterynarza czy felczera. Z ośrodka somonowego przekazywane są też treści oświa­ towe i ideologiczne oraz niezbędna informacja w kwestiach organizacyjno-porządkowych. T u funkcjonuje radiowęzeł, kino, tu redaguje się broszurki czy niektóre teksty do gazetek ściennych dla tzw. czerwonych kącików (rodzaj świetlic) w brygadach. Tu mieszczą się czytelnie i k l u ­ by, w których odbywa się szkolenie, np. kursy gospodarstwa domowego czy szycia, prelekcje w sprawie pielęgnacji niemowląt itp. W ośrodku somonowym odbywają się też wszystkie większe uroczystości, jak mały nadąam, czy zakończenie roku gospodarczego lub święta o lokalnym znaczeniu, jak rocznica założenia spółdzielni. Z omówionymi wyżej zadaniami ośrodka somonowego łączy się za­ budowa stała na potrzeby zinstytucjonalizowanych form działalności gospodarczej i społecznej oraz sprzęt i urządzenia materialne typu nowoczesnego. Są to urządzenia nowe w tej kulturze, nie wyrosłe z lokalnych tradycji. Wprowadzenie ich do ośrodka somonowego było jednocześnie dla ludności arackiej pokazem nowych i „nowoczesnych" urządzeń materialnych, częstokroć przekraczających lokalny system po­ trzeb, jakkolwiek niewątpliwie stanowiących odpowiedź na system po­ trzeb społeczeństwa mongolskiego jako makrostruktury. Te nowe urzą­ dzenia materialne na równi z działalnością oświatową stanowiły czyn­ nik przełamywania izolacji kultury mongolskiej, włączania jej w nurt cywilizacji przemysłowo-technicznej. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 231 Zgoła odmiennie przedstawia się natomiast inwentarz kulturowy zwią­ zany z rolą ośrodka somonowego jako okresowego, zimowego skupiska ludności arackiej. W zabudowie somonowej zaznacza się to odrębnymi dzielnicami, mieszczącymi małe drewniane budynki schowkowe, a na niektórych terenach budynki z gliny. Są one prywatną własnością po­ szczególnych rodzin arackich i służą do przechowywania inwentarza kulturowego aktualnie nie używanego, przede wszystkim elementów jurty, płatów wojłokowych, sprzętów, takich jak łóżka, różnych surow­ ców. Rodziny zatrudnione w centrum somonu zamieszkują w swych jurtach w ciągu całego roku obok składów, natomiast koczujący araci ustawiają je tutaj tylko na okres zimowy. W zimie w centrum skupia się około 70°/о ludności somonu, podczas gdy w okresie letnim tylko 25—35% . Z omawianą rolą ośrodka somonowego łączy się wyraźna kontynuacja tradycyjnego inwentarza kulturowego. Budynki drewniane w swojej konstrukcji i detalach nawiązują bądź do drewnianej za­ budowy klasztornej, bądź do wzorów majmaczanów c h i ń s k i c h . Dostęp przeciętnego arata do inwentarza kulturowego zgromadzo­ nego w ośrodku somonowym kształtuje się dziś bardzo różnie w za­ leżności od zróżnicowania zawodowego i pełnionych funkcji w orga­ nizacji gospodarczej. Inne jest doświadczenie produkcyjne członka bry­ gady remontowej, inne arata-koczownika, który w centrum somonu przebywa jedynie w okresie zimowym, a wówczas również nie ma możliwości ani nie czuje potrzeby zaznajomienia się ze wszystkimi ośrodkami wytwórczymi i urządzeniami materialnymi ośrodka. Jest to zjawisko zasadniczo odmienne niż w kulturze tradycyjnej, kiedy to szerokie warstwy aratów miały w zasadzie dostęp do takiego samego inwentarza materialnego, a ich doświadczenie produkcyjne było po­ dobne na wielkich obszarach całego kraju. Jeszcze na szczeblu brygady wyróżnić można tę dwoistość inwen­ tarza kulturowego i rolę czynnika zawodowego w kształtowaniu do­ stępu do niego. Natomiast już na szczeblu otoru analizę inwentarza kulturowego i jego przemian sprowadzić można do rozważań nad j u r t ą i jej najbliższym otoczeniem. W otorach pasterskich uspołecznienie procesów produkcyjnych słabo zaznacza, się w nowym inwentarzu kulturowym. Spotykamy się tu Vl 25 2 4 Dane z somonu Erdene Dałaj ajmaku środkowogobijskiego za rok 1964/1965 oraz z somonu Bajan ajmaku centralnego za rok 1965/1966. Materiały terenowe ekspedycji etnograficznej Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie, Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N . Majmaczan (chiń) — miasto; tak nazywano dzielnice chińskie w miastach mongolskich, charakteryzujące się niskim budownictwem glinianym lub z niewypalonej cegły i grodzone murami z tego samego materiału. 2 5 �232 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 12. Szkoła w somonie Bajan Fot. J . Olędzki 1963 natomiast ze zjawiskiem poszerzania tradycyjnego inwentarza kulturo­ wego. Tworzy się np. w jednej z j u r t kumysownię, przy czym proces fermentacji odbywa się w tradycyjnych workach skórzanych. Z racjo­ nalizacją hodowli łączą się natomiast takie nowe urządzenia, jak zimo­ we schronienia dla zwierząt . Okresowo zespół otoru posługuje się też nowoczesnym sprzętem związanym z sianokosami. W zasadzie jednak inwentarz kulturowy otoru pasterskiego pozostaje tradycyjny. Jakie zmiany obserwować można współcześnie w jurcie i jej otoczeniu? Przede wszystkim stwierdzić trzeba, że w nowym układzie społecz­ no-gospodarczym jurta stała się pomieszczeniem niezdolnym w sposób skuteczny jednoczyć szerokiego zakresu funkcji. Nadto następują istotne zmiany w jej urządzeniu przy zachowaniu jej właściwości konstruk26 2 6 Schronienia zimowe są bardzo różne pod wzglądem użytego materiału i formy w zależności od regionu kraju. Np. na północy buduje się je z drzewa w postaci grodzeń z daszkami, natomiast na Gobi wykorzystuje się warunki naturalne i buduje w postaci półokręgów murki kamienne nie kryte z wierzchu. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 233 Ér • SI- ÍÍ-. i* •'l •f't Ryc. 13. Konie pasterzy przed domem towarowym w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1963 cyjnych. Przypatrzmy się z kolei tendencjom zmian w poszczególnych — dawniej tak istotnych — funkcjach j u r t y . 1. Niezmieniona pozostaje funkcja j u r t y jako ochrony w warunkach klimatycznych. 2. Podczas gdy w tradycyjnej kulturze słabo lub wcale nie w y ­ stępowała funkcja j u r t y jako izolacji od otoczenia społecznego, to współ­ cześnie w większych skupiskach centrów somonowych ludność zamiesz­ kująca na stałe wprowadza takie elementy, jak grodzenie płotem drew­ nianym j u r t y i jej otoczenia, podobnie jak to ma miejsce w jurtach np. w mieście Ułan Bator . 3. Istotnym przeobrażeniom uległy funkcje j u r t y jako miejsca przechowywania, przygotowywania i spożywania posiłków. Trzeba tu stwierdzić, że zasadniczo odmiennie przedstawia się pod t y m wzglę2 7 2 7 Dzielnice jurt w Ułan Bator, w których rodziny zamieszkują stale w ciągu roku, wskazuje na tendencję do izolacji gospodarstwa domowego. Rodzina otacza jurtę wysokim gęstym płotem z drzewa, jurta jest zamykana itp. �234 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ dem jurta w centrum somonu, a inaczej jurta w stepie. W centrum somonu w rodzinach członków brygad produkcyjno-usługowych często­ kroć rezygnuje się już dziś z przygotowywania ciepłego posiłku — dzieci spożywają go bowiem w przedszkolu czy szkole, rodzice — w stołówce. W przeważającej jednak masie aratów, zwłaszcza w rodzi­ nach koczujących w stepie, mamy do czynienia nie z ograniczeniem czynności gospodarstwa domowego, lecz wręcz przeciwnie — ich roz­ budowaniem. Niemniej i tu następują pewne charakterystyczne prze­ miany. Niektóre formy przetwórstwa nabiałowego zostają przeniesione z j u r t y do pomieszczeń spółdzielczych, a członkowie spółdzielni otrzy­ mują odpowiednie produkty gotowe. Tak dzieje się np. w przypadku wyrobu kumysu czy niektórych gatunków sera. Podobnie rodziny spół­ dzielców otrzymują przydziały mięsa już oprawionego i poćwiartowa­ nego. Natomiast samo przygotowanie posiłku i sposób jego spożywania zostały rozwinięte, z czym łączy się wprowadzenie wielu nowych na­ czyń, jak np. widelce, noże, łyżeczki, talerze, talerzyki, szklanki itp. wyroby fabryczne. 4. Bardzo charakterystyczne są przemiany funkcji rekreacyjnych jurty. Z jednej strony pewne sytuacje społeczno-obrzędowe zostały przeniesione z jurty do pomieszczeń tego typu, jak klub, świetlica czy czerwony kącik, z drugiej jednak można mówić o ich rozwoju, zwłaszcza jeśli rozpatrywać kwestię snu. Otóż powszechnie pojawiły się w jurtach łóżka metalowe produkcji czeskiej, a liczba ich coraz bardziej wzrasta. Pojawiają się też oddzielne łóżeczka dla dzieci. 5. Jako akcent zdecydowanie nowoczesny uznać należy pojawienie się w jurcie urządzeń związanych z myciem i praniem, powszechnych już dzisiaj. 6. Mimo wprowadzenia wielu nowych instytucji i form organizo­ wania życia społeczno-towarzyskiego jurta nadal pozostaje miejscem tego rodzaju akcji, zwłaszcza gdy chodzi o święta rodzinne, takie jak obrzędy narodzinowe czy weselne. Rytuał np. obrzędów rodzinnych pozostał w zasadzie tradycyjny, wprowadza się natomiast pewne nowe akcenty, i to zarówno w treści narracji, jak i w składanych darach, używanych naczyniach itp. W czasie uroczystości narodzinowych w Charchorinie, które mieliśmy możność obserwować, składano nowo­ rodkowi obok tradycyjnych darów, jak chadak z monetami, także zabawki mechaniczne i przedmioty plastikowe . 7. Jurta pozostaje nadal miejscem pracy członków rodziny, jednakże zasadnicze procesy pracy coraz częściej odbywają się poza nią. I m 28 2 8 Materiały z 1966 r. pochodzące z Charchorina ajmaku p o ł u d n i o w o - c h a n gajskiego, Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 235 bardziej zmodernizowany jest dział produkcji, w którym zatrudniona jest głowa rodziny, t y m mniej procesów wytwórczych odbywa się w samej jurcie. Jednakże nawet w jurtach aratów-koczowników trud­ niących się wyłącznie pasterstwem nie wykonuje się już dziś takich prac, jak np. skręcanie powrozów czy szycie butów. W urządzeniu j u r t y pojawiają się natomiast sprzęty związane z nauką szkolną dzieci — stoliki, a nawet biblioteczki czy etażerki. 8. Radykalnym przemianom uległy te miejsca w jurcie, które wią­ zały się z kultem. Na miejsce kultowe wprowadza się dzisiaj w j u r ­ tach obok odbiorników radiowych i przyborów toaletowych zestawy fotografii rodzinnych, eksponuje się cenne dokumenty, fotografie kosmonautów i wycinki z prasy ilustrowanej. W kształtującym się obecnie nowym modelu potrzeb i sposobów ich zaspokajania wskazać trzeba następujące ogólne tendencje. Nastę­ puje silne rozbudzenie potrzeb alimentacyjnych zarówno na skutek akcji oświatowo-propagandowej w t y m zakresie, jak i wzorów lanso­ wanych przez miejscowe stołówki oraz podaż w sklepach somonowych. Poszerzenie zestawu środków alimentacyjnych polega przede wszyst­ k i m na wprowadzaniu pożywienia roślinnego, głównie roślin okopo­ wych i jarzyn. Środki te uzyskiwane są zarówno drogą uprawy roli i uprawy ogrodowej danego gospodarstwa (każda rodzina spółdzielcy otrzymuje określony przydział roczny jarzyn), jak i drogą importu z krajów rolniczych. Z przekroczeniem barier własnego systemu gos­ podarczego w zdobywaniu środków spożywczych łączy się też zjawisko pewnego wyrównania pożywienia w ciągu całego roku, stałego krzyżo­ wania pożywienia nabiałowego, mięsnego i roślinnego. Postulat racjo­ nalnego żywienia realizowany jest względnie poprawnie w formach zinstytucjonalizowanych, takich jak żłobki, przedszkola, internaty, sto­ łówki. Natomiast w jadłospisach przeciętnych rodzin koczowników na­ dal dominują jeszcze wzory tradycyjne. Dla przykładu podajemy po­ niżej roczne spożycie rodziny uchodzącej za nowoczesną w swym gospodarstwie d o m o w y m . Rodzina 5-osobowa zamieszkująca centrum somonu Erdene-Dałaj, posiadająca w indywidualnym użytkowaniu około 60 sztuk zwierząt, spożywała rocznie (rok 1964/1965): 29 mleko łącznie z przetworami mlecznymi 4000—5000 1 15 baranów około 120 kg mięsa w o ł o w e g o 50 kostek herbaty 40 kg cukru 2 9 Materiały terenowe z somonu Erdene Dałaj za rok 1964/1965, zebrane w roku 1965, Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w War­ szawie. �236 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 14. Przemiany funkcji jurty: A — u r z ą d z e n i e Jurty montowane] na terenie w y p a s u z w i e r z ą t ( w z ó r t r a d y c y j n y w y s t ę p u j ą c y d z i ś sporadycznie), somon B a j a n : a — piec, b — s k r z y n k a na o p a ł , с — ł ó ż k o ż e ń s k i e j c z ę ś c i rodziny, d — łóżko m ę s k i e j części rodziny, e — skrzynie z mieniem rodziny, / — wolna część jurty u ż y t k o w a n a g ł ó w n i e przy sporządzaniu posiłków, g — wolna część jurty — miejsce okresowego przetrzymywania m ł o d y c h zwierząt, s p r z ę t ó w u ż y t k o w a n y c h g ł ó w n i e przez m ę ż c z y z n (siodła); В — u r z ą d z e n i e jurty montowanej n a terenie w y p a s u z w i e r z ą t (wzór t r a ­ dycyjny występujący dziś stosunkowo często), somony Charchorin, Bajan, Erdene-Dałaj, Daszinczilen, Ł u n : a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — ł ó ż k o ż e ń s k i e j c z ę ś c i rodziny, d — ł ó ż k o m ę s k i e j c z ę ś c i r o d z i n y , e — s k r z y n i a - s t ó ł , / — s k r z y n i e do p r z e c h o w y w a n i a mienia, g — wolna część jurty u ż y t k o w a n a g ł ó w n i e przy sporządzaniu p o s i ł k ó w , h — wolna c z ę ś ć — m i e j s c e s k ł a d o w a n a s p r z ę t u p a s t e r s k i e g o ; С — u r z ą d z e n i e J u r t y m o n t o w a n e j n a te­ renie w y p a s u z w i e r z ą t i w centrum somonu ( w z ó r t r a d y c y j n y w y s t ę p u j ą c y dziś powszech­ nie), somon B a j a n , somon C h a r c h o r i n i i n . : a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — ł ó ż k a z z a s ł o n a m i , d — s k r z y n i a n a n a c z y n i a , e — s k r z y n i a - s t ó ł , / — s k r z y n i e do p r z e c h o w y w a n i a mienia rodziny, g — część służąca pracom k u c h e n n y m , h — c z ę ś ć służąca składowaniu s p r z ę t u pasterskiego i zabiegom higienicznym; D — u r z ą d z e n i e j u r t y montowanej na terenie w y p a s u z w i e r z ą t i w centrum somonu (wzór w s p ó ł c z e s n y ) , somon B a j a n , somon Charchorin: �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 237 a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — s k r z y n i a - stół, d — ł ó ż k a metalowe z z a s ł o n a m i , e — s k r z y n i e z m i e n i e m r o d z i n y , f — w a l i z k i , e t a ż e r k i z m a s z y n a m i do s z y c i a , z g ł o ś n i k i e m radiowym, h — c z ę ś ć wolna s ł u ż ą c a g ł ó w n i e zabiegom higienicznym, g — p ó ł k a lub szafa kuchenna; E — urządzenie jurty montowanej w zmiennych warunkach (wzór współczesny), somon B a j a n , Ł u n , okolice Cecerlegu, C h a r c h o r i n : a — piec, b — s k r z y n k a na o p a ł , с — s k r z y n i a - s t ó ł , łóżka z z a s ł o n a m i , e — s k r z y n i e z mieniem rodziny, f — walizki, e t a ż e r k i lub stoliki, g — p ó ł k a lub szafa kuchenna, h — stolik u ż y t k o w a n y g ł ó w n i e przy zabiegach higie­ nicznych (mycie, pranie, prasowanie); F — u r z ą d z e n i e jurty montowanej g ł ó w n i e w centrum somonu na s t a ł e (wzór w s p ó ł c z e s n y ) , S o m o n - B a j a n , C h a r c h o r i n i in.: a — piec, b — skrzynia na w ę g i e l , с — s k r z y n k a na t r a d y c y j n y rodzaj o p a ł u , d — łóżka z z a s ł o n a m i , e — skrzynie z m i e n i e m rodziny, f — w a l i z k i , stoliki itd., g — s k r z y n i a z o d z i e ż ą ż e ń s k ą , h — szafka k u ­ chenna, i — szafka z przyborami toaletowymi, przedmiotami osobistymi u ż y t k o w a n y m i przez m ę ż c z y z n ; G — u r z ą d z e n i e jurty montowanej na stałe w centrum somonu, somon Charcho­ rin, B a j a n i in.: a — piec, b — skrzynia na opał, с — skrzynia - stół, d — stołki, e — łóżka z z a s ł o n a m i , f — w a l i z k i , r a d i o , m a s z y n a do s z y c i a , g — s k r z y n i a - t o a l e t a , h — p u l p i t do o d r a b i a n i a l e k c j i , i — s i o d ł a , j — s z a f k a n a u b r a n i e i p r z e d m i o t y o s o b i s t e k o b i e t y , Jc — szafa kuchenna, I — u m y w a l n i a , m — k o c i o ł z w o d ą , n — szafa; H — u r z ą d z e n i e Jurty m i e j s k i e j rodziny stolarza, U ł a n B a t o r : o — piec, b — s k r z y n i a na o p a ł , с — s k r z y n i a - s t ó ł , d — s t o ł k i , e — ł ó ż k a z z a s ł o n a m i , f — łó.żko d z i e c k a , g — w a l i z k i i e t a ż e r k a , h — s k r z y n i a z o g ó l n y m m i e n i e m r o d z i n y , i — w a l i z k i i r a d i o , ) — s z a f k a k u c h e n n a , Jc — s t ó ł k u c h e n n y , �238 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ -> l — szafka z n a r z ę d z i a m i stolarskimi, m — stolik-umywalnia; I — t r a d y c y j n a forma budy m o n t o w a n e j na d w u k o ł o w y c h w o z a c h , w y k o r z y s t y w a n a w s p ó ł c z e ś n i e j a k o dodatkowe po­ mieszczenie w p o b l i ż u j u r t y , somon B a j a n , D a s z y n c z i l e n ; J — d o d a t k o w e pomieszczenia na z e w n ą t r z jurty, somon B a j a n , U ł a n Bator: a — jurta, b — pomieszczenie przejmujące s p r z ę t y i role z w i ą z a n e z h i g i e n i c z n ą f u n k c j ą mieszkania; К — dodatkowe pomieszczenie na z e w n ą t r z jurty, somon B a j a n , U ł a n Bator: a — jurta, b — pomieszczenie p r z e j m u j ą c e s p r z ę t y i role z w i ą z a n e z f u n k c j a m i s p i ż a r n i a n y m i mieszkania Rys. J . Olędzki �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 239 wyroby cukiernicze mniej więcej w ilości 30 kg mąka 70 kg makaron 35 kg ryż 40 kg kapusta 45 kg cebula 20 kg ziemniaki 35 kg brukiew 40 kg konserwy (mięsno-jarzynowe i rybno-jarzynowe) 10—15 puszek. Jak wskazuje na to powyższy jadłospis, występuje tendencja do zachowania potraw tradycyjnych i uzupełnienie ich nowymi potrawa­ mi, nie stwierdza się natomiast wypierania potraw dawnych przez nowe. Znamienne przemiany następują w dziedzinie odzieży. Tradycyjne deli utrzymuje się nadal w pełni żywotności, ale obok niego zamiennie te same osoby noszą strój europejski. Samo deli podlega też różnym modernizacjom, np. deli kobiece zostaje skrócone, podobnie jak r ę k a ­ wy, a zamiast szerokiego pasa jedwabnego pojawia się wąski pasek nylonowy. Zupełnemu zanikowi uległ usztywniający przystrój głowy kobiecej, a przy męskim deli na miejsce sztyletu czy krzesiwa po­ jawiają się takie przedmioty o znaczeniu prestiżowym, jak wieczne pióro zatykane pod szyją czy zegarek na ręce i europejski kapelusz na głowie. Sprzęt j u r t y zostaje pomnożony i zmieniony. Wywołane to jest nowymi aspiracjami w zakresie w a r u n k ó w bytowych, a realizo­ wane dzięki stałym dochodom pieniężnym w spółdzielniach, łatwości nabywania sprzętów w miejscowych sklepach. Nie bez znaczenia jest też fakt, że w wielu somonach koczownicy przy przenoszeniu się z miejsca na miejsce korzystają już nie z wielbłąda, lecz spółdziel­ czej ciężarówki. Ogólnie rzecz biorąc następuje poszerzenie zasobu w y ­ tworów kultury materialnej, jakim dysponuje rodzina przy jedno­ czesnym obniżeniu stopnia wielofunkcyjności niektórych wytworów (np. zmodernizowane deli kobiece). Jeszcze raz podkreślić tu należy, że doświadczenie arata kształtuje się już dziś nie tylko w ramach po­ siadanych przez niego wytworów kultury materialnej w jurcie i jej obejściu, lecz także w stałym uczestniczeniu w urządzeniach material­ nych będących własnością spółdzielczą czy gospodarstwa państwowego. Ten drugi nurt doświadczenia różnicuje się w zależności od wykony­ wanych funkcji produkcyjnych czy zawodowych. W miarę postępu procesów profesjonalizacji, społecznego podziału pracy — różnice te będą się potęgowały. Innym czynnikiem różnicującym inwentarz k u l ­ turowy jest osiadłość i zachowanie koczownictwa. Rodziny aratów stale zamieszkujących ośrodki somonowe mają z natury rzeczy możność operowania szerszym inwentarzem kultury materialnej na co dzień �240 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 15. Nowe sprzęty w jurcie: a — m a k a t k a z kieszeniami na p r z y b o r y toaletowe, zawieszana na ś c i a n i e w p o b l i ż u w e j ś c i a z l e w e j s t r o n y , . s o m o n C h a r c h o r i n , b — p u l p i t do o d r a b i a n i a l e k c j i , s o m o n B a j a n Fot. J . Olędzki 1966 i częstszego wymieniania sprzętów. Obok jurty mają bowiem swoje składy. Koczownicy natomiast, nawet jeśli zdeponują wcale pokaźny dorobek w składach ośrodka na co dzień w sezonach letnich mają w jurtach sprzęty najpotrzebniejsze. Organizacja somonu jako jedności struktury administracyjnej z gos­ podarczą stwarza czynnik nowego typu zróżnicowania regionalnego w zakresie wyposażenia w wytwory kultury materialnej. Zarówno stan ekonomiczny danego gospodarstwa, jak i stopień „zurbanizowania" ośrodka somonowego przedstawia się różnie w poszczególnych somo- �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH U41 nach, stwarzając odmienne możliwości poszczególnym rodzinom i całe­ mu kolektywowi somonu. Nadal żywotne są dawne potrzeby społeczno-towarzyskie. Są one dzisiaj zaspokajane w oparciu o organizację spółdzielczą i finansowane ze środków spółdzielni czy gospodarstwa państwowego. Natomiast treściom tych kontaktów nadaje się nowy sens ideologiczny, wskazu­ jąc na rolę kolektywu socjalistycznego czy próbując kształtować ideo­ logię pracy. I I I . U W A G I NA T E M A T C Z Y N N I K A C Z A S U , P R Z E S T R Z E N I I ZRÓŻNICOWANIA SPOŁECZNEGO W I N W E N T A R Z U K U L T U R Y M A T E R I A L N E J Analiza inwentarza kultury materialnej pasterzy mongolskich, opi­ sanego uprzednio, pomijając zmiany wywołane rewolucją, wskazuje na jego trwałość i niezmienność w ciągu długich okresów. Trwałość ta 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �242 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, .ZOFIA SOKOLEWICZ jest t y m bardziej uderzająca, że w inwentarzu pasterskim przeważają przedmioty szybko ulegające zniszczeniu. Brak jest np. (jeżeli w y ­ łączyć użytkowane zbiorowo mosty i wodopoje) wytworów wmonto­ wanych na stałe, przystosowanych do użytkowania w jednym miejscu. Tę swoistość kulturową, ściśle związaną z właściwościami nomadyzmu, wyrażają w sposób mniej lub bardziej wyraźny wszystkie zasadnicze działy inwentarza pasterskiego, t j . mieszkanie (jurta), przedmioty z jej otoczenia oraz uprząż i urządzenia transportowe. Jurta z terenów Mnngolii w typologii mieszkań portatywno-szkieletowych jest przykładem rozwiązania najdoskonalszego z m o ż l i w y c h . W jakim okresie zostało ono wykształcone — nie wiadomo. Nie ulega jednak najmniejszej wątpliwości, że poprzedzały go na t y m terenie odmiany typologicznie wcześniejsze, prostsze. Część elementów — woj­ łok, powrozy — wykonywana była w ramach wytwórczości paster­ skiej. Główne elementy szkieletu oraz drzwi sporządzane były przez rzemieślników. Ich sposoby i umiejętności obróbki drewna uznać na­ leży jako wysoko rozwinięte. W X I X w. pojawia się brezent po­ chodzenia fabrycznego. Użytkowany on jest do nakrywania j u r t y z wierzchu, aby uchronić ściany wojłokowe przed wilgocią. Nie nastą­ piły jednak przeobrażenia funkcjonalne wnętrza, które zaznaczyłyby się wyraźniej w ogólnym, architektonicznym wyglądzie j u r t y . W całości gospodarczych sprzętów pasterskich wyróżnić można obiekty wykonane dzięki własnej zaradności pasterzy obok wytworów znacznie większego kunsztu — rzemieślniczych. Pierwsze z nich znaj­ dują analogie z wytworami wczesnych kultur. W stosunku do nie­ których naczyń ceramicznych można mówić o analogiach z wytworami z epoki brązu. Wiele naczyń drewnianych (np. wykonanych z wydrążo­ nego pnia, płatów kory brzozowej) reprezentuje ten typ wyrobów, jaki zachował się w kulturach społeczeństw plemiennych albo w naj­ bardziej archaicznych warstwach inwentarza kultur chłopskich. Znane są drewniane i rogowe czerpaki. Obiekty te o wyjątkowo funkcjonal­ nych formach, przystrojone na uchwytach głowami koni czy baranów, należą do wytwórczości nierzemieśmiczej. Przypominają one niektóre formy znane z bardzo wczesnych kultur na terenach Azji Środkowej i południowej S y b e r i i . 30 31 3 0 N. С h аг u z i n, Istorija razwitija żiliszcza u koczewych połukoczewych narodnostiej Rossii, „Etnograficzeskoje Obozrjenije", t. 28: 1891 nr 1, s. 1—53; t. 29—30: 1896 nr 2—3, s. 1—71; M. I . K o n d r a t i e w a , O jurtoobraznych zdanijach Wnieszniej Mongolii, „Sowietskaja Etnografija", 1935, nr 3, s. 23—29. S. W. K i s i e l e w , Driewniaja istorija jużnoj Sibiři, Moskwa 1951, s. 117, 230, 238. 3 1 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 243 Ryc. 16. Stałe skupiska jurt: a — siedlisko ogrodzone, somon Charchorin; b — jurty na p r z e d m i e ś c i u Fot. Ułan Bator J . O l ę d z k i 1966 �244 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, IZOFIA SOKOLEWICZ Pod względem skromności, ubóstwa środków, sposoby zagospodaro­ wywania otoczenia j u r t y nawiązują do najpierwotniejszych doświad­ czeń kulturowych. Do nich też należy odnosić podstawowe rodzaje transportu jucznego i kołowego. Na obszarach Mongolii zachował się dziś wóz z osią ruchomą. Koła w t y m wozie nie są jednolite, ale również nie szprychowe. Dodać jednak trzeba, że obok tego typu wozu występował sporadycznie inny, z nieruchomą osią i rozwiniętą kon­ strukcją wiązadeł obręczy z piastą. Wóz ten reprezentuje wytwórczość rzemieślniczą. Rzemieślniczy i nierzemieślniczy sposób wytwórczości dzieli trady­ cyjny inwentarz gospodarki pasterskiej na dwie odrębne kategorie wytworów. Do pierwszej z nich można zaliczyć: drewniane części jurty, naczynia — klepkowe i metalowe, urządzenia ogniowe — kuta pod­ stawa pod naczynia względnie od końca X I X w. piec blaszany, szczy­ pce, siodła oraz wóz z nieruchomą osią, szprychowy. Do drugiej na­ leżą: pokrycia wojłokowe jurty, większość sprzętów i urządzeń gos­ podarczych, zagospodarowanie obejścia, elementy uprzęży, wóz z rucho­ mą osią. Różnice między wytwórczością rzemieślniczą i nierzemieślniczą przyjmowały często charakter zasadniczy, jakościowy. Podkreślają one jeszcze silniej trwałość archaizmów kulturowych. One też naj­ częściej wpływają na sądy o przystosowalności tradycyjnego modelu kultury aratów do zmian, jakie łączymy z pojęciem współczesności. Stabilność w rozległym interwale dziejowym pewnych wartości kultury materialnej, nikła dynamika zmian tłumaczyć może zarówno obiek­ t y w n ą niegotowość do pełnego włączenia w obręb dotychczasowego wzoru współczesnych propozycji kulturowych, jak również w sferze opinii i ocen generalną akceptację tego co nowe, szczególne uwrażli­ wienie na nowoczesność.. Na stosunek do współczesnych wzorów k u l ­ turowych ponadto wpływ ma doświadczenie historyczne społeczeństwa Mongolii, ukształtowane w wyniku kontaktów z ośrodkami wysoko rozwiniętej wytwórczości r z e m i e ś l n i c z e j . W świetle licznych danych zgromadzonych bezpośrednio w terenie obraz tradycyjnej kultury pa­ sterzy Chalcha rysuje się jako zróżnicowany przestrzennie w sposób nieznaczny i niezasadniczy. Do czasów rewolucji tereny Mongolii po­ dzielone były między 5 chanatów. W feudalnej strukturze kraju mogły one być podstawą kształtowania się procesów zróżnicowania teryto­ rialnego kultury, jakie znamy chociażby z kręgu feudalizmu europej­ skiego. Jednakowoż analiza tak ważnych składników różnicujących daną kulturę, jak odzież, następnie meble i sposoby urządzania miesz32 3 2 B. R i n с z e n, Mongoł ardyn gar urłał, ardyn goeł czingijn chee ugałz, b.m.r., s. 1—8. b.m.r., s. 1—15; tenże, Mongoł �Tablica 1 Nazwa grupy pasterskiej Typ środowiska naturalnego Basseri konfede­ racja Khamseh pd. Iran (badani? 1953) Fulani Bororo podgrupa Wodaabe z Nigeru (ba­ dania 1961) Sriorsr- ssg-r* Lapończycy (ba­ dania 1953) Mongołowie (ba­ dania 1963—1966) step tundra l 6 1 Nuerowie Suda­ nu (badania 1925—1936) " Somali pn. So- wysychająW cnej naTedzany powodziami w P d esTczoweT Rodzaj nych hodowla zwierząt Liczba ludności Zajmowany szar bydło ffi ob­ 6 ty S n m 4 w ydSon e! bydło owce, kozy, wiel­ błądy, bydło 1 250 000 200 000 2 mil. rozproszenie na dużym tery- 1,72 ludn. na k m rozproszeni na dużym tery- sezonowe sezonowe (gł. l a ­ to — zima) sezonowe, 2 2000 r U m |rK up 2 migracji owce, kozy, konie bydło, wielbłądy 247 143, t j . 10% 40 000 całej ludności te- 16 000 w obrębie mil Typ reny wieVag' sezonowe w ob¬ rębie il-rah, t j . rol- sezonowy kieru­ nek północ —po­ łudnie, suchy step — pustynia, g nie- dłem, ale wraca­ ją do osad U | rezygnują z mi¬ gracji zimowych pasterskie Zajęcia grupy jak obok rolnictwo marginal- proso, kukury- Š e l e s t odrębne 2 rody — p ó ł miliona kale między nimi) myślistwo rzadkie, okreso­ we choć mają łodzie, harpuny, dzidy grupa z nad Oceanu Lodowa­ tego rybołówstwo bardzo czone ograni­ nie, z w y j ą t k i e m tak ważne rzadko sTakTle?obronnie, T S L S T Charakter dlisk sie­ starają s i ę w r ó ­ cić na stare sie­ dliska 1 ł u k rzadko w ciągu roku wracają na to samo miejsce sezonowe jurty, stałe wioski, do­ X X w. stałe wioski, do k t ó -tendencja do po¬ my z m u ł u i ple- S . T a w & j S e e tak specjaliści; wśród pasterzy rzadka rozwinięta specjaliści nie ma reguły powrotu na stare w otoř nie było tej r e ­ bie^terytorium guły Obróba drzewa rzadka: drewnia­ ne części namio­ tów, siodła trans d rSw Obróbka i kości rogu Wytop i obróbka tylko laski i kije do poganiania stad haki — — —1 — — dywany z koziej i owczej sierści — — — tykwy, groty z drzewa heba­ nowego dzwonki dla krów a rP — U skrobacze , t Ł ki, groty strzał odrębni rzemieśl- żelaza Tkactwo Wyrób — — wojłoku Powroźnictwo sznury Obróbka suszenie skór na ściany szałasów, skóry z łyka, rzadkie tak tak tak tak suszenie suszenie rzadkie — liny do uprzęży suszenie na wor- suszenie Гей' w S k i n Z ł ądko5°fmo szny) Importy — Kupno szkielet —• — misy i naczynia drewniane, ema- Skrypt' namiotu, z Chin — szkło porcelana, tkani­ ny — dzwonki krów, kamień kTÍr, h í ř t a , z a ! а ГкГво?п ?ск?ubiór w ó r y na wodę,' p Z o i in. Uwagi sprzedają owce i bydło na mięso ry rze, £ l a z o g da a P a t e ra wy ksz t ¿ najazdy S - w S Ł ó w XV— S c łodzie, E t n o g r a f i a p o l s k a , t. X I I rabun- r eona w X V I w. broń S o w T w S 1 1 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 245 kania, wreszcie rozmaite przedmioty użytku osobistego (sztylet, krze­ siwo, fajka, tabakierka, biżuteria, ozdoby uprzęży) oraz podstawowe instrumenty muzyczne, wskazuje dowodnie na powtarzalność i daleko posuniętą jednolitość wytworów kultury materialnej na ogromnych przestrzeniach feudalnego państwa mongolskiego . Można zatem przyjąć, że stosunkowo nikłej dynamice przemian tradycyjnej kultury aratów odpowiada zarazem daleko posunięta uni­ fikacja terytorialna. Mobilność przestrzenna ludów stepowych była nie­ wątpliwie jednym z ważniejszych czynników wpływających na ten charakter kultury. Istotne również znaczenie miały silne ograniczenia możliwości wytwórczych w ramach gospodarki pasterskiej i wynika­ jące z niej uzależnienia nabywcze, dodajmy — z tych samych ośrodków produkcji towarowej. Jeśli jednak przyjmiemy, że oprócz osiadłości i samowystarczalności wytwórczej ważnym czynnikiem wpływającym na zróżnicowanie terytorialne w kulturze są więzi lokalne i ponadlokalne, wówczas można sugerować, że dopiero dzisiaj, przy istnieją­ cym stabilnym systemie terytorialnej organizacji somonów, ich względ­ nej samodzielności w inicjatywie gospodarczej i społecznej, mogą kształtować się podstawy owych różnic terytorialnych. Specjalizacja w określonej dziedzinie wytwórczości, doświadczenia w działalności kulturalno-oświatowej i artystycznej mogą stanowić okazję wyrażania właściwych aspiracji społecznych i zarazem utrwalić się w sferze fak­ tów kultury materialnej . Wiadomo, że ludność Mongolii do czasów rewolucji socjalistycznej podlegała procesom różnicowania społecznego. Między warstwami ów­ czesnego społeczeństwa występowały różnice znaczenia w systemie władzy, przywilejów prawno-politycznych, nie mówiąc o pozycji ma­ terialnej wyrażającej się w ilości posiadanych stad. Niemniej jednak wszystkie te różnice osłabione były przez wyjątkowo niski poziom sił wytwórczych oraz ogromną labilność stanu posiadania. Ostra zima spowodować mogła znaczny ubytek stada i gwałtowne zubożenie jego właściciela. Nadto w ostatnim okresie panowania mandżurskiego ogromnie wzrosła liczebnie warstwa książąt choszuńskich i dworzan, a jednocześnie osłabiona została ich siła ekonomiczna. Było to w y n i ­ kiem świadomej polityki zaborcy, który nadawał nowe tytuły, kory­ gował granice księstw, powodując waśnie i zatargi pomiędzy książęta33 34 3 3 К. W. W j a t к i n a, Mongoly Mongolsko] Narodnoj Respubliki, „Trudy Instytuta Etnografii im. N. Ch. Mikłucho-Makłaja", t. 60: 1960, s. 159—232; A . R. T a s , Mongolia śladami nomadów, Warszawa 1965. Liczne przejawy procesu terytorialnego różnicowania się kultury można obserwować już dzisiaj. Przykładem może być somon w Charchorinie i blisko położony w Daszinczilen. 3 4 �DANUTA 246 MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 17. Składy pasterzy w centrum somonu Bajan Fot. J . Olędzki 1966 mi mongolskimi. Pod koniec panowania mandżurskiego niektórzy ksią­ żęta byli ubożsi niż zwykli a r a c i . Jest rzeczą niezwykle charaktery­ styczną, że w ówczesnym społeczeństwie mongolskim nie nastąpił — tak jak w innych układach feudalnych — rozwój dwu odrębnych nur­ tów kulturowych: ludowego i elitarnego. Występowały oczywiście różnice w stanie posiadania dóbr materialnych. Nie miały one jednak charakteru różnic jakościowych. W tradycyjnej kulturze nie wykształ­ cił się ani typ mieszkania, sprzętów, ani ubioru, zaprzęgu czy nawet drobnych przedmiotów użytku osobistego, które byłyby przywilejem warstw najwyższego szczebla hierarchii społecznej. I możnowładca, i arat mieszkali w jurcie. Ich mieszkania różniły się wielkością, stop35 3 5 D y n o w s к i, op. cit. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 247 niem zadbania, bogactwem sprzętów. Stosunkowo najlepszym wskaź­ nikiem charakteru tych różnic są wytwory artystyczne, nie wyłącza­ jąc sztuki użytkowej. Wyroby artystyczne, takie jak sztylety, krzesiwa, tabakierki, naczynia stołowe, meble oraz elementy stroju, nie różniły się stylem. W wielu przypadkach trudno nawet mówić o różnicy w tworzywie. Właściwie tylko stopień pracochłonności w wykonaniu odpowiednich wytworów może być świadectwem ich odmiennych war­ tości. Fakty te wskazują na stosunkowo wysoki poziom możliwości na­ bywczych szerokich rzesz aratów. Wskazują one również na szczególny układ zależności, jaki występował między gospodarką feudalizmu ste­ powego Mongolii a sąsiednimi krajami o zróżnicowanych, rozwiniętych strukturach gospodarczych. Wymiana towarowa z Chinami, Tybetem czy nawet Indiami, Iranem miała tradycje wybiegające głęboko w przeszłość Mongolii. W X I X w. nastąpił ponadto rozwój stosunków handlowych ' i przemysłowych z Imperium Rosyjskim . Nie ulega też wątpliwości, że ważną rolę w wymianie towarowej pełniły rodzime ośrodki wytwórczości rzemieślni­ czej. Wszelako jednak nie miały one do X I X w. oparcia w miejskich skupiskach ludności. Brak ukształtowanych organizmów miejskich nie sprzyjał rozwojowi rzemiosła, nie sprzyjał kształtowaniu się w y t w ó r ­ czości odpowiadającej szerokiej skali potrzeb i możliwości nabywczych. Demokratyzm tradycyjnej kultury społeczeństwa Mongolii, niezna­ jomość pojęć nierówności kulturowych, jakie towarzyszyły rozwojowi wielu formacji klasowych na świecie, ukształtował nawyki wysokich wymagań w zakresie przydatności dóbr materialnych. Fakt ten może mieć konsekwencje dla rozwoju współczesnego modelu kultury. Wydaje się, że dopiero w najnowszych czasach wystąpiły zarówno społeczne, jak i gospodarcze podstawy, które wpłynąć mogą na zmianę monolitycznego charakteru kultury Mongolii. Być może jesteśmy świadkami kształtowania się właśnie teraz procesów polaryzacyjnych w kulturze tego kraju. Przy egalitarnych założeniach socjalizmu wydawać się może paradoksalny fakt występowania dopiero w tym postępowym modelu ustrojowym mniej lub bardziej elitarnej kultury, a tym samym również kultury, którą łączyć możemy z pojęciem ludowej. Proces ten dokonuje się prawdopodobnie w kulturze wielu nowych państw, w szcze­ gólności wyzwolonych krajów Azji, A f r y k i czy Ameryki Południowej. Niemniej szczególna zupełnie struktura demograficzna Mongolii, ukształ­ towana w ostatnich kilkudziesięciu latach, jest wyjątkowo sprzyjającym momentem dla wystąpienia wspomnianych różnic w kulturze. Na nieco większą aniżeli milion ludność Mongolii blisko 300 tys. zamieszkuje Ułan 36 3 6 D y n o w s к i, op. cit. �248 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 18. Plakat z fotografią radzieckich kosmonautów obok naczynia z kadzidłem w mieszkaniu lamy. Klasztor Gandan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1966 Bator. Nawet przy tak nowoczesnych środkach przekazu, jak radio, szkoła, prasa — społeczność miejską Ułan Bator izolują od pozostałej ludności ogromne obszary tego kraju. Najważniejsze jednak, że w ułanbatorskim zespole osiedleńczym zaistniały szerokie możliwości wykształ­ cenia się znacznej grupy ludności o odrębnym poziomie i stylu życia �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 249 aniżeli szerokie rzesze społeczeństwa. Do grupy tej zaliczyć trzeba przede wszystkim środowisko pisarzy, artystów, ludzi nauki, dziennikarzy i być może również część pracowników instancji centralnych. Środowisko to znajduje znacznie szersze i ściślejsze powiązania z ogólnoludzkim dorobkiem kulturowym. Zarazem jest ono predysponowane do głębszego rozumienia i przyswojenia rodzimej tradycji kulturowej. Jednocześnie zwraca uwagę fakt, że instytucje zajmujące się reaktywowaniem daw­ nych umiejętności rękodzielniczych (artele rękodzieła artystycznego — odpowiednik naszej CPLiA) znajdują się w sytuacji nadal aktualnych potrzeb i zainteresowań ze strony mas pasterskich „ludowymi wytwo­ rami". Mongolskie spółdzielnie rękodzieła artystycznego wytwarzają ozdobne nabijane srebrem siodła, malowane elementy jurt, wielkich roz­ miarów naczynia fajansowe na kumys, specjalne srebrne czarki i wresz­ cie makatki-aplikacje . Jeśli z tradycji muzycznych, dzięki specjalnie układanym programom radiowym, działalności teatru i innych instytucji korzysta w jednakowej mniej więcej mierze całość społeczeństwa mon­ golskiego, to wymienione wyżej wytwory skierowane są prawie wyłącznie do odbiorcy ze stepu, do ludności pasterskiej. W środowisku miejskim wytwory te nie znajdują uzasadnienia utylitarnego. Ich znaczna wartość materialna nie pozwala też, by mogły pełnić jedynie funkcje dekoracyjne. 37 ZAKOŃCZENIE W rozważaniach nad inwentarzem kultury materialnej pasterzy mon­ golskich skoncentrowaliśmy naszą uwagę nie tyle na formach wytworów, ile na czynnikach określających jego charakter i zakres. Najpierwotniejszą determinantą tego inwentarza jest samo środowisko przyrodnicze. Z nim bowiem wiąże się występowanie gatunków zwierząt nadających się do udomowienia, dostępność lub niedostępność pewnych surowców, ono określa trasy wędrówek i częstość przemieszczeń. Fakt nomadyzmu decyduje o konieczności zakresowego ograniczenia dóbr materialnych i narzuca wytworom pewne formy. Muszą one mia­ nowicie składać się z elementów łatwych do dekomponowania i po­ nownego składania w całości (czego klasycznym przykładem jest jurta), muszą być łatwe do transportowania. Zastanawialiśmy się nad czynnikami, które ujednolicały inwentarz kulturowy pasterzy mongolskich, a jednocześnie różniły ich wyraźnie od sąsiadów. Wskazywaliśmy na szczególny charakter zróżnicowania spo­ łecznego, polegającego raczej na zajmowaniu odmiennych pozycji w sy3 7 Na podstawie wytwórczości spółdzielni rękodzieła artystycznego w Bator, w y s t ę p u j ą c e j pod nazwą Ułaazangmin Artel Czgijłdber Chortołoł. Ułan- �250 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ stemie władzy i prestiżu społecznego niż na wyraźnie ustabilizowanych statusach ekonomicznych, co tłumaczy się labilnością bazy gospodarczej. Niwelująco na inwentarz kultury materialnej wpływał też szeroko roz­ winięty system informacji na ogromnych obszarach tego kraju oraz po­ wszechność religii lamaistycznej. W procesie współczesnych przeobrażeń akcentowaliśmy przede wszyst­ kim załamanie się tradycyjnego biernego przystosowania do środowiska naturalnego i wiążącej się z t y m swoistej symbiozy człowieka z przyrodą. Ta programowa zmiana stała się możliwa dzięki włączeniu Mongolii w system wymiany z innymi państwami socjalistycznymi o odmiennych strukturach ekonomicznych: z ZSRR, Chinami, Wietnamem. Nadto w obrębie własnego systemu ekonomicznego rozwijano planowo rolnictwo, rzemiosło, elementy przemysłu, tworzono usługi techniczne dla gospodarki pasterskiej. Pasterstwo pozostaje dziś nadal dominującym sposobem gospodarowania, określającym w znacznym stopniu charakter kultury tego kraju, jednakże system ekonomiczny Mongolii można teraz lokować już znacznie wyżej na proponowanej przez nas linii continuum samowy­ starczalności. Względne uniezależnienie się od lokalnych surowców, jakie stwierdzamy na terenie współczesnej Mongolii, nie zawsze łączy się z radykalną zmianą form wytworów. Formy muszą bowiem nadal pozo­ stawać przystosowane do warunków środowiska geograficznego i bytowa­ nia koczowniczego. Aktywizacja stosunku człowieka do środowiska naturalnego wpro­ wadza pewne charakterystyczne zmiany, łączące się z pojęciem kraj­ obrazu kulturowego. Chodzi t u o takie akcenty przestrzenne, jakie stwa­ rza rolnictwo, gospodarka łąkowa połączona z sianokosami czy budowanie ogrodzeń zimowych. Z problematyką charakteru zróżnicowania społecznego łączy się kwe­ stia dostępu do inwentarza kulturowego. Otóż tradycyjne społeczeństwo mongolskie zróżnicowane było pod względem pozycji społecznych, a także stanu posiadania, lecz system ekonomiczny był homogeniczny, co w re­ zultacie przyczyniło się do tego, że w inwentarzu materialnym występo­ wały raczej różnice typu ilościowego niż jakościowego. Dzisiejsze de­ mokratyczne społeczeństwo mongolskie zlikwidowało hierarchiczny układ społeczny, ukształtowało się natomiast zróżnicowanie zawodowe jako wynik powstawania heterogenicznego systemu ekonomicznego. W związku z t y m dziś dopiero obserwujemy różnice w inwentarzu materialnym ludności, jakkolwiek nie łączą się one na ogół z istotnymi różnicami w zamożności. W związku z wykonywanym zawodem czy tylko podzia­ łem pracy w obrębie zawodu inaczej kształtuje się też dostępność aratów do tego zasobu wytworów kultury materialnej, który jest własnością kolektywną. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 251 Danuta Markowska, Jacek Olędzki, Zofia Sokolewicz SOME CHANGES IN T H E TRADITIONAL CULTURE INVENTORY OF MONGOLIAN SHEPHERDS Summary This outline is grounded on the results of research work carried on in Mon­ golia by Polish ethnographic expeditions in 1965—1966. The analysis of the Mongolian cultural inventory was limited to that of the material culture, only because of its belonging to the sphere of human activities which are the easiest to be visually caught. The Authors write about the sources they used and the methods of collecting materials. They also specify the definitions appearing in their work. Part I of the paper presents an attempt at the typology of the known shepherd cultures in consideration of the character of their material inventory. After remarks about the most important typologies in the existing literature of the subject, the Authors show their own efforts in this respect and they consider the possibility of establishing a scale of shepherd cultures. On this background they speak about the general typological features of the shepherd material culture inventory and its place among the various shepherd cultures. Part I I concentrates on the relation between the needs of the Mongolian society and the inventory of their material culture. The paper presents a model of the traditional material culture and the trends of its modern changes. Part I I I comprises considerations about the factors of time, space and social differentiation in the inventory of the material culture of Mongolian shepherds. In reflections on the material culture inventory attention was paid rather to factors defining the character and the scope of objects under consideration than to their shape. The most primordial determinant of this inventory is its natural medium, with which is connected either the presence or the absence of kinds of animals fit to domestication, of accessible or inaccessible raw materials; it is the natural medium which in the traditional culture determines the routes and the frequency of migrations. The nomadism results in a compulsory limitation of the range of material goods and imposes certain shapes and features of the produced articles, which must consist of elements easily dismantled and as easily assembled — the classical example is the yourta — and must be fit for transport. Much attention is paid to factors which gave uniformity to the material culture inventory of Mongolian shepherds and at the same time differentiated them from their neighbours. The Authors lay stress on the special character of the social differentiation consisting rather in different positions in the authority system and in social prestige than in a strictly stabilized economic status, which is explained by the precariousness of the economic base. The information system, widely developed on the enormous areas of that country and the universal prevalence of lamaism exerted a levelling influence on the inventory of the material culture. In the process of modern changes stress is laid first of all on the collapse of the traditional passive adaptation to the natural surroundings and the rele­ vant special symbiosis of man and nature. Change in this respect was possible �252 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ owing to adhesion of Mongolia to the interchange system embracing other socialist countries of different economic structure — the USSR, China, Viet-Nam and some European countries. Moreover, within the compass of the Mongolian economic system, planned endeavours were made aiming at the development of agriculture, handicraft, industry elements, technical services for the shepherd economy. Shepherding is still the main economic means which determines the character of the Mongolian culture. However, nowadays the Mongolian economic system can be much higher located on the line of autarchy continuum we pro­ pose. The relative independence from local raw materials to be observed in modern Mongolia is not always connected with a radical change of the shape of products, which must as in the past be adapted to the geographical environment and the conditions of nomad life. The more active relation of man to his natural surroundings causes some characteristic alterations in the cultural image of Mongolia — new aspects created by agriculture, culture of meadows and haymaking, building of winter shelters for domestic animals. The problems of social differentiation are connected with the question of the access to the cultural inventory. The Mongolian society was traditionally differentiated according to social position and property; however, the economic system was homogeneous. In consequence, differences in the inventory of the material culture were rather quantitative and not qualitative ones. The modern democratic Mongolian society has liquidated the hierarchic social system and has formed a differentiation on the base of profession, as a result of the appearance of a heterogenic economic system. In consequence, now only we note differences in the material inventory of the population, generally indepen­ dent of differences in wealth. The access to the products of material culture, constituting a collective property of the society, is also changed, as it depends now on the profession of the individual or on work he performs within the range of his profession. Translated by Halina Gołębiowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecfb2d196a96652e71d189b7fe7d6b25.pdf da0cd086827ae5f0c11c614ba076b478 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:633 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:581 Title A name given to the resource Tkactwo na Kurpiach / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.188-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A D A M CHĘTNIK TKACTWO N A KURPIACH Z teki pośmiertnej Adama Chątnika W dniu 29 maja 1967 r. zmarł w Warszawie docent dr Adam Chętnik, zasłużony etnograj-regionalista, badacz kultury ludu kurpiow­ skiego. Urodzony w Nowogrodzie nad Narwią 20 XII 1885 r. w rodzinie chłopskiej, od dawna zamieszkałej na terenie regionu kurpiowskiego *, z regionem tym związał całą swoją bogatą twórczość naukową. Lud­ ności tej ziemi poświęcił również wiele lat działalności oświatowej i wychowawczej jako nauczyciel tajnych szkół w okresie okupacji ro­ syjskiej przed I wojną światową, następnie działacz społeczny oraz twórca i współorganizator miejscowych muzeów regionalnych: skanse­ nowskiego muzeum w Nowogrodzie (w 1927 r. i ponownie po II wojnie) i muzeum w Łomży (1910 r. i 1947 г.). Obok licznych prac drukowa­ nych od 1913 r. jako samodzielne pozycje książkowe **, artykuły publi­ cystyczne i opracowania naukowe (drukowane w okresie ostatnich lat także w „Etnografii Polskiej", „Ludzie", „Polskiej Sztuce Ludowej", Bibliotece Etnografii Polskiej i innych) Adam Chętnik pozostawił w rękopisie dużą pracę o życiu leśnym Kurpiów oraz artykuły pisane w różnych okresach życia, omawiające wybrane dziedziny życia i pracy tradycyjnej wsi kurpiowskiej. Redakcja „Etnografii Polskiej" chcąc uczcić pamięć Zmarłego za­ mieszcza poniżej jeden z artykułów, stanowiący ważny przyczynek źródłowy do znajomości kultury tej wsi, a zarazem charakteryzujący sylwetkę naukową i metodologiczne założenia pracy Adama Chętnika. Artykuł zamieszczamy bez zmian redakcyjnych w formie dostarczonej nam przez Autora na kilka miesięcy przed Jego śmiercią. Redakcja * Por. A. C h ę t n i k , Mój życiorys, „Polska Sztuka Ludowa", R. 18: 1964 nr 3, s. 179—180. ** Bibliografię drukowanych prac Adama Chętnika podaje M. P o k r o p e k w artykule poświęconym omówieniu jego działalności naukowej w „Roczniku Białostockim", t. 6: 1966, s. 11—25. �TKACTWO MA KURPIACH 189 Mieszkając w lasach i puszczach lud kurpiowski musiał — jak i wszędzie na świecie — korzystać z ciepłych skór i futer upolowanych zwierząt leśnych. Nie było wtedy specjalnego kroju ani obmyślonej przez kobiety mody. Aby okryć górną delikatniejszą część ciała, to i dosyć! Na nogach wystarczyły też byle łapcie. Ludność przez setki lat żyła tu z wszelkiego zbieractwa, łowiectwa i w ogóle z puszczy, miejscowe płody leśne musiały wystarczyć na wszystko. Do dziś o t y m wiemy z opowieści starych ludzi i ze starej literatury opisowej czy pamiętnikowej. Ale przyszły czasy, kiedy bór czy las nie dał rady już wyżywić rozrastającej się i przybywającej nowej ludności puszczańskiej. Za­ brakło i skór na okrycie. Zaczęto myśleć o sposobach nowych zaradze­ nia biedzie. Ale szło to opornie i niełatwo, bo nie było ani stałej hodowli owiec, ani ziemi ornej na sianie lnu i konopi. To przyszło z czasem, ale w X V I I w., kiedy ludność „na polach" czy też „na r o l i " ubierała się już w tkaniny swego wyrobu, to tu w puszczy, jak czyta­ my z wiarygodnych opisów, mężczyźni chodzili często w łachmanach, a ich „dzieci i nawet starsza młódź obojga płci łażą nadzy bez żadnego wstydu. Sprawia to ich wielka bieda" . Z powyższego krótkiego opisu widzimy, że musiały to być dla K u r ­ piów czasy przejściowe, kończyło się życie leśne, a. nie zaczęło żadne inne, bo inaczej dzieci chodziłyby chociaż w lichych parcianych płótniakach, a i starsi nie nosiliby łachmanów. Te łachmany musiały być nie miejscowe, zdobywali je pewnie K u r ­ pie od zamożniejszych sąsiadów z pól, którzy przez życzliwość czy drogą zamiany wyzbywali się na rzecz biedaków kurpiowskich różnej sta­ rzyzny i lichych niedodzierków. Nie wszędzie na puszczy była taka bieda, tylko pewnie w głębi lasów — wśród łowców, Smolarzy, w ę ­ glarzy itp. mających nędzną pracę i liche widać zarobki. W wieku X V I I I w lasach Puszczy Zielonej (nad środkową Narwią) zaczęły już powstawać stałe osiedla i wioski, na pół rolniczo-bartnicze. Ale i w t y m czasie ludność miała większe dochody z barci niż z roli, chociaż los ich znacznie się już polepszył . Życie na pół cygańskie też zanikało. Na początku X V I I I w. Kurpie walczą już ze Szwedami jako zwarte bractwo kurpiowskich strzelców, w wcale zgrabnych ubio­ rach i barwach, a w czasie wyświęcenia nowego kościółka w Kadzidle, i 2 1 Podług ks. Łukasza Kościesza-Załuskiego, misjonarza z 1650 г., odbywającego misje w Puszczy Kurpiowskiej (I. B a r a n o w s k i , Najstarszy opis Puszczy Kur­ piowskiej, „Ziemia", t. 2: 1911, s. 278—279). O czym dalej przy strzelcach. 2 �190 ADAM CHĘTNIK w roku 1783 w tych barwach strzelali już na wiwat z rusznic i moździeży . Wpierw niż z włóknem roślinnym mieli Kurpiowie do czynienia z wełną z własnych owiec, hodowanych masowo na paśnikach między borami i na smugach nadrzecznych. Hodowano owce na wełnę, na kożuchy i na mięso, o które w puszczy nie zawsze było łatwo. Życie pasterskie kwitło tu dość wcześnie, o wiele wcześniej niż rolnicze — może na paręset lat. Wełnę strzyżoną czesano na włókno do przędzenia za pomocą ręcznych kolczastych szczotek od gręplowania, wyrabianych po wsiach , a jeszcze przedtem kolczastych owoców koliboku rosnącego na pustkowiach. O t y m wiedzieli od swych rodziców starsi puszczanie, jeszcze przed paru dziesiątkami lat. Mając przędzę wełnianą, a z czasem i lnianą, nauczyły się kobiety tkać sukno i płótno na własną potrzebę. Krosien jednak — jak współ­ czesne — nie było, prawdopodobnie więc kobiety tkały pierwsze sztuki sukna grubego czy płótna na ścianach swych niewielkich chat — od wewnątrz, a częściej pewnie od zewnątrz, jak to do ostatnich niemal czasów wyrabiano szale i ciepłe narzutki na głowę w niektórych miej­ scowościach starej Kurpiowszczyzny. Na ścianę skromnej wówczas chatki namotaly nici z wełny (postaw) i robili tkaninę przy użyciu wątku. Z czasów tego prymitywnego tkactwa pozostała tylko nazwa miary tkanin spod krosien teraźniejszych pod nazwą ściany. Ściana sukna, ściana płótna — tak się mówi kupującym przy sprzedaży domo­ wych tkanin, a taka „ściana" na dzisiejszą miarę to 6 m bieżących tkaniny, z normalnych wiejskich wąskich krosien. O rozwiniętym już dobrze tkactwie kurpiowskim czytamy dokładne wzmianki na początku zeszłego stulecia. Gawarecki podaje w 1928 г., że Kurpie „wiele t u płótna wyrabiają" \ a w innym miejscu pisze, że na wszystkie potrzeby miejscowe „płótno i sukno wyrabiają same Kurpianki" . W 1888 г., kiedy to w Warszawie urządzono wystawę tkactwa ludowego (w salach przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa), Kurpianki z okolic Kadzidła i Lipnik, które wystawiły swoje wyroby, okrzyczane były za jedne ze zdolniejszych tkaczek w Polsce i otrzymały odznacze­ nia i nagrody za swoje wyroby . 3 4 6 7 3 L . K r z y w i c k i , Kurpie, „Biblioteka Warszawska", R. 52: 1892, t. 3, s. 527— 558; t. 4, s. 61—97, 349—385. B y ł y takie w Muzeum Kurpiowskim w Nowogrodzie pod Łomżą do 1939 r. (pochodziły z X V I I I w.). H. Gawarecki, Przywileje, nadania i swobody udzielone miastom woje­ wództwa płockiego, Warszawa 1928. H . G a w a r e c k i , Pamiętnik historyczny płocki, t. 2, Warszawa 1930. A. C h ę t n i k , Warunki gospodarczo-kulturalne na pograniczu kurpiowsko-mazurskim, Łomża 1927, s. 80. 4 5 6 7 �TKACTWO NA KURPIACH 191 Aż do ostatnich czasów i lat tkactwo kurpiowskie stoi na odpowied­ n i m poziomie. Wprawdzie nie znajdziemy już w każdej chałupie krosien tkackich, ale tam, gdzie one są, gospodynie kurpiowskie wyrabiają płótno, dywany i sukno pierwszorzędnej jakości. Przed I I wojną wy­ roby z rozwiniętych spółdzielczo warsztatów tkackich w Myszyńcu i Lipnikach miały zbyt za granicą, szły do Ameryki Północnej i w inne kraje. Obecnie tkactwo podupadło z wielu przyczyn, a jedną z nich jest, że ludność w dziedzinie ubioru i stroju nie stara się już być — jak dawniej — samowystarczalna, zadowala się wyrobami fabrycznymi, a Kurpianki coraz częściej przekładają miejską i fabryczną tandetę nad swoje własne wartościowe wyroby. Również zamiana hurtowa lnu i gotowego włókna na gotowe z fabryk dostarczane płócienka i perkaliki robi poważne spustoszenie, Kurpiankom „nie brak" już ślęczeć całą zimę i dłużej nad krosnami, a t y m bardziej tracić całe długie wieczory jesienne i zimowe przy kołowrotkach. Wreszcie otrzymywane masowo paczki z zagranicy od krewnych, często z gotowym ubraniem, modne suknie, koronki i jedwabie do reszty niweluje starą kulturę w dziedzinie tkackiej. Tkactwo — nie tylko jako trudna praca rękodzielnicza, ale nieraz i jako prawdziwa sztuka ludowa w tej dziedzinie — zaczyna być niepotrzebne. Jeszcze tu i ówdzie po ziemiach polskich spotykamy Kurpiów i Kurpianki z wałkami samodziałowego płótna, chodnikami itp., które wyroby swoje lub członków rodziny rozwożą na sprzedaż, ale i na to przychodzi koniec. Tkactwo kurpiowskie przechodzi dotkliwy kryzys, którego skutki nie wiadomo jakie w tej dziedzinie przyniosą rozwiązanie. Raczej ujemne. B a r w i e n i e s a m o d z i a ł ó w . Barwienie, czyli farbowanie (jak tu mówią), samodziałów na ulubione kolory przechodziło różne fazy swego rozwoju i upadku, w jakim znalazło się w czasy obecne. Daw­ nymi laty płócien samodziałowych nie farbowano. Gdy kobieta narobiła płótna lnianego, to naszyła z niego wszyst­ kim domownikom bielizny (kosiul) i ubrania. Wszyscy chodzili prze­ ważnie na biało. Ale jak chłopak usiedział koszulę na mokrej trawie przed chałupą i ją uzielenił, a dziewczyna zbierając jagody czarne w lesie zrobiła to samo przypadkowo na jagodach, zafarbowawszy ją na granatowo czy modro i niebiesko — to już i były pierwsze zapocząt­ kowane kolory! Przy innych podobnych czy innych wypadkach kolory były inne — i tak uzbierało się samo to, co potrzebne do k o l o r ó w . 8 8 Od F . Pijanowskiego (lat 90) ze wsi Kuzie, pow. Kolno, w 1910 г.; od M. Sobiechowej (lat 85) w 1947 г.; od J . Krasycnej (lat 80) z Brzozówki ok. 1932 r. i in. �ADAM 192 CHĘTNIK Zaczęto wtedy lniane i wełniane farbować, płótno białe zaczęto prze­ tykać modrymi nićmi czy pasemkami i tak powstały płócienka w ta­ kież paseczki; taka płótniana dotychczasowa z tymi paseczkami była już strojem od święta. Używając barwników roślinnych do przędzy lnianej, przy wyrobie np. pościeli na łóżka w pasy i kraty, Kurpianki używały następujących barwników: 1. Na kolor chabrowy (modroniebieski) gotowano nici w leśnych jagodach czarnych (czernicach). 2. Na kolor brunatnoczarny i czarny — w odwarze z olszowej kory z lnianym siemieniem. 3. Na kolor czerwony — leśne krzaczki podobne do czernic pod jesień (mają czerwone łodygi i pestki). 4. Na kolor żółty — brzozowe liście i kora z dodatkiem koperwansu. 5. Na kolor zielony — specjalna trawa wodna, długa dająca po ściśnięciu miazgę. Nadrzeczanie nazywają ją „muzga". Nici gotowano w odwarze z tej t r a w y . Były i różne sposoby farbowania nici, nie wszystkie dochowały się do naszych czasów, bo przez parę ostatnich pokoleń używano barwni­ ków przeważnie chemicznych. Często farbowane były tylko nici na osnową (szczególnie przy w y ­ robie kilimów i dywanów), wtedy kręcone lniane nici do osnowy, grub­ sze i mocne, nazywano cięciwami, dawano je pod przędzę wełnianą. Len siał zawsze gospodarz, a czyściła go z chwastów, rwała, suszyła, otłukała z nasienia i t d . i t d . aż do sporządzenia w piękne i cienkie włókno — sama gospodyni. Jedna z nich opowiadała m i , że chcąc otrzy­ mać z lnu koszulę, trzeba przy n i m odbyć aż pięćdziesiąt różnych pra­ cowitych czynności! Wyroby ze l n u były na Kurpiach najwięcej lubiane i popularne, szczególnie latem. Prócz białych koszul farbowano w paski spódnice (kitle), fartuchy (zapaski i do nakrycia), chusteczki na głowę, a dla mężczyzn prócz koszul portki letnie, parcianki i onuczki w chodaki. Sukno grube na sukmany bartników czy strzelców farbowano nie­ kiedy na kolor bury; gotowano je wtedy w olszowej korze z lnianym siemieniem. Najczęściej jednak robiono kolor sposobem naturalnym. W t y m celu do sukman dawnych (ciemnobrązowych) dobierano od razu wełnę ruda9 9 Wiadomości z 1949 r. i in. od A . Kordeckiej z Myszyńca i M. Sobiechowej z Kadzidła �TKACTWO NA 193 KURPIACH wą, która dawała przędzę i sukno potrzebnego koloru. Jeżeli kolor był za siwy (za jasny), to wełnę czy przędzę wystawiano latem na upalne słońce przez dłuższy czas, aż nabrało potrzebnej barwy. W dawne lata tak tylko robiono, nie inaczej, komu tylko było pilno przed zimą, a słońca już gorącego nie było, ten szukał farby olszowej . 10 Do pewnego rodzaju sztuki tkackiej należało wyrabianie barwnych i ozdobnie wykonanych pasków do fartuchów; wyrabiano je z bawełny kolorowej i lnu na specjalnych tzw. „klockach". Niektóre były bardzo artystyczne i była ich wielka rozmaitość. Wyrób ich skończył się już przed kilku dziesiątkami lat. W i e j s c y k r a w c y . O krawcach tych pisałem w książce Strój ludoiuy Puszczy Zielonej . Dodam tylko, że krawcy wiejscy (ludowi) rekrutowali się spośród ludności miejscowej, wiejskiej. Żadnych do tego szkół czy kursów nie było. Taki krawiec latem pilnował lichego swego gospodarstwa, a zimą obszywał rodzinę lub wieś. Czasami miał i pomoc. Szyto ręcznie, a maszyny do szycia pokazały się tu ok. 1900 r. (z Ame­ r y k i na raty, firma Singer). Krawcy żyli sobie na ogół dostatnio, a który miał więcej gustu i nowych pomysłów w „przystrojach", to o przyszłość materialną mógł się nie martwić. Każdy z nich miał swój dom i inwentarz. Co do krawców żydów (w ostatnich lat dziesiątkach przed wojnami), to ci pracowali w miastach i osadach miasteczkowych, na zimę jeździli po wsiach („wędrowni"), zadomowili się gdzie u gos­ podarza, obszyli mu całą rodzinę, potem szli do innego itd. Za pracę otrzymywali gotówkę i kolądą w naturze do domu. Po wsiach gotowali sobie w swoich naczyniach (nasze były trefne), a produkty otrzymywali od gospodarzy. Krawcy szyli stroje wiejskie, regionalne, a czasem miej­ skie, wsoółczesne. B i e l e n i e p ł ó c i e n l n i a n y c h na Kurpiach i w ogóle nad Narwią znane jest powszechnie. Przy każdej chałupie, dawniej w ogród­ kach zabezpieczonych przed inwentarzem, były specjalne placyki równe, z piękną murawą, zwane bielnikami. Sama nazwa wskazuje, że służyły do bielenia. W niektórych wioskach czy osadach nadrzecznych były bielniki do wspólnego użytku, wydzielone przez zebrania gromadzkie dla całej wsi, dobrze ogrodzone. Początkowo pewnie płócien nie bielono, na koszule czy też portki itp. używano surowego partu, zwanego tu jeszcze płótnem szarym lub pacześnym. Ale pewnie ten sam deszcz, co przy praniu, nauczył ludzi 11 i» Wiadomości od I. Jesionkowskiego i M . Swiderskiej z Nowogrodu Łomżą z 1931 r. А. С h ę t n i k, Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Wrocław 1961. 11 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I pod �194 ADAM CHĘTNIK i bielić płótna, które bielały same na karkach ludzkich, od deszczu i słońca. A że płótno wybielone jak śnieg mogło być pięknym strojem odświętnym, pewnie więc na ten strój odświętny, uroczysty, obrzędowy itp. zaczęto bielić płótna specjalnie. Robiono bielenie w ten sposób. Sztukę płótna z krosien rozciągano na murawie, przygważdżano do ziemi specjalnymi kołkami na pozosta­ wiane w t y m celu pętelki (lub z braku tych — przytłaczano po bokach w y m y t y m i kamieniami). W słoneczną pogodę płótno polewały wodą czystą przez sita polewaczki raz wraz po każdym wyschnięciu prze­ ważnie kobiety i młode dziewczęta. Nieraz dziesiątki razy dziennie, dlatego bielniki są zawsze blisko wody. Po paru tygodniach bielenia — czego oczywiście dokonywa słońce letnie — płótno zwijają na wałki i zabierają do użytku. Tak samo trzeba zbierać płótno z bielników na noc i przed każdą burzą, pilnować przed wędrownymi złodziejami, również by kura czy nierogacizną nie dobrała się na bielnik i nie zrobiła nieporządku, szkodliwego dla płótna w czasie bielenia. Takie bielniki i bielenie można często spotkać i dziś, na ogół jednak gospodynie sobie upraszczają bielenie w domu, gotując sztuki płótna w specjalnie spreparowanym ługu z palonych łęcin łubinu, a dawniej z jałowca itp. Bielone płótna kurpiowskie cieszą się wielkim popytem na miejscu i dalej w Polsce od stu kilkudziesięciu blisko lat. F o l o w a n i e s u k n a . Sukno zaraz z krosien nie nadaje się do krawca, jest rzadkie, rozciągliwe i kurczy się od wilgoci i deszczu. Ubranie uszyte z takiego sukna po pierwszej ulewie skurczyłoby się niepomiernie i trudno by je nałożyć na siebie. Tak pewnie w dawniej­ sze czasy przytrafiało się niejednemu elegantowi puszczańskiemu, i to zmoknięcie właśnie ze skurczeniem się gwałtownym sukna naprowa­ dziło zapewne tkaczów na pomysł zbicia sukna na gęstsze, więcej nie­ przepuszczalne i nierozciągliwe. Folowanie sukna — bo tak nazywa się cała ta manipulacja utrwalenia, zbicia i ujednostajnienia rozciągliwości włókien —• odbywa się od niepamiętnych przez ludzi lat, na całym terenie, gdzie znane jest tkactwo z wełny. Do folowania służy specjal­ ny przyrząd-warsztat, zwany foluszem, a będący właściwie długim (około 3—4 m) korytem, dłubanym z grubego pnia drzewnego, z wol­ nymi wylotami w obu końcach i dość wysokimi bokami. Do koryta dorobiony jest specjalny długi i dość cienki smyk z kołkami do rąk. Do smyka trzeba 6, 8 i więcej nieraz ludzi. Zwykle folusz ustawiony jest na kołach wbitych w ziemię (słup­ kach), przed oknami chałupy, przez które przechodzi światło lampowe na zewnątrz przez szyby, żeby pracujący mieli widno. Praca rozpoczyna się o zmierzchu, zwykle w czasie adwentowym (w grudniu), do której �TKACTWO NA KURPIACH 195 zaprasza się sąsiedzkich chłopców dorosłych na cały wieczór. Jeżeli sukna jest mało w jednej chałupie, to kilka gospodarstw razem znosi sukno na wspólne folowanie, dość pracowite i kłopotliwe. Sukno naparzone ukropem, rozciągnięte w foluszu (korycie) chłop­ cy międlą, gniotą i przewracają smykiem, ciągając nim gromadnie w obie strony wzdłuż. Z kobiet domowych co chwila któraś leje wrzą­ tek z dużego sagana na sukno, a po k i l k u godzinach, gdy znawcy za­ wyrokują, że sukno gotowe — zbite i ścisłe, pracę się przerywa. Sukno mokre naciągają, prostują, nawijają na wałki, suszą i oddają po t y m do krawca. J u ż mu żaden deszcz nie zaszkodzi ani zmiana pogody. Chłopcy po ciężkiej do potu pracy przy suknie otrzymują zasłużoną dobrą kolację, folusz pożyczany jest dalej po wsi, bo nieraz i kilka razy różne sukna w ciągu grudnia doprowadzone są do stanu używal­ ności. Do reszty biorą je w obroty wędrowni krawcy. W ostatnich latach, bliżej miast fabrycznych, sukno takie dają nie­ którzy do specjalnych fabryk do wyrównania jednej strony, prawej, przez maszynowe postrzyżenie włosia, ale większość poprzestaje na tym, jakie wyszło z warsztatów wiejskich. Sukno takie służy dziesiątki lat, ubranie z niego „nie do zdercia" — jak mówią, a przy t y m na zimowe mrozy i zawieje ciepłe i wygodne w ubraniu. Ma też wzięcie na Kurpiach do ostatnich lat, a na jarmar­ kach czy targach w Myszyńcu można go nabyć odpowiednio wymierzo­ ne sztuczki na krótkie sukmanki. P r a n i e s a m o d z i a ł ó w . Pierwotnie nie prano bielizny (która w lato była jednocześnie i strojem), nie znano tej potrzeby, i nie względy higieniczne, tylko pewnie estetyczne wpłynęły na wynalazek prania. Pierwszą praczką bielizny czy płóciennego stroju był prawdopodob­ nie niejeden ulewny, letni deszcz, który, gdy był z silną falą, t j . wia­ trem, nie tylko strzepał i sprał skórę będącym w podróży czy gdzieś przy rybołówstwie puszczakom, ale to samo zrobił z płóciennym stro­ jem, będącym jednocześnie bielizną, trzepiąc je z całą pasją wprost na człowieku. Gdy człowiek wysechł, zauważył pewnie, że jego strój czy bielizna jest ładniejsza, coraz bielsza i bez brudu. Dziewczyna w pięknej bieliźnie, bielutkiej, zaczęła się prędzej podobać chłopakom, co podrażniło pewnie ich ambicję w kierunku częstszego moknięcia na deszczu, który je prał bezinteresownie a skutecznie. Jeszcze przed paru dziesiątkami lat dziewczyny umyślnie mokły na majowym deszczu, żeby i m włosy długie rosły (wtedy jeszcze nie strzyżono włosów). Taki musiał być początek prania. Zaczęto też z czasem — nie czekając deszczu — prać bieliznę w wo- �196 ADAM CHĘTNIK dzie bieżącej, trzepiąc ją ręką, dłonią, a z czasem podobną do tego kijanką z płaskiej szczapy czy ułamanej gałęzi. Prawdopodobnie z przyrodzonego lenistwa człowiekowi nie chciało się urządzać prania zbyt często, ale bądź co bądź trzeba powiedzieć na korzyść ludności tutejszej puszczy, że nie czekano tu aż płótno rozleci się na człowieku w strzępy (jak to się zdarza po świecie) od znoszenia, ale je prano, co nastąpiło pewnie już w wiekach X V I I i X V I I I . Wtedy już nie deszcze, ale kobiety prały bieliznę. Również warto zaznaczyć, że zmarłych domowników nie chowano w bieliźnie brudnej, ale ją starano się wyprać, wybielić, by nieboszczyk w dobrej formie mógł się zaprezentować w zaświatach. To mówią naj­ starsi tu ludzie, a pozostałość po t y m zwyczaju jest taka, że starsze lub schorowane Kurpianki oczekując już śmierci, gdy jeszcze mogą pra­ cować, przygotowują sobie na śmierć swój strój, a w nim czysto-śnieżna kosiula odgrywa pierwszorzędną rolę. Bądź co bądź, że na początku X I X stulecia bieliznę już nie tylko prano w wodzie, ale starano się wynaleźć ku temu odpowiednie mydliki-sposoby, ułatwiające otrzymanie możliwie czystej bielizny. Ze sposobów tych znane były następujące: 1. Woda stojąca, miękka, wygrzana na słońcu, w pierwszym lepszym dole czy kanale lub jeziorku. Moczono w niej bieliznę na całą dobę, specjalnie w błocie lub ile, na drugi dzień spierano rozmiękły brud w wodzie czystej bieżącej, wykręcano z nadmiaru wilgoci i suszono na słońcu i wietrze, niekiedy od razu na sobie, żeby nabrała odpowiedniego fasonu. 2. Ił rzeczny (mazisty i tłustawy muł gliniasto-marglowy), nad brze­ giem w niektórych miejscach rzek i strumieni. Szorowano w nim brud zastarzały, a potem wysiastano w wodzie bieżącej, czystej i ogrzanej. (Z takiego mułu Niemcy robili nam kartkowe mydło w czasie I i I I wojny). 3. Zaparzanie bielizny w nawozie końskim, który — jak wiadomo — przefermentowany, zawiera w sobie dużo ciepła, odbywało się jeszcze na początku X I X wieku. Bieliznę z zastarzałym brudem zakopywano głębiej w nawóz koński w stajni, żeby się tam dobrze zagrzała. Na drugi czy trzeci dzień bieliznę wydobywano i prano w ciepłej wodzie z ługiem gotowanym z popiołu. Spłukiwano w ogrzanej wodzie, czystej i bieżącej. 4. Gotowanie w ługu brudnej bielizny odbywało się jeszcze po­ wszechnie ok. 1900 r. Ług wygotowywano z popiołu drzew liściastych, posiadający w sobie potaż zastępujący ludziom mydło. Wyługowany potaż szedł znad Narwi na handel (dawnymi czasy) w dalszy świat. Bieliznę z ługu prano w czystej wodzie ciepłej i miękkiej, najlepiej w strugach i rzekach. �TKACTWO NA KURPIACH 197 5. Owczy ług. Była to na pozór brudna woda pozostała po myciu owiec przed strzyżeniem. Woda taka była mętna i jakby tłustawa. W wodzie takiej prano dawniej koszule płócienne, spierając do reszty z brudu w wodzie czystej, bieżącej. Od lat 60—80 sposobu tego prawie nie używają. 6. Dębowy ług. Palono w piecach dębową korę, odsiewano na sitach i wygotowywano ług. Ług taki przez szereg dziesiątków lat uważano za najlepszy i gotowano czy też prano w nim bieliznę. W końcu czysta woda spłukiwała do reszty, co niepotrzebne . Co do sukna i sukman, to praniem ich mało kto się interesował, wystarczał deszcz i śnieg; dla „odnowienia" sukna wycierano je rękami miękkim śniegiem. Tak więc sobie radzili Kurpiowie, a właściwie Kurpianki z praniem bielizny. Tylko na tratwach spławnicy drzewa (miejscowi oryle) musieli prać sobie bieliznę w gratunach gdzie indziej robiły to zawsze kobiety i dziewczęta. Praczkami zawodowymi też są kobiety. W dawniejsze lata na Starych Kurpiach zdolny kawaler rzeźbił ładną kijankę w kwiaty i różne wzory i robił z niej prezent przedślubny swojej upatrzonej dziewczynie. Przywiązywał widać do kijanki znaczną uwagę, a i dziew­ czyna nie obraziła się za to . M a g l o w a n i e t k a n i n . Płótno spod krosien czy w ogóle tkaniny, jest zawsze trochę pomięte, nierówne, pogurbanione, jak tu nazywają, wyrównują je nakręcając na wałki, wyciągając za oba brzegi, roz­ płaszczając mokre na bielniku itp. W wypadkach koniecznych mniejsze sztuki płótna maglują na szerokiej ławie, na wierzchnim nakryciu szlabana (łóżka służącego na dzień za kanapę do siedzenia) itp. Do ma­ glowania służy ręczna maglownica, zwana tu wałkownicą, i wałek dłu­ gości ok. 1 łokcia (50—60 cm). Czynność ta znana jest prawie wszędzie po kraju, więc jej nie opisuję. Dodam tylko, że żadnych maglów zme­ chanizowanych na Kurpiach prawie nie ma, prostowanie wszelkiej bie­ lizny po praniu i wysuszeniu, jak ręczników, obrusów, koszul, far­ tuchów itp., odbywa się ręcznie przez kobiety podanymi powyżej na­ rzędziami. Wałkownicą — z płaskiego drzewa brzozowego czy klonowego lub jesionowego, posiada do prawej ręki okrągły trzonek, a do lewej za­ krzywioną rączkę u przodu narzędzia. Spód wałkownicy nacinany jest 12 1 3 u 1 2 Wiadomości od S. Chętnikowej (lat 91) z Nowogrodu, 1949 г.; M. Sobiechowej (lat 87) z Kadzidła, 1949 г.; od A. Kordeckiej (lat 55) z Myszyńca, 1949 r. i in. Gratuny są to duże szpary między klocami w płynących pasach drzewa. Takie kijanki można oglądać w Łomży, w Muzeum. Stare Kurpie to od­ cinek dawnej Kurpiowszczyzny z lewej strony Narwi od Nowogrodu do Ostrołęki. 13 1 4 �198 ADAM CHĘTNIK w karby, który przy toczeniu wałka z bielizną naciąga ją coraz mocniej na wałek, wyrównując wszelkie fałdy i nierówności. Wspominam o walkownicy jeszcze i dlatego, że jest ona u każdej starannej gospodyni i często jest ozdobiona pracowitymi motywami sztuki ludowej, robotą rzeźbiarską . Bielizna czy fartuch po praniu nie maglowany wygląda tak ,,jak psu wyciągnięty z gardzieli". Żelazka do prasowania od paru dziesiątków lat są w użyciu u miejscowych krawców, ogół wiejski dopiero zaczyna je lepiej poznawać. 15 1 5 Jak to widzimy np. w Muzeum w Łomży. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08b4cd002d8b10d55b5577e85e8aacbe.pdf ae1729c51927c0d5ac7335f9b98a5ba9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:632 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:580 Title A name given to the resource Pierwsza polska relacja o ludach Syberii / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.173-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTONIKUCZYÑSKI PIERWSZA POLSKA RELACJA O L U D A C H SYBERII Z chwilą przyłączenia Nowogrodu do państwa moskiewskiego (1478) rozpoczyna się powolne opanowywanie Syberii przez Rosjan. Pod koniec X V I stulecia wzmocnili oni swe rządy na obszarach bezpośrednio przy­ ległych do wschodnich podnóży Uralu, a państwo Iwana Groźnego zyskało silne oparcie do dalszych wypraw na wschód. Chanat Sybirski, jeden z k i l k u chanatów, na które dzieliła się Wielka Orda władająca wówczas t y m i obszarami, zostaje podbity przez dońskiego kozaka Jermaka, wo­ jownika kupieckiej rodziny Strogonowów legitymującej się niejako „ m a n ­ datem" carskim na ekspansję w kierunku wschodnim . Stolicą opano­ wanego chanatu było miasto Isker — dziś nie istniejące — leżące nad Irtyszem, o około 80 k m na wschód od Tobolska założonego w roku 1587. Od tego momentu możemy już mówić o ukończeniu pierwszego okresu militarnego podboju Syberii, jak też o rozpoczęciu ustawicznej penetracji tych obszarów przez myśliwych i kupców futer. Tak dokonało się dzieło poznania Syberii, a na słabo dotychczas zaludnionych obszarach zaczęły powstawać nowe osady — Tiumień (1588), Tomsk (1604), Ketsk (1605) — zasiedlane w początkowym okresie przez wędrowne oddziały kozackie. Zachęcona łatwymi sukcesami Moskwa opanowywała coraz to nowe obszary powiększając w krótkim czasie przeszło w dwójnasób zdobycz Jermaka. Zakładano nowe osiedla: w 1619 roku Jenisiejsk, w roku 1632 Jakuck nad środkową Leną, potem Ochock (1647), wreszcie Irkuck (1661) i szereg mniejszych grodów obronnych. 1 Z ośrodka w Jakucku wyruszyli rosyjscy kupcy i żołnierze we wszyst­ kie strony Syberii. Wkrótce przeprawili się przez Góry Stanowe i dotarli do Amuru — wyprawa Wasyla Pojarkowa 1643—1645 — potem zaś odkryto na północnym wschodzie rzekę Indigirkę i Kołymę, a w roku 1646 weszli Rosjanie na teren kraju Czukczów. Nieco później W. Atłasów (1697) przedostał się z Anadyrska na Kamczatkę zamykając w ten sposób 1 S. Platonów, Straganowy, Jermak i Mangazeja, Piotrograd 1923. �174 ANTONI KUCZYŃSKI pierwszy okres geograficznego poznania obszarów Azji północno-wschod­ niej. Tak więc zwycięski pochód Jermaka za Ural rozpoczęty w roku 1581 doprowadził już w końcu X V I I stulecia do opanowania prawie całej Syberii z wyjątkiem jej południowych rubieży, a wschodnia granica pań­ stwa moskiewskiego, przebiegająca jeszcze w 1580 r. wzdłuż skalistych szczytów Uralu, została przesunięta o tysiące kilometrów na wschód i rozciągała się na wybrzeżach Oceanu Spokojnego . W skrótowym rysie dziejów odkrycia Syberii przez Rosję wspomnieć także należy o tym, że na jej obszary zsyłano przez długie lata prze­ stępców politycznych i kryminalnych. Dla politycznego systemu caratu Syberia była idealnym miejscem do osadzania jeńców wojennych i takie przez wieki było jej przeznaczenie. Obszary te stały się dla wielu ucze­ stników wojen polsko-rosyjskich w X V I I stuleciu przymusową ojczyzną, a w latach późniejszych widzimy t u liczne zastępy powstańców kościusz­ kowskich (1794), żołnierzy powstania listopadowego (1830—1831) i stycz­ niowego (1863—1864) oraz członków patriotycznych stowarzyszeń i kółek rewolucyjnych . Rekrutujący się z tej warstwy liczni późniejsi badacze — W. Siero­ szewski, E. Piekarski, B. Piłsudski, F. Kon — to powszechnie głośne auto­ rytety na polu etnografii Syberii. 2 3 2 G. M i l l e r , Istorija Sibiři, t. 1, Moskwa—Leningrad 1937; t. 2, Moskwa— —Leningrad 1941; L . B e r g , Oczerki po istorii russkich gieograficzeskich otkritij, Moskwa 1946; t e n ż e , Otkrytie Kamczatki i ekspedicja Beringa, Moskwa 1946; M. B i e l ó w , Arkticzeskoje morieplawanie s driewniejszych wriemien do sieridiny XIX wieka. Istorija otkritja i oswojenia Síewiernogo morskogo puti, t. 1, Moskwa 1956; J . L . B a k e r , Odkrycia i wyprawy geograficzne, Warszawa 1959, s. 198—201; W. A l e k s a n d r ó w , Russkoje nasielenie Sibiři XVII i naczala XVIII w., Moskwa 1964; I . G u r w i c z , Etniczeskaja istorija siewierowostoka Sibiři, Moskwa 1966. 3 Na ten temat patrz: Z. L i b r o w i c z , Polacy w Syberii, Kraków 1884; J . T a l k o - H r y n c e w i c z , Polacy jako badacze Dalekiego Wschodu, „Przegląd Współczesny", t. 9: 1924 nr 6; S. P a w ł o w s k i , Podróżnicy polscy w okresie niewoli, „Przyrodnik", t. 2; 1925, s. 526—534; M. J a n i k , Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928; M. K o r b e c k a , I. M o s z y ń s k a , I . O k r u s z k o , Prace Pola­ ków o ludach Azji Środkowej i Wschodniej na przełomie XIX i XX w., „Przegląd Orientalistyczny", 1955, nr 4; W. J e w s i e w i e k i , Na syberyjskim zesłaniu, Warszawa 1959; J . T a b i ś, Początki rewolucyjnej współpracy polsko-rosyjskiej na Syberii, „Z przeszłości Syberii", Kraków 1964, s. 28—40; O. B e i e r s d o r f , Współpraca polskich i rosyjskich-rewolucjonistów na Syberii w okresie powstania styczniowego, tamże, s. 41—57; H . D o b r o w o l s k i , Polscy i rosyjscy rewolu­ cjoniści na Syberii na przełomie XIX i XX wieku, tamże, s. 58—68; S. K a ł u ­ ż y ń s k i , Polskie badania nad Jakutami i ich kulturą, „Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", 1966, nr 2; A. K u c z y ń s k i , Wkład Polaków do badań etnogra­ ficznych na obszarze Syberii, „Lud", t. 51: 1967, cz. 2. �PIERWSZA POLSKA RELACJA O LUDACH 175 SYBERII Wspomnijmy zatem o pionierach, autorach fragmentarycznych i nie­ zdarnych opisów z zakresu kultury ludów, wśród których wypadło im żyć, opisów, które przy współczesnym rozwoju etnografii i historii Sy­ berii nabierają znaczenia niczym nie dającego się zastąpić dokumentu historycznego. Zgromadzony przez nich materiał nie nadaje się wprawdzie do samodzielnych rozważań analityczno-porównawczych, ale w wielu wypadkach uzupełnia on w sposób istotny źródła rosyjskie z tego zakresu przyczyniając się do rozwiązania szeregu problemów z dziedziny etno­ grafii Syberii. Wartość tych relacji polega na tym, że zawierają one opis stanu kultur sprzed okresu impaktu cywilizacji rosyjskiej, która znacznie zaciemniła jej obraz w latach późniejszych. Od czasu powstania tych opisów życie mieszkańców Syberii uległo zasadniczym zmianom, zatem pamiętać zawsze należy, że dotyczą one faktów, które działy się w drugiej połowie X V I I i w pierwszych dziesiątkach lat X V I I I stulecia. Zdarza się, że zaobserwowane zjawiska oceniono w nich przez pryzmat własnej k u l ­ tury, ale czyż błędu nie popełniali także późniejsi wykształceni podróżnicy badający egzotyczne plemiona odległych kontynentów. Podkreślić jednak należy, że mimo wielu braków materiały te cechuje duża doza obiekty­ wizmu oraz autentyzm i właśnie w t y m t k w i ich wartość. Wiele zasłużonych nazwisk polskich zrosło się z dziejami poznania kultury ludów Syberii. Najczęściej jednak we wszelkich, chociaż nielicz­ nych, opracowaniach z tego zakresu wymienia się przede wszystkim W. Sieroszewskiego, E. Piekarskiego i B. Piłsudskiego, zapominając o za­ mierzchłych początkach tych badań, pisanych przez jeńców z wojen polsko-moskiewskich X V I I i X V I I I stulecia. Pierwszym znanym nam Polakiem, który pozostawił opis Syberii i jej ludów, jest Adam Kamieński-Dłużyk. Pisząc o nim opierać się musimy na wiadomościach, które sam o sobie podał w syberyjskich wspomnieniach. Wzięty do niewoli 20 października 1657 г., kiedy to ,,[...] z kniaziem Jurijem Dołgorukim pod Basią między Uchłami była potrzeba" , wywieziony został na Syberię. Szlak jego zesłańczej w ę ­ drówki rozpoczął się w Moskwie i prowadził przez Jarosław, Wołogdę, Kajgorodok, Solikamsk, Wierchoturję, a dalej w kierunku na Tiumień, przez Tobolsk, skąd Irtyszem i Obem dotarł do Surgutu i Narymu. Potem przejeżdżał on przez Jenisiejsk i rzeką Leną dotarł do Jakucka. Wcielony tu do oddziału wojskowego zajmował się A. Kamieński-Dłużyk zbieraniem podatku, tzw. jasaku, oraz podbojem nowych ziem. Od tego 4 1 Prawdopodobnie w roku 1660. data tej bitwy jest mylnie podana. Rozegrała się ona �176 ANTONI KUCZYŃSKI momentu trasa jego wędrówki zaczyna się nieco gmatwać. Z relacji wynika w sposób bezsporny, że zetknął się on z mieszkającymi przy ujściu Amuru Niwchami (Giliakami), ale którędy prowadziła droga na te obszary trudno jest wywnioskować z przytoczonych opisów. Wydaje się jednak, że suponowany przez Z. Jasiewicza szlak wiodący północnymi wybrzeżami Azji przez Cieśninę Beringa, a dalej wschodnimi brzegami Kamczatki aż do południowego cypla tego półwyspu i następnie Morzem Ochockim wzdłuż wschodnich brzegów Azji nad Amur — budzi szereg wątpliwości. Po pierwsze pamiętać należy, że są to lata sześćdziesiąte X V I I stulecia, a więc okres charakteryzujący się szeregiem rosyjskich osiągnięć w dzie­ dzinie poznania obszarów północno-wschodniej Azji. Trudno więc sądzić, aby tak ważne wydarzenie, jakim byłoby przekroczenie Cieśniny Beringa, uszło w owym czasie uwagi rosyjskich kronikarzy, administratorów Sy­ berii i późniejszych historyków odkryć geograficznych. Oprócz tego środki transportu i komunikacji wodnej, które miał do dyspozycji A. Ka­ mieński-Dłużyk, wykluczają zdaniem żeglarzy możliwość odbycia takiej drogi. Jeśli więc dotarł nasz rodak nad Amur — a dotarł na pewno — to szlak jego wędrówki prowadził prawdopodobnie rzeką Leną, w dół od Żygańska. Za drogą tą przemawia wzmianka: „[...] ku morzu płynąc 4 niedziel, minąwszy Ałdan rzekę, która jest bardzo wielka, z prawego boku wyszła druga Tana, trzecia Maja, rzeki bardzo potężne, jakich u nas Polska nie ma. Znowu Ucur z lewego boku, bardzo potężna i wielka rzeka" (s. 386). Dalszy opis podróży traci poprzednią dokładność. Z pew­ nym prawdopodobieństwem przypuszczać należy, że nad Amur dotarł nasz rodak lądem względnie Morzem Ochockim wzdłuż wschodnich w y ­ brzeży Azji. Wskazywałyby na to niektóre elementy opisu krajobrazu i spotkanych po drodze tubylców. „Tam nad morzem są góry wielkie i ludzie dzikie; bardzo się w psach kochają, których mają po kilkadziesiąt i po kilkuset" (s. 386). Wnioskując z etnicznego obrazu Syberii pod koniec X V I I stulecia zetknął się wówczas A. Kamieński-Dłużyk z rozsiedlonymi na azjatyckich wybrzeżach Morza Ochockiego plemionami tunguskimi, na co wskazują także jego informacje z zakresu kultury materialnej i duchowej w ł a ­ ściwej t y m ludom. Od tego miejsca, tekst Dyaryusza nie oddaje wiernie przebytego szlaku. Stąd też trudno jest ustalić, w jaki sposób dostał się jego autor na rzekę Lamę (to jest Ochotę — A . K . ) , a potem na Indigirkę i dalej już lądem przy pomocy psiego zaprzęgu do Żygańska. Mianowany 5 0 5 Z. J a s i e w i c z , Pierwszy polski opis Syberii, „Poznaj Świat", 1966, nr 3. B. D o ł g i с h, Rodowoj i plemiennej sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, Moskwa 1960, s. 491—549; G u r w i c z , op. cit., s. 47—54. 6 �PIERWSZA A Homí - zyrianie A Mansowie POLSKA (D Tatarzy syberyjscy в Chantowie RELACJA О LUDACH 1 Ewenkowie V Dakuci Mapka 1. Grupy etniczne opisane w SYBERII T Ewenowie + Niwchowie 177 — Czukcze Dyaryuszu tu sotnikiem, otrzymał ponownie rozkaz wyruszenia nad Amur. Do w y ­ prawy tej jednak nie doszło, gdyż odwołano go do Moskwy, skąd zabrany został przez poselstwo polskie i wrócił do kraju. Umarł w Nieświeżu 29 stycznia 1667 r. Dopełniając obrazu syberyjskich wędrówek A. Kamieńskiego-Dłużyka podać należy, że w „Dyaryuszu" wspomina on o rozbiciu jego oddziału przez Czukczów. Z tekstu wynika, że porażka ta miała miejsce nad Amurem, gdzie okolice ,,[...] bardzo piękne, ciepłe i obfite" (s. 387). Wy­ daje się jednak, że informacja ta nie jest ścisła, gdyż rejon rozsiedlenia Czukczów obejmował w owym czasie krańce północno-wschodniej Azji. Być może, że zetknął się z nimi A. Kamieński-Dłużyk, ale musiało to nastąpić na innym obszarze, gdyż granica rozsiedlenia Czukczów nie sięgała nigdy w znanych nam okresach historycznych tak daleko na po­ łudnie . Z całą więc pewnością podać należy, że nad Amurem spotkanie to nastąpić nie mogło. Sprawa ta pozostaje zatem nie rozwiązana. Nie jest to jednak jedyna nieścisłość znajdująca się na kartach Dyaryusza. Reszta dotyczy jednak relacji z zakresu kultury materialnej, społecznej i ducho­ wej opisanych grup etnicznych. 1 7 Gurwicz, op. cit., s. 47—54, 112—116, 189—192. 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �ANTONI 178 KUCZYŃSKI Wspomnienia A. Kamieńskiego-Dłużyka wydane zostały z ręko­ piśmiennego odpisu przez ks. A. Maryańskiego w opracowaniu zbiorowym poświęconym ks. F. Bażyńskiemu z Poznania . Oryginał Dyaryusza nie jest do dzisiaj znany, a jego wydawca, ks. A. Maryański, pisze we wstępie. 8 „Będąc przed kilku laty w Gembicach u ks. Piotra Kuszyńskiego, [...] znala­ złem w jego bibliotece grube Silva Rerum, które spisywał sobie za panowania Augusta I I I jakiś szlachcic wielkopolski, dworzanin czy sługa starosty kopanickiego, Ponińskiego. Między innemi [...] w onej księdze znalazł się także niniejszy dyaryusz Adama Kamieńskiego, który będzie niezawodnie najdawniejszą relacyą z pobytu Polaków na Syberii" (s. 378). Od tego momentu wzmianki o A. Kamieńskim-Dłużyku spotykamy w szeregu publikacjach. Wspomina o nim A. P y p i n , Z. Librowicz , M . Janik , S. Z i e l i ń s k i i inni, ale często określa się jego Dyaryusz jako „krótki, skąpy w dane faktyczne" . Ostatnio zaś pisali o nim W. Polewoj , S. K a ł u ż y ń s k i , Z. Jasiewicz i fragmentarycznie A. K u ­ czyński , a także znajduje się on w bibliografii dotyczącej ludów paleoazjatyckich . Wszystkie z wymienionych opracowań są bardzo fragmentaryczne, zatem konieczność przedstawienia tego tematu w gra­ nicach historii etnografii polskiej jest t y m bardziej widoczna. Relacje A. Kamieńskiego-Dłużyka zasługują bez wątpienia na uwagę, ze wzglę­ du na to, że dla współczesnych badaczy etnografii i historii Syberii każda informacja z X V I I stulecia przedstawia olbrzymią wartość. Lata syberyjskiej tułaczki nie sprzyjały wprawdzie pełnieniu w n i k l i ­ wych obserwacji o napotkanych ludach i robieniu z tego zakresu nota9 l i 10 12 13 14 15 1 6 17 18 8 Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bażyńskiemu proboszczowi przy kościele św. Wojciecha w Poznaniu na Jubileusz 50-letniego kapłaństwa w dniu 23 kwietnia 1874 r. od jego przyjaciół i wielbicieli, Poznań 1874. A. P y p i n , Istorija russkoj etnografii, b.m., t. 4, 1892, s. 316. L i b r o w i c z , op. cit., s. 34—36. J a n i k , op. cit., s. 38—40. S. Z i e l i ń s k i , Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci, pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa 1932, s. 201—202. Zobacz: A. D ł u ż y k - K a m i e ń s k i , Polski słownik biograficzny, Kraków 1939—1946, s. 200. W. P o l e w o j , Zabytyj istocznik po etnografii Sibiři XVII wieka. O soczinienii Adama Kamienskogo-Dłużika, „Sowietskaja Etnografija", 1965, nr 5, s. 122—129. К a ł u żу ń s к i, op. cit, s. 171—173. J a s i e w i c z , op. cit. K u c z y ń s k i , op. cit. R. J a k o b s o n , G. H ü t t l - W o r t h , J. F. Beebe, Paleosiberian Peoples and Languages a Bibliographical Guide, New Haven 1957, poz. 1: 221. 9 10 11 1 2 1 3 1 4 1 5 1 0 1 7 1 8 �PIERWSZA POLSKA RELACJA О LUDACH SYBERII 179 tek, zatem to tylko, co zachowało się w pamięci, znalazło wyraz w spi­ sanych po latach wspomnieniach. Stąd też cenny materiał etnograficzny zawarty w Dyaryuszu wymaga interpolacji wiadomościami pochodzą­ cymi od innych lepiej metodologicznie wykształconych autorów. W oparciu o te prace możliwa jest weryfikacja i interpolacja relacji A. Kamieńskiego-Dłużyka, które wysuwają się na pierwsze miejsce wśród innych źródeł sprzed trzystu lat. Pierwszym ludem, z którym zetknął się A. Kamieński-Dłużyk po wyjeździe z Moskwy, byli Komi-Zyrianie (Zyrany) . Lud ten roz­ siedlony wówczas nad rzeką Kamą w okolicach miejscowości K a j gorodok zajmował się łowiectwem i rybołówstwem: „ G r u n t y mają ka­ mieniste, skały i góry wielkie. Lasy, pola mało co mają. Lud zły, nie­ miłosierny, na noc nigdy nie przyjmie, a dziwują się cudzoziemcom jako wielkiemu dziwowisku, zbierają się na dziw i dają jałmużny, kto co może, a najwięcej ryb, bo chleba sami mało mają" (s. 380). Dalej autor podaje, że ,,[...] mają oni wiarę ruską; powiadają, że chrzcił ich ś. Stephan" (s. 380). Informacja ta zgodna jest z prawdą, gdyż z materiałów historycznych dotyczących misji prawosławnych wynika, że w wieku X I V biskup zwany Stefanem Permskim był inicja­ torem akcji misyjnej wśród K o m i - Z y r i a n . Posuwając się dalej w kierunku południowo-wschodnim zetknął się nasz rodak z Mansami (Wogulcami) f9 20 „[...] którzy Boga nie znają, bo mają swoje szatany w lesie, bo ich tam tak zowią, w miejscach skrytych, i tam się zbierają i odprawują swoje nabożeństwo, i bardzo ich ubierają bogato, wieszają sobole, srebro, naczynia wielkie kupują u Moskwy [w znaczeniu u Rosjan — А. К.], a potem moskiewscy ludzie ich obierają i stąd się bogacą. Ale im się rzadko w dobre obraca, bo ich czarują i siła ich rozumu odchodzi i przepadają. Mają w lesie koczowiska zrobione z drzewa; nizkie okienko jedno, ogień dzień i noc gore w kominie. P i e c ó w nie mają ani drzwi, tylko dziura miasto drzwi. Ław także nie mają, tylko na ziemi siedzą. Zwierzem żyją, ale i chleb jedzą, bo kupują u Moskwy za skóry jelenie i łosie. Niedźwiedzia, gdy zabiją, to nad nim płaczą, powiadając: że nie my tobie śmierci przyczyną, ale nasz łuk. Potem go zjedzą, a głowie się jego modlą, która zawsze w koczowisku koncie stoi, statkiem nakryta, i różnych sukien nawieszano koło niej. Zboża ci ludzie nie sieją, tyl.ko się lasem bawią; ryb mało albo nic, bo rzek nie mają wielkich" (s. 381). Informacja ta, chociaż ogólnikowa, zawiera istotne dla etnografa szczegóły, wśród których na podkreślenie zasługuje wzmianka o kulcie niedźwiedzia. Zarejestrowane przez A. Kamieńskiego-Dłużyka zapew­ nienie myśliwego, że nie on, a tylko jego łuk jest sprawcą śmierci 1 9 W artykule posługuję się przyjętymi dziś nazwami ludów Syberii, a etnonjmy podane przez A. Kamieńskiego-Dłużyka umieszczam w nawiasach. P o l e w o j , op. cit, s. 124. 2 0 �180 ANTONI KUCZYŃSKI niedźwiedzia, stanowi właściwy początek cyklu obrzędów i ceremonii religijno-magicznych, wspólny dla wielu grup etnicznych, wśród któ­ rych występował kult tego z w i e r z ę c i a . Tak też postępują syberyjscy Ewenkowie, którzy po zabiciu niedźwiedzia czynem t y m obwiniają i n ­ nych ludzi lub twierdzą, że śmierć nastąpiła na skutek wypadku spowo­ dowanego przez samo zwierzę . Na zakończenie wspomnieć należy, że z szeregu relacji podróżni­ czych i etnograficznych X I X stulecia zawierających opisy kraju Mansów i ich kultury wynika, że wiadomości przekazane przez A. Kamień­ skiego-Dłużyka są wiarygodne . W dalszych partiach Dyaryusza zamieszczone są skromne informacje o syberyjskich Tatarach, z którymi spotkał się autor w okolicach Tobolska. 21 22 2 3 „Ci Tatarowie mają wielkie wolności i zboża sobie sieją, a najwięcej orkiszu [odmiana jęczmienia o ziarnach nagich — bez plew — A . K . ] i pszenicy, i owsa; żyta mało sieją, tylko Moskwa. Są też Tatarowie myśliwi, chowają ptaki [...], których rabami karmią. Mają i charty kosmate. Konie mają bardzo dobre na których lisy gonią i charapnikami biją" (s. 382). Wiadomości te znajdują częściowe potwierdzenie w relacjach innych polskich podróżników po niewoli , którzy zetknęli się z zachodniosyberyjskimi Tatarami, a także w licznej literaturze etnograficznej . Nade wszystko ważne w tej informacji jest to, że przyczynia się ona do uzupeł­ nienia XVII-wiećznej rekonstrukcji układów etnicznych na Syberii, które w, t y m wypadku wiązały się z dawnymi dziejami tych obszarów za czasów Złotej Ordy. 24 25 21 W literaturze polskiej zob.: В. K o h u t n i c k i , Podobieństwo elementów kultu niedźwiedzia u ludów północnych obszarów Ameryki i Azji, „Etnografia Polska", t. 9: 1965, s. 327. A. A n i s i m o w, Religia Ewenków w istoriko-gienieticzeskom izuczenii i problemy proischożdienija pierwobytnych wierowanii, Moskwa—Leningrad 1958, s. 108. Między innymi: I . G r u s z k o w, Czerdyńskie Woguły, „Etnograf iczesko je Obozrienije", t. 19:1900 nr 2; P. I n f a n t i e w , Putieszestwie w stranu wogułow, St. Pietiersburg 1910; K . N o s i ł o w, U wogułow. Oczerki i nabroski, St. Pietiersburg 1904; W. P a w ł o w s k i j , Woguły, Kazań 1907; M. S i e r g i e j e w , Na­ rody Obskogo Siewiera, Nowosibirsk 1953; S. T o k a r i e w, Etnografija narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 472-—Ш. J . K o b y ł e c k i , Wiadomości o Syberyi i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1832, 1833, 1834, przez J. K., t. 1, Warszawa 1837, s. 68—85; J . K o p e ć , Dziennik Józefa Kopcia brygadjera wojsk polskich z rozmaitych not dorywczych sporzą­ dzony, Berlin 1863, s. 238—241. Między innymi: A. K u z n i e c o w a , P. K u ł a k ó w , Minusinskie i aczinskie inorodcy, Krasnojarsk 1898; W. C h r a m o w a , Zapadnosybirskie Tatary, [w:] Narody Sibiři, Moskwa 1956, s. 473—491; T o k a r i e w , np. cit., s. 171—182. 2 2 2 3 2 4 25 �PIERWSZA POLSKA RELACJA О LUDACH SYBERII 181 Z Tobolska do Surgutu i dalej do Narymu płynął A. Kamieński-Dłużyk Irtyszem i Obem. Tu natknął się na Chantów (Ościaków), którzy „[...] nie sieją ani orzą, tylko rybami żyją a ptactwem, którego moc tam wielka, mianowicie: łabędzie, gęsi, kaczek, których tu u nas nie masz (to znaczy w Polsce — A.K.). Sami ci Ościaki chodzą w rybich skórach, i obuwie z tego noszą, kożuchy gęsie i łabędzie (odzież szyta z ptasich skór — A . K . ) . Mieszkają koczowiskami po ostrowach. Ryby sobie w ę d z ą na zimę rozmaite i tłustość rybią zbierają w naczynia z brzozowej kory wyrobione, po cebrów dwa; [...] A sieci robią z pokrzyw i koszule niektórzy z pokrzyw mają. Jadają jakieś bedłki na kształt muchomorów, to się tak popiją gorzej niż gorzałką; to u nich bankiet najlepszy. Chleb także jedzą i na ryby zmieniają, o które tam nie trudno, bo za lada onuczkę, tylko białą, albo za igiełkę, to jesiotra, którego chłop unieść nie może" (s. 382). A. Kamieński-Dłużyk dał nam więc obraz kultury Chantów bardzo zbliżony do tego, jaki rysują późniejsi badacze i podróżnicy — M . Ra­ stren , G. N o w i c k i j , I . Ostroumow , S. Patkanow i inni. Jego wzmianka o tym, że różnie oni wierzą ,,[...] i w łabędzie, i w kaczki, i w żurawie; bogami ich nazywają. A w którego ptaka wierzą, to go nie jedzą, tylko obłupiwszy, na drzewko obleką skórę i temu się modlą i kłaniają" (s. 383), jest rejestracją starych wierzeń totemistycznych poświadczonych dla Chantów przez późniejszych badaczy — G. Starciewa , W. Steinitza , S. Rudenkę , A. Zołotariewa i innych. Jeżeli idzie o zgromadzone w Dyaryuszu fakty dotyczące Ewenków (Tungusów), to na wstępie należy podkreślić, że w wielu pracach póź­ niejszych autorów znajdujemy taki sam bądź podobny obraz ich k u l 26 21 30 31 28 32 2 9 3 3 3 4 2 6 M. К a s t r e n, Etnograficzeskie zamieczanija i nabludenija o łoparach, kanelach, samojedach i ostjakach, izwleczenne iz jego putiewych wospominanij 1838—1844 д., St. Pietiersburg 1858. G. N o w i c k i j , Kratkoje opisanie o narodie ostjackom, Nowosybirsk 1941. I. O s t r o u m o w , Woguły-mansi. Istoriko-etnograficzeskij oczerk, Perm 1904. S. P a t k a n o w , Starodawnaja żizii ostjakow i ich bogatyrii po bylinám i skazkam, „Ziwaja Starina", 1891, wyp. 3—4. G . S t a r c i e w, Ostjaki, Leningrad 1928, s. 55. W. S t e i n i t z, Totemismus bei den Ostjaken in Sibirien, „Ethnos", 1938, nr 4—5. S. R u d e n ko, Inorodcy Niżnej Obi, St. Pietiersburg 1914, s. 33—34. A. Z o ł o t a r i e w , Pierieżitki totemisma u narodów Sibiři, Leningrad 1934, s. 31—32, 50; t e n ż e Rodowoj stroj i pierwobytnaja mifołogija, Moskwa 1934, s. 230. Między innymi: C . H i e k i s с h, Die Tungusen. Eine Ethnologische Mono­ graphic, St. Pietiersburg 1879; M. L e w i n , Ewienki siewiernogo Pribajkala, „Sowietskaja Etnografija", 1936, nr 2; G . W a s i l e w i c z , Ewienki, [w:] Narody Sibiři, Moskwa-Leningrad 1956, s. 701—742; T o t a r i e w , op. cit., s. 497—504. 2 7 28 29 30 31 32 33 3 4 �182 ANTONI KUCZYŃSKI tury potwierdzający słuszność obserwacji A. Kamieńskiego-Dłużyka na temat myślistwa, hodowli reniferów itp. „Ci Tungusi — pisze on — z luku strzelec niesłychany, chyży. Zimie i lecie włóczą się od rzeki do rzeki dla pożywienia, a jedzą wpół surowo, z zabitego zwierza krew świeżą ssią. Z zabitej łani brzucha w y j ą w s z y cielęta, jedzą. [...] żon po dziewięciu mają, a żony ich tak dobrze z łuku biją, jak mężczyzna. Jeleni mają stada wielkie po 1000 i w i ę c e j . Mają także jelenie ćwiczone, że dzikie oszu­ kują takim sposobem, że ten jeleń domowy już jest zwyczajny: temu jeleniowi nałożą na rogi rzemienny powróz blisko dziesięciu łokci i trafia się, że kiedy dziki jeleń przyjdzie, tedy ó w jeleń domowy z nim igra i tak ó w powróz na nljego zarzuci i uplata go tak, że się ze sobą biedzą, a potem gospodarz albo pastuch, który chodzi za tymi jeleniami, obaczywszy tego jelenia z łuku go zabija, a temu krwi z wodą da się napić [...]. Ci Tungusi do zimna bardzo trwały lud i głodów, bo w zimie dla wielkich mrozów trudno im o pożywienie i o zwie­ rza. [...] Ptaki w lot biją z ł u k ó w i śmiali są do zwierza i lekkie na niedźwiedzia" (s. 383—384). Przytoczone powyżej materiały zgodne są ze stanem rzeczy, jaki istniał za czasów, kiedy A. Kamieński-Dłużyk zetknął się z Ewenkami. Aby nie przedłużać listy autorów podających te same szczegóły z za­ kresu kultury materialnej społecznej i duchowej tego ludu, zaznaczyć należy, że o polowaniu przy pomocy hodowlanego renifera wspomina między innymi S. Tokariew . W Dyaryuszu spotyka się jeszcze inne wzmianki o kulturze Ewen­ ków. Jedną z nich jest informacja o grzebaniu zmarłych. „W ziemi się umarli nie chowają bo ich nie przyjmie, tylko na drzewie po miej­ scach pewnych stawiają się na cedrach i sosnach" (s. 384) . Ponadto zwrócił także Kamieński-Dłużyk uwagę na ulubioną zabawę Ewenków, w skaczące renifery. Oto jej opis: 35 36 „[...] stanie ich kilkanaście do koła, a jeden się położy w tym kole, mając przywiązany kamień albo kości, a ci stoją boso i nago; i woła, leżąc, po tungusku te słowa: Multach, Mutine , a tą kością kręci do koła g ł o w y tak prędko, jak okiem dojrzeć, a ci zaś podskakują w takt, bo kto skacze leniwo, to po kolanach oberwie, i już go sobie mają za głupiego i gnuśnego" (s. 384). 3T 35 T o k a r i e w , op. cit., s. 498. Razem z ekspansją prawosławia idącą równolegle z zasadniczym nurtem kolonizacji rosyjskiej wiele tradycyjnych wierzeń w ł a ś c i w y c h rozsiedlonym na obszarach Syberii grupom etnicznym zaczęło szybko zanikać. Tak było między innymi z nadzwyczaj pierwotną formą pochówków nadrzewnych, która w cza­ sach późniejszych całkowicie tu zanikła. Dla wyjaśnienia podać należy, że słowo „multa" znaczy w języku E w e n k ó w „renifer", a „mut", „mutngi", „mitngi" — „my" lub „nasz". Zatem zapisany w Dyaryuszu okrzyk — „Multach, Mutine" oznacza „nasze renifery" lub „my renifery". Stwierdzono na podstawie: P o l e w o j , op. cit., s. 125, przyp. 4. 3 6 3 7 �PIERWSZA POLSKA RELACJA О LUDACH SYBERII 183 Niezmiernie interesująca jest informacja zawarta w Dyaryuszu, z której dowiadujemy się, że znane były wówczas Ewenkom sanie za­ opatrzone w żagiel. Są one wąskie „(...) jakoby na pół łokcia, mało co więcej, a długie na 12 łokci; może na nich powieźć kamieni 25 [dawna polska jednostka masy = 32 funty = 1 3 kg — A.K.] po czworo psów zaprzągłszy, a kiedy wiatr, tedy biegną pod żaglem" (s. 384). Informacja ta nie znajduje jednak potwierdzenia w dostępnej auto­ rowi literaturze przedmiotu. Zatem problem pozostaje otwarty, a jego rozwiązanie byłoby t y m bardziej cenne z uwagi na to, że sanie takie uznać by można za pierwowzór popularnych dzisiaj sportowych ślizgów lodowych zwanych bojerami. Powracając do dalszego ciągu syberyjskich wędrówek naszego ro­ daka wspomnieć należy o zapisanych przez niego wiadomościach doty­ czących kultury Jakutów. Oto one: „Od Ołokiny [Olekma — A . K . ] poczynają się Jakuty, którzy mają wiarę pogańską i sami psom podobni. Koni stada bardzo wielkie chowają, a białych najwięcej. Bydła także mają dość. B y k i bardzo wielkie chowają, a nosi im prze­ wleczone, jak u niedźwiedzia, jak psi; niczem się nie brzydzą, nigdy nie umywają, paznokci nie obrzynają, chodzą nago z łukami, na głowie kaptury z piórami żórawiemi jak straszydła, grzechu w niczym nie znają. Ni Boga, ni wiary, owo zgoła bestyom podobni. C i ludzie posiedli tę Lenę i brzegi jej. Tam się żadna rzecz nie narodzi, bo ziemia nie taje w i ę c e j , jak na łokieć. Tam jest zwierza i ptastwa nie­ słychana moc, ale poganie nie umieją ich zażywać: tak jako psy je jedzą. Co większe pióra oskubłszy, u kogo jest kocioł, to warzą, u kogo zaś nie masz, to kamieni parzą w dzieżkach albo korytach, bez soli. Strój nagi w lecie i w zimie. W żartach wstydu żadnego nie mają ani co grzech nie wiedzą. Na koniach biało­ g ł o w y jeżdżą, a mają siergi wielkie w uszach jak talerze srebrne, na czole noszą kręgi, a na szyji srebrne i miedziane obręcze. Tak i mężczyzny chodzą w skórach jelenich i w o ł o w y c h , sierścią do ciała, a drugą na wywrót. Łuki mają długie, w y ż e j człowieka, a cięciwy rzemienne. Żelaza zbierają po brzegu leńskim grudami, i tak dobre jak stal" (s. 386). Wiadomości te są w przeważającej części prawdziwe, chociaż odbija się w nich wyraźnie duch epoki autora, zabarwiający je dziwnym kolorytem graniczącym z' fantazją. Stwierdzenie, że Jakuci „chodzą nago z łukami" nie jest prawdziwe i wynikać też może ze zniekształ­ ceń tekstu zawinionych przez kopistę. Możliwe, że zetknął się A. Ka­ mieński-Dłużyk z t y m faktem, ale w żadnym wypadku nie stanowił on tu reguły. Świadczy o t y m zresztą dalsza informacja, że „[...] męż­ czyzny chodzą w skórach jelenich i wołowych, sierścią do ciała, a drugą na wywrót". Wyjaśnień wymaga również stwierdzenie, że kobiety „noszą na czole kręgi". Wiadomość ta jest fałszywa. Być może, że dotyczy ona czapki jakuckiej, szytej z futer rysich, bobrowych, czarnych wiewiór­ czych ogonów lub skór sobolich, której przednią część obszywano często �184 ANTONI KUCZYŃSKI futrzaną lamówką. P r a w d ą jest natomiast, że kobiety jakuckie nosiły „na szyji srebrne i miedziane obręcze". Wyjaśnić jednak należy, że biżuteria ta składała się z naszyjników, bransolet, pierścieni itp. bły­ skotek wykonanych przez miejscowych kowali z miedzi i srebra. Na oddzielne potraktowanie zasługuje wzmianka, że żelazo zbierają Jakuci „[...] po brzegu leńskim grudami i tak dobre jak stal". Fakt ten potwierdza raz jeszcze, że znajomość wytopu żelaza oraz jego obróbki przynieśli oni ze swej turańskiej praojczyzny. Dodać trzeba, że znajdowane nad Leną kawałki rudy i sferosyderytów były do tego stopnia bogate w żelazo, że nagrzane w zwykłym ognisku dawały się od razu przekuwać na narzędzia . Całkowite potwierdzenie zawartych w Dyaryuszu, relacji odnajdu­ jemy w pracach takich autorów, jak W. Sieroszewski , W. Troszczańskij i inni . Znacznie mniej ciekawy aniżeli opis J a k u t ó w jest opis ludu, któ­ rego nazwy A. Kamieński-Dłużyk nie podał. 38 зэ 4 0 4 1 „[...] Tam nad morzem — pisze on — są góry wielkie i ludzie dzikie; bardzo się w psach kochają, których mają po kilkadziesiąt. To największy pan, który ma psów najwięcej. Na psach jeżdżą, psy jedzą, w psich skórach chodzą i z cór­ kami posag dają psy i ubiory psie mają, drożej sobie ich szacują niż sobole albo inne piękne zwierzęta. L u d prosty; nic innego nie m a j ą oprócz psów. Poganie bałwochwalcy, czarownicy wielcy; z diabłami z ust w usta m ó w i ą ; jawnie i widomie im się pokazują w postaciach różnych bestyj, ptaków, żmijów, kruków, jako w co kto wierzy, takie czarownicy ludziom pokazują, a o Bogu nie wiedzą. C i ludzie mieszkają nad rzeką Lamą [Ochotą — A. K . ] , która wpada w morze, jakby w koniec Zimnego Morza" (s. 387). Z opisu przebytej przez A. Kamieńskiego-Dłużyka drogi, począwszy od Żygańska, potem rzeką Ałdan, oraz z pewnych elementów opisu kultury (zaprzęg w p s y ) tego ludu wnioskować należy, że b y l i to 42 3 8 W. S i e r o s z e w s k i , Dwanaście lat w kraju Jakutów, t. 1, Kraków 1961, s. 364. 33 S i e r o s z e w s k i , op. cit., t. 1—2. W. T r o s z c z a n s k i j , Nabroski o Jakutach Jakutskogo okruga. Pod red. i s pripisami E. Piekarskogo, [w:] Izwiestia obszcz. archeologii, istorii i etnografii za 1911 д., t. 27, Kazań 1911; t e n ż e , Jakuty w ich domaszniej obstanowkie (Etnograficzeskij oczerk), „Ziwaja Starina", 1908, wyp. 3. Między innymi: O. ł o n o w a , Iz istorii jakutskogo naroda (pierwaja połowina XVII w.), Jakuck 1945; W. P r i k ł o n s k i j , T r i goda w Jakutskoj oblasti (Etnograficzeskije oczerki), „Żiwaja Starina", 1891, wyp. 3—4. S. T o k a r i e w , Oczerki istorii jakutskogo naroda, Moskwa 1940; t e n ż e , Etnografija narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 457—471; S. T o k a r i e w , I . G u r w i c z , Jakuty, [w.] Narody Sibiři, Moskwa—Leningrad 1956, s. 267—328. Jest to wschodnioazjatycki zasięg zaprzęgu w psy, który w ł a ś c i w y b y ł w X V I I I stuleciu tylko małej grupie E w e n ó w rozsiedlonych na wybrzeżach Morza Ochockiego oraz tzw. Paleoazjatom. 40 4 1 4 2 �PIERWSZA POLSKA RELACJA O LUDACH 185 SYBERII Ewenowie, znani w starszej literaturze pod nazwą L a m u t ó w . Za przy­ puszczeniem t y m przemawia także rejon ich rozsiedlenia w okresie wędrówek naszego rodaka . Fragmentaryczny charakter posiada również wiadomość o Niwchach z amurskiego limanu 43 „[...] ludzie, których zowią Gilaki. Jeżdżą na niedźwiedziach i tak nimi kierują, jak u nas końmi, ale im obrzynają paznokcie i zęby wybierają, a karmią ich na stajni, jak w o ł y i jedz ich także. Też to lud dziki, białogłowy bardzo gładkie i wysokie mają kolce w spodniej wardze, a mężczyzna w nosie mosiądzowe i srebrne. Tam chleba nie mają, oprócz zwierza a ryb, dają jednak dań carowi bardzo wielką" (s. 387). Informacja o jeżdżeniu na niedźwiedziach nie jest prawdziwa, cho­ ciaż jej odpowiednik znajdujemy w zbiorze dokumentów historycznych dotyczących Syberii, zestawionych przez A. T i t o w a . Być może, jak stwierdza B. Polewoj , iż autorem tej wiadomości jest właśnie A. Ka­ mieński-Dłużyk, który w drodze powrotnej do Moskwy zatrzymany został przez wojewodę P. I . Godunowa w Tobolsku, gdzie przebywając „niedziel 6" dzielił się wrażeniami z zesłańczego szlaku, podając między innymi i to, że Niwchowie ,,[...] jeżdżą na niedźwiedziach, i tak nim kierują jak u nas końmi". Na zakończenie dodać należy, że w innych źródłach historycznych, a także w bogatej literaturze etnograficznej, wiadomość ta nie znajduje potwierdzenia. P r a w d ą natomiast jest, że Niwchowie, podobnie jak mieszkający w ich sąsiedztwie Ajnowie, hodo­ wali niedźwiedzie, które potem zabijali w celach k u l t o w y c h . Fałszywa jest także wiadomość o wspomnianych przez A. Kamień­ skiego-Dłużyka zdobieniach warg za pomocą metalowych kolców. Po­ dobnie udziwniony opis zawarty jest w Dyaryuszu jeśli idzie o Czuk­ czów, którzy „(...) zowią się Czuchczy; i są wysocy, brodaci, chodzą jakby Bernardyni w kapturach; u każdego paciorki w ręku, szablę ma przy boku na kształt starych kordów, mało co dłuższa nad łokieć, ale lud bardzo bitny" (s. 387). Jak wspomniano powyżej, tekst Dyaryusza sugeruje, że z ludem tym spotkał się A. Kamieński-Dłużyk, „tam gdzie kraje bardzo piękne, 44 45 46 4 3 D o ł g i c h , op. cit., s. 491—549, oraz mapa na końcu książki; G u r w i с z, op. cit., s. 24—39, oraz mapa na końcu książki zatytułowana: Rozsiedlenie narodów północno-wschodniej Syberii w końcu XVII w. A. T i t o w, Sibir w XVII wiekie, Sbornik dokumientow, Moskwa 1890, s. 49, cyt. za P o l e w o j , op. cit., s. 128, przyp. 9. P o l e w o j , op. cit., s. 127—128. A. S1 a w i k, Zum Problem des Barenfestes bei den Ainu und Ciliaken, „Kultur und Sprache" (Wiener Beitráge zur Kulturgeschichte und Linguistik), t. 11: 1952, s. 189—203; J . G . F r a z ę r, Z ł o t a g a ł ą ź , Warszawa 1962, s. 398— 403. 4 4 4 5 4 6 �186 ANTONI KUCZYŃSKI ciepłe i obfite", a więc nad Amurem. Podany jednak opis nie pozwala w całej pełni identyfikować „Czuchczów" z mieszkańcami półwyspu czukockiego — Czukczami . Również mylna jest informacja mówiąca o noszeniu przez nich długich bród, którym to szczegółem w tej części świata wyróżniają się tylko mieszkańcy Hokkaido — Ajnowie. Wpraw­ dzie pewne elementy opisu — „lud bardzo bitny" i „chodzą jak Ber­ nardyni w kapturach" — wskazuje na to, że mogli to być Czukcze, ale sprawa ta budzi podane powyżej wątpliwości. Dopełniając obrazu wiadomości z zakresu etnografii Syberii zgroma­ dzonych na kartach Dyaryusza wspomnieć należy o opisie łodzi, które spotkał jego autor w okolicach Indigirki. Łodzie te „[...] tam robią na kształt okrętów, tylko bez żelaza; wiciami zeszywają, a gwoźdźmi drewnianymi przybijają, żelaza i za grosz tam nie masz" (s. 387). A. Kamieński-Dłużyk nie precyzuje jednak wyraźnie wśród jakiej grupy etnicznej spotkał się z taką formą środka transportu i komuni­ kacji wodnej, przypuszczać jednak należy, że skoro miało to miejsce w okolicach Indigirki, to byli to zapewne Jukagirzy, wśród których ta forma łodzi były powszechna jeszcze w X I X w . Tak przedstawiają się etnograficzne relacje zawarte w pierwszym znanym nam polskim opisie Syberii . Korzystanie z Dyaryusza utrud47 4 8 49 4 7 Do zagadnienia rozsiedlenie Czukczów w X V I I w. zob: D o ł g i с h, op. cit., s. 549—554 oraz mapa na końcu książki; G u r w i c z , op. cit., s. 47—54 oraz mapa na końcu książki. W okresie w ę d r ó w e k A. Kamieńskiego-Dłużyka basen rzeki Indigirki sta­ nowił rejon zwartego osadnictwa Jukagirów. Opisana przez niego forma łodzi stano­ wiła u nich powszechny rodzaj środka transportu i komunikacji wodnej. W. Siero­ szewski pisze, że gdy zobaczył po raz pierwszy taką łódź sądził, że jest ona wynalazkiem tunguskim. Ale „z czasem, gdy zobaczyłem pierogę jukagirską, od razu zrozumiałem, że była ona wzorem dla Jakutów. [...] Cały ich kształt i budowa obliczone są na lekkość, posuwistość i moc, przy jak najmniejszej ilości zużytego materiału. Nie są zbite gwoźdźmi ani sztyftami, lecz zszyte przsciętymi na wpół i wygotowanymi w ukropie długimi korzonkami modrzewi. Drzewo desek również modrzewiowe, cienko i starannie wystrugane, w wielu miejscach ma wszystkiego 4 do 5 m i l i m e t r ó w grubości. Jedynie w szwach i pośrodku dna grubość desek zwiększa się, lecz nie nadmiernie. W krawędzie boków pośrodku, na odległość dwóch stóp od siebie, wstawione są cienkie, w y g i ę t e ku górze rozpory. Wioślarz o jedną z nich opiera się plecami, a za drugą, którą ma przed sobą, chwyta się rękami przy wstawaniu lub innej potrzebie. „Patrz: S i e r o ­ s z e w s k i , op. cit., t. 1, s. 285—286, przyp. 3. Zagadnienie rozmieszczenia tej formy łodzi przedstawione jest w cyt: Istoriko-etnograficzeskij atłas Sibiři, s. 110 i mapa na s. 129. 4 8 4 9 Na kartach Dyaryusza znajduje się szereg innych informacji mogących zainteresować historyka i geografa. Kwestie te wykraczają jednak poza ramy tego artykułu, dlatego zrezygnowano tu z przytaczania relacji geograficznych (opisy miast) i innych szczegółów z zakresu historii. �PIERWSZA POLSKA RELACJA O LUDACH SYBERII 187 nia pewna bezładność i nieporadność literacka, charakteryzująca opisy A. Kamieńskiego-Dłużyka, nie zawsze wystarczająca ich jasność, fragmentaryczność i szereg innych drobniejszych nieścisłości. Materiał ten uzupełnia jednak i wyjaśnia w sposób istotny nie zawsze jasne opisy zawarte w raportach rosyjskich kolonizatorów Syberii przyczy­ niając się w ten sposób do wyświetlenia szeregu spraw z zakresu etno­ grafii tego obszaru. Najważniejsze jest jednak to, że solidna porcja syberyjskiej egzotyki nie zaciemniła autorowi Dyaryusza jasności spoj­ rzenia, a jego stwierdzenie, iż ,,(...) dyaryusz napisany przeze mnie nicej nie ma fałszywego, ale com widział memi oczyma, tom wyraził, na co się ręką moją podpisuję" (s. 388) jest w przeważającej części prawdziwe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3b0bb9c66a6cb49dc7026328b2d9d79.pdf d59ecfa650853670c1004217038a9d01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:638 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:586 Title A name given to the resource Tadeusz Milewski/ ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.359-361 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A TADEUSZ M I L E W S K I 1906—1966 Kiedy pisze się o nieżyjącym już uczonym omawia się zazwyczaj jego dorobek i osiągnięcia naukowe, ocenę charakteru pozostawiając arty­ kułom dziennikarskim. Są jednak ludzie, u których nie sposób mówić o ich twórczości bez nawiązywania do ich osobowości — tak dalece jedno w y p ł y w a z drugiego i tak nierozerwalnie jedno łączy się z drugim. Tadeusz Milewski był wielkiej miary uczonym o dorobku naukowym nie przemijającej wartości, będąc równocześnie typem wszechstronnego humanisty obdarzonego subtelnym poczuciem piękna, zwłaszcza piękna słowa. Cechował go przy t y m młodzieńczy entuzjazm i z t y m entuzja­ zmem i pasją badawczą oddawał się cały i bez reszty każdemu proble­ mowi, jaki w danej chwili' pochłaniał jego uwagę. Droga naukowa Tadeusza Milewskiego była nader bogata i różno­ rodna. Studia uniwersyteckie odbywał we Lwowie, gdzie kształcił się pod życzliwą opieką prof. Tadeusza Lehra Spławińskiego i tam, w wie­ ku 27 lat, habilitował się w zakresie językoznawstwa słowiańskiego. Bezpośrednio potem przeniósł się na Uniwersytet Jagielloński, z k t ó r y m związany był aż do śmierci. Niedługo po habilitacji wyjechał na dłuższe studia do Paryża, gdzie zapoznał się bliżej z językoznawstwem ogólnym. Po powrocie do kraju rozszerzył habilitację na indoeuropeistykę na pod­ stawie pracy o stosunku języka hetyckiego do innych języków indoeuropejskich. Nadeszły lata I I wojny światowej. Zaraz w pierwszych miesiącach, jeszcze w 1939 г., Tadeusz Milewski został aresztowany wraz z innymi profesorami i docentami Uniwersytetu Jagiellońskiego. Znalazł się w wię­ zieniu we Wrocławiu, później w hitlerowskich obozach koncentracyjnych Sachsenhausen i Dachau, gdzie przebywał ponad rok. Ale i w tych warunkach nie opuszczał go optymizm i pasja poznawcza. Korzystając z tego, że jego towarzyszami niedoli byli inni uczeni, okres obozowy zużył na zapoznanie się z językami wschodu muzułmańskiego, co w y - �360 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI bitnie poszerzyło zakres jego wiedzy językowej. W czasie wojny, szukając w odległej historycznie i geograficznie tematyce przeciwwagi tego, co nas wówczas otaczało, zainteresował się też po raz pierwszy amerykanistyką. Bezpośrednim efektem kontaktów i studiów rozpoczętych w obozie koncentracyjnym, a kontynuowanych już na wolności w latach okupacji, było skierowanie się Tadeusza Milewskiego ku zagadnieniom języko­ znawstwa ogólnego i typologii języków oraz opracowanie jedynego w swym rodzaju podstawowego dzieła, pt. Zarys językoznawstwa ogól­ nego (t. I , pt. Teoria językoznawstwa, ukazał się w 1947 г.; t. I I w 2 czę­ ściach, teoretycznej i zawierającej językowy atlas świata, ukazał się w 1948 г.). W trakcie opracowywania tego wydawnictwa Tadeusz Milewski wszedł głębiej w problematykę językoznawstwa a m e r y k a ń ­ skiego, a studiując teksty azteckie poznał cywilizację Mezoameryki. Zafascynowany tą wysoką, a tak zupełnie w Polsce wtedy nie znaną kulturą, zaczął systematyczne studia amerykanistyczne. I tu dochodzimy do ostatniego, a dla nas etnografów-amerykanistów szczególnie cennego etapu rozwoju osobowości naukowej Tadeusza Milewskiego, do jego prac o języku i kulturze Ameryki. Dla każdego czytelnika dostępne są liczne publikacje Tadeusza M i ­ lewskiego z zakresu językoznawstwa i kultury Mezoameryki, ale tylko grupka jego seminarzystów, uczęszczających przez szereg lat na ćwi­ czenia, a raczej wspólne tłumaczenia azteckich tekstów i związane z n i m i swobodne dyskusje, wie, jak rodziły się te prace, jak rozległe było oczy­ tanie i wiedza naszego Profesora i ile zapału i twórczej fantazji wkładał on w odtwarzanie z lakonicznego na pozór tekstu, pulsujących życiem obrazów Doliny Meksyku sprzed konkwisty i z pierwszych lat po przy­ byciu H i s z p a n ó w . Z lektury tekstów azteckich zrodziła się też tak cenna dla nas praca Azteka-Anonima Zdobycie Meksyku . Skromnie brzmiące słowa „przetłumaczył i opracował T. Milewski" znaczą, że tłumaczenie Anonima poprzedzone jest nie tyle wstępem, co obszerną monografią dziejów i kultury cywilizacji Doliny Meksyku, który nie tylko daje nam pełny obraz tego zaginionego dziś świata, ale posłużyć może za podręcznik przy studiowaniu kultur Ameryki Środkowej. 1 2 Rzecz o kupcach azteckich publikowana w niniejszym tomie „Etno­ grafii Polskiej" jest dalszym ciągiem prac Tadeusza Milewskiego nad 1 Nie miejsce tu, by przytaczać bibliografię prac Tadeusza Milewskiego. Z n a ­ leźć ją można w „Biuletynie Polskiego Towarzystwa Językoznawczego", z. 26 (w druku). Por. także omówienie dorobku amerykanistycznego T. Milewskiego do 1960 г.: A. K o w a l s k a - L e w i c k a , Zainteresowania amerykanistyczne w Pol­ sce po II wojnie światowej, „Lud", t. 46: 1961, s. 434—437. Biblioteka Narodowa, Seria I I , nr 116. Wrocław—Kraków, 1959. 2 �TADEUSZ MILEWSKI 361 dziełem Bernardina de Sahagun (w którego wielkiej kompilacji znajduje się i zdobycie Meksyku). Pozostała ona w spuściźnie po tym uczonym w formie gotowej, choć bez aparatu krytycznego, którego nie zdołał już wykończyć. Szczupłość miejsca nie zezwala na pełne omówienie dorobku w ogóle i dorobku w zakresie amerykanistyki w szczególności zmarłego Tadeusza Milewskiego. Brak też miejsca na omówienie przymiotów jego charak­ teru, jego wielkiej skromności, prostoty w obcowaniu z ludźmi, oddaniu się bez reszty pracy naukowej i tej rzadkiej, a jakże cennej życzliwości, z jaką odnosił się do młodych adeptów nauki, k t ó r y m bez zastrzeżeń udzielał swego doświadczenia, pomysłów i myśli. Ze śmiercią Tadeusza Milewskiego językoznawstwo polskie straciło dużej miary uczonego o niezwykle szerokich horyzontach i śmiałej myśli; uczniowie jego stracili mistrza i oddanego przyjaciela; etnografii zaś ubył pierwszy i najwybitniejszy w Polsce znawca kultur amerykańskich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f95b5fbb8dc32341ecce1198568f7340.pdf 75668a28b19265cc78bc73f878eb66c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:637 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:585 Title A name given to the resource Pierwotni mieszkańcy Polinezji/ ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.322-358 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI Niektóre aspekty badań nad etnogenetycznymi z Ameryką powiązaniami Oceanii W ciągu ostatnich lat na międzynarodowych kongresach amerykanistów, azjanistów i oceanistów zarysowała się wyraźna tendencja do trak­ towania obszaru wysp Pacyfiku i krajów sąsiadujących jako jednego, wielkiego regionu, w ramach którego w sposób jak najbardziej kom­ pleksowy należy śledzić i odtwarzać dawne procesy etnogenetyczne wszystkich bez wyjątku mieszkańców tego obszaru. W ten sposób połą­ czona została problematyka pochodzenia autochtonicznej, ludności Oceanii i Ameryki, za której wspólną praojczyznę uważa się jeszcze dokładnie nie ustalone rejony Azji Wschodniej. Takie stanowisko pozwala — w spo­ sób odmienny od tradycyjnego — rozpatrywać ewentualne związki m i ę ­ dzy kulturami tych dwóch obszarów a całokształtem tworzenia się po­ szczególnych społeczeństw, ich kultur, języka i typów antropologicznych. Ujęcie takie pozwala na postawienie następującego pytania: czy związki kulturowe między Polinezyjczykami a Indianami są natury etnogenetycznej i sięgają okresu ich .wspólnego przebywania na azjatyckim kontynencie, czy też wiążą się z zakrojonymi na szeroką skalę transpacyficznymi migracjami o charakterze osadniczym z zachodu na wschód, czy też ze wschodu na zachód, w okresie, kiedy i Oceania, i kontynent amerykański były zasadniczo zaludnione. Wtedy dopiero rozpatrzyć można i drugą ewentualność, t j . możliwość odosobnionych, sporadycznych kontaktów między Oceanią a Ameryką, które — rzecz oczywista — nie mogły mieć decydującego znaczenia w kształtowaniu się oblicza kulturowego i antropologicznego ludności tych terenów. Szczególne miejsce w problematyce przedkolumbijskich związków ludności Oceanii z Ameryką zajmuje tzw. teoria „substrátu przedpolinezyjskiego", której to zasadniczo poświęcony jest niniejszy artykuł. Zwo­ lennicy ścisłych, obustronnych i bezpośrednich kontaktów, aby pogodzić �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 323 swe teorie ze współczesnym stanem wiedzy o tworzeniu się kultury polinezyjskiej, odnieśli je nie do właściwych Polinezyjczyków, lecz do ludności mającej zamieszkiwać wyspy polinezyjskiego trójkąta, w okresie przed przybyciem tam dzisiejszych mieszkańców. W myśl tych teorii w okresie przedpolinezyjskim zamieszkiwała wyspy Polinezji inna k u l t u ­ rowo i antropologicznie ludność, na którą to dopiero nawarstwili się żeglujący na wschód polinezyjscy żeglarze. Tę pierwotną ludność Poli­ nezji łączono w rozmaity sposób z kontynentem amerykańskim. Zasad­ niczo jednak poglądy te można by podzielić na dwie grupy: pierwszą — przyjmującą, iż ta przedpolinezyjska ludność wzięła udział w zaludnianiu terenów Ameryki; drugą — wprost przeciwną, zakładającą emigrację osadniczą z Ameryki do wysp Polinezji. W obu przypadkach uważano, że ludność ta przekazała częściowo swój dorobek kulturowy późniejszym mieszkańcom tych terenów — Poline­ zyjczykom. Dlatego też w ich kulturze i typie antropologicznym znaj­ dujemy pewne elementy, które wskazywałyby na dawne powiązania oceaniczno-amery kańskie. Prześledzenie więc tych teorii i ich konfrontacja ze współczesnym stanem badań etnograficznych, archeologicznych i antropologicznych po­ zwoliłyby stwierdzić, czy uzasadnione jest w ogóle twierdzenie o istnieniu w okresie przedpolinezyjskim jakiejś bliżej nie znanej, odmiennej antro­ pologicznie i kulturowo ludności. Po odpowiedzi na to pytanie, nawet w sposób pozytywny, należałoby rozpatrzyć kwestię, czy ludność tę należy łączyć z transpacyficznymi migracjami na trasie Oceania' — Ameryka lub też odwrotnie. Całkowicie pewna odpowiedź na te pytania jest jeszcze przy dzisiejszym stanie wiedzy o tych terenach prawie nie­ możliwa. Złożyć się bowiem na nią muszą długotrwałe i szczegółowe badania szeregu współpracujących ze sobą specjalistów z różnych dzie­ dzin nauki. W związku z t y m poruszam niżej wyłącznie niektóre aspekty dotychczasowych badań nad etnogenetyczną więzią autochtonicznej lud­ ności Oceanii z Ameryką. Tezę o przedpolinezyjskiej transpacyficznej migracji ludności czarnej, melanezopodobnej, przez wulkaniczne i koralowe wyspy Oceanii można byłoby nazwać teorią „czarnego substrátu". W myśl bowiem jej założeń Polinezyjczycy, docierając do swej dzisiejszej ojczyzny, zastali już tam czarnych osadników, podobnych w budowie ciała do mieszkańców wysp melanezyjskich. Teorię tzw. „czarnego substrátu" przedpolinezyjskiego rozbudował Feliks Speiser. Nie badał on jednak pewnych wyodrębnionych abstrak­ cyjnych kultur, jak czynił to W.H.R. Rivers , lecz starał się łączyć dane i 1 O jego koncepcji migracyjnej „betel people" i „kava people" patrz: W. H . R. R i v e r s , The History of Melanesian Society, 2 t., Cambridge 1924. �324 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI etnograficzne z antropologicznymi i językoznawczymi. Słusznie wska­ zywał także na fakt, że zaludnienie terenów australijsko-oceanicznych było długotrwałym procesem mieszania się i migracji szeregu fal ludz­ kich. Przed przybyciem Polinezyjczyków wg Speisera wyspy Wschodniej Oceanii zajęte zostały przez ekspandujące na wschód fale ludności indo­ nezyjskiej, zawierającej elementy australoidalne, papuaskie i tasmańskie. Na ten mieszany substrát nawarstwiali się późniejsi przybysze — i stąd też; pochodzić ma podobieństwo fizyczne i kulturowe między Melanezją a Polinezją . Koncepcja ta, dziś już nieaktualna, głównie ze względów metodologicznych, była wynikiem przypisywania ogromnej roli pewnym wyrwanym z kontekstu kulturowego elementom i nadawania i m decydu­ jącego znaczenia w badaniach o charakterze etnogenetycznym. 2 Potwierdzenie występowania na obszarze Polinezji ciemnopigmentowanej ludności — starano się znaleźć w szeregu różnie interpretowanych mitach i legendach. Reminiscencje dawnego zetknięcia się polinezyjskich żeglarzy z autochtoniczną ludnością znaleziono w mitach mieszkańców Tonga, Niue (na wschód od Tonga), Nowej Zelandii, Managia (W. Cooka), Rarotonga, Tongarewa, Tahiti, Hawajów, Tuamotu, Markizów i Wyspy Wielkanocnej. Nawet na terenie Mikronezji Wschodniej w archipelagu Wysp Gilberta u ludności zbliżonej rasowo i kulturowo do Polinezyjczy­ ków, znana była legenda o ciemnoskórym i niskorosłym ludzie zamiesz­ kującym te wyspy przed przybyciem żeglarzy z Indonezji . Na terenie Centralnej Polinezji (Tahiti) i Wschodniej (Tuamotu, Mar­ kizy), a także na Hawajach europejscy żeglarze XVIII-wieczni często spotykali się z kategorią ludzi określaną jako manahuna, manahune lub menehune. Była to grupa, w której skład wchodzili wyspiarze nie posia­ dający ziemi, żyjący i pracujący na ziemi wodzów lub na ziemi tzw. raatira — średniej klasy posiadaczy. Sytuacja prawno-ekonomiczna przedstawicieli grupy menehune przypominała częściowo niewolników, lub też europejskich chłopów pańszczyźnianych. Zwrócono uwagę, iż niektórzy przedstawiciele tej niższej warstwy posiadali bardzo ciemną pigmentację. Znany żeglarz i odkrywca Bougainville pisał, że ,,[...] są wzrostu średniego, włosy mają kędzierzawe i twarde jak włosień koński, rysami twarzy i kolorem cery przypominają m u l a t ó w " . Podobne zdanie wyrażali i inni podróżnicy, jak np. Ibbot z ekspedycji Wallisa i Forster. 3 4 Wyprowadzono z tego wniosek, że ciemna barwa skóry jest w tym 2 F. S p e i s e r , Ver such einer Siedlungsgeschichte der Sudsee, Zurich 1946. G. Friederici, Malaio-Polynesischen Wanderungen, Leipzig 1914, s. 11; S. A. T o k a r i e w , Proischożdienie narodów Okieanii, [w:] Narody Awstralii i Okieanii, Moskwa 1956, s. 371. L . A. B o u g a i n v i l l e , Podróż Bougainville'a dookoła świata (Voyage de Bougainville autour du Monde), Warszawa 1962, s. 137. 3 4 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 325 przypadku świadectwem, iż grupa ta niegdyś stanowiła na terenie wysp Polinezji jedyną ludność, a jej późniejsza pozycja społeczna to wynik podbicia i zmuszenia do niewolniczej pracy przez fale ludności już poli­ nezyjskiej. W tenże sam sposób wykazywano powstanie dalszego roz­ warstwienia klasowego, którego rezultatem było wytworzenie się klasy wodzów i kapłanów. Była więc to typowa „teoria siły" głosząca, że pier­ wotna forma eksploatacji jest wynikiem podbicia jednego plemienia przez drugie. Współczesne jednak badania nad rozpadem 'wspólnoty rodowej ludów Polinezji i tworzeniem się społeczeństwa klasowego wykazały, że był to proces całkowicie wewnętrzny, bez jakichkolwiek wpływów z zewnątrz. Rozwarstwienia więc klasowego na terenie Polinezji nie można t ł u m a ­ czyć kolejnymi, nakładającymi się na siebie falami migrantów — czar­ nych, białych czy żółtych, lecz w e w n ę t r z n y m procesem specjalizacji pracy, oddzielaniem się uprawy ziemi od powstającego rzemiosła, trwa­ łym rozpadem ustroju rodowego, kiedy to starszyzna rodowa przejmo­ wała w swoje ręce podstawowe środki produkcji, zajmując w rezultacie wysokie miejsce w układzie stratyfikacyjnym polinezyjskiego społeczeń­ stwa . W ramach tego wewnętrznego procesu powstała też warstwa niewolników czy zależnych, bezrolnych kopieniaczy menehune, której przedstawiciele (poza nielicznymi opisanymi wyżej wyjątkami) nie po­ siadali żadnych obcych niepolinezyjskich cech kulturowych ani rasowych. 5 Hipoteza istnienia przedpolinezyjskiego substrátu szczególnie intere­ sująco wiąże się z etnogenezą mieszkańców wysp marginalnych — Nowej Zelandii i Wyspy Wielkanocnej. Ustalono, że zasadnicze zaludnienie Nowej Zelandii datować należy na okres od X I I do X I V w. n.e. Z tego też czasu pochodzić ma trzon ludności maoryjskiej, jaką zastali na nowo odkrytej wyspie europejscy żeglarze. Pierwszym polinezyjskim odkrywcą Nowej Zelandii miał być wg miejscowych legend żeglarz imieniem Nuku, pochodzący najprawdopo­ dobniej z Tahiti. Dopłynął on do północnych wybrzeży Nowej Zelandii około X w. n.e. Większość legend odkrycie wyspy przypisuje innemu żeglarzowi — Kupe. On to około połowy X w. odkryć miał cieśninę między Północną i Południową Wyspą. Po powrocie do swej ojczyzny — legendarnej Hawaiki, umiejscawianej współcześnie na Wyspach Towa­ rzystwa — Kupe zrelacjonował swym współplemieńcom o odkryciu no­ wego, dużego lądu, o tym, że jest on nie zamieszkany i nadaje się do 5 S. A. T о к a r i e w, Proischożdienije obszczestwiennych klasow na ostrowach Tonga, „Sowietskaja Etnográfica", 1958, nr 1, s. 150—151; N. A. B u t i n o w, Razdielenie truda w pierwobytnom obszczestwie, [w:] Problemy istorii pierwobytnogo obszczestwa, „Trudy Institute Etnografii", t. 54: 1960, s. 149—150. �326 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI 6 kolonizacji . Lecz kiedy 200 lat później przybyła do Nowej Zelandii duża fala osadnicza z terenów centralnej Polinezji okazało się, że wyspa nie jest wcale bezludna, lecz częściowo zamieszkała, i to przez ludność najprawdopodobniej niepolinezyjską. W dawnych legendach Maori za­ chowały się pewne reminiscencje z tego okresu i na tej podstawie przy­ puszcza się, że ludność ta określana przez Maori jako Tangata-whenua była ciemnoskóra, w każdym bądź razie o wiele ciemniejsza od poline­ zyjskich przybyszów, przy t y m wysoka, szczupła, o płaskich nosach i sto­ jących do góry włosach. Początkowo zamieszkiwała ona prawdopodobnie okolice Taranaki, w pobliżu dzisiejszego New Plymouth, a następnie roz­ przestrzenić się miała do innych części Północnej Wyspy . Większość współczesnych badaczy jest jednak skłonna przypisać ten nieznany substrát nowozelandzki polinezyjskiemu pochodzeniu. Nie ma jednak wśród nich całkowitej jednomyślności. Przeciwnicy koncepcji niepolinezyjskiego substrátu, a w tej liczbie Te Rangi Hiroa, wykluczają całkowicie możliwość istnienia na wyspie nieznanych kolonistów spoza obszarów Polinezji. Inni uczeni są zdania, że owszem, na terenie Nowej Zelandii znajdował się czarny substrát, lecz nie stanowili go Tangata-whenua. Tworzyli oni bowiem jedynie pierwszą polinezyjską kolonię założoną tam już przed rokiem 800 n.e. Koloniści ci wg nich spotkali na Nowej Zelandii ludność odmienną, czarną, podobną do mieszkańców Fidżi, zwaną przez nich mouriuri lub maruiwi. Ludność ta miała zostać z czasem wyniszczona, a mała jej część, stale wypierana, opuściła swe dotychczasowe siedziby odpływając na siedmiu łodziach prawdopodobnie do wyspy Chatham, gdzie osiedliła się, żyjąc tam jeszcze przez kilka­ naście generacji . 1 8 W legendach maoryjskich znaleźć można dane świadczące, iż nie były wyjątkiem mieszane małżeństwa między Maori a kobietami ze szczepu Maruiwi. Stąd też pochodzić mają pewne ślady udziału elementów czar­ nych w formowaniu się tzw. typu nowozelandzkiego . Legendarne ple­ miona Maruiwi czy Tangata-whenua utożsamia się najczęściej z naj­ starszą, dotychczas znaną na Nowej Zelandii archeologiczną k u l t u r ą „Myśliwych Moa". Nazwa tej kultury pochodzi od maoryjskiego słowa oznaczającego olbrzymiego, biegającego ptaka, dalekiego krewnego dzi9 S J . C. B e a g l e h o l e , The Discovery of New Zealand, London 1961, s. 2—4; S i n c l a i r , A History of New Zealand, London 1960, s. 15—17. B e a g l e h o l e , op. cit., s. 5; W. J . C a m e r o n , New Zealand, New Jersey 1965, s. 94. S. A. T o k a r i e w , A. J . В 1 i n o w, N. А. В u t i n o w, Narody Nowoj Zielandii, [w:] Narody Awstralii i Okieanii, s. 686—688; B e a g l e h o l e , op. cit., s. 6. Stąd też pochodzić ma etniczna nazwa m i e s z k a ń c ó w wyspy Chatham — Moriori. E . B e s t , The peopling of New Zealand, „Man", t. 14:1914, s. 73—76. K. 7 a 9 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 327 POLINEZJI siejszego k i w i . Kości tego ptaka, przypominającego częściowo strusia, oraz jego duże jaja znajdowano bardzo często w grobach obok charakte­ rystycznych dla tej kultury narzędzi i ozdób. Datowanie kultury „My­ śliwych Moa" nie jest jeszcze ze względu na małą jej znajomość całko­ wicie pewne. Większość jednak znalezisk odnieść należy do X, X I i X I I w. n.e. Znany nowozelandzki muzeolog Duff przeprowadził szcze­ gółowe badania tej dawnej kultury. W wyniku jego dociekań i porów­ nawczych analiz stwierdzić można, że nie ma żadnych podstaw do łącze­ nia kultury Moa z jakąkolwiek inną ludnością niż polinezyjską, a co za t y m idzie legendarne plemiona Maruiwi czy Tangata-whenua reprezen­ towane w archeologii jako „Myśliwi Moa" są tylko jedną z faz rozwojo­ wych kultury M a o r i . Inny znany badacz dawnych kultur Nowej Zelandii, Best, wyróżnia na terenie obu wysp dwa regiony zróżnicowania form obrzędów, instytucji społecznych, sztuki itp. Powstanie tych dwóch regionów tłumaczy dwoma falami migracyjnymi, z których pierwsza (i zarazem starsza) reprezentowana była przez kulturę niższą od później­ szych przybyszów, kolonistów polinezyjskich z X I I — X I V w . Taka interpretacja zróżnicowań kulturowych Maori nie może oczywiście świad­ czyć o niepolinezyjskości ludności autochtonicznej. Równie dobrze bo­ wiem mogli to być Polinezyjczycy — reprezentanci jednej z pierwszych fal migracyjnych, które stopniowo przemieszczały się na wschód z archi­ pelagów Melanezji. Kultura i skład antropologiczny tej ludności mógł zasadniczo różnić się od fal późniejszych osadników pochodzących już z centralnej Polinezji. 10 1 1 Jednym z argumentów przemawiających za pobytem na Nowej Ze­ landii czarnej ludności, prawdopodobnie pochodzenia melanezyjskiego, mają być m. in. łodzie z desek bez pływaków (outrigger) z wysokimi dziobami i rufami oraz z obfitą ornamentyką. Nie znane są one w takiej formie w Polinezji, pomijając Archipelag M a r k i z ó w . Zewnętrzna ich zbieżność z łodziami melanezyjskimi była tak duża, że uwagę na to zwrócił już James Cook, który stwierdził, że ,,[...] w formie przypominają łodzie z Nowej A n g l i i " Kwestia tej zbieżności jest jednak dzisiaj 12 1 3 1 0 S i n c l a i r , op. cit., s. 15—16; C a m e r o n , op. cit., s. 21—22; G. H o l t k e r , [rec] R. Duff, The Moa-Hunter Period of Maori Culture, Canterbury Museum Bull., nr 1, Wellington 1950, „Anthropos", t. 47:1952; В. A. L . C r a n s t o n e , [rec] R. Duff, op. cit, „Man", 1951, nr 196, s. 113. E . B e s t , The Maori division of time, „Dominion Museum Monograph", nr 4, Wellington 1922, s. 4, 21. R. L i n t o n , The material Culture of the Marquesas Islands, „р. B. Bishop Museum Memoir", t. 8, nr 5, Honolulu 1923, s. 319 (59). J . C o o k , Pierwoje krugoswietnoje plawanie kapitana Dżemsa Kuka. Pławanie na „Indevre" w 1768 do 1771 g. (The Journals of captain James Cook on his 11 12 13 �328 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI w dalszym ciągu bardzo niejasna i nie można traktować jej jako prze­ konującego argumentu. Występowanie bowiem pływaka charaktery­ styczne jest nie tylko dla ludności Polinezji, ale także i Melanezji oraz ludów Oceanu Indyjskiego. Po drugie wg Heyerdahla Polinezyjczycy przejąć mieli pływak właśnie z rąk Melanezyjczyków, i to stosunkowo niedawno — już po zasiedleniu Nowej Zelandii i wyspy Chatham. Póź­ niejsza izolacja tych terenów od pozostałej Polinezji (co nie jest zgodne z rzeczywistością) zapobiec miała dalszemu rozprzestrzenianiu się tego typu ł o d z i . Poza tym jedna z fal osadniczych, która dotarła do Nowej Zelandii, pochodziła z centralnej Polinezji, a więc z terenów, gdzie pły­ wak był powszechnie używany. Dlaczego więc tego wytworu kulturo­ wego nie odtworzono w nowej ojczyźnie? 14 Legendy o dawnych żeglarskich wyprawach przodków dzisiejszej ludności nie są jedynym źródłem, na którego podstawie wnioskuje się o przedpolinezyjskim substracie. Ewentualnym świadectwem pobytu Me­ lanezyjczyków na Nowej Zelandii mógłby też być fakt znajomości wyrobu ceramiki u Maori w przeciwieństwie do pozostałej Polinezji, gdzie brak odpowiedniego surowca — gliny — występującej wyłącznie na starych masywach lądowych. Trudno bowiem przyjąć twierdzenie Te Rangi Hiroa o wspaniałej pamięci przodków Maori, którzy natknąwszy się na złoża gliny przypomnieli sobie garncarskie rzemiosło uprawiane jeszcze w Indonezji . Przodkowie Maori, jeśli założyć, że przybyli w y ­ łącznie z terenów centralnej Polinezji, musieli więc albo sami po raz w t ó r y odkryć produkcję ceramiki, albo też przejąć ją od autochtonicznej ludności, być może pochodzenia melanezyjskiego. Mogli także, co nie jest wykluczone, zaznajomić się z garncarstwem w czasie kontaktów z ludnością melanezyjską podczas swych dalekich morskich wypraw. Być może sami pochodzili z terenów, gdzie znana była sztuka garncarska, a więc z obszaru wschodniej Melanezji. Oczywiście nie musieli być przy tym Melanezyjczykami. Badania składów antropologicznych mieszkań­ ców Nowej Zelandii wykazały możliwość dotarcia do niej fal polinezyj15 voyages of discovery. The voyage of the „Endeavour", 1768—1771), Moskwa 1960, s. 281; H . G l a d w i n , Men out of Asia, New York 1947, s. 264. T. H e y e r d a h l , Otwiet „Sowietskoj Etnografii", „Sowietskaja Etnogra­ f í a " , 1963, nr 4, s. 128. T e R a n g i H i r o a (P. H . B u c k ) , Vikings of the Pacific, Chicago 1959, s. 48—50. Ostatnie badania F . Shutlera wykazały, że na Tonga wyrabiano także ceramikę. Była ona bardzo bogato zdobiona i podobna do ceramiki wysp Fidżi i No­ wej Kaledonii. F . S h u 11 e r, Peopling of the Pacific Islands in the Light of Ra­ diocarbon Dating, [w:] Abstracts of Symposium Papers, Tenth Pacific Science Con­ gress, Honolulu 1961, s. 76, za S. I . К о г о 1 е w, Woprosy etnografii na X Tichookieanskom naucznom kongriessie, „Sowietskaja Etnograf i ja", 1962, nr 5, s. 149. 1 4 1 5 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 329 POLINEZJI skich osadników już w tzw. pierwszej fazie ekspansji z rejonów Nowych Hebryd i Kaledonii. W tym samym czasie inne grupy polinezyjskie udały się szlakiem wschodnim — wiodącym aż do Wyspy Wielkanocnej . Ta koncepcja tłumaczyłaby pewne osobliwości antropologicznego typu Maori i ich kultury, nie korespondujące z terenami Wysp Towarzystwa i po­ zostałej centralnej Polinezji. W ten sposób można hipotetycznie założyć, że pierwotna ludność Nowej Zelandii nie była pochodzenia melanezyjskiego i nie posiadała antropologicznych cech melanezopodobnych, za­ wierała jedynie stosunkowo duży procent elementów tzw. kompleksu negro-australoidalnego, nabytego w rejonie wysp Indonezji i Melanezji. Problematyczne jest także do dziś twierdzenie o dostaniu się do Po­ łudniowej Wyspy Nowej Zelandii w okresie wczesnego neolitu tzw. „oceanicznych negroidów", którzy dotrzeć tu mieli z rejonów wschodniej Indonezji i Nowej Gwinei przez wyspy Melanezji, wschodnie wybrzeże Australii do Tasmanii i stąd do Nowej Zelandii . Współcześnie więc stwierdzić można, że prawdopodobieństwo wystę­ powania na terenie Nowej Zelandii czarnego substrátu zostało poważnie zmniejszone. Można jednak ewentualnie dopuścić istnienie małych ko­ lonii osadników melanezyjskich pochodzących być może z Fidżi, gdzie sztuka żeglarska była najbardziej rozwinięta. Nie należy jednak prze­ ceniać roli tych grup w kształtowaniu typu antropologicznego Maori i ich kultury. Zagadnienie substrátu nowozelandzkiego może być usta­ lone tylko przez dokładne badania archeologiczne najstarszych stanowisk oraz analizę antropologiczną znalezionych szczątków kostnych. Badania antropologiczne współczesnych mieszkańców nie mogą dać obiektywnie naukowego materiału ze względu na mieszanie się białych kolonistów z Maorysami. Nie można opierać się także na takich czy innych zbieżno­ ściach kulturowych, gdyż są one zawsze wyrwane z całokształtu określo­ nych historycznie i geograficznie kultur. Porównania takie doprowadzić nas mogą do błędnych koncepcji. Także zbytnia fetyszyzacja legend, ich zbyt dosłowna interpretacja, nie jest rzeczą wskazaną w dociekaniach typu etnogenetycznego. Wnioski bowiem mogą być czasem diametralnie różne, jak w przypadku badań Heyerdahla, który na podstawie swej analizy legend uważał, że na Nowej Zelandii istniał przedmaoryjski substrát nie o czarnym, lecz o białym zabarwieniu skóry . Czyżby więc na podstawie legend i kilku fragmentarycznych danych można było i6 17 18 1 6 L . A. G o d l e w s k i , Struktura antropologiczna Polinezyjczyków, „Mate­ riały i Prace Antropologiczne", nr 8, Wrocław 1955, s. 49 i mapa. Patrz mapa S. P. T o ł s t o w a, Zaludnienie Australii i Oceanii w epoce przedhistorycznej i w okresie od I do II tys. n.e., [w:] Narody Awstralii..., s. 368. H e v e r d a h l , op. cit., s. 125. 1 7 1 8 �330 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI przyjąć istnienie na Nowej Zelandii w okresie przedmaoryjskim aż dwóch diametralnie różnych i współegzystujących ze sobą ludów? Drugim regionem polinezyjskim, w k t ó r y m szereg uczonych dopatruje się mnóstwa śladów kulturowych i antropologicznych dawnego tzw. „czarnego substrátu" — jest obszar Polinezji południowo-wschodniej (w szczególności Tuamotu i Markizy). W t y m to rejonie antropolodzy dosyć często natrafiali w swych badaniach na osobników o cechach dolichocefalii — utożsamianych z negroidalnymi elementami polinezyjski­ mi . W t y m też regionie zaczęto usilnie szukać zbieżności kulturowych, które wskazywałyby na łączność z najbliższymi „czarnymi" tubylcami — Melanezyjczykami. Tego typu zbieżności znaleziono najwięcej w sztu­ ce — ilustrując je przykładami z terenów Nowej Gwinei, Nowej Brytanii i Wysp Salomona. Wskazywano także na kanibalizm, polowanie na głowy, inicjacje jako na te elementy kultury, które mają nawet bardziej zbliżać tereny Polinezji południowo-wschodniej do Melanezji niż ku Polinezji zachodniej. Oczywiście zbieżności te to przeważnie jakieś bar­ dzo ogólne, niemal o zasięgu powszechnym wytwory kultury lub też pojedyncze elementy, oderwane od swego kulturowego podłoża, w y s t ę p u ­ jące na ograniczonym terenie, nie dające w efekcie żadnego wiarygod­ nego materiału do naukowej dedukcji. Mimo to szereg badaczy, a m. in. Linton, skłonni są uważać, iż ,,[...] bardzo możliwe, że populacja central­ nej i południowo-wschodniej Polinezji była w jakimś czasie negroidalna, jeśli chodzi o typ fizyczny, i bardziej melanezyjska niż polinezyjska, jeśli chodzi o k u l t u r ę " . Linton uważał, że przedstawiciele negroidalnej rasy jako pierwsi osiągnęli tereny centralnej i południowo-wschodniej Polinezji. W dalszych rozważaniach łączy on, jak niemal wszyscy ba­ dacze, cechy antropologiczne negroidalne z kulturą melanezyjska, której elementy w ten sposób dotarły poprzez Tonga, Samoa, Wyspy Cooka, Wyspy Towarzystwa aż do grupy Tuamotu i Markizów. Portem, z któ­ rego ruszyła na wschód fala osadników melanezyjskich, miał być archi­ pelag Fidżi. Po tej pierwszej fali migracji przyszła kolej na drugą, jednak już nie czarną, lecz „kaukaską" białą — europodobną. Żeglując z Indonezji przez koralowe atole Mikronezji osiągnąć oni mieli najpierw Samoa, a następnie nawarstwić się na osadników „czarnych". Tam też nastąpić miał proces długotrwałego mieszania się tych dwóch „ras". Tu jednak Linton podkreśla, że jeśli chodzi, o proces krzyżowania się kultur tych dwóch fal migracyjnych, to nie można dziś odpowiedzieć, jak on 19 20 19 Osobników o w s k a ź n i k u od dolichocefalii do mezocefalii utożsamiano z europoidami, a brachycefalów z mongoloidami. L i n t o n , op. cit., s. 462 (202). 2 0 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 331 POLINEZJI przebiegał. Trudno jest bowiem określić, jakie rysy kultury należy przy­ pisać jednemu, a jakie drugiemu ludowi. Twierdzi jednak dalej, że wynikiem tego procesu zmian kulturowych i antropologicznych była mieszana ludność z charakterystyczną dla terenów Polinezji południowo-wschodniej kulturą, która z tego rejonu ekspandowała dalej na wschód aż do Wyspy Wielkanocnej . Udowadniając istnienie „czarnego s u b s t r á t u " na Rapa-Nui, czyli Wyspie Wielkanocnej — najbardziej na wschód położonej wyspie Poli­ nezji, można by liczyć się z ewentualnym dotarciem tej ludności nawet i do wybrzeża Ameryki. W takim przypadku należałoby także rozpatrzyć udział tej ludności nie tylko w kształtowaniu się typów rasowych, lecz i kultury szeregu indiańskich ludów. Autochtoniczna ludność Wyspy Wielkanocnej posiadała bardzo intere­ sujący skład antropologiczny. Otóż wg Dixona populacja Wyspy Wielka­ nocnej wykazuje największy procent czarnego elementu negroidalnego typu, ze wszystkich innych wysp Polinezji, mimo że położona jest naj­ dalej na w s c h ó d . Potwierdziły to także badania antropologiczne Go­ dlewskiego, które wykazały ilość elementów negroidalnych dochodzącą do 20°/o . Dane te starano się poprzeć szeregiem innych dowodów mających świadczyć za niejednolitością rasową mieszkańców wyspy. W szeregu opisów tubylczej ludności, znajdujących się w dziennikach i relacjach podróżników, od Roggeweena począwszy, znaleźć można było dane wska­ zujące, że w okresie pobytu na wyspie europejskich żeglarzy ludność pod względem koloru skóry nie była jednolita. Obok osadników o zabar­ wieniu skóry podobnym do mieszkańców pozostałych archipelagów Poli­ nezji zauważono odcienie skóry o wiele ciemniejsze niż przeciętne. Tego typu relacje uważano za jeden z dowodów mających świadczyć na ko­ rzyść tezy o istnieniu wczesnego, melanezyjskiego osadnictwa na wspo­ mnianej wyspie. Mimo to wielu podróżników i badaczy podkreślało spe­ cjalnie, iż ogólnie rzecz biorąc wygląd zewnętrzny wyspiarzy nie różni się niczym od wyglądu mieszkańców bardziej na zachód położonych wysp Polinezji. Natomiast pojedyncze wypadki występowania ciemniej­ szej skóry tłumaczyli oni w p ł y w e m słońca, wiatru i powietrza . Oczy21 22 23 24 21 Tamże, s. 462, 465 (202—205). R. B. D i x o n , The racial history of man, New York 1923, s. 370. L . A. G o d l e w s k i , Drogi Synów Słońca, Wrocław 1963, s. 164. W. К n о с h e, Die Osterinseł. Eine Zusammenfassung der chilenischen-osterinsel-expedition des Jahres 1911, Concepción 1925, s. 158—161; J . C o o k , Wtoroje krugoswojetnoje plawanie kapitana Dżemsa Kuka. Pławanie к jużnomu poljusu i wokrug swieta w 1772—1775 gg. (The voyage of the „Resolution" and „Adventure" 1772—1775), Moskwa 1964, s. 305—308; С. F . B e h r e n s , Der Wohlversuchte Süd2 2 2 3 2 4 �332 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI wiście takie tłumaczenie nie wytrzymuje dziś k r y t y k i . Wpływ bowiem środowiska na wszystkich mieszkańców w tamtejszych warunkach był przecież jednakowy, i nie mogły tu grać decydującej roli takie czynniki, jak wiek, płeć czy zajęcie. Badania antropologiczne i dane opisowe pochodzące z relacji zesta­ wiano z tradycją mieszkańców, określających poszczególne generacje swych przodków jako „czarne" lub „białe". Na tej podstawie zaczęto przypuszczać, iż przed przybyciem Polinezyjczyków na Wyspę Wielka­ nocną żył na niej inny, bliżej nie znany lud, o negroidalnych cechach antropologicznych. W przypadku Wyspy Wielkanocnej skłaniano się również k u tezie o ekspansji ludności melanezyjskiej. Dlatego też zaczęto wskazywać na te fakty kulturowe, które świadczyłyby na korzyść owej teorii. Pewne cechy słynnych posągów, odtwarzających prawdopodobnie typ starożytnych rzeźbiarzy, interpretowane były często jako elementy negroidalne. Twarze tych posągów z długą dolną szczęką i wystającym podbródkiem, grubymi wargami, wpadniętym, u dołu szerokim nosem oraz z wystającymi łukami brwiowymi, to cechy łączone także z melanezyjskim substrátem. Powoływano się też na zbieżność wyglądu tych posągów z drewnianymi rzeźbami zdobiącymi dzioby łodzi na Wyspach Salomona; rzeźby te posiadały podobnie głęboko osadzone oczy, długie wklęsłe nosy i wydatne usta. Teorie melanezyjskiego substrátu na Wyspie Wielkanocnej rozbudo­ wał szczegółowo Balfour. Uważał on, że Melanezyjczycy przybyli do Rapa-Nui jeszcze przed naszą erą, a zmieszanie się z Polinezyjczykami nastąpić miało dopiero w X I V w. n.e. Ta późna stosunkowo data t ł u m a ­ czyłaby wg niego antropologiczne różnice zauważone przez pierwszych europejskich żeglarzy. Balfour po przeprowadzeniu analizy kultury W y ­ spy Wielkanocnej ustalił listę 34 elementów zbieżnych z różnymi regio­ nami Melanezji, w największym jednak stopniu z archipelagiem Wysp Salomona. Pochodzenia melanezyjskiego były wg niego m. i n . nie spoty­ kany nigdzie w Polinezji kult ptaka przypominającego fregatę oraz zabieg kosmetyczny polegający na rozciągnięciu małżowin usznych. Na skałach Wyspy Wielkanocnej znajdują się reliefy ludzi z ptasimi głowa­ mi. Wg Balfoura grube dzioby i wydatne wole tych ptasich głów nie mogą odnosić się do jaskółki, której kult znany był tubylcom, lecz do ptaka-fregaty, nie występującego na wyspie, a czczonego na archipela­ gach Melanezji. K u l t ten wg koncepcji autora przeniesiony został z Wysp Salomona i zastąpiony z braku fregaty na wyspie popularną jaskółką, -Liinder, [w:] F . S c h u l z e - M a i z i e r , Die Osterinsęl, Leipzig b.r. Anhang, s. 226; Aus dem Logbuch der Roggeweenschen Expedition, [w:] S c h u l z e - M a i z i e r , op. cit., s. 218. �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 333 POLINEZJI przy czym symbolika ornamentów nie uległa zmianie. K u l t ptaka-fregaty i zwyczaj rozciągania płatków usznych odzwierciedlił się w wielu ele­ mentach kultury — wyspiarzy — występując zarówno w piśmie kohau rongo-rongo, reliefach z Orongo, gigantycznych rzeźbach kamiennych i małych drewnianych figurkach. Na tej podstawie Balfour wywodził całą dawną kulturę Wyspy Wielkanocnej z terenów Melanezji, ignorując oczywiście liczne dane wskazujące na ścisłą łączność kulturową omawianej wyspy ze wschodnią i centralną Polinezją. Wszystkie te zbieżności, jak już niejednokrotnie podkreślaliśmy, nie mogą stanowić decydującego i wiarygodnego mate­ riału, mającego świadczyć na rzecz dawnych związków kulturowych. Pismo wyspiarzy jak i gigantyczna rzeźba w kamieniu nie mają odpo­ wiedników w Melanezji i nie mogły stamtąd pochodzić. Zwyczaj roz­ szerzania małżowin usznych, bardzo popularny w Oceanii, występował na równie szerokim obszarze w Ameryce Południowej. Jest on także jedną z przesłanek Heyerdahla mających świadczyć na rzecz wschodniego pochodzenia polinezyjskich żeglarzy lub ich protoplastów. K u l t ptaka na Wyspie Wielkanocnej to całkowicie izolowana forma na Polinezji. Nie można jednak w zupełności skłaniać się ku tezie o podobieństwie tego ptaka do melanezyjskich fregat. Równie dobrze bowiem można by łączyć go za Moeller z gatunkami a m e r y k a ń s k i m i . 25 Istnienie wpływu melanezyjskiego w kulturze ludności Wyspy Wiel­ kanocnej negowane było całkowicie przez takich wybitnych badaczy, jak Alfred Métraux i Te Rangi Hiroa (P. H. Buck), podkreślających przypadkowość i dowolność interpretacji zbieżności melanezyjsko-rapanuiskich. Z przytoczonego wyżej materiału nie można dać jakichś bardziej ogólnych wniosków, co do prawdopodobieństwa występowania substrátu przedpolinezyjskiego. Wydaje się jednak, że jeśli pewne elementy negroidalne ustalone zostały wśród niektórych grup polinezyjskich, to rzeko­ me ślady kulturowej działalności, mające świadczyć za teorią substrátu, są wyolbrzymione, przeceniane i dotychczas niewystarczające. Należytego rozwiązania szukać będzie można dopiero wtedy, gdy od­ dzieli się problematykę antropologiczną sensu stricto od kulturowo-historycznej. Innymi słowy, gdy nie będzie się łączyło elementów negropodobnych, zlokalizowanych na Wyspie Wielkanocnej ze ściśle określo25 H. B a l f o u r , „Folk-Lore", 1917, s. 356—381. K r y t y k a jego poglądów patrz S c h u l z e - M a i z i e r , op. cit, s. 191—203; A. M e t r a u x , Ethnology of Easter-Island, В. P. Bishop Museum Bull. 160, Honolulu 1940, s. 413; N. А. В u t i n о w, [rec] A. Riesenfelt, The Megalithic Culture of Melanesia, „Sowietskaja Etnojgrafija", 1955, nr 2, s. 185; K . M o e l l e r , Die Osterinsel und Peru, „Zeitschrift für Ethnologie", t. 69:1937 z. 1, s. 18—19. �334 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI nym ludem i k u l t u r ą . Takie bowiem kojarzenie wprowadza wyłącznie dużo zamieszania i nie może dać dobrego wyniku. Ustalenie genezy pewnych ciemnych komponentów po części jest możliwe, przy dzisiej­ szym stanie wiedzy, bez uciekania się do takich czy innych zbieżności. Te bowiem, dopóki nie okażą się „importami" w archeologicznym zna­ czeniu tego słowa, nie mogą być pierwszoplanowym materiałem dowo­ dowym. Dlatego też należy przypuszczać, że element negroidalny dostał się na wyspę w czasie pierwszej fali migracyjnej, w której to stanowił on dość duży procent . Elementów „czarnych" — negropodobnych — nie sposób jednak ne­ gować, gdyż ilość ich w regionach zachodniej Polinezji dochodzi nawet do 34°/o, a w rejonie Tahiti i Hawajów do 17% — przybierając oczy­ wiście niemal na każdej wyspie czy archipelagu inny stosunek . Łączy się je jednak nie w sposób bezpośredni z Melanezyjczykami, lecz w y ­ wodzi jeszcze z okresu kształtowania się Protopolinezyjczyków w rejonie Azji Południowo-Wschodniej, Indonezji, Nowej Gwinei i Melanezji. Takie stanowisko wyklucza w zasadzie istnienie populacji melanezyjskiej na terenie wysp Polinezji. Nie neguje natomiast dawnych kontaktów polinezyjsko-melanezyjskich, lecz umiejscawia je na terenach położonych bardziej na zachód. Trzon Protopolinezyjczyków, złożony najprawdopodobniej z przed­ stawicieli typu pacyficznego rasy mongoloidalnej, wypierany przez mongoloidalnych przodków ludności Chin i Tybetu, wyemigrował około 3 tysiące lat p.n.e. do Indochin, nawarstwiając się tam najpierw na północy na stare mezolityczne elementy mongoloidalne, później na po­ łudniu na ciemne weddoidalne . Sądzić należy, że od tego też okresu rozpoczęło się kształtowanie dzisiejszego oblicza antropologicznego Poli­ nezyjczyków, na zasadzie mieszania się różnych grup. Druga faza kształ­ towania się Protopolinezyjczyków miała już miejsce na terenie w y 26 27 28 2 6 К n o c he, op. cit., s. 312; t e n ż e , Die Osterinsel. Sonderabdruck aus dem Verhandlungen des Deutschen Wissenschaftlichen Vereins in Santiago, t. 7, S a n ­ tiago 1921 s. 43; G o d l e w s k i , Struktura s. 48—49. G o d l e w s k i , op. cit., s. 45. T. M i l e w s k i , Zarys językoznawstwa ogólnego, cz. I I , Lublin—Kraków 1948, z. 1—2, s. 78; N. N. C z e b o k s a r o w , Driewnieje rassielenie czelowieczestwa w Wostocznoj i Jugo-Wostocznoj Azji, [w:] Proischożdienie czełowieka i driewnieje rassielenie czelowieczestwa, „Trudy Instituía Etnografii", t. 16: 1949, s. 339. Z tym weddoidalnym (cejlońskim) typem wiązać się mają wełniste włosy, bardzo w i ­ doczne np. u Maori na Nowej Zelandii. Podobną cechę posiadają także Melanezyjczycy do piątego roku życia. Patrz W. W. В u n a k, S. A. T o k a r i e w, Problemy zasielenia Awstralii i Okieanii, [w:] Proischożdienie s. 517—518; W. H ow e l l s , Mankind in the making. The story of human evolution, New Y o r k 1959, s. 321. 2 7 2 8 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 335 spiarskiego świata Indonezji, Nowej Gwinei i Melanezji, gdzie wędrowcy powtórnie weszli w kontakt z elementami ciemnymi — z właściwym typem melanezyjskim, papuaskim i niskorosłym typem pigmejskim, których wzajemny stosunek nie jest do dzisiejszego dnia o k r e ś l o n y . Okres ten zakończył się około I I — I V w. n.e., gdyż w tym czasie roz­ poczęła się osadnicza ekspansja szeregu fal migracyjnych ludności protopolinezyjskiej na tereny wschodniej Oceanii . Dlatego też przypuścić należy, iż ekspandujące w tym czasie na wschód poszczególne fale po­ linezyjskiej migracji zawierały odrębne procentowo składy antropolo­ giczne, w których pewną ilość, do dziś definitywnie nie określoną, stanowiły elementy negropodobne . W każdym bądź razie pierwsze fale migracyjne zawierały o wiele więcej ciemnych elementów niż na­ stępne. Najprawdopodobniej właśnie to zjawisko spowodowało wysunię­ cie teorii o melanezyjskim substracie. Pewne elementy kulturowe łączone z Melanezją i uważane za dowód istnienia ludności przedpolinezyjskiej na terenie Polinezji odnieść można także do okresu wielkich migracji. Trudno bowiem przypuścić, aby wędrujący przez Melanezję w kierunku wschodnim Polinezyjczycy nie zabrali ze sobą pewnych charakterystycznych dla tego obszaru elementów kultury. 29 30 31 Szereg elementów rasowych i składników kultury pochodzenia me­ lanezyjskiego dostało się do Polinezji w wyniku obustronnych kontak­ tów na terenach pogranicznych. W o wiele mniejszym stopniu elementy te mogły znaleźć się na terenie Polinezji na skutek dalekich wypraw żeglarskich, zamierzonych lub przypadkowych, z zachodu na wschód czy vice versa. Zjawisk tych nie można oczywiście pomijać, chociaż nie tłumaczą one ewentualnych śladów pochodzenia melanezyjskiego na terenach Polinezji „marginalnej". Ścisłe, obustronne kontakty między Melanezją a Polinezją istniały w rejonie wysp Fidżi, Samoa i Tonga. Żeglarze polinezyjscy z Samoa i Tonga wyprawiali się przede wszystkim na Archipelag Fidżi w celach handlowych. Zamawiali oni tam doskonałe podwójne łodzie, wyrabiane z rosnących na Fidżi specjalnych gatunków drzew. Z Fidżi i Lau przy­ wozili drzewo sandałowe, perły i ceramikę, w zamian za fiszbiny wielo­ rybie, tapę, maczugi czy określoną ilość pracy na ziemi wodzów fidżyjs k i c h . Łodzie z Samoa docierały też stosunkowo często do Nowej 32 2 9 S. A. T o k a r i e w , Wwiedenie, [w:] Narody Awstralii..., s. 27. S h u 11 e r, op. cit., wg K o r o l e w a , op. cit., s. 147—149. N. N. С z e b о к s a r o w, Osnownyje principy antropologiczeskich klassifikacii, [w:] Proischożdienie s. 315. T e R a n g i H i г о а (P. H . B u c k ) , Samoan Material Culture, „В. P. B i ­ shop Museum Bull.", t. 75, Honolulu 1930, s. 661—662; A. K r a m e r , Die Samoa-Inseln, t. 2, Stuttgart 1903, s. 33—35; E . W. G i f f o r d , Tongan Society, „B. P. 30 3 1 3 2 �336 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Kaledonii i Wysp Lojalności. Wg Percy-Smitha stała komunikacja mię­ dzy rejonem Samoa —• Tonga a Archipelagiem Fidżi datuje się już od około V I I w. n.e., dochodząc do swego maksimum w wiekach X V I I i X V I I I . Jeszcze w X I X w. jeden z wodzów tongijskich opanował wyspę Wanua-Lewu w Archipelagu Fidżi. Ten stały i długotrwały kontakt doprowadził do wytworzenia się w t y m rejonie mieszanej kultury, cech antropologicznych i językowych melanezyjsko-polinezyjskich . Nie jest więc w zasadzie uzasadniona teza granicy między Melanezją a Polinezją jako granicy dwóch różnych zespołów kulturowych. Rejon od Nowej Kaledonii do Wysp Samoa należy rozpatrywać jako jedną całość, jako region styku dwóch kultur i punkt wyjściowy żeglarskich wypraw, do­ prowadzających do całkowitego zaludnienia nawet najmniejszych, a na­ dających się do zamieszkania wysp i atoli Polinezji . 33 34 Częstym zjawiskiem na obszarze Polinezji było zabłąkanie się po­ szczególnych łodzi wskutek sztormu. Dlatego też Friederici uważał, że elementy czarne w typie antropologicznym i pewne obce składniki językowe wśród ludności atoli Tuamotu (Reao, Pukaruha, Napuka) spo­ wodowane zostały przypadkowym dotarciem tam pojedynczych łodzi z Melanezji . Takie dalekie podróże odbywały się też sporadycznie i na zachód, t j . z Polinezji do Melanezji. Jedna z łodzi z Mangarewa dotarła do atolu Sikajany położonego na zachód od południowych Salomonów, przebywając odległość około 3700 M m . James Cook w 1777 r. spotkał na wyspie Watiu (Atiu) trzech Tahitańczyków, ostatnich żyjących człon­ ków dwudziestoosobowej załogi, zagnanej tam w czasie sztormu. Po­ dobne relacje daje nam Beechy (1825 г.), który na Baia-Martin spotkał resztę 150-osobowej załogi z wyspy Maia-Tea położonej około 400 km na wschód od T a h i t i . 35 ж 37 Bishop Museum Bull.", t. 61 (Bayard Dominick Expedition publ. 16), Honolulu 1929, s. 12—15. " G o d l e w s k i , Struktura..., s. 6, 63, 158, 124; Te R a n g i H i r o a (Buck), Vikings..., s. 19, 47, 317; E . A. H o o t o n, Up from the ape, New York 1956, s. 618; J . G u i a r t, The Place of New Caledonia and the New Hebrides in Pacific Ethnohistory, [w:] Abstracts..., s. 72, wg K o r o l e w a , op. cit, s. 165. Stanowisko Te Rangi Hiroa (P. H . Buck), który uważał za centrum dalszych migracji rejon Wysp Towarzystwa, wydaje się być poglądem zbyt zawężającym. Trudno bowiem negować znaczenie wysp Tonga i Samoa, biorąc pod u w a g ę melanezyjski szlak w ę d r ó w k i Polinezyjczyków. Patrz T e Rangi Hiroa ( B u c k), Vikings..., s. 47, 57,69, 62. F r i e d e r i d i, op. cit., s. 12. H . D a m m, Menschen der Siidsee, Leipzig 1958, s. 334. F . R a t z e 1, Volkerkunde, t. 1, Leipzig—Wien 1894, s. 150. Dużo przykła­ d ó w tego typu przypadkowych podróży znaleźć można w: A. S h a r p , Ancient voyagers in the Pacific, Baltimore 1957. 3 4 35 3 6 3 7 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 337 POLINEZJI Na podstawie tych kilku przykładów przekonać się możemy, że świat Melanezji i Polinezji nie był tak bardzo od siebie oddzielony. Dlatego też przy dalszych badaniach nad śladami melanezyjskimi wśród Polinezyjczyków uwzględnić także należy bezpośrednie kontakty żeglar­ skie. Takie spojrzenie nie stoi co prawda w sprzeczności z teorią „czar­ nego substrátu", pokazuje jednak także inne możliwości przeniknięcia elementów melanezyjskiej „krwi" i kultury w głąb Polinezji. Te bardzo dyskusyjne fakty występowania melanezopodobnego sub­ strátu na obszarze Polinezji służą za materiał dowodowy dla zwolenni­ ków kontaktów oceaniczno-amerykańskich. Przyjmują oni, że skoro ślady tego substrátu znaleźć można w najbardziej odległych rejonach rozległego trójkąta polinezyjskich wysp — na Hawajach, Wyspie Wielka­ nocnej i Nowej Zelandii, to dlaczegóż by nie szukać ich także jeszcze dalej na wschodzie, t j . w Ameryce. Oczywiście teorie tego typu pod­ budowane są prawie wyłącznie niejasnymi i często niewłaściwie inter­ pretowanymi przesłankami mającymi świadczyć za dawną, wielką transpacyficzną migracją przedpolinezyjską. Aby wykazać istnienie przedpolinezyjskiego a najprawdopodobniej melanezyjskiego substrátu w Ameryce, zwolennicy tych koncepcji posługują się nieudokumentowa­ nymi w pełni dowodami z terenów Oceanii. Tak zbudowana teoria może być nawet czasami wewnętrznie spójna i bardzo przekonująca, lecz głębsza krytyczna analiza zawsze wykazać może bezpodstawność wielu, często zbyt autorytatywnych stwierdzeń. Na możliwość zaludnienia terenów Ameryki z rejonu Pacyfiku wska­ zywał już prekursor „szkoły kręgów kulturowych" — Ratzel, wyodręb­ niając tzw. „pacyficzno-amerykański obszar kultury kamiennej", w k t ó ­ rego ramach przyjmuje możliwość wpływów i kulturowych powiązań . Teorię o przemieszczaniu się ludów Azji Wschodniej wraz z Melanezyjczykami poprzez wyspy Pacyfiku aż do wschodnich wybrzeży Ameryki wysunął Boeckmann . Zasadniczym jednak twórcą idei pacyficznego pochodzenia ciemnopigmentowanych elementów indiańskich w Ameryce był Paul Rivět, który swą teorię poparł licznymi zestawami zbieżności kulturowych, a na­ wet dowodami z dziedziny parazytologii. Rivet uważał, że obok zasadni­ czych fal migracyjnych, posuwających się przez Cieśninę Beringa, należy także brać pod uwagę, jeśli chodzi o zaludnienie kontynentu a m e r y k a ń ­ skiego, i drugą trasę migracji — drogę transpacyficzną. Tą bowiem drogą dostać się miał do Ameryki przede wszystkim element czarny, prawdopodobnie melanezyjski, który przedtem opanował już całą Poli38 39 3 8 R a t z e l , op. cit., s. 135—137. Patrz K . B o e c k m a n n , Dokumente reich des Meeres, Berlin 1924. 3 9 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I zur Kulturphysionomik vom Kultur - �338 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŇSKI nezję. Za wiek tej wielkiej, żeglarskiej migracji przyjmował on okres od I w. p.n.e. do V w. n.e. Rivet uważał także, iż ewentualnie mogła istnieć i trzecia możliwość, a mianowicie dotarcie do Ameryki elemen­ tów australoidalnych w wyniku migracji przez A n t a r k t y d ę . Hipotezę tę rozwinął Mendes-Correa, który doszukiwał się pokrewieństwa między ludami Ziemi Ognistej a Australijczykami. Wskazywał przy t y m na niezwykłą odporność na zimno Alakalufów, Onów i Jaganów, uważając za możliwe pokonanie przez Australijczyków w odległych czasach brze­ gów kontynentu Antarktydy w okresie częściowego i n t e r g l a c j a ł u . Teoria transantarktycznej migracji australoidów jest całkowicie nie­ realna, brak jej bowiem jakichkolwiek podstaw naukowych. Była ona nie do przyjęcia, choćby tylko ze względu na nikłe umiejętności żeglar­ skie Australijczyków. Dlatego też odrzucono ją równie szybko, jak po­ gląd Montandona o dostaniu się Australijczyków do Ameryki w charak­ terze niewolników żeglarzy polinezyjskich . Teorię tę należy także odrzucić, bo przecież brak dowodów na istnienie kontaktów polinezyjsko-australijskich, a dotarcie Polinezyjczyków do Ameryki, nie mówiąc już o Patagonii, nie zostało w pełni udowodnione. Z transpacyficzną migracją melanezyjską łączono grupę Indian K a ribi, na co wskazywać miały pewne ich cechy kulturowe i antropolo­ giczne. Sąsiadujących z nimi Arawaków wiązano natomiast z chrono­ logicznie późniejszym wpływem idącym z Polinezji. W myśl tych koncepcji obszar wpływów i osadnictwa pochodzącego z Pacyfiku miał obejmować nawet Peru, Kolumbię, Ekwador, Panamę, Amerykę Środ­ kową, Antyle, Florydę oraz gujańskie wybrzeże Ameryki Południowej . Dziwić się jedynie można, że tak wielka migracja, o ile miała ona rzeczywiście miejsce, pozostawiła w zasadzie stosunkowo mało danych i dziś, aby ją udokumentować, trzeba uciekać się do niezbyt bogatego i mało wiarygodnego materiału. Także polscy antropologowie (Czekanowski i Żejmo-Żejmis) w okre­ sie międzywojennym dopuszczali możliwość istnienia dodatkowej migra­ cji z terenów Pacyfiku, łącząc z nią występowanie typów australoidal­ nych, mediterranoidalnych i pewnych cech melanezopodobnych. Ta 40 41 42 4 3 4 0 P. R i v ě t , Les Malayo-Polynésíens en Amérique, „Journal de la Socie­ tě des Américanistes de Paris", Paris, N. S., t. 18: 1926, s. 141—278: t e n ż e , Relations Commerciales précolombiennes entre L'Océanie et L'Amérique, [w:] Festschrift für W. Schmidt, Wien 1928, s. 583—609. A. A. M e n d e s - C o r r e a , O significado genealógico do „Australopithecus" e do cranio de Tabgha e o arco antropof Hética indico, „Trabalhos des Sociedade Portuguesa de antropologia e etnologia", vol. 2: 1925, nr 3, za G . F . D e b e c , Proischożdienije koriennogo nasielenija Amieriki, [w:] Proischożdienijes. 530. G . M o n t a n d o n, L'ologenese humaine, Paris 1928, s. 240. G l a d w i n , op. cit., s. 250—251. 41 4 2 4 3 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 339 POLINEZJI ludność pochodzenia transpacyficznego utworzyć miała na terenie Ame­ r y k i Południowej odrębną formację lasów podzwrotnikowych i wysp . W związku z prowadzonymi na szeroką skalę badaniami, mającymi na celu ustalenie pochodzenia Indian i ich szlaków migracyjnych, zwróco­ no uwagę na te cechy rasowe, które zewnętrznie przypominały pewne cechy ciemnopigmentowanych ludów Starego Świata. Rozpoczęto po­ szukiwania takich właśnie elementów wśród żyjących współcześnie ple­ mion, jak i w materiałach kostnych oraz w relacjach z okresu konkwisty i różnego rodzaju zabytkach archeologicznych i etnograficznych. Zwróco­ no uwagę na wysoki stopień szerokości nosa, dolichocefaliczność, na niespotykaną u mongoloidów wielkość zębów, tendencję do silnego rozwoju łuków nadoczodołowych i na pewne zbieżności serologiczne. Spowodowało to, iż niektórzy uczeni wydzielili aż trzy typy rasowe niemongoloidalne wśród autochtonicznej ludności Ameryki, a mianowi­ cie — australoidalny, mediterranoidalny i austroafrykański . 44 43 Jeśli chodzi o rozprzestrzenienie domniemanych elementów, wskazu­ jących na połączenia z tzw. rasami negro-australoidalnymi, to należy wyróżnić przede wszystkim na terenie Ameryki Południowej Basen Amazonki i przylegające do niego na zachodzie pacyficzne wybrzeże północnej części Ameryki Południowej. Drugi region — to tereny Argen­ tyny i Ziemi Ognistej. W Ameryce Północnej teren ten jest bardziej zwarty i obejmuje przede wszystkim ziemie przylegające do Zatoki Meksykańskiej, a także Teksas, Nowy Meksyk, Arizonę, Kalifornię, Kolorado i stan Utah. Obszar wpływów mających pochodzić z Pacyfiku jest więc olbrzymi, trudno sobie wprost wyobrazić, żeby drogą trans­ oceaniczną, z odległych o tysiące m i l wysp, przedostały się tak duże fale migrantów, by mogły one oddziaływać trwale na niemal połowę kontynentu amerykańskiego. W centralnej części Ameryki Południowej, w Basenie Amazonki i terenach sąsiednich wykazują pewne podobieństwo do negroaustraloidalnej ludności szczególnie ci Indianie, którzy należą do tzw. typu paleoamerykańskiego, w grupach językowych Gěs, o najprymitywniej­ szych formach gospodarki. Spotykamy tam długogłowość, interesującą formę nosa, bardzo szerokiego, o grzbiecie wygiętym wewnętrznie i wełniste ciemne włosy. Szczególne podobieństwo do Melanezyjczyków znaleźć można we wschodniej Boliwii wśród plemion Sirionów, Guatów i Qurungów. • Szereg współczesnych plemion Ameryki Południowej zaczęto porów­ nywać pod względem antropologicznym ze szczątkami kopalnymi, w y 4 4 J. C z e k a n o w s k i , Człowiek w czasie i przestrzeni, Warszawa s. 257—259; S. Ż e j m o - Ż e j m i s , Środowisko, [w:] Człowiek, jego rasy i Warszawa 1939, s. 121. C z e k a n o w s k i , op. cit., s. 251. 4 5 1934, życie, �340 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI kazującymi cechy melanezopodobne, a znajdowanymi na tymże terenie. I tak Botokudów znany antropolog Eickstedt zaliczał do pozostałości po rasie wymarłych lagidów ze znalezisk w Lagoa Santa. Podobne po­ glądy wyrażali także Imbelloni, Menghin i Rivet. W miejscowości Lagoa Santa we wschodniobrazylijskim stanie Minas Geraes w latach trzydzie­ stych X I X w. Duńczyk Lund dokonał odkrycia szeregu czaszek, które chronologicznie należy zaliczyć do jednych z najstarszych znalezisk szczątków ludzkich w Ameryce Południowej. Już w roku 1879 Quatrefages wskazał na ich podobieństwo z czaszkami melanezyjskimi. Charak­ teryzują się one prognatyzmem, dużą szerokością twarzy i wystającymi łukami nadoczodołowymi. Cechy te nie tylko wykazują duże podobień­ stwo, lecz dochodzą do identyczności, czego zaprzeczyć nie może nawet przeciwnik melanezyjskich wpływów w Ameryce — Hrdlička. Jednak tak on, jak i Ibarra-Grasso wskazują, że nie należy przedwcześnie łączyć czaszek z Lagoa Santa z jednej strony z Melanezyjczykami, z drugiej zaś ze współczesnymi Indianami amazońskimi. Nie jest bowiem udowodnione, że przedstawiciele tej kopalnej rasy posiadali ciemną pigmentację skóry; nie wykazano bezspornie takich samych cech u I n ­ dian grupy Gěs. Podobnego typu szczątki kostne, jak w Lagoa Santa, zostały odkryte również w Ekwadorze, w pieczarach Paltacalo i Punin. Drugi wielki rejon wskazujący na antropologiczne wpływy negro-australoidalne, to — jak mówiliśmy — tereny północnego Meksyku i po­ łudnia Stanów Zjednoczonych. Interesujący jest tutaj tzw. typ kalifor­ nijski, u którego w wysokim stopniu występuje ciemna pigmentacja skóry, duża szerokość nosa i grubość warg. Powodowało to nawet, iż wielu podróżników porównywało tych Indian do tubylców afrykań­ skich . Dane antropologiczne na tych terenach, w t y m pochodzące także od wymarłego plemienia Pericu (płd. Kalifornia) i plemienia Seri z wyspy Tiburan, zbieżne są z brazylijskimi, jeśli chodzi o podobień­ stwo do Melanezyjczyków . Przedstawione wyżej w krótkim zarysie pewne wybrane, najczęściej spotykane antropologiczne przesłanki, mające świadczyć na rzecz pacy­ ficznego pochodzenia niektórych grup autochtonicznych na kontynencie amerykańskim, spotkały się z bardzo ostrą k r y t y k ą ze strony tych ba­ daczy — antropologów, etnografów, archeologów, którzy stali na stano­ wisku, że zaludnienie terenów Ameryki należy zasadniczo rozpatrywać wyłącznie w związku z Cieśniną Beringa i mostem Wysp Aleuckich. Wskazywano także na badania antropologiczne jako na tę dziedzinę 4 6 4 7 46 D. E . I b a r r a - G r a s s o , Niżnyj paleolit w Amierikie, „Sowietskaja Etnografija", 1958, nr 1, s. 69; V. L . H e r r e r a , Cobrizos, Blancos y Negros. Abori­ génes de America, Santiago 1934, s. 87—97. G l a d w i n , op. cit., s. 67. 4 7 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 341 POLINEZJI studiów nad etnogenezą Indian, której badacze napotykają szereg obiek­ tywnych trudności. Trzeba bowiem wziąć pod uwagę fakt, że współ­ czesne tubylcze populacje podlegały daleko idącym wpływom przy­ byszów z Europy i A f r y k i . Nie są one też w takim stopniu izolowane, jak w okresie przedkolumbijskim. Szeregu plemion indiańskich nie można badać pod względem ich struktury antropologicznej, ponieważ zostały one wyniszczone w okresie konkwisty i późniejszej żywiołowej kolonizacji — jak np. na Antylach. Materiału osteologicznego pochodzą­ cego z dawnych okresów jest jeszcze dziś zbyt mało, a na wielu terenach badania nad t y m rodzajem źródeł nie zostały podjęte. Często także szczątki kostne nie mogą służyć za materiał dowodowy, gdyż zgodnie z rozpowszechnionym zwyczajem deformacji głowy na terenie Ameryki, czaszki ulegały daleko idącym zniekształceniom. Te wszystkie trudności powodują, iż badania nad odtworzeniem genezy ludności Ameryki i jej pierwotnego składu antropologicznego są pełne kontrowersyjnych teorii i hipotez. Jednym z najważniejszych, sprzecznych faktów w teorii melanezyjskiej ekspansji transpacyficznej jest zagadnienie chronologii. Szczątki kostne z Lagoa Santa, Punin czy innych podobnych stanowisk zalicza się do górnego paleolitu w Starym Świecie, gdyż oczywisty jest tu ich związek z przemysłem pięściaków . Nie znaczy to wszakże, aby odnieść je do tych samych ram chronologicznych, co w Azji. Epoki bowiem archeologiczne na terenie Ameryki nie są związane zasadniczo z klasy­ fikacją stosowaną na naszym kontynencie. Większość jednak badaczy uważa te ślady pobytu człowieka w Ameryce Południowej za bardzo stare, sięgające prawdopodobnie około 25—15 tys. lat p.n.e. Tym­ czasem Melanezyjczycy rozpoczęli swoją migrację do Melanezji jeszcze w okresie, gdy na terenach wysp Indonezji nie było mongoloidów, gdyż w ich dzisiejszym typie antropologicznym nie znajdujemy elementów mongoloidalnych. Pozwala to określić przybliżoną datę dotarcia Melanezyjczyków do zachodniej Oceanii na V I — V tys. p.n.e. . Nie można więc z migracją tą łączyć melanezopodobnych elementów w Ameryce w oparciu o drogę transpacyficzną. Poza t y m domniemane ślady sub­ strátu „czarnego" na wschodnich atolach Polinezji, czy nawet najdaw­ niejsze ślady pobytu człowieka na tych wyspach sięgają najwyżej I — I I w. n.e. Ta zasadnicza sprzeczność chronologiczna spowodowała 4 8 49 50 4 8 Stanowisko takie reprezentuje np. O. M e n g h i n, El Altoparanaense, „ A m purias", t. 17—18, Barcelona 1955—1956, wg I b a r r a - G r a s s o, op. cit., s. 69. С l a d w i n , op. cit., s. 186. N. А. В u t i n o w, Proischożdienije i etniczeskij sostaw koriennogo nasielenija Nowoj Gwiniei, [w:] Problemy istorii i etnografii narodów Awstralii, Nowoj Gwinei i Gawajskich Ostrowów, „Trudy Instituía Etnografii", t. 53, Moskwa— Leningrad 1962, s. 114. 4 9 5 0 �342 ALEKSANDER FOSERN-ZIELINSKI w głównej mierze, iż zaczęto zwracać uwagę na inne możliwości roz­ wiązania tego zagadnienia. I tak Hrdlička sugerował, że negroidalne elementy spotykane wśród plemion współczesnych są wynikiem pokolumbijskich wpływów murzyńskich niewolników. Teza ta jednak, choć w niektórych wypadkach być może słuszna, ze względu na brak osad­ nictwa murzyńskiego na wielu terenach nie jest wiarygodna. Sprzeczne Z tą teorią byłyby także wczesne relacje o ciemnopigmentowanych osobnikach w rejonach nie podlegających jeszcze kolonizacji. Wpływ ludności murzyńskiej w okresie pokolumbijskim nie wyjaśnia także pochodzenia elementów negroidalnych na stanowiskach archeologicz­ nych. Ostatnio niektórzy uczeni, jak np. Jeffreys z Johanesburga, uważają, że należy liczyć się nawet z afrykańskimi wpływami już w okresie przedkolumbijskim. Siadem tych kontaktów amerykańsko-afrykańskich ma być m. in. znajomość kukurydzy w Afryce już przed odkryciem Nowego Świata, pewne zbieżności etymologiczne arabsko-indiańskie, cechy negroidalne szeregu rzeźb olmeckich oraz pojawienie się Murzy­ nów w niektórych częściach interioru Ameryki Południowej już w XVI w. Obecnie wyróżnić można zasadniczo dwa kierunki, nie licząc kon­ cepcji transpacyficznej i transatlantyckiej, interpretacji pojawienia się ciemnopigmentowanych melanezopodobnych elementów w Nowym Świe­ cie. Albo zakłada się możliwość całkowitego, przypadkowego lub równo­ ległego kształtowania się pod względem antropologicznym pierwszych fal migracyjnych, pod wpływem nowego środowiska, albo też dopuszcza się migrację tego elementu „tradycyjną" drogą przez Cieśninę Beringa. W pierwszym przypadku wskazuje się, iż ,,[...] różnorodność (typów) może być uważana jako rezultat lokalnych odmian rozwojowych i mie­ szania się w ostatnich tysiącleciach" oraz że „[...] forma ciała uwarun­ kowana jest regionalnymi cechami geograficznymi i klimatycznymi w obu Amerykach" . Wskazuje się także, iż pewne poszczególne cechy, jak np. silnie rozwinięte łuki nadoczodołowe, są osobliwością charak­ terystyczną dla wszystkich starych typów rasowych. Podkreśla się rów­ nież możliwość analogicznego kształtowania się melanezopodobnych form czaszek u typów mongoloidalnych . Wszystko to jednak nie tłumaczy ściśle naukowo szerokiego rozprzestrzenienia starych negroaustraloidalnych elementów, zarówno u plemion żyjących w okresie kontaktów z Białymi, jak i u ich protoplastów. 5 1 5 2 53 5 1 D. W. J e f f r e y s , Pre-Columbian s. 1—18. H o w e 11 s, op. cit., s. 290. D e b e c, op. cit., s. 535. 5 2 5 3 Negroes in America, „Scientia", 1953, �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 343 POLINEZJI Zasiedlenie lądu amerykańskiego nastąpiło przez imigrację z Euroazji, a przede wszystkim z północno-wschodniej Azji. Nie był to oczy­ wiście proces jednorazowy, lecz wielofalowy; każda z fal wędrowała w innym okresie, jedna od drugiej różniła się mniej lub bardziej k u l ­ turą i s t r u k t u r ą antropologiczną. Wielu badaczy jest zdania, że pierwsi przedstawiciele rodzaju ludzkiego na terenie Ameryki należeli do tzw. „ras prymitywnych", dopiero w późniejszym okresie pojawiły się fale tzw. „ras progresywnych" . Nie wdając się w dyskusję nad słusznością tych określeń trzeba stwierdzić, iż chodzi tutaj o pierwsze fale migra­ cyjne zawierające element negro-australoidalny. Fale te pochodzić mają z jakichś bliżej nie znanych terenów Azji Wschodniej, skąd wyruszyły na północ, wzdłuż wybrzeży Pacyfiku do Ameryki oraz na południe i południowy wschód — do Australii i Melanezji. Z tego też terenu i okresu pochodzić mają podobieństwa antropologiczne zachodzące mię­ dzy Melanezją a Ameryką. Ta pierwsza fala ludzka przyniosła ze sobą do Nowego Świata około 25 tys. lat temu, to jest wtedy, kiedy zaistniały korzystne warunki klimatyczne do pokonania Cieśniny Beringa, szereg elementów australo- i melanezopodobnych. Przypuszcza się, że zakoń­ czenie tej pierwszej ekspansji odnieść należy do 15 tys. lat p.n.e. Chro­ nologia ta jednak, mimo intensywnie prowadzonych badań, nie jest dotychczas ściśle ustalona. Szlak migracyjny tych pierwszych odkryw­ ców biegł prawdopodobnie przez Północno-Zachodnie Wybrzeże, K a l i ­ fornię, zachodnią częścią Meksyku, dochodząc do Ameryki Południowej. Tam rozdzielił się on na dwa nurty. Nurt zachodni prowadził do w y ­ brzeża atlantyckiego Gujany, Kolumbii, Brazylii i dalej do Lagoa Santa. Drugi skierował się prosto na południe wybrzeżem pacyficznym, zajmu­ jąc Ekwador i pozostawiając ślady m. i n . w Punin i Paltacalo . Na ten substrát nawarstwić się miały dopiero następne fale imigrantów azja­ tyckich, o przewadze w typie antropologicznym elementów mongoloidalnych. W ten sposób doszło też do pewnych przesunięć, gdyż typy starsze określane często jako paleoamerykańskie zostały zepchnięte na .tereny refugialne . Rozdzielenie wyżej omówionego terytorium, na k t ó r y m występowały ślady elementów melanezopodobnych, na region kalifornijsko-meksykański i ekwadorsko-brazylijski spowodować miała ekspansja Arawaków na przełomie naszej ery . W t y m też czasie część 54 55 56 57 5 4 В. O e 11 e к i n g, Morphologie und menschliches Altertum in America, „AnthrOpos", t. 27: 1932, s. 899—903. " G l a d w i n , op. cit., s. 67—69. M i l e w s k i , op. cit., s. 13; К. M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etno­ grafii powszechnej i etnologii, Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 425. G l a d w i n , op. cit., s. 260. 5 6 5 7 �344 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI ludów paleoamerykańskich podążyła dalej na południe, docierając aż do Ziemi Ognistej. Przyjęcie więc o wiele lepiej udokumentowanej tezy o migracji „melanezopodobnych" przez Cieśninę Beringa wyjaśnia szereg spornych faktów z zakresu etnogenezy ludności Ameryki. Pozwala nam to roz­ p a t r y w a ć stosunki oceaniczno-amerykańskie w innym świetle — nie antropologicznym, lecz zasadniczo kulturowym. Rozgraniczenie proble­ matyki pochodzenia typów rasowych w Ameryce od badań nad tzw. zbieżnościami kulturowymi mającymi zachodzić między Oceanią a Ame­ ryką pozwala nam te ostatnie, po uprzedniej surowej weryfikacji, roz­ p a t r y w a ć jako ewentualny wynik oddziaływania pojedynczych ekip żeglarskich na ludność zachodniego wybrzeża Ameryki, a nie jako rezul­ tat dawnego i daleko sięgającego w głąb kontynentu osadnictwa ocea­ nicznego. Siady więc tzw. „czarnego substrátu", widoczne u Polinezyjczyków i autochtonicznych mieszkańców Ameryki, tłumaczone są obecnie wspól­ nym pochodzeniem tych dwóch grup ludzkich ze wschodnich rejonów kontynentu azjatyckiego. Stanowisko takie znalazło również swoje od­ bicie w antropologicznych systemach klasyfikacyjnych. Radziecki sche­ mat Debeca pokazuje wspólne związki antropologiczne rasy polinezyj­ skiej i ras amerykańskich z tzw. wielką rasą negro-australoidalną, kwalifikując dwie pierwsze do rasy mongoloidalnej . 58 I Wielka rasa europoidalna Gałąź azjatycka Wielka rasa mongoloidalna Rasa polinezyjska Gałąź amerykańska Wielka rasa negro-australoidalna 5 8 G. F . D e b e c, Opyi graficzeskogo izobrażenija klassifikacii czełowieczeskich ras, „Sowietskaja Etnografija", 1958, nr 4, s. 80—81; C z e b o k s a r o w , op. cit, s. 319—320; także szereg schematów anglosaskich, np. A. L . K r o e b e r , Anthro­ pology. Race — Language — Culture — Psychology — Prehistory, New York 1948, s. 140. �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 345 Całkowitym przeciwieństwem teorii przedpolinezyjskiego „czarnego s u b s t r á t u " jest teoria tzw. „białego substrátu". Sens jej jednak jest ten sam. Zwolennicy jej uważają, że na terenie wysp Polinezji znaleźć można ślady kulturowej działalności „tajemniczego" ludu o barwie skóry zbliżonej do białej. Lud ten opanować miał atole i wulkaniczne wyspy jeszcze przed przybyciem tam właściwych Polinezyjczyków. Teoria ta ma także ścisły związek z problematyką przedkolumbijskich kontaktów między Oceanią a Ameryką. Otóż z jednej strony uważa się, że ci „biali" żeglarze dotarli do wybrzeży Ameryki z Oceanii, z drugiej przyj­ muje się, iż przybyli oni do Polinezji od wschodu, a więc z kontynentu amerykańskiego. Tak w jednym, jak i w drugim przypadku szuka się dowodów natury antropologicznej i kulturowej, które by w sposób nie­ podważalny udokumentowały to stanowisko. Jednym z ważkich dowodów jest występujący dość często na terenie Polinezji typ antropologiczny zdradzający niekiedy podobieństwo do rasy białej. Zagadnieniem t y m zajęto się przede wszystkim dlatego, aby w y ­ jaśnić, czy ludność wysp polinezyjskich zaliczyć do rasy mongoloidalnej, czy też ze względu na duże zewnętrzne podobieństwo z południowymi Europejczykami do rasy europoidalnej. Za potomków rasy białej, czyli tzw. caucasoidi w terminologii zachodnioeuropejskiej, uważali dzisiej­ szych Polinezyjczyków tacy badacze, jak Fornander, Fenton, Treager, Giddings, Brown, Lyddeker, Smith, Quatrefages, Kean, Sergi, Montandon i Eickstedt > . Początkowo opierano się głównie na relacjach europejskich podróż­ ników X V I I - i XVIII-wiecznych zawierających opisy tubylców o jasnej skórze i słowach. Później dopiero zaczęto analizować antropometryczny materiał, starając się wykazać dominantę składnika europoidalnego. Tego typu badania prowadzone były np. przez P. B. Bishop Museum w Hono­ lulu . Do podobnych wniosków dochodzi także Godlewski, który stwier­ dza ilość tzw. ciemnopigmentowanych elementów europoidalnych na terenie Polinezji Zachodniej i Południowej na około 50%, w t y m na Wyspie Wielkanocnej 66°/», a na Hawajach i Polinezji Centralnej 27% . Znany badacz maoryjski, Te Rangi Hiroa, nosicielom cech europoidal­ nych przypisuje główną rolę w zdobyciu wysp Pacyfiku. ,,[...] czołowi żeglarze Pacyfiku muszą być europeidami, ponieważ nie posiadają ani wełnistych włosów, czarnej skóry, grubych i krótkich nóg negroidów i fałdy mongoloidalnej, szerokiej twarzy i krótkiego ciała. Podobnie do r 9 60 6 1 5 9 R. В i a s u 11 i, I probierni etnologici del Pacifico, [w:] Le razze e i popoli delia terra, Torino 1941, s. 13. Heyerdahl, op. cit., s. 125; E . S. C. H a n d y , Polynesian Religion, „В. P. Bishop Museum Bull", t. 37, Honolulu 1927, s. 105. G o d l e w s k i , Struktura..., s. 45. 6 1 61 �346 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI europeidów Polinezyjczycy wykazują dużą różnorodność w kształcie głowy" . Te Rangi Hiroa nie neguje istnienia innych elementów nieeuropoidalnych (mongoloidalnego czy negroidalnego), lecz wydaje się, że w zbyt dużym stopniu przypisuje rasie białej pewne zdolności żeglarskie, •dzięki którym opanowany został Pacyfik. Szereg badaczy, w t y m i radzieccy, przyznają, że podobieństwo morfo­ logiczne jest częstokroć uderzające, lecz nie pociąga ono za sobą żadnych konsekwencji antropogenetycznych. Wskazują przy t y m na cechy abso­ lutnie nieeuropoidalne, takie jak szeroki nos, grube wargi, zbliżające Poli­ nezyjczyków do ras tzw. równikowych (negropodobnych), a także i na wiele elementów charakterystycznych dla m o n g o l o i d ó w . Takie stano­ wisko, odrzucające dominantę czynnika europoidalnego, nie jest bynaj­ mniej sprzeczne z faktyczną rzeczywistością. Kwestionuje się występo­ wanie na Polinezji specyficznych oznak europoidalności, a szereg elemen­ tów traktuje się jako ślad dawnych przymieszek pochodzących z okresu przebywania przodków dzisiejszych Polinezyjczyków na kontynencie azjatyckim . Problem ten, jak i wiele innych, nie został do dzisiejszego dnia gruntownie opracowany i nie można nic pewnego powiedzieć, czy przymieszki te były wynikiem bezpośrednich kontaktów z ludnością europoidalną, czy też wpływów pośrednich. Najbardziej podbudowane naukowo są twierdzenia, że Polinezyjczycy tworzą typ rasowy mieszany, składający się z większości elementów mongoloidalnych z dodatkiem cech negroidalnych lub europoidalnych względnie jednych i drugich. Stanowisko takie lub bardzo zbliżone repre­ zentowali m. in. Haddon, Kroeber, Ripley, Churchill, a częściowo Stratz, Hrdlička, Votz, Sera, Sullivan i Klimek . Na tychże zasadach sformuło­ wane jest stanowisko antropologów radzieckich. Wykluczają oni jedynie interesujący nas tu element europoidalny, uważając Polinezyjczyków za grupę mieszaną wchodzącą w skład pacyficznej lub południowej grupy mongoloidalnej . Te w wielkim skrócie przedstawione problemy związane z „europoidalnością" Polinezyjczyków nie odnoszą się oczywiście bez­ pośrednio do ewentualnych pierwszych mieszkańców Polinezji. Większość bowiem zwolenników „europoidalności" zdobywców Pacyfiku nie łączy tych cech z ludnością przedpolinezyską. Pierwszych dowodów mających świadczyć za d u ż y m zróżnicowaniem rasowym wśród samych Polinezyjczyków, dostarczyli podróżnicy i żegla62 63 64 65 66 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 T e R a n g i H i r o a ( B u c k ) , Vikings..., s. 15—19. D e b o c, Opyt..., s. 88—89. H o w e 11 s, op. cit., s. 321; B u n a k , T o k a r i e w , op. cit., s. 517. В i a s u 11 i, op. cit., s. 13. С z e b о к s a r o w, op. cit., s. 319—320. �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 347 POLINEZJI rze. Roggeween i jego towarzysz Behrens — odkrywcy Wyspy Wielka­ nocnej — wskazywali, iż wśród tubylców można było zaobserwować różne barwy skóry, od „smagłej" do „białej" i „czerwonej"; potwierdzili to także późniejsi badacze Routledge i E n g l e r t . Podobne obserwacje poczynił też Cook w czasie swego pierwszego pobytu na Tahiti, gdzie zauważył, że skóra jasna charakterystyczna jest dla przedstawicieli ary­ stokracji, ,,[...] która większą część czasu przebywa w domach", w prze­ ciwieństwie do ,,[...] biednych przebywających dużo na powietrzu i słoń­ cu". Spotkał on tam także k i l k u starców, których wg opisu zaliczyć należałoby do albinosów. Mieli oni białą skórę ,,[...] jak u Europejczyków, lecz odpowiadała ona niby martwej barwie, jak nos białego konia. Oczy, broda, włosy i b r w i u nich także są białe, a ciało [...] pokryte jasnymi włosami. Skóra u nich plamista, oczy krótkowidza i często łzawią. Ci ludzie zawsze wyglądają niezdrowo" . 67 6 8 Znamienna jest wypowiedź żeglarza z trochę późniejszego okresu Bellinshauzena, który na wyspie Oparo spotkał siedemnasto- lub osiem­ nastoletniego młodzieńca o jasno blond włosach, błękitnych oczach, gar­ batym nosie i kolorze ciała podobnym do mieszkańców Europy. Stwier­ dził on, że „[...] jeśli chodzi o jego pochodzenie to można uważać, że jest on synem Oparyjki i europejskiego ż e g l a r z a " . Na pewno wiele przypadków podobieństwa Polinezyjczyków z Europejczykami spowodo­ wane mogło być albinizmem lub związkami żeglarzy z miejscową ludno­ ścią już w okresie kolonizacyjnym. Wskazuje się jednak często na ślady istnienia rasy „białej" pochodzące z okresu poprzedzającego wiek wiel­ kich odkryć geograficznych. Opinię taką wyrażali m. i n . Smith, Dixon, Best i Bryan, stwierdzając że szereg przypadków występowania na obszarze Polinezji osobników jasnoskórych nie ma nic wspólnego z albi­ nizmem. Znany ze swej śmiałej wyprawy na tratwie Коп-Tiki Thor Heyerdahl zjawiska te uważał za ślad dawnego substrátu przedpolinezyjskiego, który pozostawić miał także po sobie na terenie Polinezji szereg zabytków kultury. Dowodów szukano również w legendach. Phillips, badając stare opowieści nowozelandzkich autochtonów — Maori, uważał, że jasnoskórzy 69 6 7 K . R o u t l e d g e , The mystery of Easter Island. The story of an expedition, London 1919, s. 221. C o o k , Pierwoje s. 155—156. F . F . B e l l i n s h a u z e n , Dwukratnyje izyskanija w jużnom Ledowitom Okieanie i plawanie wokrug swieta w prodolżenie 1819, 1820, 1821, sowierszennyje na szljupach „Wostok" i „Mirnyj" pod naczalstwiem kapitana Bellinshauzena — komandira szljupa „Wostok", szljupom „Mirnyj" naczalstwowal lejtienant Łazariew, Moskwa 1960, s. 247. 6 8 6 9 �348 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI przedstawiciele plemienia tearava są niedobitkami po dawnym ludzie urukehu. Z nazwą tą kojarzył on określenia turehu, patupaiarehe lub pakepakeha mające oznaczać dawny rudowłosy typ mieszkańców. Stąd też pochodzić ma słowo pakeha, używane na oznaczenie Europejczyków . Reminiscencji pobytu białych przedpolinezyjskich żeglarzy dopatrywano się też w legendach wyspiarzy Hawajów, Markizów, Tonga, Mangarewy i Tuamotu. Materialną pozostałością po białym ludzie o rudych włosach mają być wg Heyerdahla, w przeciwieństwie do zwolenników teorii „czarnego substrátu", olbrzymie posągi na Wyspie Wielkanocnej. Wskazuje on przy t y m głównie na — wąskie twarze, wyraziste, ostro zarysowane nosy i wystające brody. Mamy więc tu chyba widoczny przykład całkowicie dowolnej interpretacji wyrwanych z całości, odpowiadających danej teorii elementów, co w konsekwencji doprowadziło do dwóch diametralnie różnych stanowisk (Heyerdahl i Balfour). Wg Heyerdahla posągi te nie przedstawiają jedynie pewnych fantastycznych, mitologicznych postaci, lecz odtwarzają one oblicza przodków dzisiejszych mieszkańców Wyspy. Olbrzymie owalne kamienie o czerwonej barwie, tzw. „pukao", umiesz­ czane na głowach tychże posągów, uważa on nie za ozdobę głowy, lecz za wyobrażenie rudej czupryny. Świadczyć to ma za dawnym występo­ waniem na Wyspie Wielkanocnej, tak jak i na Nowej Zelandii, osobni­ ków o rudym owłosieniu. Zagadka występowania rudej barwy włosów na terenie Oceanii powinna stać się przedmiotem specjalnych dociekań antropologów. Chodziłoby tutaj o wyjaśnienie ich roli w procesach etnogenetycznych i dawnych migracjach na obszarze Pacyfiku. Oczywiście współczesna analiza ludności autochtonicznej nie może być w pełni obiek­ tywna ze względu na silny wpływ Europejczyków, lecz ewentualne ba­ dania włosów pochodzących z okresu przedkolonizacyjnego mogą być tutaj bardzo pomocne . Należy się także liczyć, że wiele relacji i zapisów stwierdzających występowanie rudowłosych osobników na obszarze wysp mórz południowych wyniknąć mogło z nieodróżnienia włosów farbowa­ nych od naturalnych. Kramer podaje, że na Samoa w celu unicestwienia robactwa wcierano w głowę wapno, co powodowało rozjaśnienie natural­ nego koloru włosów. Często praktykowany był także, np. w Melanezji, 7 0 71 7 0 G. P h i l l i p s , The Blood Groups of the Maori, „Humań Biology", t. 3 Baltimore 1931, wg H e y e r d a h l a , Otwiet s. 123—125; J . F . G. S t o k e s , Spaniards and the Sweet Potato in Hawaii and Hawaiian-American Contacts, „American Anthropologist", t. 34: 1932, nr 4, s. 597. Włosy takie, pochodzące ze zmumifikowanych zwłok znajdują się np. w muzeum w Auckland (Nowa Zelandia), T e R a n g i H i r o a ( B u c k ) , Maori Somatology, „Journal of the Polynesian Society", t. 31: 1922, s. 32—40, za H e y e r d a h 1 e m. Otwiet..., s. 124. r 71 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 349 POLINEZJI kosmetyczny zabieg polegający na farbowaniu włosów na biało, żółto lub czerwono i posypywaniu ich białym proszkiem . Wskazane wyżej cechy rasy „białej" w typie antropologicznym w le­ gendach i rzeźbach łączy Heyerdahl z migracją ludności z terenów Ame­ r y k i . Uważa on, że przed przybyciem właściwych Polinezyjczyków Polinezja zaludniona była przez nieznany bliżej lud europodobny pocho­ dzący z terenów Wyżu Andyjskiego. Nie on jednak pierwszy wskazał na możliwość pochodzenia ludności Polinezji ze wschodu. Podobne po­ glądy bowiem reprezentowali Zuniga, Ellis i Topinard . Streszczając poglądy Heyerdahla można powiedzieć, że około I V — V w. n.e. z terenu dzisiejszego Peru drogą morską, przy użyciu tratw, dotrzeć miała do wschodniej Polinezji fala ludności o białej barwie skóry i rudych włosach. Ludu tego nie powinno się utożsamiać ani z Malajo-Polinezyjczykami, ani też z Inkami, bowiem ma on być zwią­ zany z archeologiczną kulturą — Tiahuanaco. Istnieje wielkie prawdo­ podobieństwo, że ekspansja tej ludności osiągnęła najpierw Wyspę Wiel­ kanocną, z której posągi z wcześniejszego okresu (IV w. n.e. — C-14) uważane są za niemal identyczne z podobnymi amerykańskimi . Ważnym punktem w tej problematyce jest zagadnienie chronologii pojawienia się człowieka na Rapanui. Dotychczasowe analizy genealo­ giczne okazały się zawodne. Opublikowane spisy władców z Wyspy Wielkanocnej, tzw. „ariki-henua", różnią się dość znacznie od siebie przede wszystkim ilością zawartych w nich generacji (od 20 do 57). Wg Métraux Polinezyjczycy przybyli na Wyspę Wielkanocną między połową X I I w. a końcem X I I I w. n.e. Datę tę opiera on na genealogicz­ nej liście trzydziestu władców, zakładając długość każdego pokolenia na 25 lat. Nie tłumaczy to nam jednak o wiele wcześniejszego pobytu czło­ wieka na tej wyspie. Należy sądzić, że data ta odnosi się tylko do ostat­ niej fali migracyjnej polinezyjskich żeglarzy. 72 73 74 75 7 2 K r a m e r , op. cit., s. 279—283; B o u g a i n v i l l e , op. cit., s. 161. M. Z u n i g a , An Historical View of the Philippine Islands, London 1814, t. 1, s. 33, za S h a r p , op. cit., s. 81. Patrz Т. H e y e r d a h l , American Indians in the Pacific. The Theory behind the Коп-Tiki Expedition, London 1952; t e n ż e , Aku-Aku, Warszawa 1959; t e n ż e , Morskije puti w Polineziju, „Izwiestija Wsiesojuznogo Gieograficzeskogo Obszczestwa", t. 94: 1962; t e n ż e , Statui ostrowa Paschi, „Nowyj Mir", 1962, nr 9; t e n ż e , Wyprawa Коп-Tiki, Warszawa 1963; Т. H e y e r d a h l , E . N. F e r d o n, W. M u 11 o g, A. S к j 6 1 s v o 1 d, Archeology of Easter Island. Monograph of the School of American Research and the Museum of New Mexico, London—Chicago— Stockholm 1961. N. А. В u t i n o w, J . W. К n o r o z o w, Nowyje materiały ob ostrowie Paschi, „Sowietskaja Etnografija", 1957, nr 6, s. 39. 7 3 7 4 7 5 �350 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Nie na wszystkich genealogiach można opierać się jak na wiarygod­ nym źródle historycznym, gdyż są i takie, których wartość naukowa jest wątpliwa. Przykładem służyć tu może genealogiczny wywód królów hawajskich liczący 987 pokoleń, co odpowiadałoby okresowi 24 600 lat, oraz genealogia wyspy Rarotonga zawierająca 92 pokolenia, a więc odno­ sząca się do I X w. p.n.e. Rozbieżności zatem między chronologią archeo­ logiczną a genealogiczną nie muszą bynajmniej świadczyć, iż przed wie­ kiem X I I I na Wyspie Wielkanocnej nie było Polinezyjczyków, lecz inna, prawdopodobnie pochodząca ze wschodu, ludność. Materiał bowiem arche­ ologiczny zebrany z tego okresu wykazuje cechy zasadniczo polinezyj­ skie, co podkreślają wszyscy niemal krytycy teorii Heyerdahla . Jednym z dyskusyjnych problemów związanych z przedpolinezyjską warstwą ludności i zaludnieniem Wyspy Wielkanocnej jest ustalenie kierunku, z którego przybyć mieli pierwsi osadnicy. Szereg badaczy kultury ludów Polinezji, w tym Métraux, Te Rangi Hiroa i Tokariew, uważają, że pierwsza fala ludności przybyła na Wyspę Wielkanocną z zachodu — najprawdopodobniej z archipelagu Markizów . Heyerdahl natomiast analizując legendy opisujące przybycie pierwszego władcy wyspy Hotu Matua na wielkich podwójnych łodziach z kierunku wscho­ dzącego słońca doszedł do wniosku, że osadnicy przybyli ze wschodu, a więc z Ameryki. Jednakże specjaliści zajmujący się tą kwestią, a m. in. Knoche i Knorozow, podkreślają, że utrwalony w legendach fakt przy­ bicia łodzi do wschodnich brzegów Wyspy nie jest równoznaczny z ich żeglugą od kontynentu amerykańskiego. Łodzie te bowiem mogły zdążać dryfem zachodnim i minąwszy Wyspę Wielkanocną zawrócić i zbliżyć się do wschodnich wybrzeży Wyspy, opływając ją następnie w celach pene7fi 11 78 7 9 76 G o d l e w s k i , Drogi..., s. 7. B. St i 11 f г i e d, Die Gilbert Inseln, ein Schliissel in der Frage der Besiedlung Ozeaniens. Mit besonderer Beriicksichtigung von Bestattung und Jenseits — Vorstellungen, [w:] Die Wiener Schule der Vólkerkunde — Festschrift, Horn—Wien 1956, s. 458—463; R. H e i n e — G e l d e r n , Heyerdahl''s hypothesis of Polynesian origins. A Criticism, „Geographical Journal", vol. 116, s. 183 п.; E . D. M e r i l l , The botany of Cook's voyages and its unexpected significance in relation to anthropology biogeography and history, ..Chronica Botánica", vol. 14: 1954 nr 5—6; R. W. К i n ż a 1 o w, О state T. Heyerdahla — Otwiet „Sowietskoj Etnografii", „Sowietskaja Etnografija", 1963, nr 4; N. А. В u t i n o w, О „teorii biełoj rasy" i o pławanijach s zapada na wostok w Tichom Okieanie, „Sowietskaja Etnografija", 1963, nr 4. 7 7 78 Te Rangi Hiroa ( B u c k ) , Vikings..., s. 160, 232; S. A. T o k a r i e w , J . B l i n ó w , Nasielenie ostrowa Paschi, [w:] Narody Awstralii..., s. 659. W. J . T h o m s o n, Te Pito te Henua, or Easter Island. From the Raport of the National Museum 1888—1889, Smithsonian Institution, Washington 1891, s. 526—527. A. 7 9 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 351 POLINEZJI tracyjnych od południa i od północy. W ten sposób łódź Hotu-Matua wpłynęła do zatoki Anakena od wschodu, a łódź drugiego wodza imie­ niem Tuu-koiho wpłynęła do tejże zatoki od zachodu . Heyerdahl tego właśnie żeglarza uważa za pierwszego osadnika poli­ nezyjskiego, natomiast przybycie wodza Hotu-Matua łączy z migracją innego ludu, którego znakiem rozpoznawczym były długie rozciągnięte płatki uszne i biała karnacja skóry. Lud ten, pochodzący wg niego z kon­ tynentu amerykańskiego, stanowił pierwszą warstwę osadniczą. Jego też dziełem miały być wspaniałe rzeźby znalezione na samotnej wyspie pacyficznej przez pierwszych europejskich żeglarzy. Dopiero przybycie „krótkouchych" Polinezyjczyków spowodowało kres wspaniałego rozwoju kultury wyspy . U podstaw teorii o koegzystencji dwóch różnych ludów, a być może nawet i ras, na jednej, małej, samotnie położonej wyspie leżą przede wszystkim miejscowe legendy, olbrzymie popiersia stojące na zboczach wulkanu Rano-Raraku wyciosane z wulkanicznego tufu i opisy wyglądu wyspiarzy z dawnych kronik żeglarskich. ,,Krótkousi", czyli tzw. „hanau-momoko", zostali wg legendy zmu­ szeni przez dawnych mieszkańców — „długouchych" („hanau-eepe"), do niewolniczej pracy przy wznoszeniu budowli, rzeźbieniu posągów i oczysz­ czaniu wyspy z kamieni. W wyniku buntu „krótkouchych" „długousi" zostali otoczeni na półwyspie Poike i niemal doszczętnie wymordowani. Od tego też okresu zaniechano pracy w kamieniołomach, przestając także rzeźbić olbrzymie posągi —• „moai". W ten sposób zakończyć się miała twórcza epoka „wspaniałych rzeźbiarzy" pochodzących z dalekiego kraju na wschodzie. Po niej nastąpił okres stagnacji i niszczenia dorobku „dłu­ gouchych" — a więc wg Heyerdahla epoka osadnictwa polinezyjskiego. Koncepcje podziału mieszkańców Wyspy Wielkanocnej na dwie gru­ py — „krótkouchych" i „długouchych" — pod względem językowym, kulturowym czy rasowym spotkały się z ostrą krytyką. Butinow, anali­ zując odczytane genealogiczne teksty „kohau rongo-rongo" uważa, iż nie może być mowy o dwóch różnych ludach, lecz tylko o w e w n ę t r z n y m podziale jednej grupy etnicznej. Wychodząc od zasady polinezyjskiego systemu tworzenia męskich imion pomyślnie łączy genealogie Wyspy z genealogiami innych wysp Pacyfiku, głównie z Hiwa z grupy Rarotonga i Nową Zelandią. Walka „długouchych" z „krótkouchymi" wg Butinowa 8 0 81 80 J . W. K n o r o z o w , Legiendy o zasielenii ostrowa Paschi, „Sowietskaja Etnografija", 1963, nr 4, s. 149; H e y e r d a h l , Statui..., s. 218; W. К n о с h e, Die Osterinsel, Sonderabdruck..., s. 38. H e y e r d a h l , Statui..., s. 218; t e n ż e , Aku-Aku, s. 467; t e n ż e , Otwiet..., s. 136. 81 �352 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI to walka o władzę między dwoma braćmi, pretendentami do tronu, za­ łożycielami dwóch nowych dynastii . Analiza Butinowa jednak nie sięga dalej niż X I I I w. n.e., nie może dotyczyć więc wcześniejszych warstw osadniczych na Wyspie Wielka­ nocnej. Heyerdahl w każdym bądź razie dokonując badań archeologicz­ nych na terenie wspomnianego półwyspu Poike stwierdził ślady okopu wymienianego półwyspu Poike stwierdził ślady okopu wymienianego w legendach poświęconych zagładzie „długouchych"'. Tam też natrafił on na resztki ognisk, datowane za pomocą radioaktywnej analizy szcząt­ ków spalonego drewna, na koniec I V i pocz. V w. n.e. Problematyka ta więc w dalszym ciągu wymagać będzie szczegółowych studiów i badań oraz weryfikacji dotychczas zebranego materiału. Przykładem służyć tu może zjawisko polegające na wydłużaniu małżowin usznych, które sta­ nowić ma kryterium identyfikacji w stosunku do nieznanych grup ludz­ kich. Trudno uważać ten zwyczaj za pochodzenia peruwiańskiego, jeśli znany był także w innych regionach obu Ameryk — np. na Północno-Zachodnim Wybrzeżu, a nie był także obcy ludności pozostałej Polinezji (Markizy, Nowa Zelandia), Indonezji, a nawet A f r y k i . Przedstawione dowody mające świadczyć za istnieniem na terenie Polinezji ludności europodobnej, łączonej genetycznie z kontynentem amerykańskim, nie są w pełni przekonujące, brak im bowiem należytej dokumentacji. Antropo­ logowie przyjmujący istnienie przymieszek europoidalnych wśród lud­ ności Oceanii łączą je z okresem wielkich wędrówek ludów w Eurazji, w żadnym zaś wypadku z mongoloidalnymi typami Indian a m e r y k a ń ­ skich. Można by nawet przypuścić za Heine-Geldernem i Hornbostelem, że fale migracyjne zawierające elementy europodobne dotarły w swej wędrówce przez Oceanię do A m e r y k i , lecz trudno przyjąć kierunek wprost przeciwny. Wtedy bowiem konsekwentnie należałoby szukać na kontynencie amerykańskim podobnego ludu, o zbliżonym typie kulturo­ w y m i antropologicznym. Idąc jednak jeszcze dalej — te europoidalne elementy indiańskie, które miałyby się przedostać z Ameryki do Poli­ nezji, należałoby połączyć w jakiś sposób z ludnością białą Starego Świata. Heyerdahl nie widzi tutaj jednak żadnych trudności. Uważa, że na terenie pacyficznego wybrzeża Ameryki Południowej znaleźć można 82 83 B2 T h o m s o n , op. cit., s. 528—532; К n o с he, Osterinsel..., s. 228, 298—304; S c h u l z e-M a i z i e r, op. cit., s. 132—149. Zasada dziedziczenia polegała na do­ dawaniu do imienia syna imienia ojca, do imienia zaś ojca imienia dziada, np. 1) Hau-Maka, 2) Heke-ma-Hau, 3) Tuu-ma-Heke; N. А. В u t i n o w, Korotkouchije i dlinnouchije na ostrowie Paschi, „Sowietskaja Etnografija", 1960, nr 1, s. 72—82. R. H e i n e - G e l d e r n , Die Osterinselschrijt, „Anthropos", t. 33: 1938 z. 5— 6, s. 888; E . M. H o r n b o s t e l , Chinesische Ideogramme in Amerika, „Anthropos", t. 25: 1930. 63 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 353 dowody świadczące o pobycie na tym obszarze „białego ludu". Zestawia on legendy z Wyspy Wielkanocnej o przybyciu Hotu-Matua z legendami Inków, zapisanymi przez kronikarzy hiszpańskich — Sarmiento de Gam­ boa i Cieza de León. Wg jednej z nich stwórca świata — Wirakocza, znany także pod nazwą Коп-Tiki, po wyłonieniu się z jeziora Titicaca rozpoczął ze stwo­ rzonymi przez siebie ludźmi wędrówkę na północ, docierając do okolic dzisiejszego Cuzco. Tam rozpostarł swój płaszcz na wodzie i pożeglował wraz ze swymi towarzyszami na zachód . Ta właśnie legenda ma być wg Heyerdahla daleką reminiscencją emigracji współtwórców znanej kultury Tiahuanaco. Z nie znanych bliżej przyczyn mieli oni popłynąć na wielkich drewnianych tratwach „balsas" w kierunku Polinezji, do­ cierając do niej około V w. n.e., a być może i wcześniej. Wg Heyerdahla istnienie tego ludu o białej barwie skóry i rudych włosach na terenie dawnego Peru jest udokumentowane. Jego potomkami mieli być miesz­ kańcy państwa Inków z okresu konkwisty, których zwano „ringrin" lub z hiszpańska ,, ore jones". Nazwy te dotyczyły stosowanego przez nich zwyczaju wydłużania uszu, o którym to już mówiliśmy wyżej. W królew­ skich rodach Inków spotkać było można wg relacji Pedra Pizarra — kuzyna słynnego zdobywcy — kobiety o ciele bielszym niż rodowite Hiszpanki. W grobach na stanowiskach archeologicznych Paracas zna­ leziono długogłowe i rudowłose mumie, które zalicza Heyerdahl niemal do rasy nordyckiej . Wszystkie te zagadnienia łączą się z dyskusyjnym do dziś problemem tzw. „białych Indiach", którego historia jest o wiele starsza niż hipotezy Heyerdahla i jego zwolenników (Karsten, Hermann, Skjólsvold i inni). Już w roku 1641 Antonio de Montesinos twierdził, iż należy uważać Indian za potomków dziesięciu zaginionych plemion Izraela. Poglądy takie podtrzymywał jeszcze w X I X w. Lord Kingsborough. Wygląd zewnętrzny przedstawicieli niektórych plemion indiańskich i ich wysoką k u l t u r ę wywodzono nieraz ze starożytnych ośrodków cywilizacyjnych świata śródziemnomorskiego — Rzymu, Grecji, Egiptu, Fenicji. Boland np. jest zdania, że Fenicjanie docierali regularnie do Ameryki przez okres siedmiu wieków (od V w. p.n.e. do I I w. n.e.), i to zarówno do Ameryki Północnej, jak i Południowej, gdzie widocznymi śladami ich pobytu mają być słynne inskrypcje z Parahyba . W 1908 r. na łamach 84 85 86 8 4 R. H. N o c o ń , Dzieje, kultura i upadek Inków, Wrocław 1958, s. 139—140; H e y e r d a h l , Otwiet s. 136. H e y e r d a h l , American..., s. 225, 344—345; A. F . B a n d e l i e r , Aboriginal myths and traditions concerning the island of Titicaca. Bolivia, „American Anthro­ pologist", vol. 6: 1904 nr 2, s. 200, 207. Ch. M. B o l a n d , They all discovered America, New York 1963, s. 23—53. 8 5 8 6 23 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �354 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI „Deutsche Revue" były admirał niemiecki i późniejszy gubernator nie­ mieckiej Nowej Gwinei wyraził nawet pogląd, że wyspy mórz południo­ wych zostały zasiedlone przez Fenicjan, którzy dotarli tam poprzez A m e r y k ę . Po Fenicjanach przybyć mieli do Virginii i Północnej Karo­ liny Rzymianie, których domniemany pobyt wg nielicznych opinii mógł­ by także mieć pewien związek z występowaniem na terenie Ameryki „białych Indian". Zwolennicy zaginionego kontynentu — Atlantydy — uważają, iż pewne problematyczne cechy europoidalne u Indian są jeszcze jednym w y r a ź n y m dowodem, obok szeregu zbieżności kulturowych między Śródziemnomorzem a Meksykiem, świadczącym za dawną kolonizacją obu tych terenów przez platońskich Atlantydów . Heyerdahl, a także wszyscy inni zwolennicy przedkolumbijskiej i n f i l ­ tracji białej rasy, wskazują na pewien bardzo rozpowszechniony wśród Indian obu Ameryk wątek folklorystyczny. Chodzi tu o legendarnego Quetzalcoatla — boga powietrza, wody i wiatrów, wyobrażanego jako męża o skórze koloru białego i długiej brodzie. W Kolumbii znany on był jako dawny nauczyciel Czibczów pod nazwą Boczika, u Majów jako Kukulkan lub Zamma, w Brazylii — Zume, a u Indian Tupi jako Tupan. Wspominany przez Heyerdahla Коп-Tiki Wirakocza jest też t y m samym „białym" bogiem, którego pojawienie się miało być zapowiedzią upadku szeregu staroamerykańskich państw. Za wysłanników Quetzalcoatla czy Wirakoczy uważano w Meksyku — Corteza, w Peru — Pizarra i ich drużyny. Częściowo też dzięki temu przekonaniu konkwistadorzy odnosili swoje pierwsze, decydujące sukcesy wojenne. Czy należy jednak łączyć wszystkie te legendy z jakimś „białym" ludem, posuwającym się od wybrzeża atlantyckiego Meksyku aż do stóp Andów? Zbliżony pogląd reprezentuje m. in. wspomniany już Boland, który uważa Quetzalcoatla za europejskiego misjonarza szerzącego chrześcijaństwo około X w . Nie wdając się tu w szczegółową k r y t y k ę tych nader fantastycznych teorii stwierdzić jednak można, iż w świetle współczesnego stanu badań amerykanistycznych nie do utrzymania jest teza o istnieniu odmiennego w kulturze i strukturze antropologicznej ludu na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej w I V w. n.e. Czym jednak należy tłumaczyć pewne cechy europoidalne występujące wśród Indian obu Ameryk? Czy są rze­ czywiście podstawy ku temu, abyśmy opowiedzieli się za dawną przedkolumbijską łącznością Europy i Ameryki pod względem antropologicz87 88 8 9 8 7 F r i e d e r i с i, op. cit., s. 24. N. F . Z í r o w , Atlantida, Osnownyje problemy atlantologii, s. 345—350; L . Z a j d 1 e r, Atlantyda, Warszawa 1963, s. 109. B o l a n d , op. cit., s. 297—313. 8 8 8 9 Moskwa 1964, �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 355 POLINEZJI nym i kulturowym? Powszechnie zalicza się wszystkich Indian do w i e l ­ kiej grupy mongoloidalnej, której amerykańską gałąź uważa się za nie­ jednolitą grupę mieszaną, mogącą posiadać różny stopień udziału pozamongoloidalnych cech rasowych, w t y m także i pewnych składników europoidalnych. Radziecki antropolog — Roginskij — tłumaczył odmien­ ność typologiczną Indian amerykańskich stosunkowo późnym uformo­ waniem się tej grupy i przetrwaniem w niej śladów starej słabo zróżni­ cowanej formacji mongoloidów . Jednym z ważnych powodów powstawania morfologicznych podo­ bieństw mógł być także długotrwały wpływ środowiska, co jest oczy­ wiście dyskusyjnym do dziś zagadnieniem. Czynnik ten być może został spotęgowany niezakończonym procesem kształtowania rasowego, długo­ trwałą izolacją poszczególnych grup, stałymi migracjami i tworzeniem się już na kontynencie amerykańskim form mieszanych. Związek typów indiańskich z pewnymi elementami europoidalnymi tłumaczy się współcześnie przede wszystkim migracją tychże elementów do Ameryki poprzez Cieśninę Beringa, jeszcze w okresie zaludniania kontynentu. Te europoidalne elementy, uwidaczniające się w szczegól­ ności jako znane wystające nosy i wąskolicość Indian Ameryki Środko­ wej czy stosunkowo jasna barwa skóry Indian północnej części wybrzeża Oceanu Spokojnego, pochodzić mają z A z j i Południowo-Wschodniej lub też z terenów Europy, skąd przybyły przez północne rejony S y b e r i i . Z interesującą koncepcją pochodzenia amerykańskich europoidów, wystąpił antropolog Birdsell. Elementy europoidalne nazywa on amur­ skimi i łączy je ze współczesnymi Ajnami. Na podobną możliwość pocho­ dzenia cech rasy białej wskazuje także i Heyerdahl . Należy tu jednak podkreślić, że jeśli chodzi o ich migrację do Ameryki, to chronologicznie dotyczyłyby one o wiele wcześniejszych okresów niż powstanie wspa­ niałych kultur Wyżu Andyjskiego i trudno byłoby ustalić między nimi jakąkolwiek łączność. Zwolennicy bezpośrednich wpływów Europy na Amerykę przed9 0 91 9 2 90 J . J . R o g i n s k i j , Problema proischożdienija mongolskogo rasowogo tipa, „Antropologiczeskij Žurnál", 1937, nr 2, za G. F . D e b e c, Proischożdienie korennogo nasielenija Amieriki, [w:] Narody Amieriki, t. 1, Moskwa 1959, s. 22; H o ­ w e l i s , op. cit., s. 321; C z e k a n o w s k i , op. cit., s. 251. G. F . D e b e c , Proischożdienije koriennogo nasielenija Amieriki, [w:] Proischożdienije..., s. 533; M o s z y ń s k i , op. cit., s. 369, 422. D e b e c, op. cit., [w:] Narody Amieriki, s. 23; H e y e r d a h l , American..., s. 345; t e n ż e , Otwiet..., s. 122; J . B i r d s e l l , The problem oj the early peopling oj the Americas as viewed from Asia, „Physical Anthropology of the American Indian", New York 1951, za M o s z y ń s k i m , op. cit, s. 369; Wg badaczy r a ­ dzieckich w p ł y w e l e m e n t ó w amurskich należy także łączyć z dotarciem do Ameryki przymieszek australoidalnych. 91 9 2 �356 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI kolumbijską wskazują na dziś już dość dobrze udokumentowane dane o dawnych wyprawach Irlandczyków i Wikingów. Wyprawy północnoeuropejskich żeglarzy notowane już od X w. — A r i Marsona (982 г.), Bjarni Herjulfssona (986 г.), Leifa i Thornvalda Ericssonów (1003— 1007 г.), Thorfiun Karlsefni (1010 г.), Erica Gnupssona (1121 г.), księcia Madoca z Walii (1171 r.) czy Paula Knutsona (1355 r.) docierały wyłącz­ nie do atlantyckiego wybrzeża Ameryki P ó ł n o c n e j i nie mogły mieć dużego znaczenia, jeśli chodzi o kształtowanie się kultury i typu antro­ pologicznego ludności autochtonicznej. Przypadki morfologicznego podobieństwa niektórych Indian do przed­ stawicieli rasy białej wyjaśnia się także często teorią będącą w stosunku odwrotnym do heyerdahlowskiej. Uważa się, iż cechy te są rezultatem wpływu polinezyjskich żeglarzy na regiony Ameryki Południowej. W t y m wypadku myśli się nie o małych, przypadkowych wyprawach z terenów wschodniej Polinezji, lecz o dużej migracji mającej miejsce między I I I w. p.n.e. а V w. n.e. Z tą oceaniczną falą migracyjną łączy się prze­ ważnie Arawaków, którzy przybyć mieli na wielkich podwójnych łodziach w pobliże Zatoki Panamskiej, skąd rozpoczęli kolonizację północnej części Ameryki Południowej i A n t y l i , obejmując swym oddziaływaniem całą Amerykę Środkową i Florydę, a także pacyficzne wybrzeże Ameryki Południowej aż do wyspy Chiloe . Stosunkowo niedawny okres trwania tej migracji, brak konkretnych danych antropologicznych oraz niepewność przesłanek archeologiczno-etnograficznych czynią tę teorię mało prawdopodobną. Wyjaśnienia pewnych podobieństw między Polinezyjczykami a India­ nami z jednej strony i Melanezyjczykami a Indianami z drugiej należy w głównej mierze szukać w badaniach nad ustaleniem procesów etnicz­ nych i szlaków migracyjnych na terenie Azji Wschodniej w okresie przed zaludnieniem kontynentu amerykańskiego i obszaru wysp Oceanii. Posługując się faktami pochodzącymi z opisów podróżników należy pamiętać, iż nie są one ścisłe i nie mogą na ogół ulec weryfikacji. Ich autorzy, częstokroć w pogoni za sensacją, fantazjowali lub przejaskra­ wiali niektóre zjawiska. Stąd pochodzą liczne opisy tzw. „białych Indian" znad ujścia rzeki Šw. Wawrzyńca, zachodniego Texasu, Panamy czy głębi Ameryki Południowej. Przy bliższej analizie okazywało się przeważnie, że opisywani osobnicy są jak najbardziej typowymi przedstawicielami amerykańskich Indian i nie wykazują wielkich odchyleń od „niebiałych Indian". W znikomym procencie przypadków byli oni po prostu albino93 94 9 3 B o l a n d , op. cit., s. 159—365; R. H o l a n d , Explorations Columbus, New York 1956. G l a d w i n , op. cit., s. 252. 9 4 in America before �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 357 sami. Zjawisko to występowało dość często np. wśród Cheyennów i Indian Crow oraz u plemion Pueblo . Marginesowo wspomnieć należałoby także o wynikach badań serolo­ gicznych w zastosowaniu do ustalenia więzi genetycznej ludów Oceanii i Ameryki. Zwolennicy teorii „substrátu" przedpolinezyjskiego wskazują na wysoki procent występowania pierwszej, czyli zerowej, grupy k r w i (wg systemu ABO) wśród ludności Oceanii i Ameryki. Fakt ten jednak nie może absolutnie świadczyć za transpacyficznymi kontaktami, gdyż zbieżności te mogą pochodzić z okresu pobytu mieszkańców Ameryki przedkolumbijskiej w Azji. Mogą one też być całkiem przypadkowe, t j . nie związane genetycznie, jak np. między Indianami a Gruzinami . Także Heyerdahl wykorzystał badania serologiczne w celu udowod­ nienia bliskiego, genetycznego związku między Polinezyjczykami a India­ nami. Opierał się on na pracach Simmonsa z Commenwealth Serum Laboratories w Melbourne, który przeprowadził badania ugrupowań k r w i wielu ludów wschodniej i południowo-wschodniej Azji, Australii, Oceanii i Ameryki. Z zestawienia Simmonsa wynika, że zbieżności polinezyjsko-amerykańskie wynoszą aż cztery punkty, przy równoczesnym braku silnych powiązań między Polinezyjczykami a Indonezyjczykami i Melanezyjczykami . Badania serologiczne nad frekwencją poszczególnych grup k r w i u ca­ łych populacji nie są jeszcze daleko posunięte i niemożliwe jest dzisiaj ustalenie związku tychże grup, i to nie tylko ABO, z chronologicznymi okresami, etnogenezą, migracjami, krzyżowaniem się ras i w p ł y w e m środowiska. W każdym bądź razie badania Simmonsa nie przeczą teorii Heyerdahla, lecz nie mogą jej też w pełni popierać. Równie dobrze bowiem pochodzenie tychże zbieżności wyjaśnić można wspólnym po­ chodzeniem z terenów wschodnioazjatyckich. Musimy także pamiętać 0 tym, że analiza grup k r w i dotyczyła przecież współczesnej populacji Polinezji i Ameryki, a nie substrátu przedpolinezyjskiego mającego po­ chodzić z Nowego Świata. Problemy etnogenezy Polinezyjczyków, mimo że znajdowały się w centrum uwagi już od czasów Cooka, nie znalazły do dzisiaj opraco­ wania popartego naprawdę wszechstronnie naukowymi dowodami. Wią­ że się to na pewno z mało rozwiniętymi badaniami antropologicznymi 1 archeologicznymi na terenach Oceanii. Brakujące dane z tych dziedzin 95 9 6 97 S5 E . A . H o o t on, Up from the ape, New York 1946, s. 468—469; H e r r e r a , op. cit., s. 67—86. se D e b e c, op. cit, s. 21. R. T . S i m m o n s , A raport on blood group genetical surveys in Eastern Asia, Indonesia, Micronesia, Polynesia and Australia in the study of man, „Anthro­ pos", t. 51: 1956. 9 7 �358 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI uzupełniano często, jak to mieliśmy możność zauważyć, dowolnie inter­ pretowanymi faktami etnograficznymi. Dlatego też do dziś sprawa ta, jak i problem tzw. „przedpolinezyjskiego substrátu", pozostają nadal otwarte. Nie jest korzystne zbyt ciasne łączenie ze sobą problematyki antro­ pologicznej z kulturową. Ich rozgraniczenie pozwoliłoby niezależnie okre­ ślić pochodzenie tych czy innych typów, w oparciu o wypracowane już metody antropologii etnicznej. Nie powinno się więc traktować tzw. „przedpolinezyjskiego s u b s t r á t u " jako warstwy ludności posiadającej określoną, odmienną od późniejszych warstw — rasę i kulturę. Dlatego też nastąpić powinno rozgraniczenie, oczywiście nie całkowite, problema­ t y k i „substrátu antropologicznego" od problematyki związanej z „sub­ s t r á t e m archeologicznym". Ujmując w zasadzie w ten sposób zagadnienie można by stwierdzić, iż pomimo fragmentaryczności prowadzonych dotychczas badań nad za­ siedlaniem wysp Pacyfiku nie ma uzasadnionych w pełni podstaw do twierdzenia, iż w okresie przedpolinezyjskim istniał na terenie wschod­ niej Oceanii inny, odrębny kulturowo i rasowo lud. Pierwszymi odkrywcami tych terenów wydają się być Polinezyjczycy, którzy migrowali bądź to przez Melanezję, bądź przez Mikronezję. Ten proces zasiedlania nie był oczywiście jednorazowy, lecz miał charakter falowy, typowy dla tego rodzaju wielkich migracji. Każda z tych fal polinezyjskich osadników posiadała odmienne procentowo od następnych składy antropologiczne. W ten sposób na terenie Polinezji następowały kolejne nawarstwienia się jednych osadniczych fal polinezyjskich na drugie. Nie był więc to proces nawarstwiania się obcych względem siebie rasowo i kulturowo ludów, lecz ostatni etap formowania się mieszanej polinezyjskiej rasy i kształtowania się nowej kultury w obliczu odmien­ nych niż azjatyckie w a r u n k ó w środowiskowych. Ustalone ponad wszelką wątpliwość elementy europoidalne i negro-australoidalne wiązać należy z terenami Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej, gdzie weszły one w skład formujących się tam Protopolinezyjczyków. Stamtąd też prawdopodobnie pochodzą występujące na terenie Nowego Świata elementy niemongoloidalne, które drogą północną poprzez Cieśninę Beringa dostały się do Ameryki. Taka więc interpreta­ cja raczej wyklucza łączność między Oceanią a Ameryką. Zatem zna­ czenie transpacyficznej drogi jako szlaku wielkich migracji o charakterze osadniczym zmalało do minimum. Mimo to jednak brak wystarczających dowodów, aby ją całkowicie negować. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca3516431eb0178b5443bcebe447cb27.pdf 0fc8acc114741171834390e6d5eda6ee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:636 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:584 Title A name given to the resource Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.285-303 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goswami, B. B. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text В. В. G O S W A M I * ROZWÓJ B A D A N ANTROPOLOGICZNYCH W INDIACH I ICH OŚRODKI W początkach X I X w. antropologia kulturowa na Zachodzie, mimo iż blisko powiązana z socjologią, wyłoniła się jako odrębna gałąź wie­ dzy. Rozwój antropologii w Anglii utorował jej drogę także w Indiach, chociaż następowało to wolno; antropologiczne badania społeczności plemiennych i wiejskich są bardzo niedawnego pochodzenia. A r t y k u ł ten w sposób przeglądowy omawia rozwój badań antropologicznych (etnograficznych — red.) w Indiach oraz ich ośrodki. Dla większości ludzi Zachodu Indie w początkach X I X w. były krajem pełnym dziwnych i zaskakujących zwyczajów, dla podróżników i poszukiwaczy przygód Indie wydawały się krajem wielce obiecują­ cym. Niektórzy podróżnicy spisywali często dokładne notatki o rze­ czach przez siebie widzianych, wielu spośród nich publikowało te obser­ wacje i sprawozdania (patrz wczesne tomy ,.Asiatic Researches", Lon­ don). Dla misjonarzy ludy indyjskie były pogańskimi, więc szli oni po kraju krzewiąc swoją ewangelię. W czasie tych wędrówek niektórzy pokochali Indie, w wyniku czego powstawały efektowne relacje o życiu mieszkańców Indii. Specjalnej wzmianki w t y m kontekście wymagają postacie kilku misjonarzy, wśród nich zaś Williama Carey, który na­ uczył się języka oraz poznał wierzenia religijne mieszkańców Bengalii i pozostawił opis tego kraju szczególnie cenny i o wyjątkowym znacze­ niu. W. Robinson, inny misjonarz z Amerykańskiej Misji Baptystów, opublikował g r a m a t y k ę języka assamskiego z okolic Serampore (Bengal) już w 1840 r. i założył w 1846 r. czasopismo ukazujące się co miesiąc. Ludzie ci mieli jeszcze wielu sobie podobnych. Ten stan rzeczy nie tworzył wszakże jeszcze antropologii. W Indiach antropologia pojawiła się dzięki imperializmowi brytyjskiemu. Po do* Autor jest pracownikiem naukowym Anthropological Survey w Mysore, Jego artykuł, nadesłany w 1965 r. publikujemy bez zmian. of India �286 В. В. GOSWAMI konaniu pełnego podboju Indii w 1857 r. Anglicy uznali za celowe kom­ pletowanie obrazu wierzeń i zwyczajów „krajowców indyjskich" dla potrzeb administracji. Pierwszy krok w tym kierunku zrobiono za rzą­ dów wicekróla lorda Curzona. Powołał on Komisję Etnologiczną (Ethno­ logical Committee), która przygotowała wystawę w Jahalpore (Madhya Pradesh) w 1866 r. i w tymże roku opublikowała krótkie sprawozda­ nie. W następnym roku J. Forbes Watson i William Kaye zebrali kolekcję zdjęć z wielu części Indii i opublikowali ją w trzech tomach . Dla członków Komisji Etnologicznej stało się to bodźcem do podjęcia opracowań opisowych. Praca nad ich publikacją rozdzielona została według podziału kraju na prowincje i każdą z nich powierzono jednej osobie, której zadaniem było przeprowadzenie dokładnych badań i spo­ rządzenie szczegółowego studium. W wyniku tej pracy pojawiły się publikacje, z k t ó ' y c h tylko kilka możemy t u wymienić. W roku 1869 wydrukowano Memoirs oj the history, jolklore and distribution oj the races oj the North Western Provinces oj India H. M . Elliota, w roku 1872 Descriptive ethnology Bengalii E. T. Daltona, trzy tomy zaś pracy Hindu tribes and castes ks. M . Е. Sherringa ukazały się w latach 1873— —1881 . Po nich pojawiły się takie opracowania etnograficzne, jak Tribes and castes in Bengal H. Н. Risleya w roku 1893, oraz inne prace z cyklu Tribes and castes (Plemiona i kasty) dla stanów: Pendżab, Prowincje Północno-Zachodnie, Prowincje Środkowe, Indie Południowe i Bombaj. Księstwa indyjskie, jak Mysore, Cochin i Travancore, także wydawały podobne zbiory . Ten okres przygotowawczy, znany na ogół jako etap Tribes and castes, prof. S. С. Dube scharakteryzował nastę­ pująco: . 1 2 3 „Orientacja tych tomów jest administracyjna raczej niż akademicka czy naukowa, gdyż ich podstawowym celem było zaznajomienie administratora z różnorodnością zwyczajów u poszczególnych warstw ludności kraju. Większość materiału, który złożył się na te dzieła, zbierana była w pośpiechu przez niższych 1 N. K . B o s e , Fifty years of science in India, [w:] Progress of anthropology and archeology, Calcutta 1963, s. 33. Inną ważną pracą tego okresu jest traktat o prawie i zwyczaju hinduskim John D. Maine. (Brak niektórych danych bibliograficznych lub ich niekompletność płynie stąd, że Redakcja nie zawsze była w stanie uzupełnić te braki oryginału — Red.) Oto niektóre pozycje mające dużą wartość dla poznania problematyki ple­ miennej Assamu, N E F A i Nagalandu z historycznego punktu widzenia: A. M a c ­ k e n z i e , History of the relations of the government with the hill tribes of the North East Frontier of Bengal, Calcutta 1884; R. R e i d , History of the frontier areas bordering on Assam from 1883—1941, Shillong 1942; L . W. S h a k e s p e a r e , History of Upper Assam, Burmah and North Eastern Frontier, London 1914. 2 3 �BADANIA urzędników o słabym specjalistycznego" . ANTROPOLOGICZNE wykształceniu ogólnym W i 287 INDIACH bez żadnego przygotowania 4 Angielscy autorzy wspomnianych książek często korzystali z pomo­ cy Hindusów. Jednakże L . K. A. Iyer był pierwszym Hindusem, k t ó r y podjął się tej pracy samodzielnie. Uzyskał on później tytuł profesora i w 1920 r. został pierwszym wykładowcą antropologii na uniwersytecie w Kalkucie. Pod koniec etapu „plemion i kast" pewni autorzy skierowali się w stronę intensywnej dokumentacji życia poszczególnych plemion i kast . Próba ta dała w wyniku pojawienie się lepszych opracowań charaktery­ zujących się większą głębią i szczegółowością opisu opartego o osobistą obserwację i szersze, nie zaś wycinkowe, potraktowanie opisywanego przedmiotu. Monografie tego okresu dopomogły przyszłym badaczom zrozumieć pozytywy i negatywy pracy terenowej. Były to w istocie najlepsze lata kształtowania się indyjskiej antropologii. Dopiero w ó w ­ czas zapoczątkowane zostały konstruktywne badania antropologiczne. Spośród pracowników administracji Hutton, Crooke oraz inni dobrze rozumieli braki etapu „plemion i kast"; Crooke ujął je następująco: 5 „opracowania plemion i kast sporządzane były w różnych prowincjach Indii [...] na zamówienie lokalnych rządów nie tyle w interesie wiedzy antropo­ logicznej, lecz jako bezpośrednia pomoc w pracy administracji. A przecież cele zarządców i poborców oraz potrzeby antropologów bardzo się różnią" . 6 W t y m czasie niektórzy urzędnicy administracji brytyjskiej pracują­ cy w rejonach zamieszkałych przez plemiona Assamu, a także gdzie indziej, opublikowali serię poświęconych t y m plemionom pozycji, peł­ nych szczegółów i drobiazgowych obserwacji. Można tu wymienić takich autorów, jak Shakespeare, Gordon, Hutton, Parry i Mills, którzy pisali o K u k i , Khasi, Naga Angami, Sema, o Lakhar, Lhota, Rengma i Ao Naga. Są to pozycje użyteczne, gdyż traktują one o głównych aspektach życia plemiennego — ziemia i ludzie, ekologia, życie gospodarcze, k u l ­ tura materialna, organizacja społeczna, cykl życiowy, religia, magia, czarownictwo, język, folklor, prawo zwyczajowe itp. Przy tym stanie rzeczy problemami plemiennego życia i ideologii zainteresował się Rai Bhadur Sarat Chandra Roy należący do środo4 S. C. D u b e , Social anthropology in India, [w:] G. R. M a d a n , A. K . S a r a n [red.], Indian anthropology, Bombay 1962, s. 237. L . F a w с e 11, Nayar caste of Malabar, 1901; W. H. R i v e r s , The Toda of the Nilgiri Hills, London* 1906; E . S t a c k , The Mikirs, London 1908; Т. C. H o d s o n , The Meitheis, London 1908. „Man in India", t. 1, s. 2. 5 6 �288 В. В. GOSWAMI wiska prawniczego w Bihar. Ponieważ mieszkał on w mieście Ranchi leżącym na obszarze zamieszkałym przez plemiona Biharu, wykazywał duże zrozumienie różnych aspektów życia tych plemion i wielokrotnie przedkładał ówczesnemu rządowi swoje uwagi na temat pewnych ano­ malii społecznych i niewłaściwych reguł prawnych. Stał się on niemal rzecznikiem problemów i trudności ludności plemiennej. S. C. Roy opublikował w roku 1912 swoją pierwszą pracę zatytuło­ w a n ą The Mundas and their country, po której przyszły także inne. Był on założycielem „Man in India", najstarszego czasopisma indyjskiej antropologii. Był pierwszym Hindusem, który systematycznie propago­ wał potrzebę badań nad plemionami, był więc pierwszym, który wpro­ wadził etnografię indyjską do świata akademickiej antropologii narodów angielskojęzycznych. Jego prace demonstrują w pewnym stopniu dyna­ miczne podejście i dają odbicie niedoli życia plemion. W rozumieniu dzisiejszych rygorów rządzących problemowymi studiami grup plemien­ nych mogłyby one nie uzyskać miana wysoce naukowych, wszakże wpływ Roya na antropologię indyjską dał owocne rezultaty i z uwagi na tę ważną rolę nazywa się go często „ojcem antropologii indyjskiej". Jego publikacje inspirowały całą generację antropologów i nawet teraz czyta­ ne są przez badaczy, zanim ci podejmą się pracy wśród plemion, zwła­ szcza Biharu. Prof. D. N . Majumdar — „największy akademicki antropolog, jakie­ go Indie dotąd wydały", który zmarł 31 maja 1960 r. — stawiał pierw­ sze kroki w antropologicznej pracy terenowej pod kierunkiem S. C. Ro­ ya. Majumdar poświęcił się antropologii powszechnej. Jego pierwszy artykuł dotyczący zwyczaju palenia wizerunków ludzkich pojawił się w 1923 r. w „Man in India" i był bliski metodzie Frazera, klasyczna zaś monografia o Hos of Kolhan opublikowana znacznie później (1950) nosi ślady wpływów szkoły funkcjonalnej B. Malinowskiego w antro­ pologii brytyjskiej. W latach 1923—1950 Majumdar opublikował wiele artykułów w pismach specjalistycznych oraz dwie ważne książki, jedna poświęcona losom plemion pierwotnych w Uttar Pradesh i druga anali­ zująca kompozycję etniczną I n d i i . Czołowe czasopismo antropologiczne Indii "The Eastern Anthropologist" założone zostało przez niego. Pisał nie tylko monografie plemienne, lecz interesował się także badaniem ludności wiejskiej. Dzięki jego nieustannemu wysiłkowi uniwersytet w Lucknow przyznał antropologii status samodzielnego przedmiotu i w uznaniu jego zasług stworzył dla niego katedrę w 1950 r. Od tego •czasu nadał on antropologii nową orientację. Jego praca Caste and com1 1 D. N. M a j u m d a r , The fortunes of primitive and cultures of India, 1944 (wyd. 2, Bombay 1958). tribes of V. P., 1944; Races �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W 289 INDIACH munication in an Indian village (1958) przedstawia duże znaczenie dla tych, którzy interesują się problemem wiejsko-miejskiego continuum (zwłaszcza ostatni rozdział tej książki ma olbrzymią wartość teoretyczną dlą zagadnienia dynamiki społeczeństwa kastowego). Majumdar redago­ wał także dwie książki z serii ,,Rural Profiles" (1955, 1960), które mają wartość encyklopedyczną w dziedzinie badań nad wsią indyjską. Inną ważną postacią i autorem serii monografii był dr V. Elwin (zmarł w 1964). Swą karierę w Indiach rozpoczął jako misjonarz, lecz pod wpływem Mahatmy Gandhiego poświęcił się problematyce grup ple­ miennych i bronił ich interesów aż do końca swego życia. Dał on lite­ rackie opisy plemion Orissy oraz Madhya Pradesh . Część jego publi­ kacji to czysta etnografia, niektóre wszakże mają charakter proble­ mowy , inne zaś, pisane pod koniec życia, odznaczają się interwencyjnością i dotyczą polityki prowadzonej wobec p l e m i o n . Posiadł on bliską znajomość życia plemiennego (jego żona pochodziła z jednej z takich grup). Pisał na różnorodne tematy, takie jak mity, opowieści i pieśni ludowe, sztuka i religia. 8 <J 10 ll Elwin był popularny i szanowany, lecz „profesjonalni antropologo­ wie nie brali poważnie jego prac" , jak pisze Bose. 12 „Jedna z najlepszych książek Elwina The Baiga poświęcona jest plemieniu zamieszkującemu w pobliżu Mandla w Madhya Pradesh. Ten sam rejon został następnie opracowany przez Stephen Fucha w jego The Gond and Bhumia of Eastern Mandla (1960), przy czym Bhumia jest inną nazwą dla Baiga. Fucha stwierdził przez implikację, że E l w i n popełnił poważny błąd pomijając związki istniejące pomiędzy Bhumia i Gondami. Częściowy obraz jest obrazem fałszy­ wym, nawet jeśli prawdziwy jest w swoich fragmentach" . 13 Warto jednocześnie odnotować inną uwagę Bose: „Ważna cecha prac Elwina polega na jego pięknym, literackim opisie myśli i uczuć ludzi plemion opartym o znajomość ich sztuki i literatury jak również o badania nad ich osobowością. Jego Phulmat of the Hills, czyli krótkie biografie, których zresztą jest bardzo wiele w jego książkach, przedstawiają wielką war­ tość pozwalając nam wejrzeć w życie tych ludzi; jest to ten aspekt kultury, którego niestety prawie całkowicie brakuje w pracach wielu innych antropolo­ g ó w w Indii" . 14 3 V. E l w i n , Bondo Highlander, Bombay 1950; Tribal myths of Orissa, Bom­ 1954. V. E l w i n , The Muria and their Gotul, Bombay 1947; Myth of Middle India, Bombay 1949. Patrz np. praca V. E l w i n a , Maria murder and suicide, Bombay 1943. V. E l w i n , Philosophy for NEFA, Shillong 1957; A new deal for tribal India, Delhi 1963. B o s e , op. cit., s. 36. Tamże. Tamże, s. 37. bay 9 1 0 11 1 2 13 1 4 19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �290 В. В. GOSWAMI Spośród misjonarzy, którzy wiedzy antropologicznej o plemionach przysporzyli cennego materiału, prócz Elwina wymienić należy także ks. ks. Johna Hoffmana i Arthura Van Emelena. Ich niezakończona praca zatytułowana Encyclopaedia Mundarica jest przypuszczalnie „nie­ porównywalna z żadnym z całego zespołu indyjskich studiów antro­ pologicznych i językoznawczych jeśli idzie o głębię i wszechstronność zawartej informacji" . Skromna monografia poświęcona ludowi Purum z pogranicza indyjsko-birmańskiego i napisana przed przeszło 20 laty przez T. Ch. Dasa wywołała ostatnio duże zainteresowanie w świecie w związku z dyskusją o preskrypcyjnym systemie małżeństwa. Opisowe monografie pozostają wciąż jeszcze na marginesie zaintere­ sowań badaczy. Niektórzy z nich przygotowują monografie opisowe wysoce literackie , inni zaś piszą je według wzoru tradycyjnego . Niektórzy postawili w centrum swego zainteresowania dynamikę spo­ łeczeństwa , inni relacjonują fakty w sposób czysto encyklopedyczny. Zwrócono uwagę na to, że w porównaniu z ilością żyjących w Indii plemion liczba monografii jest znikoma *. Majumdar stwierdził, iż wielu antropologów indyjskich nie formułuje problemów „z tej przyczyny, że niewielu dziś interesuje się badaniami etnograficznymi czy też opi­ sem zwyczajów i postępowań ludzkich, niezależnie od tego, jak bardzo dziwaczne i groteskowe mogą one być" . Badania analityczne są nowym zjawiskiem w antropologii i n d y j ­ skiej. Od dawna już istnieją książki poświęcone indyjskiej społeczności wiejskiej takich autorów, jak H . Maine i В. H . Baden Powell . W po­ czątkach bieżącego wieku wielu ekonomistów, administratorów, socjo­ logów i in. wykazywało głębokie zainteresowanie życiem ekonomicznym 15 1 6 11 1S 19 20 21 * W roku 1958 opublikowano zestawienie wskazujące, że na ogólną liczbę 193 g ł ó w n y c h grup plemiennych i kastowych, badaniami etnograficznymi objęto jedy­ nie 48, przy czym przeszło połowa badań przeprowadzona była przez cudzoziem­ ców. Przy tej samej okazji zwrócono uwagę, nie po raz pierwszy zresztą, że Indie będąc „jedną z najbogatszych kopalń złota dla studiów antropologicznych" znaj­ dują się na szarym końcu pod względem intensywności badań. (S. K . S r i v as t a v a, Status and role of anthropology in independent India, Third Indian Sociological Conference, Agra 1958, s. 2, 7). " Tamże. Т. С. D a s, The Purums, an old Kuki tribe of Manipur, Calcutta 1945. C. F i i r e r - H a i m e n d o r f von, The Reddis of the Bison Hills, London 1945; tenże, Himalayan barbary, London 1955. S. F u c h s , The Gond of Bhumia of Eastern Mandla, Bombay 1960. D. N. M a j u m d a r , Himalayan polyandry, Bombay 1962. D. N. M a j u m d a r , Some extracts from London diary, „Manav Darpan", University of Lucknow, t. 6: 1962, s. 6. H. J . M a i n e , Village communities in the East and West, London 1871; B . H . B a d e n - P o w e l l , The Indian village community, London 1896. 16 1 7 1 8 1 9 2 0 21 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 291 wsi indyjskiej i próbowało opisać lub też zinterpretować jego problemy, jak też zasady organizacji społecznej. Jednakże większość tych prac miała charakter ogólny albo też przypominała wydawnictwa statystycz­ ne, brakło i m zaś analitycznego opisu stosunków społecznych. Pomimo wszystko „nałóg pisania" wspomógł sprawę nauk społecz­ nych. Administratorzy i politycy stawali się coraz bardziej świadomi pozytywnych i negatywnych stron życia wiejskiego, które miały tak niewiele materiałów dokumentalnych. W wyniku tego dr D. N . Majum­ dar w 1942 r. oraz dr B. S. Guha w 1943 r. mieli możność wygłosić serię wykładów z antropologii dla początkujących pracowników admi­ nistracji. Od roku 1950 rozwinął się w antropologii indyjskiej nowy kierunek, który akcentuje intensywne badania wsi jako grupy (unit) w celu zrozumienia wiejskiego makroorganizmu *. Większość antropologów skierowała się ze swymi pracami badawczymi na wieś pozostawiając na uboczu terytoria plemienne. Dube charakteryzuje tę zmianę następu­ jąco: „Antropologowie nie koncentrują się już przede wszystkim ani nawet w znacz­ nej części na badaniu kultur plemiennych, coraz liczniej pracują oni wśród bliżej położonych społeczności wiejskich, gdzie odkryli interesujące możliwości badań w zakresie teoretycznym oraz nauki stosowanej" . 22 * „Makroorganizm wiejski" jest synonimem całego społeczeństwa wiejskiego Indii reprezentującego pewien kompleks cech kulturowych traktowany często jako źródło, nośnik czy też symbol tego, co nazywa się „hinduskością". Stąd często spotykane w literaturze abstrakcyjne pojęcie Wsi Indyjskiej. U podłoża tej kon­ cepcji znajduje się prawdziwe z pewnością przeświadczenie o decydującym w p ł y ­ wie mas wiejskich (zawsze dominujących liczebnie) na proces tworzenia nowych wartości kulturowych czy też asymilowania wartości obcych dzięki w y j ą t k o w o prężnej i trwałej strukturze organizacyjnej. Koncepcja ta ma jednak swoje za­ sadnicze, jak się wydaje, źródło w określonej myśli filozoficznej reprezentowanej przez Gandhiego i Coomaraswamiego. Specyficzny ruch nacjonalistyczny przeciw­ stawiający się angielskiemu panowaniu opierał się m. in. na idealizowaniu prze­ szłości i gloryfikowaniu należących do niej instytucji (stąd czerpie swoje siły także idea rad wiejskich — panczajatów). Odrzucanie współczesnej cywilizacji zachodniej i n a w o ł y w a n i e do powrotu do reprezentowanej przez w i e ś tradycyjnej kultury i organizacji społecznej nie zostało co prawda w Indiach przyjęte jako reguła postępowania, ale idea ta miała dużą popularność i w p ł y n ę ł a na sposób myślenia także swoich przeciwników. Stąd tak częste traktowanie kultury wsi nie jako reliktu, lecz po prostu przejawu kultury ogólnoindyjskiej — „starożytnej", ujmowanej często statycznie, gdyż przypisywanej całemu niemal okresowi poprze­ dzającemu podbój angielski. Takie ujęcie ciąży także w znacznym stopniu na kierunku badań wychodzącym z założenia, że w pierwszym rzędzie należy poddać naukowej analizie relację pomiędzy tradycją i zmianami narzuconymi przez zjawiska współczesne. 2 2 S. C. D u b e, anthropology section, The study of Indian village. Presidential address to [w:] 3rd Indian Sociological Conference, Agra 1958. social �292 В. В. G O S W A M I W t y m kontekście istotny okazał się rok 1955. Ukazało się wówczas kilka publikacji indyjskich i obcych antropologów poświęconych życiu wsi indyjskiej i zmierzających do wyjaśnienia indyjskiego makroorganizmu wiejskiego poprzez badania mikroorganizmów. Najważniejsze opublikowane wówczas książki to prace Dube, Majumdara, Srinivasa i M c K i m Marriotta . W t y m samym roku Srinivas stwierdził kategorycznie: „wbrew k r y ­ tycyzmowi wobec terminu sanskrytyzacja [bliższe omówienie dalej — B. B. G.] będę go używał nadal [ . . . ] . W następnych latach ukazała się inna seria książek poświęconych wsi indyjskiej, a mianowicie Baileya Caste and the economic frontier (1957), Dube India's changing village (1958), Lewisa Village life in Northern India (1958). Wszystkie one zajmują się strukturalnymi lub też organizacyjnymi zmianami we wsi indyjskiej zainicjowanymi przez lub wynikłymi wskutek pojawienia się pewnych nowych zjawisk w płaszczyźnie techniki, lub też po prostu jako rezultat kontaktu kulturowego. 23 24 Metoda badań nad wsią, niezależnie od implikacji teoretycznych, ma takie dogodne strony, jak fakt, że ludność wsi może być poddana intensywnemu badaniu poprzez stałą obserwację przez uczonego jako outsidera, a także umożliwia spojrzenie na nią z punktu widzenia wieś­ niaka poddanego wzajemnej zależności wiejskiego systemu gospodar­ czego i politycznego płynącej z podstawowego faktu współrezydencji. Metoda ta umożliwia także antropologowi stosowanie surowych środków weryfikacyjnych, gdyż pracując na m a ł y m terenie może on poddać dokładnej kontroli sposoby zbierania informacji. Jednakże tendencja do badań nad wsią zawsze wystawiona była na k r y t y k ę . R. K. Mukherjee stwierdził: „strukturalnie wieś nie może być uznana za jednostkę (podstawową) i dlatego badania wsi z tego punktu widzenia mają dla nas małą w a r t o ś ć " . Wskazał on na to, że wieś w Indiach nie stanowi całkowitego izolatu społecznego . W 1960 r. Chauhan rzucił pytanie, czy skoro wieś jest pojęciem, to może ona 25 26 2 3 S. C. D u b e , Indian village, London 1955; D. N. M a j u m d a r , [red.], Rural profiles, Lucknow, t. 1: 1955, t. 2: 1960; M. N. S r i n i v a s [red.], India's villages, Calcutta 1955; M c K i m M a r r i o t t [red.], Village India, studies in the little community, Chicago 1955. M. N. S r i n i v a s , Sanscritisation and westernisation, [w:] Aiyappan i B a l a r a t n a m [red.], Society in India, Madras 1956, s. 113. R. K . M u k h e r j e e , A note on village as unit or variable for studies of rural society, „The Eastern Anthropologist", t. 14: 1961, nr 1, s. 17. Należy odnotować, że już w 1952 r. M. W. S m i t h również poddał w w ą t p l i w o ś ć celowość zajmowania się wsią w Indii jako jednostką badawczą, patrz jego artykuł The Misal — a structural village group of India and Pakistan, „American Anthropologist", t. 54, 1952. 2 4 2 5 2 6 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 293 reprezentować cechy charakterystyczne narodu indyjskiego, czyli podał on w wątpliwość samą przydatność badań nad wsią w antropologii indyjskiej . Można wszakże zaobserwować, że znaczna część antropologów nadal stosuje to podejście nie przecząc, że ma ono swoje wady, lecz stwier­ dzając jednocześnie, że „stosowanie pojęcia Wsi Indyjskiej, czy też mówienie o reprezentatywnym charakterze pojedynczej wsi w skali ogólnokrajowej jest bezpłodne" . W celu ulepszenia metody Bailey zaproponował, by dla poznania szerszych systemów wiejskich poddano badaniom oddziaływanie „wsi na zewnątrz". Podejście do badania wsi jako mikroorganizmu pojmuje on jako sposób prowadzący do zrozumienia „całościowego przekroju społeczeństwa indyjskiego", nad którym studia powinny być według niego podjęte we właściwym czasie przez zawodowych antropologów . A. C. Mayer twierdzi, że wieś jest problemem bez znaczenia w sy­ tuacji, gdy istnieje: 2 1 2 8 29 „potrzeba szeroko ujętych studiów — organizacji pokrewieństwa lub też systemu gospodarczego — które by objęły duże terytoria; lecz technika pracy ogra­ nicza liczbę ludzi poddanych obserwacji, najlepiej do rozsądnie zakreślonego ob­ szaru, na którym n a w i ą z y w a ć można kontakty osobiste" . 30 Szukając sposobu zaspokojenia wspomnianej potrzeby Mayer suge­ ruje również technikę badań wychodzących poza wieś. „Polega ona na badaniu w e w n ą t r z - i pozawiejskich działań ludności poszcze­ gólnej wsi i podjęciu następnie próby określenia struktury tych działań skiero­ wanych na zewnątrz wsi. Korzyści takiego podejścia są dwojakie, po pierwsze badacz ma do czynienia z ograniczoną i łatwą w organizowaniu grupą ludzi, których więzi obserwowalne są w działaniu tak we wsi, jak i na zewnątrz niej; po drugie więzi ze ś w i a t e m zewnętrznym są także ograniczone ilościowo, gdyż z założenia obserwacja skierowana jest tylko na te działania, w których sami wieśniacy są aktorami [...] Zewnętrznowiejski typ badań stara się zachować podejście holistyczne i mikroorganiczne i ono właśnie jest tu centralnym pro­ blemem, nie zaś wieś, do której odnosi się zebrany materiał" . 31 3 2 Przykładami tego typu badań są prace Gougha, Mayera i Millera . 2 7 th B. R. С h a u h a n , Hindpur, the Indian village, [w:] 5 Indian Sociological Conference, Lucknow 1960. Y . A t a 1, Rural studies, Indian village, „The Eastern Anthropologist", t. 14: 1961 nr 3. F . G . B a i l e y , The scope of social anthropology in the study of Indian society, [w:] M a d a n , S a r a n , Indian anthropology, s. 257. A . C. M a y e r , System and network, an approach to the study of poli­ tical process in Dewas, [w:] M a d a n , S a r a n a, op. cit, s. 267. Tamże. К. G o u g h, Changing kinship usages in the setting of political and eco­ nomic change among the Nayars of Malabar, „Journal of the Royal Anthropolo2 8 2 9 3 0 31 32 �294 В. В. G O S W A M I 3 3 G. S. Bhatt w swym artykule Badania nad wsią w Indii stwierdza, że stosowane metody posiadają pewne l u k i i wymagają uzupełnień i przyjęcia nowej orientacji. Na temat zaś spraw poruszonych wyżej Bhatt pisze: „Tak często dyskutowane pojęcie »typowej wsi« wydaje się b y ć mitem, chociaż każdy musi spotkać w i e ś , która okazuje się typowa w odniesieniu do problemów i zjawisk, które chce badać. Po drugie badający nie wie, czy powinien najprzód sformułować problem i określić zjawiska, które chce badać, czy też powinien spróbować przede wszystkim poznać region i w i e ś , i później dopiero określić zjawiska po przyjrzeniu się im bliżej. Zależnie od sytuacji można bronić każdego sposobu i można go zadowalająco stosować z pewnymi ograniczeniami. Po trzecie nie można uniknąć pewnej dozy arbitralności przy wyborze wsi niezależnie od tego, czy rozpoczyna się od wioski i przechodzi do sformułowania problemu, czy też rozpoczyna od problemu i poszukuje regionu a potem w s i . " 34 35 Alternatywne sugestie metodologiczne przedstawili L e w i s (który zaproponował 15 zmiennych umożliwiających wytypowanie idealnej wsi dokonawszy porównania cech charakterystycznych 100 wiosek) oraz Chauhan (na podstawie spisu ludności Indii z 1951 г.) . Iravati Karve podjęła się zakreślonych na dziesięć lat badań w regionie Maharastra, który wyodrębniła opierając się na kryterium j ę z y k o w y m . W roku 1960 Dube zasugerował rozwiązanie wielu problemów metodologicznych poprzez zastosowanie badań zespołowych. Powiedział on: „Badania ze­ społowe mogą być potężnym narzędziem, lecz przy ich stosowaniu konieczna jest maksymalna ostrożność" . „Możliwości, jakie kryją się w badaniach zespołowych, jeszcze dotąd pozostają nieznane. Udane eksperymenty nie są tu całkowitą rzadkością, lecz ich ilość jest żałoś­ nie m a ł a " . 3 6 37 38 39 * Mówiliśmy dotąd o problemach badawczych, zainteresowaniach oraz metodach stosowanych przez antropologów indyjskich. Spróbujmy to podsumować. W początkach, to znaczy w okresie plemion i kast, autorzy gical Institute", cz. 1, t. 82: 1952, London 1960; А. C. M a y e r , Caste and Kinship in Central India; E . J . M i l l e r , Caste and territory in Malabar, „American Anthropologist", t. 56: 1954 nr 3. G. S. B h a t t , Rural Research in India, [w:] The Eastern Anthropologist, t. 16: 1963 nr 1. Tamże, s. 24. O. L e w i s , Group dynamics in a North Indian village, a study .of factions. New Delhi 1954. C h a u h a n , op. cit. B h a t t , op. cit. D u b e , Methodological problems in group research, [w:] 5"* Indian Socio­ logical Conference, Lucknow 1960. D u b e , Social anthropology in India. 3 3 34 35 3 6 3 7 38 3 9 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 295 nastawiali się na ogólny opis lub też kompilację życia plemion i kast, niekiedy omawiali także działanie poszczególnych instytucji. Na później­ szym etapie okresu przygotowawczego pewni autorzy dołączali także do swych obserwacji wyjaśnienia dotyczące związków przyczynowych. Wraz z rozwojem antropologii akademickiej badacze przenieśli swoje zainteresowania ze społeczności plemiennych na wiejskie (nie oznacza to wszakże całkowitej utraty zainteresowania plemionami). Niektórzy z nich pracując wśród społeczeństwa wiejskiego przystąpili do analizy konkretnych problemów. Na przykład Srinivas przeprowadził badania nad religią i społeczeństwem wśród K u r g ó w . Podejmowano także badania nad całym wachlarzem zagadnień związanych z życiem spo­ łeczności czy grupy. W tej dziedzinie wspólne prace przygotowali za­ równo socjologowie, jak i antropologowie . Antropologowie w Indii wykazują duże zainteresowanie badaniem kast. Dr K . S. Mathur uporządkował literaturę poświęconą kastom w cztery wielkie grupy. W pierwszej jego kategorii znaleźli się autorzy, którzy przedstawili poważne i nacechowane sympatią badania „rygorów podziału społecznego, źródeł ich powstawania oraz wszelakich sposobów stosowania ich we wszystkich fazach ż y c i a " . Następnie wydziela on autorów interpretujących współczesne struktury kastowe oraz te, które je poprzedzały w świetle starożytnych źródeł pisanych. W trzeciej kategorii znaleźli się ci, „których głównym celem było wykazanie szkód, jakie kasty wyrządziły społeczeństwu indyjskiemu" . Na końcu umieś­ cił publikacje zawierające materiał bezpośredni zebrany we wsi i przed­ stawiające interpretację praktycznego funkcjonowania kasty. Badania organizacji społeczeństwa indyjskiego, bardzo przydatne dla antropologów, podejmowane były głównie przez zawodowych socjo­ logów, konkretnie Z i m m e r a , Webera i P r a b h u . Zainteresowanie pochodzeniem systemu kastowego zostało ostatnio zarzucone. Obecnie za­ stąpiło je badanie struktury i funkcjonowania tego systemu w konkret­ n y m terenie oraz jego dynamiki wynikającej z w p ł y w u współczesnych 40 41 42 43 44 4 0 45 46 M. N. S r i n i v a s , Religion and society among the Coorgs of South India, Oxford 1952. W związku z tym należy w y m i e n i ć K . M. К a p a d i a, Marriage and family in India (1956) oraz G. S. G h u г у e, Family and kin in Indo-European culture (1955). Dr Ghurye z Uniwersytetu w Bombaju uważany jest nie tylko za pioniera socjologii, lecz także za seniora antropologii w Indii. Wykazuje on sze­ rokie zainteresowania, a jego wszystkie prace zyskały uznanie. К. S. M a t h u r , Caste and ritual in a Malwa village, Bombay 1964. Tamże, s. 2. H . Z i m m e r , Myths and symbol in Indian civilization, London 1946. M. W e b e r , The Hindu social system, Mineapolis 1950. P. N. P r a b h u , Hindu social organisation, Bombay 1954. 4 1 4 2 43 4 4 4 5 4 6 �296 В. В. G O S W A M I przemian. Zakłada się, że tego rodzaju badania do po mogą lepszemu zrozumieniu systemu i jego teoretycznych implikacji. Tak więc obecnie badania nad kastami obejmują takie zagadnienia, jak kasta i rytuał, kasta i pokrewieństwo, stosunki międzykastowe, kasta i zajęcia pro­ dukcyjne, przywództwo a hierarchia kastowa itp. Można dodać, że zainteresowanie taką problematyką zainicjowane zostało przez badaczy amerykańskich i brytyjskich, a większość Hindusów poszła w ich ślady *. W miarę pojawiania się nowych publikacji oraz nowych orientacji niektórzy antropologowie stawiają nowe pytania. Na przykład Bose pochłonięty jest następującym zagadnieniem: „jak to się stało, że kasty zdołały przetrwać prawie dwa tysiące l a t ? " . Jeśli przyjmujemy, że klasa uprzywilejowana utrzymuje status quo poprzez sprawowanie wła­ dzy politycznej i gospodarczej, to dlaczego bramini oraz inne „kasty dominujące" (według terminologii stosowanej przez pewnych antropo­ logów) potrafili zachować wpływy nawet po tym, gdy najeźdźcy muzuł­ mańscy zaleli kraj ideologią obrazobórstwa oraz równości społecznej i gdy elita odpowiedzialna za podtrzymywanie tradycji braministycznych utraciła władzę p o l i t y c z n ą ? Niektórzy autorzy sugerują odpo­ wiedzi na te pytania, lecz Bose zgodnie ze swoim własnym stylem analizy nie zadowala się tymi odpowiedziami. M . N . Srinivas interesuje się zjawiskami związanymi z funkcjonowa­ niem kast. Zajmuje się również zagadnieniem przemian społecznych oraz procesami wiodącymi do ożywienia kast i uaktywnienia ich roli w społeczeństwie, zwłaszcza kast znajdujących się na niższym szczeblu drabiny kastowej. Proces ten nazywa Srinivas sanskrytyzacją. By poję­ cie to uczynić jaśniejszym, zacytujmy autora: 47 48 „System kastowy wcale nie jest systemem sztywnym, w którym pozycja każdej składającej się nań kasty ustalona jest raz na zawsze. Przesunięcia zawsze były możliwe, zwłaszcza w środkowych pozycjach hierarchii. Niskie kasty * Jak autor wskazuje jeszcze w dalszym ciągu artykułu, w p ł y w zwłaszcza amerykańskich badaczy społeczeństwa na etnografię indyjską zaznaczył się bardzo silnie wkrótce po uzyskaniu niepodległości powodując spadek zainteresowania przeszłością oraz wieloma instytucjami kultury społecznej czy duchowej. Nasta­ wienie się na badanie „małych grup" oraz ich funkcjonowania, postępujący socjologizm, sprawiają, że obserwuje się zaawansowany na wielu odcinkach pro­ ces integracji etnografii z socjologią. Zauważyć można, że typowo socjologiczne badania nad układem s t o s u n k ó w w grupie oraz m i ę d z y g r u p o w y c h we wsi, uzu­ pełniane są próbami odniesienia ich do wartości tradycyjnej kultury (por. wspomniane na dalszym miejscu koncepcje Marriotta). 4 7 N. K . B o s e, Researches in Indian anthropology, Presidential address, [w:] б" Annual General Meeting, India Anthropological Society, Calcutta 1962. B o s e , Fifty years... 1 4 8 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W 297 INDIACH były w stanie w ciągu jednej czy dwu generacji wznieść się na wyższą pozycję w hierarchii przez przyjęcie wegeterianizmu i abstynencji oraz sanskrytyzację swego rytuału i panteonu. Inaczej m ó w i ą c przejmowały one w możliwie naj­ pełniejszej formie zwyczaj, obrzędy i wierzenia braminów. Adopcja braministycznego sposobu życia" przez kastę niższą wydaje się być zjawiskiem częstym, mimo że teoretycznie wzbronionym. Proces ten nazwany został sanskrytyzacją" . 49 Dla kast umieszczonych wysoko w hierarchii kastowej Srinivas for­ mułuje inne ważne pojęcie, mianowicie proces westernizacji *. Według autora sanskrytyzacją związana jest z przejęciem zasad braministycznych, westernizacja zaś prowadzi do sekularyzacji. Sanskrytyzacją jest więc bez wątpienia zasadniczym elementem poprzedzającym westerniz a c j ę . Zarówno w procesie sanskrytyzacji, jak i westernizacji odnaj­ dujemy zjawiska akumulacji kulturowej oraz kulturowego obumierania. Barnabas omawiając koncepcję Srinivasa pisze: „wraz z rozwojem uprzemysłowienia, komunikacji, rozszerzeniem się zakresu zajęć i wzro­ stem oświaty wydaje się prawdopodobne, że westernizacja stanie się procesem dominującym" . Inny problem o dużym znaczeniu teoretycznym wysunęło k i l k u amerykańskich zwolenników Roberta Redfielda i Miltona Singera. We­ dług ich koncepcji wsie indyjskie stanowią „małe społeczności" , w związku z czym istotnym zagadnieniem staje się poznanie ich związ­ ku z tradycją kulturową wielkich społeczności. Poszukując rozwiązania Marriott zaproponował pojęcia „uniwersalizacji" i „parafializacji". Pierwsze z nich stosuje „dla określenia zjawiska przekazywania dalej i wyżej [w stosunku do grupy wyjściowej — tłum.] nie tylko świado­ mości kulturowej, lecz także treści k u l t u r o w y c h " . Parafializacja zaś jest odwrotnym „procesem lokalizacji, sprowadzania do wymiarów przystępności, utraty formy literackiej, ograniczania do mniej systematycz50 51 52 53 * Dotyczy on nie tylko kast wyższych. Sam Srinivas zwrócił u w a g ę na zjawisko poszukiwania awansu społecznego i kulturalnego za pośrednictwem włączania się — z własnej nieraz inicjatywy — do grupy tzw. kast i plemion rejestrowanych, czyli poddanych zgodnie z postanowieniami konstytucji szcze­ gólnej trosce w ramach polityki społecznej zmierzającej do polepszenia bytu „grup upośledzonych". Por. M. N. S r i n i v a s , Ustrój kastowy i jego przyszłość, [w:] I. S a c h s , [red.] Społeczno-ekonomiczne problemy Indii,. Warszawa 1960, s. 68. 4 9 S r i n i v a s , Sanscritisation and..., s. 90. A. P. B a r n a b a s , Sanscritisation, „The Economic Weekly", Bombay, 15 I V 1961, s. 618. Interesujące są również poglądy Srinivasa na zagadnienie „kasty dominującej", pominiemy je tu jednak z braku miejsca. Por. D. N. M a j u m d a r , Caste and communication in an Indian village, Bombay 1958 (ostatni rozdział). M с K i m M a r r i o t t , op. cit. Tamże, s. 197. 5 0 51 5 2 5 3 �298 В. В. GOSWAMI nych, mniej refleksyjnych wymiarów. Proces parafializacji stanowi charakterystyczne dzieło twórcze małych społeczeństw będących skła­ dowymi cywilizacji I n d i i " . Według Sarana pojęcia te „zaciemniają istotną różnicę pomiędzy procesami dekadencji i tworzenia" . W ostatnich latach tematem dyskusji akademickich w antropologii indyjskiej stała się pozycja, jaką plemiona i kasty zajmują w całościo­ w y m systemie społecznym Indii. Niektórzy antropologowie twierdzą, że pomiędzy plemieniem i kastą istnieje continuum i wskazują, że plemię i kastę musimy widzieć jako krańcowe punkty tej samej linii rozwojowej. Z drugiej strony inni utrzymują, że nie jest to prawdą, gdyż istnieją plemiona całkowicie izolowane, Ghurye zaś już w roku 1943 dowodził, że jeśli chodzi o ple­ miona Indii środkowych, wszystkie one są grupami „Hindusów cofnię­ tych w rozwoju". Surajit Sinha w doskonałej pracy pokusił się o roz­ wiązanie kontrowersji dotyczącej stosunku grup plemiennych do wiej­ skich społeczności hinduskich analizując zagadnienie od strony zespołu cech związanych ze środowiskiem, gospodarką, s t r u k t u r ą społeczną i sy­ stemem ideologicznym. Niedawno znów ogłosił artykuł poświęcony t y m zagadnieniom przedstawiając propozycje oceny tej k w e s t i i . Wydaje się wszakże, że o ile koncepcja continuum plemię — kasta może znaleźć potwierdzenie dla Indii peninsularnej, to nie da się jej obronić dla górzystych obszarów Assamu oraz pewnych terenów rejonu Indii przyhimalajskich. 5 4 55 5 6 57 W ostatnich latach opublikowano ważne studium Ansariego, ucznia Majumdara, poświęcone kaście muzułmańskiej w Uttar Pradesh . Jak słychać, kilku studentów uniwersytetu delhijskiego podjęło się prze­ prowadzenia dalszych podobnych badań. Ukazały się również w druku w y n i k i badań nad życiem grup ple­ miennych zajmujących się oddziaływaniem zjawisk współczesnych na tradycyjną strukturę tych plemion . Z punktu widzenia badania prze58 59 54 Tamże, s. 200. A. K . S a r a n , India, [w:] J. Roucek [red.], Contemporary sociology, London 1964, s. 1028. S. S i n h a , Tribal cultures of peninsular India as a dimension of little tradition in the study of Indian civilization. S. S i n h a , Tribe-caste and tribe-peasant continua in Central India, „Man in India", t. 45: 1965 nr 1. G. A n s a r i, Muslim caste in U. P., The Ethnographic and Folk Culture Society, Lucknow 1960. B e r r m a n , Hindus of the Himalayas, Berkeley 1963; D. N. Majumdar, Himalayan polyandry, Bombay 1962; S a c h i d a n a n d a , Culture change in tribal Bihar, Calcutta 1964. 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 299 mian kulturowych poważne znaczenie mają publikacje Epsteina i S i l vertsena . Pierwszy autor zademonstrował jak antropolog może do analizy jednego problemu zastosować metody badań podstawowych i pomocniczych, podczas gdy drugi przyjął strukturalistyczny punkt widzenia przy badaniu zjawisk o charakterze politycznym. Czytelnik przypuszczalnie zauważył, że o ile w ciągu ostatnich 15 lat antropologia indyjska doczekała się pożytecznych opracowań poświęconych wsi, to nie podejmowano poważnych badań ogólnych czy też szczegółowych na obszarach zamieszkałych przez grupy plemienne. We właściwym momencie pojawiła się przestroga wydawców pisma „Eastern Anthropologist", którzy stwierdzili, że: 60 „Potrzeba przeprowadzenia ogólnych i szczegółowych badań wśród tak zwa­ nych społeczności plemiennych Indii jest paląca w świetle faktu, że podlegają one szybkim przemianom i wkrótce może być na to zbyt późno. Obecna nasza wiedza o cechach fizycznych, zwyczajach i życiu społecznym tych grup jest daleko niepełna. Badacze indyjscy wydają się być bardzo podatni na w p ł y w antro­ pologów obcych. Kładziony obecnie nacisk na badanie społeczeństwa wiejskiego oraz członów bardziej skomplikowanego i szerszego społeczeństwa miejskiego powinien spotkać się z zachętą, jednak nie można pozwolić na to, by stał się dominujący. Kierunek badań antropologicznych w Indii powinien być bardziej podporządko­ wany w e w n ę t r z n y m potrzebom antropologii indyjskiej niż najnowszym zaintere­ sowaniom badawczym kształtowanym przez antropologów amerykańskich. Prace ich reprezentują niewątpliwie najwyższy standard i musimy im dotrzymać kroku, lecz jednocześnie nie m o ż e m y zapominać o tym, że znajomość indyjskich spo­ łeczności plemiennych nie osiągnęła jeszcze na żadnym odcinku kompletności i wyrafinowania studiów poświęconych społeczeństwom afrykańskim czy Indian amerykańskich" . 61 Wydaje się, że niewiele ośrodków badawczych zwróciło uwagę na to ostrzeżenie. * Antropologia kulturowa i społeczna w Indiach nie stanowi dwu w y ­ raźnie odrębnych szkół myślenia. Antropologia społeczna jest t u uważa­ na za część antropologii kulturowej, gdyż badania nad k u l t u r ą trak­ tuje się szerzej niż studia nad życiem społecznym. W uniwersytetach wykładających antropologię kładzie się nacisk na „globalną sumę do­ konań człowieka", program zaś uwzględnia wszystkie aspekty faktów społecznych, psychicznych i materialnych. Studia wyższego stopnia traktują o integracyjnym charakterze systemów kulturowych, które 6 0 T. S. E p s t e i n , Economic development and social change in South India, Bombay 1962; D. S i v e r t s e n , Where the caste barriers fall, New York 1963. Art. redakcyjny w: „The Eastern Anthropologist", t. 14: 1961, nr 3, s. 207. 6 1 �300 В. В. GOSWAMI zwykle ujmuje się z punktu widzenia dynamiki rozwojowej lub też struktury społecznej, dzięki czemu studenci niekiedy wiążą się z socjo­ logią. Brytyjska szkoła antropologii wysuwająca na czoło interakcje społeczne ma w Indiach wielu zwolenników, podobnie jednak jest ze szkołą amerykańską, która wybija pojęcie kultury i jej atrybut inte­ gracyjny. W Indii istnieją dwa główne sektory odgrywające rolę promotorów badań antropologicznych. Organizacje i instytuty pierwszego sektora utrzymywane są przez rząd centralny lub rządy krajowe, w drugim zaś sektorze znajdują się uniwersytety kształcące w przedmiocie i po­ dejmujące się jednocześnie badań w znacznej części pod patronatem i z funduszy rządów centralnego i krajowych. Istnieją również pewne autonomiczne organizacje o charakterze społecznym, które pośrednio słu­ żą sprawie antropologii jako nauki stosowanej. Organizacje filantro­ pijne, które by interesowały się badaniami antropologicznymi, praktycz­ nie nie istnieją. Najważniejszym, dobrze zorganizowanym i największym ośrodkiem badań antropologicznych jest Anthropological Survey of India podlega­ jący ministerstwu oświaty rządu centralnego. Został on utworzony w grudniu 1945 r. pod kierownictwem zmarłego już dr. B. S. Guha. Poprzednio istniała komórka antropologiczna przy Zoological Survey of India. Ośrodek powstał w celu przeprowadzania szeroko zakrojonych badań w dziedzinie antropologii, służenia pomocą przy rozwiązywaniu problemów administracyjnych, zwłaszcza w odniesieniu do pierwotnych i zacofanych plemion, działania na rzecz rozwoju nauki, a także po­ pierania harmonii i jedności w życiu narodu oraz na koniec inicjowa­ nia i propagowania środków zmierzających do podniesienia poziomu materialnego i zdrowotnego życia ludności. Celem rozpowszechnienia wiedzy antropologicznej ośrodek publikuje biuletyny i studia oraz w y ­ konuje dokumentację filmową i fotograficzną. W ramach ośrodka pra­ cują trzy działy: antropologii fizycznej, antropologii kulturowej oraz pomocniczy (obejmujący sobą muzeum, statystykę, tłumaczenia, biblio­ tekę itp.). Na polu antropologii kulturowej ośrodek podejmuje badania w dziedzinie gospodarki pierwotnej, techniki i sztuki, lingwistyki, folkloru i psychologii. Mówiąc skrótowo, ośrodek interesuje się teore­ tycznymi i praktycznymi aspektami badań antropologicznych. Od niedawna (rok 1961) departament statystyczny rządu Indii robi wiele w zakresie publikowania materiałów ważnych dla antropologii. Komitet Programów Badawczych istniejący przy Komisji Planowania, który powstał w 1953 г., również wykazuje zainteresowanie antropo­ logią sugerując podejmowanie w pracy badawczej nowych problemów istotnych z punktu widzenia potrzeb planowego rozwoju kraju. �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W 301 INDIACH Powołany pod egidą centralnego rządu Indii odrębny ośrodek antro­ pologiczny poświęcony problematyce plemiennej NEFA * opublikował serię monografii naukowych. Do antropologii odwołuje się także w try­ bie pomocniczym Urząd Komisarza dla Kast i Plemion Rejestrowanych, gdyż kontroluje on przedsięwzięcia podejmowane w celu ułatwienia społecznego i gospodarczego rozwoju ludności upośledzonych plemion i kast. Niektóre rządy krajowe powołały instytuty badawcze- kultur ple­ miennych oparte na modelu, jaki stanowi Anthropological Survey of India. Wśród nich na uwagę zasługują West Bengal Tribal Research Institute, Čhhindvaran Tribal Research Institute w Madhya Pradesh oraz Bihar Tribal Research Institute. Publikują one biuletyny i mono­ grafie. Wśród pracowników służby społecznej, którzy położyli duże zasługi w dziele polepszenia sytuacji plemion, na czoło wysuwa się nazwisko A. V. Thakkar Bapa. W 1945 r. rzucił on pomysł powołania ogólno­ krajowej organizacji działającej na rzecz polepszenia bytu społeczeństw plemiennych. W 1948 r. stworzył organizację zwaną Bharatiya A d i m jati Sevak Saugh, która w latach późniejszych otrzymała pomoc od rządu centralnego i rządów krajowych. Obecnie wiele instytucji z ca­ łych Indii współpracuje z tą organizacją. Od czasu do czasu przygoto­ wuje ona konferencje poświęcone problematyce bytu plemion, na któ­ rych wygłaszane są również referaty o zbliżonej do zasadniczej tema­ tyce. Sprawozdania z tych konferencji ukazują się w formie książkowej. Organizacja publikuje również w New Delhi raz na kwartał ilustrowane pismo pod nazwą „Vanyajati". Spośród innych organizacji pozarządowych wymienić można Indian Science Congress Association, Gujerat Research Society oraz Social Science Association, które aktywnie uczestniczą w rozwijaniu wiedzy i praktyki antropologicznej. Wspomniałem już, że zainteresowanie antropologią w Indiach po­ wstało nie jako odpowiedź na potrzeby natury teoretycznej, lecz jako funkcja służebna wobec administracji brytyjskiej. Zaczątek akademicki dał jej sir Asutosh Mukherjee mianując L . K. A. Iyera na profesurę na Uniwersytecie Kalkuckim w roku 1920 (Katedrę honorową dla S. C. Roya — prawnika z wykształcenia — utworzono na Uniwersyte­ cie w Patna w 1918 r.) Następnie jednak przez długi czas trwał za­ stój we wprowadzaniu przedmiotu na uniwersytety indyjskie. Sytuacja zmieniła się na korzyść od roku 1950. Obecnie antropologia wykładana jest na jedenastu uniwersytetach. Na jednym uniwersytecie istnieje * North East Frontier Agency — północno-wschodni okręg przygraniczny. �302 В. В. G O S W A M I pełny kurs dyplomowy, inny zaś posiada wydział antropologii społecz­ nej. Publikuje się siedem pism drukujących artykuły z dziedziny antro­ pologii indyjskiej, z nich pięć ukazuje się regularnie. Prócz tego pozy­ cje naukowe z tego zakresu znajdują również miejsce w wielu innych pismach socjologicznych i poświęconych służbie społecznej. Pewne orga­ nizacje nieregularnie drukują lub też powielają w y n i k i swoich prac rozprowadzając je wśród czytelników zainteresowanych problemem. * W zakresie teorii takie koncepcje, jak dyfuzja czy ewolucja, nie mogły rozwinąć się na gruncie indyjskim, gdyż pojęcia funkcji i struk­ tury okazały się bardziej przekonujące. Bodźcem do umocnienia się tej sytuacji było podjęcie studiów nad wsią i badań monograficznych. Swego czasu uniwersytet kalkucki uważany był za centrum szkoły stref i cech kulturowych *, kładąc wielki nacisk na badanie kultury ma­ terialnej. Wraz ze śmiercią profesorów К . P. Chattopadhya i Т. C. Das szkoła ta prawie zupełnie zniknęła. Zwolennikiem „cech" jest także do pewnego stopnia Bose, który lubi wykreślać ich zasięgi na mapie. Jego sposób rozumowania można łatwo odczytać z niedawnej publikacji zbiorowej zainicjowanej i przygotowanej pod jego k i e r u n k i e m . Inną postacią wykazującą szczególne zainteresowanie „procesami kulturowy­ m i " i „regionem kulturowym" jest pani Iravati Karve. Pozostała więk­ szość antropologów indyjskich razem z ich brytyjskimi i amerykańskimi kolegami koncentruje się wokół strukturalno-instytucjonalnych inter­ pretacji i w procesie uogólnień nie wychodzi poza granice terenu przez siebie badanego. 62 Metody badań terenowych stosowane przez antropologów indyjskich nie różnią się od znanych powszechnie metod etnograficznych. Badacz poznaje język grupy, wśród której ma pracować, żyje z nią i zbiera informacje przez obserwację uczestniczącą. Okres spędzony w terenie zależy od problemu, funduszów oraz budżetu czasowego badacza. Z pu­ blikowanych sprawozdań wynika, że przeciętny okres pracy w terenie mieści się w granicach od roku do półtora. W przeszłości antropologo­ wie unikali zbierania danych statystycznych, obecnie jednak metoda statystyczna jest w szerszym użyciu. Antropolog kulturowy może prze­ prowadzić spis ludności w grupie, spis inwentarza żywego i martwego oraz poddać ocenie potencjał gospodarczy zbierając odpowiednie dane ilościowe. Wykorzystuje się także kwestionariusze, lecz technika ich * Według koncepcji Wisslera i Kroebera. N. K . B o s e [red.], Peasant life in India, diversity, Calcutta 1961. 6 2 a study in Indian unity and �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 303 stosowania jest pośrednia i polega na przeprowadzaniu rozmów nie­ formalnych . W ostatnim okresie administratorzy i politycy w Indiach poczynają doceniać wagę antropologii, głównie jako dostarczycielki szczegółowych i rzeczowych informacji *. Antropologowie wykorzystywani są obecnie w różnych placówkach, jak w Organizacji Upowszechniania Racjonal­ nego Rozwoju Wsi i jej odpowiedniku dla grup plemiennych; instytu­ tach badawczych — Społeczno-Gospodarczym, Ekonomiki Rolnej oraz Terenów Jałowych, w Narodowym Instytucie Badań Rozwoju Wsi, w departamentach planowania, zdrowia, statystyki itp. Ich rola w tych placówkach polega albo na wynajdywaniu nowych faktów istotnych dla planistów, na służeniu radą, wskazywaniu pułapek i słabych punk­ tów różnych przedsięwzięć dokonując ich wszechstronnej oceny. Innymi słowy (niezależnie od badań podstawowych) pomoc antropologa w y ­ korzystywana jest w badaniach pomocniczych i diagnostycznych. Ze­ brane przezeń materiały dotyczące małych grup znajdują szersze za­ stosowanie przy studiowaniu społeczno-ekonomicznych aspektów gospo­ darki indyjskiej oraz wielu podobnych zagadnień. W ostatnim artykule dr Roy Burman wskazuje na nowe zadania stojące przed antropologami indyjskimi. Pisze on: 63 „Skoro socjalistyczny model społeczeństwa przyjęty został jako zasadniczy cel, skuteczność jego realizacji będzie zawsze zależała od zdolności twórczej i tradycji narodu. P o w i n n i ś m y jednak wyraźnie stwierdzić, że wydarzenia w dynamicznym społeczeństwie nie są determinowane jedynie przez tradycję; istnieje współzależność czynników technicznych i gospodarczych z jednej strony oraz kulturowych i społecznych z drugiej [...] Zadaniem antropologów powinno stać się badanie dominującego systemu wartości zarówno w ramach całego na­ rodu, jak i m a ł y c h społeczności, by móc określić, w jaki sposób hamują one lub też wspomagają w y s i ł k i w kierunku rozwoju" . Tłumaczenie i przypisy redakcyjne Sławoj Szynkiewicz M * Warto tu jednak przytoczyć krytyczną opinię wygłoszoną we wprowadza­ jącym referacie w y g ł o s z o n y m na sekcji antropologicznej podczas I I I Indyjskiej Konferencji Socjologicznej: „Jeśli więc wskazuję na rozbieżność między możli­ wościami badań antropologicznych oraz ich w ł a ś c i w y m wykorzystaniem dla dalsze­ go rozwoju badań, a także ich zastosowaniem w dziele budownictwa narodowego i rekonstrukcji Indii, nie winię za to antropologów..." i dalej: „należy uświadomić sobie bardzo istotny fakt ignorowany przez polityków i pracowników służby społecznej, że jedynie stosując podejście naukowe rozwiązać można problemy plemienne Indii i przypuszczalnie wszystkie problemy tego kraju" (S r i v as t a v a, op. cit., s. 2, 8). 6 3 Por. Social anthropology and the study of rural and urban societies, [w:] Srinivas, Caste in modern India and other essays, Bombay 1962. B. K . R o y Burman, Exploratory concepts from the anthropological point of view on problems of planning and research for Social Development Office of the Registrar General, India [powiel.], b.r. i m. M. N. 6 4 �MIRA POSERN-ZIELIÑSKA ROLA CZYNNIKÓW SPOŁECZNO-EKONOMICZNYCH W KSZTAŁTOWANIU SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH NA PRZYKŁADZIE PEYOTYZMU Zagadnienie przeobrażeń kulturowych stało się jednym z ważniej­ szych problemów badawczych współczesnej antropologii. W wyniku tych zmian ulegały również zasadniczym przekształceniom dotychcza­ sowe podstawy ideologiczne społeczności tubylczych. Na skutek ze­ tknięcia się dwóch, bardzo różnych typów wyobrażeń religijnych za­ częły powstawać nowe formy wierzeń, określanych w literaturze przed­ miotu jako religie synkretyczne. W miarę śledzenia współcześnie powstających ruchów religijnych zaczęto dostrzegać praktyczne znaczenie tego typu badań. Zwrócono uwagę na fakt ścisłego związku synkretyzmu z określoną sytuacją społeczno-gospodarczą, polityczną i kulturową ludów, u których zja­ wisko to przebiega. Przedmiotem badań stały się wzorce osobowe, sy­ stem nakazów i zakazów, kształtowanie osobowości i postawy człowieka wobec przyjętego przez siebie nowego kompleksu religijnego. Kompleks ów z racji tej, iż stanowi przejaw przystosowywania się kultur tubyl­ czych do cywilizacji europejskiej, wprowadził pewne wzorce i postawy stanowiące rodzaj kompromisu między tym, co tradycyjne, lecz własne, a tym, co nowe, choć obce. Obserwacja i badanie procesów formowania się zespołu wierzeń religijnych o charakterze synkretycznym pozwoliło na częściowe choćby poznanie mechanizmów kształtujących w dalekiej przeszłości religie, mające dzisiaj, niekiedy, kilka tysięcy lat liczącą tradycję. Procesy zmian kulturowych przebiegających w świecie wyobrażeń religijnych są zjawiskiem bardzo częstym, występującym wszędzie tam, gdzie europejska polityka kolonialna spowodowała znaczną dezorganiza­ cję środowiskowych, a co za t y m idzie, ekonomicznych podstaw życia tubylców. Tego typu dezorganizacja nieodłącznie związana była z za­ chwianiem się całego systemu stosunków społecznych i politycznych. �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 305 Nic więc dziwnego, że procesy, te pozostawały nie bez wpływu na świat tubylczych wierzeń. Religia, ta najmniej elastyczna i podatna na zmiany dziedzina ludz­ kiej kultury, ulegała szybko procesom akulturacyjnym w warunkach politycznej i kulturowej dominacji grupy europejskich kolonistów nad ludnością tubylczą. W warunkach nowej rzeczywistości stare wierzenia zaczęły tracić swe funkcje i wskutek tego na niemal wszystkich obsza­ rach podlegających europejskiej kolonizacji zaczynały pojawiać się co­ raz to nowe ideologie religijne, wysuwające własnych proroków i Mesjaszy. Religie synkretyczne były dotychczas bardzo różnie określane i oce­ niane. W amerykańskiej literaturze przedmiotu najczęściej spotkać się można z terminem — ruchy natywistyczne (nativistic movements). Określenie to rozpowszechnił w społecznej i kulturowej antropologii Ralph Linton . Traktował on natywizm jako specyficzne stadium akulturacji, w k t ó r y m dawały się zauważyć pewne tendencje przeciwsta­ wienia się procesom przystosowawczym poprzez świadomy nawrót do dawnych, rodzimych tradycji. Interesujące nas zjawiska religijne nazywano również ruchami millenarystycznymi, mesjanistycznymi, proroczymi, separatystycznymi, sektanckimi, odrodzeniowymi, przystosowawczymi, apokaliptycznymi, czy też ruchami entuzjastycznymi lub wreszcie kryzysami religijnymi. Mnogość tej terminologii spowodowana została przede wszystkim postawą badaczy, którzy na podstawie analizy konkretnych, ściśle określonych terytorialnie i chronologicznie ruchów wysuwali na plan pierwszy jakąś jedną, najważniejszą wg nich cechę, od której tworzono nazwę. Przenoszenie jednak określenia adekwatnego dla małego zbioru zjawisk na wszystkie, współcześnie kształtujące się zespoły wierzeń religijnych ludów kolonialnych nie zawsze jest w pełni słuszne i uza­ sadnione . Do bardziej znanych i stosunkowo najlepiej zbadanych zjawisk tego typu na terenie Ameryki Płn. należy „taniec duchów" i peyotyzm. W Ameryce Płd. podobne zjawiska zaobserwowano w naszym stuleciu m.in. u plemion Tukuna, Guaraní i Tupinamba. Pojawiający się tam prorocy przepowiadali nastąpienie ery kataklizmów, w czasie której tubylcy zostaną uwolnieni od Białych. Po jej zakończeniu nastąpić ma nowy „złoty wiek", okres szczęścia i beztroski, charakteryzujący się 1 2 1 R. L i n t o n , Nativistic Movements, „American Anthropologist", t. 45: 1943, s. 230—240. Korzystam z przedruku w: Reader in Comparative Religion. An Anthropological Approach, Evanston—Elmsford 1962, s. 490—492. A. Posern-Zieliński, Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych, „Etnografia Polska", t. 11: 1967. 2 20 — E t n o g r a f i a P o l s k ą , t. X I I �306 MIRA POSERN-ZIELINSKA nieustannym przybywaniem z nieznanych kierunków dużych statków załadowanych wieloma upragnionymi towarami, wytworami współczes­ nej cywilizacji europejskiej. Ruchy te są bardzo zbliżone do melanezyjskich tzw. „kultów Kargo", będących w zasadzie zaciemnioną przez religijną ideologię formą walki narodowowyzwoleńczej i przejawem rodzącego się nacjonalizmu. Na pozostałym obszarze Oceanii ruchy religijne o wydźwięku antykolonialnym i niepodległościowym występo­ wały, podobnie jak peyotyzm, w 2 poł. X I X w., a więc w tym okresie, w. k t ó r y m światowy kolonializm doszedł do szczytu swego rozwoju. Zarówno ruchy nowozelandzkie, tahitańskie, jak i hawajskie wymie­ rzone były przeciwko kolonizatorom, którzy w tym właśnie okresie włączali te wyspy w sferę kapitalistycznej produkcji. Na tych więc terenach powstawały rozmaitego rodzaju sekty, często zorganizowane na wzór wojskowy, których dogmatyka stanowiła konglomerat miejsco­ wych wierzeń i idei chrześcijańskich . Największe rozmiary przybrały te ruchy w czarnej Afryce. Tam też miały one najsilniejszy wydźwięk polityczny. Najsławniejszy z nich był tzw. „kinbangizm" w Kongo. Ze względu na swój antykolonialny charakter zapoczątkowały one wiele masowych akcji na rzecz wyzwo­ lenia narodowego, a wielu ich proroków przekształciło się w przywód­ ców późniejszych partii politycznych ''. Do grupy wyżej omawianych zjawisk należy również peyotyzm — przedmiot niniejszych rozważar. Artykuł ma na celu przedstawienie zasadniczych aspektów badań nad peyotyzmem, ze szczególnym uwzglę­ dnieniem tych zagadnień, które w dotychczasowej literaturze nie zna­ lazły ostatecznego rozwiązania. Do tej pory stosunkowo mało uwagi poświęcano związkom, jakie zachodzą między niedawno powstałą religią a sytuacją gospodarczą i społeczno-polityczną północnoamerykańskich Indian. Te właśnie problemy będą przedmiotem szerszego nieco omó­ wienia i próby interpretacji w ramach poniższego opracowania. 3 Najsilniejszy rozwój peyotyzmu, synkretycznej religii indiańsko-chrześcijańskiej, przypada na koniec X I X i początek X X w. Kultem religijnym otoczony jest mały, pozbawiony kolców kaktus, peyote , od 5 3 P. W о г s 1 e y, The trumpet shall sound. A study of Cargo cult in Mela­ nesia, London 1957. Korzystam z wyd. ros., P. U o r s 1 i, Kogda wostrubit trúba. Issliedowanie kultów Kargo w Melanezii, Moskwa 1963. В. I . S z a r i e w s k a j a , Staryje i nowyje rieligii tropiczeskoj i jużnoj Afriki, Moskwa 1964. Peyote (Lophophora williamsii) należy do rodziny kaktusowatych. Rośnie dziko na wzgórzach w dolnym biegu Rio Grande oraz północnych i środkowych 4 5 �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 307 którego nazwę przejęła sama religia. Zawarte w kaktusie alkaloidy powodują w organizmie ludzkim bardzo skomplikowane fizjologiczne i psychologiczne zaburzenia, od bezsenności począwszy, a na niezwykle barwnych wizjach i halucynacjach skończywszy . Formą oddawania religijnej czci są całonocne nabożeństwa, w czasie których wyznawcy peyotyzmu konsumują kawałki kaktusa. Większość tych peyotowych spotkań ma na celu uzdrawianie poszczególnych osób dzięki leczniczej mocy zawartej w cudownej roślinie oraz gorącym modlitwom zebra­ nych w i e r n y c h . Omawiana religia posiada również od 1918 r. swą 6 7 stanach Meksyku. Najczęściej spotyka się go na suchych, wysoko położonych stepach stanów: Coahuila, Zacatecas, San Luis Potosi, Tamaulipas, Aguascalientes, Queretaro i Jalisco. Peyote przypomina kształtem coś pośredniego między mar­ chwią a rzepą. Większa jego część znajduje się pod ziemią, na powierzchni zaś pozostają jedynie półkulisty czubek. Te reakcje na peyote w y w o ł a n e są składem chemicznym rośliny. Dotych­ czasowe analizy w y k r y ł y w peyocie 9 alkaloidów: anhalin, anhalamin, mescalin, anhalonidyn, anhalonin, lophophorin, pellotin, anhalinin i anhalidin. Spośród wy­ żej wymienionych alkaloidów w peyocie występuje w największych ilościach mescalin. Ten w ł a ś n i e związek w y w o ł u j e kolorowe, niemal kalejdoskopowe wizje. Wrażliwość na kolory u osobnika poddanego działaniu peyotu stopniowo wzmaga się dochodząc do orgii barw, dzięki dużemu wyczuleniu na najmniejsze nawet odchylenia w tonacjach poszczególnych kolorów, których w ogóle zazwyczaj się nie zauważa. Wizje te bardzo często połączone są z sensacjami słuchowymi, a niekiedy czuciowymi i w ę c h o w y m i . c 7 W związku z tym, że peyotyzm północnoamerykański wywodzi swój rodowód z Meksyku, we współczesnej formie rytuału reprezentowanego przez obrzędowość Indian Równin i Prerii znajduje się wiele meksykańskich e l e m e n t ó w kultowych. Proces przejmowania poszczególnych elementów, uzależniony od lokalnego podłoża kulturowego, spowodował stosunkowo dużą różnorodność form rytuałów. Zasad­ niczo wyróżnia się dwa typy — meksykański i równinny. Między obszarem, na którym w y s t ę p u j e rytuał typu meksykańskiego, a obszarem rytuału równinnego znajduje się teren przejściowy — łączący w równej mniej więcej mierze elementy m e k s y k a ń s k i e z równinnymi. Jest to obszar zamieszkały przez Apaczów Mescalero. W rytuale typu meksykańskiego najistotniejszą rolę odgrywa obrzędowa wyprawa po peyote, a następnie uroczyste święto, w którym dominującym elemen­ tem jest taniec. Na obszarze Równin i Prerii ekspedycje peyotowe są raczej spora­ dyczne, a świętą roślinę zdobywa się na ogół drogą zakupu, bardzo często nawet w specjalnych domach handlowych, których właścicielami są Biali. Peyotyzm w Meksyku ma charakter sezonowy, natomiast w Ameryce Północnej nabożeń­ stwa odbywają się regularnie przez cały rok. Uroczystości m e k s y k a ń s k i e ponadto związane są ściśle z polowaniem, uprawą ziemi i zabiegami o deszcz, co nie w y s t ę p u j e zupełnie na Preriach. Tam nabożeństwo związane jest częściej z uzdra­ wianiem chorych. W Meksyku ceremonie odbywają się głównie pod gołym niebem, natomiast na Preriach — w specjalnie w tym celu wzniesionym namiocie — tipi. W nim to uwagę w y z n a w c ó w skupia przede wszystkim ołtarz z ziemi, usypany w kształcie półksiężyca lub podkowy, nie znany zupełnie w Meksyku. Inne są również atrybuty �308 МГНА POSEF.N-ZIELIřTSKA organizację kościelną, znaną pod nazwą — Tubylczy Kościół Amery­ kański (Native American Church), posiadający swe placówki lokalne, stanowe, a także organ centralny kierujący i koordynujący ich dzia­ łalność . Peyotyzm jest jednym z bardzo nielicznych tubylczych ruchów reli­ gijnych, które wywalczyły sobie prawo oficjalnego uznania ich jako religii równorzędnych z innymi. Ta jego aktywność i popularność zwróciła na siebie bardzo szybko uwagę uczonych, którzy począwszy od I I dziesięciolecia X X w. zaczęli przeprowadzać systematyczne badania naukowe tego interesującego, wieloaspektowego zjawiska. Dzisiejsza bibliografia prac traktujących o peyotyzmie obejmuje ponad 1000 pozycji. Podsumowaniem pierw­ szych 20 lat badań były trzy obszerne monografie problemu, które napisali przedstawiciele trzech różnych szkół etnologicznych. Najwcześ­ niejsza praca uczonego berlińskiego, G. Wagnera, reprezentowała meto8 kultowe obszaru prerii. Tam bowiem wprowadzono do rytuału laskę, bęben, grze­ chotkę z tykwy i gwizdek z orlej kości. Niektórzy tylko Indianie m e k s y k a ń s c y używali drewnianego bębna, gdy tymczasem Indianie równinni posługiwali się obciągniętym skórą kotłem, napełnionym częściowo wodą. W Meksyku śpiewa pieśni tylko przywódca, na Preriach zaś każdy uczestnik nabożeństwa. Ś p i e w o m towarzyszy zawsze akompaniament bębna i grzechotki, które krążą w tipi od jednego wyznawcy do drugiego w ściśle ustalonym porządku. Ale obok tych różnic oba obszary reprezentujące różne typy rytualne łączy duża ilość cech wspólnych. S ą to przede wszystkim: odbywające się w nocy uroczystości, uważanie peyotu za fetysz, używanie piór, rytualny krąg, ogień i palenie kadzidła, chrzest, śpiewy, używanie tytoniu podczas nabożeństw, publiczna spowiedź grzechów i rytualne śniadanie składające się z prażonej kukurydzy, słodzonego mięsa i owoców. Międzyplemienny charakter tej organizacji został jeszcze bardziej rozszerzony przez stworzenie międzynarodowej federacji wszystkich odłamów kościelnych peyotyzmu znanej jako „Tubylczy Kościół Amerykański Ameryki Północnej" (Na­ tive American Church of North America). Fundusze tej organizacji pochodzą ze składek członkowskich. Połowa sumy zatrzymywana jest przez miejscową gminę kościelną, drugą zaś część przesyła się do zarządu stanowego. O ż y w o t n y c h spra­ wach kościoła decyduje ogólny zjazd delegatów poszczególnych gmin peyotowych. Zjazd ten odbywa się co roku w ostatni piątek listopada, na ogół w E l Reno, gdzie właśnie w 1918 r. ukonstytuował się Tubylczy Kościół Amerykański. Tam także znajduje się pomieszczenie, w którym obradują peyotyści. Przez całą pozostałą część roku stanowi ono muzeum udostępniane zwiedzającym. Pieczę nad nim roz­ toczyła męska organizacja indiańska nosząca n a z w ę „Wigwam". Tubylczy Kościół Amerykański — ostateczna forma peyotowej organizacji — odegrał dużą rolę w rozprzestrzenianiu peyotyzmu na tereny dotąd nim nie objęte. Gminy peyotowe w poszczególnych stanach U S A w y s y ł a ł y swych „misjonarzy" do nowych regionów, nie znających jeszcze peyotowej ideologii. Tubylczy Kościół Amerykański dążył i w dalszym ciągu czyni usiłowania uczynienia z peyotyzmu uniwersalnej religii obejmującej wszystkich Indian. W swych dążeniach podkreśla międzyplemienny charakter tej religii oraz jego tubylczość, co zostało świadomie zaznaczone nawet w nazwie organizacji kościelnej. 8 �KSZTAŁTOWANIE SIĘ H E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 309 9 dologiczne założenia historycznej szkcły b e r l i ń s k i e j . Druga z kolei, W. La Barre'a związana była z amerykańską szkołą etnopsychologiczn ą , trzecia wreszcie, M . Gusindego, została napisana z pozycji k u l turowo-historycznej szkoły wiedeńskiej . Prace Wagnera i Gusindego są niezwykle przydatne dla naszych badań ze względu na stosunkowo największą ilość materiału historycznego (choć nie zawsze właściwie ujętego), którego niemal zupełnie brakuje w pracy La Barre'a. Nie­ mniej i ta ostatnia pozycja oceniana jest bardzo wysoko ze względu na solidnie opracowany materiał źródłowy (osobiste badania terenowe autora) i dzięki temu należy do klasycznych dzieł traktujących o peyotyzmie. La Barre dokonał ponadto oceny całej publikowanej na ten temat literatury i bardzo obszernych nie publikowanych dotychczas materiałów z najnowszych badań terenowych innych specjalistów. Po­ cząwszy od lat czterdziestych X X w. peyotyzm stał się jednym z waż­ niejszych przedmiotów amerykańskich badań antropologicznych. Nowsze publikacje straciły jednak ogólny charakter. Uczeni t y m razem skon­ centrowali się na kilku, ich zdaniem najbardziej interesujących, zagad­ nieniach, a. mianowicie: 1) botanicznej i historycznej identyfikacji peyotu spośród wielu podobnych do niego oszałamiających roślin środ­ kowoamerykańskich, 2) genezie peyotyzmu, 3) przyczynach jego akcep­ tacji oraz kierunkach dyfuzji na terenach Ameryki Północnej, i wresz­ cie 4) problemie synkretyzacji wierzeń staroindiańskich z chrześcijań­ skimi. Ale i te stosunkowo wąskie zagadnienia wybrane z całokształtu problematyki nie zostały do tej pory wszechstronnie opracowane. Ł a ­ two dostrzegalne są dziedziny, na które uczeni amerykańscy w ogóle nie zwrócili uwagi, być może często ze względów natury metodologicz­ nej. Ostatecznie rozwiązano problem botanicznej identyfikacji przed­ miotu religijnej czci — peyotu. W wyniku ożywionej dyskusji między antropologami i etno-botanikami a reprezentantami nauk biologiczno-medycznych ustalono, że przedmiotem peyotowego kultu jest mały kaktus, określony przez botaników jako Lophophora williamsii. 1 0 11 Wielu uczonych swój wysiłek skierowało na prześledzenie wszyst­ kich danych, mogących rzucić światło na pochodzenie peyotyzmu. Wiadomo dziś bezsprzecznie, że religia ta wywodzi się z Meksyku, i to z okresu na długo przed przybyciem Europejczyków na kontynent 9 G. W a g n e r , Entwicklung und Verbreitung des Peyote-Kultes, „Baessler-Archiv", t. 15: 1932. W. L a B a r r e , The Peyote Cult, „Yale University Publications in Anthro­ pology", t. 19: London 1938. M. G u s i n d e, Der Peyote Kult. Entstehung und Verbreitung, [w:] Sankt Gabriel Studien. Festschrift zum 50-Jdhrigen Bestandsjubildum des Missionshauses St. Gabriel, Wien 1939. 10 11 �310 MIRA POSERN-ZIELINSKA amerykański. Współczesna nauka nie jest jednak do tej pory w stanie określić wieku kultu meksykańskiego, a t y m bardziej niemożliwe jest ustalenie okresu, na który przypada wyłącznie pozakultowe stosowanie peyotu. Istnienie takiego okresu sugerują pierwsi kronikarze i obser­ watorzy hiszpańscy, którzy obok opisów rytualnego stosowania tej rośliny wskazują na fakt używania jej w celach przepowiadania przy­ szłości, losów prowadzonej wojny, zaspokojenia głodu i pragnienia, dokonywania czarów, leczenia ran i najrozmaitszych innych schorzeń. Wybitny botanik Schultes datuje początkowe stosowanie Lophophory williamsii już jako religijnego sakramentu, w oparciu o informacje zawarte w pracy Sahaguna na I I I w. p.n.e. Datowanie to jest jak dotąd chyba najbardziej śmiałe i żaden inny uczony nie potwierdził powyższej tezy. Najbardziej kontrowersyjne zdania wywołał problem dyfuzji peyotyzmu na obszar Stanów Zjednoczonych, przy czym skoncentrowano się głównie na zagadnieniu, kiedy i jakie plemiona stopniowo przej­ mowały nową ideologię religijną i jaki był wkład ich własnych treści kulturowych do peyotyzmu. Znacznie mniej interesowano się przyczy­ nami tak spontanicznego rozprzestrzeniania się nowej religii, ogarnia­ jącej w bardzo krótkim przecież czasie olbrzymie połacie Stanów Zjednoczonych i południową część Kanady. I dlatego warto bliżej za­ poznać się z ekonomiczną, społeczną i polityczną sytuacją Indian w okresie nasilania się kontaktów z grupą białych kolonistów, kiedy to amerykańscy tubylcy zaczęli przejmować nową ideologię stając się jej zagorzałymi zwolennikami. W wyniku tych stałych kontaktów zaczęły przebiegać w społecznościach indiańskich procesy akulturacyjne, z któ­ r y m i peyotyzm był ściśle związany i niejako stanowił ich produkt. Akulturacja jednak, wskutek różnych zmiennych determinujących jej przebieg na różnych obszarach Ameryki Północnej, nie miała jedno­ litego charakteru. Ta wielotorowość i różnorodność zmian kulturowych wpłynęła również na fakt akceptacji nowego kompleksu religijnego oraz jego dyfuzji. Toteż wydaje się konieczne przedstawienie tego problemu w aspekcie zmian akulturacyjnych, uwypuklając w szczególności te wszystkie ich determinanty, które odegrały również znaczną rolę w przyjmowaniu i popularyzowaniu nowej religii. Jednym z najistotniejszych czynników powodujących poważne zmia­ ny w zakresie tradycyjnych systemów społeczno-kulturowych wskutek sytuacji kontaktowej jest zmiana warunków środowiskowych. Element ten odegrał zasadniczą rolę także w przypadku peyotyzmu. W wyniku 1 2 1 2 dicine, R. E . S c h u l t e s , The Appeal of peyote (Lophophora „American Anthropologist", t. 40: 1938, s. 698—715. williamsii) as a me­ �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I S Y N K R E T Y C Z N Y C H — PEYOTYZM 311 kolonizacji Ameryki Północnej ludność indiańska zmuszona była zmie­ niać wielokrotnie swe siedziby i typ gospodarki. Wpływało to destruk­ cyjnie na tradycyjną kulturę, stosunki społeczne i zespół wierzeń reli­ gijnych. I tak np. przybyli w X V I I w. angielscy i francuscy osadnicy wyparli plemiona wschodnie za Missisipi, w głąb suchych, mało uro­ dzajnych równin, gdzie Indianie nie mogli uprawiać ziemi i z koniecz­ ności musieli zmienić swój typ gospodarki, zajmując się teraz głównie myślistwem. Najsilniejszą dezorganizację kulturową przeżyły preryjne plemiona koczujących łowców bizona. Z warunkami ich egzy­ stencji silnie związane były formy organizacji społecznych oraz cały kompleks religijnych obrzędów, zabiegów magicznych i mitów. W 2 poł. X I X w. w kulturze tej nastąpił silny kryzys w wyniku wytrzebienia bizona —• głównego zwierzęcia łownego oraz akcji umieszczania Indian w rezerwatach. W życiu gospodarczym Indian Równin i Prerii, opartym teraz głównie na uprawie ziemi, zaszły tak dalekie zmiany, że po­ ciągnęły one za sobą również generalne zmiany w zakresie życia spo­ łecznego i wierzeń religijnych . 13 W okresie koczowniczego myślistwa jednostką polityczną było plemię. Masowe wyniszczenie Indian, nędza, zależność polityczna z jed­ nej strony, a z drugiej rozłam w obrębie poszczególnych plemion, wywołany świadomie przez amerykańską administrację poprzez w y ­ chowywanie młodej generacji w indiańskich internatach szkolnych w celu oderwania jej od rodzimych tradycji, spowodowały załamanie się jedności plemiennej. W wyniku działania tych czynników plemię miało znaczenie na ogół tylko nominalne. W związku z tą sytuacją zaczął wykształcać się zupełnie nowy typ świadomości przyjmującej wielokrotnie charakter świadomości rasowej. Świadomość ta, zwana pan-indianizmem przygotowała grunt pod przyswojenie religii, której pochodzenie i rozwój były związane ze światem indiańskim. Dobrze już wykształcona świadomość rasowa zadecydowała o tym, że peyotyzm w swym rozwoju na terenie USA i później Kanady przyjął charakter religii międzyplemiennej. Jej społeczne i polityczne znaczenie leży w tym, że stała się manifestacją nowej sytuacji, w jakiej znaleźli się wszyscy Indianie, manifestacją nowego sposobu akceptacji życia . 14 W nowych warunkach socjo-ekonomicznych przestały również funk­ cjonować dawne wierzenia religijne. W sytuacji religijnego kryzysu znacznie łatwiej było peyotyzmowi zająć miejsce starej ideologii, t y m bardziej że w przypadku społeczności Indian Prerii stanowiących syS. A. T o k a r i e w , Istoriko-etnograjiczieskije oblasti koriennogo nasielienija Amieriki, [w:] Narody Mira, t. 1: Narody Amieriki, Moskwa 1959, s. 57—59. " W a g n e r , op. cit., s. 83—84; L a B a r r e , op. cit., s. 93, 113; G u s i n d e, op. cit., s. 476—477. 1 3 �MIHA 312 POSERN-ZIELINSKA stemy „sztywne", stosunkowo silnie zintegrowane, tzw. próg tolerancji na zmiany pozwalał jeszcze na przyjęcie peyotyzmu, będącego konglo­ meratem dawnych religijnych koncepcji indiańskich i nowych, chrześci­ jańskich modyfikacji. Grupy te zdecydowanie odrzucały natomiast możliwość akceptacji chrześcijaństwa w jakiejkolwiek oryginalnej jego odmianie. Dlatego też w obliczu całkowitej dezorganizacji religijnej pod w p ł y w e m coraz intensywniejszych zmian w zakresie życia społeczno-ekonomicznego, przyjęcie peyotyzmu stanowiło doskonałe w y j ­ ście dla Indian Prerii. Stawiając bowiem opór procesom przystoso­ wawczym, t y m bardziej ulegali kulturowemu kryzysowi. Jedną z możli­ wych dróg wyjścia z tej sytuacji było zastosowanie półśrodków, do jakich w zakresie ideologii zaliczyć można niewątpliwie peyotyzm. Znacznie mniejszą popularnością cieszył . się on wśród plemion wschodnich i południowo-wschodnich. Reprezentowały one tzw. k u l t u ­ rę „giętką", co zdecydowanie odbiło się na tempie społecznego roz­ padu. Np. Indianie przesiedleni w 1832 r. znad Atlantyku do dzisiejszej Oklahomy — Krikowie, Czoktawowie, Czikasawowie, Czirokowie i Se­ minole, wchodzący w skład tzw. „Pięciu Cywilizowanych Plemion" przyjęli częściowo już w początkowym okresie kontaktów z europej­ skimi osadnikami chrześcijaństwo i przystosowali się do cywilizacji europejskiej w dość szerokim zakresie . Stąd też późniejszy rozpad ich wierzeń religijnych i życia społecznego nie był połączony z tak wielkim kryzysem, jaki przeżywali Indianie Równin i Prerii. Sytuacja ta w y ­ nikała nie tylko z faktu, że wyżej omawiane grupy Indian z łatwością i bez zbytnich konfliktów wewnętrznych adaptowały zmiany, wykazu­ jąc przy t y m stosunkowo dużą giętkość i tolerancję wobec elementów obcej i m kultury. Zależna ona była również od typu gospodarki, jaką reprezentowali Indianie wchodzący w skład grupy „Pięciu". Zawsze bowiem byli oni osiadłymi rolnikami i takimi pozostali również w re­ zerwatach. Zatem po ciężkiej wędrówce przesiedleńczej mogli na no­ wych terenach kontynuować swoją tradycyjną kulturę, choćby w za­ kresie gospodarki. Plemiona te musiały dostosować się do nowych warunków środowiskowych, ale nie do nowych form ekonomiki. Nic więc dziwnego, że grupa ta, największa pod względem liczebności (po­ nad 100 tys.), mimo że znajdowała się w samym centrum obszaru objętego peyotyzmem, niemal zupełnie go nie przyjęła . 15 16 Z licznych przekazów pierwszych badaczy peyotyzmu wynika, iż pionierami nowego kultu byli na ogół Indianie młodzi, którzy z róż1 5 Zachowali ponadto swe dawne organizacje administrację. Zorganizowali parlament na wzór W a g n e r , op. cit., s. 81—82. W a g n e r , op. cit., s. 85. 16 społeczne. Posiadali własną parlamentu amerykańskiego. �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKLITYCZNYCH — PEYOTYZM 313 nych względów nie byli już ściśle związani z tradycyjnymi kulturami swych plemion. Oni to w pierwszym rzędzie ulegli kryzysowi, byli więc najbardziej podatni na to, co nowe. Ponadto przyjęty peyotyzm dawał młodszej generacji możność społecznego awansu i uznania. Młody czło­ wiek miał wielkie szanse stać się przywódcą kultu, zyskując przez to prestiż w oczach pozostałych współwyznawców. Peyotyzm więc za­ pewniał mu awans, którego tak łatwo nie osiągnąłby nawet w warun­ kach istnienia dawnej tradycyjnej kultury. Ponadto z całym swym bogatym ceremoniałem bardziej odpowiadał indiańskiej tradycji niż np. obrzędowość protestancka . Starsza generacja oczywiście przeciwsta­ wiała się tym nowym tendencjom i za wszelką cenę starała się utrzy­ mać kulturę tradycyjną. Stąd też wynikało wiele konfliktów w obrębie poszczególnych plemion, co jeszcze bardziej pogłębiało kulturowy k r y ­ zys . Jakkolwiek ten ostatni wniosek wydawałby się sprzeczny z w y ­ żej przedstawionym twierdzeniem, iż peyotyzm był t y m czynnikiem, który łagodził kryzys kulturowy, to kontrowersja ta jest tylko po­ zorna. Nowa ideologia doprowadziła do rozłamu jedności plemiennej, różniąc ze sobą poszczególne generacje. W opozycji stanęło pokolenie najstarsze, utrzymujące dotąd w przeważającej mierze władzę w swych rękach. Nie odczuwało ono w zasadzie kulturowego kryzysu, żyjąc mimo zmienionych warunków, w zamkniętym święcie przeszłości. Kultywując tradycyjne wzory w zakresie wierzeń grupa ta starała odgrodzić się od wszelkich ideologicznych innowacji. Po stronie peyotyzmu natomiast opowiedziały się dwie generacje, a mianowicie — średnia i najmłodsza, które z racji swego aktywnego zaangażowania w sprawy plemienia najdotkliwiej odczuwały kulturową dezorganizację i dla tej właśnie części indiańskich społeczności peyotyzm stał się jedną z możliwości uzyskania duchowej równowagi. Tak więc peyotyzm z jednej strony burzył dotychczasową strukturę społeczną plemienia, z drugiej zaś był czynnikiem pozytywnym, pozwalającym pozostałej większości uzyskać ideologiczną stabilizację. 17 1S W wyniku ciągłych kontaktów grup indiańskich z Białymi nastąpiło zachwianie równowagi wewnętrznej, co z kolei umożliwiło wyłamanie się z rygorystycznego dotąd systemu społecznej kontroli jednostek skłonnych w nowej sytuacji uzyskać wyższą pozycję w układzie stratyfikacyjnym. Zatem głębokie przemiany w zakresie oddziafywania 1 7 Na obszarze, który opanował peyotyzm, działały na ogół misje protestanckie. Ich purytanizm odtrącał Indian,, toteż woleli zwrócić się ku nowej ideologii połą­ czonej z ciekawą, bogatą obrzędowością, która nie była obca tradycyjnej kulturze, a równocześnie dostosowała się do nowych w a r u n k ó w adaptując pewne elementy chrześcijańskie. i i W a g n e r , op. cit., s. 80. �314 MIRA POSERN-ZIELINSKA mechanizmów samokorygujących, a co za t y m idzie także załamanie się w.w. stanu równowagi, pozwoliły na skuteczne oddziaływanie w p ł y ­ wów zewnętrznych, co w naszym przypadku przejawiło się w przyjęciu peyotyzmu — religii znacznie lepiej funkcjonującej w nowej rzeczy­ wistości niż pozbawione całej swej kulturowej bazy stare kulty ple­ mienne. Jak z powyższych rozważań wynika, przyczyny przejmowania przez Indian peyotowej ideologii religijnej wiązały się ściśle z ich sytuacją polityczną, społeczną, ekonomiczną i kulturową powstałą w wyniku europejskiej kolonizacji. Konieczność zmiany środowiska geograficznego i typu gospodarki, przy coraz bardziej obniżającym się standarcie ży­ ciowym, spowodowała załamanie się dawnych wartości i wzorów k u l t u ­ rowych. W tej sytuacji zaistniały warunki sprzyjające powstaniu takiej religii, która stanowiła pomost między niefunkcjonującą już kulturą tradycyjną a niezrozumiałą jeszcze cywilizacją europejską. Ta nowa religia, spełniająca w dużym stopniu nadzieje swych wyznawców, była w pełni zależna od stopnia w.w. przemian. I m zmiany te były w danej grupie większe, t y m większą popularność zdobywała sobie tam nowa ideologia, t y m hardziej pobudzała aktywność swych wyznawców, którzy stawali się jej gorliwymi propagatorami, a ponadto wprowadzali do niej ciągłe modyfikacje zmieniając nieustannie jej oblicze. Największy odsetek wyznawców peyotyzmu rekrutował się z tych plemion, które najdotkliwiej odczuły skutki europejskiej kolonizacji. W momencie jed­ nak znacznej poprawy ich sytuacji ekonomicznej liczba zwolenników stopniowo zmniejszała się. Takie zjawisko miało np. miejsce wśród Mandanów. W 1953 r. zaczęto jednak budować na terenie ich rezerwatu zaporę w celu stworzenia olbrzymiego zbiornika wody po obu stronach rzeki Missouri. Dla Indian zamieszkujących te tereny oznaczało to za­ lanie ich najbardziej urodzajnych gruntów. Mandanów usunięto z żyznej doliny rzecznej, w której przez ostatnie 70 lat (od 1883 r.) zdołali przy­ swoić sobie nowy typ gospodarki polegający na uprawie ziemi. Prze­ niesiono ich teraz na tereny wyżynne, suche, nie nadające się do upra­ w y . W t y m to okresie zauważa się znów odrodzenie peyotyzmu i zwró­ cenie się k u niemu znacznie większej ilości Indian niż miało to miejsce jeszcze na krótko przed ich t r a n s l o k a c j ą . Podobne zjawisko zaobserwowano u Nawahów. Peyotyzm zdobył tam znów znaczenie w wyniku przymusowej redukcji stad owiec i k o n i . 19 20 Amerykańscy antropologowie mało uwagi poświęcali w swych bada­ niach związkom zachodzącym między zmianami polityczno-ekonomicz19 E . M. В r u n e r, Mandan, [w:] Perspectives in American Change, Chicara 1961, s. 187, 190—191. E . Z. V o g t , Navaho [w:] ibidem, s. 278—281, 317. 20 Indian Culture �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 315 nymi i społeczno-kulturowymi a akceptacją i żywiołowym rozprze­ strzenianiem się peyotyzmu. Problem ten zauważył natomiast A. Kroe­ ber, który w związku z t y m postawił tezę, iż ludy dotknięte społecz­ nym rozpadem i kulturową degradacją skłonne są przyjąć szybko nowe religie, zwłaszcza takie, które obiecują im cudowny nawrót do pier­ wotnego sposobu życia i tradycji przodków . Przeciwko teorii tej w y ­ stąpiło z ostrą krytyką wielu badaczy, wg których rzeczywiste przy­ czyny akceptacji, a następnie dyfuzji peyotowej religii tkwią w zupeł­ nie innych zjawiskach. Jedni widzą je w specyficznych właściwościach rośliny (wywoływanie wizji), inni — w opinii określającej ten kaktus jako cudowny środek leczniczy: La Barre natomiast, i nie tylko on, docenia znaczenie obu tych czynników w procesie przyjmowania peyo­ tyzmu i stanowisko to wydaje się jak najbardziej s ł u s z n e . Wizje bowiem odgrywały w tradycyjnej kulturze Indian Prerii niezwykle ważną rolę. Podczas inicjacji lub przygotowań wojennych starano się uzyskać halucynacje wzrokowe za wszelką cenę, nawet za cenę tortu­ rowania się lub długotrwałych postów. Uzyskanie ich było warunkiem koniecznym do zdobycia sobie ducha opiekuńczego. O znaczeniu tej potrzeby świadczy fakt istnienia nawet swego rodzaju „handlu" wizja­ mi. Wymiana odbywała się między tymi, którzy pomimo usilnych starań ich nie mieli, a tymi, którzy mieli je w nadmiarze . 2L 22 23 T y m wszystkim kłopotom i trudnościom z pewnością zapobiegał całkowicie peyote. Udostępnił on bowiem wizje i zarazem obcowanie z siłami nadprzyrodzonymi bez odwoływania się do postów, długich przygotowań, czy nawet samotortur. Zdolność wywoływania wizji przez peyote można bezsprzecznie uznać za jeden z czynników przemawiających za akceptacją peyotyzmu, t y m bardziej że największą swą popularność osiągnął on na obszarach, gdzie pogoń za wizjami w czasach przed kolonizacją przybierała znaczne nawet rozmiary, jak np. u Indian Prerii. Natomiast plemiona z grupy Pueblo, nie ubiegające się nigdy o tego typu przeżycia, nie zaakceptowały również i peyotyzmu. Faktu tego nie można jednak uważać za czynnik A. L . K r o e b e r , The Arapaho, „American Museum of Natural History", t. 18: New York 1907. W. L a B a r r e , Twenty Years of Peyote Studies, „Current Anthropology", t. 1, nr 1: 1960, s. 52. К. В e r i n g e r, Der Meskalinsrausch, seine Geschichte und Erscheinungsweise, „Monographien aus dem Gesamtgebiete der Neurologie und Psychiatrie", t. 49: Berlin 1927, s. 14; H. E . D r i v e r , Indians of North America, Chicago 1961, s. 101; R. B e n e d i c t , Wzory kultury (Patterns of Culture), Warszawa 1966, s. 149—163; W. L a B a r r e , Note on Richard Schultes, „The Appeal of Peyote", „American Anthropologist", t. 41: 1939, s. 340—341. 21 2 2 23 �316 MIRA POSERN-ZIELINSKA jedyny. Należy bowiem pamiętać, że w długotrwałym okresie kolonizacji hiszpańskiej, a później amerykańskiej, Indianie Pueblo pozostawali stale na zajmowanych dotąd przez siebie terenach. Podstawę gospodarki w dalszym ciągu stanowiła kopieniacza uprawa ziemi, choć wzbogacona 0 pewne umiejętności — głównie w zakresie uprawy nowych roślin, stosowania systemu nawadniającego oraz hodowli przywiezionych przez Europejczyków zwierząt. Kultura Pueblo nie zmieniła więc w zasadzie swego dotychczasowego charakteru, nie było zatem potrzeby szukania nowych rozwiązań w zakresie wyobrażeń religijnych. Niebezpodstawny jest również pogląd, iż na rzecz przyjęcia peyo­ tyzmu wpłynęła sława peyotu jako rośliny leczniczej . Rośliny tego typu cieszyły się wśród Indian szczególną czcią, a przecież Lophophora williamsii słynęła jako niezwykle skuteczny lek o wszechstronnym za­ stosowaniu. Jeszcze współcześnie dla wielu z nich pojęcie medycyny równoznaczne jest z peyotem. W mniemaniu Indian leczył on najsprzeczniejsze przypadłości. Z jednej strony usuwał impotencję płciową, z d r u ­ giej zaś działał hamująco na zbyt silny popęd seksualny. Pomagał mno­ żeniu potomstwa, ale równocześnie był środkiem zapobiegającym nie­ pożądanej ciąży. Uspokajał zdenerwowanych, ale skutecznie też działał na apatię. Nic więc dziwnego, że te jego wszechstronne właściwości skłoniły ludzi do oddawania rnu nawet czci boskiej. La Barre łączy „leczniczą moc" peyotu z właściwością wywoływania wizji. Jest przekonany, że gdyby nie ta właściwość, wielce wątpliwe byłoby, czy nowi wyznawcy tak szybko uwierzyliby w jego terapeu­ tyczne działanie . Zatem pierwotną przyczyną akceptacji kultu peyotu są barwne, kalejdoskopowe wizje i stan oszołomienia, natomiast domnie­ mane właściwości lecznicze można traktować jako zjawisko wtórne. Niemniej jednak i tego drugiego czynnika nie należy lekceważyć, z pierwszych bowiem badań nad peyotysmem ( X I X w.) wynika, że przy­ czyną jego popularności, a co za t y m idzie ekspansji na tereny USA, były przede wszystkim właściwości lecznicze. Wizje utwierdzały Indian w przekonaniu, iż kaktus ten jest cudowną rośliną o nadprzyrodzonych właściwościach, natomiast jego terapeutyczne zdolności stanowiły naj­ lepszy dowód świadczący o faktycznej inkarnacji w peyocie nadnatu­ ralnych sił. Zatern oba te czynniki, nierozerwalnie ze sobą splecione 1 wzajemnie się uzupełniające, zapewniły roślinie w tamtych specyficz­ nych warunkach historycznych ogromną karierę. Rozpatrując przyczyny powszechnej akceptacji peyotyzmu nie można również pominąć faktu, iż w okresie najsilniejszej jego ekspansji Indianie 24 25 24 2 5 S c h u l t e s, op. cit. L a B a r r e , Twenty..., s. 52. �КС Z T A L T O WAIT IK S I Ę R E L I G I I S Y N K E E T Y C Z r í Y C H — PEYOTYZM 317 północnoamerykańscy zakończyli etap zbrojnej walki wyzwoleńczej. J u ż w pierwszym okresie kolonizacji obszarów Ameryki Północnej przez Europejczyków Indianie podjęli z nimi walkę zbrojną, organizując liczne powstania, które z nielicznymi tylko wyjątkami kończyły się niepowo­ dzeniem. Przyczyna tych klęsk leżała w politycznym i kulturowym roz­ biciu plemion podejmujących pojedynczo nieskoordynowaną walkę. W tej sytuacji zaistniała potrzeba wykształcenia jednej, wspólnej płaszczyzny porozumienia, która utorowałaby drogę do połączenia się rozmaitych grup indiańskich zróżnicowanych nie tylko językowo, ale i kulturowo. T y m wspólnym niejako mianownikiem okazała się ponadplemienna idea walki wyzwoleńczej, która stopniowo zaczęła przybierać zabarwienie religijne, stając się później punktem wyjścia dla nowych, ogólnoindiańskich religii. W związku z taką tendencją zaczynali pojawiać się po­ cząwszy od X V I I I w. liczni prorocy, którzy obok haseł o charakterze religijnym nawoływali do stworzenia jednego związku łączącego wszyst­ kie plemiona indiańskie i wzywali swych współplemieńców do powrotu do tradycyjnego stylu życia, do odrzucenia wszystkiego, co przyjęli od białych przybyszów. Wezwania tego typu cieszyły się dużą popularnością wśród amerykańskich tubylców i rozprzestrzeniały szybko od plemienia do plemienia. Pierwszym z wodzów, który już w X V I I I w. wykorzystał tego rodzaju ideologię, był Pontiac, członek algonkińskiego plemienia O t t a w a . Ten nowy, ideologiczny aspekt walki zbrojnej od tej pory bywał skwapliwie wykorzystywany w następnych powstaniach. Ich przy­ wódcy starali się nawet ułatwiać działalność poszczególnym prorokom, by na bazie jednej ponadplemiennej ideologii pozyskać sobie możliwie jak największą liczbę grup indiańskich i w ten sposób, łącząc swe siły, doprowadzić do zwycięstwa nad kolonizatorami. 26 Wiek X I X był ostatnim stuleciem zbrojnej walki wyzwoleńczej Indian. W t y m okresie kolonizacja europejska osiągnęła największe roz­ miary. Ilość białych osadników gwałtownie wzrastała, powodując t y m samym coraz większe kurczenie się terytoriów indiańskich. Nic więc dziwnego, że również w t y m czasie miały miejsce masowe wystąpienia zbrojne, które ze względu na swój żywiołowy i lokalny charakter na ogół kończyły się klęską. Nadzieja na uwolnienie od ciemiężców przy­ brała w t y m stuleciu zapoczątkowaną już w ubiegłym wieku formę 2 6 C . T h o m a s , Pontiac, [w:] Handbook of American Indians north of Mexico, „Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology", t. 30: 1910, cz. 2, s. 280; J . M о о п e у, The Ghost Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890, [w:] 24th Annual Report of the Bureau of Ethnology to the secretary of the Smithsonian Institution, t. 2, Washington 1896, s. 662—670; S. G r z y b o w s k i , Tomahawki i muszkiety. Z dziejów Ameryki Północnej XV—XVIII w., Warszawa 1965, s. 206—207. ł �MIRA 318 POSERN-ZIELINSKA religijnych, proroczych ruchów, które dążyły do zerwania ze wszystkim, co przyniósł biały człowiek. Największe, a zarazem ostatnie, było powstanie Dakotów związane z religijnym ruchem, tzw. „tańca duchów". Założycielem jego był prorok Wovoka z kalifornijskiego plemienia Pajute. Nie znalazł on jednak zwo­ lenników wśród swoich ziomków. Ideologię stworzoną przez Wovoke przyjęły natomiast pozostałe plemiona północnoamerykańskie i wkrótce objęła ona niemal wszystkie rezerwaty Stanów Zjednoczonych. „Taniec duchów" jako pierwszy wśród ruchów tego typu przybrał formę religii. Stanowił więc następne ogniwo w ewolucji form walki z Białymi, bezpośrednio wyprzedzające peyotyzm. Równocześnie za­ adaptował pewne, choć nieliczne jeszcze elementy chrześcijańskie, jak np. ideę Mesjasza, który zbawi Indian. Jedynie u Dakotów ruch ten przybrał formę zbrojnego powstania. Jednakże klęska Indian pod Wounded Knee w 1890 r. zakończyła jednocześnie i ostatnie w historii powstanie, i religię „tańca duchów" . Po upadku tego ruchu zaczyna gwałtownie rozprzestrzeniać się peyo­ tyzm. Jest to ostatnie ogniwo walki o niezależność Indian. Peyotyzm ogarnął prawie te same obszary co „taniec duchów", a wielu dawnych „proroków" tego ostatniego stało się gorliwymi propagatorami nowej religii. Po t y l u poniesionych klęskach północnoamerykańscy tubylcy wyrzekli się wszelkich doczesnych aspiracji, przyjmując bierną postawę wobec istniejącej rzeczywistości i nie podejmując więcej walki ze światem Bia­ łych. Oczywiście, w dalszym ciągu potępiali wszystko, co nie miało bez­ pośredniego związku z kulturą indiańską, ale ten negatywny stosunek nie miał już charakteru aktywnego. Wojownicze niegdyś plemiona za­ sklepiły się w swej rezygnacji i biernej akceptacji otaczającego ich świata. Jedyną ucieczkę od rzeczywistości znalazły w peyotowych wizjach. Powstanie więc peyotyzmu, tragicznego w swej bierności ruchu reli­ gijnego, ma głębokie uzasadnienie w całym okresie kolonizacji Ameryki 21 2 7 M o o n ey, op. cit., s. 641—1136; J . M o o n e y , Ghost Dance, [w:] Handbook of American Indians north of Mexico, ..Smithsonian Institution. Bureau of Ame­ rican Ethnology", t. 30: 1907, cz. 1, s. 491—492; G u s i n d e, op. cit., s. 475, 477— •—479; D r i v e r , op. cit., s. 102; T. J . J u t z, Bunty indyjskie w Ameryce Pół­ nocnej roku 1891, „Missye Katolickie", K r a k ó w 1892, s. 19—20; I . A. Z o 1 o t ar i e w s k a j a , Miesto indiejciew w obszczestwiennoj i kulturnoj żizni SSzA, [w:] Kultura indiejciew. Wkład koriennogo nasielienija Amieriki w mirowuju kulturu, Moskwa 1963, s. 288—327; B. B a r b e r , A Socio-cultural Interpretation of the Peyote-Cult, „American Anthropologist", t. 43: 1941, s. 673—675. Korzystałam z przedruku w: Religion, Society and the Individual. An Introduction to the So­ ciology of Religion, New York 1967, s. 497. �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 319 Północnej, lecz bezpośrednie przyczyny jego rozwoju tkwią w X I X w. — okresie największych prześladowań Indian. Dlatego też dla badacza peyo­ tyzmu nie mogą pozostać obojętne pewne fakty historyczne, które zade­ cydowały o istnieniu tej religii lub wręcz ją poprzedzały, tak iż stanowiła ona ich konsekwentne następstwo. Okres kolonizacji przyniósł Indianom działalność chrześcijańskich misjonarzy, którzy zaczęli głosić nową doktrynę religijną. W wyniku silnej akcji chrystianizacyjnej nałożyły się na stare obrzędy religijne — nowe, narzucone przez religię zdobywców, co w sumie dało interesujący bardzo konglomerat, który różnił się jednak zasadniczo od jakiejkolwiek religii staroindiańskiej i odbiegał równocześnie od rozmaitych form chrześcijaństwa. Wynikiem tych synkretyzacyjnych procesów był rów­ nież peyotyzm. Jako tego typu religia powstał on w wyniku dążeń Indian do stwo­ rzenia takiego systemu, który odpowiadałby poziomem religii Białych, ale równocześnie stanowiłby dorobek wyłącznie indiański. W związku z tym peyotyzm jest w mniemaniu krajowców indiańską wersją chrze­ ścijaństwa. Zdają sobie oni jasno sprawę z tego, że wiele zaczerpnęli z religii Białych, którą jednak przetworzyli i przystosowali do własnych potrzeb kulturowych i psychicznych. Ze szczegółowej analizy współ­ czesnego peyotyzmu — nie mieszczącej się w ramach niniejszego opraco­ wania — wynika, iż Indianie zaadaptowali z pewnymi modyfikacjami teologię, etykę i eschatologię chrześcijańską, które dzięki tym modyfika­ cjom zbliżyły się bardziej do tradycyjnych elementów indiańskiej k u l ­ tury. Peyotyzm potrafił wykrystalizować pewną ilość starych koncepcji religijnych, które w połączeniu z nową, chrześcijańską interpretacją sta­ nowiły doskonałą konkurencję dla wpływu misji chrześcijańskich, stara­ jących się coraz bardziej przyciągać młodą generację. Przeciwwagę dla akcji misyjnych tworzyli przywódcy i najbardziej aktywni zwolennicy peyotyzmu, którzy chcąc utrzymać młodzież indiańską z dala od tych wpływów wybrali drogę kompromisową polegającą na zaadaptowaniu i przystosowaniu pewnych elementów chrześcijaństwa religii, która sta­ nowiła dla młodzieży dużą atrakcję . 28 Wielu badaczy krytycznie odnosiło się do określania peyotyzmu jako religii synkretycznej. Niektórzy z nich uważali, iż ma on zasadniczo charakter tubylczy, a zawarte w nim pewne elementy chrześcijańskie 2 3 J . S. S1 o t к i n, The Peyote Way, [w:] Reader in Comparative Religion. An Anthropological Approach, Evanston—Elmsford, 1962, s. 64—70; A. Skinner, Societes of the Iowa, ,.Anthropological Papers of the Natural History", t. 11: 1915, s. 693—694; M. К. О p i e r , The Southern Ute of Colorado, [w:] Acculturation in Seven American Indian Tribes, New York—London 1940, s. 193; W a g n e r , op. cit., s. 133. �MIRA 320 POSEEN-ZIELIN3KA są niczym innym, jak wtórnymi, i to bardzo przypadkowymi naleciało­ ściami stosunkowo świeżej d a t y . Inni jeszcze zupełnie nie zwracali uwagi na procesy synkretyzacyjne, nie dostrzegając w badanym przez siebie zjawisku elementów obcych indiańskiej kulturze i tradycji . Naj­ bardziej zagorzałym zwolennikiem tezy o synkretycznym charakterze peyotowej religii był O. C. Stewart. Twierdził on, że wszystkie odmiany peyotowej obrzędowości na północ od Rio Grande zawierają elementy chrześcijańskiej teologii i rytuału połączone z elementami tubylczymi . Należy sobie jednak zdawać sprawę z tego, że wpływy chrześcijańskie nie są jednakowe u wszystkich plemion indiańskich wyznających peyo­ tyzm. U niektórych zaznaczyły się silniej, u innych są niekiedy słabo dostrzegalne. I to właśnie w głównej mierze stało się przyczyną scepty­ cyzmu większości uczonych odnośnie do problemu — czy peyotyzm jest religią synkretyczną, czy opartą wyłącznie o tradycje tubylcze. Najistot­ niejsza w t y m względzie wydaje się jednak opinia o religii samych jej wyznawców, którzy uważają ją jednak za własną wersję czy odmianę chrześcijaństwa. Jakkolwiek by uczeni interpretowali poszczególne czyn­ ności i atrybuty kultowe, czy to widząc w nich w p ł y w y chrześcijańskiej doktryny i kultu, czy też przywrócone na nowo do życia zapomniane już elementy dawnych wierzeń, niezmieniony pozostanie jednak fakt świadomych dążeń samych Indian w kierunku takiego zmodyfikowania swej religii, by niczym nie ustępowała chrześcijaństwu, religii związanej z Europejczykami, grupą, która z jednej strony stanowiła przedmiot nienawiści i pogardy, z drugiej jednak reprezentowała ten poziom k u l ­ tury, do którego Indianie pragnęliby podnieść swoją własną. Świadomość niższości własnych wzorów kulturowych, połączona z podziwem dla do­ minującej kulturowo grupy Amerykanów, stworzyła sytuację sprzyjającą przejmowaniu pewnych, wyselekcjonowanych elementów chrześcijań­ skich, w dużej mierze zbliżonych czy to formą, czy — rzadziej — treścią do określonych elementów wierzeń staroindiańskich. 29 30 31 2 9 G . S p i n d 1 e r, Psychological aspects of Menomini peyotism. Paper read at the Annual Meeting of Western States Branch, „American Anthropological Association", Eugene, Ore. 1951; P. R a d i n, Crashing Thunder, New Y o r k 1926; t e n ż e , The Winnebago Tribe, [w:] 37"* Annual Report of the Bureau of American Ethnology, Washington 1923; V. P e t r u l l o , The diabolic root: A study of peyo­ tism, the new Indian religion among the Delawares, Philadelphia 1934; L a B a r r e , The peyote cult; t e n ż e , Twenty... M. К. О p 1 e r, The character and history of the Southern Ute peyote rite, „American Anthropologist", t. 42: 1940, s. 463—478; t e n ż e , Fact and fancy in Ute peyotism, „American Anthropologist", t. 44: 1942, s. 151—159. О. C. S t e w a r t , Ute Peyotism. A study of cultural complex, „University of Colorado Studies. Series in Anthropology", t. 1: Boulder, Colorado 1948, s. 1—2, 32—33. 30 31 �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 321 Poglądy większości uczonych negujących znaczenie wpływów chrze­ ścijańskich w ukształtowaniu się współczesnej formy tej religii stają się jednak uzasadnione na bazie ich koncepcji teoretycznych. Badacze ci traktują peyotyzm jako reakcję na zagrożenie tubylczej kultury przez kulturę grupy dominującej, przejawiającą się w świadomym, wtórnym nawrocie do starych indiańskich wzorów i tradycji. Widzą peyotyzm jako produkt procesów antyakulturacyjnych, który określili 'za Lintonem jako ruch natywistyczny. W t y m ujęciu problemu trudno i m traktować istnie­ nie wpływów chrześcijańskich jako zjawiska odgrywającego jakąś zasad­ niczą rolę w procesie kształtowania się omawianej przez nas religii. Wg tych bowiem założeń teoretycznych — w ruchach natywistycznych nie może być przecież miejsca na jakiekolwiek obce wpływy. Istotą ich ma być przecież tubylczość. Ale teza ta, postawiona— a priori — odnośnie do peyotyzmu, nie znajduje pokrycia w faktach. Należy ją uznać za religię synkretyczną, która niewątpliwie najwięcej zaczerpnęła z trady­ cyjnych wyobrażeń religijnych, ale którą ukształtował również świat wierzeń chrześcijańskich. , 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/529edfdecbfe9d883f2227b337d50992.pdf 0903b4aa4017ea3a77d7bd8af8802387 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3246 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3042 Title A name given to the resource Wokół fotografii nagrobnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.69-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Kubiak W O K Ó Ł FOTOGRAFII NAGROBNEJ F o t o g r a f i a , „zdjęta z kogoś", j a k mówiono w dziewiętnastym doskonalsze, są często w złym stanie; mają r y s y , zacieki, p l a m y , w i e k u , jest p r z e d m i o t e m silnie działającym n a wyobraźnię, p r o ­ spękania. W p ł y w n a te defekty m a nie t y l k o pogoda ale i ludzie. wokującym do i d e n t y f i k o w a n i a j e j z osobą fotografowanego. Ostatnio słyszy się o kradzieżach co bardziej atrakcyjnych „Pewnego d n i a , już dość dawno t e m u wpadła m i w ręce fotografia zdjęć z nagrobków. Czasami kończy się n a próbie kradzieży, ostatniego Powiedziałem k i e d y n i e w p r a w n a ręka złodzieja kaleczy fotografię i wówczas sobie w t e d y ze zdziwieniem, które nie opuszcza m n i e do d z i s i a j : już n i e opłaca m u się j e j wyjmować. T a k i e zdjęcie pozostaje n a oglądam oczy, które widziały cesarza." p o m n i k u . N a t o m i a s t w zdjęciach nowszych często widać rękę b r a t a Napoleona, Jerome'a (1852). 1 W k u l t u r z e l u d o w e j fotografia a m a t o r s k a rozpowszechniła dię dopiero w l a t a c h p o w o j e n n y c h . Przed wojną istniało niewiele zakładów fotograficznych, zdjęcia były kosztowne. Najczęściej Wyraźnie rośnie liczba f o t o g r a f i i w l a t a c h siedemdziesiątych, fotografo­ k i e d y rozpowszechniają się n a wsiach i w małych miasteczkach korzystano z usług fotografów o b j a z d o w y c h . Dzisiaj wanie stało się zwyczajem świąt i uroczystości. przyjętym, n i e o d z o w n y m Można wyodrębnić fotografa a m a t o r a — zdjęcia te są technicznie niechlujne, z w y k l e nieostre, najczęściej d o t y c z y t o zdjęć w plenerze. elementem właściwą fotografii n a g r o b k i l a s t r i k o w e (dotyczy t o głównie w s i ) . Przedstawiam 3 w y k r e s y obrazujące tendencje w z r o s t u liczby f o t o g r a f i i w cza­ chłopskiej estetykę, elementy m i t o l o g i i , zespół wierzeń o charak­ sie ( i l . 2 — 4 ) . L i n i e pierwszego w y k r e s u prezentują terze m a g i c z n y m . wzrostową zdjęć n a czterech cmentarzach prawobrzeżnej Wisły, tendencję ludowej w okolicach Opola Lubelskiego. Są t o t r z y cmentarze małomias­ późno, później niż pamiątkowe zdjęcia ślubne, czy z i n n y c h uro­ teczkowe (Opole L u b . , Chodel i R y b i t w y — f a k t y c z n i e cmentarz czystości. P r z y c z y n tego jest wiele. T r a d y c y j n a k u l t u r a naszego Józefowa n/Wisłą). J e d y n y m p r a w d z i w i e w i e j s k i m jest c m e n t a r z l u d u n i e znała przedstawień zmarłych t y p u m a s k i {efigies). Naj­ w K a r c z m i s k a c h . Obszar p o drugiej stronie Wisły przedstawiony popularniejsza f o r m a g r o b u — mogiła z d r e w n i a n y m krzyżem, jest n a wykresie d r u g i m . Również i t u t a j t r z y pierwsze miejsco­ Fotografia n a g r o b n a przedostaje się do k u l t u r y nie sprzyjała u s y t u o w a n i u f o t o g r a f i i . D o c h w i l i pojawienia się wości t o małe miasteczka — największe t o L i p s k o , p o t e m Soleo n a g r o b k a lastrikowego fotografie nagrobne n a cmentarzach wiej­ n/Wisłą, Ciepielów. Pawłowice t o duża wieś. skich i małomiasteczkowych występowały sporadycznie, zazwy­ czaj n a grobach ziemian i bogatszych mieszczan. Dane o ilości zdjęć n a g r o b n y c h , zwłaszcza w dekadach wcześniejszych, n i e są w pełni w i a r y g o d n e . W i e l e zdjęć zostało W o s t a t n i c h l a t a c h wygląd cmentarza zmienił się r a d y k a l n i e . umieszczonych dużo później, g d y r o d z i n a stawiała k a m i e n n y n a ­ Można mówić o postępującej u r b a n i z a c j i — aleje, chętnie asfal­ grobek towane, często oświetlone, g r o b y stawiane są w szeregach, zaś i c h d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h , lecz tendencję w z r o s t u liczby zdjęć, bez f o r m a ewoluuje w k i e r u n k u grobowców. U r b a n i z a c j a osiąga stan, liczenia procentów i stosunków nagrobków ze zdjęciami d o n a ­ l u b odnawiała s t a r y . N i e prezentuję t u więc ścisłych w którym ilość „żywej z i e m i " zmniejsza się błyskawicznie. Jest grobków bez zdjęć ( t y m zajmę się w innej p r a c y ) . N a dwóch w y ­ ona z a b u d o w y w a n a płytami grobów, asfaltem alejek, i t p . Coraz kresach widać różnicę pomiędzy s k r a j n y m i k r z y w y m i . Różnica częściej k o n t a k t z ziemią o d b y w a się za pośrednictwem doniczek t a n a p i e r w s z y m wykresie może być wyjaśniona skalą miejsco­ l u b specjalnych k o r y t e k . P o j a w i a się za t o cala sfera mnemonicz- wości. T r z y wysoko podniesione linie odnoszą się do zdj^ć z cmen­ na, n i e występująca w t a k i e j formie d a w n i e j . G r o b y wiejskie t a r z y m i e j s k i c h . K a r c z m i s k a — t o t y p o w a wieś. A zatem istnieje zaczynają mieć trwałe i n s k r y p c j e , p o t e m zaś p r z y c h o d z i zdjęcie. wyraźna różnica pomiędzy m i a s t e m a wsią p o d względem ilości Właściwie nie p r z y c h o d z i a „ o p a d a " , przejęte z k u l t u r y wysokiej zdjęć n a g r o b n y c h . Podobnie jest n a wykresie t r z e c i m , gdzie p o ­ i teraz już rozsiadło się wygodnie i pewnie n a dłużej, stając się między „metropolią", jaką jest Łańcut, a stale podupadającą również częścią k u l t u r y l u d o w e j ; cmentarze wiejskie stają się Sieniawą istnieje kolosalna różnica w ilości zdjęć n a g r o b n y c h . a l b u m a m i najbliższej o k o l i c y . Różnice pomiędzy c m e n t a r z a m i p r z e d s t a w i o n y m i n a wykresie I I Pojawienie się zdjęć n a cmentarzach każe odpowiedzieć n a nie są t a k duże, czego łatwo wyjaśnić się nie da. Cmentarz w Paw­ k i l k a pytań. P o pierwsze — k i e d y zwyczaj umieszczania foto­ łowicach jest dosyć s t a r y (najstarsze g r o b y datowane n a Jata g r a f i i n a cmentarzach m i e j s k i c h stał się powszechnym? J a k foto­ 70-te X I X w i e k u ) . Wspólną cechą w s z y s t k i c h wykresów jest g r a f i a c m e n t a r n a i pogrzebowa przyjęte zostały n a wsi? załamanie l i n i i obrazującej wzrost ilości zdjęć w l a t a c h 70-tyoh Czym ludzie motywują potrzebę umieszczania w i z e r u n k u zmarłego n a XX grobie ? Dlaczego istnieje t y l e różnic w sposobach przedstawiania u j a w n i a się wcześniej, pobieżne penetracje i n n y c h zmarłego n a f o t o g r a f i i cmentarnej ? zwłaszcza w i e j s k i c h , wskazują n a łata siedemdziesiąte j a k o n a w . I choć n a niektórych cmentarzach tendencja t a n i e cmentarzy, Pierwsze spostrzeżenia potwierdziły, żo j a k k o l w i e k istnieją okres przełomowy d l a zwyczaju umieszczania zdjęć n a nagrob­ różnice w sposobie przedstawiania osoby zmarłej n a f o t o g r a f i i k a c h . Dlaczego a k u r a t ten okres ? N a przekonywującą odpowiedź nagrobnej, t o jednak zdjęcia standardowe ogromną trzeba będzie trochę poczekać, ale niewątpliwie wiąże się t o ze większość, t a k że ujęcia niezwykłe są s t a t y s t y c z n y m i wyjątkami. wzbogaceniem społeczeństwa i z rozbudową pierwiastków pamię­ Wyróżniają jednak grób, przykuwają naszą uwagę. c i o w y c h n a cmentarzach ( p o m n i k i , i n s k r y p c j e , fotografie). stanowią Żeby dowiedzieć się k i e d y wprowadzono pierwsze fotografie Zdjęcia umieszcza się niezależnie o d t y p u n a g r o b k a . Zdarzają n a c m e n t a r z u i w j a k i m czasie umieszczanie f o t o g r a f i i n a n a ­ się fotografie umieszczane n a grobach w formie mogiły (kopiec g r o b k a c h stało się popularne, zdecydowałem się zliczać ilość n a ­ ziemny z krzyżem d r e w n i a n y m l u b m e t a l o w y m ) , i l . 18. N a ­ grobków ze zdjęciami w poszczególnych dekadach. grobek k a m i e n n y , najczęściej l a s t r i k o w y opanowuje cmentarze, Jakość techniczna r e p r o d u k o w a n y c h zdjęć nie zawsze jest również wiejskie, w l a t a c h sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. dobra. Jest t o t y l k o po części moją winą. Zdjęcia stare, z reguły Ciekawe są f o r m y pośrednie, sprawiające wrażenie „ogniw ewo69 �giem zdjęć spotykamy się również przy przedstawieniach zmar­ łego w trumnie. Chodzi t u zazwyczaj o fotografię jednej osoby — pierwsza fotografia przedstawia tę osobę żyjącą, druga, zwykle usytuowana poziomo, pokazuje postać leżącą w trumnie. N a grobach z krzyżami drewnianymi również zdarzyło m i się spotykać fotografie. Były to groby stare, do których domontowano zdjęcia n a skutek pojawienia się mody n a fotografie. mogiłach z solidniejszego materiału, np. posiadających Na krzyż żelazny, zdjęcia umieszcza się w obrębie tabliczki z tekstem. N a niektórycli cmentarzach spotkałem zdjęcia montowane jeszcze za życia człowieka, którego przedstawiają. Niekiedy były to same fotografie n a gołej płycie, częściej występowały wszelkie konieczne inskrypcje z wyjątkiem daty śmierci i zdjęcie przed­ stawiające przyszłego zmarłego (il. 25). Miejscem gdzie wystę­ puje szczególnie dużo zdjęć „żywych zmarłych" jest cmentarz w Chodlu, małym miasteczku n a trasie z Opola Lubelskiego do L u b l i n a . Naliczyłem tam 48 zdjęć osób jeszcze żyjących oraz 10 miejsc n a zdjęcia n a nagrobkach stawianych jeszcze za życia człowieka. Większość fotografii nagrobnych m a kształt elipsoidalny, odpowiadający (bez próby komentowania i pogłębiania tych ana­ logii) formie imago clipeata, charakterystycznej m.in. dla por­ tretu trumiennego. F o r m a t a , wraz z wizerunkiem w kształcie koła czy owalu, zarezerwowana była w X V I I I wieku dla osób zmarłych. Fotografia portretowa międzywojennym, w Polsce, jeszcze w okresie zwłaszcza n a prowincji, chętnie stosowała formę imago clipeata do portretowania osób żywych. Ciekawym natomiast jest t u fakt, że aż do czasów nam najbliższych, gdy fotografia rodzinna i portretowa zarzuciły ten kształt, utrzymał się on jako najbardziej właściwy dla fotografii Formę imago clipeata spotyka się także przy cmentarnej. przedstawianiu 1 II. l u c y j n y c h " , przy przechodzeniu od najpopularniejszej n a wsi mogiły do nagrobka 2, 3, 4, tabele: tendencje w z r o s t u w latach 30—70-tych na badanych liczby fotografii cmentarzach dawniej trwałego, z kamienia. N a starym cmentarzu w K a r c z m i s k a c h koło Opola Lubelskiego groby z lat trzydziestych, czterdziestych i częściowo pięćdziesiątych mają formę, którą można nazwać „przejściową". Są to niskie, wystające najwyżej 20 c m ponad ziemię, betonowe „blejtramy", u szczytu których zainstalowane są drewniane, a później żelazne krzyże. Oczywiście n a t y m cmentarzu jest mniej fotografii niż n a tzw. c m e n t a r z u p o w y m , gdzie każdy niemal nagrobek jest lastrikowy. W ostatnich również latach n a wsi pojawiły się olbrzymie, ce­ mentowe grobowce rodzinne. Zawierają one całkiem liczne kolekoje fotografii poszczególnych członków rodziny, często nawet tych, którzy jeszcze nie zmarli (il. 26). Miejscem najlepiej sprzyjającym instalowaniu fotografii n a nagrobku kamiennym jest prostopadła płyta z nazwiskiem zmar­ łego i epitafium. G d y napisy pomieszczono n a poziomej płycie przykrywającej grob, zdarza się, że zdjęcie usytuowane jest po­ ziomo. Niekiedy w takiej samej sytuacji zdjęcie umieszcza się n a szczytowym gzymsie grobu, tak by było widoczne (il. 14). Są też płyty z napisami i fotografiami umieszczonymi n a płasz­ czyźnie skośnej w stosunku do płaszczyzny grobu. Zetknąłem się też z oprawionymi i oszklonymi nekrologami zawieszanymi n a grobowcach. P o d szkłem, n a nekrologu umieszczano odklejono z jakiegoś dokumentu zdjęcie zmarłego. Spokrewnione teclmicznie z t y m typem przedstawień są tablice z Przeworska, gdzie zdjęcie i napis umieszczone są w płytkiej, przykrytej szkłem niszy. Niezwykłym zupełnie zestawem, gdzie n a kompozycję dawnej ikony nałożono nową treść, jest obraz Chrystusa wiszący n a jed­ n y m z grobów n a starym cmentarzu w Jarosławiu (il. 23). N a obrzeżach obrazu, t a m gdzie zazwyczaj znajdują się sceny z życia postaci przedstawionej w centrum, umieszczono fotografie zmar­ łego z różnych okresów jego życia. J e s t to jakby próba stwo­ rzenia ciągu narracyjnego z fotografii nagrobnej. 70 Z mini szere­ "w-tt 50-łt io-h to-lt �<L ko-k 5o-{t Ъ l i i 3 u O Чек Sou tó-tt 1 Sole*- S* 6 5c-ft- tof* Tof. зс ST- АО AO IZ H ? AS IZ i 3 Я i 5 G 41 So'it. At -10-k 46 Ъ -tone- Зо-łt 3 9o 5о+ Ьо-к ło-Ь. 33 % АЪ 4? fo-h 54 4Ь5 ЪО Ił 71 �72 �7 momentów uroczystych z życia człowieka l u b zdjęć pamiątko­ niespotykana dotychczas sugestywność pierwszy cli dagero typów w y c h ; bywają t o fotografie małego dziecka, zdjęcia ,,od pierwszej i i c h n i e s p o t y k a n a wierność wobec n a t u r y . " K o m u n i i " , ślubne i t p . Jest t o wyraźna stylizacja proponowana g r a f t r a k t o w a n y był, szczególnie w początkowym okresie r o z w o j u 2 Również sam foto­ przez fotografów, którzy w t e n sposób realizują zapotrzebowanie f o t o g r a f i i , j a k o pół-czarownik, oszust, m a g , zaprzedany diabłu, n a modę „ r e t r o " . Fotografie te t r a k t o w a n e są j a k o szczególnie c u d o w n y p r e s t i d i g i t a t o r , wróż, demoniczny wynalazca. T e n t y p uroczyste, ważne, trwałe. postaci częściowo przeniknął do l i t e r a t u r y , a ze sposobem t r a k ­ F o t o g r a f i a , bardziej niż j a k i e k o l w i e k inne pamiątki, pozwala t o w a n i a go j a k o pół-anioła, pół-demona do dziś zetknąć się można przypomnieć sobie więcej szczegółów z życia zmarłego. Umożli­ w niektórych wsiach P o l s k i . F o t o g r a f jest więc osobą posiadającą w i a unaocznienie sobie jego Osoby. J a k t w i e r d z i w i e l u i n f o r m a ­ pewną władzę n a d śmiercią. W książce Stojśina, Sawa-fotograf torów zmarły „staje przed o c z y m a " , „patrzy n a n a s " , „można pokonuje własną śmierć, utrwalając ją za pośrednictwem k a m e r y r z n i m porozmawiać". M o t y w a c j e nieumieszczania zdjęcia zmar­ i pokazując ze swego p u n k t u widzenia (patrzenia). „ W y d a ł i m łego n a grobie wiążą się również z t y m s a m y m wrażeniem obec­ się podejrzany przez swój w y s o k i wzrost i a p a r a t y fotograficzne, ności zmarłego. Sam fotograf z a m y k a „osobę w momencie, w których nie chciał oddać m i m o wszelkich namawiań, próśb, c h w i l i " , sprawia, że staje się ona n i e m a l nieśmiertelna, a w każdym a w końcu i gróźb. W y p r o w a d z i l i go n a polankę (...) i w y c e l o w a l i razie przywrócenie obrazu zmarłego jest sprawą jednego spojrze­ w niego k a r a b i n y . (...) n i a n a fotografię. Wierzenie o swego rodzaju życiu i s t o t zamknię­ chciał unieść i swój aparat i sfotografować i c h , k i e d y będą do t y c h w kadrze f o t o g r a f i c z n y m podaje B e n j a m i n w s w y m z n a k o m i ­ niego strzelać. Powiedział jeszcze: — Te fotografio staną się t y m eseju o h i s t o r i i f o t o g r a f i i : „początkowo nie śmiano dłużej częścią h i s t o r i i światowej." przypatrywać się w y k o n a n y m przez niego (Dageurro'a) zdjęciom. Wyrazistość t y c h l u d z i wzbudzała lęk; patrzący na nie miał Wymagania Ponieważ nie opuścili karabinów, w u j e k 3 stawdane jeszcze niedawno f o t o g r a f o w i były bardzo duże. Musiał o n „ o ż y w i ć " osobę zmarłą. Działo się t a k ze wrażenie, że te małe d r o b n i u t k i e twarze n a zdjęciu mogą czło­ zdjęciami l u d z i , którzy z m a r l i nie zdążywszy zrobić sobie foto­ w i e k a n a w e t widzieć, t a k oszałamiająco oddziaływała n a każdego g r a f i i . Zapraszano wówczas fotografa, b y t o n wykonał p o r t r e t 73 �nieboszczyka i wyretuszował go tak, by sprawiał wrażenie żywego się zna może czasem poznać, że to zdjęcie tego co już umarł, Opowie­ a nie żywego." W istocie n a cmentarzu w R y b i t w a c h obok Józe­ dział m i o t y m 64-letni fotograf z Józefowa nad Wisłą — Józef fowa n/Wisłą jest spora ilość tak retuszowanych zdjęć z charak­ człowieka. Zdjęcie takie umieszczało się n a nagrobku. Pilichowski. „Jak nieboszczyk jest w trumnie, to biorę samą terystycznymi mgiełkami różu i błękitu. Przypatrując się i m twarz nieboszczyka, dorabiam oczy, ubiór, tło, uszy. Wstawia się bliżej z łatwością można spostrzec, że są to zdjęcia zrobione już to wszystko t a m gdzie powinien ich mieć." Celem lepszego „oży­ po śmierci, zdjęcia które zostały „ożywione". Najlepszym przy­ w i e n i a " zmarłego można było zażyczyć sobie zrobienie modelacji kładem takiego pośmiertnego retuszu jest kobiece zdjęcie z tegoż portretowej. Tą metodą wytwarzano słynne monidełka, nie tylko cmentarza, zrobione z żabiej perspektywy. Osoba t a m a uszy n a zresztą z przeznaczeniem nagrobnym. wysokości stawów żuchwowych, czego nie można wytłumaczyć Pilichowski t a k o t y m mówił: „to się nazywa modelarstwa doróbka, modelarstwo por­ tretowe, albo modelacja. D o dziś jest chyba w Lublinie spółdziel­ jedynie zastosowanym skrótem perspektywicznym (il. 16). Powróćmy teraz do tematów i kompozycji samych zdjęć. nia „Zorza" co to robi. Wzmacnia się co trzeba, najpierw usta. Fotografie, Przysłania się przy robieniu powiększenia, tak żeby tło było białe nieliczne i w praktyce ograniczone do zawodów „mundurowych". i człowiek wychodzi j a k żywy. Najgorzej jest zrobić uszy. T e n co Naturalnie najczęściej występują zdjęcia żołnierzy i oficerów w według których można rozpoznać zawód osoby są 16 15 14 MAiZONKUWIE WSZAK D i STANISŁA tt/tochmtj co/eace ŁAT Jasi L A T 22 ŁUKASIEWICZ Ш1ШАК и щ у Штщ тмшсщ w КШАИ WlJłY SM И-УМЙ411. . vri. 15-11 196^ w 11 wiośnie życia STROSKANI RODZICE 21 К Лт^пеТаб mm zoczą Щ lecz х Ъегса niac/y и н ц з Шит u m ZDROWAŚМША Ш Ш Ш Ш Г итпш RYSIEMU ZE STASM mmr икошк POZOSTAWILIŚCIE W SERCACH NASZYCH 8iL.rAl.t2Y l SWE IRfiSK TWARZE *вОУ Ш IIEZAPffMKiAliE IMKUMtU ВИШМ» 1ИШ« 74 �'щяшшшшшшшяшш» st KRUCZEK P MATEUS7 MICHAŁ < " 2 8 . n . ! ? 7 3 t ZO V I I . 1^73 ROGALA POWIĘKSZYŁ m m m m m t i l l s mundurach (il. 30). Uderzająco duża jest liczba młodych, zmarłych wiedzi: „wojskowi powinni mieć zdjęcia w mundurze, bo mundur tragicznie, m. inn. podczas pełnienia służby wojskowej. to jakby część ich s a m y c h . " Bardzo często spotyka się fotografie zmarłego w mundurze armii przedwojennej Zdjęcio lub Polskich Sił 4 księży (różnych wyznań) w sutannach. Zbrojnych n a Zachodzie jest bardziej nobilitujące dla rodziny. Fotografiami zupełnie szczególnymi są dwa zdjęcia z cmen­ Żołnierze to również kategoria jedyna osób, wobec których więk­ tarza w R y b i t w a c h . Prawe to portret mężczyzny, lewe fotografia szość informatorów deklaruje możliwość pozostawienia czapki Krzyża Grunwaldzkiego I I I klasy (il. 19). Jest to przykład nie­ n a zdjęciu. Poza wojskowymi widziałem również zdjęcia osób zwykły dlatego, że o t y m nie m a ani słowa n a tablicy nagrobnej. w uniformach kolejarzy czy leśników, w strojach pielęgniarek. T a k wyrażona informacja, że zmarły otrzymał (a może powinien Bardzo rzadkie są zdjęcia milicjantów w mundurach. Z n a m też był otrzymać?) wysokie odznaczenie, nie może umknąć uwadzo k i l k a zdjęć lotników, n a których przedstawieni są oni z samolo­ przeohodnia. tami (il. 28 ). Specyfika grobu lotniczego ze śmigłem, pozwala­ Mówi Pilichowski: ,,na nagrobki to przeważnie biusty dają. jąca od razu zidentyfikować zawód i rodzaj śmierci leżącego t a m Nikt nie uważa żeby nogi były ważno. A poza t y m to (zdjęcie) ozłowieka, odpowiada specyfice samego zdjęcia, przedstawiają­ jest małe, pół-pocztówki albo pocztówka i mrówka byłaby n a cego człowieka z maszyną n a której pracował. Oto kilka wypo­ n i m . " 42-letnia kobieta z Sieniawy powiedziała: „na zdjęciu n a - 75 �20 g r o b k o w y m jest t y l k o t w a r z , bo t w a r z t o jest streszczenie czło­ czarno-białej: p o pierwsze w i e k a . " J e d n a z i n f o r m a t o r e k t w i e r d z i , że n a zdjęciu n a g r o b n y m drugie lepiej h a r m o n i z u j e z sytuacją cmentarza. O t o k i l k a o p i n i i jest ona bardziej wiarygodna, po nie zmieściłaby się cała osoba. I n n a t w i e r d z i , że n a t a k i c h zdję­ na t e n t e m a t : „najlepiej pokazuje fotografia czarno-biała, bo ciach są t y l k o twarze, „bo t w a r z jest najważniejsza w człowieku." nic t u nie upiększone jest, t a k j a k n p . w k o l o r o w a n e j . " 6 „Tylko n a ogól l u d z i czarno-biała nic nie fałszuje, oczywiście nie może być retuszo­ zmarłych śmiercią naturalną, zwykłe w podeszłym w i e k u . N a ­ wana, k o l o r zaś dodaje, oczywiście też oddaje prawdę, ale jest Zdjęcia portretowe-nagrobne przedstawiają t o m i a s t osoby zmarłe śmiercią gwałtowną, zmarłe młodo, częściej to bardziej ładny obrazek, niż zapis f a k t u . " niż inne kategorie zmarłych przedstawiane są w pełnej sylwetce, grafa — 7 „Załęży o d foto­ jeden p o d k o l o r u j e , w z m o c n i , ale t y l k o czarno-biała j a k g d y b y „nie zasłużyły" sobie jeszcze n a t y p p l a n u zdjęciowego mówi p r a w d ę . " „Czarno-biała n i c nie u b a r w i a , pokazuje j a k jest przysługujący zmarłym, odchodzącym w sposób n a t u r a l n y i w po­ naprawdę." „Czarno-biała raczej jest p r a w d z i w a . K o l o r o w a t o deszłym w i e k u . Zdjęcia dziecięce są tego najlepszym przykładem. fotograf p o d k o l o r u j e , o t a k j a k n a t y m zdjęciu, czy m y t a k Często występują t u fotografie reportażowe, z tłem p l e n e r o w y m , z mężem w y g l ą d a m y ? " zdjęoia w r u c h u . Wiele z n i c h pokazuje całą postać dziecka. Jest czarno-białe, bo t a k i e jest żałobne, bardziej p a s u j e . " to zresztą t e n rodzaj zdjęć gdzie wszelkich odchyleń o d d o m i ­ dziwsze jest zdjęcie czarno-białe. K o l o r o w e jest ładniejsze i od­ nujących ujęć jest najwięcej. mładza." 5 W o b e c możliwości pojawienia się w najbliższych latach 8 9 12 10 „Zdjęcie na grób p o w i n n o być owalne, 11 „Praw­ „Fotografia czarno-biała jest bardziej p r a w d z i w a niż k o l o r o w a — k o l o r y są sztuczne, ludzie chcą mieć zdjęcia kolorowe zdjęć b a r w n y c h n a n a g r o b k a c h pytałem również i o tę sprawę. ze s n o b i z m u . " Wszyscy n i e m a l i n f o r m a t o r z y podkreślali d w a aspekty f o t o g r a f i i w i e r n a . K o l o r o w a tego t a k nie przedstawia. O r e t u s z u n i e może 76 1 3 „Czarno-biała t o fotografia najbardziej uczciwa, �być n j o w y , jest to w t e d y t a k j a k b y t o b y l zamazany obraz." „Wierniejsza jest fotografia czarno-biała, bo jest t u gra c i e n i . " 1 4 s t o p n i u niż dawniej stała się p r z e d m i o t e m pamięci, podczas g d y 1 5 w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j obowiązywał n i e m a l zakaz żałoby po Jest rzeczą charakterystyczną, że n a w e t c i i n f o r m a t o r z y , którzy twierdzą, iż fotografia k o l o r o w a w ogóle jest p r a w d z i w a , l u b wolą ją ze względów estetycznych, bardziej wybierają zdjęcia czarno-białe j a k o najbardziej nadające się n a nagrobek. W y p o w i e d z i n a t e m a t zdjęć n a g r o b n y c h dzieci są zróżnico­ wane. J e d n i twierdzą, że f o t o g r a f i i t a k i c h nio p o w i n n o się za­ mieszczać, i n n i podają dość dokładne k a n o n y t a k i c h zdjęć. „Dzie­ d z i e c k u . Znana powszechnie legenda opowiadająca o matce, która w d n i u W s z y s t k i c h Świętych, n a n o c n y m nabożeństwie zmarłych s p o t y k a swoje dziecko z dzbanem pełnym lez m a t c z y ­ n y c h , uniemożliwiających oderwanie się o d świata ziemskiego, najlepiej wyraża d a w n y nakaz zapomnienia. Zdjęcia umieszczane jeszcze za życia człowieka się z dezaprobatą większości osób, z którymi spotykają rozmawialiśmy. ci? N i e p o w i n n o się umieszczać i c h zdjęć n a grobach. Są j a k b y „Jest to uśmiercanie się za życia niegodne człowieka. Jest t o d l a za małe, n i e n a t u r a l n e i t a k i e niewinne w s t o s u n k u do t a k poważnej m n i e wstrętna zapobiegliwość." s y t u a c j i cmentarza. Jest t o miejsce przeznaczone w g m n i e d l a zdjęcia jeśli dana osoba jeszcze żyje, bo może żyć jeszcze długo, l u d z i w sile w i e k u . T a k i c h nie s z k o d a . " może się zmienić. T a k się nie r o b i . " 16 „Małym dzieciom też 19 „ N i e p o w i n n o się umieszczać „Człowiek nie idzie n a 2 0 można dawać zdjęcia (nagrobne). N i e daje się t y l k o n o w o r o d k o m , cmentarz żeby widział siebie w grobio. L u d z i e robią t o pewnie bo wszystkie małe dzieci są podobne: nie widać n a i c h t w a r z a c h dlatego, bo są s a m o t n i . Boją się, że ślad zaginie po n i c h . " przeżycia; ze zdjęcia nio widać o s o b y . " „Ludzka logika nie pozwala, b y człowiek za życia dawał sobie 17 „Noworodkom nie daje się zdjęć, b o z w y k l e noworodków nie fotografuje się, b o n i e zdjęcie n a g r o b i e . " wychodzą dobrze n a zdjęciach." robić zdjęcia n a zapas. Spowoduje 18 Należy t u wspomnieć o dość 2 2 a l „ T a m gdzie n i k t n i e leży n i e p o w i n n o się t o szybszą śmierć. Jest t o rozpowszechnionym wierzeniu zakazującym z b y t częstego foto­ p r o w o k o w a n i o śmierci." grafowania małych dzieci p o d groźbą i c h śmierci. I n n e opinie Nie spotkałam. Sama t o b y m się b a l a . " mówią, że zdjęcia dzieci umieszcza się o d w i e k u 5—0 l a t . Jeszcze p o w i n n o się wieszać zdjęć, bo t o jest przeciw B o g u . " i n n i twierdzą, że dzieci n a zdjęciach p o w i n n y być uśmiechnięte że jest t o nierozsądne, dziwią się, że za życia ktoś myśli o śmierci; 23 „Fotografia nagrobna zawczasu? 2 4 — „ P r z e d śmiercią t o nie 2 5 I n n i mówią, i częściej widać n a n i c h całą postać. Sporą partię stanowią w y p o ­ jest t o przejaw w i e d z i o t y m , że śmierć dziecka jest czymś t a k bolesnym, nieocze­ nastawienia k i w a n y m i n i e s p r a w i e d l i w y m , że t y m b a r d z i e j , b y nie potęgować testament, dyspozycje dotyczące pogrzebu i s t y p y były rzeczą u b l i s k i c h bólu p o stracie dziecka, nio należy umieszczać n a nie t y l k o umierających, lecz często l u d z i z d r o w y c h , w sile w i e k u grobie jego w i z e r u n k u . Istnieje rozbieżność pomiędzy istnieniem pamiętających zwyczajnie dużej ilości dziecięcej f o t o g r a f i i nagrobnej a opiniami na ten t e m a t i możliwości i c h stosowania. Jest j e d n a k f a k t e m , że ostat­ n i o , poczynając o d l a t 7 0 - t y c h , rozpowszechniły się n a w i e l u , w t y m i w i e j s k i c h cmentarzach, kamienne n a g r o b k i dziecięce, w które w m o n t o w a n o zdjęcia. Śmierć dzieci w dużo większym charakterystycznego n a materialną dla k u l t u r y doczesność — w-spółczesnej jeszcze niedawno o swojej śmierci. Oczywiście pomiędzy w y p o w i e d z i a m i o f o t o g r a f i i nagrobnej instalowanej zawczasu a f a k t a m i n a c m e n t a r z u istnieje duża rozbieżność, t z n . m i m o deklarowanej niezgody n a t e n t y p zdjęó i stwierdzeń o i c h niewystępowaniu, jest i c h dość dużo. Odpowiedzi n a t e m a t zdjęć n a g r o b n y c h przedstawiających 77 �78 �3QZEX PREJS ZYŁ IM POKÓJ ii I JEGO: DUSZY 25 I -J i i i штж. �80 �osoby w t r u m n i e były zgrupowano wokół dwóch, n i e z b y t odda­ i n n y c h . Proszą w t e d y o zdjęcie (wyretuszowanie — p r z y p . K . K . ) l o n y c h biegunów. Oto o b y d w a z n i c h : „osób w t r u m n i e na zdjęciu c z a p k i . T a k i e zdjęcie t o j a k w kościele." n a g r o b n y m ? ! Z t a k i m i się nie spotkałem, t o c h y b a jakiś półwariat." 32 Z c y t o w a n y c h w a r t y k u l e w y p o w i e d z i informatorów można „Zdjęć w t r u m n i e nie p o w i n n o się umieszczać n a gro­ byłoby odczytać dwie przeciwstawne tendencje r o z w o j u f o t o g r a f i i bach, dlatego, że nie p o w i n i e n być u t r w a l o n y t e n t r a g i c z n y obraz n a g r o b n e j : idealistyczna (dążenie, b y osoba przedstawiona była n a zdjęciu, ponieważ jest t o z b y t bolesne d l a najbliższych." taka, j a k „wypada", t j . j a k wymaga 2 6 27 tego powaga miejsca) Następną grupę tworzą w y p o w i e d z i n a t e m a t m i m i k i , u b i o r u i realistyczna (dążenie do przedstawienia zmarłego t a k i m , j a k i m i nakryć głowy osób n a fotografiach n a g r o b n y c h . „Człowiek n a był za życia). Operacji tej przyporządkować można i n n e : h i e r a - zdjęciu p o w i n i e n być s p o k o j n y , a n i wesoły, a n i s m u t n y . U b r a n i e tyczność — naturalność; powaga — uśmiech; m u n d u r l u b c i e m n y jest obojętne, alo lepiej żeby było t a k i e , w j a k i m t e n człowiek g a r n i t u r (często z „doretuszowanymi" odznaczeniami) z w y k l e chodził, bo t o bardziej szczerze. T y l k o w o j s k o w i p o w i n n i „ s w o b o d n y " ; t y l k o t w a r z — cała postać; b r a k tła — wyraźne być w m u n d u r z e , b o t o b u d z i szacunek. I n n i ludzie p o w i n n i być tło. bez c z a p k i , bo t o śmierć, a cmentarz t o miejsce uroczyste." 28 — strój Cmentarz stał się a l b u m e m portretów lokalnej społeczności. „Człowiek n a zdjęciu m a być bez c z a p k i , bo t a k jest bardziej po­ D l a w i e l u l u d z i jest t o najlepszy łącznik ze zmarłymi, przycho­ d o b n y . P o w i n i e n być raczej wesoły, b y było m n i e j żal, żo go nie dzą o n i n a cmentarz, a b y porozmawiać za pośrednictwem zdjęć ma." z t y m i , którzy już n i e żyją. 2 9 „Najlepsze jest zdjęcie z młodszych l a t , w o d p o w i e d n i m , odświętnym u b r a n i u . Najczęściej człowiek n a zdjęciu jest s m u t n y , bo mało k t o n a f o t o g r a f i i w y c h o d z i w e s o ł o . " Trwały k a m i e n n y nagrobek, zaopatrzony w zdjęcie, u s y t u o ­ „Jacyś m u n d u r o ­ w a n y w n o w e j , zurbanizowanej przestrzeni cmentarza, każe i n a ­ w i t o mają czapki n a głowie, ale i n n i raczej n i e . M i n y raczej po­ czej spojrzeć n a rolę c z y n n i k a pamięciowego we współczesnej ważne, czasami w i d z i się twarze uśmiechnięte — t o raczej osoby k u l t u r z e . Dokładniejsze b a d a n i a pozwoliłyby sformułować teore­ młode." tyczne uogólnienia, n a j a k i e nie m a miejsca w n i n i e j s z y m szkiou, 31 30 „Czasem ludzie przynoszą zdjęcia w kapeluszach, albo czapkach, żeby zrobić z n i c h zdjęcie nagrobne, j a k nio mają będącym j e d y n i e sygnałem p r o b l e m a t y k i . 81 �PEŻ Y P l S Y * R. B a r t h e s , La chambre claire, s. 13 W . B e n j a m i n , Twórca jako wytwórca, Poznań 1976, s. 3 1 , z eseju Mała historia fotografii. 2 V . S t o j s i n , Kino w pudełku od zapałek, Warszawa 1983, s. 90. W książce tej fotograf zjawia się znikąd, opowiada fantas­ tyczne p r z y g o d y o s w y m pobycie za granicą, u b r a n y jest w w y ­ soki kapelusz i długi, połatany płaszcz, walczy z d u c h a m i , spro­ wadza liczne, często n a d n a t u r a l n e klęski n a miasteczko, k o n s t r u ­ uje nieprawdopodobne m e c h a n i z m y , m . i n . największy k a r a b i n świata, jest u w i e l b i a n y przez dzieci a dorośli traktują go j a k demona. 3 4 K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska, w o j . przemyskie. O problemie p l a n u filmowego por. przykłady ze ss. 78—79 Semiotyki filmu J . Łotmana, Warszawa 1983. „ K i e d y widzowie u j r z e l i pierwszy f i l m , w którym zastosowano zbliżenie, b y l i p e w n i , że stali się o f i a r a m i k p i n . P o j a w i e n i u się n a ekranie t a k i c h zdjęć towarzyszyły o k r z y k i : „Pokażcie n o g i ! " . Por. też każdą prawie książkę n t . h i s t o r i i k i n a w części poświęconej G r i f f i t h o w i . 5 6 7 8 9 B y ł y w o j s k o w y , l a t 65, Łańcut. Nauczyciel, l a t 63, Przeworsk. K o b i e t a , l a t 73, Sieniawa. Chłop, l a t 57, Kramarzówka. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 K o b i e t a , l a t 65, Kramarzówka. K o b i e t a , l a t ok. 40, Jarosław. K o b i e t a , l a t 52, Łańcut. F o t o g r a f zawodowy, l a t 60, Łańcut. Wróżka, l a t o k . 50, Jarosław. Poszukiwacz n a f t y , Kramarzówka. Poszukiwacz n a f t y , Kramarzówka. K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska. K o b i e t a , l a t ok. 4 0 - t u , Jarosław. Starsza k o b i e t a , Przeworsk. K o b i e t a , l a t , 57, W o l a Węgierska. K o b i e t a , l a t o k . 50, Łańcut. Mężczyzna, l a t ok. 70, Jarosław. K o b i e t a , l a t o k . 40, Wiszownica. K o b i e t a l a t 73, Sieniawa. Pielęgniarka, w i e k średni, Przeworsk. Nauczyciel, l a t 63, Przeworsk. Pielęgniarka, wiek średni, Przeworsk. K o b i e t a , 42 l a t a , Sieniawa. K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska. Mężczyzna, l a t 75, Łańcut. K o b i e t a , l a t 44, Sieniawa. Fotograf, l a t 60, Łańcut. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad4f346768203ed2e53ba10fa6e666ac.pdf 9792c5c7ba792d305413613463b15827 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3247 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3043 Title A name given to the resource Wiersze nagrobne z polskich cmentarzy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.83-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolbuszewski, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Kolbuszewski WIERSZE N A G R O B N E Z P O L S K I C H Zwyczaj umieszczania wierszy n a grobach jest w Polsce CMENTARZY N i e zawsze jest t o d a t a umieszczenia wiersza ( n a g r o b k i bywają bardzo szeroko rozpowszechniony i m a bardzo eiokawą, złożoną stawiane i w k i l k a l a t p o śmierci danej osoby). D a t y te mają tradycję. Poświęciwszy końcem znaczenie t y l k o o r i e n t a c y j n e : ponieważ w cmentarnej k u l t u r z e Ludoznawczego, nie istnieje p r a w o autorskiej własności i t e k s t y bywają przepi­ i nie chcąc t u powtarzać a n i poda­ sywane, d a t a t a nie określa czasu powstania t e k s t u . W z o r a m i tej p r o b l e m a t y c e , wydaną 1985 r o k u staraniem Polskiego T o w a r z y s t w a książkę Wiersze z cmentarza z n y c h w niej ustaleń, a n i reprezentowanych t a m tekstów nagrob­ są n i e j e d n o k r o t n i e wiersze dziewiętnastowieczne i n a w e t osiem­ n y c h wierszy, ograniczam się j e d y n i e do p o d a n i a niżej w y b o r u nastowieczne około t y l k o c y t a t y z Trenów J a n a Kochanowskiego), i 130 n a g r o b n y c h wierszy, zgromadzonych przeze mnie dostarczonych m i przez w i e l u informatorów. N i e mogąc t u wszystkich wymienić, składam I m serdeczne podziękowanie. (rzadko k i e d y wcześniejsze — wyjątkiem są t u niejszych polskich dziewiętnastowiecznych D r u k o w a n e t u wiersze ilustrują n i e m a l wszystkie prawidłowości wązkowskiego, R a k o w i c k i e g o , rządzące „literaturą cmentarzową" ( j a k ją nazwał Rossie, niejednokrotnie o p i s y w a n y c h W . Wójcicki), a w związku z t y m reprezentują Kazimierz cmentarzy, Po­ Łyczakowskiego, cmentarza n a przez uznanych poetów. zróżnicowany * poziom a r t y s t y c z n y , z reguły wyższy w u t w o r a c h dziewiętnasto­ wiecznych stąd w szerogu p o d a n y c h wyżej utworów echem odbijają się t e k s t y z najsłyn­ (zwłaszcza pochodzących z pierwszej połowy tego stulecia) a obniżający się stopniowo w miarę rozpowszechniania Piątąm z cnotliwą żoną spędził szczęścia wiosnę się zwyczaju Dwakroć Ojciec szczęśliwy w t e m P a r k i zazdrosne ozdabiania grobów wierszami. Spora liczba t y c h tekstów t o t e k s t y grafomańskie, co przecież nie zmienia f a k t u , Przecięły wątek życia tego w z o r u c n o t y iż m a m y t u do czynienia z „poezją dobrej w o l i " . Nie m a i zasad­ Dziś łzami zlewam grób j e j i dzieci sieroty. niczo nie było w dziejach k u l t u r y polskiej zwyczaju umieszczania ( W i l n o , Cmentarz p r z y kościele św. żartobliwych wierszy n a grobach. Jeśli więc pewne t e k s t y wzbudzą P i o t r a i Pawła, 1821) niezamierzoną przez autorów wierszy wesołość, t o wcale t o n i e oznacza, b y niniejsza mała antologia usiłowała w j a k i k o l w i e k sposób korespondować z przezabawną książeczką F r i t z a Spiegla Dead Funny ( L o n d y n 1980, 2° L o n d y n 1982), gromadzącą cały szereg świadomie k o m i c z n y c h nagrobków (nie t y l k o s t a w i a n y c h Z n i k o m e szczątki c n o t l i w e j swej żony t u położył mąż s t r a p i o n y , a pełne żalu po stracie swej m a t k i osierociało cztery drobne d z i a t k i grób t e n wraz z ojcem oblewają łzami. l u d z i o m , lecz także psom, k o n i o m i świniom). Jeśli zatem f o r m y (Poznań, Cmentarz Zasłużonych, ekspresji żalu bywają w t y c h wierszach kalekie, t o widzieć w t y m fakcie trzeba jeszcze jeden przejaw t a k zwanego współczesnego „kryzysu śmierci" (por. P. Aries, Essais sur 1'histoire en Occident Paris 1975; E . M o r i n , du Moyen Age a nos jours, et la mort, Paris L'homme de la mort 1970). Zdarza się współcześnie, że podobne p o d a n y m niżej nagrobne wiersze uznawane bywają za przejaw twórczości l u d o w e j . T r u d n o t u j e d n a k mówić o l u d o ­ wości w ścisłym tego słowa znaczeniu, choć z pewnością można 1833) Z ducha, serca i myśli; z cnót, ofiar i czynów, Bóg nie miał sług wierniejszych, k r a j godniejszych P r z e c h o d n i u ! nie zań t y l k o n a d jego mogiłą, Lecz módl się i za siebie: B y przezeń uprosić T a k żyć, wierzyć i kochać; t a k cierpieć i znosić. (Wiersz Gustawa Zielińskiego umiesz­ mówić o pewnego r o d z a j u współczesnym folklorze, j e d n a k o w y m czony n a grobie A d o l f a J a n u s z k i e w i ­ n a w s i i w m i a s t a c h , a wywodzącym się z t r a d y c j i artystycznego nagrobnego wierszowania w pierwszej połowie wieku które z kolei wiedzie swój rodowód o d dawniejszej, tradycji epigraficznej, przejmowanej stopniowo XIX, szlacheckiej przez miesz­ czaństwo. Istniała co p r a w d a w w i e k u X I X e p i g r a f i k a p r a w d z i w i e l u d o w a i mogła ona być u c h w y t n a jeszcze w pierwszej połowie naszego stulecia (postulował jej zbieranio J a n S. Bystroń), alo dochowała się ona do naszych czasów w bardzo nielicznych za­ pisach, t u pominiętych. W wyborze przedstawiania niewykorzystanych we wspomnianej wyżej książce (choć jest o d tej reguły k i l k a odstępstw, p o w t a ­ rzają się t u też w a r i a n t y p e w n y c h u s t e r e o t y p i z o w a n y c h formuł wierszowanych). Zrezygnowałem też z podawania literackich cytatów, dosyć często w y k o r z y s t y w a n y c h w n a g r o b n y m użyciu (i o t y m piszę w Wierszach z cmentarza). T e k s t y podane zostały z zachowaniem oryginalnej p i s o w n i i z zachowaniem i c h prze­ strzennego układu cza w D z i a l r y l n i e n a L i t w i e , 1857) N i e n a łonie rodziców, lecz n a obcej ziemi śmierć swoich ofiar n i e s y t a zabrała go sobie. Żyć j e d n a k zawsze będzie pomiędzy swojemi, chociaż p o swych cierpieniach spoczywa w t y m grobie. p o d a n y c h t u tekstów kierowałem się zasadą wierszy synów. O b y w a t e l , z w y z n a w c y niezachwianą siłą. na grobie. Lokalizując teksty świadomie p o m i j a m nazwiska osób, z których grobów wierszo zostały prze­ pisane, ograniczam się do p o d a n i a miejscowości (nazwy cmen­ tarza) i r o k u śmierci osoby, n a której grobie wiersz umieszczono. B o kochając rodzinę n a u k i i c n o t y zjednał sobie szacunek przez t a k i e p r z y m i o t y . (Szczawnica, 1860) K r a j w n i m prawego męża sztuka m i s t r z a t r a c i Żył krótko cierpiał wiele bo miłował wiele Choć umarł lecz żyć wiecznie będzie w s w o i m dziele I n i g d y nie zaginie w pamięci współbraci. (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , grób Józefa N a r z y m s k i e g o , 1872) N i e c h śmierć stokroć t w e zwłoki t u grzebie, T y żyjesz, żyjesz p o d c i e m n y m k a m i e n i e m , 83 �N i e jesteś prochem, n i snem, n i milczeniem, Poszła do g r o b u połączyć się z n i e m i T y wiesz w niebie j a k j a kochał Ciebie T e n który wszystko utracił w i c h zgonie. Najzacniejszej Stawia t e n p o m n i k d w u s y n o m , córce i żonie. żonie i ukochanej córce w żalu n i e u t u l o n y mąż i ojciec. (Uścio Solne k . B o c h n i , 1909) (Dąbrowa T a r n o w s k a , 1876) R a z e m mieliśmy przebyć życia drogę Wstanę Panie Tyś m n i e rzuciła t a k wcześnie g d y m n i e będziesz Żalu za tobą ukoić nie mogę budził teraz pozwól Szczęście m e znikło j a k we śnie się położyć b o m Po t w o j e j stracie pociechą jedyną się bardzo strudził. Myśl żeś szczęśliwa już w Niebie (Dąbrowa T a r n o w s k a , 1886) Że n a d t w e m mężem i każdą dzieciną Swój spoczywa pomiędzy swemi Czuwasz t a m zawsze w potrzebie Światłość wieczna niech m u świeci Przechodniu chodząc między g r o b a m i Na wieki. G d y t u zwrócisz k r o k i (Bytom, Cmentarz Dolorosa, swoje Z nieszczęsnym w d o w c e m i sierotami 1886) Złącz także m o d l i t w y t w o j e . Wznieś go Aniele P o n a d ziemski k r a j (Włocławek, 1900) T u c h w i l k a t a m wieczność Zostawiłeś nas w ciężkiej głębokiej żałobie T u boleść t a m r a j . Serce pęka wspomnieniem o tobie (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , o k . I 1886) Może znów nas Wszechmocny będziemy szczęśliwi g d y p r z y j d z i e m do ciebie Bóg cię powołał do swej chwały złączy z sobą w niebie. (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1917) Uproś pociechy d l a siostry zbolałej. Zewsząd śmierć w y z i e r a b l a d a K w i a t p o kwiecie mrze, ( W i l n o , Cmentarz n a Rossie, 1891) T r u d n o wskrzeszać t o co p a d a Schylając czoło przed wolą Boga G d y cię porwała śmierć nagła sroga Bóg t a k chce. Żeś kochał bliźnich, żeś n a m był oddany, Prysło złudzeń marne koło S t a w i a m y p o m n i k łzami o b l a n y . Zgasły oczy t w o ( W i l n o , Cmentarz n a Rossie, 1898) N a grób z i m n y skłońmy czoło K w i a t e c z k u nasz u k o c h a n y , Bóg t a k chce. D o nóg B o s k i c h Cię składamy, (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1917, 1942) B y m o d l i t w a T w o j a miła, Śpij m a żono snem Aniołów Żale nasze ukoiła. Z dziecięciem s w y m d r o g i m N i e wrócisz do nas, M y t u z córką żal k o i m y m y pójdziem do Ciebie, Że się kiedyś zobaczymy. Byśmy n a w i e k i (Gorlice, 1918) złączyli się w niebie. Pożegnaliście m n i e n a w i e k i rodzice (Kępno, 1899) drodzy Zostawiliście w m y m sercu ból ciężki i srogi Odszedłeś o d nas i łzą zroszone Bóg was powołał do królestwa nieba, Oczy T w y c h b l i z k i c h błądzą w o d d a l i . W o l a jego święta, z nią się zgodzić trzeba. Serca za Tobą drżą utęsknione (Poznań, W piersiach jękliwie boleść się żali. Cmentarz na Odszedłeś o d nas w w i e k u rozkwicie widzę go, k o c h a m go, a patrząc n a niego T w e niziszczone p l a n y , z a m i a r y widzę was, kochając go — k o c h a m was, Któreś zamierzał wprowadzić w życie myślę o was, z w a m i żyję W pył się zmieniły i puste m a r y . i za was się modlę. (Wilno, Górczynie, 1934) Górczynie, 1943) T u w niebie jestem z B o g i e m , Cmentarz n a Rossie, 1900) (Poznań, Cmentarz B y ł pociechą b r a c i , m a t k i K r u t k o t r f a l w r a j u twego dzień Ojca chlubą był D u c h twój jusz w o l n y sześć l a t bawił w progach c h a t k i Znikłeś ze świata j a k o cień T c h n i e n i e m Bożym żył. Jak ten k w i a t polny. Bóg go wezwał po t y m czasie na (Mońki, 1941) w chór aniołów swych Śpijże aż Bóg Powetować już n i e da się wszystkich ludzi łzami pieszczot t w y c h . z grobów s w o j eh (Dobczyce, 1900) znowu wzbudzi. Rodzice nasi d r o d z y ! (Mońki, 1943) Z w a m spędziliśmy l a t a Co miałem Dziś d l a nas wszystko w żałobio złożyłam w t y m grobie A grób t e n m i l s z y o d świata. ( W i l n o , Cmentarz najlepszego t y l k o ciężki s m u t e k n a Rossie, 1902) został m i po tobie. Mężu i ojcze nasz d r o g i ( P i o n k i , 1944) Z Tobą spędziliśmy l a t a : Tyś była H a n i u pączkiem wonnej białej róży Dziś d l a nas wszystko w żałobie D o ciebie się uśmiechało z nieba słonko złote A grób t e n m i l s z y o d świata. A l e wicher cię złamał w czas wojennej b u r z y ( W i l n o , Cmentarz n a Rossie, 1911) I świat cały poszarzał zapadł w martwotę N i e szczędząc sił do o s t a t k a Niech c i szepczą k w i a t y żałośnie n a grobie Życie swych dzieci ratowała m a t k a Zroszone n a s z y m i serdecznymi łzami G d y i c h nie mogła utrzymać n a ziemi Że choć odeszłaś pamięć nie zginie o tobie 84 �I Lecz w m o i m sercu p r z e b y w a że zawsze H a n u s i u żyjesz między n a m i . (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1946) Czysta j a k kryształ t w a dusza. N i e szumcie drzewa (Stary K o n i n , 1945) B o j a się uśpiłem Pamiętaj T y l k o swej rodzinie Z p r o c h u powstałeś S m u t e k zostawiłem. w p r o c h się obrucisz (Chodzież, 1945) i Bóg Cię kiedyś powoła, i już nie wrócisz. Błagam Cię o M a r i o (Legnica, 1949) M a t k o Pana Mego Zwiędłeś j a k więdnie kwiecie Otwórz M i B r a m y Niebios I Opuszczając swego męża wprowadź P r z e d T r o n Jego. i maleńkie dziecię, Wcześnie Zwiędłeś K w i e c i e D r o g i Wśród Lasów i Pól. Zostawiając tę nadzieję, Zostawiając M i Po Sobie że Cię Bóg weźmio do siebie Gorzkie Ł z y i Ból. I zobaczymy się z n o w u w niebie. J a m Widziała Całe Szczęście Synu Drogi W Tobie. (Legnica, 1946) Najdroższe t w e serce bić n a m przestało A Dzis Szukam U k o j e n i a w uszach n a m dźwięczy T u N a T w o i m Grobie. Radosny twój śmiech Szczęście n a ziemi krótko t a k trwało (Ząbkowice Śląskie, 1945) Błagam cię o M a r y j o M a t k o Zostało wiele s m u t k u i łez Pana Mego otwórz jego duszy­ Byłeś d n i naszych szczęściem i ozdobą czce B r a m y Niebios i w p r o ­ Bóg n a m cię zabrał a szczęście wraz z tobą. (Piła, 1948) wadź P r z e d T r o n Syna swego. S y n u Mój D r o g i t a k wcześnie J a k promyczek złocisty Okryłeś m n i e żałobą. T y śpisz n a błękitnym niebie Spokojnie j a tęsknię i Zjawiłeś się syneczku Płaczę za tobą. J a widziałam B y zgasnąć za chwilę. Całe szczęście, S y n u D r o g i w Tobie A dziś s z u k a m u k o j e n i a n a T w o i m Grobie. (Legnica, 1949) Z b y t wcześnie swoją wędrówkę po z i e m i skończyłeś, wśród r o d z i n y , z n a j o m y c h i swoich uczniów żal i łzy pozostawiłeś. Cześć jogo pamięci. Przechodniu westchnij do Boga bo ciebie Najdroższemu S y n k o w i M a t k a . (Ząbkowice Śląskie, 1945) czeka t a sama droga. Ciężko jest żyć, g d y serce (Ząbkowice Śląskie, 1950) M a t k i przestanie bić. Choć cię kryją zimne doły (Legnica, 1947) M y k o c h a m y T w e popioły. Obłudny Świecie (Ząbkowice Śląskie, 1951) Pożuciłem Ciebie Zgasła w kwiecie w i e k u nieznając jestem już razem świata, b u r z , czysta dusza uleciała z m y m Jezusem w niebo zkąd nie m a p o w r o t u już. w Niebie. (Skrzynka, 1948) Tu spoczywa (Jelenia Góra, 1951) Aniołku d r o g i zniknąłeś n a m j a k nasz najdroższy k w i a t k w i a t e k przed który się rozwinął oczyma pamięć t w a i padł. (Sława Śląska, 1948) Odszedłeś od nas jest zawsze lecz ciebie już nie m a . (Czarnków, 1952) t a k chciał Bóg Myśmy zostali sami Byłeś radością życia naszego Ty Lecz wcześnie kazano c i odejść. wieczny przekroczyłeś próg Została p u s t k a , rozpacz, tęsknota A j e d n a k jesteś z n a m i . I wielka w sercach boleść ( B y t o m , Cmentarz p r z y u l . Kraszewskiego, (Legnica, 1949) T y śpisz spokojnie T r u d , znój M y płaczemy za Tobą, P r z y j m i c h Panie w wieczności b r a m y miłość dali ze siebie Widzieliśmy szczęście w Tobie. A n a m wskaż drogę przez n i c h do Ciebie. Dziś szukamy u k o j e n i a Na T w y m 1954) Pomarli — lecz duchem zostali z n a m i D r o g a Córuniu (Białystok, grobie. Cmentarz Famy. 1954) Drogie dziecię krótko (Ząbkowice Śląskie, 1948) żyłaś n a t y m świecie Uniosłeś w zaświaty Bóg cię zabrał do swej chwały Czar i u r o k wiosny a n a m t r o s k i pozostały. N a m s m u t n o bez ciebie (Sława Śląska, 1954) Tyś u Boga radosny. Anusia nasze Drogie Dziecię żyłaś krótko n a (Mońki, 1949) Z w y k l e w t y m świecie t a k b y w a Ze ciało się czasem skrusza t y m świecie. Bóg Cię zabrał do swej chwały a n a m s m u t k i pozostały. Rodzice. (Ząbkowice Śląskie, 1966} 85 �Zgasłaś j a k g w i a z d k a Z b y t wcześnie zwiędleś K w i e c i e wśród lasów i odeszłaś j a k sny Pól. zostały n a m t y l k o wspomnienia i łzy. A n a m pozostawiłeś Gorzkie łzy i ból. (Zagórz, 1961) (Ząbkowice Śląskie, 1956) Sroga i niespodziewana śmierć n a m Cię zabrała D r o g a m o j a siostro na nasze rozstanie A bieg t w e j młodości t a k nagle przerwała jost t y l k o nadzieja N i e w i n n a duszyczka t y już jesteś w niebie n a nasze spotkanie. A myśmy zostali nieszczęśni bez Ciebie. (Łodygowico k . Żywca, 1961) ( B y t o m , Cmentarz p r z y u l . Kraszewskiego, 1956) Czas cierpienia i żal skróci Śpij m o j a dziecino ale męża i ojca n a m n i k t nie wróci w t e j ciemnoj mogile A chociażby w każdej dobie łzy M y p r z y j d z i e m y do ciebie wyciśniemy n a t w o i m grobie. za niedługą chwilę. ( T y c h y , S t a r y Cmentarz, 1962) (Łambinowice k . Opola, 1956) Zgasłeś j a k gwiazda n a niebios Dzień się zaczyna błękicie pozostawiłeś n a m od zarania dwie s i e r o t k i n a całe życie będziemy t u spoczywać Odszedłeś o d nas przedwcześnie aż do z m a r t w y c h w s t a n i a . nasz ojcze k o c h a n y ciężki p o k r y w a ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1957) cię głaz a nasze biedne serduszka ciągle toną we łzach Zgasłaś mateczko w t a k młodym w i e k u Choć byłaś przez nas kochana Co mieliśmy najdroższogo 0 spokój t w e j duszy i światłość wiekuistą oddaliśmy B o g u Ostatnie słowa zbolałej r o d z i n y . M y P a n a Boga błagamy. (Białystok, Cmentarz (Wrocław, Cmentarz Osobowieki, 1962) F a r n y , 1957) Całe nasze szczęście Byłeś n a m gwiazdą mogiła dziś pieści życia dalszego W s z y s t k o n a m zabrałoś Jezu d l a ciebie wszelkie troski czynili. prócz ciężkiej boleści. (Nieczaj k . Dąbrowy T a r n o w s k i e j , 1957) Dziś już aniołka Dokąd mieliśmy ciebie u t r o n u Bożego było j a k w niebie n a jego chwałę nie macie w d o m u — śpiew się twój sili. seroe nasze za tobą J e d n y m już odtąd pragnieniem żyjemy z żałością ginie. że znów w przyszłości (Otmuchów, 1957) żyć z tobą będziemy. Pokój c i wieczny w cichej k r a j n i e Gdzie ból nie mieszka gdzie łza nie ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1962) Płynie, gdzie t y l k o słyszysz Boga Szukamy ciebie Głos serdeczny Pokój c i wieczny. (Białystok, w k w i a t a c h , gwiazdach Cmentarz E'arny, 1958) we wszechbycie, co dzień Z a T w o j e wielkie poświęcenie pamiętamy dawne z tobą Ofiarną miłość, o l b r z y m i t r u d życie. Zgasłe uśmiechy Niechaj Cię nasza najdroższa M a m o o d t w a r z a m y w pamięci. A Pobłogosławi w niebiosach Bóg! dusze nasze smutne aż (Oleśnica, 1958) do śmierci. Śpij spokojnie Mareczku ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1962) czas szybko ucieka K o c h a n a córuniu m y do ciebie pójdziemy t y jesteś już w grobie t y n a nas poczekasz. tylko wielki smutek ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1959) został n a m po tobie. T a k zgasłeś d r o g i A n d r z e j k u T a k chciał w y r o k B o s k i ( P i o n k i , Cmentarz N o w y ) T y masz s y n k u niebo Zostawiłeś p o sobie żal, s m u t e k i t r o s k i . (Paczków, 1959) Przechodniu stań a m y w sercach żal lecz cóż p o r a d z i m y skoro Bóg t a k chciał. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y ) 1 modlitwę zmów Może i za ciebie I K t o ś parę szepnie słów. T a k bardzo przez Ciebie m i b l i s k i m (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1959) Niechcieliście pozostać z n a m i — t y l k o królować z aniołami. (Sława Śląska, 1959) Zginąłeś n a m j a k we śnie choć było c i za wcześnie I słońce Ci zgasło choć był dzień jeszcze. (Olszyna Lubańska, 1960) 56 I będę Cię musiał zostawić n a t y m t u t e j s z y m c m e n t a r z u będziesz t u n a m n i e czekała w g r o b o w c u c o m Ci postawił N a moje p o w r o t y najczęstsze n a moje m o d l i t w y p r z y Tobie N a moje k w i a t y d l a Ciebie i moje z Tobą w i t a n i a A ż przyjdzie t o nasze ostatnie N a w i e k i najtrwalsze wspólne spoczywanie. (Sanok, 1963) Niedługo z tobą znów się u j r z y m y Jużeś t a m poszodł, M y jeszcze i d z i e m y ( P a c z k o W j 1 9 6 4 ) �I I . 1, 2. P o m n i k i n a g r o b n e n a c m e n t a r z u w R a d o m i u , fot. ok. 1980 r. Odeszłaś od nas czemu tak się stało Boże czemu tak młodo go zabrałeś B o zgasłaś nagle w pełni życia, siły — Bądź wola Twoja kiedy tak chciałeś Śpij snem spokojnym. Najmilsza T y przecież nie umarłaś, całe twoje myśli piękne, nieśmiertelne były. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1964) Śpij stracona nam pocieoho błogi sen t u masz (Jelenia Góra, 1965) Zniknąłeś jak sen złoty Zostawiłeś nas bezlitośnie Wśród żalu i tęsknoty. (Jelenia Góra, 1965) bo w tej ciszy nawet echo I spadły łzy żęsiste mówi Ojcze nasz. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1964) N a twą mogiłę T u jest spokój mój. T a k młodo tak wcześnie Pokojem jest mój grób. Nas opuśoiłeś. K t o żyje umżeó musi, (Wrocław, Cmentarz Osobowicki, 1966) T a k powiedział Bóg. Zgasłaś j a k gwiazda (Ząbkowice Śląskie, 1964) n a jasnym błękicie Drogi mężu i ojcze i zasmuciłaś n a m — Z Bożej woli odszedłeś w zaświaty rodzinne życie. My t u bardzo cierpimy Twej utraty. Bóg cię powołał (Gorlice, 1965) do królestwa swego Bóg zarządził losem nam kazał cierpieć dał ci synku niebo bo taka wola jego. a n a m w sercu żal (Pionki, Cmentarz Nowy, 1966) lecz cóż poradzimy Cicho gałązki nie szumcie skoro Bóg tak chciał. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1965) Ireno! Wspólne nasze były myśli, plany naszej córeczki nie budźcie zasnęła ona wiecznym snem spoczywa pod krzyżem t y m . T e n wykonałem bez ciebie ostatnie mieszkanie dla nas (Sława Śląska, 1966) Gdy n a mnie spojrzycie, to sobie i dla naszych dzieci. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1965) wspomnicie K o c h a n i rodzice i siostro z rodziną, że byłem kiedyś z wami, 87 �A śmierć m n i e rozłączyła i w t y m grobie złożyła. (Dobroszyce k . Oleśnioy, 1967) Zły człowiek taksówki skrócił c i życie. D o b r y Jezu nasz panie D a j j e j wieczne ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1968) spoczywanie. (Ryga, 1968) Wieczne odpocznienie Co było najdroższe W t y m grobie się mieści W s z y s t k o m i śmierć zabrała racz j e j dać Panie N i e zabrała serca boleści (Ryga, 1968) B o była miłość •— dziś ciernie być muszą Z a t o najwięcej k o c h a m Cię o Boże T a k już o d wieków postanowił Bóg Że z a n i m słońce t w e zgaśnie ogromno Kochałam sercem, dziś płaczę duszą Cicho się senna w z i m n y grób położę i muszę iść wśród czerni i b u r z . I o t e m w s z y s t k i e m co było — zapomnę. ŻONA (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1968) T y byłeś d l a m n i e w życiu ozdobą Zgasłeś b y l a t a przepłakać za tobą. (Nysa, 1968) (?, 1968) Wśród w i e l u byłaś jedna Odeszłaś — nie odchodząc Szczęśliwi, którzy są Tobą. Byłeś naszą radością (Szklarska Poręba, 1968) szczęściem i marzeniem Czemu p o d szronem k w i a t jeden ginie Pozostał t y l k o ból cichy G d y z d r u g i m słońce się pieści a T y wspomnieniem. Czemu n a świocie w jednej rodzinie (Myślibórz, 1968) Tyle się szczęścia i bólu mieści. Cierpiałeś wiele w swoim życiu (?, 1969) n i k t m e potrafił uleczyć Cię O, Panie, krótko policzyłeś śpij spokojnie w z i e m s k i m u k r y c i u D n i Jego żywota a u Boga s p o t k a m y się. A pozostała d l a nas (Oleśnica, 1968) Boleść i tęsknota. Świeciłeś dobrocią przykładem przez życie 88 (Sobótka, 1969) Przechodniu �byłam k i m jesteś k i m jestem będziesz k i m jestem Módlmy się módlmy się za siebio nawzajem. (Łodygowice k . Żywca, 1969) za siobio nawzajem. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1972) U k o c h a n y n a d życie pełen siły spocząłeś S m u t n o bez ciebie wśród cichoj mogiły P r o m y c z k u nasz — bole n a n a m bez ciebie Gosiuniu droga będzie życia droga j e d y n a pociecha, lecz kiedyś śmierć że poszłaś do Boga. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1972) nas złączy u stóp Odeszłaś o d nas Ojca Boga Kochana Mamusiu Rodzina. (Sława Śląska, 1969) W samo południe zgasło D l a Boga z n a m i żyłeś Słońce Twojego życia Najdroższym n a m byłeś Żyłaś krótko Cierpiałaś dużo Odchodząc żałobą nas okryłeś. Stając się doskonałą (Darłowo, 1970) Przeżyłaś czasu wiele. Ten kamień po latach (Czersk, 1972) Może się rozkruszy Rozjaśnijcie m u grobowe Lecz t y Panie Jezu noce Jezu i M a t k o nieustającej N i e opuść t y c h duszy. pomocy. ( P r u d n i k , 1972) (Darłowo, 1970) Z a miłość, t r u d i poświęcenie Uleciałaś Cierpiąca dusza prosi Cię Panie Małgosiu kochana D a j duszy w niebie Uleciałaś w d a l Uśmiech z ust naszych zabrałaś Wieczne mieszkanie. (Oleśnica, 1970) Zostawiłaś s m u t e k i żak (Piła, 1972) Byłaś j a k szczęście moje złote I odeszłaś nagle b y zostawić Znikłaś z oczu lecz z serca n i g d y Przechodniu nie opuszczaj Ból, łzy i tęsknotę. mej mogiły (Białystok, Cmentarz F a r n y , Wzgórze Anielskie, 1970) Odmów. Z d r . M a r i o . (Sanok, 1972) Zasnęłaś snem anioła N i k t cię zbudzieć nie zdoła Choć złamał cię los o k r u t n i o srogi N i łzy nasze, n i cierpienia I N i o obudzą Cię z uśpienia A l e pamięć o tobie Oleniu droga Bóg Cię powołał do królestwa swego W naszych sercach wiecznie będzie żyć. przeciął szlachetnego życia twego nić (Zgorzelec, 1973) N a m każe cierpieć, t a k a w o l a jego Boże za matkę naszą i b r a t a Zgasłemu sercu Wysłuchaj błaganie Rodzice. (Radzyń Podlaski, 1970) do chwały wiekuistej racz i c h przyjąć Śpij spokojnie Panie. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1973) W ciemnej mogiło My W kwiecio młodości przyjdziemy Bóg zabrał n a m Ciebie Do Ciebie za chwilę. (Strzelin, 1970) choć płaczemy za Tobą zobaczymy Byłeś n a m szczęściem się w niebie (Lesko, 1973) i życia ozdobą Odszedłeś b y stale płakać za Tobą. ( K o w a r y , Cmentarz K o m u n a l n y , 1970) Człowiek u m i e r a dopiero w t e d y , k i e d y się o n i m zapomina. (Puck, 1973) T u leży szczęście i nadzieja nasza P o d t w o i m krzyżem, o Panie W s z y s t k o pochłonął p o n u r y grób złożyliśmy nasze kochanie. (Żbikowo k . Poznania, 1973) Cios straszny zranił serca nasze Co było najdroższe w t y m grobie się mieści Locz t a k chciał Bóg. (Radzyń Podlaski, 1971) Śmierć wszystko zabrała prócz żalu i bolości. (Puck, 1974) Najdroższa m a m o byłaś wśród nas drogowskazem i będziesz z n a m i zawsze razem. (Zagórz, 1971) Odszedłeś j a k obłok różany, Życie nasze było który się rozpłynął Piękną pielgrzymką j a k k w i a t , co z pąku Rozłąka ciężka żałoba się nie rozwinął. Locz lżej ją znosimy (Sulechów, 1974) k i e d y pomyślimy, że znów złączymy się z Tobą. (Radzyń Podlaski, 1972) Miłość t w o j a niezbadana. Dobroć t w a niezapomniana, Przechodniu Ale serce twe zamknięte byłem k i m jesteś Nie odpowie już nie więcej. Będziesz (Wrocław, Cmentarz Osobowicki, 1974) 89 �Śpij drogi mężu w t y m oiemnym grobie Twoje młode życie Serca twej żony, dzieci, wnuków, rodziców zła c h w i l a zabrała n i g d y niezapomną o tobie. Lecz d o b r y Bóg (Dobroszyce k . Oleśnicy, 1974) Byłaś nadzieją skarbie j e d y n y Świat był i życie przed Tobą. b o s k i m stworzeniem Los cię o k r u t n y wyrwał z R o d z i n y A nasze życie Rodziców okrył łzami i żałobą. cierpieniem się stało (Skarżysko-Kamienna, 1975) g d y t w e serduszko d l a nas bić przestało Chociaż m i córkę zabrałeś o Boże Rodzice. Największą żałość przyjmuję w pokorze. I u k o i T w e cierpienie bo jesteś d l a niego ( W r o c l a w , Cmentarz Osobo w i e k i , chociaż łzami płaczę k r w a w y m i 1979) Bądź wola T w o j a n a Niebie i Z i e m i . (Rzeszów-Staromioście, 1975) Bóg w i d z i Byłeś nadzieją skarbie j e d y n y Czas ucieka był świat i życie przed Tobą Wieczność czeka. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1980) los cię o k r u t n y wyrwał z r o d z i n y rodzinę okryłeś żałobą. T y żyć mogłeś T y uczyć się i bawić chciałeś (Tarnobrzeg, 1975) Odeszłeś o d nas mężu Lecz wszystko śmierć c i przerwała i tatusiu kochany Tragicznie umierać musiałeś. (Sulechów, 1981) t a k wcześnie i niespodziewanie T r u d n o pogodzić się z myślami Młode nasze l a t a upłynęli szybko w d a l że zostawiłeś nas s i e r o t a m i . A w sercu pozostało tęsknota s m u t e k żal. (Ryga, 1981) ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1976) Córeczko miła Jesteś t u wśród lasu T a k i e piękne jest życie być żyć i chronić go zabrakło c i czasu Dlaczego zrezygnowałaś Pozostawiając w bólu s m u t k u i rozpaczy Nas n a zawsze pożegnałaś. nas, których miłość d o ciebie (Suleohów, 1976) wszystko Zgasłeś j a k gwiazda znaczy. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y ) N a j a s n y m błękicie T u spoczywa snem w i e c z n y m a k t o r zasłużony A koła samochodu Społecznik o f i a r n y n i g d y n i e s t r u d z o n y Zakończyły oi życie. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1979) Przyszła burza kwiat złamała W wałkach o niepodległość nieustraszony W i e l o m a o r d e r a m i został odznaczony. (Warszawa, Powązki, 1983) Fot.: Jerzy R u t k o w s k i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a2b0a273e89741350221a3bec5c7a38.pdf ec7b575f4ada932fe6d307b31762c917 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3244 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3040 Title A name given to the resource Polska pieśń pogrzebowa. Prolegomena / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.49-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolbuszewski, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Kolbuszewski POLSKA PIEŚŃ P O G R Z E B O W A . Po długim okresie wstydliwego przemilczania szeroko rozu­ m i a n a p r o b l e m a t y k a śmierci zaczyna zajmować coraz PROLEGOMENA śpiewania tego r o d z a j u pieśni. W l i t u r g i i pogrzebu Kościół po­ więcej sługuje się przede w s z y s t k i m p s a l m a m i i w związku z t y m zaleca, miejsca w różnych f o r m a c h współczesnego życia i b u d z i coraz b y duszpasterze przez odpowiednią katechezę d o p r o w a d z i l i do większe zainteresowanie wśród badaczy. W Polsce uzewnętrznia „lepszego i głębszego zrozumienia p r z y n a j m n i e j niektórych psal­ się t o w postaci gwałtownego ostatnio w z r o s t u l i c z b y p u b l i k a c j i mów używanych w* l i t u r g i i p o g r z e b u " . Teologiczne „wprowa­ z tego zakresu. Są wśród n i c h s t u d i a socjologiczne d z e n i e " do l i t u r g i i pogrzebu, mające charakter pewnego r o d z a j u o formach 5 obchodu święta zmarłych, są liczne p r z e w o d n i k i po cmentarzacłi, i n s t r u k c j i , dodaje p r z y t y m : „ N a l e ż y się troszczyć, a b y pozostałe są monografie pewnycłi cmentarzy — i jest tego rodzaju prac śpiewy, których w y k o n a n i e często jest w obrzędach zalecane ze z b y t wiele, b y je t u można było wymienić . N a d t o w p o l s k i m względów duszpasterskich, wyrażały serdeczne i żywe umiło­ życiu z b i o r o w y m pojawiły się ostatnio bardzo ważne, nowe, czy wanie P i s m a św. i d u c h a l i t u r g i i " . O w a n o w a l i t u r g i a w p r o w a ­ też raczej odradzające się z dziewiętnastowiecznej t r a d y c j i , p r y ­ dzona została w r. 1970, zaś jej d u c h zmierza do w a t n e f o r m y publicznego wyeksponowania 1 k u l t u zmarłych. Rzeczy nie można 6 silniejszego „paschalnego c h a r a k t e r u śmierci chrześcijani­ jednak zawężać t y l k o do polskiego kręgu, idzie t u b o w i e m o zja­ n a " , co oznacza, że pogrzebowe obrzędy wyrażać mają „wiarę wisko ogólnoeuropejskie, nazwane m i a n e m „renesansu śmierci", w datujące się o d czasów Soboru Watykańskiego I I . Wiedząc Można zatem zauważyć, że n o w a t a l i t u r g i a m a więcej elementów więc coraz więcej, m a m y zarazem świadomość, że szereg złożo­ chrześcijańskiego o p t y m i z m u (znikła z niej na przykład m o d l i t w a nych problemów czeka n a poznanie i przebadanie. 2 Jednym zmartwychwstanie i prawdziwego ducłia ewangelicznego". za tego z obecnych n a pogrzebie, który umrze pierwszy). Niemała z n i c h jest szeroki kompleks spraw związanych z pieśnią po­ n a t o m i a s t część t r a d y c y j n y c h k a t o l i c k i c h pieśni grzebową. Zajmowała ona ważne miejsce w k u l t u r z e obyczajowej m a charakter d r a m a t y c z n i e eschatologiczny pogrzebowych i swą uczuciową i r e l i g i j n e j , ale de facto do tej p o r y badań n a d nią n i e prowa- atmosferą odstają one o d t e j n o w e j i n t e r p r e t a c j i pogrzebu, za­ wadzono, przeto prace z tego zakresu są bardzo nieliczne ( t u lecanej przez Sobór Watykański I I . Zapewne dlatego w o f i c j a l ­ ich nie w y m i e n i a m , będą b o w i e m cytowane w toku dalszych n y c h Obrzędach pogrzebowych dostosowanych do zwyczaju diecezji rozważań). B a r d z o więc jest s y m p t o m a t y c z n e , że Alfons L a b u d d a polskich SVD przeznaczonych do w y b o r u (zresztą n i e w i e l u , bo zaledwie rech — jest responsorium „Przybądźcie w zamknięciu w Polsce do wydania świetnej swej książki Liturgia rytuału piotrkowskiego pogrzebu stwierdził, (1631) ( K a t o w i c e 1978) wśród pieśni „ n a ostatnie pożegnanie", piątą Święci czte­ Boży, iż jest ona pierwszą „próbą syntetycznego ujęcia p r o b l e m a t y k i pospieszcie n a spotkanie, Aniołowie Pańscy, p r z y j m i j c i e tę duszę, pogrzebowej w aspekcie l i t u r g i c z n y m " i orzekł, że n a przebada­ zanieście ją p r z e d oblicze Najwyższego..."), nie m a o w y c h pieśni nie czekają średniowieczne i późniejsze pogrzebowe, dawniejszych, są n a t o m i a s t t e k s t y , j a k się zdaje, nowe, prawdę że „nieopracowane są również t a k i e zagadnienia j a k stara i wciąż mówiąc n i e z b y t zgodne z duchem t r a d y c j i polskiej pieśni po­ żywa t r a d y c j a polska m o d l i t w y za zmarłych i do dusz czyśco- grzebowej, ale wyraźnie u t r z y m a n e w k o n w e n c j i psalmodycznej. w y c h , fundacyjne i poniedziałkowe msze za zmarłych, polska Narzucają one bardziej „teologiczną" niż „ l u d o w ą " wersję r e l i ­ pieśń Słowem, gijności i sposobu przeżywania śmierci. Mało k t o j e zna, nie są mając pewne, n i e z b y t zresztą duże, ułatwienia w z b i e r a n i u m a ­ one p r z e d r u k o w y w a n e w książeczkach do nabożeństwa, n i e są pogrzebowa, pogrzebowa teriałów, trzeba, badając liturgia kazania domowa" . 3 polską pieśń pogrzebową zaczynać więc też śpiewane, ale też nie można powiedzieć, b y i c h melodie wszystko n i e m a l o d początku, b y odtworzyć dzieje zjawiska, były ładne. N i c więc dziwnego, że nie są p o p u l a r n e . coraz bardziej dziś zanikającego. Jeśli więc n a w e t we współczesnych książeczkach do nabo- N i e trzeba być częstym uczestnikiem pogrzebów, b y zauwa­ bożeństwa spotkać się można ciągle z t e k s t a m i niektórych „daw­ żyć, że w k u l t u r z e środowisk wielkomiejskich śpiewanie pieśni po­ niejszych" grzebowych zanikło n i e m a l całkowicie, zaś we współczesnej k u l ­ przez liturgię przebieg pogrzebu nie zostawia czasu pieśni pogrzebowych, turze wsi i środowisk małych m i a s t jest ono w o s t a t n i m bodaj śpiewania. Stąd jeśli niektóre z n i c h są w ogóle 7 to i tak zdeterminowany n a i c h od­ wykonywane s t a d i u m z a n i k u . D w i e p r z y c z y n y tłumaczą p r z y c z y n y tego f a k t u (najczęściej jest t o pieśń F r a n c i s z k a Karpińskiego Zmarły czło­ w sposób n i e m a l oczywisty. Z jednej s t r o n y sprawia t o u r b a n i ­ wiecze, z tobą się żegnamy, której spontaniczne śpiewanie stwier­ zacyjna dziłem n a D o l n y m Śląsku, w Maślicach k . Wrocławia i Oleśnicy, dezintegracja życia. Uczestnictwo w pogrzebach ma dzisiaj charakter okazjonalny — po p r o s t u c h o d z i m y już t y l k o na 1984 i 1985), t o dzieje się t o już po f o r m a l n y m zakończeniu po­ pogrzeby osób najbliższych (rodzina) i t y c h , z którymi wiązały grzebowego obrzędu, po odejściu księdza, g d y część uczestników nas k o n t a k t y towarzyskie i zawodowo. pogrzebu zaczyna się już rozchodzić. Można sądzić, iż jest t o Inaczej było w życiu dawniejszych społeczności wiejskich, g d y w pogrzebie jej członka przejawem tendencji do uczuciowego (emocjonalnego) „oswo­ uczestniczyła cała wieś. T a właśnie powszechność uczestnictwa j e n i a " obrzędu pogrzebowego, do wyposażenia go w w pogrzebacłi, p r z y niemałej śmiertelności, dawała dobrą znajo­ uczuciowo bliskie, t r a d y c y j n e , swojskie, być może więc jest t o mość odpowiednich tekstów, l u b choćby t y l k o sprawiała, że ksią­ ważki d l a Kościoła sygnał, że n o w a l i t u r g i a pogrzebu nie w pełni 4 elementy żeczki do nabożeństwa i k a n t y c z k i zawierające pieśni pogrzebowe odpowiada u c z u c i o w y m p o t r z e b o m uczestników obrzędu, a p r z y ­ były w częstym użyciu. W naszych czasach znajomość pieśni po­ najmniej grzebowych jest coraz mniejsza, przeto i repertuar coraz bardziej dawniejszych starszym spośród nicłi. Jeśli b o w i e m pieśni pogrzebowych część zachowała swą owych żywotność się k u r c z y . Z drugiej zaś strony zważyć w a r t o , że współczesna we wschodnich, północno-wschodnich i południowo-wschodnich l i t u r g i a pogrzebu katolickiego (a pamiętajmy, że w Polsce naj­ regionach P o l s k i (będzie jeszcze o t y m m o w a ) , t o m a m y w t y m częstsze są pogrzeby w y p a d k u do czynienia z k u l t u r o w y m r e l i k t e m , pielęgn o w a n y m katolickie) zostawia niewiele miejsca d l a 49 �już t y l k o przez l u d z i starszych. Jeśli zatem wspomniana nowa garstek z i e m i na trumnę przez bliskich zmarłego. Słowa pieśni l i t u r g i a pogrzebu nie ulegnie rychłej m o d y f i k a c j i (a nic na t o nie dają zatem interpretację symbolicznego gestu, zaś gest wzmacnia wskazuje), t o n a naszych oczach nastąpi już całkowity z a n i k znaczenie słów. żywotności o w y c h pieśni, a jest t o ważnym sygnałem dla bada­ czy k u l t u r y l u d o w e j . Pieśni pogrzebowe mają charakter k o n t o k s t u a l n y i pełne i c h zrozumienie możliwe jest t y l k o p o d w a r u n k i e m uwzględnienia J a k się rzekło, badając polską pieśń pogrzebową trzeba n i e . miejsca i s y t u a c j i , w j a k i e j są w y k o n y w a n e , p r z y c z y m nie można m a i wszystko zaczynać od nowa — o d podstaw. D l a historycznego się t u zadowolić s u c h y m stwierdzeniem, że sytuację tę tw-orzy ujęcia tego wielkiego i złożonego fenomenu k u l t u r o w e g o istotne pogrzeb. R y t u a l i z a c j a obrzędu pogrzebowego (zarówno w k u l ­ znaczenie m a więc sposób r o z u m i e n i a pojęcia pieśni pogrzebowej. turze l u d o w e j , j a k w k u l t u r a c h religijnych) sprawia, że pojęcie Znakomity p o d hasłem owej s y t u a c j i jawić się m u s i w sposób o wiele bardziej ostry. „Pieśni pogrzebowe", po w y m i e n i e n i u nazw obcych o d p o w i e d n i ­ I n n e pieśni śpiewa się (śpiewało!) p r z y w y p r o w a d z e n i u zwłok Słownik terminów (1976) literackich ków (ang. dirges, f r . cłiants funebres, n i e m . Totenlieder, T r a u o r - z d o m u , i n n o p r z y i c h składaniu do g r o b u , jeszcze inne po zasy­ lieder, ros. t r a u r n y j e pieśni) wyjaśnia, że są t o „pieśni w y k o n y ­ p a n i u mogiły. I n n o pieśni przeznaczone wane starców, księży, nauczycieli, położnic e t c , zaś d y s t r y b u c j a t a podczas uroczystości żałobnych, opłakujące zmarłego. są d l a dzieci, inne d l a W l i t e r a t u r z e greckiej p.p. były epicedium i t r e n y , w r z y m s k i e j szczególnie wyraźnie j a w i się w protestanckiej pieśiri nenia. W k u l t u r z e chrześcijańskiej g a t u n k i te przekształciły się wej . W rachubę wchodzi t u bardzo wiolo czynników normujących pogrzebo­ w l a m e n t y o charakterze r e l i g i j n y m . P.p. świeckie i religijne możliwość zastosowania danej pieśni. N i e p o r o z u m i e n i e m zatem funkcjonują w folklorze, śpiewane zarówno podczas uroczystości jest m n i e m a n i e , że pieśni pogrzebowo mają za zadanie „opła­ kościelnych, j a k w czasie czuwania p r z y zwłokach zmarłego". 8 k i w a n i e zmarłego". Często zresztą się zdarza, że owo opłaki­ N i o wdając się w szczegółowe w y w o d y uzasadniające, ograniczę wanie jest w pieśniach pogrzebowych zadaniem wręcz drugorzęd­ się t y l k o do stwierdzenia, iż t a , jedna z najlepszych, definicja n y m . W y n i k a t o między i n n y m i z p e w n y c h gonetycznych u w a ­ dla badań pieśni pogrzebowej okazuje się mało p r z y d a t n a . runkowań k u l t u r o w y c h pieśni Stąd w dalszych rozwiązaniach p o d pojęciem pieśni pogrzebo­ wa eh rozumieć się będzie u t w o r y słowno-muzyczne w y k o n y w a n e (współcześnie i w przoszłości) w związku z obrzędem pogrzebo­ w y m łub jogo s y m b o l i c z n y m s u b s t y t u t o m i w czasie jego t r w a n i a , od c h w i l i p r z y g o t o w a n i a ciała do pogrzebu (obmycie, ubranie zwłok) do m o m e n t u zakończenia obrzędu pogrzebowego, t o jest do c h w i l i rozejścia się jego uczestników — a może t o być i c h odejś­ cie z cmentarza, może też być opuszczenie pomieszczenia, w któ­ r y m odbywała się stypa (tzw. „ b o ż y o b i a d e k " ) , jeżeli w sensie r y t u a l n y m stanowiła ona organiczną część obrzędu pogrzebowego. T a k więc poza zakresem pojęcia pieśni pogrzebowej zostawia się spontaniczne, choć czasem kanonizowane w formie, lamenty p r z y umarłym bezpośrednio p o jego śmierci, które kiedyś W . B u giel zaliczał do pogrzebowych pieśni l a m e n t o w y c h . Oto b o w i e m przytoczone przez niego za F e d o r o w s k i m zawodzenie k o b i e t y z okolic Siewierza po śmierci męża, która przebiegając przez wieś zawodzi, głośno łkając , jest w istocie w y r a z e m 9 spontanicznej r e a k c j i n a utratę bliskiej osoby i s t a n o w i czysty przykład eks­ presji żałoby, a więc jest w y r a z e m s t a n u c h o r o b y . Mieszczą 10 się n a t o m i a s t w zakresie pieśni pogrzebowej l a m e n t y z obszaru b. p o w i a t u wileńskiego opisane przez F r a n c i s z k a Sielickiego, z którego relacji w y n i k a wyraźnie, iż stanowiły one świadomie u s t r u k t u r a l i z o w a n y i w związku z. t y m zajmujący odpowiednie, niejako „zaplanow anc", czy ściślej rzeoz biorąc: usankejonow'ane r przez tradycję i zwyczaj miejsce w obrzędzie pogrzebu, jawiącym się j a k o pewnego r o d z a j u t e k s t k u l t u r y , złożony z różnych czyn­ ności, gestów i tekstów słownych. Odznaczały się owe l a m e n t y wyraźną gatunkową strukturalizacją a miały c h a r a k t e r w i d o m i e r y t u a l n y , stanowiły zatem organiczną, wręcz niezbędną część 1 1 całości obrzędu pogrzebowego (bliźniacze odczucie t a k i e j „nie­ zbędności" mają zatem zapewne w y k o n a w c y wspomnianej pieśni Karpińskiego n a współczesnych pogrzebach). pogrzebo­ w y c h p r z y odrzuceniu i n n y c h ważne jest o t y l e , że pieśni po­ grzebowo stanowią odmianę pieśni obrzędowych. 0 i c h znaczeniu, f u n k c j i i k l a s y f i k a c j i decydują zatem i c h miejsce i rola w obrzę­ pogrzebowym, wzmacniające pewne elementy ekspresji literackiego t e k s t u pieśni. Widać t o wyraźnie n a przykładzie strofy wspomnianej pieśni F r a n c i s z k a Karpińskiego: jeśli ich już nie dostrzega. Nieoceniony A d a m Fischer zauważył, że powszechny w Polsce „zwyczaj śpiewów choć w formie swej dzi­ siejszej zupełnie nowożytny (...) t o jednak w swych zasadniczych podstawach m a pewne elementy p i e r w o t n e , a mianowicie chro­ nienie ciała przez złym d u c h e m " . Tenże Fischer przypomniał, 1 3 że w starożytnym R z y m i e m u z y k a n a pogrzebie chroniła żywych przed złymi d u c h a m i i duszą zmarłego, w chrześcijańskiej zaś nowożytności rolę tę przejęło głośne dzwonienie (spełniające też funkcję informacyjną, ale t o rzecz inna) i zauważył n i e p r z y p a d ­ kową obecność m u z y k i n a pogrzebach huculskich. 14 W przed­ chrześcijańskich k u l t u r a c h pogańskich zwyczaj śpiewania w czasie obrzędu pogrzebowego był bardzo szeroko rozpowszechniony. Kościół z t y m i pogańskimi śpiewami walczył, zarazem 15 jednak śpiewowi w ogóle tyleż wyznaczył ważne miejsce w l i t u r g i i , ile uznał go za doskonałą formę chwalenia B o g a . Także więc we 1 6 współczesnym teologicznym obowiązującej liturgii i pastoralnym wprowadzeniu pogrzebu katolickiego mówi się o do roli odpowiedniego śpiewu pożegnalnego, iż „powinien posiadać t a k i t e k s t i melodię, ażeby nie t y l k o wszyscy obecni m o g l i go od­ śpiewać, lecz b y wszyscy odczuli, że s t a n o w i o n szczyt o b r z ę d u " . W y n i k a stąd, że f u n k c j i 17 całego pieśni pogrzebowej nie można ograniczać l i t y l k o do opłakiwania zmarłego, że f u n k c j i t y c h jest więcej i są one zdeterminowane przez przebieg (scena­ riusz) obrzędu pogrzebowego, w s t o s u n k u do którego mogą one wypełniać nawet funkcję autoteliczną. Z tego samego względu zauważyć się godzi, iż w p e w n y c h w y p a d k a c h rolę pieśni pogrzebowych przejąć mogą t e k s t y zasad­ niczo nie przeznaczone do pogrzebowego użytku. W i e m y , że w naszej h i s t o r i i t a k było i jest z pieśnią Boże, coś Polskę. B o g d a n Zakrzewski stwierdził, że „zasadniczy i h i s t o r y c z n y ingres oma­ j e m y w okresie warszawskich manifestacji r e l i g i j n o - p a t r i o t y c z ­ n y c h z l a t 1 8 6 0 — 1 8 6 1 " i wówczas „śpiew t e n rozprzestrzenił się po k r a j u i zapoczątkował stały zwyczaj uroczystego w y k o n y w a n i a h y m n u podczas r o z m a i t y c h manifestacji u l i c z n y c h i obrzędowych, n p . w kościele p r z y pogrzebach, potęgując kulminację p a t r i o t y c z ­ n y c h wzruszeń" . Z p o d o b n y c h p r z y c z y n dostrzec w a r t o daleko 18 posuniętą zmienność r e p e r t u a r u pieśni pogrzebowych, warun­ kowaną przez względy n a t u r y nie t y l k o regionalnej i r e l i g i j n e j , ale także historycznej. Zmarły człowiecze, z tobą się żegnamy; P r z y j m i j dar s m u t n y , który c i składamy: Usiłując zatem stworzyć wstępną, bardzo jeszcze ostrożnie zarysowywaną Trochę n a grób twój porzuconej g l i n y O d t w y c h przyjaciół, sąsiadów, r o d z i n y . ważnych, wianej pieśni do obrzędowości p a t r i o t y c z n o - r e l i g i j n e j obserwu­ Zaliczenie j e d n y c h lamentów do zakresu pieśni dzie pogrzebowych, nawet w k u l t u r z e współczesnej (ozy choćby — nowożytnej) się 1 2 propozycję klasyfikacji pieśni pogrzebowych, dostrzec można zaistnienie k i l k u wyraźnych g r u p o w y c h pieśni. R e l i k t e m po dawnej, t o jest „pogańskiej" pieśni pogrzebowej Otóż w n a t u r a l n y sposób ekspresję t y c h słów powiększają t o ­ była — zanikła już całkiem i znana t y l k o z e t n o g r a f i c z n y c h za­ warzyszące i m w b l i s k i m sąsiedztwie czasowym gesty: rzucanie pisów — l u d o w a pieśń pogrzebowa. 50 Odmienne g r u p y stanowić �Żeby m i ją podnieśli. będą religijne — wyznaniowe, kościelne pieśni pogrzebowe k a ­ t o l i c k i e , protestanckie i prawosławne, podlegające kościelnemu Kaś t y Janie widział, żebyś przebudzić miał ? , , i m p r i m a t u r " i wprowadzone do obiegu w sposób „instytucjo­ T a k i e t w a r d e zaspanie! n a l n y " , co oczywiście nie przeszkodziło f o l k l o r y z a c j i pewnej i c h Jużci t w o j a K a s i a n a w i e k i zasnęła części, sprawiającej dziś czasem złudzenie, że ciągle jeszcze istnieje Już do ciebie nie wstanie. (będzie o t y m mowa) a u t e n t y c z n a „ l u d o w a " polska pieśń po­ grzebowa. Jeszcze do i n n y c h grup należeć będą różne typy N a stypie śpiewa się już świeckie pieśni; d a w n a i s t o t n a część świeckich pieśni pogrzebowych, jakie pojawiły się w s k a l i szerszej obrządku zmienia się dziś w zabawę. T u t a j t o powstała zapewne od początków w i e k u X I X . Oczywiście w obrębie każdej z t y c h pieśń o Maćku, który umarł i już się nio rusza: grup wyróżnić można odpowiednie „podgrupy", co wynika z socjologicznych a t r y b u c j i różnych pieśni (częste t o w pieśniacli O j , wieząć, go wieżą, przed sam środek w i o s k i . p r o t e s t a n c k i c h i świeckich — A schodzą się do niego, z całej w s i k u m o s k i . wyznaczanie specjalnych pieśni n a pogrzeby l u d z i reprezentujących n p . dane środowiska zawo­ Oj a wieząć, go wieżą, w m a r m u r o w e j t r u m n i e , dowe) oraz z i c h miejsca w obrzędzie p o g r z e b o w y m . Zarazem Oj a w y c h o d z i harendarz, wróć się Maćku k u m n i e ! j e d n a k widząc w pieśni pogrzebowej interesujące zjawisko k n l t u r o w e pamiętać w a r t o , że n a w e t najlepiej przeprowadzone me­ chaniczne podziały o w s z y s t k i m rozstrzygać nie mogą: pieśni protestanckie były śpiewane przez katolików i vice versa, zaś zjawiska, których „ludowości" moglibyśmy być p e w n i , wystę­ powały także w k u l t u r z e Andrzej Z pieśni t e j , raczej s m u t n e j , przez dodanie k i l k u z w r o t e k (,gdyby m u k t o zagrał, tańcowałby jeszcze' i t d . ) powstała zabawna, t a k chętnie śpiewana. I n n e prace niczego istotnego t u już nie wnoszą. 24 25 „wysokiej". O t o n a przykład J a n M o r s z t y n w wierszu Nagrobek Otwinewskiemu (1647) Można zatem powiedzieć, że f o l k l o r j ' s t o m i etnografom b r a k ludowej pieśni pogrzebowej jakby sprawiał zarysowując coś w rodzaju „scenariusza" obrzędu pogrzebowego Rzecz p o e t y , pisał: zakres pojęcia l u d o w y c h pieśni pogrzebowych wymaga dodatkowego komentarza. pewien zawód. Wyłączając poza sfolkłoryzowane pieśni kościelne ( j a k t o c z y n i zawiedziony Bystroń), chciałoby Muzykę p r z y t y m wdzięczną posprowadzaj, a b y się wśród n i c h widzieć r e l i k t o w e , dawne pieśni pogańskie. Lecz S m u t n e t r e n y nuciła, i pogrzebne b a b y , przecież i c h żywotności stanęła n a przeszkodzie chrystianizacja Które b y po r u s k o j u za ciałem płakały. obrzędu 19 pogrzebowego. Przebiegała ona n a obszarze Polski bardzo nierówno , ale stała się d e f i n i t y w n y m f a k t e m w X V I I I 26 Oznacza t o dowodnie, iż w dążności do teatralizacji f u n e b r i s " sięgano także i p o elementy l u d o w e 2 0 „pompa — zaś widocznie w i e k u . L u d o w a pieśń pogrzebowa została więc w y e l i m i n o w a n a z l i t u r g i c z n e j („kościelnej") części obrzędu i dlatego najdłużej l a m e n t y ,,pogrzebii3 ch b a b " zawodzących „ p o r u s k o j u " miały utrzymała się p r z y s t y p a c h , choć i te, stawszy się więcej ekspresji, niż takież l a m e n t y po p o l s k u . N i e był to zresztą o b i a d k a m i " zaczęły nabierać coraz liczniejszych elementów reli­ j e d y n y p r z y p a d e k asymilacji obcego śpiewu pogrzebowego... g i j n y c h . W w y n i k u tego złożonego, a tu. przedstawionego bardzo 7 Stosunkowo najwięcej kłopotów s p r a w i a dziś prezentacja t a k z w a n y c h l u d o w y c h pieśni pogrzebowych. Że w k u l t u r z e ludowej zajmowały one pozycję ważną, t o rzecz oczywista, ale zachowało się i c h bardzo niewiele. T a k zwany „stan badań" przedstawia się wręcz mizernie. A d a m Fischer w z n a k o m i t y m dziele pogrzebowe ludu polskiego Zwyczaje (Lwów 1921) o pieśniach pogrzebowych napomykał wręcz marginesowo, wymieniając t y l k o i n c i p i t y i t y ­ tuły pieśni śpiewanych p r z y różnych okazjach, zaś materiały czerpał przede w s z y s t k i m z K o l b e r g a i pomniejszych prac etnograficzno-folklorystycznych. 21 Z ustaleń ogólniejszych Fischera na przytoczenie zasługują t y l k o d w a zdania. Pierwsze mówi, że „lud p o l s k i śpiewa p r z y zwłokach powszechnie i bardzo wiele, przeważnie z d r u k o w a n y c h śpiewników i książek do m o d l e n i a ; m a j e d n a k również szereg s t a r y c h , własnych pieśni, przekaza­ n y c h dawną t r a d y c j ą " . D r u g i e z t y c h zdań stwierdza, że „pieśni 22 śpiewane przez l u d p r z y o k a z j i pogrzebowej przeważnie opierają się n a u s t a l o n y c h z w i e k a m i tekstach p o l s k i c h pieśni kościel­ n y c h " . Oba te sądy znalazły dopełnienie w spostrzeżeniu J a n a 2 3 S. B y s t r o n i a , który pisał, że „pieśni pogrzebowe również [ j a k chrzestne] nie przedstawiają n i c ciekawego: śpiewa się t u już p r a w i e wyłącznie pieśni kościelne, które i n t o n u j e kościelny l u b d z i a d , l u b też które w y c z y t u j e się ze śpiewnika; chętnie śpiewa się również pieśń dziadowską o duszy, która s t u k a do n i e b a : „bożymi skrótowo, procesu, w k u l t u r z e l u d o w e j pojawiły się t e k s t y będące nośnikami l u d o w e j religijności, często k o l p o r t o w a n e przez dzia­ dów, których obecność n a pogrzebach bywała wręcz obligato­ r y j n a ( „ N a każdym weselu s w a t , n a każdym pogrzebie d z i a d " ) . 2 7 W t e n sposób „ l u d o w y m i " pieśniami p o g r z e b o w y m i stały się w ciągu p r z y n a j m n i e j ostatnich dwóch stuleci (w istocie proces ten przebiegał j e d n a k dłużej, ale ozy ktoś będzie dzisiaj umiał precyzyjnie wyznaczyć jego m i a r y czasowe, skoro o w a c h r y s t i a ­ nizacja pogrzebu przebiegała t a k nierówno ?) nio t y l e pieśni przez l u d w y t w o r z o n e , ile u t w o r y przez l u d aprobowane i w y k o ­ r z y s t y w a n e . N i e mogąc zaznaczyć r a m czasowych owego procesu, można t y l k o powiedzieć, że ewolucja przebiegała t u przez t r z y stadia. P i e r w s z y m była era pogrzebów pogańskich, g d y zmarłych na w s i grzebano n a połach, w sadach, p o d p r o g i e m d o m u , n a rozstajach dróg, bądź na c m e n t a r z u bez udziału księdza - wów- ezas t o śpiewano owe „ d a w n e " , najdawniejsze, czjdi „pogańskie" pieśni pogrzebowe. S t a d i u m d r u g i m był czas, w którym obrzęd pogrzebowy wyraźnie rozpadał się n a część „pogańską", t e d y „ludową" i przyporządkowaną l i t u r g i i ; zgodnie z t y m w użyciu były d w a t y p y r e p e r t u a r u pieśniowego — l u d o w y — „pogański" i kościelny — - r e l i g i j n y . W tymże s a m y m s t a d i u m elementy p i e r w o t n i e pogańskie w niereligijnej części obrzędu pogrzebowego zaczęły być nasycane treściami chrześcijańskimi i stąd wziął swój rodowód ów repertuar u t r z y m a n y w charakterze „ludowej religijności". Wreszcie s t a d i u m trzecie t o okres całkowitej chrys­ Wyleciała, wyleciała t i a n i z a c j i pogrzebu i całkowitego już w y p a r c i a s t a r y c h pieśni W rajskie w r o t a zastukała. pogańskich. Można b y t u z uśmiechem dodać, że współcześnie M a t k a Boska usłyszała przeżywamy s t a d i u m czwarte — całkowity zanik pieśni pogrze­ Pawła P i o t r a zawołała. b o w y c h , ale o t y m już była m o w a . Idźże Pawle, idźże Piętrze Wpuść dusze, bo do r a j u chce i t d . Narzekając na b r a k pieśni pogrzebowej miał zatem Bystroń rację i zarazem jej nie miał. Jeśli proces zanikania t y c h Jedyną chyba naprawdę ludową pieśnią jest sandomierska: d e f i n i t y w n i e W s z y s t k i e gospodynie wyganiają świnie, I n o m o j a K a s i a śpi. Trzeba b y m i trzeba siedmiu pacholików naj­ dawniejszych („pogańskich") pieśni pogrzebowych dokonał się w ciągu ostatnich dwóch stuleci, t o wpływ na t o decydujący miała długotrwałość k a m p a n i i prowadzonej przeciwko n i m przez Kościół. Z całą siłą przebiegała ona w śred­ niowieczu, g d y słowiański obrzęd pogrzebowy (także pruski) 51 �zawierał pewne mocne a k o r d y radości. Cieszono się b o w i e m , że przez, śmierć zmarły uwolnił się o d trudów, trosk i zmartwień ziemskiego żywota. Radość owa była wyrażana tańcem i śpie­ w e m , dlatego Kościół w średniowieczu intensywnie zwalczał zwłaszcza nocne czuwania p r z y zwdokach j a k o r e l i k t pogański, „śpiewano b o w i e m wówczas carmina diabolica, tańczono, p i t o , śmiano, j a k b y się radowano ze śmierci z m a r ł e g o " . Później j e d n a k Kościół o d t y c h zakazów odstąpił, zaś nocne czuwania zaczęto wypełniać śpiewaniem pieśni r e l i g i j n y c h . Do w i e k u X I X dotarły już t y l k o bardzo nieliczne ślady owej dawnej pogrzebowej wesołości (przez B y s t r o n i a c h y b a jednak nie zrozumianej): K o l b e r g zanotował, że w okolicach Mszczonowa n a Mazowszu w- czasie s t y p y goście śpiewają, podchmieliwszy- sobie, apostrofy do nieboszczyka, w r o d z a j u : „Gdybyś k u m i e nic pijał gorzałki z a n y ż e m " . Otóż pieśń „Umarł Maciek umarł", znana j a k o utwór żartobliwy, m a taką właśnie proweniencję pogrzebową i zapewne należała do g r u p y najdawniejszych, owych „pogań­ s k i c h " pieśni pogrzebowycłi. 28 29 30 Zrozumiałe, że d a w n y c l i pieśni l u d o w y c h niewiele już dzisiaj p o t r a f i m y wskazać. O t y m , że musiało i c h być sporo, możemy wnioskować już t y l k o z badań porównawczych i z hipotetycz­ n y c h dociekań. I t a k n a przykład E . A . W o l t e r badając etno­ grafię łotewską stwierdził podobne z j a w i s k o : ilość zebranych przez niego d a w n y c h pieśni pogrzebowych była już niewielka, wystarczyła jednak do zrekonstruowania p e w n y c h elementów m i t o l o g i i łotewskiej, lokalizującej krainę zmarłych n a d brzegiem złotego p o t o k u , w którym kąpią się t r z y laimy, córki Słońca. W pieśniach t y c h żegna się dusze zmarłych odchodzące daleko na zachód — do Z i e m i Niemców. Drogę t y m duszom wskazują Synowie Słońca (Diva dali). W arto przypomnieć też, że pogańskie litewskie pogrzebowe „ r a u d y " były przedmiotem artystycznej stylizacji Józefa Ignacego Kraszewskiego. Zarówno jednak w polskiej (a zresztą w ogóle słowiańskiej), j a k łotewskiej i l i ­ tewskiej k u l t u r z e ostały się po t y c h pieśniach t y l k o ślady. 31 borowa do A m e r y k i około r. 1 937 stwierdziła K a z i m i e r a Zawistow i e z - A d a m s k a . Koresponduje t a pieśń wyraźnie ze z n a n y m średniowiecznym wierszem o duszy, która z ciała wyleciała i nie wiedziała, gdzie się podziać, rozsławionym za sprawą poe­ t y c k i e j parafrazy J u l i a n a T u w i m a i znanego s t u d i u m Kazimierza W y k i . Zaryzykować można twierdzenie, że w okresie c h r y s t i a n i ­ zacji pogrzebów t a właśnie pieśń o duszy wyparła cytowaną wy­ żej pieśń „Jedziewa, jedziewa..." i wchłonęła pewne elementy jej znaczeń. Pogrzebowe zastosowanie owej pieśni o duszy stwier­ dził K o l b e r g (t. X V I I I , s. 63—64) i miała ona bardzo liczne różno w a r i a n t y . Między i n n y m i zanotowana została przez F r a n ­ ciszka Kotulę w okolicach Ropczyc, W o l i Rusinowskiej i Brzo­ zowa w latach 1966—1968, z t y m , że t a m już wówczas nie była śpiewana n a pogrzebach, pamiętali ją n a t o m i a s t starsi informa­ torzy K o t u l i j a k o t z w . modlitewkę. Obserwacja losów t y c h dwóch pieśni zdaje się dowodzić, że proces chrystianizacji pieśni pogrze­ b o w y c h m i a l , p r z y n a j m n i e j w niektórych aspektach, charakter płynnej ewolucji, ale w pełni prawdziwości tej tezy będzie bardzo t r u d n o dowieść. 35 Nie ulega n a t o m i a s t wątpliwości, że w obrębie pieśni pogrze­ bowycłi z dużą intensywnością dokonywał się — i trwało to długo, aż do polowy X X w i e k u (!) — proces f o l k l o r y z a c j i pieśni kościel­ n y c h . Jego początki przypadły bez wątpienia już na średniowie­ cze, czego dowodem nie t y l k o wspomniana pieśń o duszy, co z ciała wyleciała, ale także f a k t odnotowania w l u d o w y m re­ pertuarze pogrzebowym przez K o l b e r g a (t. X X I I I , s. 123) parafrazy średniowiecznego „ A c h mój smętku, i n a żałości": S m u t k u , s m u t k u , mej żałości, nie mogę mieć wiadomości: gdzie mój pierwszy nocleg będzie, gdy dusza z ciała wynidzie ? T 32 Oprócz w y m i e n i o n y c h wyżej przez B y s t r o n i a („Wszystkie gospodynie wyganiają świnie..." i pieśń o Maćku, który umarł) i Fischera („Gdybyś k u m i e nie pijał gorzałki z anyżem...") można więc do tej g r u p y d a w n y c h , „pogańskich", „archetypiczn y c h " pieśni pogrzebowych zaliczyć zaledwie k i l k a tekstów, zapi­ sanych w X I X w i e k u . Jakimś echem tego rodzaju pieśni jest zapisana przez K o l b e r g a ( t . X I I , s. 312) apostrofa do zmarłego: Pijałeś p i w k o po browarach, a teraz ci przyszło leżeć n a m a r a c h . Pijałoś gorzałkę z hanyżem, teraz m y przy szli po ciebie z krzyżem. Requiescat i n pace, boć cię więcej nio zobaczę. r Z t y m oczywiście, że przedostały się już do niej elementy chrześ­ cijańskie, które jednak nic całkiem zatarły p i e r w o t n y charakter pieśni śpiewanej na stypach. N a t o m i a s t jedną z bezwzględnie najciekawszych tego rodzaju pieśni jest, również przez Kolberga zanotowana (t. X X . s. 135) Pieśń o śmierci, której pierwsza strofa b r z m i : Już m n i e głowa boli, / śmierć za piecem s t o j i , z kosą się u w i j a , / nikogo nie m i j a clowieka. D o rzędu t y c h pieśni zaliczyć można jeszcze pieśń Jedziewa, jedziewa, / drózecki nie wiewa. Kogóż się s p y t a w a ? / nikogo nie znawa. Stanisław Czernik, za którym cytuję t e n t e k s t uznał ją za bardzo dawną pieśń pogrzebową. Chrystianizacja obrzędu po­ grzebowego sprawiła j e d n a k , że zatraciła ona t a k i pogrzebowy charakter i zyskała nowe zastosowania. J a n K o l l a r znał ją już w r. 1832 j a k o pieśń weselną , zaś później nową jej f u n k c j o n a l i zację j a k o zaśpiewu pożegnalnego p r z y emigracji chłopów z Za3 3 34 Największe zaś nasilenie owego procesu przypadło, j a k się zdajo, na wiek X V I I i X V I I I , trwał on jednak przoz cały wiek X I X i wówczas też b y l niezmiernie i n t e n s y w n y , głównie za sprawą bardzo wówczas częstego d r u k o w a n i a przez różny ch prowincjo­ n a l n y c h wydawców najróżniejszych kancjonałów: Gawełek w swej b i b l i o g r a f i i odnotowuje 84 edycje wydane w 24 ośrodkach, a m a m y niezbitą pewność, że nie odnotował wszystkiego (nie ujął na przykład licznych kancjonałów śląskich). Przejmowane z nich pieśni pogrzebowe podlegały najróżniejszym zabiegom a d a p t a c y j n y m i parafrazom, zaś powszechność uczestnictwa wsi w pogrzebach nadała i m charakter pieśni powszechnych. W osta­ teczności też ono stały się „ l u d o w y m i " pieśniami pogrzebowymi. W t y m sensie — powtórzmy t o raz jeszcze — m i a l rację Bystroń i jej nie m i a l , g d y orzekał, że nie istnieje ludowa pieśń pogrzebo­ wa, że w'szystkie tego rodzaju t e k s t y są „kościelne". r Liczebność tego reperatuaru pieśniowego t a k była duża, że dając zaledwue wstępny zarys p r o b l e m a t y k i t r u d n o b y je było wszystkie wymienić, a co dopiero scharakteryzować. Rzecz w y m a g a odrębnego obszernego s t u d i u m książkowego i długich a c i e r p l i w y c h badań. Ograniczę się t y l k o do wskazania, że n a przykład Z y g m u n t Gloger ( „ W i s ł a " , I I I , 608—610) poda! aż 57 incipitów t a k i c h pieśni. W związku z t y m jednak precyzyj­ ne wyznaczenie granicy między t e k s t a m i „sfolkłoryzowanymi" a stricte „kościelnymi" jest n i e m a l niemożliwe. Trzeba się osta­ tecznie pogodzić z f a k t e m , iż wyraźne i arcyważne miejsce w dzie­ jach literackiej k u l t u r y ludowej zajmuje k u l t u r a „książkowa" i upieranie się, że do k u l t u r y ludowej należą t y l k o (także daw­ niejsze) t e k s t y przekazywane słownie nie m a najmniejszego sensu. Wszak f a k t e m jest, że w ciągu w i e k u X I X zauważalną rolę w k u l t u r z e ludowej zaczęły odgrywać wierszowane nagrobne inskrypcje (żo znamy i c h bardzo mało, to rzecz i n n a , bo n i k t ich nio spisywał), że sposób przeżywania śmierci b y l zdetermi­ n o w a n y przez istnienie różnego rodzaju „Bractw Dobrej Śmier­ c i " etc. W ciągu w i e k u X I X zakres r e p e r t u a r u pieśni pogrze­ b o w y c h w y k o r z y s t y w a n y c h w Polsce, t a k n a wsi, j a k w mieście, został jednoznacznie zdeterminowany przez obecność p e w n y c h tekstów w kancjonałach, książkach do nabożeństwa i i n n y c h m o d l i t e w n i k a c h . Ostatecznie więc mówić t u można o „ludo­ wości" pewnych pieśni w t y m sensie, że zostały one szerzej �zaakceptowane i częściej były używane, a w związku z t y m b y ­ i kontaminowane z wały przerabiane, parafrazowane innymi z a t r z y m a n y — Prosimy na Jezusa r a n y — R a t u j z ognia m o j o dusze — bo j o bardzo cierpieć musze — o J e z u " , strof. 12. Pieśń t e k s t a m i , a także silniej zakotwiczyły się w p e w n y c h t r a d y c j a c h t a znana jest z Pickoszewskiego, l o k a l n y c h (dowody na t o daje K o l b e r g , z którego zapisów w y n i k a i domowy Dostateczny śpiewnik kościelny wraz z książką modlitewną, Niemieckie P i e k a r y 1850, jednak, że decydującą rolę odgrywała t u oczywiście obecność s. 892—893, strof. 12. Piekoszewski podaje, że śpiewa się ją n a d a n y c h pieśni w kancjonałach używanych w d a n y m regionie). melodię „Przez czyszczowe u p o d l e n i a " . I w t a k i m także sensie mówić można o pewnego r o d z a j u „lu­ dowej religijności" przejawiającej się w 3. „ W dzień ów sądu ostateczny — W proch świat zmieni w y k o r z y s t a n i u tego Bóg Odwieczny — P r o r o k D a w i d t o zwiastuje — I S y b i l l a w y ­ rodzaju tekstów. Rzecz jasna, mówić t u można o f o l k l o r y z a c j i r o k u j e " , 19 s t r o f czterowersowyeh. N i e jest t o oczywiście pieśń w t y m jeszcze sensie, że w świadomości powszechnej zatarło się „ludowa", lecz parafrazowany przekład h y m n u Dies ich „książkowe" (scik: literackie) pochodzenie i że pewne z n i c h Ula, zyskały zwiększoną popularność. Badawczych kłopotów to jednak nie umniejsza. Wręcz przeciwnie. D o r a n g i niebotycz­ przypisywanego franciszkaninowi irae, Tomaszowi z dies Celano, blisko związanemu ze św. Franciszkiem. J . Surzyński, Polskie Poznań 1891, s. 222 pisze, że „zdaje pieśni Kościoła Katolickiego, nego p r o b l e m u urasta n a przykład zagadnienie a t r y b u c j i autor­ się przecież, że zebrał on t y l k o istniejące przed n i m pieśni o Sądzie skich, mniejszy Pańskim w jedną całość", b o w i e m t e m a t t e n często występował kłopot sprawiając tylko w w y p a d k u pieśni protestanckich. W y n i k a to z f a k t u , iż l i t e r a c k a k u l t u r a protes­ w t a n t y z m u miała zawsze charakter k u l t u r y „ w y s o k i e j " — czy, tego h y m n u (Nowy Korbut, poezji X w i e k u . Istniał piętnastowieczny polski przekład I , s. 288), ale w p o l s k i m k a t o l i c y z m i e t a k ją n a z w i j m y , „książkowej" — stąd w p r o t e s t a n c k i c h kancjo­ lepiej przyjęła się wersja przekładu Stanisława nałach z reguły starano się podawać autorów pieśni, podczas z r. 1598 (zob. u Surzyńskiego, s. 221—222, gdzie obie wersje). g d y w k a t o l i c y z m i e przywiązywano do tego dużo mniejszą uwagę, Wersję Grochowskiego (przekład w tereynach) przytacza współ­ bądź okresami (kontrreformacja) — cześnie A . Chadam O F M , Śpiewnik znikomą. Jest t o zresztą p r o b l e m szerszy i d o t y c z y on nie t y l k o pieśni pogrzebowej! Można ten wywód zilustrować przykładami bodaj t y m ciekaw­ Grochowskiego K a l w a r i a Ze­ kalwaryjski, b r z y d o w s k a , 1984, w y d . 2, s. 483—485. Natomiast, „Grodziszc z a c y " śpiewają jeszcze i n n y przekład (strofy czterowersowe) s z y m i , że związanymi z naszą współczesnością. O t o prawdziwą wcześniej podany przez Ignacego Porlitiusa, Nabożeństwo żałobne sensacją X V I F e s t i w a l u K a p e l i Śpiewaków L u d o w y c h w K a z ­ zawierające pieśni pogrzebowe imierzu nych, byl występ Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca i modlitwy za dusze zmarłych wier­ wyjęte z książek przez Zwierzchność duchowną pozwolonych, „Grodziszezaki" z Grodziska k . Leżajska, który wykonał szereg Syców 1849, s. 111—112, 19 strof. D o czasów pieśni pogrzebowych, do dzisiaj żywych w k u l t u r z e tej miejsco­ nowej, wości i w y k o n y w a n y c h obecny b y l w mszy św. za zmarłych odprawianej w d n i u pogrzebu w sposób polegający na p o w t a r z a n i u obecnie obowiązującej, liturgii wprowadzenia pogrzebu hymn śpiewem fraz wcześniej przedpowiadanych przez t z w . przewod­ i n i k a . Istniejący i po dziś dzień działający w Grodzisku i jego Rzymski..., okolicah ta,cy „przewodnicy" posiadają zeszyty, w których za­ duchem l i t u r g i i nie m a obecnie tego t e k s t u w mszy pisane są t e k s t y o w y c h t r a d y c y j n y c h śpiewów (zob. 36 (z p o d o b n y m zjawiskiem ma,my do czynienia na Suwalszczyźnio i w Biało­ stockiem, w zdeformowanej pełnił rolę sekwencji po epistole (por. D . G . Lefcbre, Mszał L o h e m des Bruges 1931, s. 1717). Zgodnie z n o w y m Czytania Natomiast w mszach Śpiewnik Olsztyn parafialny, żałobnej Katowice za- zmarłych, (a podobnie wcześniej M . M . Mioduszewski, zaś postaci i n s t y t u c j a p r z e w o d n i k a ten 1978). 1977, s. 683—688 Śpiewnik kościelny Kraków 1838, s. 287) przewiduje obecność tego h y m ­ ostała się też na D o l n y m Śląsku, gdzie starsze k o b i e t y , pełniące z melodiami, rolę k a n t o r a na pogrzebie, wspólcelebrują w t e n sposób pogrzeb n u w czasie procesji żałobnej za zmarłych (nio mylić z procesją, z księdzem). Repertuar pogrzebową, „Grodziszczaków" wzbudził zachwyt tj. z k o n d u k t e m , czyli odprowadzeniem zwłok dla swej „ludowości"; spowodowało to nawet nakręcenie telewi­ z k a p l i c y do g r o b u ) : w y k o n u j e się go częściami, po k i l k a zwrotek zyjnego f i l m u , którego emisja została j e d n a k przerwana. A l e oddzielonych t z w . stacjami m o d l i t w . M a ten h y m n najdłuższą z t y m mniejsza. T u idzie jedynie o pokazanie, że owe pieśni w Polsce tradycję spośród pogrzebowych są kłady przez Grochowskiego i Tadeusza K a r y l o w s k i e g o proweniencji „książkowej". Przyjrzyjmy się zatem paru śpiewów, jego prze­ (Śpiewnik O l s z t y n 1977) są prawdziwie piękne, ale współcześnie t e k s t o m , życzliwie m i udostępnionym przez p. Mariannę Halicką parafialny, z Rzeszowa za pośrednictwem prof. Czesława Hernasa, a pocho­ jego znajomość zanika, i stąd jego w y k o n a n i e przez „Grodzisz­ dzących z tego repertuaru „Grodziszczaków"... czaków" było taką sensacją. 1. Pieśń pogrzebowa, 4. Pieśń, i n c . „Posłuchajcie grzesznicy o statecznym sądzie i n c . : „Już ide do g r o b u ciemnego s m u t ­ n e g o " , 16 strof. Fischer Zwyczaje pogrzebowe, s. 216 (ze wskaza­ n i e m źródła) mówi o jej używaniu w Rzeszowskiem — K i e d y nas złych i d o b r y c h Bóg sądzić zasiędzie", 28 zwrotek d w u w e r s o w y c h . Podaje tę pieśń współcześnie w nieco innej wersji w r o l i po­ grzebowej oracji i n o t u j e jej śpiewanie w Białostockiem, Sied- A . Chadam, Śpiewnik leekiom i na, Podlasiu. W wersowych. Jest t o bardzo stara pieśń o Sądzie pieśni podaje zbiór Pieśni lickich osobno odbite nieco zmienionej wersji 7 s t r o f tej pogrzebowych z Kancjonału, dla chrześcijan Cieszyn ewange­ 1912, s. 59, gdzie s. 487—488, 14 s t r o f d w u ­ kalwaryjski, Ostatecznym, t r a d y c y j n i e należąca do „dziadowskiego" r e p e r t u a r u : w nacji dziadowskiej Peregry­ z r . 1614 m o w a jest, żo „owej też t a m radzi także i n f o r m a c j a , że śpiewa się ją n a nutę własną, t o jest n a słuchają nutę czeskiej pieśni „ J i ż j a j d u do h r o b u " . F a k t , iż słowa tej i XVII pieśni: „Bogu was poruczam — z w a m i się rozłączam, — Przy­ zaświadczają między i n n y m i : F . Sielicki, s. 102; Słownik folkłoru jaciele! w grobie — J a już spocznę sobie" — znalazły zastosowa­ polskiego, nie w słowackiej epigrafice, mianowicie umieszczone s. 275 i 444. Pogrzebowego zastosowania zostały na o sądzie" (Antologia literatury sowizdrzalskiej s. 92; F . K o t u l a , Znaki przeszłości, Warszawa 1976, wśród protestantów grobie J a n a V a j o w Cerovie: „Sbohom, rodićia m i l i , sa t u m a j t e d o w o d z i jej obecność w Pieśniach pogrzebowych — a n a u n i a si spominajte. — B o h u vas porućam, S V a m i sa gelickich, rozlućam — B o h u p o r u c a m a za Vaśu — lasku pekne v i m d'akujem" (R. B e d n a r i k , Gintoriny na Słorensku, chrześcijan ewan­ 1912, s. 84—85. 5. Pieśń pogrzebowa Bratislava XVI wieku, Wrocław 1966, s. 256), zaś jej dawną popularność młodzieńca, inc. „ Z w a m i rozstanie ro­ dzice u k o c h a n i — Sprawuje w s z y s t k i m g o r z k i c h łez w y l a n i e " , 1972, s. 108) dowodzi, że najprawdopodobniej przyszła t a pieśń 10 strof. Należy do P o l s k i z Czech l u b Słowacji za pośrednictwem ewangelickim i w ubiegłym w i e k u była bardzo p o p u l a r n a . Występowała między i znalazła zastosowanie wśród katolików i w prawosławiu (zob. i n n y m i w śpiewnikach: Szymon Perzich. Zupełny katolicki K o l b e r g , t . X X X V , s. 187). N i e podaje tej pieśni a n i śpiewnik nał, Wrocław Mioduszewskiego, a n i też przebadane przeze m n i e inne dziewięt­ Syców 1849, s. 1 2 — 1 3 ; Serce do Boga, Kępno 1916, s. 276—277. nastowieczne śpiewniki k a t o l i c k i o , co prawdopodobieństwo tej sugestii trochę zwiększa. 2. Pieśń o więźniu czyjscowym, 6. Pieśń i mc. „Więzień w czyjscu W ona do licznej g r u p y pieśni „żegnających" kancjo­ 1841, s. 4 7 8 ; I . P o r l i t i u s , Nabożeństwo żałobne, o nikczemności człowieka, inc. „Zejdą się k r e w n i śmierdzące c i a ł o — N i e w i e l e myśląc, co się z n i m stało — grób poprowadzą...", 20 strof. Jost t o obszerny f r a g m e n t 53 �(ściślej mówiąc — cały „parafraf" 5) Przeraźliwego echa trąby Bolesławiusza (pocz. X V I I w . — Klemensa ostatecznej dzieła p i e r w s z y raz wydanego 7. B o się sumienie i c h sroży, Sądem i wiecznością 1689), w P o z n a n i u w r. 1670. później 8. M y stojący p r z y t y m grobie, wznawianego w l a t a c h 1685, 1695, 1725, 1726, 1740, 1750 ( d w u ­ k r o t n i e ) , 1770, 1777, 1779 ( t r z y k r o t n i e ) , 1808, 1874, 1876, 1878 1900 a drukowanogo Warszawie, w Krakowie, Poznaniu, Wilnie, Częstochowie, W a d o w i c a c h Wałecki, Klemens Boleslawiusz. Pisarz i Chełmnie reformacki wieku, „Archiwa B i b l i o t e k i i Muzea Kościelne", t . 25, 1972, s. 277—302). O g r o m n a popularność tego dziełka n i e zmalała po r o k u 1900 — t o dobrze sobie, • 9. Możny, u b o g i i równy, N i k t o d śmierci n i e w y m o w n y ; Któż wie, n a k i m kolej stoi? Przetoż niech się każdy b o i . 10. K a ż d y t r u p t o głośno mówi: I w y też bądźcie g o t o w i , Bo (por. W . XVII Uważmy Że każdy legnie na m a r y , T a k młody j a k o i stary. ( t r z y k r o t n i e ) , 1881, 1883 ( d w u k r o t n i e ) , 1884, 1886, 1889, 1895, 1897, trwoży, A kończąc życie doczesne, Idą stąd n a męki wieczne. a n i się spodziejecio, K i e d y do g r o b u wpadniecie. 11. Byłem tern, czem w y jesteście, Jestem, czem i w y będziecie, Śmierć o niepewnej godzinie, Około was się zawinie. 12. Z ty-ch to prochów i z t y c h kości Uznajcie świata marności, w początkach X X w i e k u miało ono jeszcze" k i l k a (a może i k i l ­ N i e znać t u , k t o miał w y g o d y , L u b k t o cudnej b y l u r o d y . kanaście) wydań, docierających do ludowego i drobnomieszcza- 13. N i e topmyż serca w marności, Lecz ćwiczmy się w poboż­ ńskiego kręgu odbiorców. T a o g r o m n a popularność Echa nie ności, B o do wiecznego żywota Tydko nas p r o w a d z i cnota. była p r z y p a d k o w a : nawołująca do czynienia p o k u t y i bezgrzesz­ 14. Tę więc naukę d l a siebie Z a m i e r z m y p r z y t y m pogrzebie, nego życia ukazuje, z j a k i m i c i e r p i e n i a m i u m i e r a człowiek „świa­ t o w y " , roztacza pełną grozy i świetnych obserwacji n y c h wizję u m i e r a n i a . Echo fizjologicz­ weszło w obieg p o p u l a r n y i zajęło w n i m ważne m i e j s c e . T e k s t śpiewany przez „Grodziszczaków" 37 Że t e n p r z y śmierci szczęśliwy, K t o wiedzie żywot c n o t l i w y . 15. G d y się do d o m u w r a c a m y , Z tobą się bracie żegnamy; Niech t w a dusza t a m osiędzie, Gdzio śmierci więcej nie będzie, A po prac}- i żałości, Odpocznij w wiecznej radości. niewiele różni się o d wersji d r u k o w a n y c h , różnice są n i e i s t o t n e . 7. Pieśń o duszach w czyjscu l a m e n t więźniów jęczących...". 14 strof. I Amen. 3 9 i n o . „Zaczynam „Naturalność" ludowego sposobu pojmowania śmierci, t y - t e n utwór wyszedł lekroć zaświadczana, że nie ma, potrzeby odwoływać się t u do pokutujących, spod pióra K l e m e n s a Bolesławiusza a był dołączany do k o l e j n y c h opracowań zagadnienia, nie sięgała j e d n a k tej ekspresji, z jaką wydań Przeraźliwego echa (w w y d a n i u warszawskim z r o k u 1808 roztaczała wizje śmierci późnobarokowa l i t e r a t u r a na s t r o n a c h 198—200). O pogrzebowym zastosowaniu tej pieśni wręcz lubująca się w n a t u r a l i s t y c z n y c h obrazach rozkładającego świadczy choćby f a k t , że j e j melodię podał Mioduszewski w Do­ się ciała . Można zaryzykować twierdzenie, żo było nawet prze­ datku I I do Śpiewnika Kościelnego (Kraków 1863, s. 960). I t u ciwnie — l u d wprawdzie akceptował owe eschatologiczne teksty przekształcenia t e k s t u są n i e z b y t znaczne i wykonywał je powszechnie na pogrzebach, lecz ich w y m o w a — jedyną różnicą dewocyjna, 40 ważniejszą jest przemiana pierwotnego „Ojciec i m a t k a j a k stał odstawała o d treści różnych zabiegów i gestów w y k o n y w a n y c h się p a l i " ( u Bolesławiusza) w „Ojciec i m a t k a j a k się t a m p a l i " w czasie rytuału pogrzebowego. K o l b e r g n a przykład mówi, że (u Godziszczaków). wśród pieśni śpiewanych w czasie nocnogo czuwania p r z y zmar­ B r a k miejsca nie pozwala t u n a prowadzenie dalszych t a k i c h łym (puste noce) śpiewano w Poznańskiem pieśń: analiz t e k s t o l o g i c z n y c h ; w m a r c u 1985 dowiedziałem się o d doc. Jużeś zginiony, już potępiony, d r l i a b . R o c h a S u l i m y , że przeprowadzona przez niego (zupełnie Bluźnileś B o g u , jużeś u progów piekiolnych niezależnie) i d e n t y f i k a c j a tekstów z r e p e r t u a r u Grodziszczaków, będąca i c h konfrontacją z i n n y m i zupełnie śpiewnikami, dała w y n i k i identyczne T a k więc r e p e r t u a r „Grodziszczaków" repre­ zentuje ową pieśń kościelną, która t a k wiele zawodu sprawiła ( K o l b e r g , t . X I , s. 164) Pełna grozy ekspresja tego siedemnastowiecznego z diabłem' 11 Dialogu anioła jest w istocie też odległa o d rzeczywistych treści na­ B y s t r o n i o w i , co nie przeszkodziło t e m u , że w r. 1982 stała się dających sens czuwaniu p r z y zwłokach: akceptacja, t e k s t u nie ona festiwalową sensacją! stanowi więo o l u d o w y m sposobie p o j m o w a n i a śmierci. Można Jeśli zatem na podstawie łotewskich pieśni l u d o w y c h — dain t u raczej mówić o p e w n y m n a r z u c o n y m przez Kościół — bądź — można, m n i e j l u b więcej t r a f n i e zrekonstruować obraz ludowego przez koncepcje wyznaniowe różnych r e l i g i i — sposobie p o j m o w a ­ łotewskiego s t o s u n k u do śmierci, t o podejmowanie tego r o d z a j u n i a śmierci. próby w o p a r c i u o t e n , „ l u d o w y " , a przecież w istocie nie l u d o w y , W i d z i a n o przez ten p r y z m a t w y z n a n i o w y pieśni pogrzebowe roperatuar pieśniowy uznać trzeba za zabieg bardzo r y z y k o w n y . mówią sporo nie o l u d o w e j , ale wdaśnie o wyznaniowej koncepcji Polskie śmierci śmierci i związanych z d a n y m w y z n a n i e m formach k u l t u zmar­ religijne łych. Wstrzymując się już o d komentarza, tekst bowiem są.m mówi i pieśni pogrzebowo zarysowują jej p r o b l e m a t y k i z d e t e r m i n o w a ć bowiem obraz przez koncepcje i t y l k o wtórnie zabarwiony przez elementy pochodzenia ludowego, za siebie, przytoczę dla zilustrowania tego zjawiska a pojawiające się w w y n i k u k o n t a m i n a c j i różnych tekstów i i c h pieśń „cerkiewną", podaną w Śpiewniku parafrazowania. szewskiego : Dowodów n a rzecz, znanej zresztą z badań najpierw kościelnym M . M i o d u ­ Fischera i Biegeleisena, tezy o ludowej koncepcji „śmierci oswo­ Z a t r z y m a j c i e się, rozpytajcie się, / Czyjeż jęczą p r o c h y ? jonej" O s y n y , córki, co te pagórki, / Co szepcą te lochy ? 3 8 trzeba więc szukać gdzie indziej, co najwyżej dostrze­ gając, iż t e k s t y pieśni pochodzących z X V I I i X V I I I w i e k u przyczyniać się mogły do jej u t r w a l e n i a . D o b r y m t u przykładem może być j e d n a z p o p u l a r n y c h do niedawna pieśni, zawierająca tyleż elementy znane z tradycji kultury średniowiecznej, ile obecne w obowiązującej poprzednio l i t u r g i i pogrzebu: 1. Pogrzebmyż t o ciało w grobie, Niechaj t u spoczywa A l b o w i e m z ziemi stworzone, W nasze ska,zitelno, sobie; ziemię będzie obrócone. Zmartwychwstanie nieśmiertelne. 3. W n i e m staniem}* przed Sędziego, Uslyszem dekret z ust Jego, Z n i e m pójdziemy na zbawienie, l u b na, wieczne potępienie. 4. Co teraz t u zasiejemy, T o t a m żniwować będziemy; Szczęśli­ w y , k t o kocha Boga, N i e s p o t k a go żadna, trwoga,. 5. K t o żyje w boskiej bojaźni, Z ludźmi w braterskiej przyjaźni, T e n w łasce Boskiej u m i e r a , A śmierć m u niebo o t w i e r a . 6. Lecz co o Boga nie dbając, A n i bliźnich nie kochając, Gwałcą Boskie przykazanie, T y c h ciężkie czeka skonanie. 54 Których k o c h a l i , j a k b y nio znali. I nie r z e k l i n a m : pokój wdeczny w a m . Czyjeż t o groby, jakie osoby / W t y c h j a m a c h dziedziczą? r Ogryzłe głowy, gnatów połowy / Skarb bogactwa liczą ? 2. A lubo w p r o c h się obróci, Z n o w u m u Bóg życio wróci, Ciało Pominęli nas, zapomnieli wczas, Czyż nas nie znacie, siostro i bracie, Śpimy głęboko, już nasze oko N i e ogląda was, c h y b a w sądny czas. Odezwijcie się, upomnijcie się, / Smutne z kostek j a t k i ! Nio zna was cudzy, k r e w n i n i słudzy, / Nie znają toż d z i a t k i . Zgasło n a m słońce, nie masz obrońcę, Zginęła sława, m y śmierci strawa, Dopiero z n a m y wieczności bram}'. Gdzież b u d o w n i c z y , co k o s t k i liczy, W z r o s t zmierzył, d u c h zważył ? Gdzież jest t a siła, która w was była, / Któż ciało obnażył? U l e p k i z błota, co za ślepota! �W B o g u żyjecie, czyż w y nie wiecie, wały Że w d z w o n u dźwięku zrzuci was z ręku. one zastosowanie w nagrobnych wierszowanych Zgoła inną wizję śmierci zarysowują pieśni protestanckie, Zmarły człowiecze, z tobą się żegnamy; czego przykładem niech będą d w a f r a g m e n t y pieśni n a p i s a n y c h P r z y j m i j dar s m u t n y , który c i składamy: przez Trochę n a grób twój porzuconej g l i n y U Andreasa Gryphiusa (1616—1664) i ins­ k r y p c j a c h . T a k było ze wspomnianą pieśnią Karpińskiego: 42 Eliasza Łaniego. G r y p h i u s a m a m y : „Dokonano! już bój jest skończony, — O d t w y c h przyjaciół, sąsiadów, r o d z i n y . Zbawca mię p r z y j m u j e . — Idźże świecie! Przedtem u j a r z m i o n y , — Już swobodę czuję — Przez Jezusa i żywą radością — Żegnam Powracasz w ziemię, co tw-ą matką była. przyjaciół z uprzejmością. — D o k o n a n o ! Teraz cię s t r a w i , niedawno żywiła! D o k o n a n o ! mój Jezus n a siebie — Wziął m e w i n y m n o g i e ; — Cierpiał za m n i e T a k droga każda, którą nas świat w o d z i , w krzyżowej potrzebie — Męki nader srogie. — O, j a używam N a t e n u b i t y gościniec w y c h o d z i . w r a n a c h jego — Przytułku wiocznie bezpiecznego! — Doko­ nano ! " . 4 3 Niedługo bracie (siostro) z tobą się u j r z y m y ! N a t o m i a s t u Eliasza Łaniego (1570—1618): „Już to ciało Jużeś t a m doszedł, m y jeszcze i d z i e m y ; p o c h o w a j m y — B o g u duszę zalecajmy, — B y jej raczył z swej Trzeba c i było odpocząć po biegu, litości — Dział dać we wiecznej T y wstaniesz, boś t u t y l k o n a noclegu. radości. — — Wszak i w i e r z y m y , — Że się, da Bóg, zobaczymy ostateczny, — G d y nas zbudzi sędzia ufamy - W o n dzień świata wieczny" . 4 4 Boże, ten zmarły w d o m u T w y m przebywał, Kończąc tę serię porównań przytoczę wreszcie jedną z n a j ­ U stołu Twego jadał, Ciebie wzywał. popularniejszych k a t o l i c k i c h pieśni pogrzebowych — osiemnasto­ N a Twej litości polegał wieczną, jeszczo do niedawna śpiewaną, zwłaszcza n a w s i , n i e m a l D a j jego duszy odpoczynek bezpieczny, wieczny. 46 powszechnie, lecz dzisiaj już zapomnianą: Jezu w Ogrojcu mdlejący, k r w a w y p o t wylewający! Trzecia strofa tej pieśni znalazła zastosowanie j a k o i n s k r y p c j a Dusze w czyścu omdlewają, T w e j ochłody nagrobna. wyglądają, O Jezu, o J e z u ! 47 Inną miarą wielkiej popularności tej pieśni, będącej j e d n y m Przez twój p o t , O Jezu drogi, Wyzwól dusze z męki srogiej! jeszcze zza g r o b u i n a d grobem P o t u krwawego strumienie, niechaj zaleją płomienie, jest f a k t , iż śpiewano ją i śpiewa się n a d a l n a k i l k a m e l o d i i . O Jezu, o J e z u ! Przez, t w o , J o z u , d y s c y p l i n y , K t ó r y ś cierpiał d l a dusz w i n y ! zwycięstwem „poety serca" „ K l a s y c z n ą " — pierwszą była melodia „ K t o się w opiekę" J a n a Kochanowskiego, pochodząca z X V I I l u b X V I I I w i e k u : Niech z rózg, krwią Twą zbroczonych, Spłyną k r o p l e na strapionych, O Jezu, o J e z u ! 4 5 W trzech t y c h , t y p o w y c h , pieśniach o d b i j a się odmienność wyznaniowej koncepcji śmierci, co miało wpływ n a kształt l u ­ dowego j e j p o j m o w a n i a , a też wyznacza odmienność typów postępowania badawczego. Zarazem jednak w a r t o pamiętać, że jak wśród protestantów m a z u r s k i c h występowa! Boskiej z Świętej L i p k i , j a k protestancka Postylla Matki Drugą z m e l o d i i ułożył T e o f i l K l o n o w s k i , organista i k o m p o ­ A d a m a Gacju- kult z y t o r poznański i podał ją w zbiorze własnym Szczeble do nieba, sza w y k o r z y s t y w a n a była przez śląskich katolików, t a k samo pewne pieśni protestanckie śpiewane były przez katolików Poznań 1867: — i o d w r o t n i e . D o takiego wspólnego r e p e r t u a r u należały n a przy­ kład: „Słuszna to pamiętać zawsze o t y m " , ułożona po czesku przez J a n a Silvaiia (1493—1593, inc. „Sluśit to n a każdy ćas", zalecana d l a katolików przez k s . Walczyńskiego (15 pieśni zazmarłych, Tarnów 1913, s. 13); „Jezu w i e m , że umrzeć dusze muszę" (Pieśni pogrzebowe chrześcijan ewangelickich, 1912, s. 8; I g n a c y P e r l i t i u s , 1849, s. 8 2 — 8 3 ) ; „ I d z i e , idzie Bóg p r a w d z i w y " (powszechna wśród katolików, jest w zbiorze Pieśni chrześcijan ewangelickich, w (Pieśni grobie" 1912, s. 85); „Pogrzebmyż pogrzebowe s. 6 1 ; Serce do Boga, pogrzebowe chrześcijan to ciało ewangelickich, 1912, Trzecią ze znanych podał Oskar K o l b e r g (t. X I , s. 164) za Książką do nabożeństwa z polecenia arcybiskupa Dunina, Leszno 1844, s. 778: Kępno 1916, s. 274—276); „Zmarły czło­ wiecze z tobą się żegnamy" Franciszka Karpińskiego, podana w zbiorze Pieśni pogrzebowe chrześcijan ewangelickich, 1912, s. 65 (na nutę „ K t o się w opiekę" — śpiewana cło dzisiaj n a k a t o l i c k i c h pogrzebach, o c z y m już była m o w a wyżej. Być może listę t y c h związków można b y poszerzyć; w y k l u ­ czyć nie można,, że podobne konwergencjo dostrzeżemy także Istniały więc (i n a d a l istnieją) różne regionalne w a r i a n t y tego śpiewu, ale t r u d n o dokładnie powiedzieć, co o tej regionali­ w pieśniach prawosławnych, mało m i znanych. Uwzględnić t u zacji decydowało; być może po p r o s t u t y l k o f a k t występowania także trzeba związki inno — pewną część p o l s k i c h pieśni pogrze­ w stosowanych w d a n y m regionie śpiewników t e j , a n i e innej b o w y c h stanowią przekłady tekstów obcych, niemieckich, czes­ melodii. k i c h i słowackich (najczęściej zresztą są t o pieśni protestanckie). J a k wspomniałem, pieśni protestanckie ulegały nieco mniejszej Wspomniałem o wielkim bogactwie owego repertuaru. Dodać się zatem godzi, iż ów wstępny rekonesans przeprowadzony f o l k l o r y z a c j i p r z y n a j m n i e j w t y m sensie, że za. sprawą literackiej został w oparciu o łączną liczbę ok. 250 pieśni, w y b r a n y c h z k i l ­ k u l t u r y p r o t e s t a n t y z m u zachowała się pamięć o i c h a u t o r a c h , k u n a s t u śpiewników dziewiętnastowiecznych i dwudziestowiecz­ co jest rzadkio w k a t o l i c y z m i e . Całkowitej n i e m a l a n o n i m i z a c j i n y c h . J a k się rzekło, pewno z o w y c h pieśni cieszyły się większą uległa „Zmarły popularnością, której miarą było częstsze i c h p r z e d r u k o w y w a n i e nabożne, Supraśl 1792. Wykładni­ — zaś ongiś najbardziej popularne pojawiają się w s k r o m n y c h na przykład pieśń człowiecze" ze zbioru Pieśni Franciszka Karpińskiego k i e m większej popularności p e w n y c h pieśni jest f a k t , iz znajdo­ w y b o r a c h we współczesnych śpiewnikach. 55 �Skupiwszy w niniejszych „prolegomenach" uwagę n a t y c h pieśniach, które funkcjonowały w k u l t u r z e l u d o w e j , z braku miejsca p o m i j a m t u omówienie sporej a niezmiernie ciekawej g r u p y świeckich pieśni pogrzebowych. przeszły 49 i b y w a w y k o n y w a n a bardzo często n a pogrzebach byłych L w o wiaków. Pojawiły się one o d po­ czątków X I X w i e k u w związku ze wzrostem k u l t u bohaterów narodowych Więc cię nic trzeba żegnać ł z ą " . Jest ona żywotna do dzisiaj i p a t r i o t y c z n i e i n t e r p r e t o w a n y c h pogrzebów, ale długą ewolucję, stąd k u l t u r a popularna wieku XX Praca niniejsza n a w e t w części nie wyczerpuje o g r o m u pro­ b l e m a t y k i polskiej pieśni pogrzebowej, ale też jej a u t o r n i e stawiał sobie t a k i c h zamierzeń. Szło t u j o d y n i e o zarysowanie w Polsce znalazła specjalne pieśni przeznaczone n p . n a pogrzeb p r o b l e m u i wskazanie, j a k bardzo wdzięcznym, złożonym, ale uczniów, odśpiewywane przez kolegów zmarłego . Ze świeckich i t r u d n y m obszarem d l a badań jest t a , niesprawiedliwie do tej pieśni tego t y p u największą p o r y p o m i j a n a , a n a naszych oczach bodaj ostatecznie 48 bodaj popularność zdobył sobie marsz żałobny A . Orłowskiego „ W mogile ciemnej śpisz n a w i e k i , jąca, gałąź polskiej pieśni zanika­ powszechnej. P R Z Y P I S Y Cytuję je licznie w n a s t . p r a c a c h : Wiersze z cmentarza. 0 współczesnej epigrafice wierszowanej, Wrocław 1985; Arnice viator siste paulisper, „Przegląd P o w s z e c h n y " , 1983, n r 1 1 ; Siste gradum viator, „Przegląd P o w s z e c h n y " 1985, n r 4 Por. A . L a b u d d a , Liturgia pogrzebu w Polsce do wydania Bytuału piotrkowskiego (1631), Warszawa 1983, s. 6 tamże, s. 251—252 Por. A . L a b u d d a , o p . c i t . , s. 210; F . Sielicki, Folklor biało­ ruski, Wrocław 1983, s. 6 4 — 6 5 ; A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, L w ó w 1921, s. 148—154 Obrzędy pogrzebu dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, K a t o w i c e 1978, s. 14 tamże, s. 14 P o r . : Ojcze nasz. Modlitewnik wspólnoty chrześcijańskiej, W r o c l a w 1983, w y d . 7, gdzie m . i n . pieśni „Jezu w Ogrojcu mdlejący", „ A c h Ojcze pełen litości", ,,Z głębi mojego serca głos w y d a n y " — ale wszystkie te pieśni są podano w wersjach krótszych niż w śpiewnikach dziewiętnastowiecznych. Nieco więcej tekstów i w pełniejszych wersjach podaje A . Chadam o f m , Śpiewnik kalwaryjski, K a l w a r i a Zebrzydowska 1984, w y d . 2 Słownik terminów literackich p o d redakcją Janusza Sławiń­ skiego, Wrocław 1976, s. 303 Por. W . B u g i e l , Lamentowa grupa pieśni pogrzebowych, Przemyśl 1925, s. 2 7 ; W . F e d o r o w s k i , Lud w okołicy Żarek, Sie­ wierza i Piłicy, t . 1, Warszawa 1888, s. 132—133 Por. I . Namysłowska, Żałoba, „Psychiatria P o l s k a " , t . 10, 1976 nr 2, s. 183 Z o b . F. Sielicki, Pieśni pogrzebowe i dziadowskie śpiewane w b. powiecie wileńskim, „Slavica VratislaA'iensia", X X I I , Wroc­ ław 1982, s. 92—93 C y t . za,: J . Siedlecki, Śpiewnik kościelny, Wydanie Ju­ bileuszowe (1878—1928), Kraków 1947, s. 346 A . Fischer, op. c i t . , s. 214 Por. tamże, s. 318 " P o r . tamże, s. 305—306; A . L a b u d d a , op. cit„ s. 42 Por. пр.: S. Chodyński, Organy, śpiew i muzyka w kościele katedralnym włocławskim, Włocławek 1902, s. 272; A . Schweitzer, Johann Sebastian Bach, Kraków 1972, s. 26 Obrzędy pogrzebu dostosowane do zwyczaju diecezji polskich, s. 13. W y d a j e się j e d n a k , że i n s t r u k c j a t a nie jest w pełni sku­ teczno, co bodaj w y n i k a z porzucenia przez Kościół t r a d y c j i dawnego polskiego śpiewu pogrzebowego jako n i e z b y t zgodnego z duchem nowej l i t u r g i i . B . Zakrzewski, Boże, coś Polskę Alojzego Felińskiego, Wrocław 1983, s. 20 i 21 C y t . za: J . A . M o r s z t y n , Utwory zebrane. Opracował Leszek K u k u l s k i , Warszawa 1971, s. 137 Nie odnotował istnienia t a k i c h elementów J . A . Chrośc i c k i , Pompa funebris. Z dziejów kultury staropolskiej, Warszawa 1974 Por. A . Fischer, op. c i t . , s. 214—217 tamże, s. 214 tamże, s. 216 J . S. Bystroń, Pieśni ludu polskiego, Kroków 1924, s. 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 6 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 P o r . : H . Biegeleisen, V kolebki. Przed ołtarzem. Nad mo­ giłą, Lwów 1929; H . Biegeleisen, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego, Warszawa 1931; A . Fischer, Święto umarłych, Lwów 1923 Rzecz referuję w książce Wiersze z cmentarza, Wrocław 1985. Por. też A . L a b u d d a , op. c i t . Por. A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 215 Por. A . L a b u d d a , op. c i t . , s. 41 A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 206. Por. też tamże, s. 3 9 1 ; Ć. Z i b r t , Seznam pover a zvyklosti pohanskych, Praha 1894; W . Sonntag, Totenbestałtung, H a l l e 1878, s. 172 A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 378 (odsyła do K o l ­ berga, Mazowsze I , s. 216 Рог. E . A . V o l t e r , Materiały dla etnografii łatyszkago plemeni witebskoj gubernii, cz. I , Petersburg 1890, s. 369—385 Por. J . I . Kraszewski, Witolrauda, w y d . 2, W i l n o 1846, s. 36—37 S. Czernik, Trzy zorze dziewicze. Wśród zamówień i zaklęć, Łódź 1968, s. 42 J . K o l l a r , Narodnie spievanky, t . 1, B r a t i s l a v a 1953, s. 472 K . Zawistowicz-Adamska, Społeczność wiejska, w y d . 2, Warszawa 1958, s. 49 I n f o r m a c j e to zawdzięczam p . M a r i a n n i e H a l i c k i e j z Rze­ szowa. Dzieje recepcji, treść i znaczenie Przeraźliwego echa K . Bolesławiusza omówił Janusz D u n i n , Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce, Łódź 1974, s. 5 2 — 5 9 Pojęcie „śmierci o s w o j o n e j " (la m o r t apprivoisee) przej­ muję z p r a c y : P. Aries, Essais sur 1'histoire de la mort en Occident du Moyen Age a nos jours, Paris 1975, ale samą istotę zjawiska opisali w Polsce wcześniej Fischer i Biegeleisen. Serce do Boga. Śpiewnik kościelny dla użytku pobożnych katolików przez cały rok, Kępno 1916, s. 274—276 Рог. M . Eustachicwicz, Twórczość Dominika Rudnickiego, Wrocław 1966, s. 112 Por. tamże, s. 70 M . Mioduszewski, Śpiewnik kościelny, Kraków 1838, s. 676—678 Pieśni pogrzebowe dla chrześcijan ewangelickich osobno odbite z Kancjonału, Cieszyn 1912, s. 39 tamże, s. 60. R. B e d n a r i k , Cintoriny na Slovensku, B r a ­ t i s l a v a 1972, s. 108 c y t u j e wierszowany nagrobek, który jest c y t a t e m z tej pieśni (1960). J . Siedlecki, op. c i t . , s. 338—339 tamże, s. 346—347 Szerzej rzecz r o z w i j a m , podając też inne przykłady w książ­ ce Wiersze z cmentarza, Wrocław 1985 Por. n p . pieśń Nad grobem (inc.: „ N a d t w o i m grobem, k o c h a n y kolego, S t o i m y s m u t n i . . . " (w:) K . Hławiczka, Śpiewnik szkolny, cz. 2, Cieszyn 1925, s. 151—152 Z o b . Śpiewnik strzeleckiej Szkoły Junaka, Warszawa 1934, s. 3 6 0 — 3 6 1 (za wskazanie tego źródła dziękuję uprzejmie p. prof, dr F r a n c i s z k o w i Siedlickiemu). 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d308d1caf30e88e79608b89cb3d9774d.pdf d4eba229b0e39944fc2faa2755b53054 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3245 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3041 Title A name given to the resource Cmentarz. Antropologia pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.57-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora CMENTARZ. A N T R O P O L O G I A ,,W R o p c z y c k i m ( K r z y w a ) opowiadają, że do samej b r a m y PAMIĘCI uboga bez wątpienia z p o w o d u tego, że etnografom i c h własne cmentarnej dusza t r z y m a się jeszcze człowieka, dlatego też zwłoki t a b u zakazuje studiować t o z a g a d n i e n i e . " . są lżejsze, a dopiero gdy trumnę wnoszą n a cmentarz, dusza p o j a w i a się w i c h pracach p r z y o m a w i a n i u pogrzebów oraz Za­ opuszcza ciało i w t e d y t r u m n a staje się cięższa.' duszek; j e d n a k informacje te są przeważnie rozproszone, poważ­ 1 Grabarz z K r a s n o b r o d u opowiedział m i następującą historię: 10 Temat niejsze zaś prace nie wychodzą poza l a t a t r z y d z i e s t e . „Panie, j a o d d w u n a s t u l a t kopię i nic jeszcze nie wykopałem, się też luźne informacje raz t y l k o wyrzuciłem złoty ząb. Zobaczyłem coś mignęło, ale przestrzeni c m e n t a r n e j . cmentarza 11 Spotyka dotyczące specyfiki i demoniczności rzuciłem ziemię a to z n o w u n a wierzchu. Dopiero w t e d y wziąłem, W o s t a t n i c h l a t a c h wśród etnologów t e m a t e m t y m intereso­ a t o złoty ząb. A l e p o t e m tego zęba wsadziłem p o d drzewo, bo w a l i się Mariusz W i e c z o r k o w s k i i Jacek Olędzki. W y n i k i badań to umarłych. J a t a m nie będę brał tego, co do n i c h należy. Po­ Wieczorkowskiego t e m powiedziałem księdzu. On powiedział, żeby brać, bo i m t o nigdzie p u b l i k o w a n e . i t a k do niczego. A l e j a nie wziąłem." (26) Zachowanie irracjo­ cmentarzy w M o n g o l i i . 2 nalne. Prawem Podobnie przedstawia się i następne zdarzenie. Wychodzący z cmentarza mężczyzna z kobietą nie wsiadają o d razu na m o t o ­ dotyczące cmentarzy p r o t e s t a n c k i c h nio są 12 Olędzki opublikował badania dotyczące 13 k a n o n i c z n y m dotyczącym cmentarza i pogrzebu, a także ich historią z a j m o w a l i się księża. Śledzeniem z m i a n s t r u k t u r y c y k l , lecz prowadzą go przez 20—30 metrów aż do końca ogro­ się m . i n . P h i l i p p e A r i e s dzenia cmentarnego. T a m dopiero zapalają m o t o r . Servier. 3 Powyższo przykłady podkreślają t o , żo przestrzeń cmentar­ na jest przestrzenią „czegoś ealkiem i n n e g o " , obowiązują t a m 16 15 14 przestrzeni cmentarza zajęli oraz H e l e n de N i c o l a y i E m m a n u e l H i s t o r i a cmentarzy staje się d l a n i c h historią postaw wobec śmierci. W y d a j e m i się jednak, że prace te zwracają uwagę n a jeszcze jedno, a mianowicie n a t o , że n i g d y przestrzeń inne p r a w a , inne zachowania. Tę odmienność przestrzeni cmen­ pochówku nie była obojętna. t a r n e j , choć nie będzie ona głównym t e m a t e m pracy, należy pod­ j a k o „ścierwo" nie przedstawiające wartości znajdowało miejsce kreślić już n a s a m y m wstępie. wc wspólnym, n i c z y m nie oznaczonym Chciałbym też, już n a s a m y m początku, poruszyć i n n y prob­ l e m . B a c h t i n powiedział kiedyś: „na wszystkich cmentarzach są tylko i n n i " . 4 Myśl t a , usłyszana poza k o n t e k s t e m , przywołuje słowa myśliciela sprzed p o n a d 2000 l a t — E p i k u r a : „największe zło, śmierć, nie d o t y k a nas a n i trochę, gdyż póki jesteśmy, nie m a śmierci, a odkąd jest śmierć, nie m a n a s . " 5 Zdania te łudzą swoim podobieństwem, choć intencje, j a k i e p r z y p i s y w a l i i m i c h a u t o r z y , są zgoła odmienne. D l a E p i k u r a śmierć nie d o t y k a ży­ jącego, nie jest f a k t e m egzystencjalnym, stąd nio jest też w a r t a b y się nią przejmować i zajmować. Odmiennie myśli B a c h t i n : „ W życiu, którego doświadczam o d wewnątrz, z zasady nie mogę przeżyć zdarzeń m o i c h n a r o d z i n i mojej śmierci; n a t y l e , na ile są m o j e , nie mogą stać się w y d a r z e n i a m i mojego własnego ży­ cia." 6 T a niepoznawalność śmierci o d wewnątrz nie znaczy jed­ n a k wcale, b y sama śmierć nie była i s t o t n a d l a życia. Przeciwnie, jest ona i s t o t n a , t y l e t y l k o , że droga do j e j poznania wiedzie przez innego: „Umrzeć mogę t y l k o dla i n n y c h ; i o d w r o t n i e , t y l k o i n n i umierają d l a m n i e . " Zbliżyć się do śmierci można 7 17 N a w e t b o w i e m w t e d y , g d y ciało grobie (późno średnio­ wiecze), nawet w t e d y , starano się umieścić ciało j a k najbliżej kościoła, w jego świętym obrębie. A miejsce najlepsze było p o d r y n n y m i , t a m gdzie ściekała uświęcona k o n t a k t e m z dachem kościelnym w o d a . 18 T o wartościowanie miejsca, m i m o zmienności motywującego je c z y n n i k a , wydaje się być cechą stałą. W y p o ­ wiedź d y r e k t o r a cmentarza n a Powązkach potwierdza t o naj­ l e p i e j : „Przychodzi t a k i m o m e n t w życiu człowieka, że zaczyna zabiegać o swój grób, j a k p r z e d t e m zabiegał o mieszkanie. Dziś już n i k t nie chce być p r z y s y p a n y ziemią. Chce być m u r o w a n y , z płytą na w i e r z c h u , z p o m n i k i e m w górze. Najlepiej z g r a n i t u , żeby trwał długo. Ważne też jest miejsce, k w a t e r a , sąsiedztwo. Są cmentarze gdzie honor leżeć, i są takie, gdzie niehonor... O t o prośby żywych o miejsce d l a siebie po śmierci (gest w stronę re­ gału z segregatorami). J a k i c h f o r t e l i się dopuszczają! N a j a k i e zasługi się powołują! (...) Przychodzą do m n i e koledzy, stare w i a r u s y jeszcze z w o j n y , nie wiedzą j a k zacząć, a j a już w i e m , o co i m chodzi. Zwalają n a żony: wiesz m n i e to wszystko jedno, ale k o b i e t a ubrdała sobie, że chce leżeć koniecznie u c i e b i e . . . " 19 zatem t y l k o przez innego. Tę rolę imiego w p o z n a n i u podkreśla Sprawę niejednorodności przestrzeni, z właściwą sobie eru­ B a c h t i n stale: „ B y ć oznacza być dla innego i poprzez niego d l a dycją i wszechstronnością, podjął Bystroń: „Dość powszechnym siebie. Człowiek nie m a suwerennego t e r y t o r i u m wewnętrznego, zjawiskiem jest budowanie świątyni n a miejscach, gdzie pocho­ jest całkowicie i zawsze n a granicy (podkr. SS); patrząc do wnę­ wano w y b i t n y c h l u d z i , zwłaszcza świętych. W i d z i m y t o powszech­ t r z a siebie p a t r z y m y w oczy innego l u b oczyma i n n e g o . " Pozna­ nie w chryst ianizmie p i e r w o t n y m ; o d czasów K o n s t a n t y n a w ca­ nie t a k i e — poznanie dialogowe — zakłada istnienie dwóch sta­ łym świecie r z y m s k i m zaczyna się budować świątynie n a d g r o b a m i nów występujących męczenników. Z r a z u są t o niewielkie o r a t o r i a , p o t e m stawia się po sobie: wczucia a następnie wycofania (refleksji). 9 (wyjścia poza 8 siebie), Zauważyć należy, że t o zało­ coraz większe świątynie, aż do o g r o m n y c h b a z y l i k ; niejedno­ żenie metodologiczne B a c h t i n a znajduje potwierdzenie w s a m y m k r o t n i e należało t u pokonać znaczne trudności terenowe, a b y nie słowie „interesować s i ę " ; znaczy naruszyć r e l i k w i i . Grób męczennika staje się ośrodkiem cmen­ ono t y l e co ,,inter esse" — „ b y ć pomiędzy". I n n y m i słowy nieodzowne jest stanie n a gra­ tarza." nicy. granicy grzebie się (...) ciała t y c h , którzy nie mają p r a w a do n o r ­ L i t e r a t u r a etnograficzna dotycząca cmentarza i śmierci jest nikła i t o — j a k się wydaje — nie t y l k o w języku p o l s k i m . N a potwierdzenie przytoczyć można zdanie w y d a w c y książki Morality and Immorality: the anthropology and archeology oj death Sally H u m p h r e y s : „Etnografia u m i e r a n i a jest nadzwyczaj 2 0 Podobnie istotne wydaje się jego stwierdzenie: „Na malnego pogrzebu; są t o ludzie, którzy s t a l i się niebezpieczni w sensie magiczno-religijnym i wobec tego w i n n i być usunięci poza obręb granic osiedla. 21 Dla, m o i c h rozważań p r z y d a t n e będą, poczynione przez etno­ logów ustalenia dotyczące przestrzeni świętej. Z a prekursora t y c h 57 �badań uznać należy Stelana Czarnowskiego. Stwierdził on, że każda j e d n o s t k a religijna jest wydzielona o d reszty przestrzeni i składa się z t r z e c h części: środka, granicy oraz najmniej skonstruowana n a p o d o b n y c h zasadach) do przestrzeni archaicznej. przestrzeni W p r a c y tej będę się starał kłaść nacisk n a pamięciowe aspek­ między n i m i . W środku i na granicy obserwujemy największe na­ t y .związane z cmentarzem. Dziś pamięciowy w y m i a r cmentarza silenie świętości. t r a k t u j e m y j a k o n i e m a l n a t u r a l n y , trzeba jednak wiedzieć, że pionowym. 2 3 22 Środek jest miejscem o t w a r t y m w k i e r u n k u Ważne jest też jego stwierdzenie dotyczące ekwiwa­ lentności miejsc śwdętych ( K a l w a r i a j a k o J e r o z o l i m a ) . n i c zawsze t a k było. Ograniczenie się zatem p r z y omawdaniu cmentarza jedynie do jego pamięciowego w y m i a r u nie wydaje 24 Podobne w n i o s k i wypływają z prac Mircea Eliadego. O ile się możliwe bez zubożenia, czy wręcz zniekształcenia, poruszo­ j e d n a k Czarnowski podkreślał społeczne u w a r u n k o w a n i e prze­ n y c h treści. Dlatego też, starając się w pełni naświetlić omawiane strzeni r e l i g i j n e j , o t y l e Eliade zaznacza, że podstawą każdego zjawisko, trzeba również poruszyć inne aspekty tego miejsca. zjawiska religijnego (w t y m i przestrzeni) jest sacrum (w opozycji do p r o f a n u m ) . Przekładając dane zjawisko na i n n y , obcy m u język Cmentarz symboliczne w y m i a r y przestrzeni t r a c i m y możliwość d o t a r c i a do jego i s t o t y . Dlatego f a k t y religijne należy badać w skali religijności. „Uświęcenie zaczyna Eliado wprowadza pojęcie sj-mbolizmu środka. 25 Środek jest miejsem o m a k s y m a l n y m natężeniu świętości, miejscem poja­ się od tego, że z całości przestrzeni został wyłączony określony obszar, różny o d i n n y c h obszarów i w pewien sposób religijnie od n i c h o d g r o d z o n y . " 30 T a k i też wienia się hierofanii (.= objawienie świętości). Hierofania może jest początek cmentarza j a k o miejsca świętego. Władza kościelna stać się podstawą do b u d o w a n i a przestrzeni świętej, ale także — bo ona przeważnie decyduje (czasami, a zależy to o d e p o k i , „symbolizm przestrzenny może nabywać wartości r e l i g i j n y c h (...) rolę tę spełnia dziedzic, r a d a kościelna, i n n a władza) — wskazuje t z n . może stać się h i e r o f a n i a . " miejsce przyszłego cmentarza. Zioinia pochodzi z dóbr kościoła 26 Człowiek r e l i g i j n y , t w i e r d z i E l i a d e , m a potrzebę permanentnego przebywania w centrum, l u b dziedzica; czasem, szczególnie p r z y poszerzaniu cmentarza, dlatego toż, dążąc do jej realizacji, t w o r z y „namiastki n a coraz kościół, nio dysponujący dostępniejszą s k a l ę . " położony teren z kimś, k t o posiada go w sąsiedztwie cmentarza. 27 Nie m a zatem sprzeczności w t y m , że i d o m i stojący obok kościół są środkami. Człowiek r e l i g i j n y — Dokonuje się a k t u ziemią obok, zamienia swój dalej konsekracji. Przestrzeń zostaje ogro­ t w i e r d z i dalej — nic może b o w i e m żyć bez o t w a r c i a n a transcen­ dzona, poświęcona, a na środku cmentarza stawia się krzyż l u b dencję, a tę zapewnia m u j e d y n i e sacrum. Pragnienie sacrum jest kapliczkę. Owo oddzielenie ogrodzeniem przestrzeni o d otoczenia pragnieniem o n t o l o g i c z n y m , znaczy t o , że wszystko co naprawdę jest znamienne: „Sam o sobie przecież mówi, t o jest istnieje m a swój wzorzec p o z a l u d z k i , a t o , co nio posia,da takiego święte i (dlatego je) ogradzają" (14), „ G d y b y było bez płotu t o wzorca nie m a nazwy, a n i znaczenia. bezkrólewie. M u s i być ziemia poświęoona, n a innej człowieka nie 28 Ważno dla myślenia o przestrzeni są także prace B a o h t i n a i semiotyków radzieckich. Choć koncentrują się one przede wszyst­ k i m n a b a d a n i u przestrzeni w l i t e r a t u r z o , t o jednak przestrzeń, 29 którą rekonstruują jest b l i s k a l u b wręcz analogiczna (a p r z y ­ И. 1. K r z y ż 58 pochowają; bezpieczne miejsce się z r o b i , żeby nie szarpało człowiek nie jest zwierzę, zwierzę gdzie bądź żelazny n a b r a m c e cmentarnej, Nieczajna, zakopie" go; (19). Przykłady te wskazują, że: po pierwszo — miejsce święte m u s i być ogrodzone (jak mówi E l i a d e : „Ogrodzenio żelazny, k u t y , c m e n t a r z w e w s i S u ż e w k . G o s t y n i n a , w o j . płockie, w y k . Ząbka i l . 2. K r z y ż miejsce g m . Dąbrowa Tarnowska, oznacza z Gąbina, f o t . 1952 г.; w o j . t a r n o w s k i e , f o t . 1977 r . �Krzyże żelazne, k u t e . n a c m e n t a r z a c h : i l . 3. Osięciny, w o j . w ł o c ł a w s k i e , f o t . 1956 г.; i i . 4. K a d z i d ł o , w o j . ostrołęckie, f o t . 1958 r . ciągłą obecność k r a t o f a n i i i h i e r o f a n i i wewnątrz miejsca ogro­ bramę cmentarną dusza opuszcza ciało, a t r u m n a staje się cięższa. d z o n e g o " ) ; po drugie — ogrodzenie pozwala n a zorganizowanie Ulatująca dusza i ciężar t r u m n y narzuca n a m konieczność zain­ i uporządkowanie wydzielonej, („bezkróle­ teresowania się t r z e c i m w y m i a r e m — p i o n e m . Przestrzeń cmen­ w i e " j a k o s y n o n i m nieupcrządkowaiiia); po trzecie — człowiek t a r n a j a k o przestrzeń święta o t w a r t a jest w* k i e r u n k u p i o n o w y m . 31 może być pochowany świętej przestrzeni t y l k o w poświęconej, a więc bezpiecznej „ T e n co koło kościoła miał być pochowany, to do nieba miał iść, przestrzeni. P r z y p a t r z m y się e t y m o l o g i i słowa „ c h o w a ć " ; słownik j a k żył, t a k żył, ale do kościoła się pchał" (25). T o j e d y n a w y ­ B r u c k n e r a podaje; powiedź, która t a k eksplicite podkreśla otwartość środka „wychowywać, w y c h o w a n k a , schować, po­ chować, 'pogrzebać', chowaj i uchowaj się czego, uchowaj Boże przestrzeni o m a k s y m a l n y m natężeniu (...) Przestrzeń kościoła przoduje już w psałterzu i b i b l i i we wszystkich dzisiejszych znacze­ niach." 3 2 Język p o l s k i zatem, a także inno języki słowiańskie, — sacrum — na n i e b o . p o d t y m względem. N i c dziwnego, że służy o n j a k o miejsce pochówku jedynie 36 zatem osobom podkreślają aspekt o p i e k i i zabezpieczenia związany z pogrze­ n a j z n a k o m i t s z y m , najbardziej zasłużonym — „wyższej sferze", bem. przeważnie f u n d a t o r o m kościoła: „ T o już Królowa Marysieńka 3 3 Podkreślone zostało odgrodzenie przestrzeni cmentarza o d postawiła kościół (...) i ona t a m p o d kościołem jest pochowana. otoczenia, ale przestrzeń t a łączy się. z inną przestrzenią świętą — T o może i z mężem leży? Czy j a panie pamiętam, k t o był jej mę­ kościołem. Więź t a jest podkreślana r y t u a l n i o i odnawiana n a żem? Trzeba pójść do kościoła i sprawdzić. O n a t a k sobie życzyła W s z y s t k i c h Świętych. i t a m pochowana, t o królewskie 34 Wtedy to procesja wyrusza z kościoła 37 g r o b y , h r a b s t w o p o d kościo­ i udaje się n a cmentarz, obchodzi go dookoła,, a p o t e m n a jego łem, b i s k u p jakiś może być pochowany, środku odprawiana jest, msza (suma). Podkreślenie więzi kościo­ t a m nie chowają, (...) ła i cmentarza, biowie. Takie zwykłe dziedzice, niekrólewskie, t o n a c m e n t a r z u " jest niezbędne, pamiętać bowiem trzeba, że (...) zwykłych ludzi t y l k o p o d kościołem są pochowani hra­ również w kościele znajdują, się g r o b y . Zresztą jeszcze do nie­ (22). Wypowiedź t a zwraca uwagę n a hierarchiza,cję przestrzeni, d a w n a cmentarz stanowił jedność z kościołem, j a k o że zazwyczaj którą się zajmuję. go otaczał. Dziedziniec przykościelny n a d a l nazywa, się cmen­ t a r z e m . Oddzielenie cmentarza od kościoła nastąpiło zasadniczo w X I X wieku (zaczęło się w w i e l k i c h miastach w końcu X V I I I ) . 3 5 K o l e j n y m miejscem stałe ролл-tarzającym się w wypoлл-ie- лviedziach jest środek cmentarza. T a m гол\'ше^ mogą być рое hoлл'ат królowie: „królow-ie, hrabiowie w kaplicy-" (9), „na s a m y m N a wieś zmiana t a wkroczyła n a przełomie X I X i X X w i e k u - - środku jakieś króle lożą" (24); Ы-аЫоллче i раполл-ie: „ P r z y starej stąd w niektórych b a d a n y c h przeze m n i e miejscowościach n a k a p l i c y były groby samych dziedziców" (13); księża: „niby to cmentarzach przykościelnych zachowały się. resztki pomników. p o w i n i e n być ksiądz pośrodku, bo to jest pasterz p a r a f i i , to po­ w i n i e n n a dogodniejszym m i e j s c u " (7); bogaci: „лл-ięcej na środku * bogate się pochowały, (...) w środku bardziej paradnie, po kątach to już nie лл-idzi t y c h gгobóлv, (...) bogaci n a paradzie, kolo księ­ pracę. dza, n a pierwszym m i e j s c u " (1). T u t a j mogą być również po- Mówił o n o t y m , że gdy k o n d u k t pogrzebowy z trumną przekracza с1юлл'а,т: organista, jego żona, ludzie zasłużeni d l a kościoła, Powróćmy do przykładu otwierającego niniejszą, 59 �nauczyciel. T e n o s t a t n i (dotyczy t o zresztą wszystkich ostatnio na c m e n t a r z u , o n i mają swój c m e n t a r z " (9), „Jehowę wpadają w y m i e n i o n y c h , włącznie z organistą) nie wszędzie m a j e d n a k o w y przeważnie wieczorem i gdzie i m się podoba chowają, ale prze­ prestiż. O b o k stwierdzeń: „Zawsze to jest nauczycielka, ona war­ ważnie to t a m gdzie wisielca. Przez płot przeniesie trumnę, przez t a , żeby n a z n a c z n y m miejscu być p o c h o w a n a " (5), również bramę t o b y ksiądz musiał widzieć, a o n i się kryją. I m n i e wolno często padają u w a g i : „Nauczyciel nie miał głosu, bo t a k i sam j a k na c m e n t a r z u chować, b o o n i nie wierzą w B o g a " (22). D o d a t k o w o i i n n i , j a k każdego go p o c h o w a l i " (14). T ę różnicę zdań należy podkreśla się odseparowanie tego miejsca ( „ K o l o samobójcy n i ­ motywować rozwarstwieniem społecznym panującym w danej kogo nie chowają" (14), „ Z J e h o w y m i i i n n y m i to b y n i k t nie o k o l i c y . Pierwsza wypowiedź d o t y c z y cmentarza w Suścu, sto­ chciał leżeć" (11), „Procesja idąc o m i j a ten r ó g " (2), miejsce to sunkowo nowego (założonego p o I wojnie światowej), a poza t y m o d pozostałego jest w o k o l i c y „bez panów", druga n a t o m i a s t c h a r a k t e r y s t y c z n a jest jest t o miejsce niepoświęcone — „ten kąt t o powiadają, że nieochrz- dla starszych cmentarzy — t a m gdzie n a w e t „groby królewskie" c z o n y " (4) — nic więc dziwnego, że ziemia t a odpycha, że nie bywają. W j - e l a c j i z n i m i nauczyciel jest już t y l k o zwykłą osobą. szuka się t a m miejsca ostatniego spoczynku, f a k t y c z n i e b o w i e m 38 W y p o w i e d z i podkreślają z jednej s t r o n y odseparowanie tego miejsca: ,,Od księdza t o t a m nio śmie być więcej grobów" (1), „kiedyś przed wojną się h r a b s t w o dzieliło, już raczej skupiali oddzielone alejką), j a k również f a k t , że pozostaje ona n a d a l niejako poza c m e n t a r z e m . W s z y s t k i c h t a k i c l i zmarłych posądza się o b r a k w i a r y albo nieuregulowany stosunek d o n i e j . W sposób oczywisty dotyczy się k o l o księży" (23); z drugiej s t r o n y n a t o m i a s t podkreślają t o świadków J e h o w y i niewierzących; samobójcy, wisielcy i t o ­ f a k t , że środek jest miejscem wartościowanym szczególnie pozy­ pielcy tywnie Grabarz zmarłym b r a k ostatniego namaszczenia , a dzieciom niechrzczo- z Wożuczyna mówi: „Wszyscy b y chcieli leżeć p r z y k a p l i c y . A l e n y m właśnie c h r z t u . Zmarłym t y m o d m a w i a się bezpośrednio t a m już nie m a miejsca, t o j a t a m nie c h o w a m " (12). W y b ó r (o świadkach J e h o w y powiedziano: „oni t a k p o c h o w a n i j a k b y d l e " i t y m samym miejscem przyciągającym. 39 posądzeni są o sprzeniewierzenie się B o g u ; tragicznie 44 środka, j a k o miejsca pochówku, m o t y w o w a n y b y w a odprawianą (4)) albo pośrednio statusu l u d z i — statusu zbudowanego właśnie t a m mszą. W postaci może nie n a z b y t eleganckiej p r z y b i e r a t o na wierze. Człowiek jest przecież istotą kulturową, dlatego v a n der formę: „Chcą bliżej k a p l i c y , b o ksiądz t a m mszę odprawia. Bliżej Leeuw p o w i a d a : „ W życiu ważne są więc nie wydarzenia, które k o r y t a zawsze l e p i e j " (11); k o r y t a , b o w i e m jedyną formą poży­ z n a m y i rozumiem}', lecz ' r y t y przejścia'." wienia zmarłego jest m o d l i t w a (22). takie j a k n a r o d z i n y , śmierć czy ślub muszą mieć stronę obrzę­ 45 T a k więc wydarzenia dową — bez niej są nieważne. Trzeba się t u odwołać do tego co Sacrum środka jest d o d a t k o w o podkreślane przez sakrainość L u d w i k S t o m m a nazwał „magią A l k m e n y " . Wyróżnił o n jede­ postaci t a m p o c h o w a n y c h . O pochówku b l i s k o księdza mówi się: naście k a t e g o r i i d e m o g e n n y c h , „Dobrze blisko księdza leżeć, b o b y się modlił" (8), „Zawsze n i m " ( m e d i a c y j n y m ) , przysługuje j a k o miejsce pochówku prze­ ksiądz święty jest, t o złe d u c h y już nie podchodzą" (11), „Chyba strzeń „pośrednia" — o d niego grzechy uciekają" (9). Dodaje się też czasem, że p r z y przecięcia się granic, będzie się charakteryzował spotęgowanymi grobie właściwościami granicy. księdza każdy przystanie, p o m o d l i się (1). Podobnie święty m a być b i s k u p , którego chłopi b r a l i za apostoła albo jego wysłannika. trzymajmy 40 Sakrainość panów i hrabiów też jest znana. Za­ się przez chwilę p r z y grobach królewskich. „My z bożej łaski k r ó l " — król t o przecież nie demokratycznie w y b b r a n y rządca, lecz w y b r a n y w imię Boga władca; v a n der Leouw t a k pisze: „człowiek, którym powoduje bóstwo, występuje w tej relacji j a k o 'przedstawiciel', t j . nie j a k o j e d n o s t k a , a t y m bardziej nie j a k o 'osobowość', lecz właśnie i jedynie j a k o nosiciel mocy. Dzięki n i e m u dokonuje się rozdział mocy w całej społeczności." 41 Właśnie dlatego nieważne jest imię króla — „tam jakieś króle leżą" (24); samo umieszczenie grobów t y c h postaci n a środku cmentarza l u b w kościele podkreśla sakrainość t y c h miejsc, tę sakrainość buduje; za nieprzypadkowe zatem uznać można twierdzenie: „ a wokoło (księdza) wszystkie g r o b y " (3). G r o b y księży i i n n y c h znaczących postaci stają się, t a k j a k t o mówił Bystroń, p r a w d z i w y m i „ośrodkami c m e n t a r z a " . Łączy się t o ze s p o r a d y c z n y m i wprawdzie t w i e r d z e n i a m i , że najstarsze groby są właśnie p r z y k a p l i c y (13), n a środku cmentarza (24, 22). Dodać można, że środek ton czasem p o k r y w a się z górką (Krasno­ bród) i związek (26, 2 7 ) . 42 t e n jest również pozytywnie wartościowany Przyciągające właściwości sacrum objawiają się rów­ nież w sprawie u k i e r u n k o w a n i a g r o b u : „Przeważnie robią t a k , że n o g a m i do kościoła, j a k wstanie t o twarzą do kościoła, a kiedyś 46 którym j a k o „ b y t o m pośred­ granica, droga etc. R ó g j a k o miejsce W m o i c h badaniach p o j a w i a się siedem k a t e g o r i i zmarłych, którym j a k o miejsce pochówku przysługuje granica (róg). D w i e spośród n i c h (niewierzący, świadkowie Jehowy) nie występują u S t o m m y . Łatwo jednak sprowadzić je do dwóch i n n y c h kate­ g o r i i ; albo są o n i w ogóle niechrzczeni, albo umierają bez ostat­ niego namaszczenia ( a k t u s k r u c h y ) , a t y m s a m y m bez p r a w d z i ­ wego pogrzebu. Przyjrzyjmy się jeszcze jednej sprawio: dokąd trafiają c i z m a r l i ? Zebrane przeze m n i e w y p o w i e d z i nie są jednoznaczne. T a k więc dzieciom niechrzczonym przysługuje n i e b o : „ N o chyba do nieba, t y l k o jakieś p o k u t y odprawią za m a t k ę " (13), ale także zdarzają się relacje: „Czy o n i chodzą, czy w piekle siedzą, to nie wiadomo co z n i m i ' ' (11). W y p o w i e d z i dotyczące samobój ców są z natury- bardziej jednoznaczne: „ D o piekła tacy (wisielcy) idą na potępienie wieczne" (8), choć i t u czasem nie b r a k waha­ n i a . W zebranych wypowiedziach chodzi m i przede w s z y s t k i m 0 podkreślenie negatywnego wartościowania przestrzeni pochówku osób ( „ J a się boję na t a k i c h (wisielców — S.S.) iść n a cmentarz, bo b y złapał" (8)) — jest t o przestrzeń niebezpieczna i bliska piekłu. Słowo „ s a c e r " 47 znaczy zarówno święty j a k i przeklęty; t a ambiwalencja sacrum była już w i e l o k r o t n i e w l i t e r a t u r z e pod­ to różnie b y w a ł o " (23), „ N a s t a r y m t o jeszcze rozmaicie jest, kreślana — występuje na n o w y m to już wszędzie t a k : t o głową leży do nowej k a p l i c y , 1 wartościowane zdecydowanie ona i t u t a j : a n o g a m i do kościoła" (19), „ K r z y ż e zawsze do księdza, głowami negatywnie i odpychający róg (granica), w którym p o c h o w a n i są zawsze do księdza chowają" (14), „wszystkie głowy są zwrócone samobójcy do kościoła" (13). zację sacrum. Jeżeli j e d n a k p r z y p o m n i m y sobie bliską koneksję etc. Obserwujemy „centrum" przyciągające p o z y t y w n i e oraz wartościowany zatem przestrzenną d y c h o t o m i - środka cmentarza z niebem i analogicznie bliskie powiązanie r o g u R o z p a t r z m y teraz d r u g i b i e g u n — ogrodzenie i kąt cmen­ t a r n y . Chowa się t a m : dzieci niechrzczone, samobójców, wisiel­ ców, topielców, baptystów (świa,dków J e h o w y ) , niewierzących, czasem w s p o m i n a się również o zmarłych śmiercią tragiczną — za­ zwyczaj j e d n a k w kontekście d a w n y c h czasów. W y p o w i e d z i d o t y ­ czące przeszłości są z reguły bardziej r a d y k a l n e : mówi się, że samo­ bójców chowało się poza, cmentarzem (13), p o „lewej s t r o n i e " z piekłem, t o kusząca i narzucająca się jest próba — zaznaczam, że n i e u m o t y w o w a n a dostatecznie w m o i m materiale — przeło­ żenia przestrzeni poziomej n a pionową. T y m s a m y m c e n t r u m odpowiadałoby światu najwyższemu — n i e b u , zaś róg (oczywiście t y l k o t e n , w którym pochowani są samobójey etc.) najniższemu —- piekłu. 4 3 Jest to j e d n a k sprzeczne z twierdzeniem S t o m m y , że z m a r l i , ogrodzenia (10, 17). T a k r a d y k a l n e w-ypowiedzi dotyczą w na­ którzy są chowani n a różnych granicach nie trafiają a n i do nieba, szych czasach jedynie świadków J e h o w y : „Jehowych nie chowają a n i do piekła 60 48 i j a k o demony błąkają się, są „eksterytorialni". �W y d a j e m i się, że tę sprzeczność można b y tłumaczyć nałożeniem t a r z u jest skupienie r o d z i n y . M o t y w u j e się n a ludowe wierzenia demonologiczne p r a k t y c z n y m i ; „mniejszy k o 3 z t " (27), „łatwiej porządki zrobić", popularnej wykładni się t o często względami p r a w a kościelnego, w myśl którego z m a r l i nie będący członkami t y m s a m y m akcent ponownie przenosi się na żywych: kościoła są odcięci o d możliwości zbawienia. t y c h co żyją lepiej j a k wszyscy r a z e m " (5). Jednocześnie jednak „Dla przestrzeni permanentnie podkreślając konieczność skupienia r o d z i n y („Jak wartościuje jest święto t o rodzina s k u p i a się w j e d n y m m i e j s c u " (27)) dodaje miejsce pochówku p r z y niej zdecydowanie p o z y t y w n i e , p r z y c z y m się: „koło m a t k i , koło męża to chwileczkę postoję. J a k m a m czas Rozpatrzmy cmentarnej — z kolei inny drogę. znaczący Większość element wypowiedzi m o t y w u j e się t o zazwyczaj łatwością dostępu, dodając czasem: to idę n a wszystkie, a j a k nie t o idę n a j e d e n " (18). Widać stąd, „Zmarłemu t o wszystko j e d n o " (3), „Umarli nie powiedzą czy że i zmarły może być zainteresowany spoczywaniem w r o d z i n n y m l e p i e j " (27) — podkreśla się t y m s a m y m względy p r a k t y c z n e grobie. Skupienie sprawia, że nie będzie pominięty w odwiedzi­ i akcent przenosi n a żywych. Śledząc w y p o w i e d z i t y c h ostatnich nach. (dotyczące drogi) n i e znajdujemy i n n y c h , poza p r a k t y c z n y m i , Pozostaje jeszcze jedna sprawa — dzieci ochrzczone. N a nie­ powodów takiego s t a n u rzeczy. W y s t a r c z y j e d n a k wejść na cmen­ których cmentarzach (Rachanie, Dzierążnia) zarezerwowane jest tarz i posłuchać umarłych: „Prosi o modlitwę", „Prosi o westch­ dla n i c h odrębne miejsce — róg, nie t e n j e d n a k , w którym po­ nienie do B o g a " , „Prosi o Zdrowaś M a r i o " — a prośby swe po­ i ciebie czeka t a sama suwają aż do szantażu : 49 droga", chowane są dzieci niechrzczone i t d . (w Dzierążni róg pełnił tę rolę jedynie do czasu poszerzenia cmentarza). J e d n a k n a i n n y c h „Przechodniu zmów pacierz bo nie wiadomo czy do d o m u d o j ­ cmentarzach nie m a takiego miejsca. Mówi się w t e d y przeważnie, dziesz." że dzieci chowa się p r z y rodzinie. Byłoby t o zatem powtórzenie 50 T y l e u m a r l i , posłuchajmy jeszcze żywych: „ T e zdrowaśke tego, o c z y m mówiłem już wcześniej: rodzina p o w i n n a leżeć t r z a zmówić, bo t o mówią, że dla nieboszczyka jest s k u t e c z n e " razem. Dlaczego jednak na niektórych cmentarzach dzieci chowa (18), dalej zaś t a sama i n f o r m a t o r k a mówi: „Jak się idzie przez się oddzielnie'! „ T o u l u d z i t a k jest, że dzieci chowa się oddzielnie, c m e n t a r z , t o za w s z y s t k i c h się p o m o d l i " (18). Czy nie jest zatem w M i e l c u jest oddzielnie, a u nas n i e . U nas dzieci na r o d z i n n y c h t a k , że droga dzięki przepływowi modlących się staje się s t r u ­ grobach chowają, bo t o nie m a co g r o b u dalej robić" (16). W y ­ m i e n i e m natężonej świętości ? T o p r z y drodze zmarły może liczyć, jaśnienie że przechodzień nie m i n i e bez westclmienia mogiły. P r z y tej też f a k t y , które t o wyjaśnienie ułatwią. drodze znajdują się g r o b y księży nie będące n a środku cmentarza. tego p r o b l e m u zawieszam do czasu, g d y poznam Z dotychczasowego opisu bez t r u d u można zauważyć, że się t u jednak k o n t r o w e r s j a : S t o m m a mówiąc o wyborze miejsca n a cmentarz decydują d w a c z y n n i k i : natężenie 0 mediacyjności drogi i granicy w y k a z u j e , że d l a t y c h swoich sacrum i prestiż. Zresztą reguły te uzupełniają się i pokrywają właściwości są one miejscami pochówków i s t o t m e d i a c y j n y c h , n a ­ ze sobą. Zarysowuje t o m i a s t mój materiał dotycząey d r o g i cmentarnej przeczy t e m u (potwierdzając jednocześnie ustalenia S t o m m y dotyczące gra­ Chciałbym wskazać teraz n a obecność jeszcze jednej reguły. n i c y ) . Czy różnicę tę należy tłumaczyć specyfiką drogi cmen­ * tarnej ? Z samej t e o r i i „mediacyjności" w y n i k a , że przestrzeń d r o g i Zacznę o d t y c h zmarłych, którym przeznaczone jest zapom­ jest tożsama z przestrzenią graniey. P r a w o r z y m s k i e — j a k pisze n i e n i e : „ Ż e b y to szybko zapomnieć o n i m (samobójcy), t o się p o Czarnowski rogach oddzielnie chowało" (14), „Osobno dzieci Italii — istniał utożsamia zwyczaj obie przestrzenie. chowania zmarłych 51 W starożytnej na g r a n i c y , zaś 52 pierwsi chrześcijanie grzebali zmarłych w pobliżu drogi d l a za­ chowania i c h w pamięci. oddzielnie, w k r z a k a c h l e w y kąt z t y ł u " (28). 58 relacji można znaleźć D o m i n u j e t u m o t y w zatarcia w pamięci, zasłonięcia, usunię­ więcej: „Jeszcze w X I I stuleciu grzebano u Czechów zwłoki nie­ cia z pola widzenia. Towarzyszą t e m u deklaracje o „niechodze- chętnie n a c m e n t a r z u , ale raczej n a drogach rozstajnych, n a p o l u , n i u " , „nieinteresowauiu się" mogiłami samobójców etc.: „ja t a m w gajach (podkr. S S ) . " Czy chodzi o odmienność kulturową? się nio interesuję, j a na n i c h nie patrzę" (19), „ d o innej w i a r y j a Spójrzmy n a t o o d innej s t r o n y . Obrzęd przejścia zakłada nie chodzę" (6). T o t y l k o jeden aspekt. P r z y j r z y j m y się sprawie 5 4 53 w stanie d r u g i m ( m a r g i n e s ) Podobnych niechrzczone (...), t o u t o p i się, powiesi się, t o już wszystko n a c m e n t a r z u ale 55 mediacyjność czasu, przestrzeni oznaczania grobów. Większość informatorów t w i e r d z i , że n a 1 bytów. T a k i m obrzędem jest m . i n . pogrzeb, który w założeniu grobach niecłirzczonych dzieci nie stawiano żadnych o z n a k ; nie­ wspomnianej t e o r i i m a za zadanie „przesłać" zmarłego w i n n y którzy mówią, że stawiano krzyżyk bez napisu (krzyżyk — f o r m a świat. T o przesłanie może się dokonać j e d y n i e w przestrzeni me­ zdrobniała, pomniejszona), jeszcze i n n i uważają, że dawniej n i e d i a c y j n e j , a t a k a jest n p . droga l u b granica. Oczywiście b y t o m stawiano i c l i i wreszcie są tacy, którzy twierdzą, że się je stawia. d e m o g e n n y m ( m e d i a c y j n y m ) , ze względu na i c h niebezpieczność, P o d o b n i e sprawa przedstawia się w p r z y p a d k u samobójców. I t u przysługiwałaby o w a m e d i a c y j n a przestrzeń t y m bardziej, ale nic większość p y t a n y c h t w i e r d z i , że nie stawia się nic n a i c h gro­ byłaby ona i c h wyłącznym „przywilejem". N i e da się zakwestio­ bach „Diabeł m u łeb ukręcił, t o się nie stawia krzyża" (22). Są nować twierdzenia S t o m m y n a słowiańskim materiale dziewięt­ też w y p o w i e d z i zabarwiono w a h a n i e m : „ O d r a z u t o nic nie sta­ nastowiecznym, albowiem możo o n j e d y n i e potwierdzić jego teorię. w i a l i samobójcy n a grób, p o t e m czasem rodzina postawiła" (14). Może j e d n a k byłoby można rozjaśnić powyższy p r o b l e m histo­ Nie inaczej sprawa przedstawia się z mogiłami świadków J e h o w y : rycznie. Mogło b o w i e m być t a k , że grzebano p r z y drogach (gra­ „ J a t a m nie widzę krzyża n a t i c h b a p t i s t a c h , o n i t a k pochowane nicach) również n o r m a l n y c h zmarłych, p o t e m j e d n a k , gdy „nor­ j a k b y d l e , może t o gdzieś ktoś pamięta, gdzie t o leży, alo t a m m a l n i " zostali „zaanektowani" przez Kościół (chowanie na cmen­ pamiątki t o nie m a , n i c t a m nie m a n a g r o b i e " (4), „ Z innej tarzu) p r z y drogach (na granicach) pozostali t y l k o c i , którym w i a r y nic nie mają, a n i nazwiska — t y l k o t a k wiedzą, która i c h kościół odmówił pochówku. Jest to oczywiście hipoteza, do której mogiła, o n i żadnych świętych nie mają" (13). wysunięcia skłania przede wszystkim sama teoria Stommy (w m n i e j s z y m s t o p n i u materiał j a k i t u przytoczyłem). Powróćmy do poruszonego wcześniej problemu dzieci ochrzczonych. I c h groby — j a k pamiętamy — znajdują się albo Zwróćmy uwagę n a jeszcze j e d n o : droga — j a k t w i e r d z i To­ w o d d z i e l n y m miejscu, albo p r z y rodzinie, „ b o specjalnych gro­ porów — łączy peryferie z c e n t r u m , p r o w a d z i do tego ostatnie­ bów nie r o b i l i " (25), b y w a też, rzecz jasna, że chowa się je „za W i d z i m y więc, że droga c m e n t a r n a (główna aleja) jest k w i n ­ koleją". T y l k o według dwócłi w y p o w i e d z i nie stawia się i m n a ­ tesencją d r o g i o t y l e , o ile pozwala dojść do c e n t r u m . Nie o d rzeczy grobków. Przypadek t e n nie jest zatem t a k jednoznaczny j a k po­ go. 56 też będzie dodać, że droga t a , łącząca p r o f a n u m z sacrum, będąc zostałe. Z jego wyjaśnieniem spieszą w y p o w i e d z i zebrane gdzie przestrzenią otwartą n a górę i dół, sprzyja indziej i przez kogo innego. Oto jedna z n i c h : „ J a k małe umrze, s p o t k a n i u bytów różnego rodzaju, t y m s a m y m również żywych i zmarłych. 57 I n n j - m znaczącym elementem w wyborze miejsca na cmen­ to nie nosi się żałoby, k t o b y nosił p o t a k i m małym. O d k o m u n i i (się nosi — S S ) . " 59 Nosić żałobę — t o również pamiętać, choć nie 61 �I t y l k o . V a n der Leeuw powiada o okresie żałoby, „zmarły zabrał muc ze sobą, toteż teraz należy dać życiu nową m o c . " 6 0 Kon­ k l u z j a brzmiałaby: dziecko nie zabiera m o c y , nie jost w polni członkiem społeczności, nic jest w pełni człowiekiem. T y m s a m y m dziecko (ochrzczone) dołącza — choć niewątpliwie na nieco i n n y c h p r a w a c h - - do wcześniej w y m i e n i a n e j kategorii osób, którym odmawia się człowieczeństwa. D l a o d m i a n y kościół p o j a w i a się j a k o miejsce trwałości i pamięci: „ P o d kościołem (...) największej t a m są bardzo staro g r o b y , t a m już n i k t i c h nie ruszy, n a zawsze będą" (23), „Ci co p o d kościołem b y l i pochowani, to uważali, że to na wieczność już będzie" (10). I jeszcze jeden przykład nieco odmiennej n a t u r y , wskazujący j e d n a k , że myślenie o kościele j a k o miejscu najwięk­ szej trwałości nie przeżyło się. W kościele w Wożuczynie obok s t a r y c h dziewiętnastowiecznych epitafiów z n a j d u j e m y skromną tabliczkę tej oto treści: „Ś.P. / .../ Inżynier Chemik / D y r e k t o r / C u k r o w n i Wożuczyn / którą w r o k u 1935 / uchronił od l i k w i d a c j i / Przeżył l a t 94 / Zmarł 12 X 1968 / Pokój Jego D u s z y " . Oczywiście kościół w t y m p r z y p a d k u jest nie t y l k o miejscem największej trwałości i pamięci, ale także miejscem największego i maksymalnego natężenia s a c r u m . prestiżu 61 T o samo d o t y c z y środka cmentarza, k a p l i c y , grobów obok, które według niektórych są najstarsze. M o t y w a c j a powtarzająca się prz\* wyborze miejsca t o : na górce , na w i d o c z n y m miejscu, 1 alei, p r z y księdzu, t u bowiem najwięcej ludzi przechodzi — t a k i grób dłużej przyciąga pamięć. Zgrupowanie grobów' r o d z i n n y c h znajduje dobra rodziny jest dobrze, nio z a p o m n i a n y grób t a k i j e s t " (15), „Grobowiec - t a k i e samo uzasadnienie: „Dla ro­ dzina razem — dłuższa pamięć" (7). Zatem obok sacrum w y b o r e m miejsca na c m e n t a r z u rządzi pamięć (trwałość). N i e t r u d n o zauważyć, że miejsca te pokrywają, •się dokładnie z miejscami natężenia sacrum, wręcz są z n i m i tożsame. W y n i k a stąd. że element pamięci (trwałości) jest tożsa­ m y z elementem sacrum. Przykładów potwierdzających związek pamięci z sacrum można znaleźć w ięcej; w y s t a r c z y przytoczyć powszechnie używaną nazwę „pamiątka" n a wszelkiego dewocjonalia zakupywane na odpustach, 11. 5. K r z y ż żelazny k u t y , w y k . A n d r z e j E o r c ó s k i , c m e n ­ t a r z w e w s i P r z e d e c z . w o j . konińskie; i l . 6. Krzyż, ż e l i w ­ n y , l a n y , F i l i p o w i c e , w o j . t a r n o w s k i e , f o t 1979 r . typu analogicznie jest z „Pamiątką Piorwszej K o m u n i i " , czy w końcu, b y zbliżyć się do omawianego zagadnienia, z nazwaniem krzyży i nagrobków 6 pamiątkami i p o m n i k a m i (sprawą tą zajmę się dalej). Rosyjskie przysłowie p o w i a d a : „Święta pamięta się, d n i powszednie ulegają zapomnieniu". Można wyciągnąć stąd wniosek, że t o co jest 62 sakralne musi być pamiętane. W a r t o t u przypomnieć twierdzenie Eliadego dotyczące n a t u r y s a c r u m : „ T o co święte, jost silne, potężne, bo jest rzeczywiste, skuteczne i t r w a l e . Przeciwstawienie święte-nieświęte p r z y b i e r a często postać przeciwstawienia między t y m , co rzeczywiste, a t y m co nierzeczywiste l u b pseuclorzeczywistę. Moc to znaczy zarazem — rzeczywistość, wiecznotrwalość i skuteczność." 63 Stąd chciałbym spojrzeć n a cmentarz j a k o n a „pole pamięci" — miejsce trwałości. Cmentarz s k u p i a zmarłych z p a r a f i i . Jeżeli ktoś umarł dalej, sprowadza się jego zwłoki. P r z y j r z y j m y się jednej z n i e l i c z n y c h wypowiedzi przeczących t e m u zwyczajowi — przytaczam ją, b o w i e m j a k żadna i n n a obnaża konsekwencjo związane z w y b o r e m przeciwnego rozwiązania: „ P o co sprowadzać zwłoki, t o n i b y t y l k o , żc zginie t a m . ale t o po co, wielkie k o s z t a " (18). Według powszechnej o p i n i i na c m e n t a r z u chowa się l u d z i t y l k o z p a r a f i i : „Chyba lepiej leżeć w p a r a f i i , to swoja ziemia, swoje Judzie (...) N i e mogą l u d z i chować oddziemio, jedna parafia, jeden c m e n t a r z " (13), „Obcych t o j a nie pamiętam, żeby t u b y l i chowani. Raczej t a k się stosuje te p r a k t y k i , wspólne miejsce do u p r a w y , na nabożeństwo i n a cmentarz, jakieś p r a k t y k i t o już r a z e m " (21). Slow o „parafia" z gr. „paraikia" znaczy „obchód", „ o b w ó d " 6 4 wskazuje zatem n a zamkniecie, wyodrębnienie, a n a w e t izolację. 65 щ«2в!1111гЧж# Cmentarz stanowi kwintesencję życia p a r a f i i w jego t r w a ­ łości. W jego obrębie zanotowane są wszystkie ważne wydarzenia i zależnie o d i c h ważności przechowuje się je. T a k więc istnieją 62 н и щ �groby jednostek panowie, ,,niepowtarzalna u l i ' ' księża (podkreślana jest — królowie, trwałość hrabiowie ich grobów), istnieją groby żołnierzy z I I i I w o j n y , groby powstańców z 1863 r o k u — ślady ważnych wydarzeń dotyczących o k o l i c y . Istnieją też g r o b y zwykłych l u d z i , o których pamięć w y m i e r a , a ich groby zastępują następne. Istnieją w końcu groby t y c h , którzy nie istnieją, których t a k , j a k dawniej za ogrodzenie, wygania się z ludzkiej pamięci. Można zatem przypuszczać, że W o d y Zapomnienia i Pamięci istnieją nic t y l k o w g r e c k i m Hadesie; choć t u , odmiennie niż w Grecji, piją je żywi. Pamiątka, pamięć „ N i k t nie przymusza oznaczać groby, ale j a k się zaznaczy, to napewno jest twój. Krzyżem albo p o m n i k i e m . O d r o d z i n y zależy, co k o m u postawi, j a k kogo stać, j a k może, t o stawiają p o m n i k i (...) Stać powinien krzyż, n a p o m n i k u też jest krzyż, t a k a w i a r a nasza. M y w i e r z y m y , żo P a n Jezus wisiał n a krzyżu i t a k a nasza pamiątka (...) J a k się krzyż przewróci, t o r o d z i n a musi postawić, nie może krzyż leżeć n a grobie, bo t o nieładnie. Dobrze, j a k jest jakaś pamiątka po zmarłym'" (8). „ K r z y ż e m musi, być grób odgrodzony, t o t a k a pamiątka po zmarłym" (2). „ N a pamiątkę się krzyż stawia, że wierzył w Boga i z Bogiem poszedł do ziemi, krzyż się stawia. Gdzie leży (krzyż), j a k b y się przewrócił, t o b y leżał. J a k t o b y - - leżący krzyż t Krzyż się stawia. T o Pana Jezusa n a krzyżu stojącym powiesili i n a tę pamiątkę się stawia n a d umarłym, bo w krzyżu cala nadzieja jest, że j a k Pan Bóg będzie kiedyś sądził, t o powoła t y c h co p o d krzyżem leżą" (22). Każdy pełnoprawny grób (patrz poprzedni rozdział) po­ w i n i e n być oznaczony. Ułatwia to odszukanie i rozpoznanie go pośród inny cli. Przeważnie grób oznacza r się krzyżem, nawet b o w i e m w t e d y g d y stawia się p o m n i k , krzyż jest niezbędnym K r z y ż e żelazne, k u t e : A. 7. G r ó d e k , w o j . białostockie, l o t . 1967 г.; i l . 8. B o g d a n ó w k . P i o t r k o w a T r y b u n a l s k i e g o , w o j . łódzkie, f o t . 1961 r . elementem. Czasem tylKO mówi się o oznaczeniu g r o b u wizerun­ k i e m M a t k i B o s k i e j , Pana Jezusa, czy anioła „Najlepiej j a k n a grobie Chrystus czy M a t k a Boska, b o to o p i e k a " (1). T o , na co chciałbym j e d n a k zwrócić uwagę, t o sprawa pa­ mięci. M o t y w pamięci p o j a w i a się w wypowiedziach stałe, choć p y t a n i a nie dotyczyły go bezpośrednio. Mówi się o pamięci, pamiątce, p o m n i k u . Ostatnia nazwa, j a k już w p o p r z e d n i m rozdziale, dotyczy n a g r o b k a i jest wspomniałem powszechnie używana, częściej nawet niż nazwa nagrobek. Gloger w E n c y k l o ­ pedii Staropolskiej powiada: „Sam w y r a z pomnik, wybornie maluje zawarte w n i m pojęcie — n i e z b y t dawnego jest pochodze­ n i a : używać go zaczęto w s a m y m końcu X V I I I l u b początku XIX wieku; przynajmniej nie z n a j d u j e m y . " 6 6 starszych na ten czas przytoczeń Zestawmy t o z t y m co pisze Bystroń: „Je­ żeli chodzi o chowanie n a cmentarzu, t o t u t a j najczęściej krzyż d r e w n i a n y znaczył miejsce p o c h o w a n i a ; kogokolwiek było stać na większy w y d a t e k , umieszczał tablicę w kościele. Krzyże te b u t w i a l y i niszczały szybko; k w a t e r y cmentarno przekopywano często, gdyż cmentarze były niewielkie i nie można i c l i było rozszerzać. Grzebano gęsto, kopano płytko, nio p i l n o w a n o należy­ tego porządku, nie dziw więc, że cmentarze wśród m i a s t położo­ ne stawały się coraz bardziej niepożądane, aż wreszcie władze administracyjne nakazały je przenieść poza miasto. A l e zmiana t a dokonała się dopiero w ciągu X I X w i e k u . " 6 7 Dokonała się w X I X w i e k u , ale rozpoczęła się już w końcu X V I I I i wiąże się, j a k pisze A r i e s , z nową postawą wobec śmierci. N i c też dziwnego, 68 że właśnie w t e d y pojawia się nazwa j i o m n i k , istnieje b o w i e m współzależność między oznaczeniem grobu, s t o s u n k i e m do śmierci, który z kolei łączy się ze stosunkiem do życia, a t y m s a m y m do człowieka j a k o j e d n o s t k i . Nazwa p o m n i k istniała już wcześniej. W epoce Nowego T e s t a m e n t u grób nosił grecką nazwę „mneme", „mnemeion", co oznacza „budowlę pamiątkową, pomnik mający zapewnieniem utrwalić pamięć o zmarłym" i j a k o t a k i „jest pamięci, jaką będą otaczać zmarłego żywi." 6 9 J a k wddać pamięć zw iązana ze zmarłym p o j a w i a się już w samej r nazwie g r o b u . 63 �N a razie chciałbym podkreślić f a k t oznaczania g r o b u przede w s z y s t k i m krzyżem ( p o m n i k i e m z krzyżem) i f a k t nazw , , p o m n i k " , „pamiątka" pamiątka często pojawia na t a k oznaczony używania grób. Słowo w k o n s t y t u o w a n i u trwałości grobu: „Ta ziemia, co p o m n i k stawia, t o na zawsze. Mogiła t o za jakiś czas się skończy. (...) Jakoś te ludzie groby uprawiają, że nie m a sumienia jeden n a się w epitafiach. Można je spotkać d r u g i m . Chyba, że j a k już nie będzie mogił ,to już t a k , ale t a k , zarówno n a starych, k a m i e n n y c h krzyżach pochodzących z prze­ t o nie chowają" (13). „ J a k nie znać dawnego g r o b u , t o w t e d y łomu wieków, j a k i późniejszych nagrobkach. C z y t a m y więc: można pochować n a t y m s a m y m miejscu, j a k już n i k t nie chodzi napisy na t a k i grób, n i k t się nie opiekuje, nic już nie m a " (1). „Może podkreślają istnienio dwóch s t r o n : zmarłego i żywych. Podkre­ j a k m i n i e pięćdziesiąt l a t , j a k nie m a grobowca czy p o m n i k a , ślają zatem „dwustronność" g r o b u . Są zatem dwie sprawy, który­ j a k jest zaniedbany, j a k u p r a w i a n y t o nie ruszają, j a k ktoś m i trzeba się po k o l e i zająć: pamiątki oraz d w u s t r o n n a relacja t r z y m a porządek, t o i sto l a t nie ruszają. J a k nie znać g r o b u , żywi-zmarli. j a k pozarastane, t o m o ż n e " (23). „pamiątka o d " , „pamiątka d l a " . T a k sformułowane Pamiątka. Powtarzający się w wypowiedziach wyraz „pa­ Trwałość g r o b u jest zatem pochodną trwałości oznaczenia, miątka" odnosi się do krzyża; m a jednak również dalsze odnie­ ale sienia: pamięć Męki Pańskiej „ P a n Jezus wisiał n a krzyżu i t a k a należało stawianie krzyża. Dopóki o n stał, grób był n i e n a r u ­ nasza pamiątka" (8) i pamięć po zmarłym „Dobrze j a k jest szalny. „Jak krzyż postawi, to już m u n i k t nie w y r z u c i , każdego jakaś pamiątka po zmarłym" serce b o l i t a k i grób ruszyć, w i d z i , że już t a m ludzie stoją, takiego (8). Używanie jednego słowa w dwóch odniesieniach powoduje, że odniesienia te nakładają nie t y l k o . Do t r a d y c y j n y c h sposobów oznaczania grobu g r o b u nie ruszą" (20). się n a siebie. Język i myśl utożsamiają oba znaczenia „ T o Pana D o obowiązków r o d z i n y należało postawienie nowego krzyża, Jezusa n a krzyżu stojącym powiesili i na tę pamiątkę stawia gdy się n a d umarłym" (22). W i d z i m y więc, że słowo t o m a pokonać g r o b u m a także rodzina. P o w i a d a czas, stworzyć „ p o m o s t " łączący oba czasy. Próbę nawiązania dopóki ktoś się n i m opiekuje (1), „uprawia g o " ( 1 1 , 2 1 , 23). k o n t a k t u z o w y m czasem można śledzić w w i e l u epitafiach przy­ Zaniedbany pominających Mękę Pańską. E p i t a f i u m ze starego, drewnianego „Gdyby krzyża mówi: „ K t ó r y ś za nas cierpiał r a n y Jezu Chryste zmiłuj opuszczony, się n a d n a m i . " czy 7 0 T e m u p o d o b n y c h można znaleźć więcej. I n n e często spotykane e p i t a f i a brzmią: „ O Panie skarb nasz złoży­ stary uległ zniszczeniu. T y m s a m y m , udział w trwałości się często, że grób istnieje, grób i m p l i k u j e b r a k l u d z i opiekujących się n i m . n i e był oznaczony, zarosło, drzewa, t o wyjechali l u d z i e " krzewy, to rodzina coś. Dotąd grób żyje, dokąd rodzina ż y j e " (28). „Jak wyjechała, (24). Pamięć żywych (rodziny) jest zatem elementem konstytuującym grób: liśmy p o d K r z y ż T w ó j " ( B ) , „Jezu p o d Krzyżem T w o i m złoży­ „Jak już nie rna k t o postawić, t o się nie stawia „ k r z y ż a " (18), liśmy skarb najdroższy" (Su). „ J a k pójdzie w zapomnienie, k i e d y wyrówna się ziemia — t o K r z y ż n a g r o b n y jest zatem utożsamiany z Krzyżem Pań­ s k i m i w t y m sensie jest s y m b o l e m . S y m b o l , t o — j a k pisze v a n der Leeuw — spotkanie (sym-ballein) tego, co możliwe, z t y m , co dane. „Symbol jest udziałem świętości w jej a k t u a l n e j postaci, (...) S y m b o l t w o r z y j e d y n i e wspólnota i s t o t y . T o , co oznaczające, i t o , co oznaczone, t o , co ukazujące, i t o , co ukazane, łączy się w jeden j e d y n y o b r a z . " 7 1 N i e d z i w i zatem f a k t , że krzyż jest chowają następnego" (7). Można wątpić czy pamięć t a była długa. Mówi się o chodzeniu n a grób ojca, m a t k i , co najwyżej — dziadka, b a b k i , lecz nie do wcześniejszych przodków. Jest t o za­ t e m pamięć najwyżej d w u p o k o l e n i o w a . N i e r z a d k o też musiało się dziać t a k , j a k stwierdza jedna z w y p o w i e d z i : „ K i e d y ś t o p o s t a w i l i d r e w n i a n y krzyżyk, krzyż się przewrócił i po pamięci" (27). najlepszyn r e m e d i u m n a osiągnięcie nowego życia — zbawienia. Obecnie stawia się najczęściej grobowce i p o m n i k i z l a s t r y k o . Złożonemu p o d n i m człowiekowi dane jest „ p o w t ó r z y ć " historię Mówi się ,że t o „paradniej" (9), że ludzie mają „forsy do c h o l e r y " A d a m a . Legenda t a — j a k t w i e r d z i E l i a d e — znana była w całej (14), że „łatwiej utrzymać porządek" (18), w końcu, że t a k i e chrześcijańskiej E u r o p i e : umierająey A d a m posyła syna swego są gusta. J e d n a k najczęściej w y p o w i e d z i podkreślają długotrwa­ Seta do r a j u po oliwę miłosierdzia. Archanioł, którego Set spo­ łość oznaczenia: t y k a u wrót r a j u zapowiada m u przyjście Zbawiciela oraz daje nie p o p r a w i , t o zaraz się skończy, a p o m n i k , t o już n a w i e k i , „Jak będzie miał krzyż, on się złamie i n i k t t r z y ziarna z drzewa, będącego źródłem grzechu prarodzieów. n i k t nie r u s z y " (14). T y l k o sporadycznie słyszy się zdania t y p u : Po śmierci A d a m a Set kładzie m u ziarna na języdt. Wyrastają „Powinna być mogiła, t o s k r o m n i e j , człowiek jest m a r n y m p r o ­ z n i c h t r z y drzewka, które łączą się w jedno. Z drzewa tego zosta­ chem, p o co mieć t e n kamień" (15). je zrobiony krzyż Zbawiciela. „Krew Jezusa ukrzyżowanego w c e n t r u m świata, t a m gdzie został stworzony i pochowany A d a m , spada n a ,czaszkę A d a m a ' i w t e n sposób chrzci ojca l u d z kości odkupując go z jego g r z e c h ó w . " b o w i e m streszcza ona podstawowe 72 : P r z y t a c z a m tę legendę sensy j a k i e niesie ze sobą Zarysowuje się zatem zmiana w k i e r u n k u u t r w a l e n i a p o ­ śmiertnej egzystencji j e d n o s t k i . Posłuchajmy dwóeli w y p o w i e d z i : „(Pomnik lepiej), bo ciągle się t a k nie sprząta, t o j a k ludzie pou­ mierają, t o już n i k t nio będzie dbał" (28), „ J a k p o s t a w i p o m n i k , to już na w i e k i będzie, а t a k t o j a k r o d z i n y nie będzie, t o i g r o b u krzyż. K r z y ż jest osią kosmiczną — wyznacza c e n t r u m — w y p o ­ nie będzie." (18) Obie w y p o w i e d z i podkreślają wiedź: „(krzyż) — się" g r o b u o d fizycznego istnienia r o d z i n y , j a k również jej pamięci. koresponduje dokonać każdy chce do nieba iść" (25) z twierdzeniem się może przejście Eliadego, między doskonale że t y l k o w c e n t r u m poziomami. Dlatego Ograniczenie „uniezależnienia tej pamięci pragnie się pokonać pretendując do też tego b y być pamiętanym przez społeczność, w j e j obrębie „na t a k podkreślany jest f a k t , że krzyż musi stać n a grobie. M o t y ­ w i e k i " ustalić swoje istnienie. D o d a t k o w y m dowodem zachodzą­ wacje są różne: odwołują się do e s t e t y k i „ N i e może krzyż leżeć cej z m i a n y jest budowanie grobów przed śmiercią: „ D u ż o t a k i c h na grobie, bo t o nieładnie" (8), „ekonomiki" „musi stać, zgnije jest. Naprzód r o b i , bo p o t e m dzieci nie zrobią, albo mąż umarł, j a k l e ż y " (16). Istotniejsze są j e d n a k w y p o w i e d z i t y p u : a ona jeszcze żyje, ale napisy t o na dwoje. T a k i o komedie ludzie „Nic kładą krzyża, bo ktoś weźmie, j a k pałkę b y m położył, krzyż m u s i stać, progresja t a k a , s y m b o l t a k i pamiątkowy" (14), „ L e ­ żący krzyż t o b y mógł ktoś przerzucić, odrzucić ,zabrać, a j a k w s t a w i o n y t o n i k t nie r u s z y " (23), „Powinien stać, bo zmarłego nie dusi, j a k leży t o go p r z y g n i a t a " (2). T a ostatnia i n f o r m a c j a podana była „pół żartem, pół s e r i o " ( i n f o r m a t o r śmiał się). J e d n a k t o , co istotne, t o f a k t , że leżący krzyż t r a c i „swą rację b y t u " — „jak pałkę b y m położyd" — przestaje pełnić swą rolę, przestaje być krzyżem-pamiątką. grobu, jako miejscu współistnienia żywych i umarłych, ona b o w i e m , j a k m i się wydaje, m a swój udział 64 Proces, który przedstawiam m a swoje korzenie głębiej. To,co będę teraz mówił, m a bardziej hipotetyczny' charakter, w związku ze szczupłością materiału, j a k i m dysponuję. Mogą też zachodzić znaczne różnice regionalne. Dlatego też będzie t o j e d y n i e zasygna­ lizowanie sprawy, którą w a r t o byłoby się zająć się szerzej. „Daw­ niej t a k n i e było. D a w n i e j nie było m c n a grobie, b o n a p o m n i k n i k t nie miał pieniędzy, a n a krzyż nie było m o d y . Księża dawniej nie cisnęli, żeby stawiać krzyże. Były krzyże, ale bardzo m a ł o " Relacja: żywi — z m a r l i . Wspomniałem wcześniej o „dwukierunkowości" wyprawiają" (25). (8, podobnie 14, 20). Konsekwencją t a k i e j s y t u a c j i było t o , że „na d r u g i r o k przyszedł i nie wiedział gdzie jest mój grób; t o t e n , nie t o t e n . " 7 3 T e n b r a k oznaczenia wiąże się z i n n y m stosunkiem �do ciała ludzkiego, nie świadczy jednak o nieliczeniu się z n i m . pamięcią o drugiej stronie (stąd konieczność nawiązania stosun­ D o w o d z i on jedynie — o c z y m wspomniałem już wcześniej — od­ ków z jej reprezentantami w d a n y m miejscu) niż pamięcią o da­ miennego myślenia o jednostce, a także j e d n o s t k i o samej sobie. n y m człowieku — j a k t o m a miejsce teraz. Z a t e m zmianę, j a k a zaszła, można uważać za jakościową, a nie ilościową. Rytualny dialog Pamięć a miejsce 8 0 żywych i umarłych odbywał się n a cmen­ t a r z u , w miejscu najbardziej związanym ze zmarłym przez znaj­ Mnemoniczność k u l t u r y ludowej o d dawna była spostrzegana, dujące się t a m jego ciało i w d o m u , miejscu n a j i n t e n s y w n i e j choć mówiło się o niej raczej niewiele. Stanisław Vineenz pod­ związanym z życiem zmarłego, W świetle powyższych i n f o r m a c j i kreślał specyficzną konkretność pamięci l u d u powołując się m . i n . w i d z i m y , że nie jest t o przypadek. S p o t k a n i a t a k i e miały miejsce n a spójność kolędy z obrzędem idącą t a k daleko, że chłopi mają k i l k a razy do r o k u i w różnych regionach odbywały się w różnym trudność z p r z y p o m n i e n i e m sobie i zrozumieniem kolędy „na czasie. K l i n g e r śledzi elementy zaduszkowe we w s z y s t k i c h waż­ z i m n o " i w o d e r w a n i u o d konkretów. niejszych świętach. 74 Podobnie jest z k o n k r e t n o ­ B a r d z o często nosiły one nazwy, 81 których ścią przestrzeni, w której zapisane są f a k t y i zdarzenia ze sfery rdzeń związany był ze słowem pamięć: u p o m i n k i , p o m n i k i , p o m y - m i t y c z n e j , historycznej i t d . nalnica. 82 Istniał cały rytuał zapraszania dusz zmarłych n a wspólny posiłek n a c m e n t a r z u l u b w d o m u , w czasie którego 8 3 T a konkretność przestrzeni obowiązuje także drugą stronę — zmarłych. Przypomnieć trzeba i c h pamięciowy związek z t y m światem. T a k n p . wraca m a t k a do swego małego, osieroconego dziecka, wracają c i , których się za bardzo pamięta, „żałuje i c h " , i t p . W s z y s t k i e te wątki są ogólnie znane i szeroko rozpowszech­ nione. Podkreślenia w y m a g a j e d n a k f a k t , iż p o w r o t y te zawsze związane są z k o n k r e t n y m miejscem. Mówi się mianowicie, że a b y pozbyć się intruzów z zaświatów, z b y t często nawiedzających d o m (w którym poprzednio mieszkali), należy zmienić układ przedmiotów w t y m d o m u . Oczywiście tego t y p u 7 5 zachowanie nie jest n i c z y m i n n y m , j a k symboliczną zmianą miejsca. Analo­ giczne zresztą znaczenie przypisać można rozebraniu nawiedzo­ nego d o m u i przestawieniu go n a inne miejsce. 76 dzielono się p o t r a w a m i . Podczas w i z y t y n a c m e n t a r z u towarzyszy­ ło t e m u zakopywanie, toczenie, kładzenie j a j n a grobie (dawanie ich dziadom proszalnym), z a t y k a n i e p a l m y , palenie ognia, picie wódki. Już Stanisław Ciseewski pisał o m e d i a c y j n y m charakterze ognia, który pośredniczy między t y m a t a m t y m światem. 84 Podobnie jest z wódką — ową ognistą wodą, która łączy prze­ ciwieństwa, a t y m s a m y m ułatwia k o n t a k t z d r u g i m światem. Etnograf, zwiedzająey cmentarze 31 V I I 1930 r o k u notuje: „ O wszystkie prawie mogiły oparte z t y l u za krzyżem 1-3 flaszki po wódce czystej." 85 Chodziło zatem o nawiązanie łączności. Z a c z n i j m y od wspól­ nego posiłku. Wspólne jedzenie, t o podkreślenie wspólnoty. przybyszów Odmówić wspólnego jedzenia, t o potraktować kogoś j a k wroga, z zaświatów), przeciwstawiają się działania p o z y t y w n e , w y k o n y ­ nie chcieć nawiązać z n i m k o n t a k t u . Podobnie jest z ideą d a r u Działaniom negatywnym (chęć pozbycia się wane wówczas, g d y przybyszów t a k i c h się oczekuje. Chłopi n a d - (ofiary). V a n der Leeuw pisze: „Dare n i e znaczy j e d n a k oddawać rabscy n p . przygotowując się n a przyjście dusz zmarłych do do­ dowolny m u , „starannie zamiatają izbę wieczorem, ustawiają w porządku znaczy nawiązać stosunek, a więc: ,brać udział' w innej osobie wszystkie sprzęty, a z ław i stołków ścierają powracających w jakimś nieokreślonym zamiarze. Dare i usuwają za pomocą jakiegoś p r z e d m i o t u , który nie jest właściwie, przed­ T a k też należy rozumieć m i o t e m ' , lecz częścią własnego , j a ' człowieka. .Dawać' t o przeno­ zmarłych w s p e k t a k l u „Wielopole, sić cząstkę siebie w cudze istnienie, t a k , że powstaje trwała więź niepotrzebne rzeczy (podkr. S S ) . " zachowanie przedmiot 7 7 kurz W i e l o p o l e " Tadeusza K a n t o r a . Swój „ w y s t ę p " rozpoczynają o n i (...). W c e n t r u m działania nie stoi dawca a n i odbiorca (...) od uporządkowania przestrzeni — trzeba sprawdzić, czy wszystko t r u m o f i a r y , środkiem j e j siły jest sam dar. M a o n zostać d a n y , jest t a m gdzie było (walizka, stół, o k n o , d r z w i , szafa). Inaczej tzn. wprowadzony po p r o s t u być nie może. Pamięciowy związek z przestrzenią nie (...) obowiązuje jedynie żywych. T y m s a m y m k o n k l u z j a : „świado­ jest wspólnotą, t w o r z y ją i wzmacnia. Można powiedzieć, że mość (a d o d a j m y jeszcze pamięć, wiedza), strumień m o c y , który w y t r y s k u j e dzięki ofierze, ożywia wszyst­ której n a b y w a się w ruch (...) ,że prąd życia płynie dalej (...) Albowiem najważniejsze Cen­ jest Ofiara należy do wspólnoty, w ziemskiej egzystencji, s t a n o w i ,znak życia', odróżniający p r a w ­ k i c h j e j uczestników." dziwie żyjącego człowieka o d przybysza 78 sem j e d n a k d l a wzmocnienia siły d a r u , istotne jest również, co nie zawsze m u s i się sprawdzać. Są czasy, k i e d y pamięć przysługu­ się daje. Wśród ofiar d l a umarłych stale p o w t a r z a się j a j k o — je zarówno żywym, j a k i zmarłym. W t e d y też dokonują się r y t u ­ znany s y m b o l życia i o d n o w y . Z j a j k a powstał świat. J a j k o kreuje alne s p o t k a n i a dwóch światów. Należy p r z y t y m podkreślić k u l ­ nowe ż y c i e . t u r o w e u w a r u n k o w a n i e t a k rozumianej pamięci. „ L u d białorus­ jest s y m b o l e m odnawiającego się życia. k i n a d Świsłoczą przestrzega ze śmiercią (drugą stroną) okazuje się „niezbędnym m o m e n t e m z tamtego świata" bardzo p i l n i e różnych obrzędów wobec swych zmarłych. Chłop zaprzestaje jednak odprawiania „ d z i a d ó w " wówczas, k i e d y się w p r o w a d z i do nowej c h a t y , wznie­ 87 86 Często nie jest ważne co się dzieje, cza­ Podobnie z a t y k a n a w Kwietniową Niedzielę p a l m a 88 Zatem ten k o n t a k t samego ż y c i a " , pozwala m u odrodzić się n a nowo. 89 Próżno już dziś szukać relacji o spotkaniach ze zmarłymi. sionej n a i n n y m miejscu, nie o d p r a w i a i c h również osiadłszy Raczej w miejscowości t a k i e j , gdzie „ d z i a d y " nie są w zwyczaju, ale s p o t k a n i a t a k i e dawniej miały miejsce. Cień zdziwienia w y c z u w a t y l k o t a k długo, póki któryś z domowników w tej chacie nie umrze. się w głosie i n f o r m a t o r k i , g d y mówi, że j e j zmarła k r e w n a n i g d y t y l k o charakter w y p o w i e d z i może nasuwać myśli, że D z i a d y b o w i e m o d p r a w i a l u d nie za w s z y s t k i c h zmarłycli krew­ jeszcze nie przyszła do d o m u , choć mieszkała p r z y s a m y m płocie n y c h lecz ,za usie duszy swajakou i nie swajakou, szto u łietoj c m e n t a r n y m (9). Minęły już czasy, k i e d y można było zmarłych chaci p a u m i r a l i ' . Dlatego jeśli chłop osiada w chacie, w której widzieć (19), czy n a w e t z n i m i rozmawiać. Minęły też czasy k i e d y poprzednio obchodzona była uroczystość Dziadów, m u s i dalej z m a r l i p r z y c h o d z i l i do d o m u . N i c też dziwnego, że j e d y n y m obrzęd t e n odprawiać bez żadnych z m i a n , a b y n i e ściągnąć n a miejscem spotkań pozostał c m e n t a r z : „Trzeba chodzić, gospodarkę d o t k l i w y c h nieszczęść." był i już nie m a , t o nie p r z y j d z i e " (3). 79 Pamięć zakodowana jest w miejscu i tej pamięci należy się podporządkować, nie sposób przejść obok niej obojętnie. t e n , co Granica dzieląca oba światy staje się coraz m n i e j przepusz­ czalna. P o e t k a mówi: „ja byłam n a zewnątrz (oni — t a m ) nie Trzeba t u powrócić do poruszonego p o d koniec poprzednie­ go rozdziału p r o b l e m u . Podkreśliłem wówczas narastające p r a ­ mogłam z n i m i mówić (inaczej) j a k poprzez n a p i s . " Interesującą próbę odtworzenia r o z m o w y toczącej się w e p i ­ gnienie j e d n o s t k i , b y pozostać w pamięci żywych, co wiązałoby tafiach, rozmowy się ze zmianą myślenia człowieka o s a m y m sobie. Cwalina. Przytoczony 9 0 91 o rzeczach ostatecznych, podjęła Teresa J . Nowszą próbę s t a n o w i s t u d i u m Braginskiej Epitafia opis białoruskich zwyczajów pozwala n a zagadnienie t o spojrzeć как pismiennyj w n o w y m świetle, d o w o d z i o n b o w i e m , że dawniej (przynajmniej dialogiczności epitafiów. E p i t a f i a „przekazują strukturę r y t u a l ­ w k u l t u r z e ludowej) pamięć o zmarłym była raczej „anonimową" nego d i a l o g u : zadaje folklor. A u t o r k a podjęła w n i m m . i n . sprawę się p y t a n i a o imię pogrzebanego, jego 65 �rodziców, ojczyznę, przyczynę śmierci, i t d . , i o d s t r o n y umarłego, j a k również nie m a m o w y o istnieniu nieświadomości w naszym mogiły, s t a t u y l u b krewnego r o z u m i e n i u tego z j a w i s k a . " daje odpowiedź n a t o p y t a n i e " , „ z umarłym l u b p o m n i k i e m r o z m a w i a przechodzień." 9 9 A gdzie i n d z i e j : „Jeśli h i s t o r y c z n y proces despirytualizacji świata, t j . wycofania p r o j e k c j i , będzie 92 rozwijał się t a k j a k dotychczas, wszystko, co n a zewnątrz m a W wypowiedziach, które zebrałem p o b r z m i e w a s c e p t y c y z m : „Jak u m r z e , t o oderwie się już człowiek, człowiek nie jest już boski l u b demoniczny c h a r a k t e r , wróci w głąb duszy do wnętrza w m o c y , żeby rozmawiać ze zmarłym" (18). N i e rezygnuje się nieznanego człowieka, skąd, j a k się zdaje, wzięło swój począ­ j e d n a k z prób: „Jak się chodzi n a cmentarz i m o d l i , t o się rozma­ tek." w i a wtenczas z n i m i " (2), „ T y l k o w m o d l i t w i e się k o n t a k t u j e 1 0 0 Śledząc t o zjawisko, J u n g zauważa negatywne konsekwencje, ze zmarłym" (13), „chyba w myśli sam ze sobą się rozmawif " (24). j a k i e mogą się z n i m wiązać, o t o b o w i e m , g d y bóg „zstąpił ze T a k oto spotkanie przenosi się do wnętrza żyjącego. J e d n a k swego t r o n u " , „siedziba jego pozostała p u s t a " , a t o spowodowało, przestrzeń zewnętrzna nie staje się przez t o obojętna: „Grzech, że „człowiek współczesny cierpi n a h y b r i s (pychę) świadomoś­ j a k człowiek w ogóle nie chodzi n a cmentarz, t o r o d z i n y nie chce ci." znać" (9). „Człowieka ciągnie n a c m e n t a r z " (20). T y m s a m y m rzeczywistość. Rzeczywistość n i e znającą sprzeciwu n i o p o r u . ciągle podkreśla się próbę nawiązania dialogu. 1 0 1 Świadomość zostaje uznana za pełnię człowieka, jedyną N i c zatem dziwnego, że poeta p o w i e : „ M y wydrążeni l u d z i e . " E p i t a f i a wskazują jeszcze n a jedno ciekawe P o t w i e r d z i t o później s o c j o l o g zagadnienie: 103 , 1 0 2 a i pisarz podobnie myśli, „lokalizację zmarłego. Jedne podkreślają jego obecność (zaimek g d y mówi: „ z a łagodna jest nasza c y w i l i z a c j a (...) oswajamy de­ wskazująey „ t u " ) : „ T u spoczywa...", m o n y , bóstwa odsyłamy n a e m e r y t u r ę . " „ W t y m grobie się mieści 104 Oczywiście nie chodzi m i t u t a j o krytykę współczesności, chodzi t y l k o o t o , b y w y k a ­ ..." ( B ) , inne e p i t a f i a sugerują jego oddalenie: „Synu mój, szczę­ ście moje, uleciałeś w d a l " ( D ) , „Odszedłeś do B o g a " ( B ) . R a z zać, że zawsze istnieje „coś więcej", „coś całkiem i n n e g o " . M y ­ ślę, że nie zostało t o utracone. z a t e m podkreśla się jego bliskość (tożsamość z grobem), i n n y m razem oddalenie. Spotkać można także e p i t a f i a łączące oba P r z y j r z y j m y się przeżyciu, j a k i e wyzwolić może n a w e t we „położenia zmarłego" ( „ T u spoczawa w B o g u " (B)). E p i t a f i u m to sugerowałoby bliskość i jednoczesne oddalenie współczesnym, „zabezpieczonym" człowieku p u s t y n i a : „Nicość. zmarłego. Piasek Podobne sugestie zdają się nieść i inne n a p i s y : „Przez straszną pociemniałe j a k c h m u r a . (...) znów pochłania nas nicość p i a s k u , ( B ) , „śpisz t u spokojnie (dziecino droga) daleki w s z y s t k i m tęskno­ soli i czystego p r z e s t w o r u , t o m b u r z " ( B ) . Konsekwencją takiego położenia zmarłego będzie (...) P u s t y n i a mówi. W s z y s t k o kcie ze zmarłymi, będzie się o n a łączyła z koniecznością prze­ łaskę i niełaskę, szukając w niej życia, n i e t y l k o z ciekawości, ale d l a u t w i e r d z e n i a życia w nas s a m y c h . (...) P u s t y n i a , która Starałem się opisać sprzyjające m u okoliczności. Jedną z głów­ jest granicą życia i nicości zarazem (...); musisz stąd uciekać, jest sakralność a b y zachować życie w sobie. A zarazem ciągnie się t a nicość. przestrzeni cmentarza, która przez tę swoją właściwość z d e f i n i c j i jest „ o t w a r t a " w w y m i a r z e p i o n o w y m . Oczywiście nawet d l a nas, w pustynię równie czujnie i błagalnie, j a k człowiek zdany n a j e j sprawach p o j a w i a się wątek próby nawiązania k o n t a k t u z „drugą stroną". rozdziale w niej znaczy Błagam organicznego. którym n i c z j e j s t r o n y nie grozi (...) A j e d n a k w l e p i a m y w z r o k kroczenia zwykłej k o m d y c j i l u d z k i e j , a zatem z transcendencją_ n y c h podkreśloną już w p i e r w s z y m który praży słońcem, (...) 0 ździebełko zieleni, o kroplę w o d y , o ślad życia również swoista postawa żywych, w y m a g a n a o d n i c h p r z y k o n t a ­ W e w s z y s t k i c h podjętych w o s t a t n i m rozdziale i sól rozsypana n a n i m koliście j a k śnieg rozrzucony w i r a m i zadymek. Niebo spopielałe u szczytu, n a d h o r y z o n t e m mękę (odeszliśmy od was n a w i e k i ) Już śpimy t u spokojnie d a l e k o " 1 mówisz sobie: n i e c h b y t a p u s t k a była całkiem jałowa i czysta, wszystkie absolutna, doskonała j a k śmierć. Chcesz zobaczyć śmierć — poruszone (nie t y l k o w t y m rozdziale) wątki wymagają dalszych śmierć j a k o badań i pogłębionych i n t e r p r e t a c j i , o których t u t a j , także ze względu n a b r a k miejsca, m o w y być nie mogło. krajobraz. P u s t y n i a mówi, ale nie o sobie (...), u j a w n i a jakieś rzeczy większe o d niej samej, poza nią u k r y t e — tajemnicze i nieskończe­ nie ważne. Mówi: jestem granicą istnienia (...); przejeżdżasz Zakończenie, czyli ciąg dalszy tego samego przez sferę zaminowaną przez śmierć, (...) B o p u s t y n i a jest mą­ został proces ideali- drością — ,sferą nieskończoności, której środek jest wszędzie, zacji s p o t k a n i a ze zmarłym. Paralelne zjawisko „subiektywizacji a obwód nigdzie'. I g d y t a k jedziesz przez nią j a k m y (...), sam i dekonkretyzacji" sobie zdajesz się mądry, z każdą chwilą mądrzejszy, j a k we śnie W p o p r z e d n i m rozdziale zarysowany 9 3 podróży śledzi Bolesław Miciński w l i t e r a t u ­ rze n a przestrzeni blisko 3000 l a t . Już p r z y porównaniu Odysa wyjaśniającym z Eneaszem dostrzega zmianę: „ W piekle H o m e r a d u c h y drżały Lęk przed życiem i pragnienie życia, lęk przed śmiercią i p r a g ­ n a w i d o k .chrobrego miecza' lśniącego w mocnej dłoni Odysa (...) nienie śmierci — wszystko c i opowiada t e n obraz przesuwający W się za zielonkawą szybą g r e y h o u n d a (••.). Doświadczam Wergiliuszowskiej otchłani snów unosiły się nierzeczywiste postacie ,czcze l a r w y bez ciała' — miecz Eneasza siekł p r ó ż n i ę . " białymi p l a m a m i , człowiek niechętnie zapuszczał sondę w otchłań własnej osobowości: n a z i e m i jeszcze szukał k r a i n y O f i r , gór kryształowych, piasków szafranowych i l u d z i o stopach p o d o b n y c h do p a r a s o l a . " 95 strzeni w stanie c z y s t y m 94 Pisze Miciński: „Dopóki m a p y naszych lądów nasiane były Dzisiaj zniknęły już z m a p białe p l a m y , szukając w obrazach twoje (...) i n t u i c j e , lęki i pragnienia. Doświadczam jakiegoś prze­ innego, czystego t r w a n i a , w t y m r u c h u i w tej nicości. (...) N i e o d r y w a m oczu o d okna, j a k b y m t e myśli moje t a m w pustce widział. I w t e j pustce j a — j a rosnę, j a oczyszczam się, w i e l k i porzą­ dek t w o r z y się we m n i e i czuję się ważny, znaczący, nieskończe­ nie energiczny." 105 ich zapuszczać się trzeba w inne r e g i o n y : „dzisiejszy stan wiedzy J u n g niewątpliwie nazwałby t a k i e przeżycie „odrodzeniem". 0 człowieku, p r z y p o m i n a stan n a u k geograficznych w w i e k a c h Pisze o n : „'Odrodzenie' jest wypowiedzią, która w ogóle należy średnich, g d y zawężano obręb świata, g d y w y t y c z o n o lądy o f a n ­ do p r a w y p o w i e d z i ludzkości. Te p r a w y p o w i e d z i opierają się n a t a s t y c z n y c h zarysach, o k o n t u r a c h p o d o b n y c h do syren i h i p o - t y m , co określam t e r m i n e m ' a r c h e t y p ' . " grafów." się w „sytuacjach g r a n i c z n y c h " — d o t a k i c h należy między i n ­ „Osobowość jest dziś j e d y n y m terenem o d k r y w c z y c h 96 peregrynacji." n y m i śmierć. 97 W y d a j e się, że o p o d o b n y m procesie myśli C a r l Gustaw J u n g , transcendencji 107 1 0 6 A r c h e t y p y pojawiają J u n g wyróżnia d w a t y p y przeżyć: „przeżycie życia" i „przeżycie własnej przemiany." 1 0 8 g d y mówi o przechodzeniu o d „duszy zewnętrznej" do „wew­ Pierwsze przeżycie m a n a przykład m s z t a uczestniczący w jakiejś nętrznej." czynności sakralnej, która g w a r a n t u j e m u nieograniczone życie 98 „Jeśli mianowicie w świecie zewnętrznym istnieje jakaś idealna i r y t u a l n a f o r m a , w której wyrażają się wszystkie przez przemianę i o d n o w ę . dążenia i nadzieje duszy, a więc n p . jakaś żywa f o r m a r e l i g i j n a „przeżycie mszy oznacza udział w transcendencji życia, przezwy­ to w t e d y ciężającej dusza znajduje się niejako n a zewnątrz człowieka 1 nie m a m o w y o i s t n i e n i u j a k i c h k o l w i e k problemów p s y c h i c z n y c h , 66 wszelkie 109 Rolę taką może spełnić msza: granice w przestrzeni i w czasie. Jest t o m o m e n t wieczności pojawiający się w c z a s i e . " 110 �Chciałbym jednak użyć tego t e r m i n u w i n n y m znaczeniu — j a k o „przeżycie śmierci", które pozwala n a odrodzenie jesteśmy j e d y n y m i p a n a m i we własnym d o m u . J a k o ego w o l i m y życia, być t y l k o sobą i n i c z y m i n n y m . Stajemy j e d n a k naprzeciw wew­ u t w i e r d z e n i e w n i m , a t a k i e dokonuje się t y l k o w obecności nętrznego przyjaciela czy wroga, a t y l k o o d nas zależy, czy jest drugiej s t r o n y — śmierci. T a „kreacyjność śmierci" uwidoczniła o n j e d n y m , czy d r u g i m . N i e trzeba być c h o r y m psychicznie, b y się zarówno w obrzędzie Dziadów, j a k i w powyżej c y t o w a n y m słyszeć jego głos. Można n p . stawiać sobie p y t a n i e , n a które o n opisie p u s t y n i . odpowie. T a k myśl biegnie dalej, j a k w zwykłej rozmowie. Można I d r u g i t y p — przeżycie własnej p r z e m i a n y . Zwróćmy uwagę na dialogiezność przeżycia p u s t y n i . Mówi nie t y l k o a u t o r , mówi to nazwać' ciągłym kojarzeniem', 'rozmową ze s a m y m s o b ą ' . " 111 Czy c y t a t t e n nie relacjonuje dokładnie tego, co mogliśmy usły­ p u s t y n i a , czasem d i a l o g rozbrzmiewa w s a m y m autorze. Pisze szeć w opisie przeżycia p u s t y n i ? J u n g mówi, że jakaś idea może J u n g : „Człowiek jest parą Dioskurów, z których jeden jest śmier­ nas t y l k o w t e d y opanować, g d y coś w nas w y c h o d z i j e j naprzeciw. razem, „Bogactwo t o psychiczna gotowość i otwartość". Zaś „właściwe a jednak n i g d y nie może stać się całkowitą jednością. Procesy wzbogacenie osobowości t o uświadomienie sobie pewnego wew­ p r z e m i a n y chcą i c h o b u zbliżyć do siebie, jednakże sprzeciwia nętrznego poszerzenia, którego źródłem jesteśmy m y s a m i . " się t e m u świadomość, ponieważ t e n d r u g i zrazu wydaje się obcy Pamiętać j e d n a k trzeba, że t o , co wewnętrzne, m u s i natrafić n a i n i e s a m o w i t y , a m y nie możemy pogodzić się z myślą, że nie odpowiednie w a r u n k i zewnętrzne, żeby się mogło objawić. t e l n y , a d r u g i nieśmiertelny, para, która zawsze jest 1 1 2 P R Z Y P I S Y Artykuł jest skróconą i zmienioną wersją p r a c y magisterskiej, napisanej w 1984 r o k u , w K a t e d r z e E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l ­ t u r o w e j U W , p o d k i e r u n k i e m prof, d r b a b . Z o f i i Sokolewicz. A . Fiscłier, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów 1921, s. 327 N u m e r y w nawiasach odnoszą się do wywiadów, przepro­ w a d z o n y c h przeze m n i e w m a r c u i m a j u 1983 r . w województwie z a m o j s k i m i p r z e m y s k i m . Materiały te znajdują się w a r c h i w u m K a t e d r y E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W . W pracy korzystałem również z epitafiów. Większość z n i c h zebrałem w listopadzie 1982 r . Cytując je w tekście podaję w nawiasach s y g n a t u r y miejscowości. O t o i c h w y k a z z s y g n a t u r a m i — w o j . Białystok: Białystok ( B k ) , Boćki ( B ) , Dziadkowice ( D ) , Siemia­ tycze (S), Suchowola (Su); w o j . Biała P o d l a s k a : Janów P o d l a s k i (JP), K o n s t a n c i n ( K n ) , K o r n i c a ( K ) . Skawica, w o j . Bielsko-Biała, m a j 1983 r . B a c h t i n , Awtor i gieroj w estieticzeshoj diejatielnosti, cyt. za T . T o d o r o v , Antropologia filozoficzna (w:) Bachtin: dialog — język — literatura, Warszawa 1983, s. 461 W . T a t a r k i e w i c z , Historia filozofii, t . 1, Warszawa 1978, s. 143 B a c h t i n , Awtor, c y t . za T o d o r o v , op. c i t . , s. 461 T o d o r o v , op. c i t . , s. 461 B a c h t i n , К pierierabotkie knigi o Dostojewskom, c y t . za T o d o r o v , op. c i t . , s. 459 T o d o r o v , op. c i t . , s. 461—2 S. C. H u m p h r e y s , Death and Time, s. 265 (w:) Morality and Immorality: the anthropology and archeology of death, edited b y : S. C. H u m p h r e y s a n d H . K i n g ; Academic Press. London— N e w Y o r k — T o r o n t o — S y d n e y — S a n Francisco, 1981. W etnologii polskiej w ostatnich latach zaczęto sporo pisać o śmier­ ci. P r z y j r z y j m y się s a m y m tytułom: Śmierć jako organizator kultury ( J . T o k a r s k a , J . S. Wasilewski, M . Zmysłowska, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t . 26; 1982, z. 1), Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń ( J . Wasilewski, „ T e k s t y " , 1979 n r 3, 4). Pamiętać jednak należy, że p r z e d m i o t e m t y c h prac jest zdychotomizowana para pojęciowa życie-śmierć, a sama śmierć t r a k t o w a n a jest j a k o sfera „ z n a t u r y niedostępna l u d z k i e m u doświadczeniu e m p i r y c z n e m u " , jest ona zatem jedną z „cegiełek służących do budowania archaicznego obrazu świa­ t a " (Tokarska, Wasilewski, Zmysłowska, op. c i t . , s. 80). 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 A . Fischer, Święto umarłych, L w ó w 1923; H . Biegełeisen, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego, Warszawa 1930 Ostatnio wiadomości o n i m przyniosła „ P o l i t y k a " 2 9 . X . 1983, artykuł R. Wójcika. J . Olędzki, Chun bajna, „Etnografia P o l s k a " , t . 17, 1973, z. 2 M . i n . K s . Gaume, Cmentarz w dziewiętnastym wieku, czyli ostatnie słowo solidarnych, Warszawa 1878, F . P u c h a l s k i , O cmen­ tarzach, Warszawa 1927 P h . Aries, The Hour of our Death, P e n g u i n Books, 1983; tenże, Śmierć drugiego, „ T e k s t y " , 1979 n r 3 H . de Nicolay, E . Servier, La cimetiere: espace fonctionnelf, 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 , , T r a v e r s " 1, September 1975, t y t . n r u : „ L i e u x et objets de l a mort". Są oczywiście wyjątki: „katarowie nie u z n a w a l i cmentarzy i nie znaczyli grobów uważając, że ciało opuszczone przez duszę jest godne jedynie pogardy i lekceważenia, stąd też chowano ciała bez obrzędów, w którymkolwiek m i e j s c u . " J . St. Bystroń, Czynniki magiczno-religijne w osadnictwie (w:) Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, Warszawa 1980, s. 232 de N i c o l a y , Servier, op. c i t . , s. 91 E . Berberyusz, Kto nas pogrzebie?, „ K u l t u r a " 27.ХЛ974 Bystroń, op. c i t . , s. 233 Bystroń, op. c i t . , s. 228 S. Czarnowski, Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w re­ ligii i magii (w:) Dzieła, t . 3, Warszawa 1956 S. Czarnowski, „Góra" i „dół" w systemie kierunków sa­ kralnych (w:) Dzieła, t . 3, Warszawa 1956, s. 239 S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego (w:) Dzieła, t . 1, Warszawa 1956, s. 101 M . E l i a d e , Traktat o historii religii, Warszawa 1966, szczególnie ss. 361—379 tamże, s. 37 tamże, s. 377—8 tamże, s. 390 D o prac o przestrzeni w l i t e r a t u r z e należą: M . B a c h t i n , Formy czasu i czasoprzestrzeni w powieści (w:) Problemy literatury i estetyki, Warszawa 1982; J . Łotman, Zagadnienie przestrzeni artystycznej w prozie Gogola; Z. M i n c , Struktura „przestrzeni artystycznej" w liryce A. Błoka, obie prace w zbiorze „Semioty­ k a K u l t u r y " , Warszawa 1977; W . Toporów, Poetyka Dostojewskiego a archaiczne schematy myślenia mitologicznego („Zbrodnia i k a r a " ) , „Literatura n a Świecie" 1981 n r 2 E . Cassirer, Die Philosophic des symbolischen Formen, I I , s. 127, c y t . za: Gerardus v a n der Leeuw, Fenomenologia re­ ligii, Warszawa 1978, p r z y p . 192 n a s. 790 E l i a d e , op. c i t . , s. 3 6 4 — 5 A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa 1957, s. 183 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 Zmarłych chowano „dosłownie p o d opieką" świętego. Wokół jego g r o b u archeolodzy znajdują zagęszczenie grobów chrześcijan nieraz ułożonych w k i l k u poziomach. M . S i m o n , Cywilizacja wczesnego chrześcijaństwa I—IV w . , Warszawa 1981, s. 303 Podkreślając zabezpieczającą rolę sacrum nie chciałbym go zredukować jedynie do tego aspektu. 3 3 Poza p i e r w s z y m i d r u g i m listopada w różnych miejsco­ wościach podaje się d o d a t k o w o różne inne d a t y p o d o b n y c h p r o ­ cesji. 3 4 Aries, Śmierć...; miątka, Pamięć". 3 3 szerzej n a t e n t e m a t w rozdziale: „Pa­ Eliade, op. c i t . , s. 367 W dwóch — z b a d a n y c h przeze m n i e — miejscowościach znajdują się, według m n i e m a n i a i c h mieszkańców, g r o b y kró­ lewskie. Są t o : N a r o l (kaplica), Krasnobród (środek cmentarza i kościół). Powszechnie w kościele w Krasnobrodzie „umieszcza 3 6 3 7 67 �eię" grób królowej Marysieńki Sobieskiej. W ogóle cały K r a s n o ­ bród „podbudowany" jest mitem Królowej Marysieńki. Praw­ dą jest jedynie, że ufundowała ona tamtejszy klasztor w 1690 roku. Zdarzają się cmentarze, które mają dwa środki (Wożuczyn, Rachanie). W obu miejscowościach po poszerzeniu cmen­ tarza kaplicę zbudowano n a nowym miejscu. W Wożuczynie starą kaplicę rozebrano (pozostały duże, stare grobowce), nato­ miast w Rachaniach stoją gruzy zburzonej w czasie wojny kaplicy. Sytuacja taka powoduje, że choć „oficjalnie" jest jeden środek, to jednak mówi się o dwóch (podkreśla się podział n a części: starą i nową; n a innych cmentarzach podział ten ulega znacznemu zatarciu), przy czym stary środek zajęty jest przez dawną „ary­ stokrację", a nowy przez obecną. 3 8 Jest jeden wyjątek — Dzierążnia, otóż kolo kaplicy są t a m pochowani m.in. wisielec i topielec. Wyjaśnić można to t y m , że cmentarz był dawniej dwuwyznaniowy (części katolicka i pra­ wosławna były od siebie oddzielone). W miejscu obecnej kaplicy stała cerkiew, którą w latach trzydziestych częściowo zburzono i przebudowano n a kaplicę. Odnośnie traktowania grobów i n ­ nowierców patrz dalej. 3 9 E . Ciupak, Katolicyzm ludowy w Polsce, c y t . z a : R . T o ­ micki, Religijność ludowa (w:) Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk— Łódź 1981, s. 59 v a n der Leeuw, op. cit., s. 260 Większość wypowiedzi podkreśla, że cmentarz jako całość jest położony wyżej od wsi. W kulturze ludowej strona lewa jest wartościowana ne­ gatywnie; Tokarska, Wasilewski, Zmysłowska, op. cit., s. 81 „Austriacy pobili dwóch, to ich pochowali w t y m rogu. Po­ chowali ich t a m , bo to nie wiadomo, czy byli wyspowiadani" (10). 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 v a n der Leeuw, op. cit., s. 239 L . Stomma, Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981, s. 37; demonami — wg Stommy — zostają c i : „którzy wyszli w sensie biologicznym i nie wyszli w sensie obrzędowo-magicznym ze stanu poprzedniego, a nie weszli w sensie obrzędowo-magicz­ n y m i weszli w sensie biologicznym do stanu następnego", s. 38, szerzej ss. 24—44 Słownik laeińsko-polski, Warszawa 1973, s. 442 Stomma, op. cit., s. 37 Oczywiście słowo to nie jest w pełni adekwatne, można sądzić, że epitafium to jest swoistym „memento m o r i " , jak również przypomina, że dobre uczynki liczą się n a t a m t y m świecie. Poronin, woj. Nowy Sącz Czarnowski, Podział..., s. 227 tamże, s. 228 Encyklopedia Kościelna, t. 3, Warszawa 1874, s. 421 Biegeleisen, op. cit., s. 246 Stomma, op. cit., s. 38 Toporów, Poetyka Dostojewskiego..., s. 322 Bachtin, Formy..., s. 470—2 Tył tak j a k i strona lewa w kulturze ludowej jest war­ tościowany negatywnie; Wasilewski, op. cit., s. 109. Kąt i bok gdzie chowani są samobójcy itp. wg niemal wszystkich wypo­ wiedzi jest z tyłu cmentarza. W y w i a d z A. Gago 1.84 (IV.81), Górki Grubaki, gm. K o r y t n i c a , n a temat „Obraz życia pozagrobowego" przeprowa­ dzony przez E . Rawskiego. v a n der Leeuw, op. cit., s. 250 Można sądzić, że wszystkie trzy sprawy: zbawienie, pa­ mięć i prestiż łączą się często razem: „Jedną z najskuteczniej­ szych form zabezpieczenia n a przyszłość miały być fundacje kościoła lub klasztoru, w których' fundator znajdował miejsce wiecznego spoczynku i w których wspominano go po śmierci. S a m Długosz wymienia w swoich dziełach ponad 100 klasztorów, których funkcja, oprócz chwały Bożej, miała ich fundatorom przynieść wieczne zbawienie." A . Labudda S V D , Liturgia pogrzebu w Polsce do wydania Rytuału Piotrkowskiego (1631), Warszawa 1983, s. 140 L . A. Abramjan, Pierwobytnyj prazdnik i mifologia, E r e w a n 1983, s. 109 4 3 4 6 47 4 8 4 9 s o 3 1 3 2 5 3 5 4 5 3 5 6 5 7 3 8 3 9 6 0 6 1 6 2 Fot.: S. Deptuszewski, il. M. Eliade, Sacrum-mit-hietoria, Warszawa 1970, s. 173 Bruckner, op. cit., s. 395 Tomicki, op. c i t . , s. 5 7 — 8 Z. Gloger, Encyklopedia Staropolska Ilustrowana, t. 4, Warszawa 1978, hasło „Pomniki". J . St. Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI—XVIII, W arszawa 1976, t. 2, s. 116—117 Aries, (Śmierć... X . Leon-Dufour S J , Słownik Nowego Testamentu, hasło „grób" oraz „pogrzebać". K a m i o n k a , woj. L u b l i n v a n der Leeuw, op. cit., s. 487 Eliade, Traktat..., s. 288—289 Rozmowa przeprowadzona n a cmentarzu w Narolu z ko­ bietą (ok. 70 lat). St. Vincenz, Uwagi o kulturze ludowej. Odbitka z : „Złoty S z l a k " I 1938 „Wisła", t. 4, 1890, s. 659—660 „Wisła", t. 13, 1899, s. 405 J . Świętek, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię, Kraków 1893, s. 115 Wesilewski, op. cit., nr 4, s. 66 Fischer, Święto..., s. 38 J . i R . Tomiccy, Drzewo życia. Ludowa wizja świata i czło­ wieka, Białystok 1975, s. 149 W . Klinger, Doroczne święta ludowe a tradycja grecko-rzymska, Kraków 1931 Fischer, Święto..., s. 22, 33, 36 Wiele tego t y p u przykładów można znaleźć u Biegeleisena, op. cit., s. 283—316 St. Ciszewski, Ognisko, Kraków 1903, s. 163 J . Falkowski, Cmentarze, „Wiadomości Ludoznawcze", 1933, z. 1, 2, s. 24. D o t y c z y to cmentarza w Rokitnie, pow. Sarny. v a n der Leeuw, op. cit., cyt. kolejno ze str. 399—400, 403, 405, 406 i przyp. 67 do s. 406 Eliade, Traktat..., s. 406—410 Z. Benedyktowicz, Niedziela Palmowa, „Tygodnik Powszechny" 11.IV.76 Bachtin, Formy..., s. 410 H . Poświatowska, Poezje wybrane, Warszawa 1976, s. 90 T . J . Cwalina, Człowiek wobec swego kresu. Uwagi nad poezją cmentarną (maszynopis). Braginskaja, Epitafie как pismiennyj folklor (w:) Tekst: semantyka i struktura, Moskwa 1983 B . Miciński, Podróże do piekieł (w:) Pisma, Kraków 1970, s. 44 tamże, s. 45 tamże, s. 54 tamże, s. 53 tamże, s. 54 C. G . Jung, Psychologia a religia, Warszawa 1970, s. 74 tamże, s. 74 tamże, s. 173 tamże, s. 172 T h . S. E l i o t , Wydrążeni ludzie (w:) Poezje, Kraków 1978, s. 91 „Życie wewnętrzne zostało wypchnięte n a zewnątrz i strywializowane" — opisując taki stan P h . Rieff użył sformuło­ wania „wydrążony człowiek". C y t . z a : D . de Rougemont, Przy­ szłość jest naszą sprawą (fragmenty), „Literatura na Świecie" 1981, 2, s. 208—9 A . Kijowski, Podróż na najdalszy zachód, Warszawa 1982, s. 193 tamże, s. 188—192 J u n g , Archetypy i symbole. Pisma wybrane, Warszawa 1976, s. 122 J . Prokopiuk, Jung, czyli gnoza XX wieku (w:) Jung, Archetypy..., (przedmowa), s. 21 Jung, Archetypy..., s. 123 tamże, s. 123 tamże, s. 124 tamże, s. 140 tamże, s. 127 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 T 6 8 6 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 9 3 9 4 9 5 9 6 9 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 1 0 3 1 0 4 1 0 5 1 0 6 1 0 7 1 0 8 1 0 9 1 1 0 1 1 1 1 1 2 1: J . S w i d e r s k i , i l . 2—8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61fc00152c5300b7c2eda17b9a16ba09.pdf d8f4bcaee1741627f64a17250193250b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3250 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3046 Title A name given to the resource Obrzędy żałobne i pogrzebowe Żydów polskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.103-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O l g a Goldberg-Mulkiewicz OBRZĘDY ŻAŁOBNE I POGRZEBOWE Ż Y D Ó W W t r a d y c j i żydowskiej obrzędy związane ze śmiercią, po­ POLSKICH Całokształt obrzędów żałobnych u w a r u n k o w a n y jest zawsze grzebem, żałobą, j a k i inne wchodzące w skład p o d s t a w o w y c h wierzeniami odnośnie duszy człowieka, świata pozaziemskiego. rites de passage obwarowane są szeregiem przepisów nakazujących Filozofia sił zarówno rodzinie, j a k i całej społeczności w człowieku — należą do n i c h dusza — neszama, nefesz i ruach. współuczestniczącej w s m u t k u , określony sposób zachowania się. N a k a z y te prowadzą żydowska przyjmuje istnienie k i l k u żywotnych Podczas g d y neszama opuszcza ciało człowieka o d r a z u w m o ­ żałobników przez wszystkie stadia obrzędu, zawsze w t e n sam mencie śmierci i wznosi się do stwórcy, nefesz i ruach sposób. R e l i g i a żydowska stworzyła przepisy, które obejmują spełniają n a d a l ziemskie funkcje, które przypisuje i m t r a d y c j a . wszystkie społeczności rozrzuconej diaspory. Przyjęty powszechnie Nefesz wędruje pomiędzy d o m e m a grobem, w którym leży zmarły kodeks p r a w a rabinicznego Szulchan Aruch, przez siedem d n i , a według niektórych wierzeń przez krakowskiego r a b i n a M . Isserlesa wraz z k o m e n t a r z a m i częściowo 30 d n i . p r z e z n a c z o n y m i d l a aszke- Po upływie tego okresu rozstaje się ze zmarłym, ale nie osta­ nazyjskiego odłamu żydostwa określa dokładnie sposób postępo­ tecznie, tęskni za ciałem, które było jej powłoką, za m i e j s c a m i , w a n i a również i w p r z y p a d k u śmierci i obrzędów związanych w których zmarły bywał za życia; wraca w okolice g r o b u , d o m u z żałobą. Zarówno wierzenia dotyczące śmierci, j a k i obrzędy zmarłego; unicestwia się ostatecznie żałobne opierają się przede w s z y s t k i m n a f i l o z o f i c z n y c h podsta­ związana jest n a zawsze ze swą cielesną powłoką i nie opuszcza wach r e l i g i i żydowskiej i nakazach postępowania wynikających doczesnych szczątków człowieka n i g d y . 1 dopiero po r o k u . liuaeh 4 z przepisów tejże r e l i g i i . J e d n a k w miarę upływu czasu, oraz T a k i splot wierzeń p o d s t a w o w y c h sugeruje szereg postępo­ przede w s z y s t k i m w s k u t e k rozproszenia g m i n żydowskich żyją­ wań i postaw w momencie śmierci. Przede w s z y s t k i m wpływa c y c h nieraz w znacznej izolacji, obrzędy większych skupisk na­ zasadniczo n a obowiązek grzebania ciała, szacunek d l a g r o b u , brały p e w n y c h odmienności. Powstała nowsza, równoległa, a nie kości l u d z k i c h , okres żałoby. Obowiązek grzebania ciała jest z a w a r t a w przepisach r e l i g i j n y c h w a r s t w a wierzeń i zachowań, p o d s t a w o w y m w k u l t u r z e żydowskiej. W y n i k a o n z nakazów której p r z y c z y n y p o w s t a n i a są r o z m a i t e . biblii: mąż p o w i n i e n grzebać żonę, dzieci rodziców (Księga należy szukać w n a t u r a l n e j , Genezis 4 7 : 2 9 — 3 0 , 49:29, 50:25, I I K s . Samuelowa 21:12—14). spontanicznej r e a k c j i człowieka n a t a k i e zjawisko j a k śmierć, Jedną z największych k a r , j a k i e mogą spotkać człowieka, jest t a , osierocenie — r e a k c j i , która z czasem przestaje być spontaniczna że n i e zostanie on pogrzebany, nie będzie miał własnego g r o b u i ( I Księga Królewska Źródeł niektórych zwyczajów przechodzi powstały w postępowanie n a pewno stereotypowe. w s k u t e k zapożyczenia Inne odrębności p e w n y c h wierzeń 14:11). T r o s k a o zmarłego powodowana jest też chęcią zapewnienia sobie pomyślności, gdyż z m a r l i mogą czy zachowań o d okolicznej ludności nieżydowskiej, względnie oddziaływać n a świat doczesny, a więc są w stanie odwzajemnić w s k u t e k konieczności podporządkowania się poszczególnych g m i n przysługę, której doświadczyli w momencie k r y t y c z n y m d l a n i c h , żydowskich zakazom o charakterze a d m i n i s t r a c y j n y m , ograni­ w czasie g d y przechodzli do innego świata, innego życia (Księga czającym z zewnątrz zachowanie się Żydów. Zakazy te z czasem I Samuelowa 28:15—20). Szacunek d l a ciała zmarłego podkreślał utraciły swą m o c prawną, zostały zapomniane j a k o restrykcje zwyczaj n i e o d k r y w a n i a raz zagrzebanych kości, nieprzenoszenia przez obie s t r o n y , zarówno nakazującą j a k i podporzodkowującą g r o b u , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a żydowskiej t r a d y c j i . się, ale pozostały j a k o określone, t r a d y c y j n e rodzaje zachowań. Z j a w i s k o śmierci t r a k t o w a n e jest przez społeczność żydowską żałobnych j a k o n a t u r a l n e , w i a d o m o , że człowiek m a przepisane szereg l a t i pogrzebowych Żydów p o l s k i c h , zdajemy sobie sprawę z niemoż­ do przeżycia n a ziemi (siedemdziesiąt) a p o t e m u m i e r a . R o z m o w y , ności opracowania całości zagadnienia w r a m a c h artykułu; dwie rozważania n a t e n t e m a t nie stanowią t a b u znanego w i n n y c h są k u t e m u podstawowe k u l t u r a c h . Śmierć człowieka jest przejściem z jednego, doczesnego Przystępując do rozważań n a t e m a t obrzędów przyczyny. P o pierwsze, społeczeństwo żydowskie żyjące w Polsce do kręgu, do następnego. Dlatego też t r a d y c j a wytworzyła szereg okresu ostatniej w o j n y światowej było zróżnicowane. Składało porównań, powiedzeń się z szeregu g r u p , których stopień zaangażowania w sprawy reli­ śmierć porównywana jest z narodzeniem — człowiek r o d z i się gijne płacząc, t a k samo i u m i e r a — jest t o więc p o d o b n y stan. W okre­ b y l bardzo różny i t o właśnie tworzyło zróżnicowanie o czekającym każdego końcu. Często obrzędowości w w a r s t w i e , w której było t o możliwe, t z n . w tej sach radości należy wspomnieć o śmierci, a b y c h w i l i następnej istniejącej poza pionem o p a r t y m n a nakazie r e l i g i j n y m . Inaczej nadać głębsze znaczenie, zastanowić się n a d znikomością życia. wyglądał pogrzeb Nakazy 2 mitnagdów. 3 w społeczności chasydzkiej, inaczej wśród P o n a d t o i w r a m a c h poszczególnych g r u p istniały duże różnice, n p . obyczaje przyjęte p r z y c h o w a n i u c a d y k a nie obowiązywały w społeczności chasydzkiej n a pogrzebie zwykłego, szarego człowieka. Wyniszczanie tego jest niemożliwe w r a m a c h krótkiej p r a c y , zaś uboga l i t e r a t u r a p r z e d m i o t u ogranicza możli­ wość odesłania c z y t e l n i k a do k o n k r e t n y c h , głębszych opracowań. te s p o t y k a się często , j e d n y m z najbardziej charak­ 5 t e r y s t y c z n y m jest taniec śmierci w y k o n y w a n y podczas chasydz­ kiego wesela. Powszechnie uważa się, że ciężkie konanie jest karą za złe życie, w i e r z y w t o , że cadycy umierają spokojnie. Oswojenie z myślą o śmierci nie oznacza j e d n a k rezygnacji ze starań o powrót umierającego do zdrowia. Póki człowiek od­ Drugą przyczyną utrudniającą napisanie niniejszego a r t y k u ­ dycha — walczy się o jego życie, podejmuje różne zabiegi, do n a j ­ łu jest p o d s t a w o w a trudność oddzielenia w a r s t w y filozoficznej, bardziej powszechnych należy pójście n a grób c a d y k a l u b bliskiej stałej, o d wierzeń i zwyczajów wywodzących się ze źródeł leżących ' c h o r e m u osoby, względnie do synagogi, a b y modłami wybłagać poza filozofią i religią żydowską. Rozważania tego t y p u n a pewno powrót chorego przyczyniłyby się d o pogłębienia szeregu niekiedy równą w z r o s t o w i chorego, albo zrobioną z t y l u pudów o m a w i a n y c h poniżej do zdrowia. Składa się ofiarę, zapala świecę, problemów, ale z k o l e i przechyliłyby p r o f i l p r a c y w k i e r u n k u w o s k u ile waży chory. Częstym zabiegiem jest z m i a n a i m i e n i a rozważań religioznawczych, co nie jest naszym celem. choremu, nadanie m u nowego, które p o t e m nosi już do końca ży- 103 �I I . 1. K i r k u t ( c m e n t a r z żydowski), Sieniawa k. Przeworska, stan obecny Pogrzeb w i n i e n się odbyć j a k t y l k o można najszybciej cia. G d y jednak to i inne zabiegi nie pomagają-, przygotowuje się — się m u konieczność odmówienia ciało zmarłego nie p o w i n n o pozostawać w d o m u następną noc po odpowiednich modłów, przebłagania za. grzechy, ponadto w p o k o j u śmierci, a w żadnym wypa,dku nie na, sobotę l u b święto. Jedynie chorego do śmiorci. Sugeruje chorego zbiera- się grupa odczytująca dniem i nocą odpowiednie w niektórych p r z y p a d k a c h czekano z pogrzebem jeden dzień - - psalmy. sam, луга/, przede w s z y s t k i m wówczas, g d y miały przyjechać dzioci zmarłego, z z e b r a n y m i p r z y jego łożu najbliższymi, względnie członkami szczególnie synowie. Wiąże się t o z p o d s t a w o w y m nakazem religii b r a c t w a pogrzebowego. W Przebłaganie za grzechy odmawia chory żydowskiej, który zobowiązuje syna do odmówienia specjalnej mężczyźnie mężczyźni, p r z y kobiecie k o b i e t y . G d y chory sam n i e modlitwy grzebanie jest w stanie odmówić, ani powtórzyć odpowiednich iiiodlów% zmarłego obowiązywało wśród nomadów, żyjących w ciepłym t y m celu gromadzą się przy c h o r y m c z y n i t o w jego i m i e n i u jeden ze zgromadzonych. konającego p o w i n n a palić się świeca. Cliasydzi ugrupowań m y l i przed P r z y łożu z niektórych śmiercią ręce i wycierali je następnie klimacie; W n a d grobem postępowanie społeczeństwach rodziców. takio Natychmiastowe było wówczas europejskich, szczególnie koniecznością. chrześcijańskich, zwyczaj ten budził sprzociw i p r z y c z y n i a ! się do powstawania, różnych przesądów i posądzeń dotyczących żydowskich p r a k t y k w tales. Umierający nie powinien pozostawać sam, obecni przy zgonie pogrzeb owy cli. zapewniają sobie zasługę po śmierci, pozostaje wdęc |)rzy kona­ Pogrzeb ogłaszany był najczęściej publicznie i wówczas każdy, jącym zarówno rodzina,, j a k i bliscy m u . szczególnie nabożni k t o t y l k o usłyszał wiadomość zamy kał sklep czy warsztat i szedł mężczyźni, jodynie w niektórych okolicacłi istniał zakaz przy­ za zwłokami. Uczestniczenie p r o w a d z a n i a dzieci do loża umierającego, mający chyba niezbyt którą zalicza się każdemu po jego śmierci. Ażeby w ogóle mógł r w pogrzebie jest bowiem zasługą, długą tradycję. Również i ciało zmarłego nie p o w i n n o pozostawać się odbyć, m u s i brać w n i m udział p r z y n a j m n i e j dziesięciu do­ a n i clvwili bez o p i e k i . D o m o m e n t u zgonn opiekuje, się umiera­ rosłych mężczyzn (minian), jącym rodzina, bliscy m u , względnie członkowie b r a c t w a opieku­ odmówić przepisanych m o d l i t w . jącego się c h o r y m i , o ile t a k i e istnieje w" danej gminie. P o śmierci funkcję tę p r z e j m u j e b r a c t w o pogrzebowe; — cheirra htdisza*. gdyż w p r z e c i w n y m razie nie można Istnieje szereg zwyczajów i wierzeń związanych z wynosze­ n i e m zmarłego z d o m u , oraz z pogrzebem. Były one różne Członków b r a c t w a pogrzebowego należało zawiadomić n a t y c h ­ w r o z m a i t y c h miejscowościach i j a k już zaznaczono, różne w po­ m i a s t ; zdarzało się więc, że i nocą wysyłano posłańca a b y uderza­ szczególnych grupach k u l t u r o w y c h . D o najbardziej jąc w umówiony sposób w okna. obudził i c h i zwołał do d o m u , n i o n y c h należało umieszczenie rozpowszech­ zmarłego n a desce, n a której w którym był zmarły. D o obowiązków członków b r a c t w a należało następnie kładło się go na m a r y . D e s k i tej nie kładziono do grobu przede go wraz z ciałem, służyła n a k o l e j n y c h pogrzebach. Zamiast deski wszystkim dokonanie w śmiertelne szaty i zadbanie ablucji zmarłego, ubranie o pogrzeb. P r o b l e m szat śmier­ używano niekiedy białej chusty, prześcieradła, n a którym prze­ t e l n y c h wyglądał rozmaicie na terenie Polski. Jeszcze w okresie noszono zwdoki przed włożeniem i c h do g r o b u . T r u m n a , jeśli międzywojennym sobie w niej chowano zmarłych, była zawsze bardzo prosta, drewniana, istniało wierzenie, śmiertelnego u b r a n i a zapewnia że przygotowanie 7 długie życie, ale nie było ono niezdobiona, jedynie pomalowana n a czarno. P o d głowę kładzio­ powszechne, zdarzały się g m i n y , gdzie członkowie m i e l i przygo­ no zmarłemu zazwyczaj poduszkę, ale nie mogła ona być wypeł­ towane odpow iednic stroje n a w y p a d e k śmierci wśród członków n i o n a pierzem z k u r . gminy, ale najczęściej stroje takie p r z y g o t o w y w a n o ad hoc. Różniły się też one w różnych okolica,cli. Jedną z cccii wspólnych, choć nie d l a w s z y s t k i c h g m i n . było, że robiono je z białego płótna, dartego 104 — nie krojonego, szytego nićmi bez użycia węzłów. 8 9 Ciało wynoszono z d o m u zawsze n o g a m i k u p r z o d o w i , w kie­ r u n k u wyjścia. Wynosząc ciało, otwierano szeroko d r z w i i o k n a , a b y umożliwić duszy (nefesz) opuszczenie d o m u wraz ze zwłokami. Zdarzało się, że po wyniesieniu zmarłego gwałtownie d r z w i za- �m y k a n o , a b y uniemożliwić duszy powrót. Zabiegi, które miały terenie P o l s k i już w z a n i k u , a w niektórych g m i n a c h zastąpiono ułatwić duszy go i n n y m . Mianowicie, zaraz po śmierci bliskiej osoby, rodzina opuszczenie znajomych jej kątów były liczne. Cały splot czynności związany był z wodą — w y l e w a n o resztki zmarłego udawała się n a cmentarz wraz z kobietą, która pełniła w o d y aby dusza sie nie utopiła; wynoszono naczynia napełnione w babińcu synagogi funkcję przewodniczącej n a d modłami (tzw. wodą przed d o m , a b y mogła się umyć przed dalszą wędrówką, w jidisz zoderka, względnie beterka). t a k j a k u m y t o ciało zmarłego; zostawiano nieco w o d y a b y dusza wiednie napiła się n a drogę i t p . W d o m u zostawiono zapalone światło, zmarłym Maawar a b y opuszczając d o m , dusza nie zgubiła drogi, a b y łatwo mogła jej płacząc. wyjść. fragmenty Ona t o odczytywała odpo­ z książki zawierającej Jabok, t e k s t y modłów po a zgromadzona rodzina wtórowała 14 Po powrocie z cmentarza rozpoczyna się okros żałoby, który Istniały zwyczaje związane z rozbijaniem naczynia po w y ­ niesieniu zmarłego z domu. Albo rozbijano gliniany garnek wiąże zarówno rodzinę zmarłego j a k i najbliższą społeczność su­ rowymi przepisami dotyczącymi sposobu zachowania się. 15 i w y r z u c a n o s k o r u p y (Brześć n a d B u g i e m ) , l u b też w n o w y m D z i e l i się o n n a cztery zasadnicze fazy, a przepisy różnicują się g l i n i a n y m g a r n k u zagotowywano wodę, którą następnie wylewano w zależności od stopnia pokrewieństwa w s t o s u n k u do zmarłego. poza domem a następnie rozbijano garnek i wyrzucano s k o r u p y (Kołomyja). Orszak pogrzebowy nie o i l razu udawał się na cmentarz, często przed wyruszeniem okrążano t r z y k r o t n i e d o m . Porządku pogrzebu, członek formowania bractwa się orszaku pilnował zazwyczaj pogrzebowego. N a czele k o n d u k t u jeden wieziono zawsze zwłoki, jedynie w niektórych okolicach, g d y umarł czło­ w i e k uczony, o dużym autorytecie, na. czele orszaku szli młodzi chłopcy wołając ,,Niech kroczy przed tobą sprawiedliwość*'. Bezpośrednio za zwłokami szła najbliższa rodzina, p o t e m męż­ czyźni i n a końcu k o b i e t y , zwyczaj t e n nie był jedna,k przestrze­ gany we wszystkich skupiskach. Bardzo często orszak pogrzebowy b y l przemieszany. Z n a n y jest w niektórych okolicach że male dzieci brały udział jedynie w pogrzebio zwyczaj, matki; Okres pierwszy, trwający zazwyczaj zaledwie parę godzin, obejmuje czas pomiędzy śmiercią a. pogrzebem. Wówczas domow­ n i c y przede w s z y s t k i m przygotowują d o m na czas żałoby: za­ trzymują zegar, odwracają do ściany lustra., otwierają okna, 16 wyprowadzają z d o m u wszystkie zwierzęta. Z n a n y jest też z l i ­ teratury zwyczaj przewracania łóżek, względnie odwracania ieli czy też w y w r a c a n i a w łóżkach pościeli. O ile m i wiadomo nie był on k o n t y n u o w a n y w o s t a t n i m półwieczu przed drugą wojną światową. W okresie t y m dorośli mężczyźni nie uczest­ niczą w codziennych modłach, nie zakładają filakterii. Okres następny sziwa — nazwa pochodzi o d słowa szewa — siedem — obejmuje siedem d n i . Okres t e n m a jeszcze n i e z b y t gdy wyraźny i nie przez wszystkich przestrzegany podział wewnętrzny umarł ojciec, nie zabierano najmłodszych dzieci n a cmentarz. na pierwsze t r z y d n i ? cztery pozostałe. Jest t o czas, w którym Zwłoki wieziono n a furmance, l u b też niesiono. najbliższa rodzina zmarłego obłożona jest najostrzejszymi re­ Powszechnym było postępowanie, że w w y p a d k u zwykłego, przeciętnego pogrze­ s t r y k c j a m i . W skład osób, które sziwa b u używano p o j a z d u , n a t o m i a s t zwłoki czy t r u m n a osoby pow­ wchodzą: rodzeństwo zmarłego, mąż l u b żona, dzieci, rodzice. szechnie poważanej były niesione przez członków g m i n y , którzy Wszyscy o n i o d m o m e n t u p o w r o t u z cmentarza nie opuszczają obowiązuje bezwzględnie uważali t e n obowiązek za zaszczyt. W w y p a d k u wiezienia zwłok, d o m u , przebywają w wspólnym p o k o j u , siedzą n a n i s k i c h sto­ f u r m a n siedział zazwyczaj bezpośrednio n a t r u m n i e , czasem na łeczkach l u b k a m i e n i a c h , które następnie po zakończeniu żałoby wozie, n i g d y n i e szedł obok. Podczas pogrzebu f u r m a n nie używał w y r z u c a się daleko od d o m u . b a t a na konie. Orszak pogrzebowy starał się omijać drogę kolo synagogi, ale nie zawsze, zdarzało się, że przechodzono obok sy­ nagogi umyślnie, zwłaszcza g d y zmarły był u c z o n y m w piśmie. Wówczas zatrzymywano się przed budynkiem, odprawiano modły. Drogę koło synagogi zawsze odbywano w o l n o , w przeci­ wieństwie do d r o g i koło kościoła, którą starano się przebyć j a k najszybciej, czasem nawet b i e g i e m . Po przyjeździe p o d bramę 10 cmentarza uderzano w nią t r z y k r o t n i e , przed o t w a r c i e m ; tłu­ maczono t o potrzebą zawiadomienia leżących n a c m e n t a r z u zmarłych, że p r z y b y w a n o w y towarzysz, oraz koniecznością w y ­ płoszenia złych m o c y grasujących t a m . Jeżeli konie, zatrzy­ mawszy się p o d bramą cmentarną nie chciały iść dalej, był t o zły znak — oznaczało to b o w i e m , że złe moce nie wpuszczają orszaku. Pierwsze t r z y d n i żałoby przeznaczone wówczas płakać, głośno lamentować — co m a uzasadnienie. Przez następne cztery złożenia w n i m zwłok oraz modły sprawowane n a d grobem psychologiczne d n i ogranicza się głośne wyrażanie bólu, czas t e n przeznaczony jest przede w s z y s t k i m na wspominanie zmarłego, wyliczanie jego cnót. Okres t e n w myśl założeń psychologii przeznaczony wypowiedzenie jest n a proces t e r a p i i przez j a k najwięcej myśli, odczuć, co pozwala n a od- seporowanie się o d zmarłego, uznanie nieodwracalności s t r a t y , pogodzenie się z realnością tego co się wydarzyło. Przez cały ten czas w d o m u żałoby odbywają się przepisane rytuałem modły. Rodzinę obowiązuje zakaz czytania Biblii (gdyż jest t o zawsze czynność dająca radość, zadowolenie), poza t e k s t a m i żałobnymi j a k Księga Hioba, Zarówno wielkość g r o b u , j a k też sposób jego w y k o n a n i a , są n a opłakiwanie zmarłego. Mają na celu wyzwolenie pierwszego s m u t k u — należy Treny Jeremiasza. W całym d o m u panuje spo­ kój, mówi się przyciszonym głosem, niewiele g d y idzie o sprawy świeckie, poza wspominaniem zmarłego. W d o m u p a l i się przez określone są ścisłymi przepisami, których p o d s t a w y leżą w war­ cały t e n okres świeca. Żałobników obowiązuje surowy stwie filozoficzno-religijnej jakiejkolwiek P r z y grobie t r a d y c j i żydowskiej. grzebowej, zwanej mekonenet dzących z A f r y k i . Zwyczaj 1 1 zakaz transakcji handlowych, zgodnie spisywania umów i t p . N i e noszą o n i nowego u b r a n i a a n i też I n s t y t u c j a płaczki po­ takiego, które było prane jeszcze za życia zmarłego (zakaz t e n l a m e n t o w a n o n a d ciałem z tradycją sięgającą czasów b i b l i j n y c h . p r a c y , przeprowadzania zmarłego, istnieje do dziś wśród g r u p pocho­ obchodzi się powszechnie w t e n sposób, że czyste ubranie wkłada t e n istniał i wśród Żydów polskich, na chwilkę ktoś z żałobników i w t e n sposób t r a c i ono swą świe­ cnót żość). Najbliższy p o t o m e k , t e n który odmawiał kadisz n a cmen­ zmarłego, a zwłaszcza wspominanie i c h n a cmentarzu odejmuje t a r z u chodzi w u b r a n i u , które n a d grobem zostało naderwane, trzecią uszkodzone. Żałobnicy nie noszą skórzanego o b u w i a , t y l k o p a n ­ u m o c n i o n y powszechnym przekonaniem, że wychwalanie część jego cierpień pośmiertnych. 12 Toteż w poszczegól­ n y c h t r a d y c y j n y c h g m i n a c h żydowskich istniały k o b i e t y , które tofle z materiału, l u b na gumowej podeszwie. angażowano do opłakiwania zmarłych po śmierci, oraz podczas sować żadnych zabiegów kosmetycznych (nie naciera się ciała pogrzebu. olejkami Były ono p o pogrzebie wynagradzane pieniędzmi w myśl pierwotnego N i e należy sto­ przepisu), mężczyźni nie golą przez rodzinę zmarłego. Opłakując zmarłego wyrażały żal i roz­ zarostu. Nie należy w t y m czasie utrzymywać stosunków seksual­ pacz osieroconej r o d z i n y , niepokój o t o , co się stanie z dziećmi n y c h . Należy powstrzymać się o d wszelkich radości. Żałoba t r w a i żoną, a także wychwalały zasługi zmarłego. Płacz t y c h k o b i e t j a k już wspomniano siedem d n i , ale przerwana jest przez sobotę b y l zawsze bardzo głośny, o k r z y k i pełne ekspresji. Zdarzało się, l u b inne święto, jeżeli w y p a d a w t y m czasie. Można wówczas że płaczki wybiegały z d o m u zmarłego n a ulicę i t a m krzyczały wyjść z d o m u , odwiedzić znajomych, sąsiadów, następnie k o n ­ rozpaczając. Zwyczaj t y n u u j e się t e n sam sposób postępowania. 13 t e n był w okresie międzywojennym n a 105 i �D o m żałobników należy odwiedzać; wchodząc nie p o z d r a w i a się n i k o g o , a n i nie w i t a , nie podaje się ręki (podawanie zwłaszcza k o b i e t o m przez mężczyzn wogóle n i e jest przez niektóre g r u p y religijne), często odwiedzający w s z y s t k i m n a psychiczne i rzeczywiste wyzwolenie się z t r a g e d i i , ręki powrót do normalnego życia. W okresie t y m nie w o l n o korzystać przyjęte z j a k i c h k o l w i e k r o z r y w e k , n i e w o l n o wchodzić w związki mał­ czekają żeńskie, nawet g d y d a t a ślubu została wcześniej już ustalona z rozpoczęciem r o z m o w y n a inicjatywę żałobników. N i e należy (rzecz której w zasad zie nio zmienia się z żadnej innej p r z y c z y n y ) . przynosić prezentów, ale najbliżsi sąsiedzi przynoszą Szczególnie podkreślany jest zwyczaj jedzenie. Zdarza się, że w t y m okresie mężczyzna zmienia swoje stałe niespożywania własnego, miejsce w synagodze, nie g o l i zarostu. W okresie t y m nie m a l u j e domowego jedzenia po powrocie z cmentarza. W zasadzie żałob­ się mieszkania, nie k u p u j e n o w y c h rzeczy do d o m u . I t e n okres n i c y nie jedzą wiele, zwłaszcza w pierwszych trzech d n i a c h żałoby, kończy się pójściem n a cmentarz i odprawieniem odpowiednich wówczas też najczęściej nie gotuje się w d o m u . Jedzenie, które modłów. przynoszą sąsiedzi w i n n o być bez s m a k u , bezbarwne, gdyż i p o d ­ Ostatecznym zakończeniem okresu żałoby jest rocznica czas spożywania posiłków nie należy mieć przyjemności. Jedząc śmierci. D o tego czasu należy postawić n a c m e n t a r z u p o m n i k , należy podkreślać, że nie jest się głodnym, nie może człowiek n i ­ a b y p r z y n i m odprawić przepisano rytuałem modły. W pierwszą czego przełknąć. Istniały w t r a d y c y j n y c h społecznościach ży­ j a k i wszystkie następne rocznice śmiorci p a l i się w dormuprzez dowskich opowieści, które mówiły j a k t o po śmierci b l i s k i e j cały dzień świecę, o d p r a w i a odpowiednie modły w osoby, r o d z i n a przez t r z y d n i niczego do u s t nie wzięła. N a j ­ częściej obrzędowym posiłkiem w okresie żałoby są j a j k a ugoto­ wane n a t w a r d o i o b w a r z a n k i , które przynoszą sąsiedzi. Odwie­ dzających d o m żałoby nie częstuje się jedzeniem, wyjątkiem są d o m y chasydzkie, gdzie podaje się ciastka i a l k o h o l , czasem też herbatę. P o d a w a n i e m togo poczęstunku zajmuje się nie najbliższa r o d z i n a zmarłego, ale k o b i e t y spokrewnione z rodziną zmarłego, które też przebywają w d o m u żałoby. Okres sziwa kończy się pójściem w s z y s t k i c h żałobników n a c m e n t a r z , gdzie o d p r a w i a się odpowiednie modły. Następny, t r z y d z i e s t o d n i o w y okres żałoby, zwany się po t r z y d z i e s t u d n i a c h o śmierci nawet najbliższej osoby, tego, oprócz modłów w synagodze obowiązuje t y l k o k i l k a godzin żałoby — okres w którym p o w i n i e n zjednoczyć się z pamięcią, wspomnie­ n i a m i po zmarłym, n a t o m i a s t nie obejmują go wszystkie inne prze­ pisy zachowania, gdyż są one poza u s t a l o n y okres nieprzenośne. Kończąc te krótkie rozważania, należy wrócić do założeń artykułu — ukazuje splot przopisów r e l i g i j n y c h , wierzeń i zwyczajów, nie w s z y s t k i c h , alo t y c h , które wydawały się autorce najbardziej szloszim synagodze W a r t podkreślenia jest obyczaj mówiący, że k t o dowiedział charakterystyczne, skrajnie odmienne, względnio bezpośrednio zapożyczone z obrzędowości polskiej. I n t e r p r e t a c j a — o d słowa trzydzieści — obowiązuje przede w s z y s t k i m dzieci t3 ch w s z y s t k i c h wderzeń i zwyczajów nie leżała w planach a u t o r k i , zmarłego, męża względnie żonę. Jest t o czas przeznaczony przede nie była celem niniejszego artykułu. T II. 2, 3. Memory z k i r k u t u w L u b a c z o w i e ; i l , 4.K i r k u t w 106 Grójcu, z n i s z c z o n y w l a t a c h o k u p a c j i �P R Z Y P I S Y U r o d z o n y i działający w K r a k o w i e r a b i n Mojżesz Isserles (1525 l u b 1530—1572) wydał w r o k u 1569—71 Szulchan Aruch wraz z własnymi k o m e n t a r z a m i Ha-mappa. W r e l i g i i żydowskiej nie m a naczelnej władzy organiza­ cyjnej a n i k o d y f i k a c y j n e j . Postępowanie opiera się przede w s z y s t k i m n a przepisach z a w a r t y c h w tekstach, co daje możli­ wość różnic w i c h i n t e r p r e t a c j i . "' G r u p a , która ukształtowała się j a k o reakcja n a r u c h cha­ s y d z k i , z czasem, p o d wpływem filozofów, szczególnie Gaona z W i l n a , wykształciła zdecydowane odrębności zarówno w r y ­ tuale, j a k i całokształcie k u l t u r y . Istniała przede w s z y s t k i m n a terenach P o l s k i północno-wschodniej i L i t w y . J . Trachtenberg, Jewish Magic and Superstition, Now Y o r k 1975, s. 61 Kojarzenie momentów radosnych z wspomnieniom o s m u t ­ n y c h jest charakterystyczne d l a k u l t u r y żydowskiej. Najbardziej dobitnie występuje w powszechnym zwyczaju wspominania tragedii zburzenia świątyni jerozolimskiej w m o m e n t a c h r a ­ dosnych, czy też podniosłych. T e r m i n , który miał kiedyś szersze znaczenie, oznacza przede w s z y s t k i m b r a c t w o pogrzebowe. Obowiązkiem członków b r a c t w a jest dostarczenie wszystkich usług zmarłemu. Koniecz­ ność powstania b r a c t w a w y n i k a z n a k a z u religijnego, głoszącego, iż nie można czerpać korzyści m a t e r i a l n y c h ze śmierci. Dlatego też żadna f i r m a o charakterze k o m e r c y j n y m nie może świadczyć usług pogrzebowych. T r u m n a występuje n i e z b y t konsekwentnie w t r a d y c y j n e j obrzędowości, ale istnieje o d czasów najdawniejszych. Chowanie w innej pozycji aniżeli leżąca nie jest znane żadnej grupie ży­ dowskiej. N a t o m i a s t powszechnym jest zwyczaj chowania zmar­ łego z n o g a m i w k i e r u n k u wschodnim, w k i e r u n k u Jerozolimy, aby mógł wstać i iść w momencie Sądu Ostatecznego. Wierzenia 1 2 4 5 6 7 związane z poruszaną t u problematyką p a t r z : R. L i l i e n t a l o w a , Przesądy żydowskie, „ W i s ł a " , t . 12, 1898, s. 277—284; tejże, Wierzenia, przesądy i praktyki ludu żydowskiego, „ W i s ł a " , t . 18, 1904, s. 1 0 4 — 1 1 1 ; t . 19, s. 148—176; Ch. Chajes, Olajbungen un minhagim in farbindung mitn lojl (Wierzenia i zwy­ czaje związane ze śmiercią; jidisz), w : „Filologisze S z r i f t n " , 1928, t . I I , s. 281—328 C h . Chajes, op. c i t . , s. 324 „Istnieje b o w i e m powszechne, głęboko zakorzeniowe prze­ konanie o związkach zachodzących między tymże p t a c t w e m a d e m o n a m i , taż więc poduszka wypełniona pierzem przedłużyć b y mogła agonię konającego". Trachtenberg, op. c i t . , s. 74 A z . A n - s k i , Dos jidysze etnografisze program, der mensz (Żydowski program etnograficzny, człowiek; jidisz), Petrograd 1914, s. 203—226. Jest t o klasyczny przykład dawnego n a k a z u m i j a n i a biegiem świątyni k a t o l i c k i e j , który obowiązywał Żydów w j e d n y m miasteczku i rozprzestrzenił się j a k o dość powszechny obyczaj. ^Księga Jeremiasza 9:17, 18, I I Księga Samuelowa 1:17 R. L i l i e n t a l o w a , Wierzenia op. c i t . , s. 111, p . 226 N p . : O j , O j , O j dlaczego nas opuściłeś! (...) J a k jasno świecącą gwiazdę przysłoniła nagle czarna c h m u r a ! (...) K t o teraz w y c h o w a dzieciątka, k t o opłaci i c h naukę (heder)! (...). Ch. Chajes, op. c i t . , s. 3 1 1 , 312 P. Palgi, Death, Mourning and Bereavement in Israel, Jerusalem Academic Press, s. 46 L u s t r a p o w i n n y być zasłonięte a zegary zatrzymane przez całe siedem d n i żałoby. A c z k o l w i e k często p r a k t y k o w a n e , nie są t o zwyczaje t r a d y c y j n i e żydowskie. Powszechne w k u l ­ t u r a c h otaczających Żydów, zostały przez n i c h zapożyczone, nie wspominają b o w i e m o n i c h żadne źródła hebrajskie, do czasów średniowiecza włącznie. 8 9 1 0 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 F o t . : J o a n n a S k i p i e t r o w , i l . 1—3; Czesław Olszewski, i l . 4 107 �108 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/240e532f6b3db9c82692c66e6ccdcbe3.pdf 0598f1438848ae44f14322699d4cfad2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3251 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3047 Title A name given to the resource Drogi w zaświaty. Materiały do eschatologii Azteków / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.109-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Tomicki D R O G I W Z A Ś W I A T Y . MATERIAŁY D O E S C H A T O L O G I I M n i e j więcej w polowie X V I w i e k u , kiedy cywilizacja zatecka AZTEKÓW ocenić, porównując jej w a l o r y poznawcze n a przykład z relacjami w przyśpieszonym tempie niknęła z powierzchni ziemi, w skoloni­ XVIII z o w a n y m przez Hiszpanię M e k s y k u doszło do prawdziwej erupcji stanowiącymi główną podstawę źródłową etnologii we wczesnej zainteresowań fazie j e j r o z w o j u , a nawet z materiałami dostarczanymi przez dziejami i kulturą niedawno p o d b i t y c h społe­ czeństw indiańskich. Zjawisko t o , owocujące nadzwyczaj piśmiennictwem o charakterze etnohistoryeznym, bogatym miało podróżników, kupców i misjonarzy, etnografów jeszcze w pierwszych dekadach X X stulecia. dwa zasadnicze źródła. P i e r w s z y m było dążenie przybywających zza i XIX-wiecznych Znaczenie zapisów zgromadzonych w X V I w i e k u w środ­ k o w y m M e k s y k u jest wszakże daleko większe niż t o b y mogło oceanu misjonarzy i urzędników k o l o n i a l n y c h — głównie zaś t y c h wynikać pierwszych, dość długo rekrutujących się wy łącznie z zakonu dzięki n i m istnieje dziś możliwość nieomal bezpośredniego do­ z jakiegokolwiek porównania, albowiem wyłącznie franciszkanów — do możliwie wszechstronnego poznania i „oswo­ tarcia do w i e l u sfer k u l t u r y nahuatlańskiej, których nie sposób j e n i a " Nowego Świata. D r u g i m źródłem było narastające z czasem byłoby zrekonstruować a n i n a podstawie zabytków archeologicz­ dążenie e l i t indiańskich do zachowania, u t r w a l e n i a , a w końcu n y c h , a n i w oparciu o obserwacje także do zaprezentowania n o w y m wladeom k r a j u zarówno od­ ległej h i s t o r i i swoich narodów, j a k też p o p r o s t u własnych praw­ do ziemi i władzy. J a k k o l w i e k p o w o d y i cele zainteresowania dziedzictwem k u l ­ t u r o w y m I n d i a n były u obu tycłi g r u p rozbieżne, fenomen nowohiszpańskiego 1 pieśmiennictwa etnohistorycznego pojawić się mógł wyłącznie w w y n i k u interferencji różnych dążeń i w w a r u n ­ kach daleko posuniętej współpracy hiszpańsko-indiańskiej. Bez tego t r u d n o wyobrazić sobie powstanie relacji i k r o n i k spisywa­ n y c h przez I n d i a n w r o d z i m y m języku, ale p r z y użyciu alfabetu łacińskiego, czy też w i e l u dziel stworzonych przez Hiszpanów, lecz o p a r t y c h n i e m a l całkowicie na materiałach (przekazach ust­ n y c h , rękopiśmienniczyeh relacjach w języku n a h u a t l , p i k t o graficznych księgach) u z y s k a n y c h o d I n d i a n . Jest rzeczą ogólnie wiadomą, że epoka w i e l k i c h odkryć geo­ graficznych i początków k o l o n i a l n e j ekspansji E u r o p y dostarczyła przesłanek do r o z w o j u etnologii. Wówczas to właśnie powstawać zaczęły dzieła, których autorzy u z n a w a n i są dzisiaj za prekurso­ rów tej dziedziny wiedzy. Jednakże nigdzie c h y b a poza Meksy­ k i e m — a szczególnie M e k s y k i e m środkowym, gdzie znajdowały się centra c y w i l i z a c j i azteckiej — t u b y l c y nie m i e l i równie wiel­ kiego udziału w t w o r z e n i u tego, co obecnie nazw ać można k o r ­ Hiszpanów. Jedną z t a k i c h dziedzin jest eschatologia. W przeciwieństwie do genezy ludów środkowego M e k s y k u , i c h m i g r a c j i , dziejów wojen, genealogii rodów, r o z w o j u s t r u k t u r p o l i t y c z n y c h , prawo­ dawstwa, różnorodnych sztuk i t p . , „pogańskie" wyobrażenia 0 zaświatach i pośmiertnych losach dusz l u d z k i c h nie były tema­ t e m specjalnie a t r a k c y j n y m dla samodzielnie sięgających p o pióro I n d i a n . N i e znaczy t o , b y umyślnie p o m i j a n o tę problematykę 1 oczyszczano opisy wydarzeń h i s t o r y c z n y c h l u b życia codziennego z wszelkich odniesień do eschatologii. Przeciwnie, każda n i e m a l z większych relacji czy k r o n i k indiańskich zawiera jakieś infor­ macje dotyczące „tamtego świata" i pozaziemskich sposobów istnienia. Cywilizacja aztecka z b y t silnie powiązała archaiczną ideę życia dzięki śmierci z a k t e m i n d y w i d u a l n e g o umierania — zwłaszcza na p o l u w a l k i l u b w charakterze o f i a r y składanej bogom — aby mogło być inaczej. W o l n o wszelako sądzić, że te wszystkie drobne informacje rozproszone po różnych tekstach, często metaforyczne albo po p r o s t u wieloznaczne z uwagi n a k o n t e k s t w j a k i m występują, nie byłyby w stanie zastąpić naj­ ogólniejszego choćby, lecz w miarę całościowego opisu azteckiej eschatologii, w ramach którego one same zyskiwałyby właściwy w y m i a r i sens. T pusem Nigdzie też k o r p u s ów nie Jeżeli dła indiańskich neofitów — ze zrozumiałych powodów zaczął powstawać t a k wcześnie i nie objął t a k szerokiego zakresu źródeł etnohistorycznych. —- religia i c h ojców i dziadów nie stanowiła p r z e d m i o t u godnego rzeczywistości spoleczno-kulturowej. jakiejś szczególnej u w a g i , t o w p r z y p a d k u misjonarzy musiało 2 Było t o niewątpliwą zasługą misjonarzy franciszkańskich. Owładnięci utopijną wizją idealnego państwa, nominalnie podpo­ być akurat odwrotnie. Przyśpieszona chrystianizacja, którą franciszkanie zapoczątkowali w 1524 r o k u , kierowała się prostą rządkowanego K o r o n i e hiszpańskiej, faktycznie zaś rządzonego zasadą: „ a b y móc zniszczyć wroga, trzeba go poznać". Głównego przez następców Biedaczyny z Asyżu i oddanych i m potomków wroga, D i a b l a , misjonarze znali doskonale i bezpośrednio przeciw dawnej szlachty azteckiej, nie t y l k o wykształcili o n i szybko sto­ n i e m u skierowane było niszczenie miejsc k u l t u indiańskich bogów, sunkowo liczną grupę młodzieży indiańskiej, czyniąc z niej swych wznoszenie krzyży, umieszczanie w d a w n y c h świątyniach wize­ pomocników, informatorów i potencjalnych autorów" różnego ro­ runków świętych oraz dzaju dziel, lecz również — już o d l a t 30-tych X V I w i e k u — jednak Błąd, który dzięki Diabłu zalągł się w sercach i opanował masowe c h r z t y . D r u g i m wrogiem był rozpoczęli systematyczne i g r u n t o w n e studia n a d językiem, k u l ­ umysły l u d z i . Początkowe nadzieje, że da się go wykorzenić naj­ turą i historią mieszkańców przyszłej Republica I n d i a n a . p r o s t s z y m i m e t o d a m i — głosząc prawdę, a więc Zarówno wieloletnie badania prowadzone przez t a k i c h l u d z i j a k zasady w i a r y k a t o l i c k i e j , oraz dając osobisty podstawowe przykład życia Motolinia, bogobojnego, ubogiego, wypełnionego żarliwą miłością do Boga M a r t i n de la Coruna, Francisco de Las Navas, Alonso de M o l i n a , i ufnością w Jego sprawiedliwość — dość szybko pogodzić m u ­ czy B e r n a r d i n o de Sahagun, j a k i prace podjęte przez I n d i a n , siano się z wnioskiem, iż także Błąd należy poznać, a b y móc Andres którzy de Olmos, Toribio franciszkanom de Benavente zawdzięczali zwany przynajmniej umiejętność z n i m skutecznie walczyć. Cel t e n realizowano konsekwentnie, pisania, przyniosły w rezultacie tysiące — jeśli nie dziesiątki t y ­ gromadząc materiały niejednokrotnie u n i k a l n e , o j a k i c h marzyć sięcy — stronic tekstów będących w znacznej części m n i e j l u b mogą jedynie n a przykład badacze r e l i g i i Słowian, Prusów czy bardziej Litwinów — ludów żyjących przecież w bezpośrednim kontakcie dosłownym zapisem wierzeń, poglądów, poezji indiańskiej tradycji, wiedzy, i t d . Wagę tej d o k u m e n t a c j i łatwo ze światem chrześcijańskim, a chrystianizowanych niewiele 109 I �wcześniej ( p r z y n a j m n i e j jeśli chodzi o Litwinów) niż meksy­ p ana mogliśmy poznać się i rozmawiać z sobą podczas tego życia, a kańscy I n d i a n i e . teraz oto już cię zabrał bóg, który zwie się M i c t l a n t e c u t l i , Z pewnością, obok wielu różnorodnych czynników, które wa­ a także A e u l n a h u a c a t l i Tzontemoc, oraz b o g i n i o i m i e n i u M i c ­ runkowały — b y t a k rzec, o b i e k t y w n i e — intensywność i rozleg­ t e c a c i h u a t l . Już umieścił cię o n w swej siedzibie, ponieważ m y łość zainteresowania misjonarzy dziedzictwem c y w i l i z a c j i aztec­ wszyscy t a m pójdziemy, jest t o miejsce d l a wszystkich, bardzo k i e j , wymienić również trzeba c z y n n i k i s u b i e k t y w n e : fascynację obszerne, i zaginie pamięć o tobie. egzotyczną, wysoko rozwiniętą kulturą oraz iście benedyktyńską Odszedłeś już do najciemniejszego miejsca, gdzie nie m a a n i pracowitość niektórych franciszkanów. Obie te cechy charakte­ światła, a n i okien. N i g d y nie powrócisz, nie wyjdziesz stamtąd, ryzowały B e r n a r d i n a de Sahagńn (1499—1590), o którym nie bez nie będziesz więcej troszczył się i zabiegał o swój powrót. pewnej r a c j i pisze się w w y d a n e j niedawno radzieckiej encyklo­ Ochodząc n a zawsze pozostawiłeś swoje dzieci, biedne i osie­ p e d i i — „hiszpański etnograf i językoznawca", a dopiero p o t y m rocone, swoje w n u k i . N a w e t nie wiesz j a k skończą, a n i j a k i e kło­ i n f o r m u j e — „ o d 1529 misjonarz w M e k s y k u " . Nio bez racji, bo p o t y będą przeżywać w s w y m obecnym życiu. A l e i m y pójdziemy chociaż B e r n a r d i n o b y l przede w s z y s t k i m z a k o n n i k i e m i misjo­ t a m , gdzie t y będziesz już znacznie wcześniej". 3 narzem, czego świadectwo daje n i e j e d n o k r o t n i e n a k a r t a c h swej m o n u m e n t a l n e j Historia general de las cosas de Nueva Espafia, t o j e d n a k przeszedł do h i s t o r i i przede w s z y s t k i m j a k o człowiek, który w X V I w i e k u stworzył p o d s t a w y m e k s y k a n i s t y k i . Historia „ O , s y n u ! Nabierz o t u c h y , nie upadaj n a d u c h u , nie odrzucaj jedzenia i p i c i a , niechaj u s p o k o i się t w o j e serce. Cóż możemy rzec dzieło które w ostatecznej, hiszpańskiej general..., Następnie rozmawiano z k r e w n y m zmarłego i przemawiano do n i e g o t a k i m i słowami: na t o , co c z y n i bóg? Czyżby śmierć t a nastąpiła dlatego, że wersji zredagowane zostało w l a t a c h 1569—1582, ale powstawać ktoś źle n a m życzy albo k p i sobie z nas ? Jest pewne, iż stało zaczęło w końcu l a t 4 0 - t y c h , k i e d y B e r n a r d i n o de Sahagńn roz­ się t a k , ponieważ nasz p a n chciał, a b y t o był jego koniec. K t o począł może sprawić, żeby nasze obecne życie, n a t y m świecie, przedłu­ gromadzenie materiałów źródłowych, wypełnia wiele t a k i c h l u k , o j a k i c h wspomniałem p r z e d chwiłą mówiąc o nahuatlańskiej eschatologii. Dostarcza całościowe, żone zostało o godzinę czy o dzień? syntetyczne A skoro już t a k jest, okaż cierpliwość w znoszeniu trudów zarysy w y b r a n y c h przez badaczy dziedzin k u l t u r y nahuatlańskiej tego życia oraz pustego odtąd i mrocznego d o m u , w którym o n (na wzór współczesnych n a m etnograficznych m o n o g r a f i i w s i czy żył w o c z e k i w a n i u n a wolę boga. I nie m i e j nadziei ujrzeć więcej regionów), podając n i e m a l i n extenso materiał u z y s k a n y o d i n ­ twego zmarłego. formatorów, z r z a d k a t y l k o k o m e n t o w a n y i t o z w y k l e we wstę­ N i e w y p a d a byś dręczył się z b y t n i o sieroctwem i biedą, j a k i e p a c h l u b uwagach końcowych, nie zaś w t r a k c i e opisu. W dwunas­ c i pozostały. Nabierz sił, s y n u , niechaj nie zabija cię s m u t e k . t u składających się n a dzieło księgach t e m a t y k a „religioznawcza" M y przyszliśmy t u t a j , żeby cię odwiedzić i pocieszyć t y m i k i l k o ­ zajmuje bodaj najwięcej miejsca, n i e t y l k o dlatego, że relacja m a słowami, j a k przystało czynić sędziwym o j c o m , którymi jes­ człowiek (społeczeństwo) — bogowie stanowiła oś organizującą teśmy, b o w i e m nasz p a n zabrał już i n n y c h , starszych i bardziej wszystkie bez wyjątku sfery życia ludności indiańskiej. Proporcje sędziwych, którzy t e m a t y k i uwzględnionej przez f r a y B e r n a r d i n o są również swego l u d z i o m ogarniętym s m u t k i e m . r o d z a j u s i g n u m temporis, gdyż w czasach, k i e d y pracował n a d Historia general... było już oczywiste, iż znacznie łatwiej walczyć z s a m y m Diabłem, niż z jego t w o r e m — Błędem, ciągle z b y t mało znanym. potrafili lepiej wyrażać słowa pocieszenia N a t y m kończymy naszą mowę, m y , którzy jesteśmy t w y m i ojcami i m a t k a m i . Bądź zdrów". A p o t e m w i e k o w i s t a r c y , specjaliści w cięciu p a p i e r u , p r z y ­ 5 c i n a l i , sposobili i wiązali p a p i e r y będące w i c h gestii, a prze­ T o czego próżno b y szukać w tekstach samodzielnie pisanych znaczone d l a zmarłego. P o w y k o n a n i u i p r z y g o t o w a n i u papierów przez I n d i a n , p o w i n n o się znaleźć i znalazło się w kręgu zainte­ b r a l i zmarłego, p o d k u r c z a l i m u n o g i , o k r y w a l i p a p i e r a m i i wiązali. resowań misjonarza-etnografa. B e r n a r d i n o de Sahagńn umieścił W t e d y b r a l i trochę w o d y i p o l e w a l i nią głowę zmarłego mówiąc: w s w y m kwestionariuszu p u n k t dotyczący eschatologii azteckiej „ O t o woda, z której korzystałeś żyjąc n a t y m świecie". i uzyskał o d I n d i a n informacje, które umożliwiały ogólną orien­ tację w s t r u k t u r z e zaświatów oraz prowadzących t a m drogach. T e n p o d s t a w o w y dziś t e k s t źródłowy znalazł się w d o d a t k u do Księgi I I I zatytułowanej O początku, jaki mieli bogowie, ujęty w pozaziemskim krai­ t r z y rozdziały odpowiadające trzem n o m i t r z e m r o d z a j o m pośmiertnych losów. N i e jest t o tekst n a z b y t obszerny, dlatego też w a r t o przytoczyć go w całości, t y m b a r d z i e j , iż n i e był dotąd p u b l i k o w a n y p o p o l s k u " : Brali też dzbanuszek napełniony wodą i d a w a l i m u go mówiąc: „Widzisz o t o , z c z y m będziesz wędrował"; i s t a w i a l i go pośród przeznaczonych d l a zmarłego rzeczy. I o b l e k a l i zmarłego w jego pośmiertne płaszcze oraz p a p i e r y , związując go mocno. D a w a l i też zmarłemu wszystkie p a p i e r y , j a k i e były przygotowane, kładąc je przed n i m p o k o l e i i mówiąc: „Widzisz o t o , z c z y m bę­ dziesz przechodził między d w o m a górami, które zderzają się ze sobą". D a w a l i też zmarłemu inne p a p i e r y , mówiąc do niego: „ W i ­ Rozdział I . O t y c h , którzy szli do piekła i o sposobie, w j a k i się z nimi obchodzono dzisz o t o , z c z y m będziesz szedł drogą, gdzie jest wąż, który drogi strzeże". D a w a l i też inne p a p i e r y , mówiąc: „Widzisz o t o , z czym bę­ „ O t o co d a w n i mieszkańcy oraz władcy tej ziemi powie­ dzieli i co wiedzieli o umierających l u d z i a c h : że duszo zmarłych udawały się do jednego z trzech miejsc. P i e r w s z y m jest piekło, gdzie przebywał i żył diabeł i m i e n i e m M i c t l a n t e c u t l i , n a z y w a n y także Tzontemoc, oraz b o g i n i o i m i e n i u M i c t e c a c i h u a t l , żona M i c t l a n t e c u t l i . D o piekła szły dusze t y c h zmarłych, którzy u m i e r a l i z p o w o d u dziesz szedł t a m , gdzie znajduje się zielona jaszczurka, która zwie się xochitonal". Mówili do zmarłego: „Widzisz o t o , z c z y m będziesz przemie­ rzał osiem p u s t y n n y c h stepów". D a w a l i też kolejne papiery, mówiąc: „Widzisz o t o , z c z y m będziesz przechodził przez osiem w z g ó r z " . Mówili też dc zmarłego: „Widzisz o t o , z c z y m będziesz mijał choroby, czy b y l i o n i władcami l u b n o b i l a m i , czy też ludźmi w i a t r noży, który n a z y w a się ,,itzegecayan", p r o s t y m i . I w d n i u , w którym ktoś umarł — mężczyzna, k o b i e t a t a k silny, że niósł kamienie i kawałki k r z e m i e n n y c h noży. albo dziecko — mówiono do nieboszczyka leżącego w łożu, z a n i m jeszcze go pochowano: ponieważ był t o w i a t r Z p o w o d u t y c h wiatrów oraz (panującego t a m ) z i m n a palono wszystkie tobołki i broń, cały łup z d o b y t y n a jeńcach p o j m a n y c h „ O , s y n u ! Przebyłeś już, przecierpiałeś już t r u d y tego życia. podczas w o j n y oraz wszystkie u b i o r y j a k i c h (zmarli) używali. Już zdecydował się p a n nasz zabrać ciebie, albowiem nie żyjemy Powiadano, iż rzeczy te szły razem ze zmarłym i w o w y m miejscu ciągle n a t y m świecie, lecz życie nasze krótkie jest n i c z y m c h w i l a , okrywały go, żeby nie ucierpiał z b y t mocno. T o samo r o b i o n o którą się poświęca b y ogrzać się w słońcu. Dzięki łasce naszego jeśli umierały 110 k o b i e t y ; palono wszystkie p r z e d m i o t y służące �Rozdział I I . 0 tych, którzy szli do raju ziemskiego do t k a n i a i przędzenia, i całą odzież j a k i e j używały, a b y chroniło je t o w o w y m przejściu o d z i m n a i wielkiego w i a t r u , który zwano itzehecuyan. A k t o nie posiadał żadnego d o b y t k u , bardzo cierpiał od w i a t r u w t y m przejściu. I n n y m miejscem, do którego — j a k powiadano — odchodziły dusze zmarłych, jest raj ziemski o nazwie Tlalocan. Panuje w n i m P o n a d t o dawano zmarłemu pieska o jasnoczerwonej sierści, w i e l k a radość i wesele, bez żadnych t r o s k . N i g d y nie b r a k t a m a b y go zabrał ze sobą, na szyi zaś psa wiązano luźną bawełnianą zielonycłi k o l b k u k u r y d z y , d y n i i gałązek komosy, zielonego nić. P o w i a d a n o , że z m a r l i — płynąc n a piesku — p r z e b y w a l i i pomidorów, zielonej fasoli w strąkach i kwiatów. rzekę piekielną, która n a z y w a się Chiconahuapan. aji s Żyją t a m bogowie, którzy zwą się T l a l o q u e ; są o n i p o d o b n i G d y z m a r l i docierali do diabła i m i e n i e m M i c t l a n t e c u t l i , da­ do bałwochwalczych kapłanów noszących długie włosy. w a l i m u i o k a z y w a l i p a p i e r y , które m i e l i n a sobie, a także pęki Udają się t a m c i , którzy giną o d p i o r u n a albo topią się s m o l n y c h szczap, wypełnione wonnościami r u r k i , luźną bawełnia­ w wodzie, a także trędowaci, s y f i l i t y c y , ludzie p o k r y c i świerzbem, ną nić i drugą nić — czerwoną, i płaszcz oraz maxtle albo spódni­ chorzy n a podagrę i puchlinę wodną. Umierających n a choroby ce, koszule i cały d o b y t e k zmarłej k o b i e t y pozostawiony przez zakaźne i nieuleczalne n i c palono, lecz grzebano ciała t y c h cho­ nią n a świecie; wszystko t o o d c h w i l i jej śmierci było zwinięte r y c h i kładziono i m nasiona komosy n a szczęki, n a t w a r z . Kła­ 6 w tobołek. dziono i m też n a czole niebieski b a r w n i k i pocięte papiery, także Rzeczy te palono p o osiemdziesięciu d n i a c h i to samo czynio­ n o p r z y końcu r o k u , po dwóch l a t a c h , p o trzech l a t a c h i po czte­ rech l a t a c h . Wówczas, zgodnie z i c h zwyczajem, kończyły się i dopełniały o b c h o d y pogrzebowe, a l b o w i e m mówili, że wszystkie na p o t y l i c y kładziono i m papiery i odziewano i c h w papiery, a w dłoń (wkładano) laskę. I t a k właśnie powiadano — że w r a j u ziemskim, który zwał się T l a l o c a n , zawsze było zielono i stale trwało l a t o . o f i a r y j a k i e za zmarłych składano n a t y m świecie szły przed oblicze diabła, który nosił imię M i c t l a n t e c u t l i . Rozdział Ш . 0 tych, którzy szli do nieba Po upływie zaś czterech l a t zmarły w y c h o d z i i udaje się do dziewięciu piekieł, gdzie płynie bardzo szeroka rzeka. N a brzegu t e j r z e k i przez którą z m a r l i przepływają n a pieskach, żyją i bieg­ ają p s y . K o l e j n y m miejscem, do którogo odchodziły dusze zmarłych, jest niebo, gdzie mieszka słońce. D o nieba idą c i , którzy zabici zostali n a w o j n i e oraz jeńcy, Powiadają, że zmarłego, który p r z y c h o d z i n a brzeg rzeki, którzy z m a r l i będąc we władzy swych wrogów — j e d n i u m i e r a l i n a t y c h m i a s t spostrzega pies i jeżeli rozpozna swojego pana, skacze przebici nożem, i n n i do w o d y , płynie t a m , gdzie znajduje się jego p a n i przeprawia go o s t r y m i t r z c i n a m i , zatłuczeni s o s n o w y m i k i j a m i ałbo zabici w po­ na s w y m grzbiecie. j e d y n k u z w r o g a m i ; niektórym do całego ciała przywiązywano D l a t e g o k r a j o w c y z w y k l i w t y m właśnie celu trzymać i ho­ dować p i e s k i . żywcem spaleni, jeszcze i n n i p o r a n i e n i smolne szczapy, podpalano je i w t e n sposób się spalali. P o w i a d a się, że wszyscy o n i przebywają n a równinie i do­ P o w i a d a l i jeszcze, że psy o sierści białej i czarnej nie mogły kładnie o wschodzie słońca podnoszą o n i k r z y k i wrzask, uderzając pływać a n i przebyć tej r z e k i , bo — j a k u t r z y m y w a n o — pies (jednocześnie) w tarcze. I k t o m a tarczę podziurawioną strzałami, 0 sierści białej mówił: , , j a się umyłem", a pies o sierści czarnej: t e n p a t r z y przez d z i u r y w tarczy n a słońce, a k t o n i e m a tarczy ,,ja poplamiłem się n a ciemno i dlatego nie mogę cię przewieźć". podziurawionej strzałami, nie może patrzoć n a słońce. T y l k o pies o sierści jasnoczerwonej był w stanie przeprawić zmarłego n a grzbiecie. W niebie jest zagajnik i moc r o z m a i t y c h drzew. O f i a r y j a k i e żywi składają i m n a t y m świecie, docierają do I t a k t o , w t y m miejscu piekła, które zwie się Chiconaumict l a n , z m a r l i znajdowali swój kres i ginęli. n i c h i t a m je o n i otrzymują. Po upływie czterech l a t dusze t y c h zmarłych zamieniały się Powiadają p o n a d t o , że zaraz po obleczeniu zmarłego w całe w różnego rodzaju p t a k i o wspaniałym u p i e r z e n i u i fruwały w y ­ jego pośmiertne wyposażenie z papierów i i n n y c h rzeczy, zabijano sysając n e k t a r z wszelkich kwiatów — t a k w niebie, j a k i na psa zmarłego i o b u niesiono n a miejsce, gdzie zmarły miał być t y m świecie — podobnie j a k t o czynią zinzones." 9 N i e oceniajmy jakości materiału zdobytego przez B e r n a r d i n a wraz z psem spalony. D w a j spośród starców specjalnie d b a l i o spalenie zmarłego 1 z a j m o w a l i się t y m , i n n i zaś starcy śpiewali. A k i e d y zmarły płonął, c i d w a j starcy p o s z t u r c h i w a l i ciało k i j a m i . Po jego spale­ n i u zbierali popiół, węgiel i kości zmarłego, b r a l i wodę mówiąc: „Niechaj zmarły się u m y j e " , i polewali wodą węgiel i kości zmar­ łego. Następnie k o p a l i okrągły dołek i grzebali je. C z y n i l i t a k zarówno p r z y pochówkach szlachty, j a k i p r o s t y c h l u d z i . Kości wkładali do dzbana l u b g a r n k a wraz z zielonym k a ­ m i e n i e m , który n a z y w a się chalchihuitl, zakopywali w jednym z pomieszczeń jego d o m u i codziennie składali o f i a r y , umieszcza­ jąc je t a m , gdzie pogrzebane były kości zmarłego. m y n a t e n zapis inaczej. Załóżmy m i a n o w i c i e , iż mógłby o n być j e d y n y m istniejącym zapisem dotyczącym azteckiej eschatologii, co zdarza się nioraz w w y p a d k u etnograficznych relacji spisywa­ n y c h w m i n i o n y c h stuleciach. J a k w t e d y zostałby oceniony ? Ogólny obraz azteckiej koncepcji byłby w zasadzie j a s n y . Mielibyśmy do czynienia z d w o m a r o d z a j a m i śmierci: śmiercią naturalną, która p r e d y s t y n u j e dusze do pełnej trudów i przeszkód wędrówki do k r a i n y zwanej M i c t i o n (do „piekła", j a k mówi misjo­ narz), gdzie czeka je unicestwienie; oraz śmiercią w jakimś sensie nienaturalną, która w zależności od swoj k o n k r e t n e j f o r m y p r e d y s t y n u j e dusze do b y t o w a n i a w jednej z dwóch k r a i n szczęśli­ Powiadają też, że jeśli u m i e r a l i władcy i nobile do u s t kła­ dziono i m zielony kamień, który zwie się chalchihuitl. de Sahagun z p u n k t u widzenia współczesnych kryteriów. Spójrz­ wości — w Tlalocanie, r a j u boga deszczów i wegetacji Tlaloca A prostym albo w T o n a t i u h i l h u i c a c , niebie Słońca c z y l i boga T o n a t i u h a . l u d z i o m wkładano do ust kamień, który nie był t a k cenny i miał Ze względu n a formę pochówku podział wyglądałby nieco inaczej, małą wartość, zwany texoxoctli c z y l i kamień do w y r o b u noży. ciałopalenie obowiązywało b o w i e m zarówno w p r z y p a d k u śmierci Kamień — j a k mówią — kładziono zamiast serca zmarłego. n a t u r a l n e j , j a k też jednej z f o r m śmierci „nienaturalnej" (za- D l a zmarłych władców w y k o n y w a n o toż liczne i różnorodno bicio n a wojnie l u b w niewoli), grzebano n a t o m i a s t ciała t y c h p r z y b r a n i a z p a p i e m , które tworzyły długi n a cztery brazas 7 proporzec, zrobiony z p a p i e r u a p r z e t y k a n y pękami różnych piór. Zabijano p o n a d t o dwudziestu niewolników i ludzi, których forma śmierci kwalifikowała do przebywania w Tlalocanie. dwadzieścia Pozostawałoby wprawdzie bez odpowiedzi p y t a n i e , w j a k i e j niewolnic, mówili b o w i e m , że t a k j a k służyli o n i swemu p a n u na mierze obraz t e n jest wyczerpujący i zgodny z r z e c z y w i s t y m t y m świecie, podobnie służyć będą w piekle. I tego d n i a , k i e d y stanem rzeczy, ale w o l n o sądzić, że g d y b y relacja f r a y B e r n a r d i n a spalano władcę, zabijano również niewolników i niewolnice prze­ była f a k t y c z n i e j e d y n y m dostępnym źródłem naszej wiedzy, nie szywając i n gardło strzałami. N i e palono i c h razem z władcą, budziłaby ona większych zastrzeżeń. Po pierwsze lecz grzebano w o s o b n y m miejscu. koncepcja j a k a się z niej wyłania wydaje się być dostatecznie dlatego, że 111 �Wśród spójna i wystarczająco s k o m p l i k o w a n a . A po drugie, z uwagi n a kilkudziesięciu wspaniałych istnego huehuetlatolli, sposób uzyskania materiału (wieloletnie, systematyczne badania, zwierciadła wszystkich niemal sfer życia nahuatlańskiego spo­ łącznie z weryfikacją dany cli u różnych informatorów), j a k rów­ łeczeństwa (łącznie z życiem e r o t y c z n y m ) , znajduje się m o w a , nież kompetencja badacza i a u t o r a zapisu (doskonała znajomość jaką zwykł b j d wygłaszać ojciec do syna, aby m u wpoić zamiło­ języka i k u l t u r y n a h u a t l ) . wanie do życia godnego i c n o t l i w e g o . 10 O d r a z u p o w i e d z m y , że stanowisko t a k i e byłoby całkowicie Odwołując się do t r a d y c j i i mądrości przodków ojciec roz­ słuszne, gdyż opis fray B e r n a r d i n a jest bez wątpienia w i a r y g o d n y tacza przed synem panoramę postaw i sposobów życia specjalnie i zaświatów g o d n y c h pochwały. W p e w n y m momeńeie.,'"po wygłoszeniu peanu oraz sposobów przekraczania g r a n i c y życia ziemskiego. Jednakże na cześć dzieci dorastających w świątyniach p o d o k i e m kapłanów zawiera zasadnicze elementy azteckiej koncepcji dzięki wyjątkowo „źródłorodnej" s y t u a c j i powstałej w M e k s y k u i spędzający-ch czas n a modłach, ćwiczeniach i posługach, ojciec po konkwiście, dzięki rzadko spotykanej intensywności zaintere­ mówi: „aktywności „Jest także i n n y rodzaj l u d z i , którzy są m i l i bogu oraz bliź­ i n f o r m a c y j n e j " samych I n d i a n , w i e m y dziś również j a k dalece n i m . Są t o dobrzy kapłani żyjący w czystości, mający serca zacne sowań zdobywców kulturą p o d b i t y c h ludów oraz uproszczony i u b o g i jest obraz wyłaniający się z relacji francisz­ i nieskalane, dobre i czyste, białe j a k śnieg. I c h sposób bycia kanina. jest nienaganny, żadnego b r u d u , ani śladu grzechu nie m a w i c h Wspomniałem już wcześniej, że oprócz materiału zebranego przez B e r n a r d i n a de Sahagńn — wyjątkowego, bo gromadzonego celowo — istnieje stosunkowo dużo i n f o r m a c j i dotyczących aztec­ kiej eschatologii w różnego rodzaju zapisach zazwyczaj tema­ tycznie nie mających nic. wspólnego z tą dziedziną k u l t u r y . Otóż one właśnie, aczkolwiek n i e k i e d y same nabierają sensu dopiero w zestawieniu z opisem f r a y B e r n a r d i n a , pozwalają też dostrzec jego ograniczenia. Z a l e t y , ale i w a d y , tego t y p u i n f o r m a c j i wynikają z para­ doksalnej s y t u a c j i , j a k a decydowała o i c h p o j a w i e n i u się w zapi­ sach sporządzanych przez I n d i a n i Hiszpanów. Dostawały się one bowiem d o różnorakich tekstów w zasadzie p r z y p a d k o w o , a. zara­ zem — można b y powiedzieć — siłą rzeczy. P r z y p a d k o w o , po­ nieważ pojawiały się na marginesie zupełnie odmiennej proble­ m a t y k i (np. w relacjach historyczny-ch), nie mając z nią najczęś­ 7 ciej żadnych istotniejszych związków i będąc bez z p u n k t u widzenia celów przyświecających znaczenia autorowi danego zapisu. Stąd też bierze się lakoniczność, fragmentaryczność i nie­ jasność w i e l u z t y c h i n f o r m a c j i . A jednocześnie pojawiały się one silą rzeczy, gdyż częstokroć decydował o t y m nie t y l e świadomy zamysł indiańskiego a u t o r a l u b i n f o r m a t o r a przekazującego swą wiedzę H i s z p a n o w i , ile l o g i k a treści k u l t u r o w y c h będących przed­ m i o t e m zapisu. T o k o n t e k s t wymuszał niejako dodanie t y c h p a r u i n f o r m a c j i — n i e i s t o t n y c h ze względu na cel i p r z e d m i o t zapisu, lecz kojarzących się nieodparcie z którymś z elementów relacji na s k u t e k istnienia między n i m i u k r y t y c h więzi znaczeniowych. N i e m a potrzeby nikogo przekonywać, jaką wagę mają te sko­ jarzenia, niespodziewane odwołania, okruchy informacji dla r e k o n s t r u k c j i nahuatlańskiej w i z j i świata, a w j e j r a m a c h także eschatologii. O d dawna wiadomo, że j e d n y m z warunków powo­ dzenia badań n a d e t n i c z n y m i w i z j a m i świata jest przestrzeganie zasady, która b r z m i : pozwolić i n f o r m a t o r o w i mówić (w jego r o d z i m y m języku), jeśli już dał się do tego n a kłonić. W M e k s y k u w X V I w i e k u nie brakowało a n i nakłaniających, a n i chętnych do mówienia i pisania. obyczajach. A ponieważ są tacy, są też dobrze przez boga w i ­ d z i a n i i ofiarowują m u kadzidło oraz m o d l i t w y i zanoszą doń prośby w i m i e n i u l u d u . Władca mawiał: „ci są sługami m o i c h bogów", albowiem p r o w a d z i l i stateczne i przykładne życie: starcy zaś, ludzie sędziwi i mądrze-, znający się n a księgach zawierających naszą naukę, przekazali n a m , że ci co mają zacne serce i żyją z dala od wszelkich rozkoszy cielesnych i b r u d n y c h , wielce są g o d n i miłości. A ponie­ waż c i , co w t e n sposób żyją, są ludźmi s z l a c h e t n y m i , bogowie i c h pożądają, i pragną i c h zdobyć, i wzywają do siebie t y c h , którzy są bez najmniejszej skazy. I o n i umierają n a wojnie. P o w i a d a l i starcy, że w z y w a i c h do siebie Słońce a b y żyli razem z n i m t a m , w niebie, i żeby go cieszyli, śpiewali przed n i m i s p r a w i a l i m u przyjemność. Dzięki Słońcu są o n i stale zadowoleni, żyją w niekończącej się radości, delektują się zapachem i n e k t a ­ rem wszelakich kwiatów ponętnych i wonnych, n i g d y nie zaznając s m u t k u , bólu czy z m a r t w i e n i a , gdyż żyją w d o m u Słońca pełnym upajających rozkoszy. L u d z i e tego p o k r o j u , ginący n a w o j n a c h , cieszą się w i e l k i m szacunkiem t u t a j , n a ziemi, a t e n rodzaj śmierci jest przez w i e l u pożądany. I w i e l u zazdrości t y m , którzy t a k umierają, a wszyscy pragną tej śmierci dlatego, że c i co t a k umierają są wielce chwa­ leni. Jest i n n y jeszcze rodzaj l u d z i , którzy również są przez boga miłowani i pożądani. Są t o c i , co utonęli w wodzie z p o w o d u n a ­ paści jakiegoś wodnego stworzenia, j a k ahuizotl 11 albo ateponaztli' , 2 l u b czegoś innego, a także c i , którzy zostali zabici przez p i o r u n . O n i c h w s z y s t k i c h p o w i a d a l i starcy, że bogowie i c h miłują i dla­ tego zabierają i c h do siebie, do ziemskiego r a j u , a b y żyli razem z bogiem zw anym T l a l o c a t e c u t l i , którego czci się p r z y p o m o c y T oraz ulli 13 yauhtli'* i który jest bogiem roślin w a r z y w n y c h . L u d z i e z m a r l i w t a k i sposób są bardzo szczęśliwi p r z y bogu T l a l o c a t e c u t l i , gdzie zawsze mają w a r z y w a , zielone poła k u k u ­ rydziane, najrozmaitsze rośliny, k w i a t y i owoce. N i g d y nie więdną w o w y m miejscu rośliny i k w i a t y , t r w a t a m stale l a t o . Rośliny są ciągle zielone, a k w i a t y świeże i pachnące. N i e jest m o i m celem przeprowadzanie analizy eschatologii Także o chłopcach i dziewczynkach, którzy umierają zanim azteckiej, nio miejsce t u również n a jej całościową prezentację. zetkną się z j a k i m k o l w i e k grzechem, umierają w niewinności, W a r t o wszakże n a p a r u choćby przykładach pokazać, j a k dalece prostoduszni i dziewiczy, uzupełniają i komplikują znaną n a m już w ogólnych zarysach w i e l k i c h łask naszego pana, boga, są b o w i e m n i c z y m szlachetne powiadają starcy, że dostępują o n i koncepcję owe dodatkowe informacje rozsiano po całym nowo- kamienie i udają się przed oblicze boga czy-ści i nieskalani. hiszpańskim piśmiennictwie e t n o h i s t o r y c z n y m . P i e r w s z y m przy­ Posłuchaj też o k o l e j n y m r o d z a j u l u d z i , którzy są szczęśliwi, kładem niech będzie fragment t e k s t u pochodzącego także z opus są miłowani, i których bogowie zabierają do siebie. Są t o dzieci magnum B e r n a r d i n a de Sahagńn. Księga V I jego dzieła nosi tytuł 0 retoryce, filozofii i teologii narodu umierające w bardzo wczesnym w i e k u , będące n i c z y m szlachetne moralnej meksykańskiego, gdzie znajdują się rzeczy nader ciekawe tyczące doskonałości jego języka oraz kwestie wielce subtelne dotyczące cnót moralnych. T y m razem m a m y przed sobą nie t y l e misjonarza tropiącego ślady Błędu i badającego jego postacie, ile wrażliwego humanistę, miłośnika k u n s z t u oratorskiego i apo­ kamienie. One nie odchodzą do przerażających miejsc piekiel­ n y c h , lecz idą do d o m u boga, który zwie się Tonaeatecutli, do ogrodów o nazwde T o n a c a q u a u h t i t l a n , gdzie rosną o d m i a n y drzew, kwiatów i owoców. I t a m żyją j a k wszelkie tzintzones, maleńkie wielobarwne p t a s z k i , które fruwając wysysają k w i a t y drzew. logetę I n d i a n , usiłującego p r z y p o m o c y z b i o r u m o r a l i z a t o r s k i c h I k i e d y umierają c i maleńcy chłopcy i maleńkie d z i e w c z y n k i , o r a c j i — jeszcze, n a szczęście, pamiętanych — ukazać własnym nie bez racji grzebie się i c h obok spichrzy, w których przecho­ r o d a k o m , j a k cenne wartości poszły w ruinę wraz z i m p e r i u m w y w a n a jest k u k u r y d z a i i n n a żywność. A l b o w i e m oznacza t o , że azteckim. i c h dusze znajdują się w miejscu pełnym rozkoszy i pożywienia, 112 �ponieważ u m a r l i czyści i nieskazitelni j a k drogooonne kamienie, szlachetne szafiry. (...) Pvuszyli garbaci wraz z tequitque n a poszukiwanie miejsca, w którym znajdowała się j a s k i n i a Cincalco, kierując się wskazów­ Jest jeszcze- jeden rodzaj l u d z i miłowanych i pożądanych k a m i j a k i e d a l i m sam Motecuhzoma, gdzie mają szukać. A było przez bogów. Są n i m i mężczyźni i k o b i e t y o d o b r y m charakterze, to — j a k mówili niektórzy — między M e k s y k i e m i Cuyuacan, żyjący c n o t l i w i e , którym wszyscy ufają i których wszyscy szanu­ w miejscu z w a n y m A t l i x u a c a n (...). ją, i nie mający w sobie n i c nagannego, żyjący w s p o k o j u i w zgodzio ze w s z y s t k i m i i przez w s z y s t k i c h l u b i a n i . " Pozostawmy H i s t o r i a p o w i a d a , że do tego miejsca wysłał Motecuhzoma swoich posłańców. A o n i , wszedłszy do j a s k i n i , która t a m była, bez koai'enfflrza t e n m i n i - t r a k t a t o w y b o r a c h natknęli się n a bardzo czarnego człowieka z laską w dłoni, który d o k o n y w a n y c h przez l u d z i i przez bogów, zauważając j e d y n i e , iż nazywał się Totec. G d y i c h zapytał czego chcą, o d p a r l i , że p r z y ­ p o j a w i a się w n i m n o w a pozaziemska k r a i n a — Tonacaquauli- chodzą mówić z p a n e m j a s k i n i . I poprowadził i c h , trzymając za t i t l a n , rajski egzystują rękę, w głąb j a s k i n i aż d o t a r l i do Uemaca, który miał straszny dusze zmarłych niemowląt. T o już c z w a r t y region zaświatów, wygląd. Korząc się przed n i m , złożyli dziesięć przyniesionych całkowicie pominięty w materiałach o azteckiej eschatologii ze­ skór l u d z k i c h . " ogród boga T o n a c a t e c u t l i , w którym b r a n y c h przez f r a y B e r n a r d i n a . Czy o s t a t n i ? Otóż nie, b o w i e m Pierwsza g r u p a posłańców przyniosła Motecuhzomie nega­ w indiańskich relacjach h i s t o r y c z n y c h k i l k a k r o t n i e wspomina tywną odpowiedź Uemaca, za co zapłacić musieli życiem. P o d o b n y się jeszcze jedną, zagadkową krainę o nazwie Cincalco, z którą los spotkał kolejną grupę. Dopiero za t r z e c i m razem posłańcy łączy się najbardziej c h y b a niezwykły sposób odchodzenia z tego wrócili ze zgodą władcy Cincalco, ale uzależnioną o d spełnienia sw'iata, a mianowicie znikanie. Łączy się z nią również najbardziej k i l k u warunków. Motecuhzoma musiał odprawić osiemdziesięcio- t a j e m n i c z y epizod z życia M o t e c u h z o m y X o c o y o t z i n a , dniową pokutę, wyrzec władcy się w y t w o r n e g o jadła, napitków oraz T e n o c h t i t l a n u w l a t a c h 1502—1520, który — j a k twierdzą k r o ­ l i c z n y c h żon i k o n k u b i n . N i e mógł zasiadać n a t r o n i e , a n i wystę­ n i k a r z e — chciał uniknąć grozy hiszpańskiego p o d b o j u , odchodząc pować p u b l i c z n i e w r o l i władcy. Zamiast b o g a t y c h do Cincalco. P r z y t o c z m y n a koniec f r a g m e n t y opisu tego w y d a ­ insygniów władzy i klejnotów, miał włożyć ubiór p o k u t n i k a . G d y rzenia, zaczerpnięte z dzieła d o m i n i k a n i n a f r a y Diego D u r a n a , ale w a r u n k i Uemaca zostały spełnione, Motecuhzoma otrzymał p o ­ pochodzące z niezachowanej relacji w języku n a h u a t l . Pozwalają lecenie — za pośrednictwem kolejnej g r u p y posłów — stawienia 1 5 strojów, one dostrzec, poza w s z y s t k i m i n n y m , sposób w j a k i informacje się w w y z n a c z o n y m miejscu, skąd miał być zabrany do Cincalco. dotycząco eschatologii uwikłane są w relacje t y p u historycznego. Jednakże zamiar n i e został ostatecznie ,,(...) „Motecuhzoma był mocno zaniepokojony i miał t a k p o r u ­ szone serce, że ilekroć widział kometę albo słyszał l a m e n t , j a k i j e j texiptla zrealizowany: ze świątyni, będący podobizną b o g a , usłyszał 16 podczas s n u głos, który mówił: „Obudź się, t e x i p t l a , p a t r z że pojawienie się wywoływało wśród I n d i a n , nie mógł uciszyć serca twój król Motecuhzoma ucieka, odchodzi do j a s k i n i i uspokoić duszy, m i m o że był mężny i wielce odważny. Aż pewne­ T e x i p t l a zbudził się i otworzywszy oczy ujrzał jasność, j a k b y był Uemaca!". go d n i a , k i e d y b y ł pogrążony w myślach i zatroskany, wezwał dzień, i ponownie usłyszał, że Motecuhzoma ucieka, że oczekuje swych garbusów i karły, którzy usługiwali m u w pałacu. Ostrzegł na Uemaca w miejscu z w a n y m T l a c h t o n c o , i żeby zawrócić go ich do m i a s t a , przemówić m u do r o z u m u i zganić go za t a k wielką i uprzedziwszy najpierw, żeby zachowali w całkowitej t a j e m n i c y — p o d groźbą śmierci — t o , co chciał i m powiedzieć, lekkomyślność. rzekł do n i c h : T e x i p t l a ruszył sam ze świątyni i znalazłszy łódź n a brzegu „Powinniście wiedzieć, że jestem bardzo s m u t n y i wielce w o d y skoczył do niej i wiosłem, które w niej było, zaczął wiosłować n i e s p o k o j n y . Boję się tego, co — j a k m i powiedziano — spaść m a z całą siłą. Wkrótce dotarł do miejsca T l a c h t o n c o i t a m znalazł n a m n i e i co się m a zdarzyć za mego życia. Postanowiłem zatem Motecuhzomę oraz jego garbusów, będących p r z y n i m : wszyscy ukryć się w jakiejś j a s k i n i w lasach, gdzie więcej m n i e n i k t nie (...) b y l i wspaniale odziani i ozdobieni k l e j n o t a m i . Zbliżywszy u j r z y . D l a t e g o , jeżeli zechcecie pójść ze mną, będą w a m wdzięczny się do M o t e c u h z o m y , powiedział: mając was za t o w a r z y s z y " . Garbusi i karły odpowiedzieli m u , iż jest o n p a n e m , niech „Cóż t o znaczy, potężny panie ? Co t o za ogromna lekkomyśl­ ność u osoby o t a k i m znaczeniu i wadze, j a k t w o j a ? Gdzie idziesz ? więc rozkaże co zechce, a o n i będą m u posłuszni i pójdą gdzie Co powiedzą ludzie z T l a x c a l a , z H u e x o t z i n c o , z Cholula i z T l i - t y l k o zapragnie i c h zabrać. (...) liuhquitepec, i c i z Michoacan i z M e t z t i t l a n ? Z a co uważać będą Po p e w n y m czasie Motecuhzoma „zawołał swych garbusów M e k s y k , (miasto) które jest sercem całej ziemi ? T o pewne, w i e l k i i kazał wezwać k i l k u czarowników i wróżbitów, którzy zwani są będzie w s t y d d l a twego m i a s t a i d l a nas w s z y s t k i c h , którzy w n i m przez n i c h ( I n d i a n — R T ) tequitque. I polecił i m , a b y n a t y c h m i a s t pozostaniemy, g d y odezwio się głos i rozniesie się wieść o t w e j o b d a r l i ze skóry dziesięciu mężczyzn i przynieśli m u skóry, których ucieczce. Gdybyś umarł, g d y b y u j r z e l i cię m a r t w e g o i pogrzeba­ potrzebował. nego, t o rzecz n a t u r a l n a , ale żebyś uciekał? Cóż p o w i e m y ? Co K i o d y m u przyniesiono l u d z k i e skóry, kazał je zanieść do o d p o w i e m y t y m , którzy nas spytają o naszego króla? Będziomy swej u b i e r a l n i . I wziąwszy dwóch garbusów spośród t y c h , którzy m u s i e l i odrzec i m ze w s t y d e m , że uciekł... Wróć, panie, n a twój m u usługiwali, rzekł i m , iż znalazł już miejsce, gdzie się u k r y j e . urząd i miejsce, porzuć podobną lekkomyślność; zważ n a hańbę, Nazywało się ono Cincalco (...). Było t o miejsce bardzo przyjemne, jaką przynosisz n a m w s z y s t k i m ! " . zapewniające w y t c h n i e n i e , gdzie ludzie żyli bez końca, nie u m i e ­ rając; a zgodnie z t y m , co m u przekazano, były t a m również krystalicznie czyste w o d y , wszelkiego r o d z a j u pożywienie rodziło się w ogromnej obfitości, k w i a t y zaś i rośliny b y t y stale świeże. I żc t a m postanowił odejść. Ale chciał, żeby n a j p i e r w o n i poszli pozdrowić pana tego Motecuhzoma uległ i wrócił do M e k s y k u do T e n o c h t i t l a n . M y zaś, b y uczynić p r z y t o c z o n y t e k s t bardziej zrozumiałym, m u s i m y dodać, że władca, który zginął ostatecznie z ręki własnych p o d ­ d a n y c h podczas antyhiszpańskiego powstania w T e n o c h t i t l a n w 1520 r o k u , usiłował postąpić t a k , j a k niegdyś postępowali z n a n i m u z legend i mitów ludzie-bogowie, znikający po p r o s t u miejsca, który nazywał się Uemac, i żeby w jego (Motecuhzomy — pewnego d n i a spośród żywych i przenoszący się w zaświaty. T e n K T ) i m i e n i u d a l i m u owe skóry l u d z k i e i oświadczyli, iż król archaiczny wzorzec, trwający w t r a d y c j i azteckiej do X V I w i e k u , Motecuhzoma prosi o przyjęcie do jego otoczenia i n a służbę, nie był j e d n a k najwyraźniej a k c e p t o w a n y , o c z y m świadczy prze­ gdyż pragnie tego bardzo, a b y wyzwolić się o d tego, co T z o m - m o w a texiptli p a n t o c u t l i , władca Cuitlahuac, i król Tezcuco zapowiedzieli m u wcześniej p r z y t o c z o n y c h t e k s t a c h jest też wyraźnie powiedziane, uosabiającego główne bóstwo T e n o c h t i t l a n . W e przed swą śmiercią, a co uważał za nieuchronne p o u j r z e n i u t y l u j a k i ideał śmierci obowiązywał w i m p e r i u m a z t e c k i m tuż przed znaków n a niebie oraz po t y l u przepowiedniach i wróżbach n a przybyciem ziemi. I że prosi go o łaskawe przyjęcie n a służbę do siebie. z Motecuhzoma jest t y l k o literacką fikcją, u j a w n i a ona nieba­ I nakazując surowo, żeby nie w y j a w i a l i tego n i k o m u , dał i m n a drogę wszystko, czego p o t r z e b o w a l i . Hiszpanów. A zatem, nawet jeżeli cała h i s t o r i a g a t e l n y , ściśle związany z eschatologią p r o b l e m , który musiał nurtować jakąś część e l i t y azteckiej skoro k l u c z o w y dlań d y l e m a t : 113 �jak powinien odchodzić w zaświaty władca?, po konkwiście ludów N a h u a stanowią ciągle żywe problemy badawcze i przed­ zdecydowano miot rozlicznych interpretacji. B r a k źródeł nie rodzi problemów, sią połączyć z dramatem Motecuhzomy. brak problemów nio przyciąga uwagi badaczy. Rozwój meksykaPowstać może pytanie, w j a k i m stopniu podkreślana t u wie­ nistyki, zwłaszcza w okresie powojennym, świadczy, że liczba lokrotnie obfitość materiałów źródłowych umożliwia rekonstrukcję problemów jakie pozwala formułować zebrany w X V I wieku ma¬ azteckiej eschatologii. Myślę, że odpowiedzi n a nio udzielić nie teriał jest większa niż kiedyś sądzono. J a k odległy jost wszakże sposób, można natomiast powiedzieć, iż tylko dzięki owej obfi­ ton coraz bardziej zawiły k o n s t r u k t od niodosięgłej rzeczywistoś¬ tości zarówno eschatologia, j a k i wiele innych dziedzin kultury ci, nigdy nie będzie wiadomo. 17 P E Z Y P I S Y „Nowa H i s z p a n i a " to nazwa kolonii powstałej n a gruzach imperium azteckiego. Pierwsza znana relacja spisana w języku nahuatl pochodzi już z 1528 roku, a więc powstała siodem lat po podboju. Latinskaja Amerika. Enciktopedieeskij spravotnik, Moskwa 1080, t . 2, s. 407 Tłumaczenie autora n a podstawie: B . de Sahagun, Historia general de las cosas de Nueva Espana, Mexico: Editorial Роггйв, 1979, е. 205—208 » Malowany papier stanowił częstą ofiarę Bkładaną bogom. Przepaska biodrowa. Miara długości: 1 braza = 1,6718 m. Rodzaj ostrej papryki. Kolibry. Tłumaczenie autora n a podstawie: B . de Sahagun, op. cit., s. 356—357 Fantastyczne zwierzę wodne. I г 3 4 6 7 8 9 1 0 I I " P t a k wodny identyfikowany jako Botauros (Montagu). Żywica używana jako kadzidło, lentiginosue 1 3 1 4 W o n n a roślina używana jako kadzidło. " W i d a ć to nawet w przytoczonym niżej tekście, gdzie w pewnym momencie autor pisze „historia powiada...". Tekst pochodzi z D . Duran, Historia de las Indias de Nueva Espaha e Islas de la Tierra Firmę, Mexico: Editorial Роггйа, 1967, t. 2, s. 491—496 Chodzi t u o człowieka, którego przez pewien czas trakto­ wano jako wcielenio boga, a następnie składano w ofiorze. 1 6 Por. ostatnio A. López Austin, Cuerpo humano e ideologią. Las concepciones de los antiguos nakuas, t. 1—2, Mexico 1984 (wyd. 2)j D . B . Carannyk, An Exploration of the Nahua Nether­ world, „Estudios de Cultura N a h u a t l " , vol. 15: 1982, s. 2 1 9 — 236 1 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36def8fb2c2de6dbadc0d207df0e3bfc.pdf 07f0247a4925f5722c9368152439e118 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5834 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5430 Title A name given to the resource Współdziałanie spoleczne przy pracach związanych z obróbką lnu i konopi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.107 (mapa nr 14) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z obróbką lnu i konopi Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa­ nych z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana? (siew, pielenie, rwanie główek, międlenie, przędze­ nie)? Objaśnienia znaków: 1—informacje pochodzą z badań PAE; 2 — informacje pochodzą z badań ADV, 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Dane dotyczą sytuacji przed I I wojną światową. �