20 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a68b00194ac616d8966796f738be46e.pdf 5c3eaf318e3230cfdab8ec99ede01d08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2578 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2395 Title A name given to the resource Ikona i zapomniane przykazanie Dekalogu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.37-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ikona i zapomniane przykazanie Dekalogu Wojciech Michera W ikonosferze katolickiej ważne miejsce zajmują „święte obrazki", male, kolorowe, malowane, lub w formie zdjęć, rozdawane przy różnych okazjach dzieciom i dorosłym. Przed­ stawiają czasem świętych, czasem ładne widoki, bywają z pod­ pisami i bez. Najniezwyklejszy z tych, które widziałem, przedstawia w technice trójwymiarowej Chrystusa na krzyżu, mrugającego to jednym, to drugim okiem. Miejsce, w którym po raz pierwszy dosięgło mnie owo traumatyczne przeżycie, nadaje zdarzeniu sens anegdoty: było to w Rzymie, przed witryną sklepu z dewocjonaliami, przy via delia Concilizionc, prowa­ dzącej wprost do Watykanu. W takim miejscu, i wobec takiego zjawiska, trudno było nie pomyśleć o tym z przykazań Dekalo­ gu, które uległo zapomnieniu i na próżno szukać by go w katolickim katechizmie. Istnieją bowiem trzy sposoby dzielenia tekstu Dekalogu na dziesięć stów. Pierwszy, żydowski, ujmuje jako pierwsze przykazanie to, co w układzie chrześcijańskim jest wstępem: Jam jest Pan, Bóg twój, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, Z domu niewoli. Chrześcijanie, pomijając w numeracji ową preambułę, musieli rozdzielić na dwoje jedno z pozostałych dziewięciu przykazań. Większość ojców Kościoła zrobiła to z pierwszym (w Biblii hebrajskiej - drugim): (/) Nie będziesz miał Bogów cudzych przede mną. (2) Nie uczynisz sobie ryciny, ani żadnego podobieństwa, które jest na niebie w górze, i które na ziemi nisko, ani z. tych rzeczy, które są w wodach pod ziemią. Nie będziesz się im kłaniał ani służył (...) W Kościele rzymskim jednak przyjęło ostatnie: się, by rozdzielać (9) Nie będziesz pożądał domu bliźniego twego: ani będziesz, pragnął żony jego, nie sługi, nie służebnice, nie wołu, nie osła, (10) ani żadnej rzeczy, która jego jest". (Ks. Wyjścia 20, wg tłum. x. J. Wujka): Jeśli porównać zapis dziesięciorga przykazań w szkolnych katechizmach Kościoła katolickiego i prawosławnego, okaże sie, że odmienność ta ma charakter nic tylko porządkowy: nie chodzi tylko o to, które z przykazań zostaje rozdzielone, ale też w jaki sposób. Mówiąc dokładniej: jak bardzo, na użytek praktyczny, je skrócono. Oto bowiem dziesiąte przykazanie w układzie prawosławnym zawiera treść zarówno dziewiątego, jaki dziesiątego przykazania katolickiego (jest mowa i o „żonie bliźniego", i o „każdej rzeczy, która jego jest"); pierwsze natomiast przykazanie w układzie katolickim mówi o zakazie zci dla „cudzych b o g ó w " , pomija jednak sprawę sporządzania obrazów i podobizn. Za katolicką redakcją Dekalogu poszli, o dziwo, luteranie, eszcze bardziej jednak zaskakujący może się wydawać fakt, że Pamięć tego przykazania trwa, w sposób nie naruszony, właśnie prawosławiu, w tej tradycji chrześcijańskiej, która wykształ­ ca niezwykłą wrażliwość na obraz, która obrazowi - i szerzej: Р'екпи nadała walor świętości. Jak to możliwe - narzuca się to Pytanie by bez wpadnięcia w sprzeczność teologiczną łączyć ów ^onoklastyczny zakaz ze sztuką ikony? Czyż nie jest nazywane wschodnim chrześcijaństwie świętem ortodoksji (obchodzoj. drugą niedzielę Wielkiego Postu) zwycięstwo czcicieli nad obrazoburcami? M o ż n a oczywiście tłumaczyć ten foks powikłaną historią, swoistym przebiegiem wydarzeń , y y c h , działaniem różnorakich sił dziejowych i społecztuvLw^ $ dopuszczają, a nawet wymuszają i utrwalają ne sprzeczności. T y m razem jednak, jak sądzę, sprawa ma c wymiar czysto teologiczny i w pozornej sprzeczności kryje się głęboki sens. Nie tylko bowiem obrazoburstwo, ale i bezkrytyczność wobec religijnych obrazów zagraża świętości ikony. Stojąc przed witryną rzymskiego sklepu, wspomniałem też nauki głoszone przez Martina Heideggera o „czasie marnym'', w któ­ rym przyszło nam żyć. Przypomnijmy tezę znanego eseju: czas jest marny, gdyż nie odczuwamy potrzeby istnienia poetów, a w konsekwencji brakuje w naszym świecie prawdy; to poeci bowiem prawdę tę stanowią. Jak wiadomo, Heideggerowi nie chodzi o prawdę rozumianą jako trafne odtworzenie rzeczywis­ tości. Mówi on o stanowieniu prawdy, bowiem za sprawą poetów prawda rzeczywistości się dzieje. 1 1 Czas zatem jest marny, bo nie interesuje nas stanowienie prawdy, bo nie chcemy być poetami: słowo ma wartość jedynie środka technicznego, przekazu informacji, nie jest naszym zamieszkiwaniem w świecie. Rzeczywistość dotykana wyłącz­ nie językiem technicznym zamyka się, kryje, pozbawiając nas do siebie dostępu. Nie wiemy jednak o tym i tę zwiniętą powłokę, zredukowaną do prostej obecności „tu-i-teraz", bie­ rzemy za autentyczną rzeczywistość. Przed podobnym pójściem na łatwiznę przestrzegali już biblijni prorocy, od Mojżesza począwszy, a ich zadanie było równie trudne, co zadanie współczesnych hermeneutów. Spój­ rzmy tylko na biblijną historię początków Izraela. Jakże nieracjonalne wydaje się zachowanie ludu wybranego przez Boga. Zdumiewa, że namacalna wręcz bliskość Jahwe, jego opieki i gniewu, mogła być nieustannie lekceważona. Lecz ta historia nieustannych upadków, niekończących się rozstań i powrotów, ma oczywiście głębszy sens. Jest transpozycją najważniejszego chyba w religii zagadnienia: w całej swej dialektyce pokazuje wątpliwości i ryzyko, na jakie skazany jest człowiek podejmujący wyzwanie wiary. Człowiek zwracający się do Boga słowem, gestem, myślą musi bowiem postawić sobie pytanie: kim On jest? Drugie, nie mniej ważne pytanie brzmi: czy uzasadniona jest nadzieja, że On wysłucha słów, z którymi się do Niego zwracam? K i m zatem jest Bóg? Najczęstsza odpowiedź mówi, że wszystkim, wszechmocą, transcendencją. Nie ma sposobu, by przeniknąć zasłonę kryjącą jego oblicze: „nie można Go ujrzeć i pozostać ż y w y m " (Ex. 33, 20). Nawet Serafinom tylko dwa spośród sześciu skrzydeł służyły do latania; pozostałymi za­ krywały sobie twarz i stopy, gdy wołając: „Święty, święty, święty..." zbliżały sie do palącej Chwały Boga. Nawet blask bijący z twarzy Mojżesza, konsekwencja rozmowy z Jahwe, był nie do zniesienia dla jego braci. Każde spotkanie z Bogiem jest porzuceniem wszystkiego co znane. Jest wejściem w nieskoń­ czoną ciemność, wywołującą lęk i drżenie. w w n czn n 6 c z s t o Kto więc odważy się wyjść na spotkanie osoby tak obcej, tak odległej, a zarazem obdarzonej nieskończoną mocą? Kto opanuje chęć uniknięcia niebezpieczeństwa, ominięcia ryzyka spotkania? Przede wszystkim jednak musi paść pytanie o sens podobnej próby, bo przecież wątpić można, czy Ktoś Taki zechce w ogóle wysłuchać człowieka. Osoba wierząca może się obawiać, że Bóg, w swym oddaleniu i odmienności, po prostu jej nie potrzebuje (Kierkegaard przedstawia tę rozpaczliwą sytua­ cję przytaczając słowa: „Wróbel może żyć, to jest zrozumiałe, bo on przecież nie wie, że istnieje wobec Boga. Ale wiedzieć, że się jest w obliczu Boga i nie zwariować, albo nie stać się niczym niepodobna!" ). Obie te wątpliwości nurtowały Izraelitów. 3 37 �Z jednej strony trwożnie unikali wypowiadania świętego, groźnego imienia Boga; z drugiej jednak szukali bliskości, kontaktu z nim tworzyli więc sami „świętość u d o m o w i o n ą " , złote cielce i bałwany na praktyczne, codzienne potrzeby. Człowiek zawsze ufał nadmiernie technice. A technika skłaniała do bałwochwalstwa. Pierwszym zatem niebezpieczeństwem, które zagraża ikonie, nie jest ikonoklazm, lecz czynienie z niej idola, zamykanie transcendencji, inności Boga w tożsamości, prostej obecności, dającej się opanować i zawładnąć. Jest to marny czas fał­ szowania i manipulacji prawdą. Reakcją na to zło (przypomina­ jące Kierkegaardowską rozpacz skończoności) jest owo drugie, ikonoklastyczne przykazanie Dekalogu. Nie mogą się bez niego obejść Żydzi, nie może również chrześcijańska ikona: zapobie­ ga ono sporządzaniu idoli, dokonuje otwarcia na nieobjęte, na transcendencję. Dzięki niemu sens ikony nie może być już limitowany, ograniczany, manipulowany. Można go określać tylko w kategoriach nadmiaru. Jeśli ten nadmiar jest mocą, to nie możemy się łudzić, że kiedykolwiek j ą usidlimy. Lecz ikonoklazm to oczywiście bardzo niebezpieczny lek. Związane z nim zagrożenie Kierkegaard nazwałby rozpaczą nieskończoności. Rzeczywistość dotknięta nihilizmem absolut­ nego braku, nihilistycznym sceptycyzmem, traci związek z kon­ kretem, zrywa swe kotwice, rozpływa w fantasmagoriach i bezgraniczności. Wszystko jest w niej możliwe, ale nic pewne. Wobec takiego radykalnego ikonoklazmu ikona traci rację swego istnienia. Te dwa niebezpieczeństwa to dwa bieguny, między którymi zawieszone jest istnienie świętego obrazu, jak i cała ludzka egzystencja, pozostająca w ciągłym napięciu, rozrywana prze­ ciwstawnymi siłami, czerpiąca jednak z tego swą moc. Dwa niebezpieczeństwa i dwa wzajemne zabezpieczenia; jak woda i ogień. Richard Kearney nazywa tę sytuację podwójną wierno­ ścią: wobec ikonoklazmu, nie pozwalającego zamknąć się na transcendencję, oraz wobec wcielenia.* Dzięki Wcieleniu ikona jest w ogóle możliwa. Pisze Olivier Clement, że Wcielenie „jest podstawą ikony, a ikona objawia Wcielenie (...). Przed Wcieleniem obraz był zakazany: musiałby być idolem. Po Wcieleniu jest nie tylko możliwy, ale i koniecz­ ny: jego brak podważałby naszą wiarę we W c i e l e n i e " . Starotestamentowy ikonoklazm przygotowywał Wcielenie od strony, można powiedzieć, negatywnej. O. Clement zwraca jednak też uwagę na przygotowanie mające charakter pozytyw­ ny: są nim biblijne koncepcje Oblicza, Imienia, Obecności czy też Chwały Bożej. Teologicznie rzecz biorąc, Wcielenie po­ twierdziło, że prawdziwą ikoną jest - jako obraz Boga - sam człowiek. Jest manifestacją transcendencji w konkrecie i otwar­ ciem konkretu na transcendencję. Twarz człowieka to moż­ liwość wyjścia poza wymiar dosłowności, możliwość istnienia w wymiarze symbolicznym. Jest ona rozdarciem, „dziurą transcendencji". W ikonie twarzy krzyżuje się skończoność i nieograniczoność, upadek cierpienia i piękno chwały. Piękno zjawia się w grymasie twarzy Izajaszowego „cierpiącego s ł u g i " , w upadłej materii pozbawionej transcendencji - doko­ nując jej transfiguracji. 5 Niewolnika nie można było „ z o b a c z y ć " . Nie posiadał on twarzy, był aprosopos. Ale to ogołocenie było ogołoceniem „ze wszystkich masek n i c o ś c i " (O. Clement). W języku możliwa jest gra słów, która doskonale wyraża tę myśl: chodzi tu mianowicie o wyrzeczenie się dosłowności, można powiedzieć PRZ ' M. Heidegger, Cóz po poecie?, w: Budować, mieszkać, myśleć, tłum. K. Michalski, Warszawa 1977. „Cóż po poecie w czasie marnym" - jest to zdanie z poematu Holderlina Chleb i wino. M. Heidegger, L'origine de Voeuvre d'art, w: Chemins qui ne menenl nullepart, (tytuł oryg. niemieckiego: Holzwege), tłum. W. Brokmeier, Paris 1962, s. 84; por. B. Baran, Saga Heideggera, Kraków 1990, s. 145 n. S. Kierkegaard, Choroba na śmierć, tłum. J. Iwaszkiewicz, Warszawa 1982 s. 169. ! 5 38 wyrzeczenie pierwszego stopnia. Po nim mogło nastąpić wy. rzeczenie (tym razem w sensie: wypowiedzenie) dosięgające prawdy. Upadek i cierpienie prowadzą ku chwale i pięknu. „Cierpiący s ł u g a " wyrzeka się twarzy, będącej technicznym wymiarem obecności; ikona, będąca twarzą „ o d k r y t ą " , wy. rzeka się technicznego, iluzyjnego uczestniczenia w rzeczywistości. Dzięki temu jednak może dopiero wypowiedzieć o niej prawdę. Ikona to zawsze więcej niż to, co jest. Przypominają się słowa Blake'a: „Cysterna ma ile ma, źródło się przelewa". Ikona nie pozwala na idolatryczną rozpacz skończoności. Nie pozwala więc też na próżne lenistwo widza. Zmienia się zasada rozumie­ nia jej obecności. Nie można jej po prostu oglądać, nie można ograniczyć się do biernej percepcji, nie chodzi o nasycenie wzroku obserwatora. Ikona jest ekstatyczna, jest ucieczką ku nadmiarowi, jest symboliczna. Jej właściwym stanem istnienia nie jest aktualność, autotożsamość, lecz „dzianie s i ę " , stano­ wienie prawdy. Jeśli prawda się w niej dzieje, nie może być dojrzana z jednego, statycznego punktu obserwacji. Przyjęcie takiego punktu widzenia jest zabiegiem bałwochwalczym, wywołuje złudzenie, że obraz jest bytowo tożsamy z tym, co przedstawia. Tymczasem jest on miejscem spotkania, które wymaga od człowieka zgody na nie i decyzji przyjścia. Niebezpieczeństwo idolatrii zwiększa się tam, gdzie chcemy powiedzieć zbyt dużo, lub zbyt dokładnie określająco, definiująco i decydująco. Pisze M . - L . Chauvet: „Punkt krytyczny teologii chrześcijańskiej nie polega na apofatycznym oczysz­ czeniu naszych pojęć po to, by określić Boga (pour dire Dieu), ale na naszym użyciu tych pojęć, czyli na postawie, idolatrycznej bądź nie, którą one wywołują z naszej strony. Tradycja zresztą podkreślała to od dawna: pojęcia najbardziej wysubtelnione mogą pełnić funkcję idoli; przeciwnie, najbardziej mate­ rialne antropomorfizmy (Panie, jesteś moją skalą) mogą być najprecyzyjniejszymi wyrażeniami radykalnej odmienności i świętości B o g a . " Tajemnica objawia się nie w zracjonalizo­ wanym koncepcie (nie w słowie traktowanym jako zracjonali­ zowany koncept), lecz w posługującym się symbolem języku Biblii, poezji, liturgii. Symbol bowiem nie jest zwykłym ekwiwalentem sensu. Obraz symboliczny, ikona, jest oknem, przez które możemy ów sens przywoływać, ewokować. A po­ nieważ wołanie można ponawiać, więc i odpowiedź przy­ chodząca w symbolu jest pełniejsza, ma zdolność ujmowania sprzeczności. 6 Ikona domaga się tego wołania. Sama jest po-wołaniem. Jej istnienie jest nierozdzielnie związane z modlitwą, choć niejesl od niej zależne w sensie przyczyny i skutku. Ikona bowiem zawsze poprzedza modlitwę, jest „ s y t u a c j ą " , w jakiej i wobec której postawiony jest wierny. Ale ikonę da się zobaczyć tylko w transfigurującym jej materialność świetle modlitwy. Ikona nie może być prawdziwa lub fałszywa. Nie odtwarza bowiem (lepiej lub gorzej) zaistniałej wcześniej sytuacji Prawda zawarta w ikonie jest nierozdzielna z samym jej istnieniem, a ono polega na zdolności objawiania. Dlatego zbyteczna jest w niej iluzja trzeciego wymiaru i fotograficzna dosłowność. Ikona fałszywa nie jest ikoną lecz bałwanem, znakiem „czasu marnego", którego fałszywi prorocy mrugają do nas z trój­ wymiarowych fotografii. 1991 PISY 4 1 R. Kearney, Poetique du possible. Phenominidogie hermeneutiqued ^ figuration, Paris 1984, s. 136n. Zob. też J.-L. Marion, L'idole el „Revue metaphysique et de la morale" 4, 1979, oraz inne prace tego autoff O. Clement, Apercus sur la spiritualite de /'/сипе, Paris, b.d. ^ L.-M. Chauvet, Symbole i sacrement. Une relecture sacramentM l'existence chr'etienne, Paris 1987, s. 46 5 ft � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bbd5f36561f0cd8a8587fd71e9eb87d.jpg 87fe7fc30ca99aa216015c2f89bdfcf7 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c577b85c9b2b6d47656ff393e28e2741.jpg 1243ea32804b106d24db0b2731b86c19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ikona św. Mikołaja / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Komańcza (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; prawosławie ; architektura sakralna ; sztuka sakralna ; św. Mikołaj ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają ikonę w przedsionku cerkwi Opieki Matki Bożej w Komańczy Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.38.X_H.3.3.3_01 PAE_FNK_32.38.X_H.3.3.4_01 architektura sakralna cerkiew ikona Komańcza Łemkowszczyzna okolice Sanoka prawosławie religijność ludowa św. Mikołaj sztuka sakralna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f09eb38f6427065cbf5d7dc61a5bc4de.pdf 503cc8f2f5241170faf73b7e790c873b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2062 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource Kolberg, Oskar (1814-1890) kolekcje etnograficzne ikonografia etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1914 Title A name given to the resource Ikonografia etnograficzna w zbiorach Oskara Kolberga/ LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrukwa, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, 1. 76, 1993 AGATA SKRUK Redakcja Dziel Oskara WA Wszystkich Kolberga Poznań IKONOGRAFIA ETNOGRAFICZNA W ZBIORACH OSKARA KOLBERGA Ikonografia etnograficzna w zbiorach Kolberga nie była dotąd przedmiotem zainteresowania w poświęcanej mu literaturze. Ryciny, drzeworyty i litografie zamieszczane w Ludzie były - zgodnie ze swym przeznaczeniem wykorzystywane jako dokumentacja XIX-wiecznego stanu kultury ludowej, np. w atlasach polskich strojów ludowych. Od strony warsztatu Kolberga problem ten nie był poruszany, a dla etnografów istotny może być stosunek Kolberga do ilustracji jako jednego ze źródeł etnograficznych, sposób ich uzyskiwania i publikowania, aktualny stan tego rodzaju materiałów w Kolbergowskim archiwum, a także problemy edytorskie, jakie nastręczają one wydawcom jego spuścizny. Do czasu podjęcia prac wydawniczych nad rękopisami Kolberga, tj. do roku 1962, znane były tylko te ryciny z jego zbiorów, które sam zamieścił w tomach Ludu i Ohrazów etnograficznych. Ale publikowane ilustracje były fragmentem dużej i starannie gromadzonej kolekcji ikonograficznej, albumów z fotografiami, akwarel i rysunków, które - o ile wiadomo - uległy zagładzie i rozproszeniu w czasie wojny. W zachowanych materiałach rękopiśmiennych pozostały tylko nieliczne rysunki, w większości mające charakter dokumentacji pomocniczej. Te trzy zespoły, tj. ryciny publikowane przez Kolberga, jego kolekcja ikonograficzna i rysunki zachowane w rękopisach, będą tutaj krótko omówione. Od początku badań terenowych rysunek był drugą obok opisu metodą tworzenia źródeł dla etnografi. Do dziś, mimo nowych technik utrwalania obrazu rzeczywistości - fotografii i filmu - dobry, profesjonalnie wykonany rysunek jest wysoko ceniony, a często niezastąpiony jako forma dokumentacji. Znaczenie ikonografii etnograficznej i wartość ilustracji w wydawanych przez siebie książkach doceniał także Oskar Kolberg. W Liście otwartym z 1865 roku, w którym przedstawił program badań i plan swych monografii etnograficznych, po wyliczeniu jedenastu zasadniczych problemów dodaje: ,,00 wszystkich tego rodzaju wiadomości nader pożądanymi byłyby i rysunki (gdzie się �48 nadają), o ile takowe pozyskać się dadzą" 1, a przy pytaniu o wicś i chatę pisze: "Do opisu przydałby się i rysunek, plan lub widok"2. Czytając czy przeglądając wydane przez Kolberga tomy Ludu i Obrazów etnograficznych zauważamy w nich barwne i czarno-białe ilustracje wykonane różnymi technikami, a przedstawiające przede wszystkim stroje ludowe, ale także zabudowania, wnętrza chat, narzędzia, detale ubioru, rzeźby, pisanki, pieczywo obrzędowe itd. Uzupełniają one opisy i relacje, precyzując kształt, a czasem także kolor opisywanych w tekście obiektów. Świadomość tej wartości poznawczej rycin była zasadniczą przyczyną, dla której Kolberg systematycznie gromadził kolekcję ikonograficzną i starał się dołączyć ilustracje do każdej monografii regionalnej. Ale istniała i druga przyczyna. Pierwsze tomy Ludu Kolberg wydał własnym nakładem i kapitał wyłożony na ich druk odzyskał przez sprzedaż tylko w części. Na edycję tomów następnych otrzymywał zasiłek Akademii Umiejętności lub innych instytucji, ale zasiłek taki nie pokrywał całości kosztów druku tomu. Szybka sprzedaż choć części nakladu była konieczna dla zapewnienia środków na dalsze badania terenowe, na zaliczkowanie druku tomów następnych, a także na wydatki osobiste. Na ładną, ilustrowaną książkę łatwiej było znaleźć nabywcę. W tym samym roku 1865, w którym opublikował List otwarty, tak pisze o swych perspektywach w jednym z listów: "Między owymi trudnościami jedną z najważniejszych jest tu spożytkowanie nagromadzonych materialów, czyli publikacja ich w sposób, który by dla nauki istotne mógł przynieść owoce. Dzieło takowe dla ogółu publiczności suchym się wydaje. Sądzę, że Pan wiesz, albo domyślasz się, ile trudnym jest skłonienie do podobnej publikacji księgarza i nakładcy, który zawsze pełen jest nieufności, zwłaszcza co do wydawnictwa przechodzącego przyjęte zwykłe rozmiary, chociażby mu je osłodzić, a nawet okrasić ilustrowaniem dzieła, dodatkiem 'mnóstwa nut muzycznych, drzeworytów i rycin kolorowych, zachęcających zwykle do pokupu"3. Ilustracje, zwłaszcza barwne litografie, podnosiły wartość książki, ale także jej koszt. Dla przykładu podać można, że druk l O litografii do Pie.'ini ludu polskiego w 1865 roku, stanowił około 25% wszystkich kosztów edycji, a cztery litografie do I i IT części Mazowsza w latach 1886-1887 pochłonęły około 15% kosztów tych dwu tomów 4. Dodatkową pozycję stanowiły wydatki na fotografie, tj. cena ustalona przez fotografa i wynagrodzenie dla fotografowanych osób, grupy wieśniaków w strojach regionalnych, specjalnie l Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (Dzieła 1V.~zyslkie t. 64), Wrocław - Poznań 1965, s. lOS. 2 Ibidem, s. 103. s. 113. Zob. ibidem s. 90 oraz Korespondencja Wrocław-Poznań 1969, s. 316. 2 4 Ibidem, Oskara Kolberya cz. III (Dziela IVszl'slkie t. 66). �49 dowiezionych do miasta, aby im zrobić zdjęcie. Niekiedy dochodziło także honorarium za wykonanie rysunku czy akwareli, choć większość współpracujących z Kolbergiem artystów, związana z nim wieloletnią przyjaźnią, oddawała mu swe prace bez wynagrodzenia. Od początku badań ludoznawczych gromadził Kolberg materiały ikonograficzne wykonane przez różne osoby i różnymi technikami. Jako materiał ilustracyjny najwyżej cenił akwarele i rysunki profesjonalistów świadomych dokumentacyjnego znaczenia rycin. Takimi profesjonalistami byli uczestnicy wycieczek terenowych w okresie poprzedzającym wydanie Pidni ludu polskiego. Wspomniał ich Kołberg ciepło w pisanym wiele lat później wstępie do Mazowsza: "A znaleźli się [oo.J prawie zawsze do wędrówek naszych towarzysze tym samym ku rzeczom sielskim ożywieni duchem, przelewający dosadnie na papier dziarskie włościan typy i fizyognomie [ .. .]"5. Wtedy, tj. w latach czterdziestych, owe typy i fizjonomie włościan przelewali na papier Wojciech Gerson, Karol Marconi i Antoni - młodszy brat Oskara. Ich akwarele reprodukował w Pie.vniach ludu polskiego w 1856 roku. W następnych monografiach współpracował w dalszym ciągu z Gersonem, a także z Tadeuszem Rybkowskim, Tadeuszem Konopką, Bogumiłem Hoffem i Walerym Eliaszem. Akwarele tych artystów były przenoszone na kamień litograficzny w renomowanej firmie J. H. G. Rau i Syn w Dreźnie lub w jednej z firm warszawskich. Tak jak przy druku tekstu i nut, tak i przy ilustracjach Kolberg robił korekty i do końca czuwał nad ich jakością. Np. w trakcie pracy nad Pie.śniami ludu polskiego pisał do Drezna: "Litografia numerów l i 6 jest wykonana wprawdzie z dużą znajomością rzeczy i ładnie, jednakże niezupełnie wiernie z oryginałem, szczególnie co się tyczy twarzy. Proszę zrozumieć, że ubiorów narodowych z dobrze wykonanych rysunków (a tak było z pewnością w wypadku wiadomych numerów) nie wolno ani o włos zmieniać w konturach, gdyż w ten sposób zatraca się często prawdziwy charakter obrazu, co przy tego rodzaju rysunkach stanowi rzecz najważniejszą, a przy numerach 1 i 6, jakkolwiek tylko nieznacznie, jednak naruszono to,,6. Wiele lat później, gdy u Rau'a litografowane były ryciny do części I i II Mazowsza pisał m.in.: "Jedynie żebrak na rycinie jarmarku musi być całkowicie przerobiony i przedstawiony wiernie według oryginału, ponieważ na tym terenie nie ma takich żebraków [ .. .]" 7. Po odbiciu potrzebnej liczby egzemplarzy barwne tablice włączane były do drukowanych w Warszawie lub Krakowie tomów. Tak wykonane zostały ilustracje strojów regionalnych do Sandomierskiego, Kujaw, Lubelskiego, Kaliskiego i Mazowsza. 4 - 5 O. Kolberg. 6 KorespondelJ(ja Oskara Kolherga ez. I, op. cit., s. 63. 7 Korespondencja Oskara Kolherga cz. III, op. cit., s. 123. Lud l. LXXVI Mazowsze cz. II (Dziela wszystkie t. 25), Wrocław-Poznań 1963, s. XI. �50 Gdy środki finansowe nie pozwalały na drogie litografie, rysunek artysty był reprodukowany jako czarno-biały drzeworyt lub - w latach późniejszych - cynkotypia. Takie ilustracje widzimy w tomach Krakowskieyo, Pukucia. Chelmskieyo i częściowo w Mazowszu. Jeżeli tom zawierał tylko ryciny czarno-białe, dla części nakładu były one ręcznie kolorowane - na ROO egzemplarzy przeciętnego nakładu barwionych ręcznie było najwyżej około 100. Te egzemplarze ofiarowywał Kolberg przyjaciołom, współpracownikom i instytucjom sponsorującym druk danej monografii, rozsyłał subskrybentom lub drożej sprzedawał w księgarniach. Nie zawsze jednak dysponował Kolberg gotową akwarele!. Wtedy punktem wyjścia dla uzyskania kolorowej litografii lub drzeworytu musiała być fotografia. Technika wykonywania zdjęć fotograficznych w XIX wieku powodowała, że to nie fotograf szukał w terenie interesującego go obiektu, ale odwrotnie. Aparaty skrzynkowe były duże i ciężkie, szklane klisze też ciężkie, a do tego kruche. Większość zdjęć w czasach Kolberga wykonywano w atelier. Gdy chodziło o stroje ludowe trzeba było grupę włościan zauważone! np. na jarmarku, uprosić, opłacić i doprowadzić do fotografa w mieście, albo ze wsi. której właściciel był z Kolbergiem zaprzyjaźniony, zawieźć specjalnie do miasta. O takiej sytuacji pisze w swych wspomnieniach Justyna Konopczanka. córka Józefa Konopki, mieszkająca w Modłnicy w tym samym okresie co Kolberg: "Było to mniej więcej w 1870-2 roku. Rzewuskiemu zawieziono do jego atelier przeróżne sprzęty i dekoracje. Wykopano starą rosochatą wierzbę. kilka pni brzozowych, [zabrano też] kosy, sierpy, kądziele, ławy, misy, dzbany itp. W pogodne dni zimowe pean] Puchała [rządca w Modlnicy] wyjeżdżał kilku wozami pełnymi ludzi. Były to całe wesela, z basami, klarnetami. skrzypkami, z drużbami, druhnami, iskrzącymi się od wiet1ców, świecideł i wstążek, chust bajecznie kolorowych i korali prawdziwych"x. Według fotografii takiej wykonywana była dopiero akwarela - podstawa barwnej litografii. Wszystkie etapy procesu powstawania ilustracji, od sepiowej fotografii, do barwnej odbitki z kamienia litograficznego Kolberg bacznie obserwował i wymagał dokładnego wykonania swych wskazówek co do ustawienia postaci, odcieni barw, tła itp. Prześledzić to możemy na przykładzie jednej z ilustracji do Lubelskieyo, bo szczęśliwie zachowały się jej kolejne wersje 9. Fotografię przedstawiającą grupę włościan (ryc. 1) wysłał Kolberg do zakładu Rau'a w Dreźnie, dając na odwrocie szczegółowe wskazówki co do kolorów i precyzując dodatkowo w liście zmiany, jakich wymaga "treść" tablicy: "Pierwszy wzór podaje fotografia, która może być oddana w tej H J. Konopczanka, Maszynopis Wspomnienie datowany "luty-marzec moje z lat dziecinnych 1937 L, Kraków" i mio<iociallych o Oskarze w zhiorach Kolherqu. Muzeum Oskara Kolherga znajduje si~ ohecnie w Przysusze. 9 rycin Zespół rycin dotyczących w Archiwum PTL Lubelskiego. we Wrocławiu. o których sygn. dalej 1353 l, karla mowa. II i sygn. IV 1354 II. k. 14-16. lece �51 Ryc. 1. Myżczyzna w stroju regionalnym z okolie Lublina; fotografia nieznanego autora sprzed roku l RR2 (oryginał w Archiwum PTL, sygn. 1353 I, k. 11). samej skali, nie wymaga zatem żadnego powiększania, jak z początku sądziłem. Jednak szczegóły muszą zostać znacznie uwypuklone i dlatego załączam też jedm! mniejszą fotografię (ryc. 2), aby mogła lepiej objaśnić ewentualne wątpliwe miejsce większej. Należy przy tym zaznaczyć: 1. Zamiast czapki, którą środkowa osoba trzyma w ręku (i która ukazuje się tylko przypadkiem), byłoby lepiej umieścić inną, mianowicie taką, jaką widać (z wstążką) na mniejszej fotografii, nawet gdyby była tylko w połowie widoczna. 2. Tło w głębi obrazka ma oznaczać powietrze, na dole ziemia i trochę trawy" 10. Po 10K orcspondcllcja Oskara K o/herga cz. II, op. cit., s. 675. �52 Ryc. 2. Grupa włościan z okolic Lublina; akwarela E. Rau'a z I XX2 r. (oryginał sygn. 1354 II, k. 14). w Archiwum PTL. otrzymaniu wykonanej w Dreźnie akwareli (ryc. 3) wskazał, jakich dalszych korekt wymaga przed przeniesieniem na kamień litograficzny: "Barwy wykończonego rysunku trzech postaci [ ... J są na ogół podane prawidłowo. Jednak życzyłbym sobie chustce na głowę kobiety dać inny kolor niebieski niż odzieży wierzchniej (ewentualnie fiołkowy) i zrobić ją bardziej kolorową, tj. więcej czarnych, białych, żółtych i czerwonych plamek, odzież wierzchnią trochę ciemniejszą, guziki mosiężno-żółte (jak i też żółtą klamrę u białego pasa mężczyzny). Ozdoby przy surducie u mężczyzny z przodu, umieszczone w równiejszej linii, mają tu mieć czerwień, która jest bardziej pąsowa. i wpadająca w czerwień pomarańczową i nie jest, jak na ak wareli nr I, czerwienią karmazynową czy amarantową. Krajobraz tylnego planu [ ... J podchodzi tu, jak mi się zdaje, za wysoko ku górze i mógłby być ściągnięty trochę niżej (ewentualnie tylko do rąk)" 11. Gotowa litografia, wklejana do książki, zgodna była z życzeniami Kolberga (ryc. 4). Tu zaznaczyć trzeba koniecznie, że oryginalne litografie w pierwodruku Ludu mają delikatny 11 Ibidem, s. 700-701. �53 Ryc. 3. Rycina z I części Luhelskieyo O. Kolberga (Dziela wszystkie t. 16) zamieszczona tam przed s. I i akwarela E. Rau'a. koloryt bliski świetlistym barwom swych pierwowzorów - akwarel. W większości tomów przedrukowanych współcześnie techniką fotooffsetową barwy te zbliżone są do pierwodruków z XIX wieku. Niestety w wypadku Lubelskiego drukarze w 80 lat po Kolbergu nie potrafili prawidłowo odtworzyć rycin z oryginalnego wydania i ilustracje w tych dwu tomach Dziel wszystkich są zbyt ciemne i nie mają właściwych kolorów. Nie dysponując pierwodrukiem Lubelskiego z oryginalnymi litografiami, zestawiono akwarelę z kopią we współczesnym, choć złym przedruku, aby umożliwić porównanie zmian w rysunku, bo tylko dla tej ryciny zachowała się tak kompletna dokumentacja. �54 Ryc. 4. Kobiety I. Kujaw; fotografIc nieznanego PTL, sygn. autora spr/ed IX67 r. (oryginały w Archiwum 1353 I, k. 1-3). Dwie fotografie, które były podstawą ryciny w części l Luhel.~kiego niewątpliwie wykonano dla udokumentowania strojów ludowych, choć nie wiadomo czy były zrobione specjalnie dla Kolberga. Przykładem wykorzystania fotografii wykonanych dla innych celów jest rycina przedstawiająca czepce z części I Kujaw 12. Na dwu fotografiach (ryc. 5) przedstawione są kobiety w odświętnych strojach, każda z dzieckiem na ręku, na trzeciej rodzina z dzieckiem i stojąca z tyłu kobieta w stroju ludowym. Są to prawdopodobnie niańki lub mamki opiekujące się dziećmi ze dworu, a pamiątkowe fotografie wykonano raczej ze względu na dziecko, niż trzymającą je nianię, która z tej szczególnej okazji włożyła swój odświętny strój. Otrzymane na Kujawach fotografie, na których Kolberga zainteresowały nakrycia głowy kobiet, posłużyły jako wzorzec do drzeworytu przedstawiającego czepce Kujawianek (ryc. 6). Wyboru właściwych ilustracji do wydawanych przez siebie książek dokonywał Kolberg - jak już na początku wspomniano - z własnej, starannie gromadzonej kolekcji ikonograficznej. Była to teka rycin, niezależna od tek z materiałami regionalnymi oraz albumy ze zdjęciami fotograficznymi. W początkowych latach badań terenowych akwarele i rysunki powstawały podczas współnych wycieczek Kolberga notującego melodie, poetów szukających pieśni i bajek, i malarzy szkicujących pejzaże, i sceny rodzajowe. Bezpośredni udział 12 Fotografie I. k. 1-3. te znajdują silt obecnie w tece rycin w Archiwum PTL wc Wrocławiu, sygn. 1353 �55 : '1":.- -",.<, < •••••• l,.' .,:'LT <1-" ,,;·t. dl,,:.'; . ;:"':',", . •1; li ·-i <"'L,-~;' Ryc. ). [)r/cworyt stawiający opublikowany w I cz. Kuiaw O. Kolberga ubiór kobiet "oli Kowala, Cholicza" na Kujawach .~,,,~i (Dzieła w.\zys/kic t. i fotografie, 3), s. 6X, przed- które były jego podstawą. w takich wyprawach pozwałał Kolbergowi orientować się w zasobach tek ze szkicami przyjaciół-malarzy, a prawdopodobnie także czynnie wpływać na wybór modeli, W póżniejszym okresie, jeżeli jego zbiory wymagały uzupełnień, zamawiał potrzehne ryciny u znanych sobie malarzy, np. u Wojciecha Gersona, którego jeden tylko szkic zachował się do dziś w spuściźnie Kolberga. Jeżeli chodzi o Wielkopolskę, to dla zbiorów ikonograficznych szczególnie owocne były hadania terenowe w rok u 1869, gdy towarzyszył mu Bogumił Hoff. Perypetie. jakie współpraca z Hoffem spowodowała w planach i finansach Kolberga prześledzić można w ich korespondencji, tu istotne jest, że etnograf i rysownik pracowali razem, opis Kolberga i rysunki Hoffa dotyczyły tych samych obiektów. Niestety z prac Hoffa przeznaczonych do monografii Wielkopolski pozostały tylko drzeworyty (wykonane przez inne osoby na podstawie rysunków Hoffa), z których sam Kolberg nie był bardzo zadowolony i jeden rysunek czepców z okolic Śremu (ryc. 6). Innym udokumentowanym przykładem takiej bezpośredniej współpracy jest okres organizowania Wystawy Etnograficznej w Kołomyi w 1880 roku. Kolberg sprawował patronat �56 Ryc. 6. Nakrycie głowy kobiety z okolic w Archiwum Śremu; PTL, B. HalTa sJH7eJ 1357, k. S). rysunek sygn. Ill71 r. (oryginał naukowy nad wystawą, a jednym z organizatorów był Tadeusz Rybkowski, zaprzyjaźniony z nim malarz, późniejszy ilustrator Pokucia, który towarzyszył mu także w wyborze eksponatów i w badaniach terenowych w Czortowcu. Niewątpliwie okazji takich było znacznie więcej i w czasie badań na Mazowszu i np. w Krakowskiem, gdzie bezpośrednio współpracował z Tadeuszem Konopką. Kolekcja ikonograficzna Kolberga, zgromadzona specjalnie jako dokumentacja etnograficzna, niestety zaginęła. Wiadomo, że część jej pozostawił w Modlnicy, gdy w 1884 roku przeprowadzał się do Krakowa. Wiadomo też, że w latach międzywojennych wnuk Józefa Konopki, właściciela Modlnicy z czasów, gdy mieszkał tam Kolberg, zabrał tę część spuścizny do Warszawy i tam uległa ona zagładzie w czasie powstania warszawskiego. Akwarele Gersona były w okresie międzywojennym w posiadaniu rodziny Kolberga w Warszawie i spłonęły w powstaniu. Większość jednak uległa rozproszeniu lub zaginęła po śmierci dra Izydora Kopernickiego, wykonawcy testamentu Kolberga. Stan tej kolekcji znamy tylko z przekazów pośrednich: litografii i drzeworytów zamieszczanych w Ludzie i ze wzmianek w korespondencji. Z listów wymienianych z malarzami wiadomo częściowo, jakie ryciny Kolberg miał, a jakie u nich zamawiał. Z korespondencji z Izydorem Kopernickim wiemy też, że kolekcja Kolberga była wysłana na światową wystawę w Paryżu �57 w 1878 roku, stanowiclc tam istotną część udziału krakowskiej Akademii Umiejętności w ekspozycji austriackiej. Dziś w spuściźnie znajdujemy tylko nikłą część zgromadzonej przez niego dokumentacji ikonograficznej, w większości nie należącej zresztą do owej teki rycin. Zachowały się głównie te przekazy ikonograficzne, które przechowywane były w tekach regionalnych, jako materiał pomocniczy, a nie przeznaczony bezpośrednio do reprodukcji. W czasie porządkowania rękopisów Kolberga w latach 1945-1956 w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, a później w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu zostały one wyłączone z tek regionalnych do odrębnego zespołu. Na zawartość obecnej teki rycin składają się rysunki ołówkiem i piórkiem różnych, nie zawsze znanych autorów, wśród nich m.in. pojedyncze rysunki W. Gersona i B. Hoffa, nieliczne akwarele nieznanych autorów, fotografie, głównie z Kujaw i Lubelskiego oraz rysunki terenowe Kolberga. Większość z tych rycin nie ma wartości artystycznej, ale nadal zachowuje duży walor dokumentacyjny. Część z nich znana jest już z ilustracji w monografiach wydawanych z rękopisów przez naszą Redakcję, np. w tomach Sanockiego (Dzieła wszystkie t. 56-57). Część będzie dopiero reprodukowana w tomach następnych. W wyniku działań wojennych i prac porządkowych prowadzonych bezpośrednio po wojnie przez osoby nie będące archiwistami i nie znające metod pracy Kolberga, stan jego spuścizny rękopiśmiennej odbiega od takiego, w jakim pozostawił ją autor. Dotyczy to i rycin. Były one wyjmowane z tek regionalnych, oddzielane od innych zapisów i przemieszczane między tekami, tak że ich pierwotna przynależność do określonego zespołu została często zatarta. Dziś np. materiały ikonograficzne Władysława Ciesielskiego, pochodzące z okolic Turobina i Żółkiewki w Lubelskiem, rozproszone są między pięcioma różnymi tekami: same rysunki znajdują się w tece rycin, w tece lubelskiej i w tece z korespondencją, zachowany fragment spisu rycin dołączonego przez Ciesielskiego do przesyłki znajduje się w jednej z tek Miscellanea, a uwagi Wilhelma Kolberga i Oskara o szkicach Ciesielskiego mają jeszcze inną sygnaturę. Przygotowując do druku zachowane rysunki trzeba odtworzyć ich związek z innymi materiałami drukowanymi lub rękopiśmiennymi, zwłaszcza przynależność regionalną, a także ustalić autorstwo. To ostatnie nie zawsze się udaje. Niektóre rysunki wykonane były przez amatorów, nie przywykłych do podpisywania się na takich pracach, a jeżeli na karcie z rysunkiem brak podpisów czy sygnatur autorskich, to zaginięcie części spuścizny rękopiśmiennej, np. listów czy notatek towarzyszących rysunkowi i przemieszanie rękopisów między tekami uniemożliwia dziś identyfikację autora. Niemniej zachowane i dziś dopiero publikowane materiały ikonograficzne są ciekawym źródłem dla etnografów. Na przykład w suplemencie do Lubelskiego, poza interesującym zespołem rysunków Ciesielskiego, opublikowane będą fotografie strojów sitarzy biłgorajskich, specyficznej grupy zawodowej, której Kolberg poświęcił osobne strony w swej monografii. �58 Kolberg dokonywał wyboru z posiadanego materiału ilustracyjnego, dziś publikujemy wszystkie zachowane w jego spuściźnie ryciny, z jego szkicami terenowymi włącznie. On sam traktował je wyh!cznie jako dokumentację pomocniczą przy konstruowaniu opisów strojów, zabudowań, sprzętów, narzędzi itp. Na marginesach takich rysunków notował kolory i gatunki tkanin, rodzaje i kolory naszyć, wypustek, guzików itp., nazwy naczyń i drobnych sprzętów domowych, określenie ich przeznaczenia i materiału, z którego były wykonane. Szkice takie wykonywał Kolberg bądź na osobnej karcie, bądź wśród notatek etnograficznych czy obok melodii i tekstów pieśni. Wszystkie zachowane w spuściźnie Kolberga materiały ikonograficzne mają dziś znaczenie jako dokumentacja etnograficzna. Rangę taką wyznacza im wiek - obrazują stan kultury ludowej sprzed ponad stu lat, a także geneza - tworzone były w większości świadomie jako źródla etnograficzne. Własnoręczne rysunki Kolberga mają walor dodatkowy - dokumentują jego metody badań terenowych. Agata Skrukwa ETNOGRAPHIC ICONOGRAPHY IN OSKAR KOLBERG'S COLLECTIONS (Summary) Etnographic iconography collected by Oskar Kolberg has not been discussed in the literature on Kolberg. Materials that have remained in his collections help us learn about the methods used to collcct drawings, water colours and phorographs, later used as illustrations in Lud, and about the financial and technical problems involved in the editing of the iconographic materials. It follows from the letters written to Kolberg's publishers and collaborators that he attached great importance to these source documenb and madc sure that they were properly printed. This is clearly seen in the case of a few drawings on the Lublin province ;Ind Kujawy, the originals of which have been preserved. Unfortunately, Kolberg's abundant :lIld meticulously collected iconographic materials were scattered after his death and probably got lost. They included water colours, drawings and photographs specially made at Kolberg's rcqucst. featuring evcryday and ceremonial folk costumes. Only a few illustrations in rcgional monographs and manuscript folders havc rcmaincd to datc. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b04ba674d9ed1c46c7d31e8cd1aa8ef.pdf 6a9487c5f6f07b6d7db25210cda87c83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3531 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3308 Title A name given to the resource Ikonografia przedstawienia Matki Boskiej Gromnicznej w grafice i malarstwie ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.71-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher -Tyszkowa IKONOGRAFIA PRZEDSTAWIENIA MATKI BOSKIEJ GROMNICZNEJ W GRAFICE I MALARSTWIE L U D O W Y M Celem opracowania nograficznych, ne które przedstawienia Zasługują ku tematu i i czczone w wiążą się z iż w s z t u c e kościelnej Spotkania w święto Spotkania na cioła — już w IV w. (2, 22—39), według ma­ świątyni, służebnica. Dzie­ nadeszły VI w. zwane napisane worodne Mieli dwa jest dziecko płci również młode i obrzędo­ mogła ze liturgii jest koś­ poświadczone greckie Ewangelii Hypapante, starcem św. Sy­ Łukasza d n i .^oczyszczenia r o d z i c e zanieśli złożyć gołębie, w Dzieciąt­ P r a w i e P a ń s k i m : każde męskiej w będzie p o ś w i ę c o n e ofierze zgodnie z A żył w Był to człowiek pociechy Izraela, Duch Jerozolimie a Święty parę pier­ Panu. synogarlic przepisem albo Prawa człowiek, Pań­ prawy Duch i pobożny, Święty objawił, imieniem że spoczywał nie d o świątyni. A Sy- wyczekiwał ujrzy na n i m . śmierci, z o b a c z y M e s j a s z a Pańskiego. Z a n a t c h n i e n i e m c h a przyszedł Je w objęcia, błogosławił Boga i „ T e r a z o W ł a d c o , p o z w ó l odejść słudze t w e m u ju, według t w o j e g o słowa. w i e n i e , któreś p r z y g o t o w a ł światło na oświecenie Bo moje wobec pogan i oczy Dzie­ Pra­ mówił: w ohłopca, z g o d n a z p r a w e m w Józef, niekiedy wcześnie tradycji święta prorokini narodów: urodze­ r o w a n i a p i e r w o r o d n e g o , k t ó r e następowało ve Occursus czyli Domini Wielki w wyżej wymienionego swoich zwłaszcza się i listach nastąpiło zmieszanie się Hypapante z za­ wątkami ogłoszono j e ś w i ę ­ Bożej były daje 8 św. ujawnione 5 obszerny i św. wielu wielu świętu, zwracając t e n przeznaczony powstało myśli do Łukas7.a, nadawano temu „Oto siBazyli komentarz S y m e o n a , który powiedział: upadło Sw. Pana . Ewangelii o w a d z e , jaką a b y przezeń aby Spotkania urywka proroctwu do M a t k i w Izraelu, serc; także twoją własną duszę p r z e n i k n i e m i e c z " . 7 Początki święta w R z y m i e sięgają n i e j s z e g o o k r e s u , niż t e n , k t ó r y na podstawie oficjalnego zapewne wcześ­ z w y k ł o się ustanowienia przyjmować papieża Gelaze- go . W i e m y b o w i e m , że j u ż p o d k o n i e c V w . papież Ge- 8 l a z y z n o s i r o z p u s t n e i g r z y s k a pogańskie t z w . L u p e r c a l i a , obchodzone czasie w miesiącu święto (Purificatio lutym, Oczyszczenia S. M a r i a e ) . a ustanawia Najświętszej Musiało więc w tymże Panny Marii mieć ono p e w n e t r a d y c j e u g r u n t o w a n e w ś r ó d chrześcijan R z y m u . W lazjańskim Safcramentarzu liturgię r z y m s k ą jów gallickich, i Zaśnięcia. dzenia Święta w z VIII w., ono wzmiankowane Matce Ge- reprezentującym n a początku j e j w p r o w a d z e n i a jest świąt p o ś w i ę c o n y c h do k r a ­ obok innych B o ż e j : Zwiastowania, Naro­ 8 U schyłku V I I w . p a p i e ż S e r g i u s z 1 R z y m i e procesję ze świecami Oczyszczenia . Miesiąc l u t y w czasie został w y b r a n y 10 p r z y p a d k o w o . W n i m b o w i e m o d b y w a ł y się w nie­ starożyt­ ności r y t y oczyszczające, o k r e s p o k u t y p o d k o n i e c roku. (Stąd n a z w a łac. f e b r u a r i u s , o d f e b r u m = ś w i ę t o o c z y s z ­ c z e n i a ) . P r o c e s j a ze ś w i e c a m i (a także o b r z ę d o w a cja ś w i e c y z w a n e j g r o m n i c ą ) była t a k s i l n y m katolickiego święta Festum Oczyszczenia, że ( L e v . 12, ofia­ w 30 d n i p o dniu oczyszcze­ (włos.), (czes.), Szwezkowni Luty (łac), funk­ akcentem stosunkowo Chandeleur Candelaria (ang.), M a r i a słowiańskich: (hisap.), Lichtmess Gromnice, wcześ­ Swezkowoiza, w dialekt Aby właściwie występowały ze świętem Styrii), (niem.); Svezhneza w (pol.), Maria, Szveohnicza za (windyjski Candelora Szwezkowna (serbsko-łużycki), (slawoński), S u e z h i n z a ; Srtenije Gospodnie lub Gromniczna wacki), Switlo Marinje ni zaś (franc), Candlemass językach ną Prezentując Candelarum Chandelles n i a l u d z i e b o g a t s i składali j a k o o f i a r ę o w i e c z k ę , a b i e d ­ synogarlice. kapłan Fête 40 d n i p o Mojżeszowym Anna, des 2—8), była ceremonią odrębną o d p r e z e n t a c j i , c z y l i lub dwie gołąbków Najświętsza zba­ twego, 8 postaci występują: naz­ ludu urodzeniu dziecka . Według zwyczaju w niej: t e m w 534 r . za cesarza J u s t y n i a n a I j a k o Hypapnte Hromnice oczyszczenia m a t k i d w a gołąbki w w l u b zewnątrz), wa: s niu występują poko­ Izraela" . Ceremonia Po­ ikonograficz­ n i e przyjęta została w w i e l u j ę z y k a c h e u r o p e j s k i c h ujrzały wszystkich chwałę aż więc D u ­ gdy rodzice wnosili ciątko Jezus, a b y postąpić z N i m w e d ł u g z w y c z a j u wa, o n wziął sens wewnątrz osoby główne Stosunkowo wprowadził (...) Jemu św. wschodnich m;eć świętem? skiego. meon. koszyku. Jako jest, o b r a z o w e , czy ma w Marii Mojżeszowego" w i na ile — jako dla źród­ Symeonem, tradycje słowami za­ k o Jezus d o J e r o z o l i m y , a b y p r z e d s t a w i ć j e P a n u " . T a k bowiem od ołtarz i e l e m e n t y o ł t a r z o w e , o f i a r a gorzędne: Świątyni. P a n a Jezusa z c z c i g o d n y m prawa (przedstawiona co ś w i a d c z y ł o b y związany Jerozolimie gdy tłumaczą O c z y s z c z e n i a . Najczęściej a Gromnicznej Z g o d n i e ze 1 sceny czasie, co u s t a n o w i o ­ ikonografia folklor dawne w czyli Spotkanie meonem . i Boskiej katolickiego ny świątynia tego Gromnicznej. Wią­ na przedstawienie właśnie jeszcze s p o t ­ 4 s t a c i e t e i składane o f i a r y chrześcijan z płacił k a n i e ze s t a r c e m S y m e o n e m o r a z prorokinią A n n ą . obok o prastarych w isię, czy — obrzędy Matki Jezusa Prezentacją wpłynęła odwrotnie niego Łuka­ w w tradycjach grec­ to obrzędy t y m samym zastanowić wość ś-więta wpływ on d l a etnografów, oczyszczającymi Pana czy Warto ojciec chodnimi. W cesarstwie bizantyjskim powszechnie przez Oczyszczeniem kapłanowi P a n n a M a r i a , Dzieciątko o r a z S y m e o n ; j a k o p o s t a c i e d r u ­ ludowej występuje j e s t też, zwłaszcza łach o d b y w a ł y się w i przyjęte syna naj­ Świątyni. i r z y m s k i c h , które Święto z czy Prezentacji z Symeonem że się o n o z r y t a m i też litur­ jedno za 5 syklów. D w i e c e r e m o n i e , o p i s y w a n e p r z e z św. sza łącznie j a k o j e d n o z d a r z e n i e , z a w i e r a j ą katolickim. g a d n i e n i e genezy i początków święta ne rokiem upamiętniając zdecydowanie wątek Interesujące kich obrazy ( i l . 16—21), d o m i n u j e mimo kil­ sank­ pielgrzymkowych, ikonografii innych — ciątka Gromnicznej. popularnych obra­ wizerunki kościele pierworodnego iko­ dziewiętnastowiecznej tematu ryjny, miała Gromnicznej świąt w Boskiej większość kalendarzowym, starszych zmian dziewiętnastowiecz­ l u d o w y m n a uwagę z miejscowościach Boskiej gicznym na Matki Podczas g d y z ó w za p i e r w o w z o r y tuariach W prześledzenie one w malarstwie powodów. Matki jest wpłynęły (chor­ Sviezhni(kraiński), (rosyjski) . 1 1 zinterpretować Oczyszczenia i zarówno w obrzędowość zrozumieć wierzeniach związa­ wątki, popularnych, które jak 71 �i wykształconych w r a m a c h l i t u r g i i kośaielnej, spróbuj­ m y cofnąć się d o najwcześniejszych o n i m r e l a c j i . Z n a j d u j e m y je w h o m i l i i Czcigodnego Bedy (Beda V e n e r a b i l i s ) z 725 r . . M ó w i o n , że w d r u g i m miesiącu p o ś w i ę c o n y m F e b r u u s o w i , t o j e s t P l u t o n o w i , należaio przeprowadzić o c z y s z c z e n i e państwa, a b y ustanawiać p r a w a za p o ś r e d n i c t w e m bogów. T e z w y c z a j e oczyszcza­ jące — t w i e r d z i — słusznie zmieniła r e l i g i a chrześci­ jańska, g d y w d r u g i m d n i u t e g o miesiąca ( p o ś w i ę c o n e ­ go św. M a r i i ) cały l u d w r a z z k a p ł a n a m i obchodził u s t a ­ l o n e tradycją m i e j s c a w mieście ( R z y m i e ) , a w s z y s c y nieśli w rękach z a p a l o n e ś w i e c e i śpiewali h y m n y . W i e ­ m y , że w R z y m i e p r o c e s j a t a ( z w a n a l e t a n í a ) szła z k o ś ­ cioła św. A d r i a n a n a F o r u m R o m a n u m d o b a z y l i k i S. M a r l a M a g g i o r e . Wprowadził ją papież Sergiusz w V I I w. 1 2 1 3 P o d o b n e w z m i a n k i z a m i e s z c z o n e są w h o m i l i i p r z y ­ p i s y w a n e j św. E l i g i u s z o w i ( z m a r ł e m u w 659 r. złotni­ k o w i z L i m o g e s , później b i s k u p o w i z N o y o n , F r a n c j a ) . Głosi o n , ż e l u d r z y m s k i co 5 l a t składał o f i a r ę ( s a c r i f i c i u m ) oświetlając m i a s t o R z y m ś w i e c a m i i p o c h o d n i a ­ m i n a cześć bóstw p o d z i e m i a , a p r z e d e w s z y s t k i m n a część F e b r u u s a , t o j e s t P l u t o n a , p a n a p o d z i e m i a . O f i a r a p o w t a r z a n a co pięć l a t została w y p a r t a przez c o r o c z n y zwyczaj ohrześoijański, o b c h o d z o n y n a początku m i e ­ siąca . W e d ł u g niektórych b a d a c z y i s t o t n y m a r g u m e n ­ t e m d l a w y t ł u m a c z e n i a obrzędowości związanej ze ś w i ę ­ t e m G r o m n i c z n e j b y ł o o d n i e s i e n i e t e g o święta d o d a w ­ n y c h oczyszczających o b r z ę d ó w poświadczonych w s t a ­ r o ż y t n y m R z y m i e . P o c z ą t k o w o p r z y p u s z c z a n o , że święto Oczyszczenia m a związek t y l k o z d a w n y m i o b r z ę d a m i L u p e r c a l i i , o b c h o d z o n y m i w R z y m i e 15 l u t e g o k u c z c i bożka F e b r u u s a . W późniejszych b a d a n i a c h wysunięto 14 1 5 72 inną teorię, w k t ó r e j u d o w a d n i a n o , że n i e m a z w i ą z k ó w pomiędzy różnorodnymi z a b i e g a m i m a g i c z n y m i mający­ m i p o d ł o ż e w a n t y c z n y c h r y t a c h a g r a r n y c h i błazenadą uprawianą w czasie L u p e r c a l i i , a e l e m e n t a m i p o w a ż ­ n y c h o b r z ę d ó w kościelnych o b c h o d z o n y c h 2 l u t e g o . I n ­ n i w y w o d z ą o b r z ę d o w o ś ć Oczyszczenia ze święta amburbale. Istotną rolę o d g r y w a ł a w t y m ś w i ę c i e p r o c e s j a xe światłami, upamiętniająca p o s z u k i w a n i a P r o s e r p i n y p o r ­ w a n e j przez P l u t o n a . M a t k a P r o s e r p i n y , Cerera poszu­ k i w a ł a j e j p r z e z całą n o c z pochodnią w ręku, zapalo­ ną n a E t n i e ( S y c y l i a ) . A b y w y p l e n i ć pogański z w y e z p i pozostawiając r e k w i z y t , d e którego l u d z i e p r z y w y k l i , o j ­ c o w i e Kościoła p o s t a n o w i l i obchodzić ś w i ę t o M a t k i B o s ­ k i e j G r o m n i c z n e j procesją z z a j p a l o n y m i ś w i e c a m i . A l e sama p r o c e s j a ( C h a n d e l e u r ) i święto Oczyszczenia, to z d a n i e m D o m d e B r u y n e ' a d w i e różne r z e c z y . P r o c e s j a o d b y w a ł a się z a w s z e 2 l u t e g o , podczas g d y ś w i ę t o P u r i f i c a t i o mogło być przełożone n a i n n y dzień. A n a l o ­ g i c z n a s y t u a c j a z a c h o d z i w p r z y p a d k u /procesji z w a n e j l i t a n i a m a i o r , która u s t a l o n a została n a 25 k w i e t n i a , podczas g d y o b c h o d z o n e w t y m d n i u święto św. M a r ­ k a m o ż e być p r z e n i e s i o n e . W t y m d n i u odbywały się p r o c e s j e w e wsiach w i e l u krajów Europy, aby w y j e d n a ć d o b r e u r o d z a j e . U w a ż a się p o w s z e c h n i e , żo l i t a n i a m a i o r j e s t chrześcijańską transformacją p r o c e s j i Robigalia . 16 17 1 8 19 J a k wskazują p i s m a o j c ó w Kościoła pogańskie ce­ r e m o n i e amburbaliów miały c h a r a k t e r państwowy, prze­ błagalny i w r ó ż e b n y i w i ą z a ł y się z r y t a m i l u s t r a c y j n y m i świata starożytnego. D l a p r z y w r ó c e n i a s t a n u n i e s k a ­ l a n e g o , u w o l n i e n i a się o d sił n i e c z y s t y c h , p r z e c i w s t a w i a ­ jących się k o n t a k t o m ze świętością p o s ł u g i w a n o się róż­ n y m i zabiegami oczyszczającymi . Zarówno w p r z e d 20 �chrześcijańskie]! r y t a c h i m i t o l o g i i j a k i c e r e m o n i a c h świata chrześcijańskiego można o b s e r w o w a ć p r z e m i a n y p r o w a d z ą c e do zróżnicowanej i bogatej obrzędowości święta Oczyszczenia. J e d n y m z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h e l e ­ m e n t ó w tego święta j e s t z w y c z a j błogosławienia świec, który, p o d o b n i e j a k b ł o g o s ł a w i e n i e p a l m , j e s t z a p e w n e p o c h o d z e n i a franko-germańskiego i — j a k n a t o w s k a ­ zują p r z e k a z y — w y s t ę p o w a ł już w I X — X w i e k u . C h r y s t i a n i z a c j a świata słowiańskiego nadała m u z n a ­ m i o n a l o k a l n e , utrzymujące się w obrzędowości l u d o ­ wej . 2 1 2 2 W analizie etnograficznej obrzędów na terenie s k i s t w i e r d z a m y , że poświęcone g r o m n i c e spełniały ne f u n k c j e : Pol­ róż­ 1 — towarzyszyły r y t u a l n e m u oczyszczeniu k o b i e t y po urodzeniu dziecka; 2 - z a p a l o n e p r z y łożu umierającego, z j e d n y w a ł y d!a n i e g o łaskę; 3 - chroniły p r z e d p i o r u n a m i , g r o m a m i ; 4 — pełniły rolę apotropeiczną nione przed 5 — występowały i (światło, d y m , z n a k i c z y ­ g r o m n i c ą ) , przynosiły z d r o w i e , zabezpieczały c h o r o b a m i l u d z i i zwierzęta h o d o w l a n e ; we wróżbach, dotyczących urodzaju pogody. A d . 1. R y t u a ł y oczyszczenia k o b i e t y po u r o d z e n i u dziecka odnajdujemy w wierzeniach różnych ludów świata, na różnych szczeblach r o z w o j u k u l t u r y . I z o l a ­ cja społeczna k o b i e t w p e w n y c h o k r e s a c h życia f i z j o ­ logicznego j a k m e n s t r u a c j a , ciąża i połóg była, poza n i e l i c z n y m i w y j ą t k a m i , wspólna całemu r o d o w i l u d z k i e ­ m u , bez w z g l ę d u n a stopień r o z w o j u społecznego . 2 3 21 W P o l s c e w i e r z o n o , że k o b i e t a p o p o r o d z i e n i e p o ­ w i n n a w y c h o d z i ć n a p o l a , p o n i e w a ż przestaną o n e r o ­ d z i ć . Sądzono b o w i e m , że k o b i e t a p o p o r o d z i e jest „nieczysta", a j e j s t a n może udzielić się p o l o m , zboże w i ę c , które na n i c h rośnie, będzie z a n i e c z y s z c z o n e l u b „ p ł o n ę " c z y l i p u s t e . O k r e s y „nieczystości" k o b i e t s t a ­ n o w i ł y zagrożenie d l a społeczności . D l a t e g o koniecz­ n y m w y d a w a ł o się o c z y s z c z e n i e k o b i e t y p o p o r o d z i e , ce­ l e m u w o l n i e n i a j e j i d z i e c k a o d zagrażających i m w p ł y ­ w ó w . O k r e s izolacja k o ń c z y ł u r o c z y s t y wywód, połą­ c z o n y z ceremonią kościelną, w której niemałą r o l ę o d ­ g r y w a ł a świeca, t r z y m a n a w ręku k o b i e t y przystępują­ cej do w y w o d u . P o d o b n i e j a k ogień i d y m , własności oczyszczające m i a ł y w s z e l k i e j e g o p o c h o d n e , j a k w ę g l e , popiół, płomień świecy. ( O c z y s z c z e n i e p r z e z ogień s t o ­ s o w a n e było też p o p r o f a n a c j a c h , w o j n a c h , p o m o r a c h , w t y m o s t a t n i m w y p a d k u był t o z a b i e g p a r e x e l l e n c e d e z y n f e k c y j n y , w k t ó r y m rolę o d g r y w a ł n i e t y l k o ogień, ale i d y m ) . 25 3 2 6 27 2 8 2 9 3 0 Katolicka i n t e r p r e t a c j a święta Oczyszczenia Naj­ świętszej P a n n y M a r i i m ó w i , że była O n a w o l n a o d g r z e c h u i skażenia, n i e musiała w i ę c p o d d a ć się p o u r o ­ d z e n i u Jezusa o b r z ą d k o w i o c z y s z c z e n i a . Wypełnienie p r z e z N i ą n a k a z ó w z a k o n u b y ł o w y r a z e m posłuszeństwa p r a w u i wskazówką d l a ludzi, a b y podporządkowywali się n a k a z o m r e l i g i i . P o w i ą z a n i e oczyszczenia ze ś w i e ­ c a m i , j a k o źródłem światła i o g n i a , zyskało w r e l i g i i chrześcijańskiej n o w e s y m b o l i c z n e u z a s a d n i e n i e : światło b o w i e m oznacza C h r y s t u s a , j e s t w i ę c s y m b o l e m d o b r a i sprawiedliwości, s y m b o l e m Boga. Przeciwstawienie światła i ciemności stało się podstawą d l a r o z b u d o w a ­ n i a s y m b o l i k i p r z e n i e s i o n e j n a g r u n t pojęć m o r a l n y c h i religijnych W łańcuchu stanów p o z y t y w n y c h j a k : światło — jasność — ciepło — ogień — ż y c i e — d o b r o , znalazło się r ó w n i e ż światło świecy, a w szczególności gromnicy. 31 3 2 A d 2. W e d ł u g chrześcijańskiej i n t e r p r e t a c j i z a p a l e ­ nie g r o m n i c y p r z y umierającym i t r z y m a n i e j e j przez n i e g o w dłoniach m a z j e d n y w a ć łaskę i o d p u s z c z e n i e g r z e c h ó w . Ś w i a t ł o g r o m n i c y m a m u przypominać o C h r y ­ stusie, n a z w a n y m ś w i a t ł e m o ś w i e c a j ą c y m n a r o d y . 3 3 W l u d o w y c h wierzeniach g r o m n i c a zapalona przy konającym miała go bronić p r z e d s z a t a n e m , sądzono b o w i e m , że w t y m m o m e n c i e r o z g r y w a się w a l k a o j e ­ go duszę p o m i ę d z y aniołami, w y s ł a n n i k a m i n i e b a , i sza­ t a n e m , księciem ciemności . D l a t e g o właśnie istniał zwyczaj p r z e c h o w y w a n i a g r o m n i c y „na ś m i e r ć " , „ a b y s k o n a n i e m i e l i lżejsze i zły d u c h n i e miał d o n i c h p r z y ­ stępu" — j a k pisze Z y g m u n t G l o g e r . W i e r z o n o pow­ szechnie, że g r o m n i c e są z n a k i e m gotowości n a śmieić. U l u d z i pobożnych wisiały o n e n a d łożem j a k o p r z y ­ p o m n i e n i e , a b y w każdej c h w i l i b y l i p r z y g o t o w a n i n a z g o n . N a s u w a się t u a n a l o g i a p o m i ę d z y g r e c k i m m i ­ t e m , w e d ł u g którego b o g i n i D e m e t e r s c h o d z i ze ś w i a t ­ ł e m d o p o d z i e m i w p o s z u k i w a n i u s w o j e j córki P e r s e f o n y , a z w y c z a j a m i o g n i o w y m i k u l t y w o w a n y m i szeroko w o k r e s i e świąt B o ż e g o N a r o d z e n i a w obrzędach za­ duszkowych . 31 35 86 8 7 A d 3. G r o m n i c e w o b r z ę d o w o ś c i p o l s k i e j chroniły p r z e d g r o m a m i — p i o r u n a m i ( p i o r u n — co m . i n . p o d a ­ j e A l e k s a n d e r Brückner, t o prasłowiańska n a z w a „ g r o ­ m u " , a l i t e w s k i P e r k u n a s był t o n a j w y ż s z y bóg g r o m o ­ w y , litwo-.słowiański ). G r o m był w w i e l u r e l i g i a c h świata b o s k i m a t r y b u t e m , a m i e j s c e g d z i e uderzył u w a ­ żano za ś w i ę t e . Jeszcze w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h m o d ­ l i t e w n i k a c h katolickich o d n a j d u j e m y specjalne m o d l i t ­ w y w y g ł a s z a n e podczas b u r z y i piorunów. Z w r a c a n o się w n i c h do B o g a , „ k t ó r e g o wszechmocność n a s y c a p r z e ­ paści, p o r u s z a m o r z a i posyła p i o r u n y " z prośbą, a b y n i e ciskał w l u d z i g r o m ó w , a b y o d w r ó c i ł burzę o d d o ­ m ó w i d o b y t k u za p o ś r e d n i c t w e m s w o i c h aniołów * . Już 38 39 4 1 73 �I I . 1—5. Ofiarowanie w świątyni, d r z e w o r y t y , książeczki d o nabożeństwa X V I — X V I I w . I I . 6 D r z e w o r y t z serii T a j e m n i c Różańcowych, ok. X V I / X V I I w . I I . 7. Ofiarowanie w świątyni m i e d z i o r y t n a p e r g a r n i n i e , 14 X 9 c m , w y k . A n t o n i W i e r i x ( W i e r x ) , 1552—1624 �k s . P i o t r S k a r g a pisał: „ T e n a s z e g r o m n i c e taką m o c biorą, iż z a p a l o n e , ją... Ś w i ę t y był obyczaj gromy przodków bólom przeżegnane i p i o r u n y odgania­ naszych, który li, p r z e d o b r a z e m , k t ó r y n a ścianie z a w ż d y wezwawszy wszystkich domowników do ne wiadomości z n a j d u j e m y ne p r z y t y m są u Jakuba Haura: zwyczayne od remedya, ludziom katolickim Ziela, W i a n k i y Kadzidła tra Zakonu kościoła doświadczone, czterech dzwonie­ obrony przed przeciw Matki gradem, używaniu Boskiej gromnic nie podobnie ziół jak święconych do k a d z e n i a w tylko dla występowali oni we gromnice w k i o d n o t o w a ł jeszcze w potępiał używanie obnoszono 1564 r . J a n M ą c z y ń s k i . 44 gromnic przy „zamawianiu" także w przed różnych mówi Dei świecami, w zabie­ szeroko o róż­ Polsce i Panny M a r i i obchodzono na sierści zaś zwierząt dniu Matki domy i krowy Boskiej znak czy dużo w o s k u czy g r o m n i c a zgasła jeszcze M i k o ł a j wy­ Oczyszcze­ wypalano z w o s k u etc. Z t e g o , zanim się ją przyszłośćZabiegi Rej w Postylli . 10 zabiegów s t o s o w a n y c h Gromnicznej, w w e j E u r o p y b y ł y przyjęte w d n i u Wniebowzięcie u nas k r a j a c h środko­ św. B ł a ż e j a . W 61 Pol­ sce w d n i u św. Błażeja (3 l u t e g o ) o d b y w a ł o się r ó w n i e ż wo­ bydła. Z w y c z a j sapientia Niektóre z powyższych 4 apotropeionów. Z a p a l o n e się 4 9 praktykowanych takie wyśmiewał czasie b u r z y ' . kół d o m u , b u d y n k ó w g o s p o d a r c z y c h , gromnicznej obieraniem . przyniosło d o d o m u , p r z e w i d y w a n o A d 4. L u d w y k o r z y s t y w a ł t a k ż e g r o m n i c e w c h a r a k ­ terze kazań De zabobonach nakapało, w z g l ę d n i e się c h m u ­ święcono zbiorze krzyża, w r ó ż o n o średniowiecz­ 4 1 aby ze Pio­ n a ścianach p r z y b i t e , ry, a burze n a Powietrzu..." . Kaznodzieje przestrzegali, S. oraz wykorzystywano n i a Najświętszej Rzymskiego poświęcone, krzyżyki świecy stępuje z i c h krytyką. W s p o m i n a , że w d n i u „Duchow­ n i a w e w s z y s t k i e D z w o n y , g d y i a k i e pokazują ni w nych służące, i a k o t o G r o m n i c e , Dominikańskiego Ewangelistów E w a n g e l i e S. zadziorami Gromnice Podob­ 4 1 płomieniem g a c h m a g i c z n y c h . S t a n i s ł a w ze S k a l b m i e r z a ( z m . 1431 r.) mie­ modlitwy, z a p a l a l i świecę, którą g r o m n i c ą o d tego z w a l i " . Nad 17 s o b i e końce p a l c ó w , a b y uchronić zanogcicami, jesz­ cze i s a m p o m n ę , iż g d y g r z m o t y w s z c z y n a ł y się, k a ż d y gospodarz gardła . ogrzewano święcenie małych żejkami". W chorego, ta­ świeczek Polsce woskowych, środkowej d o t y k a n o podbródka zwanych okrążano „bła- nimi gardło i w y k o n y w a n o znak k r z y ­ ża, co m i a ł o przynosić ulgę w c h o r o b i e . P o d o b n y sku­ 5 8 Kościół tek chorób, chleb . przynosiły Nawet 64 święcone w w rytuałach tym dniu katolickich jabłka" jest czy modlitwa, o p a l a n i e n i m i w ł o s ó w n a g ł o w i e b y n i e lękać się g r z m o ­ którą kapłan o d m a w i a t r z y m a j ą c tów e t c . ce złożone n a k r z y ż . Z w r a c a się w n i e j d o B o g a za p o ­ średnictwem gardła Jeszcze n a początku X I X w . wieśniacy w 45 sce r o z p o c z y n a l i polowe, jak z gromnicą np. rzucanie siewu, wypędzanie czenie i żniw. kładli g o w r a z ostatni 4 6 odrzwiach w ważniejsze ziarna brali wosk w stodole, wypalania dła d y m e m p o z g a s z e n i u i na koń­ motyw g r o m n i c y , co m i a ł o uwolnienie od dwie bólu świe­ świec, które przyniosła świętemu do więzienia p e w n a u b o g a n i e w i a s t a , a ś w i ę t y polecił palić j e n a j e ­ go pamiątkę . 68 A d 5. W r ó ż e b n e f u n k c j e święta M a t k i B o s k i e j G r o m ­ Pol­ n i c z n e j mają s w o j e stragarzach, okadzania Błażeja rękach 6 5 kawałek są w św. w i i n n e g o z ł a . W l e g e n d a c h o św. B ł a ż e j u p o w t a r z a s i ^ skibę, a g d y w. odnotowane i o b r a m o w a n i a c h o k i e n oraz czasie gromniczny z a t y k a l i weń krzyżyków prace w pole, rozpoczynanie rolnicy Pod koniec X I X zwyczaje ręku z z i a r n e m p o d pierwszą s n o p układali gromnicy . sce bydła Niekiedy w pierwszego Pol­ wiach. gar­ Z wróżono, zapobiegać w 6 odzwierciedlenie w l i c z n y c h przysło­ obserwacji pogody i zachowania jak będzie zima, długa jaka się zwierząt będzie pogoda różnyoh o k r e s a c h r o k u oraz; j a k i e będą z b i o r y . . Wiele 7 75 �8 <^f/\Juf /ux.?t<*"' : J 10 Feńuum I W i f i c a t i o n u B . 3 1 A K I A ' V . rti/w Ä w . ' Jf <*. Jk , l-A l'. <tr.-tt.i st P. Johann Andreas Pfeffel (1686—1750), A u g s b u r g ; i i . 8. r y t z s e r i i i l u s t r o w a n y c h m o d l i t w , 14 X 8,5 c m ; i l . 9. i l . 10. Święto Oczyszczenia N. Marii Panny, miedzioryt, dzioryt z i l . 76 Błogosławiony owoc żywota Twojego Jezus, miedzio­ Oczyszczenie N. Marii Panny, m i e d z i o r y t , 14 X 7 o m ; 14 X 7 o m ; i l . 11. Oczyszczenie N. Marii Panny, mie­ kalendarza. �z t y c h przysłów podaje Nowa K s i ę g a Przysłów Pol­ skich". N p . : G d y w Gromniczną z d a c h ó w ciecze, z i m a się jeszcze p r z e w l e c z e ( z a n o t . 1851 r . ) ; G d y w G r o m ­ niczną j e s t ładnie, dużo jeszcze śniegu s p a d n i e (zanot. o d X V I I — X I X w . ) ; N a Gromniczną mróz — schowaj sanie, s z y k u j wóz (zanot. 1900 r . ) ; G r o m n i c z n a p o g o d n a , będzie jesień d o g o d n a ( z a n o t . 1956 r.). M y ś l i w y m r a ­ d z o n o : d o G r o m n i c e — t r o p w i l c z y c e (zanot. 1851 r.). W i l k i b y ł y b o w i e m niegdyś o t e j p o r z e szczególnie groź­ ne d l a l u d z i i zwierząt. W y g ł o d n i a ł e w d z i e r a ł y się n a ­ w e t do strzeżonych o w c z a r ń . O b a w a p r z e d w i l k a m i b y ­ ła w i ę c duża. W s p o m i n a o n i c h w Dworzaninie... Łu­ kasz G ó r n i c k i , a H a u r w Składzie... przestrzega: „ K o ­ lo G r o m n i c w s t y c z n i u i l u t y m ( w i l c y ) — kupą chodzą y społkuią się, g d y się s a m i c a n a t e n czas n a k o g o p o r ­ w i e , g o t o w a t a k o w e g o z g u b a y nieszczęście, t a k t e d y rzecz n i e b e s p i e c z n a w drogę n a t e n czas puszczać się..." a d a l e j o w i l k a c h p i s z e : ,.Nad w s z y s t k i e i n n e bestye z i e m n e y zwierzęta, które sie po ś w i e c i e rodzą, błąkają się y odchowuią... n i e masz g o r s z e y b e s t y j e j y n a w i e l e rzeczy p r z e s z k o d n i e y s z e y y zdradliwszey j a k o rodzą/ wilków..." . 58 59 W ludowych podobnie tyw legendach j a k św. Mikołaj, ten występował Matka broni Boska przed Gromniczna, wilkami . 9 0 w literaturze, grafice a o j e g o trwałości świadczy f a k t , iż jeszcze p r z e d ma Mo­ i malarstwie, l a t y p o w t ó r z y ł go w płaskorzeźbie Bolosław paro­ Suska". W p o p u l a r n y c h pieśniach i h y m n a c h ś p i e w a n y c h n a cześć na Matki prośba Boskiej Gromnicznej o pośredniczenie w i e k i e m a Bożym przejawia pomiędzy się uciskanym pokor­ czło­ Synem: „ T y najbliższa T w e g o S y n a / P o w i e d z M u o naszej d o l i , N i e c h w a d naszych z a p o m i n a / Lepszego b y t u p o z w o l i . M a t k o ! m y dziećmi T w o j e m i ! / P a t r z n a s t a n nasz, n i e na M ó d l się za n a m i g r z e s z n e m i , / T e r a z i w winę. śmierci godzinę, Amen" . N a u w a g ę zasługuje r ó w n i e ż pieśń, w której M a t k a B o s k a u k a z a n a j e s t j a k o P a n i g r o m o w ł a d n a . Została o n a ułożona o k . 1883 r . z o k a z j i k o r o n a c j i c u d a m i słynącego o b r a z u M a t k i B o s k i e j u K a r m e l i t ó w na P i a s k u w K r a ­ kowie: II. 12. Prezentacja Jezusa w świątyni, miedzioryt i a k w a f o r t a , 23 X 17,7 c m . I poł. X I X w . , N i e m c y . 9 2 „Witaj Tu M a r y o ! g r o m a m i władnąca / O g n i u i S z w e d o m opór stawiająca nędzny lutrzyn Cię policzkujący / Zginął h a n i e b n i e jako smok ryczący" 03 W zbiorze i k o n o g r a f i c z n y m ks. Wacława z Sulgostow a ( N o w a k o w s k i e g o ) z n a j d u j e się d r u k u l o t n y z a w i e r a ­ jący t e k s t ślubowania, m o d l i t w ę i W y k a z przyjęcia do Bractwa Trzeźwości pod opieką Najśw. Maryi Panny Gromnicznej od Ojca św. Piusa IX założonego . Matkę Boską Gromniczną w k o r o n i e n a g ł o w i e , z gorejącą świecą i Dzieciątkiem n a rękaoh, o d b i j a n o także n a m e ­ d a l i k a c h , noszonych w X I X w. p r a w d o p o d o b n i e przez członków w s p o m n i a n e g o w y ż e j B r a c t w a T r z e ź w o ś c i . 61 65 P r z e d s t a w i o n e w y ż e j w dużym skrócie n i e k t ó r e w ą i k i o b r z ę d o w e święta G r o m n i c z n e j p o z w o l ą w czasie d a l ­ szej a n a l i z y i k o n o g r a f i c z n e j n a u w y d a t n i e n i e r o l i t a k i c h a t r y b u t ó w j a k : świeca w g r u p o w e j scenie S p o t k a n i a P a ­ n a Jezusa z S y m e o n e m , k a d z i e l n i c a czy o f i a r n e p t a k i . W ikonografii najstarszych przedstawień temat O c z y s z c z e n i a i P r e z e n t a c j i j e s t ujęty z g o d n i e z p r z e k a ­ zem E w a n g e l i i św. Łukasza (2, 22—39). W y s t ę p u j e w n i c h najczęściej M a t k a B o s k a trzymająca n a ręku Dzieciąt­ k o , starzec S y m e o n z r ę k a m i w y c i ą g n i ę t y m i k u D z i e ­ ciątku J e z u s oraz św. Józef podążający za Matką B o s ­ ką. P ó ź n i e j , być może d l a s y m e t r i i k o m p o z y c j i , p r z e d ­ s t a w i a n a j e s t r ó w n i e ż p r o r o k i n i A n n a , ze z w o j e m w r e ­ k u , w geście p r o f e t y c z n y m wznosząca drugą r ę k ę d o g ó r y . W n a j s t a r s z y c h ujęciach sceny S p o t k a n i a S y m e o n stoi p r z e d świątynią, a n a p r z e c i w n i e g o M a t k a B o s k a z Dzieciątkiem n a rękach ( n p . na f r e s k u św. M a r i i z C a s t e l s e p r i o , o k . I X w., w m i n i a t u r a c h I X — X I I w . i i n . ) . W p r z e d s t a w i e n i a c h b i z a n t y j s k i c h ołtarz s t o i z tyłu n a d r u g i m p l a n i e , l u b n a b r z e g u i n i e m a z w i ą z ­ k u z osobami występującymi, w przeciwieństwie do i k o ­ n o g r a f i i Z a c h o d u , g d z i e od I X w . ołtarz j e s t p u n k t e m c e n t r a l n y m sceny, i n a d n i m M a t k a B o s k a p o d a j e D z i e ­ ciątko, a S y m e o n z r ę k a m i p r z y k r y t y m i v e l u m ( z w a ­ n y m także k r z y ż m e m ) o d b i e r a j e . Rozpowszechnione w epoce g o t y k u s c e n y z życia C h r y s t u s a i M a t k i B o s ­ k i e j , u m i e s z c z a n e n a skrzydłach o ł t a r z o w y c h , n i e o m i ­ jają interesującego n a s t e m a t u . W y s t ę p u j e o.n też w r a z z i n n y m i k o m p o z y c j a m i z a c z e r p n i ę t y m i z życia C h r y s t u ­ sa n a różnych p r z e d m i o t a c h k u l t o w y c h , j a k r e l i k w i a r z e , przenośne ołtarze, k i e l i c h y , p a t e n y , w p r o g r a m a c h r z e ź ­ b i a r s k i c h c y k l i , na kapitelach k o l u m n , w m a l a r s t w i e ściennym i p l a f o n o w y m , na d y w a n a c h i o r n a t a c h . W Biblii Pauperum, a także już w X V - w i e c z n y c h ręko­ piśmiennych E w a n g e l i a r z a c h , z o b r a z k a m i m a l o w a n y m i f a r b a m i w o d n y m i , z n a j d u j e m y interesujące n a s p r z e d ­ stawienie. C e n t r u m rozpowszechniania się t y c h ksiąg była A l z a c j a i Górny R e n , a n a j w i ę k s z y m nakładcą był D i e p o l t L a u b e r w H a g e n a u . C y k l i c z n i e powtarzający­ m i się s c e n a m i , m . i n . i Prezentacją o z d o b i o n e są r ó w ­ nież m i n i a t u r y w książkach d o m o d l i t w y w y k o n y w a n e m . i n . w P a r y ż u , w B u r g u n d i i i w N i d e r l a n d a c h . Stąd już t y l k o j e d e n k r o k d o p o p u l a r y z a c j i odrębnych p r z e d ­ stawień w p o s t a c i m a ł y c h o b r a z k ó w d e w o c y j n y c h , t ł o ­ c z o n y c h n a p e r g a m i n i e i na p a p i e r z e techniką m i e d z i o ­ r y t u oraz d r z e w o r y t u . 00 67 0 8 0 0 7 0 7 1 �I I . 13. Oczyszczenie N. Mani Panny, miedzioryt i w a , I poł. X I X w . I I . 14. Matka Boska Loretańska, a k w a f o r t a , 36,7 X 23,7 cm,, w y k . K a r o l F e r t n e r , Częstocho­ m i ę d z i o r y t , 23,8 X 17 c m , w y k . V . M a r a h i n i , F a e n z a , W ł o c h y . O g ó l n i e można stwierdzić, ze ikonografię. Ofiarcw a n i a — w p r z e c i w i e ń s t w i e do N a r o d z e n i a P a n a J e ­ zusa o r a z i n i n y c h scen z życia młodzieńczego C h r y s t u ­ sa — c e c h u j e w średniowieczu b i z a n t y j s k a f o r m a o b r a ­ z o w a , n i e z m i e n i o n a w najważniejszych z a r y s a c h . R ó ż n i ­ ca m i ę d z y W s c h o d e m a Z a c h o d e m p o l e g a raczej n a l i ­ t u r g i c z n y m ujęciu i o d m i e n n y m r o z w o j u święta. T a k w i ę c n a W s c h o d z i e Spotkanie (Hypapante) występowało j a k o j e d n o z 12 świąt poświęconych C h r y s t u s o w i , i p o ­ j a w i a się d o p i e r o w V I w . , n a t o m i a s t n a Z a c h o d z i e w y ­ stępuje ś w i ę t o M a t k i Bożej n a z w a n e Prezentacją™. W p ó ź n y m g o t y k u zaznaczają się różnice i k o n o g r a f i c z n e p o ­ m i ę d z y W ł o c h a m i a pólnooną Europą. Dążenie d o r e a l i s t y c z n e g o ujęcia Ofiarowania w świątyni z a z n a c z a się już w p ó ź n y m średniowieczu. G o ­ łąbki są p r z e d s t a w i o n e w k o s z u l u b k l a t c e , j a k n p . w Psałterzu P i e r p o n t M o r g a n ' a ( M s . 97, i l . 5), a m o t y w t e n p r z e w i j a się s t a l e aż do R u b e n s a . C z a s a m i kosz j e s t p u ­ s t y , a gołąbki spacerują p o ołtarzu, j a k w w e s t f a l s k i m s k r z y d ł o w y m ołtarzu z o k . 1370 r . S c e n a j e s t u m i e j s c o ­ w i o n a w e wnętrzu g o t y c k i e g o kościoła . 78 Ważne d l a i k o n o g r a f i i t e m a t u jest dodanie na o b r a ­ zach O f i a r o w a n i a p o s t a c i arcykapłana ( n p . n a m o z a i c e i w . M a r i a M a g g i o r e i n a f r e s k u św. M a r i i d i C a s t e l s e p r i o ) . Po w k r o c z e n i u j e g o i służby, S y m e o n odbiera Dzieciątko. Nawiązuje to do armeńskiej Ewangelii ( a p o k r y f ) o dzieciństwie C h r y s t u s a , w której Jezus j e s t p r z e d s t a w i o n y k a p ł a n o m . W p ó ź n y m średniowieczu S y ­ m e o n j e s t i d e n t y f i k o w a n y z osobą arcykapłana w r o g a ­ t e j czapce k a p ł a ń s k i e j . 74 W X V w . , sceny O f i a r o w a n i a , P r e z e n t a c j a Oczysz­ czenia i S p o t k a n i a stopiły się w j e d n o przedstawienie o b r a z o w e . W o b r a z i e L o c h n e r a z 1447 r. ( o b e c n i e w 78 D a r m s t a d t ) , p o j a w i a się błogosławiący Bóg O j c i e c i ś w i e ­ ce w ręku l i c z n y c h p o s t a c i dziecięcych. O d d z i a ł y w a n i e k o m p o z y c j i L o c h n e r a t r w a aż do D i i r e r a . W b a r o k u p r z e d s t a w i e n i e O f i a r o w a n i a czy O c z y s z c z e n i a zaczęło się rozwijać pod w p ł y w e m sztuki n i d e r l a n d z k i e j . S p o t y k a ­ m y w i e l e o b r a z ó w o ł t a r z o w y c h , które i k o n o g r a f i c z n i e n i e w y b i e g a j ą poza przyjętą f o r m ę , a n a w e t b a r d z i e j r y g o ­ r y s t y c z n i e trzymają się p r z e k a z a n y c h w z o r ó w , niż o b r a ­ zy z późnego g o t y k u i r e n e s a n s u . 75 Jak na tle historii przedstawiania Ofiarowania w y ­ gląda p o p u l a r n a g r a f i k a z t e r e n u P o l s k i ? W z b i o r a c h drzeworytów z okresu renesansu i b a r o k u o d n a j d u j e m y d z i e w i ę ć przedstawień interesującego n a s t e m a t u . Są t o n i e w i e l k i e d r z e w o r y t y d r u k o w a n e w bliżej nieokreślo­ n y c h książkach do nabożeństwa. Są o n e p o d w z g l ę d e m i k o n o g r a f i c z n y m zbliżone do siebie, różnice występują j e d y n i e w p a r t i i c e n t r a l n e j , przedstawiającej scenę w ś w i ą t y n i . W j e d n y m z d r z e w o r y t ó w ( i l . 5) część środko­ wą z a j m u j e S p o t k a n i e , a p o p r a w e j s t r o n i e , n a t l e t ł u ­ m u , p r z e d s t a w i o n e są o s o b y o d z i a n e w s t r o j e p o l s k i e . O d z n a n y c h schematów odbiegają p o s t a c i e służących, które sprzedają w świątyni gołąbki o f i a r n e , u m i e s z c z o ­ ne w k o p u l a s t y m k o s z y k u . R ó w n i e ż n a i n n y c h d r z e w o ­ r y t a c h scena o d b y w a się w e wnętrzu kościoła r o m a ń ­ s k i e g o ( i l . 1, 2) l u b o bliżej nieokreślonych cechach. L i c z b a osób b y w a różna, z a w s z e j e d n a k występują M a t ­ k a B o s k a , św. Józef, Dzieciątko Jezus, S y m e o n o r a z k l ę ­ cząca służebnica ( i l . 1, 2, 4), podająca gołąbki w koszy­ k u . Ubiór j e j m a cechy l o k a l n e , t y p o w e d l a o k r e s u w k t ó r y m p o w s t a ł y d r z e w o r y t y . M a t k a B o s k a m a dłonie złożone n a p i e r s i a c h ( i l . 1, 4) l u b do m o d l i t w y ( i l . 2, 3, 5), S y m e o n j e s t s t a r c e m , a w t r z e c h p r z y p a d k a c h m a n a g ł o w i e tiarę n a j w y ż s z e g o kapłana ( i l . 1, 3, 5). D z i e 7 6 �mmmm* I I . 15. Matka Boża w Lyonie (Notre sce. I I . 16. Matka Boska Łaskawa, ciątko Jezus j e s t j ą c e ( i l . 1, 2). Dame de Fouwieres) patronka Barcelony, XIX n a g i e , położone n a w e l u m l u b półsto- kie spojrzenia w W z e s t a w i e n i u z oficjalną ikonografią, u d e r z a b r a k prorokini Anny, występuje natomiast postać męska ( i l . 1), o r a z osoba trzymająca ś w i e c ę czy pochodnię ( i l . 4). Na podstawie cytowanego materiału m o ż e m y p o ­ wiedzieć, że w d r z e w o r y t a c h p o l s k i c h z X V I i X V I I w., dość j e d n o l i t y c h i k o n o g r a f i c z n i e , d o m i n u j e ś r e d n i o w i e c z ­ na f o r m a p r z e d s t a w i e n i a sceny O f i a r o w a n i a , co być m o ­ że w y n i k a z f a k t u , iż d r z e w o r y t n i c y posługiwali się p o ­ dobnymi wzorami. P e w n ą odmianę s t a n o w i d r z e w o r y t większego f o r ­ m a t u { i l . 6) pochodzący p r a w d o p o d o b n i e z przełomu X V I i X V I I w . , j e d e n z s e r i i Tajemnic Różańcowych, przedstawiający T a j e m n i c ę V I — Ofiarowanie Pana J e ­ zusa w świątyni ''. Zaakcentowane są w n i m : p o k o r a klęczącej M a d o n n y , która t r z y m a na t a l e r z u d w a g o ł ą b ­ k i , starzec S y r n e o n , obejmujący n a g i e Dzieciątko i spły­ w a j ą c e n a Jezusa p r o m i e n i e o d Gołębicy, otoczonej w i e ń c e m o b ł o k ó w . Scenę objaśnia u dołu t e k s t w i e r ­ szowany a na b o r d i u r z e w i d n i e j e podwójny sznur ró­ żańca i s t y l i z o w a n e różyczki. 7 N o w e ujęcia t e m a t u p r z y n o s i d o p i e r o g r a f i k a m a ł e ­ go f o r m a t u , s p r o w a d z a n a m a s o w o d o P o l s k i w X V I I i X V I I I w., z ośrodków n i d e r l a n d z k i c h i n i e m i e c k i c h . W zbiorach M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e znaj­ duje się duża kolekcja t y c h obrazków, pochodząca z klasztoru K a r m e l i t a n e k na Wesołej . 78 Pełna napięcia i d y n a m i z m u j e s t scena O f i a r o w a n i a przedstawiona przez A n t o n i e g o W i e r i x a (1552 — o k . 1624) . W t l e z a z n a c z o n e są krużganki świątynne, o o d ­ ległej p e r s p e k t y w i e , z k o l u m n a m i n a p i e r w s z y m p l a n i e . S y r n e o n t r z y m a j ą c y Dzieciątko s k u p i a n a sobie w s z y s t ­ 79 d r z e w o r y t i l u s t r a c y j n y , 14,5 X 10,6 c m , w y k . w Pol­ chromolitografia, 9,8 X 6,5 cm, obrazek dewocyjny, w. otaczających kompozycji. Po lewej osób p o d p o r z ą d k o w a n y c h m u stronie widoczne są elementy ołtarza z w y s o k o ustawioną świecą ( i l . 7). Formalnie podobna, lecz na niższym t y s t y c z n y m , j e s t scena O f i a r o w a n i a hanna 8). Andreasa Klęcząca Pfeffela Madonna i (1686—1750) św. poziomie ar­ w y k o n a n a przez J o - Józef z Augsburga adorują (il. Dzieciątko t r z y m a n e n a rękach p r z e z arcykapłana —• S y m e o n a . Słu­ żebna, zwrócona t y ł e m d o w i d z a , t r z y m a gołąbki w stoż­ kowatym koszyku, a kadzielnicę. kapłan Schematyczne stojący wnętrze ne j e s t j e d y n i e chmurką z d w o m a chodzący za Symeonefn świątyni -- urozmaico­ p u t t a m i . Obrazek z serii i l u s t r o w a n y c h m o d l i t w po­ „Zdrowaś Ma­ r i o " j e s t z a t y t u ł o w a n y : Benedżctus... O u ż y t k o w a n i u te­ go o b r a z k a się spełniły w Polsce świadczy Dziecię do kościoła, Wesół iż Boga woła, Od Stary oglądał w z o r u przyjętego odręczny n a p i s : Dni Syrneon na ziemi; od radości Oczyma w Polsce w X V I I swemi. w., odbiega m i e d z i o r y t ( i l . 10) n a k t ó r y m M a t k a B o s k a j e s t u k a z a n a z Dzieciątkiem tle promieni klęczy ni Syrneon Anna. ciątkiem. Obydwoje ze scen szczególne wskazują w również której cię S y m e o n o w i . jedna w zarys kapłana środku, gwiazdy. świątyni) na M a t k ę U Bożą asymetrycznie, dołu i proroki­ z Dzie­ stoi anioł k l a t k ę z gołąbkami. Odbiega w (w szatach Prawie trzymający nia, n a ręku, wznosząc j e n i e c o d o góry, n a uformowanych od wzorca występuje Obok Matka klęczy ilustrowanego święta oraz kompozycja Boska, Ofiarowa­ podająca Dzie­ św. Józef ( i l . 11). Jest kalendarza, w którym ważniejsi święci mają to po­ wyodręb­ n i o n e o b r a z k i z n a p i s a m i n a wstęgach i d a t a m i . W y s t ę ­ pujące i po b o k a c h lilią, l e w y aniołki: prawy z dwoma gołąbkami z pękiem świec i jedną zapaloną w opusz- 79 �Matka Boska Gromniczna, o l e j n a p l . ; 11. 17. w y i m . 68 X 53 c m , O t f i n ó w , w o j . t a r n o w s k i e ; i l . 18. w y m . 68 X 54 c m , R y b i t w y , o b e c n i e on. K r a k ó w ; i l . 19, w y m . 58,5 X 42 c m , D o b r y s z y c e , w o j . p i o t r k o w s k i e . czonej r ę c e , p r z y p o m i n a w y s t ę p u j ą c e w X I X w . p o ­ d o b n e ujęcie a t r y b u t ó w Ofiarowania w grafice i m a l a r ­ stwie popularnym . 80 8 1 Inne w a r i a n t y ikonograficzne spotykamy n p . w mie­ dziorycie z warsztatu augsburskiego J . A. Pfeffela zaty­ t u ł o w a n y m Purificatio B. Mariae Virgin(is) (dl. 9), c z v a k w a f o r c i e z n a p i s e m Darstellung Jesu im Tempel po­ c h o d z e n i a n i e m i e c k i e g o , znajdującej się w z b i o r a c h A r ­ c h i w u m oo. K a p u c y n ó w w K r a k o w i e , a pow.stałej z a ­ p e w n e w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X ,w. ( i l . 12). O b r a z k i t e ­ go t y p u b y ł y k o l p o r t o w a n e r ó w n i e ż w Polsce. O d początku X I X w . w n u r c i e p o p u l a r n y m p o j a w i a się i n n y t y p i k o n o g r a f i c z n y Oczyszczenia, Przykładem j e s t t u r y c i n a K a r o l a F e r t n e r a z C z ę s t o c h o w y ( i l . 13). Przedstawia ona Madonnę w u r o c z y s t y m s t r o j u , d z w o nowatej sukni, zdobnej b o g a t y m i k w i e t n y m i m o t y w a m i , w obszernym marforionie spływającym po bokach i t w o r z ą c y m c h a r a k t e r y s t y c z n y , trójkątny z a r y s s y l w e t ­ k i , często s p o t y k a n y w g r a f i c z n y c h , m a l a r s k i c h i rzeź­ b i a r s k i c h w i z e r u n k a c h M a t k i B o s k i e j . K l ę c z ą c e u dołu aniołki, cokół z w y p i s a n y m i inicjałami M a r i i o r a z k o ­ t a r y , spięte p o b o k a c h p o d b a l d a c h i m e m , w y w o d z ą się 80 z w z o r c a t y p o w e g o w y s t r o j u sanktuariów M a r y j n y c h , spotykanego w w i e l u k r a j a c h katolickiej Europy. A t r y ­ b u t y , w postaci zapalonej świecy w ręku Madonny o r a z t r z y m a n y c h p r z e z aniołki g o ł ą b k ó w w koszyku i k a d z i e l n i c y , są zaczerpnięte ze s t a r s z y c h graficznych w z o r ó w , których p r z y k ł a d e m m o ż e t u być cytowana XVIII-wieczna grafika augsburska. Zbliżone układy ikonograficzne spotykamy w wizerunkach Madonn L o ­ retańskich, p r z e d s t a w i a n y c h w l i c z n y c h miedziorytach i d r z e w o r y t a c h o d końca X V I I aż d o p o c z ą t k ó w X I X w . ( i l . 14). P o w i ą z a n i a i w p ł y w y idące z c e n t r ó w r e ­ l i g i j n y c h p o ł u d n i o w e j i z a c h o d n i e j E u r o p y n i e są t u bez z n a c z e n i a . Dostrzegamy więc infiltrację grafiki włoskiej ( i l . 14), f r a n c u s k i e j , a u s t r i a c k i e j a nawet h iszpańskiej ( i l . 15 i 16). U s t a l en i e w z a j e m n y o h w p ł y w ó w różnych centrów r e l i g i j n y c h i z w i ą z a n y c h z n i ­ mi przedstawień, zwłaszcza w popularnych nurtach s z t u k i , s t a n o w i w d z i ę c z n e z a d a n i e , przerastające jed­ n a k możliwości j e d n e g o c z ł o w i e k a . 82 Już w 1937 r . pisał T a d e u s z S e w e r y n , że d o n a j t r u d ­ n i e j s z y c h zagadnień i k o n o g r a f i i o b r a z ó w l u d o w y c h „ n a ­ leży w y j a ś n i e n i e g e n e z y w i e l u o b r a z ó w M a t k i B o s k i e j . �Wielość b o w i e m odmian mariologicznych form, jakie s z t u k a nadała W ł a d c z y n i N i e b i o s i M a t c e , o l b r z y m i a ilość obrazów c u d o w n y c h , r o z l i c z n e sposoby populary­ z o w a n i a sławniejszych w i z e r u n k ó w i i c h w p ł y w u n a ikonografię l u d o w ą uniemożliwia w w i e l u w y p a d k a c h o d k r y c i e źródeł f o r m y o b r a z u l u d o w e g o " . N i c d z i w ­ nego, że o d t a m t e g o czasu n i e ukazało się z b y t w i e l e p r a c z t e g o z a k r e s u . N i e k t ó r e , poświęcone m a l a r s ­ t w u , wnoszą niejedną interesującą u w a g ę , choć n i e są wolne od pomyłek l u b przemilczeń, spowodowanych zbyt pobieżnym t r a k t o w a n i e m treści przedstawieni!, a s k u p i e n i e m z a i n t e r e s o w a n i a n a samej t y l k o f o r m i e . 8 3 8 4 T a d e u s z S e w e r y n zainteresował się ludową wersją obrazów M a t k i Boskiej G r o m n i c z n e j . Analizując obraz ( i l . 17) pochodzący z O t f i n c w a , <d. p o w . D ą b r o w a T a r ­ n o w s k a ) , s t w i e r d z a , że j e s t o n s w o b o d n y m przetworze­ n i e m M a t k i Boskiej T u r s k i e j , a „malarz l u d o w y n a d a l t u s w e m u o b r a z o w i p e w n e z n a m i o n a , których t r u d n o byłoby doszukać się w z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h wzorach. N a c z e r w o n e tło s u k n i M a d o n n y rzucił białą p l a m ę k r ó ­ c i u t k i e j z a p a s k i n a podobieństwo t y c h , j a k i e z a p a s y w a l i ongiś g o s p o d a r z e n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m z wiosną, g d y szli do p i e r w s z e g o s i e w u . M a t k a B o s k a G r o m n i c z ­ n a s t a j e się t u p r z e z t e n z n a m i e n n y szczegół Matką B o s ­ ką Siewną, a p r z e z b o g a c t w o k w i e c i s t e g o o r n a m e n t u z a ­ r a z e m K w i e t n ą . O r n a m e n t k w i a t o w y występujący n a t y m obrazie Seweryn przyrównuje do dekoracji k r a ­ k o w s k i c h skrzyń w i a n n y c h . W d a l s z y m t o k u w y w o d u n i e p o d a j e j e d n a k żadnych i n f o r m a c j i co d o g e n e z y i f o r m y opisywanego obrazu. Impresyjne uwagi Sewe­ r y n a można o b e c n i e uściślić n a p o d s t a w i e szerszego m a ­ teriału p o r ó w n a w c z e g o . N a p e w n o t r a f n e są sądy Se­ w e r y n a dotyczące ogólnego k l i m a t u dzieła n a t l e k u l t u ­ r y l u d o w e j r e g i o n u k r a k o w s k i e g o , t r u d n o j e d n a k zgo­ dzić się ze z d a n i e m , że w t y m ż e w i z e r u n k u n i e można odnaleźć z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h w z o r ó w . 85 ła A n a l o g i e d o p o l s k i e j G r o m n i c z n e j , trzymającej D z i e ­ ciątko ciasno s k r ę p o w a n e p o w i j a k i e m , o d n a j d u j e m y w częstochowskiej g r a f i c e F e r t n e r a { i l . 13) t a zaś o p i e r a się n a p e w n y c h e l e m e n t a c h zaczerpniętych z d e w o c y j n y o h o b r a z k ó w a u g s b u r s k i c h , oraz n a z n a c z e n i e r z a d z i e j docierających n a t e r e n P o l s k i d e w o c y j n y c h obrazkach M a d o n n y z w a n e j C a n d e l a r i a , pochodzących z t e r e n ó w o wpływach k u l t u r y iberyjskiej. Ten t y p Madonny znajdujemy m. in. w dziele W . G u m p p e n b e r g a , Atlas Marianus sive de Imaginibus Deiparae per Orbem Christianorum Miraculosis, Mona­ c h i u m 1657. A u t o r o p i e r a się n a materiałach w y d r u k o ­ w a n y c h w R z y m i e . Interesujące j e s t t o , że figurę M a t k i Boskiej Gromnicznej (La Candelaria) odnaleziono na w y s p a c h K a n a r y j s k i c h , stanowiących zasięg p e n e t r a c j i hiszpańskiej, g d z i e p r z e d p r z y b y c i e m chrześcijan istniał k u l t o g n i a . F i g u r a ta — j a k p o d a j e G u m p p e n b e r g — miała n a p i s y w y k o n a n e „ b a r b a r z y ń s k i m i " l i t e r a m i , lecz na m i e d z i o r y c i e r e p r o d u k o w a n y m w w y m i e n i o n y m w y ­ żej d z i e l e oprócz t r z y m a n e g o n a j e d n e j ręce Dzieciątka w p o w i j a k u i świecy g r o m n i c z n e j w d r u g i e j ręce, b r a k j a k i c h k o l w i e k i n n y c h atrybutów. O d n a j d u j e m y j e n a t o ­ m i a s t n a f i g u r z e M a d o n n y ( L a C a n d e l a r i i ) stojącej n a półksiężycu, trzymającej w j e d n e j ręce ś w i ę c ę i k o s z y ­ czek z g o ł ą b k a m i , a w d r u g i e j Dziecię. W y k o n a ł ją I n ­ d i a n i n F r a n c i s z e k T i t o Y u p a n q u i o k . 1580 r., a czczono ją w C o p a c a b a n a w B o l i w i . 8 0 Po z e s t a w i e n i u w i ę k s z e j ilości z n a l e z i o n y c h n a t e ­ r e n i e d . w o j . k r a k o w s k i e g o obrazów o t e m a t y c e z w i ą ­ zanej z postacią M a t k i B o s k i e j G r o m n i c z n e j (nazywa­ n y c h t u także W y w o d e m Matki Boskiej), o k a z u j e się. Ze obraz z O t f i n o w a jest l u d o w y m w a r i a n t e m obrazów o tejże t e m a t y c e , m a l o w a n y c h przez e p i g o n ó w m a l a i stwa cechowego w d r u g i e j połowie X I X w . kiej Rozjaśnione o b ł o k a m i i k w i a t a m i o b r a z y M a t k i B o s ­ G r o m n i c z n e j , o żywej palecie kolorów, o d p o w i a d a ­ 19 8? �I I . 20. Matka Boska Gromniczna, w ły gustom odbiorców miast. Jak wynika mniej więcej chłopskich i sposób pochodzących badań latach domach, wiejskich obeznani w z 1860—1880. kaplicach. Twócami z rzemiosłem jest wsi i Odnaleziono ich byli Kolory są tonowanie, a stosowanie my barwnej jasnej je ludzie dobrze mieszanie i zróżnicowanej ś w i a d c z y o t y m , że c i e n i o w a n i e ze strony grafii. Obrazy tzw. masowo m i a ł y j e d n a k zdecydowaną oleodrukami. Były nosiło prestiż kaplicy, a te nie także przetrwały są znacznie barw rębnić n a p o d s t a w i e rąbka sukni, cechach 82 w przewagę n a d fundatora droższe, toteż nazwiska ornamentyki i do ceniono je o nie wyod­ cechy cha­ dekoracja kwiatowe Obrazów kompozycji Obra­ jedynie detali, jak Boskiej, wzory k o l o r y s t y k a całości. pod­ obrazu wykonawców analogii warsztatowych takich kon­ niewątpliwie czasów. M o ż e m y zdobnictwa szacie M a t k i czy czy co ga­ sta­ chromolito- z pokolenia na pokolenie. sygnowane; do n a s z y c h rakterystyczne większe, właściciela wysoko i przekazywano zy wytwarzanych — kolorów, ło się już w t y m czasie koniecznością, w o b e c dużej kurencji w wskazywałby sharmonizowane subtelne ich one kościołach m a l a r s k i m , n a co wykonawcom małych powstały małomiasteczkowych ich malowania. nieobce ze terenowych o l e j n a pł., w y m . 60 X 45 c m , s t a r y kościół Zakopanem. na jej podobnych ( i l . 21—24) odnoto­ w a n o aż d z i e w i ę ć . P o d e j m u j ą c analizę ikonograficzną t y c h o b r a z ó w należy się zastanowić n a d c e c h a m i c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y m i tego m a l a r s t w a oraz n a d e l e m e n t a m i wspólnymi z i n n y m i p r z e d s t a w i e n i a m i o t e j samej t e ­ matyce. Analiza formalnej struktury obrazów Matki B o s k i e j G r o m n i c z n e j t o n i e t y l k o określenie e l e m e n t ó w i i c h r e l a c j i w z g l ę d e m s i e b i e o r a z w s t o s u n k u do c a ­ łości p r z e d s t a w i e n i a , a l e także u s t a l e n i e wzajemnych odniesień części znajdujących się w s t o s u n k u o p o z y c j i do s i e b i e . M a w i e c i s t o t n e z n a c z e n i e , k t ó r e e l e m e n t y treściowe u m i e s z c z o n e zostały u g ó r y o b r a z u ( w sfe­ rze niebiańskiej), które zaś u dołu ( w sferze z i e m ­ s k i e j ) czy też, które e l e m e n t y wiążą się ze stroną p r a ­ w ą i lewą. 87 W s t r u k t u r z e przedstawień o treściach r e l i g i j n y c h układy t e mają z a s a d n i c z e znaczenie, ponieważ o d z w i e r ­ c i e d l a się w n i c h n i e t y l k o h i e r a r c h i c z n a s t r u k t u r a w y ­ obrażeń r e l i g i j n y c h , a l e i s t o s u n e k do t e m a t u w y k o n a w ­ cy o b r a z u oraz osób, d l a k t ó r y c h był przeznaczony. S t r u k t u r a l i z a c j a f o r m y , związana ze z n a c z e n i e m , j a k i e p r z y p i s y w a n o e l e m e n t o m t r e ś c i o w y m , miała w i ę c i s t o t ­ ne znaczenie d l a prawidłowego odczytania idei obrazu. Spopularyzowane w regionie k r a k o w s k i m obrazy M a t k i B o s k i e j G r o m n i c z n e j przedstawiają w i ę c p r z e d e w s z y s t - �I I . 2 1 . Matka Boska Gromniczna, o l e j n a pł. w y m . 65 X 50 c m , w y k . S t a ­ nisława Susuł, B r o n o w i c e , w o j . k r a k o w s k i e . k i m c e n t r a l n i e umieszczoną postać M a t k i B o s k i e j , d o m i ­ nującą, o h i e r a t y c z n y m układzie. N a l e w y m ręku t r z y ­ m a o n a Dzieciątko, z a w i n i ę t e w p o w i j a k u , d e k o r a c y j n i e p o t r a k t o w a n y m , ułożone n a o z d o b n y m v e l u m , składają­ c y m się z d w ó c h części: p o d u s z e c z k i i p r z y k r y c i a , z a ­ kończonego p a s e m k o r o n k i . T u zaznaczyć należy, iż m a ­ larz z O t f i n o w a w swojej transpozycji Gromnicznej przerobił v e l u m , n i e rozumiejąc j e g o f u n k c j i , n a t r z y ­ częściowy, krótki f a r t u s z e k , k t ó r y zupełnie o p a c z n i e z o ­ stał z i n t e r p r e t o w a n y w o p i s i e t e g o o b r a z u p r z e z T . Se­ w e r y n a . W p r a w y m ręku dzierży M a t k a B o s k a z a p a ­ loną gromnicę, ozdobioną b u k i e t e m k w i a t ó w . M a t k a B o s ­ k a m a koronę na g ł o w i e o k r y t e j długim m a r f o r i o n e m , zakończonym frędzlą, a n a d t o w z o r z y s t y m b i a ł y m r ą b ­ k i e m s y m b o l i z u j ą c y m d z i e w i c t w o ( p o d o b n i e j a k na o b r a ­ zach dziewiętnastowiecznych malarzy warsztatowych). Ceremonialny ubiór do w y w o d u , czyli oczyszczenia, zgodny z przekazami ikonograficznymi epoki baroku, spotykany jest na l i c z n y c h p o p u l a r n y c h obrazkach ( i i . 14—16), w y k o n y w a n y c h w miejscowościach pielgrzym­ k o w y c h na t e r e n i e środkowej i zachodniej E u r o p y ( j a k np. Mariazell w A u s t r i i , Einsiedeln w Szwajcarii, R i ­ m i n i i V i c e n z a w e Włoszech, S t a r e H o r y i F r y d e k w Czechosłowacji, G u a d e l u p e w H i s z p a n i i , L e P u y i L y o n 8 8 w e Francji). T y p stylizacji postaci M a d o n n y , o sylwetce zamkniętej w trójkącie, o p o d s t a w i e u t w o r z o n e j z d w u ­ s t o p n i o w e g o cokołu, p o d o b n y j e s t do s c h e m a t u i k o n o ­ graficznego spotykanego często w p o p u l a r n e j grafice i w o b r a z a c h na s z k l e m a l o w a n y c h . Wieńcząca k o m p o ­ zycję postać B o g a O j c a w y w o d z i się z X V - w i e c z n e g o o b r a z u S t e f a n a L o c h n e r a n a m a l o w a n e g o d l a kościoła św. K a t a r z y n y w K o l o n i i , a z bliższych n a m p o l s k i c h w z o ­ r ó w z o b r a z u T o m a s z a D o l a b e l l i znajdującego się w koś­ c i e l e Bożego Ciała w K r a k o w i e . K o m p o z y c j i obrazu rozwiązanego w trójkątach odpowiadają w układzie w e r t y k a l n y m t r z y O s o b y B o s k i e : B o g a O j c a , D u c h a św. ( w p o s t a c i g o ł ę b i c y ) i Jezusa. 8 9 9 0 8 1 Charakterystyczną cechą l u d o w y c h o b r a z ó w G r o m ­ n i c z n e j j e s t dekoracyjność. K w i e c i s t a szata Madonny o jednolitym, ciemnokarminowym tle, malowana jest l e k k o pędzlem w m o t y w y k w i a t o w e , z ą b k o w a n e obrzeża k o r o n e k z a z n a c z o n e są z a r ó w n o n a v e l u m , j a k i n a sza­ t a c h . Szczególnie piękne są c h u s t k i r ą b k o w e , w p o s t a c i delikatnie zarzuconej n a głowę t k a n i n k i , tak p r z e j r z y ­ s t e j , że m a l a r z chcący oddać p i ę k n o rąbka, otacza g ł o ­ w ę M a d o n n y r y t m i c z n i e p o w t a r z a j ą c y m i się w z o r a m i . O w e w z o r z y s t e t k a n i n y r ą b k o w e s p o t y k a się j e d y n i e na g ł o w a c h p o l s k i c h M a d o n n , co s t a n o w i chaTakterystycz- »3 �I I . 22. Matka Boska Gromniczna: olej na pł., w y m . 80 X 66 c m , Stalowa "Wola, w o j . t a r n o b r z e s k i e ; i l . 23. o l e j n a pł., wyim. 60 X 74 o m , Z a k r z ó w , w o j . k r a k o w s k i e ; i l . 24. o l e j na pł., w y m , 64 X 76 c m , B i n a r o w a , w o j . krośnieńskie. ną cechę obrazów kręgu krakowskiego oraz Podgórza. jest Występują one r ó w n i e ż w m a l a r s t w i e p o w s t a ł y m w k r ę ­ przez gu u Leżajska . 92 Drugi t y p Gromnicznej znaleziony wsi na terenie Rybitwy są m a l o w a n e Matka Boska która ( i l . 18). Z a r ó w n o inaczej, podobna idzie z skromną, jest dzieckiem brązową najlepiej obraz K r a k o w a , a pochodzący z n a d Wisłą sztafaż reprezentuje inna jest raczej też k o l o r y s t y k a . do w i e j s k i e j do w y w o d u suknię, której s 3 dawnej Madonna j a k . kobiety, Odziana górna jest część ,v ręku, w c z e r w o n e j cę, o d m i e n n i e z gwiazd tła tora sce kościołów linią; dolnych w 1 ew y m miasta zarezerwował które z u m i e ści ł m o n o g r a m chowanych w zbiorach muzealnych a tylko w dwóch dla funda­ malarz M a r ii, w odbiega wzorów elementach hory­ licznymi wyodrębnił napis. G r o m n i c z n a z R y b i t w 84 Boskiej ciemnobłękitnego nieczytelny warsztatowego, Matki i m u r y . Prawdopodobnie narożnikach, świe­ korony kotarami. Na linii pejzaż obrazu — Zamiast głowę Jednostajność uogólniony l u b d l a tytułu w otoczył on c y n o b r o w y m i widoczny wieżami ludowy kwiatkami. wypełnił zontu chuście, n a t o m i a s t w l e w e j malarz kulistymi powijaka trzyma na p r a w y m niż n a i n n y c h o b r a z a c h . góry może podobieństwo Karola Fertnera i łamany stanowi występującego bose stopy do w pas, w y o d r ę b n i a j ą c y malarskie w miedziorytu Częstochowie. pierwowzorze. kolista wykonanego to: kotara naroża, przetworzenie graficznym Madonny,, Są podstawka co Natomiast ozdobiona ząbkami, p t a s z k i n a z i e m i , sposób c i e n i o w a n i a , a szcza a r c h i t e k t u r a , świadczą zaczerpniętej z innych o zbitce przedstawień być postumentu, zwła­ wyobrażeniowej, religijnych. przypo­ m i n a k a f t a n i k i noszone p r z e z k o b i e t y na w s i . Dzieciątko okręcone p o t r ó j n y m p a s e m luźne miej­ łamaną prawy m od za­ malarstwa widoczne T y p „ c z y s t y " , bez d o d a t k o w y c h atrybutów i s z t a f a ­ żu, p r z e d s t a w i a G r o m n i c z n a z D o b r o s z y c koło R a d o m ­ ska ( i l . 19). O b r a z p r z e c h o w y w a n y j e s t w z b i o r a c h M u ­ zeum Etnograficznego w Krakowie . Na ciemnozielo­ n y m , c i e n i o w a n y m t l e z n a j d u j e się postać M a d o n n y w j a s n e j , k r e m o w e j s u k n i , bez z d o b i n , o z a z n a c z o n y c h j e ­ d y n i e k i l k u p i o n o w y c h fałdach. M a r f o r i o n złocisty, g r z c b y k o w a n y , o brzegach ciemniejszych z zarysowanymi m a ł y m i kółeczkami, n a w i ą z u j e n a w e t w szczegółach d o p i e r w o w z o r u g r a f i k i F e r t n e r a z Częstochowy (11. 13). Dzieciątko o t w a r z y dorosłego człowieka, p o d o b n e d o kukiełki, z c h a r a k t e r y s t y c z n i e podniesioną g ł ó w k ą , spo­ czywa na podwójnie złożonym v e l u m , wykończonym zło­ t y m p a s e m w kółeczka. K o r o n o w a n a g ł o w a M a r i i o t o ­ czona j e s t , p o d o b n i e j a k i g ł o w a Dzieciątka, g r z e b y k o 0 4 �wanym złotkiem, f o r m u j ą c y m dającym p o s t a c i o m hieratycznej gwiaździsty zarys i przy­ dostojności. T w a r z e w y ­ kazują poprawność warsztatową, czerwień p o w i j a k a wia ciemną tonację obrazu, podobnie jak dwie różycz­ k i i ukośnie t r z y m a n a świeca. B o s e s t o p y M a d o n n y te są j e d y n i e dopodobnie malować sób w sandały. M a l a r z , w y w o d z ą c y oży­ się obu­ praw­ z kręgu częstochowskiego, n i e omieszkał n a ­ u dołu ślady p o s t u m e n t u , uwydatniając rzeźbiarskiego pierwowzoru w ten spo­ Dobryszyckiej W tyle t y m opracowaniu możliwość ustalenia jego w autorów kolejne obrazów, przetworzenia, w a r i a n t całkowicie kiego interesowała znalezienia mnie określonego ile sama zanim zaadaptowany jednak nie warsztatu, czy ewolucja tematu, przeistoczył się na potrzeby on wiejs­ odbiorcy. Ustawiając Spotkania widzimy z na na j e d n y m Symeonem, biegunie czyli szesnastowiecznych Gromnicznej. ozy n a krążących p o k r a j u Z b l i ż o n y f o r m a l n i e , lecz o zupełnie i n n y m c h a r a k ­ terze d e k o r a c j i jest obraz G r o m n i c z n e j z d r e w n i a n e g o kościoła w Z a k o p a n e m (ił. 20). P o d o b n a j e s t s y l w e t k a k o r o n o w a n e j M a t k i B o s k i e j , Dzieciątko z podniesioną g ł ó w k ą s p o c z y w a n a p o d w ó j n i e złożonym v e l u m , oz­ dobionym frędzlą, lecz i n n a jest suknia Madonny, o z d o b i o n a k u l i s t y m i k w i a t k a m i n a gałązce o o d w r ó ­ c o n y c h k u dołowi listeczkach. T e n sam t y p z d o b n i c t w a odnotowuje A n n a Kunczyńska-Iracka w kilku obra­ zach, które o m a w i a w Malarstwie ludowym kręgu Częstochowskiego . Omawiana więc tu Gromniczna s t a n o w i uproszczoną w e r s j ę o b r a z ó w k r a k o w s k i c h , p r z e ­ tworzoną i z i n d y w i d u a l i z o w a n ą , o c z y m ś w i a d c z y s p o ­ sób m a l o w a n i a t w a r z y , a zwłaszcza o b l i c z a M a t k i B o s ­ k i e j . P o d o b i e ń s t w o w sposobie m a l o w a n i a t w a r z y , w i ­ doczne p r z y z e s t a w i e n i u k i l k u obrazów tego t y p u , poz­ w a l a przypuszczać, że w s z y s t k i e o n e są d z i e ł e m tego samego w y k o n a w c y . chodzących rozbudowaną Hypapante, tak drzeworytach scenę jak obrazkach dewocyjnych, z niderlandzkich i niemieckich to polskich, po­ warsztatów, 05 Rozważając p r o b l e m wpływu g r a f i k i n i e t y l k o na twórczość w a r s z t a t ó w c e c h o w y c h , a l e i pozostających z n i m i w b l i s k i m związku t z w . t w ó r c ó w l u d o w y c h p r ó ­ b o w a n o uzasadniać r e l a c j e p o m i ę d z y t y m i d w o m a d z i e ­ dzinami ° . Nieodparcie nasuwał się w n i o s e k , że i s t ­ niały powiązania pomiędzy tymi dziedzinami sztuki, j a k r ó w n i e ż między n i m i a r z e m i o s ł e m a r t y s t y c z n y m , zwłaszcza, że r o z w i j a ł y się o n e m n i e j w i ę c e j w t y m sa­ m y m czasie. Jednakże związki t e n i e z a w s z e rysują się j a s n o i w y r a ź n i e , t y m b a r d z i e j , że w w i e l u p r z y p a d ­ k a c h b r a k j e s t szczegółowych badań i k o n o g r a f i c z n y c h , które s t a n o w i ł y b y u z a s a d n i e n i e d l a s y n t e t y c z n y c h uogól­ nień. P e w n i e j s z e w n i o s k i i spostrzeżenia można sfor­ m u ł o w a ć p o z e b r a n i u m a t e r i a ł ó w d l a dużych centrów p i e l g r z y m k o w y c h , j a k n p . C z ę s t o c h o w a . Dzięki sys­ tematycznym studiom nad malarstwem pewnych krę­ g ó w , j a k r ó w n i e ż dzięki c o r a z b o g a t s z y m z b i o r o m m u ­ z e a l n y m oraz b a d a n i o m t e r e n o w y m i a r c h i w a l n y m moż­ na n i e c o ściślej, niż p r z e d 4 0 - s t u l a t y , g d y pisał Se­ w e r y n , określić ogólne c e c h y m a l a r s t w a południowej Małopolski, skąd w y w o d z i się większość o b r a z ó w o i n ­ teresującej nas tematyce. Anna Kunczyńska-Iracka opublikowała wśród w i e l u i n n y c h r ó w n i e ż d w a o b r a z y M a t k i B o s k i e j G r o m n i c z n e j . U w a ż a o n a , że m a l a r s t w o południowej M a l o o o l s k i w p o r ó w n a n i u ze z r u t y n i z o w a n y m i o b r a z a m i kręgu częstochowskiego j e s t b a r d z i e j z i n d y w i d u a l i z o w a n e , lepsze w a r s z t a t o w o , m a bogatsze rozwiązania k o l o r y s t y c z n e i c i e k a w i e j zaznaczone i n ­ dywidualności m a l a r s k i e . 6 9T 9 8 Ośrodków pielgrzymkowych, które szerzyły kult c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a n i c h o b r a z ó w i f i g u r , było na t e r e n i e P o l s k i w i e l e . N i e w s z y s t k i e j e d n a k miały m o ż ­ liwości p o w i e l a n i a g r a f i c z n y c h w z o r ó w , n i e wszędzie też istniały w a r s z t a t y rzemieślnicze, w których d o k o ­ n y w a n o by i c h t r a n s p o z y c j i n a język właściwy m a l a r s ­ t w u . Chociaż n i e udało się n a r a z i e dotrzeć d o k o n ­ k r e t n y c h warsztatów, w y d a j e się, że z a s t o s o w a n i e m e ­ t o d y k o l e j n y c h przybliżeń p o z w o l i n a u s t a l e n i e p r o ­ w e n i e n c j i n i e t y l k o G r o m n i c z n e j , ale również i n n y c h o b r a z ó w występujących n a t e r e n i e P o l s k i p o ł u d n i o w e j (np. p o p u l a r n e g o wśród f l i s a k ó w w i z e r u n k u M a t k i B o s ­ kiej Dzikowskiej). 85 �a n a d r u g i m b i e g u n i e samą wyodrębnioną Boskiej dzy z Dzieciątkiem tymi zowania krańcami i gromnicą rożne — warianty .postać i możliwości Boska z św. Józef, A n i o ł resie centralną kiem Jezus obok. Ofiarne występuje i postacią gołąbki trzyma występuje w Boska do z w Dalsza l u b stoi koszyku l u b służebna. rębnienia się postaci przedstawienia Jej zawiniętym ki) w jednej o Marii ciasno z zniknęła całej Królowej ludowych sceny symbo­ do sceny Nieba powijakiem w do prowadzi wyod­ grupowej z Dzieciąt­ (wątek ręce, a świecą gromniczną Symeona świec charakterze tematu jako utr­ błogosławienia rekwizytu ni Świeca i k o n o g r a f i i ; z chwilą liturgii ewolucja ok­ Dzieciąt­ klęczy bądź Józef podobnie j a k późniejszym Symeon spoczywają najstarszej niejako licznym. tać się pierwotnie ze ś w i e c a m i , została o n a p r z y d a n a prawach kiem, staje j e św. włączonego procesji i i prorokini Anna. W n a rękach, a M a t k a bądź walenia na obra­ bizantyjs­ w d r u g i e j . Pos­ wariantach tematu, pozostały t y l k o a t r y b u t y O f i a r o w a n i a w ś w i ą t y n i , a w i ę c gołąbki w koszyku trzymane przez aniołka oraz ka­ d z i e l n i c a , j a k o z r e d u k o w a n y e l e m e n t ś w i ą t y n i (11. 22—21). Sfera i niebiańska Ducha nieśmiało w wana błogosławiącego wychylającej Gnieźnieński i pojawia XIX postaci ( i i . j . w . ) początkowo postaci (Ewangeliarz w w Świętego się XI z z w.) i n n y c h obrazach S w . Rodzinę sztuce popularnej wątków, Widzimy nowa, czy oraz przez aniołki dziej widoczny do ręki M a t k i Tak do przykładzie z strefy na Ro­ ich w sfery nową trzymana świeca z ca­ Otfi- Zaznaczyły się ziemskiej przenie­ ofiarne w też gołąbki w nowej sytuacji jako najbar­ zaś, oczyszczenia — włożona została Boskiej. dla wiejskich mentów o bogate kontami- Gromnicznej Rybitw. obłokach, symbol złożonych atrybutem nie tylko niebiańskiej kadzielnica, bardziej symbolicznym wątki ikonografii, w obrazach odbiorców, wątków w odbicia w ikonografii o w nich bowiem na święta obrazach wyko­ redukcja wybranych Podkreślić nie i poza znalazły religijnym. przekazane ele­ należy, Gromnicznej, świecy, charakterze wzory nastąpiła rzecz znaczeniu. obrzędowe widocznej nowały wane przedstawia­ ( n p . Święta zorganizowanie na więc w l u d o w e j nywanych że i nastąpiła s t r u k t u r a l n e : ze zostały koszyku ale to Gromnicznej przesunięcia sione dopiero popular­ Kalisza). W łość. czy ręki rozbudo­ do g r a f i k i i m a l a r s t w a jących M a t k ę Boską Ojca obłoków zostaje nego. W y s t ę p u j e także w nacja Boga sygnalizowana się w m a l a r s t w i e o f i c j a l n y m , a w. pizechodzi dzina z Domi­ zaakcepto­ p r z e z kościół. P R Z Y P I S Y P i e r w s z e w z m i a n k i o ś w i ę c i e odnaleźć można w p i s m a c h o p a t k i z H i s z p a n i i , A e t h e r i i S y l v í i , która p o d k o n i e c I V w . odbyła p i e l g r z y m k ę d o Z i e m i Ś w i ę t e j . Por. A u g u s t B l u d a u , Die Pilgerreise der Aetheria, Pa­ d e r b o r n 1927, s. 89—93. * Pismo Święte Nowego Testamentu, Poznań, W a r ­ s z a w a 1969, s. 167. P o r . Pismo Święte Starego Testamentu, t. I I , Poznań, W a r s z a w a 1970, s. 191. tamże, s. 168. G i u s e p p e L o w , , Festa delia Purificazione (Candelora) ( w : ) Enciclopedia Cattolice Citta del Vaticano, 1953, t . 10, s. 342. S w . B a z y l i W i e l k i , L i s t y , W a r s z a w a 1972, s. 320— —322. Por. t e m a t M a t k i Boskiej Bolesnej o sercu prze­ bitym mieczem, rozwijający się od średniowiecza, a szeroko s p o p u l a r y z o w a n y w o k r e s i e b a r o k u . Hasło „ M a r i a , M a r i e n b i l d ' ' , Lexikon der christlichen Ikonographie, t . 3, R o m , F r e i b u r g , B a s e l , W i e n 1971, s. 1Ö7 1 8 4 6 6 7 86 i 200 o r a z t a m ż e w : t . 4, s. 8 5 — 8 7 : E. S a u e r , Schmer­ zen Märiens. G . L o w , o p . c i t . , s. 342. tamie. t a m ż e ; p o r . też. D o r o t h y S h o r r , The iconographie développement of the Presentation in the Tempie, „The A r t B u l l e t i n " , t . 28, 1946, s. 17. N a z w y zachodnio- i środkowoeuropejskie w g . L o ­ u i s Réau, I c o n o g r a p h i e de l'art chrétien, t . 2, 1957, s. 2 6 1 ; n a z w y słowiańskie w g B o g u m i ł a L i n d e , Słownik języka polskiego, Warszawa 1808, t . 1, cz. 2, s. 779. D o m d e B r u y n e , L'origine des processions de la Chandeleur et des Rogations a propos d'une sermen inédit, „ R e v u e B é n é d i c t i n e " , t . 34, 1922, s. 20 ( p o d a j e za — De temporum ratione ( w : ) Mignę, Patrologia la­ tina, X C , s. 351). G . L o w , o p . c i t . , s. 343. D . d e B r u y n e , op. c i t . , s. 20. D o m H e n r i L e c l e r c q , Presentation de Jesus au Temple (Fête de la) ( w : ) Dictionnaire d'Archéologie chrétienne et de Liturgie, t . 14, P a r i s 1948, s. 1722— — 1 7 2 8 ; p o r . też hasło „ L u p e r c a l i a " w Malej Encyklo­ pedii Kultury Antycznej, Warszawa 1966, s. 329. D , H . L e c l e r c q , op. c i t . , s. 1723. D . d e B r u y n e , op. c i t . , s. 2 1 . O o b y d w ó c h p r o c e s j a c h d o w i a d u j e m y się z a n o ­ nimowego m a n u s k r y p t u z X w. odnalezionego w Corb i e w e F r a n c j i . D . de B r u y n e , o p . c i t . , s. 1 5 — 1 7 ; p o r . też J a m e s G e o r g F r a z e r , Z î o t a gałąź, W a r s z a w a 1962, s. 476—505. Zofia Szyfelbein-Sokolewiez, Plon, obrzęd i wi­ dowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwy­ czajów rolniczych, W r o c ł a w , W a r s z a w a , K r a k ó w 1967, s. 62, 74 i n a s t ; W r e d e , Maria Lichtmess, (w:) Hand­ wörterbuch des deutschen Aberglaubens, t . 5, B e r l i n u . L e i p z i g 1932, s. 1681—1682; k s . P o m i a n - K r u s z y ń s k i , Wiosenne procesje błagalne o urodzaj pól, „ I l u s t r o w a n y Kurier Codzienny" (Dodatek n a u k o w y ) , n r 113, 25.4. 1932 r . ; J . Sas Z u b r z y c k i , Obchód św. Marka w Polsce, „ K u r i e r L w o w s k i " , L w ó w 1921, n r 97, 25.4.1921 r . Ryty l u s t r a c y j n e p o l e g a ł y m i n . n a składaniu o f i a r przebłagalnych. Z a k r e s t e r m i n u „lustrum" obej­ m o w a ł 1. O f i a r y o c z y s z c z a l n e , p r z e b ł a g a l n e (składane p r z e z c e n z o r ó w co 5 l a t ) a t a k ż e i g r z y s k a n a cześć J o ­ w i s z a K a p i t o l i ń s k i e g o o d p r a w i a n e w czasach cesarstwa co 5 l a t . P r z e z czynności l u s t r a c y j n e r o z u m i a n o także o b c h o d z e n i e czegoś w koło, n p . kapłan okrążał z w i e r z ę p r z y składaniu go n a ofiarę. D a l e j r o z u m i a n o p r z e z ten t e r m i n czynności oświecania, rozjaśniania, (por. Słownik łacińsko-polski p o d r e d . M a r i a n a P l e z i , t . 3, W a r s z a w a 1969, s. 400 i 401). 9 9 1 0 Dzieciątkiem w g r u p i e osób t o w a r z y s z ą c y c h S y m e o n o w i , nie pomię­ tego t e m a t u . Matka ziemi, Matki widzimy 1 1 1 2 1 3 1 4 1 6 1 8 17 1 8 1 9 2 0 O c z y s z c z a n i e w różnych r e l i g i a c h m i a ł o n a c e l u u w o l n i e n i e o d sił „ n i e c z y s t y c h " , przeciwstawiających się wejściu w k o n t a k t ze świętością. W r y t a c h l u s t r a ­ c y j n y c h p o s ł u g i w a n o się r ó ż n y m i z a b i e g a m i , główcie p o p r z e z k o n t a k t y z o g n i e m , d y m e m i wodą. P r z y p i s y ­ w a n e o g n i o w i własności o d w r a c a j ą c e p o l e g a ł y n a p r z e ­ m i a n i e s u b s t a n c y j n e j różnych ciał p r z e z n a c z o n y c h na ofiarę, co było p o c z y t y w a n e za przyjęcie t e j o f i a r y . D a l e j — l u s t r a c y j n e z a b i e g i o g n i o w e rozjaśniały, o ś w i e ­ cały ciemności, budzące w c z ł o w i e k u lęk i o b a w ę . Po d o b n e własności j a k ogień miał r ó w n i e ż d y m . K a z i ­ m i e r z Moszyński w Kulturze Ludowej Słowian, t . 2, cz. 1, W a r s z a w a 1968, s. 313 pisze, że „ W oczyszczaniu przez kadzenie w y k o r z y s t y w a n o magiczne znaczenie d y ­ m u , w y k u r z a j ą c e g o zło, c h o r o b y , p o d o b n i e j a k się w y ­ kurza owady czy g a d y , l u b i n n e s t w o r z e n i a z jaskiń l u b mieszkań. P o n i e w a ż zaś zło i t z w . „nieczystość" w pojęciach l u d u najściślej się ze sobą łączy, więc i w s z y s t k o c o k o l w i e k j e s t n i e c z y s t e , oczyszcza się za pomocą d y m u , w y k u r z a j ą c zeń o w ą nieczystość. N a t y m t l e r o z w i n ę ł o się w s z e l k i e k a d z e n i e ; w k u l c i e b o w i e m b o g o m musiały b y ć o f i a r o w a n e d a r y c z y s t e " . Podobny sąd, ż e „ p l a m a " c z y „ z m a z a " , którą o c z y s z c z e n i e z d e j ­ m o w a ł o z człowieka, m a k o n k r e t n y , m a t e r i a l n y c h a ­ r a k t e r w y r a ż a W i t o l d K l i n g e r w p r a c y : Jaj/co w za­ bobonie ludowym u nas i w starożytności, Kraków 1908.; P o r . też W o l f g a n g Brückner, Cera — C e r a V i r g o — C e r a V i r g í n e a . Ein Beitrag zu „Wörter und Sachen" und zur Theorie der „Stoffheiligkeit" ( w : ) „Zeitschi i f t für V o l k s k u n d e " , S t u t t g a r t , 1963, t . 59, s. 233—253. G . L o w , o p . c i t . , s. 344. ** A l e k s a n d e r Gieysztor, Między kulturą uczoną i kulturą ludową. Wierzenia w polskiej świadomości zbiorowej wieków średnich, ( w : ) 70 lat Towarzystwa Przyjaciół Nauk, P r z e m y ś l 1979, s. 37—50. 1 1 �W i t o l d S c h r e i b e r , Małżeństwo i jego dzieje, Lwów 1905, s. 23 i 25; W . K l i n g e r , op. c i t , s. 5 i 6 pisze, że w e d ł u g w i e r z e ń l u d o w y c h , n o w o r o d k i , położnice i n a ­ w e t s a m d o m , g d z i e o d b y w a sie połóg są n i e c z y s t e „ N a d kolebką człowieka, j a k i n a d j e g o łożem ś m i e r ­ t e l n y m unoszą się całe r o j e duchów. Są t o z a p e w n e d u c h y p r z o d k ó w , o p i e k u n o w i e r o d u , nową j e g o l a t o ­ rośl p o w i t a ć i przyszły l o s j e g o rozstrzygnąć p r z y b y l i , j a k o t o czynią p o ł u d n i o w o - s ł o w i a ń s k i e „ u s u d i c e " i „ r o żenice". T e z ł o ś l i w e i s t o t y d e m o n i c z n e działają często n a szkodę, korzystając z f i z y c z n e j słabości m a t k i i n i e ­ mowlęcia. T e k s t y starożytne i współczesne zwyczaje l u d o w e poświadczają s t o s o w a n i e różnych z a b i e g ó w d l a odpędzenia d e m o n ó w i zabiegów o mocy odwracają­ c e j " . P o r . też J a n Stanisław Bystroń, Słowiańskie ob­ rzędy rodzinne, K r a k ó w 1916 (obrzędy z w i ą z a n e z u r o ­ dzeniem dziecka). J . Bystroń, op. c i t . , s. 7. tamże, s. 25—58 o r a z K . Moszyński, o p . c i t . , s. 312. K . Moszyński, o p . c i t . , s. 340. M i r e e a E l i a d e , Traktat o historii religii, Warsza­ w a 1966, s. 2 2 — 2 4 ; J . S. Bystroń, o p . c i t . , s. 1 1 , 12, 26, 29 i n a s t P o r . J . S. Bystroń, o p . c i t . , s. 3 2 — 4 3 ; Stanisław C i s z e w s k i , Żeńska twarz, K r a k ó w 1927, s. 9. 2 3 24 u 1 6 2 7 2 8 " J . S'. Bystroń, o p . c i t . , s. 55 i 66—75. W kościele k a t o l i c k i m wywód n i e m a obecnie c h a r a k t e r u oczysz­ czającego. J e s t t r a k t o w a n y j a k o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o „ b e n e d i c t i o m u l i e r i s post p a r t u m " . P o r . S. C i s z e w s k i , Ognisko. Studium etnologiczne. K r a k ó w 1903, s. 5 6 — 5 7 , 61. P o r . k s . P i o t r S k a r g a , Na dzień Gromnic, albo Oczyszczenia Przenajświętszej Matki Bożej kazanie krót­ kie, ( w : ) Żywoty świętych Starego i Nowego Zakonu, K r a k ó w 1933, t . 1, s. 229. P o r . J a n Góra O P , Rozważania o świetle, „W D r o d z e " . Miesięcznik p o ś w i ę c o n y życiu chrześcijańskie­ m u , Poznań, Gdańsk, W r o c ł a w , t . 7, 1979, n r 4, s. 2 3 — — 3 1 oraz utwory poetyckie: John Henry Newman, Prowadź mię światło, t a m ż e s. 19, j a k r ó w n i e ż T h o m a s S t e a r n s E l i o t , Poezje wybrane, W a r s z a w a 1960, s. 191. M o d l i t e w n i k dziewiętnastowieczny, uszkodzony, w p o s i a d a n i u a u t o r k i , s. 234. K o n r a d H a h n , A r s moriendi, Lexikon der christ­ lichen Ikonographie, R o m , F r e i b u r g , B a s e l , W i e n 1968, s. 188—189. " Z y g m u n t G l o g e r , Rok polski w życiu, tradycn i pieśni, W a r s z a w a 1908. tamże. P o r . Handwörterbuch des deutschen Aberglau­ bens, B e r l i n u . L e i p z i g , t . 5, 1931, s. 1240—1258 o r a z W . K l i n g e r , Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia, Poznań 1926, s. 60 i L e B r a s , L a l e g e n d e de l a m o r t e n B r e t a g n e , s. 280 ( c y t . za K l i n g e r e m ) . W d o l n e j B r e t a n i i p r z e z całą n o c w i g i l i j n ą płonie n a k o m i n k u potężna kłoda d r z e w a , nosząca n a z w ę „ k ł o ­ d y z m a r ł y c h " . W g . w i e r z e ń z m a r l i przychodzą w tę n o c do d o m ó w , grzeją się p r z y o g n i u i jedzą p r z y g o ­ towaną d l a n i c h strawę. P o d o b n a kłoda płonie u B u ł ­ g a r ó w o d w i e c z e r z y w i g i l i j n e j aż d o o k r e s u Trzech K r ó l i . U l u d ó w Bałkańskich w i e c z e r z a w i g i l i j n a p o w i n ­ n a się o d b y w a ć p r z y z a p a l o n e j świecy, a z w y c z a j taki j e s t p r a k t y k o w a n y r ó w n i e ż w Polsce. P o w s z e c h n a jest w i a r a , ż e o g n i e odpędzają z ł e d u c h y i analogiczną f u n ­ kcję miało mieć światło z a p a l o n e j g r o m n i c y , t r z y m a n e w ręku umierającego człowieka. A . Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970, s. 153 p o d a j e , że o g n i e z a p a l o n e w W i e l k i C z w a r t e k w p o s ­ t a c i t a w . g r u m a d e k c z y l i w i ą z e k c h r u s t u , w z g l . stosów d r e w n a m i a ł y r ó w n i e ż związek z d u s z a m i z m a r ł y c h i miały j e ogrzewać. , 0 8 1 3 2 3 3 3 1 3 8 3 7 A . Brückner, o p . c i t . , s. 414 o r a z H e n r y k L o w miański, Religia Słowian i jej upadek (w. VI—XII), Warszawa 1979, s. 83 i 89. P i s z e o n , że „ S ł o w i a n i e d z i e l i l i się n a c z c i c i e l i b o g a n i e b a i c z c i c i e l i boga b ł y s ­ k a w i c y , P e r u n a , który był z m o d y f i k o w a n y m b o g i e m n i e ­ b a " , P r o k o p i o s z C e z a r e i , który ż y ł w czasach cesarza J u s t y n i a n a i z m a r ł p o r. 562 m ó w i ł o r e l i g i i S ł o w i a n p o ł u d n i o w y c h : „ ( S k l a w i n o w i e i A n t o w i e ) uważają b o ­ w i e m , że j e d e n t y l k o bóg, t w ó r c a b ł y s k a w i c y , j e s t p a ­ n e m całego świata i składają m u w ofierze woły i w s z y s t k i e i n n e z w i e r z ę t a o f i a r n e " . (Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian, p r z e ł o ż y ł i op r a c o w a ł M a r i a n P l e z i a , Poznań, K r a k ó w 1852, s. 69) M . E l i a d e , o p . c i t . , s. 52, 58 i 59. 3 8 3 8 Modlitewnik z XIX w. op. c i t . , s. 6 1 1 . K s . P i o t r S k a r g a , Kazania na niedziele i święta, K r a k ó w 1595, s. 523, c y t . za B . L i n d e m , o p . c i t , s. 779. J a k u b H a u r , Skład, abo skarbiec znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey, w y d . 2, K r a k ó w 1693, s. 112. A . Brückner, Literatura religijna w Polsce śred­ niowiecznej, t . 1, W a r s z a w a 1902, s. 52. J a n Mączyński, Lexikon Latinopolonicum, Kró­ l e w i e c 1564, hasło „ F e b r u a r e " . P o r . hasło „ G r o m n i c a " , Encyklopedia kościelna, W a r s z a w a 1891, t. 6, s. 4 3 0 - ^ 3 2 . T a d e u s z S e w e r y n , Na Gromniczną, „ K u r i e r L i t e r a c k o - N a u k o w y " D o d a t e k do n r 29 „ I K C " , z 29.1.1934, p o r . też artykuły w p r a s i e p o p u l a r n o - i n a u k o w e j : E m i l W y r o b e k , Oczyszczenie Najświętszej Marii Panny czyli święto Matki Boskiej Gromnicznej, D o d a t e k d o n r 32 , , r K C " z d n i a 1.2.1926 o r a z A d a m C h m i e l , Gromniczna, „ I K C " n r 33 z d n i a 2.2.1925. Bohdan B a r a n o w s k i , Życie codzienne między Wartą a Pilicą w XIX w., W a r s z a w a 1969, s. 83 o r a z L u t o s ł a w a H a j ó w n a , Zimowe obrzędy i zwyczaje w Tyńcu, „Rocznik M u z e u m Etnograficznego w Krako­ w i e " , t . 2, 1967, s. 186. W niektórych w s i a c h d a w n . Z i e m i K r a k o w s k i e j był z w y c z a j o b w i ą z y w a n i a g r o m n i c y l n e m . G d y g r o m ­ n i c a d o b r z e się paliła w czasie p r o c e s j i , w r ó ż y ł o t o d o b r e z b i o r y l n u . S t a r y l e n zdjęty z g r o m n i c y służył do o k a d z a n i a w w y p a d k u bólu gardła. P o r . E. J a n o t a , Lud i jego zwyczaje, L w ó w 1878, s. 57. J a n S w i ę t e k o d ­ n o t o w a ł , że g r o m n i c e służyły n i e t y l k o l u d z i o m u m i e ­ rającym, lecz także do p o s z u k i w a n i a u t o p i o n y c h w R a ­ b i e , a n a d t o j a k w i n n y c h o k o l i c a c h P o l s k i chroniły z a b u d o w a n i a i całe g o s p o d a r s t w o o d g r o m ó w . Pisze też, iż k r o w y o k a d z a n o świecą gromniczną, a b y oddalić o d n i c h c z a r o w n i c e i n i e dopuszczać d o z a b i e r a n i a m l e k a . (Lud nadrabski, od Gdowa po Bochnię, K r a k ó w 1893, s. 102). 40 41 4 1 4 3 4 4 4 5 4 8 4 7 4 8 M a r i a K o w a l c z y k ó w n a , W r ó ż b y , czary i zabobony w średniowiecznych rękopisach Biblioteki Jagiellońskiej, „ B i u l e t y n B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń s k i e j " , t . 29, 1979, s. 5 — 1 8 . Oprócz m a t e r i a ł ó w o p u b l i k o w a n y c h w a r t y k u l e , A u t o r ­ k a odnalazła n a m a r g i n e s i e rękopisu 1344 k . 34 nastę­ pujący w i e r s z : 4 9 Hanc i n honorem pye T ę świecę niosę Candelam porto Marie N a pobożną M a r i i część Accipe per ceram W e ź p r z e z w o s k (tej ś w i e c y ) C a r n e m de v i r g i n e v e r a m Ciało z p r a w d z i w e j d z i e w i c y Per l u m e n a n i m a m P r z e z światło — duszę Per ignem d i v i n i t a t e m . P r z e z ogień — boskość. Z a udostępnienie t y c h m a t e r i a ł ó w składam J e j ser­ deczne podziękowanie. Mikołaj R e j , P o s t y l l a ( I w y d . K r a k ó w 1560, w z n o ­ w i o n a : ) W r o c ł a w , W a r s z a w a , K r a k ó w 1965, cz. 2 k a r t a 224. O z w y c z a j a c h g r o m n i c z n y c h c z y t a m y też w „ P a ­ miętniku N a u k o w y m " , K r a k ó w 1837, t . 2, s. 56 w a n o ­ n i m o w y m a r t y k u l e Zwyczaje ludu. A u t o r podaje, że w n i e k t ó r y c h o k o l i c a c h P o l s k i stawiają p o d o m a c h w czasie ś w i ę t a G r o m n i c z n e j świeczki w o s k o w e z i m i o ­ n a m i całej r o d z i n y ; c z y j a świeca prędzej zgaśnie, t e n pierwszy u m r z e . N i e k t ó r z y niosą zapaloną gromnicę z kościoła do d o m u , k t o p ł o m i e ń p r z e d w i a t r e m u s t r z e ­ że, a l b o k o m u t r z y k r o p l e n a ręce padną — szczęśli­ wą m a wróżbę. 5 0 Por. O s w a l d A . E r i c h i R i c h a r d B e i t l , Wörter­ buch der deutschen Volkskunde, L e i p z i g 1936, s. 91—92, c z y t a m y t a m , iż św. B ł a ż e j był p a t r o n e m bydła, w d n i u j e g o święta b ł o g o s ł a w i o n o j e świecą. S w . B ł a ż e j b y ł też p a t r o n e m p o g o d y i w i a t r a k ó w p o r u s z a n y c h z a p o ­ mocą w i a t r u ( b l a s e n ( n i e m ) == dmuchać). W Czechach „karmiono" w t y m dniu w i a t r p o p i o ł e m , solą l u b mąką. 5 1 „ B ł a ż e j k i " t o krążki w o s k o w e ze świec, ś w i ę c o ­ n e w św. Błażeja, d a w a n e do z j a d a n i a bydłu. B o h d a n B a r a n o w s k i , Kultura ludowa XVII i XVIII w. na zie­ miach Polski środkowej, Łódź 1971, s. 282. 5 2 R o m u a l d Łukaszyk, „ S w . Błażej", Katolicka, t . 2, L u b l i n 1976, s. 674. 5 3 Encyklopedia Święcenie c h l e b a i s o l i o d b y w a ł o się r ó w n i e ż 5 l u t e g o w dzień św. A g a t y , p a t r o n k i i w s p o m o ż y c i e l k i o d o g n i a . N a t e r e n i e E u r o p y w i e r z o n o , że c h l e b i sól św. A g a t y bronią od o g n i a . Znalazło t o o d b i c i e w Rytuale Rzymskim z ok r e s u p r z e d I I S o b o r e m W a t y k a ń s k i m , g d z i e p o d a n e są f o r m u ł y poświęcenia ś w i e c z w . błażejkami, p o r . R. Łu­ k a s z y k , o p . c i t , s. 674 o r a z Encyklopedia Katolicka, 54 3 5 87 �w y d . p r z e z k s . Michała N o w o d w o r s k i e g o , t . 2, W a r s z a ­ w a 1873, s. 400. J a k u b de V o r á g i n e , Złota legenda, W a r s z a w a 1960, s. 127—130. W l e g e n d z i e n a dzień św. Błażeja prze­ w i j a sie. w ą t e k z j e g o życia p u s t e l n i c z e g o , g d y bło­ gosławił o n zwierzętom, przychodzącym tłumnie d o j e ­ go g r o t y . „ G d y któreś z w i e r z ę z a c h o r o w a ł o , u d a w a ł o się n a t y c h m i a s t do Błażeja, a o n p r z y w r a c a ł m u z d r o ­ w i e " . L e g e n d a m ó w i r ó w n i e ż o u l e c z e n i u dzdecka, k t ó ­ r e m u uwięzła w g a r d l e ość r y b i a . Nowa księga przysłów polskich w oparciu o dzie­ ło Samuela Adalberga, o p r a c o w a ł zespół r e d a k c y j n y p o d k i e r u n k i e m J u l i a n a K r z y ż a n o w s k i e g o , W a r s z a w a 1969, t 2, s. 410—413. Ł u k a s z Górnicki, Dworzanin polski, ( I w y d . 1566) ( w : ) Pisma oprać. R o m a n P o l l a k , t . I , W a r s z a w a 1961, s. 219. J a k u b H a u r , op. c i t . , s. 311. L u d w i k S t o m m a , Matka Boska Gromniczna, „Ty­ g o d n i k P o w s z e c h n y " , n r 1358, T . S e w e r y n , Na Grom­ niczną, o,p. c i t . , „ N a P o d h a l u znają M a t k ę Boską N i e ­ dźwiedzią, n a M a z o w s z u j e s t w i e l e l e g e n d o Matce Boiskiej patronce (od) w i l k ó w , bo „od Gromnicznej w i l k i s t a d e m chodzą". Rzeźba, własność P a ń s t w o w e g o M u z e u m E t n o graficznego w Warszawie, eksponowana na wystawie s z t u k i l u d o w e j z o k a z j i 30-lecia P R L . H y m n n a dzień O c z y s z c z e n i a P a n n y M a r i i , z c y t . w y ż e j m o d l i t e w n i k a , s. 231—232. Z p o p u l a r n e j książeczki: Pamiątka dwudziesto­ pięcioletniego jubileuszu koronacyi cudami wsławionego Najśw. Panny Maryi obrazu w Karmelu Krakowskim na Piasku, napisał O. M a r c i n M a c i a k , K r a k ó w 1908, s. 57. Druczek ze z b i o r u ikonograficznego O. W a c ł a w a N o w a k o w s k i e g o w A r c h i w u m oo. K a p u c y n ó w w K r a ­ k o w i e , ozdobiony jest u góry o b r a z k i e m M a t k i Boskiej Często cho w s k i e j . T . R e w o l i ń s k i , Medale religijne, K r a k ó w 1387, s. 8 6 — 7 , r y c . 739. M e d a l i k w y k o n a n y o k . 1872—1887 r. p r z e z P a w ł a B i s c h a n a z W a r s z a w y , który m i a ł f a b r y c z ­ kę i s k l e p p r z y u l . Długiej w W a r s z a w i e . 5 5 57 5 8 5 9 6 0 8 1 6 2 6 8 6 4 6 5 p o r . D . S h o r r , op. c i t . , s. 20. t a m ż e , i l . 2—22. tamże, i l . 13. Por. n p . W. Braunfels i M . Nitz, „Leben Jesu", Lexikon der Christiischen Ikonographie, Rom. Freiburg B a s e l , W i e n 1971, t . 3, s. 39—85; G e o r g e F e r g u s o n , Signs and Symbols in Christian Art, N e w Y o r k 1961 s. 77L . Réau, Iconographie... o p . c i t . , s. 262. W. Braunfels i M . Nitz, „Marienleben", Lexikon.., op. c i t . s. 69. tamże, s. 69. ™ H a n s M a r t i n v o n E r f f a , „Darbringung i m T e m ­ p e l " , Reallexikon zur deutschen Kunstgeschichte t 3 S t u t t g a r t 1954, s. 1064, p o r . też D . S h o r r , o p . c i t . / s.' 19.' t a m ż e , s. 1065. D . S h o r r , op. c i t . i l . 1 o r a z Ewangelie — Apo­ kryfy, w y d . P. P e t e r s , P a r i s 1914, s. 153. 6 6 6 7 6 8 6 9 7 0 7 1 7 8 7 4 H . M . v o n E r f f a , o p . c i t . , s. 1057—1076; D . S h o r r o p . c i t . s. 17—32. 7 5 Józef M u c z k o w s k i , Zbiór drzeworytów w Biblio­ tece Uniwersytetu Jagiellońskiego zachowanych, Kra­ k ó w 1849. D r z e w o r y t y są o z n a c z o n e n u m e r a m i : 284, 334, 335, 336, 481, 482, 583, 525, 2306. 7 6 P o r . Polska Grafika Ludowa, K r a k ó w 1970, wstęp katalog i bibliografia: Aleksandra Jacher-Tyszkowa, s. 29 k a t . 86, 11. 110. W k a t a l o g u b ł ę d n i e podałam, że ś w . Joachim t r z y m a Dizieciątko n a rękach, p o d c z a s g d y t r z y m a j e św. S y m e o n . 7 7 7 8 Zbiory oprać. P o r . Polskie kolekcjonerstwo grafiki i rysunku. graficzne Muzeum Etno graj icznego w Krakowie, A. Jacher-Tyszkowa, W a r s z a w a 1980, s. 52—57. 7 9 L . i n w . 44658/MEK, w y m . 140 X 8 0 P o r . D . S h o r r , o p . c i t . , s. 27, p r z y p . 64. 91 m m . 8 1 8 5 86 8 7 T . S e w e r y n , c p . c i t . , s. 92. P o r . Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , i l . i l . 125 — M a t k a B o s k a T u r s k a , 127 — M a t k a B o s k a Ł u k o w ­ s k a , 129 — M a t k a B o s k a Loretańska, 141 — Matka Boska L Mariazell, 142 — M a t k a Boska Hanswick a i i n . P o r . też o b r a z y n a s z k l e M a t k i B o s k i e j G r o m ­ n i c z n e j ze z b i o r ó w M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w Krako­ w i e : BT i n w . 666, w y m . 30,8 X 22 o m , z P o d h a l a , n r i n w . 9375, w y m . 32,3 X 21,3 c m , z O r a w y . D . S h o r r , op. c i t . , s. 30. O b r a z w g ł ó w n y m ołtarzu p r z y p i s y w a n y Dolab e l l i , z o k . 1637 r . p r z e d s t a w i a pokłon p a s t e r z y . P r z e d ­ s t a w i o n e p o p r a w e j istironie p o s t a c i e w z i ę t e p r a w d o p o ­ d o b n i e ze sceny Oczyszczenda a n i e O b r z e z a n i a , j a k s u g e r u j e K a z i m i e r z K u c z m a n w a r t y k u l e : Tamasza Do~ labelli Pokłon Pasterzy, z a m i e s z c z o n y w : Studia z dzie­ jów kościoła Bożego Ciała w Krakowie, p r . zbiór, p o d r e d . Z b i g n i e w a J a k u b o w s k i e g o , K r a k ó w 1977, s. 43—60. W s c e n i e t e j w i d a ć zamyślonego s t a r c a , prawdopodob­ n i e S y m e o n a , a k o b i e t a trzymająca gołąbki — t o p o s ­ tać służebnej ś w i ą t y n n e j , p r z e d s t a w i o n e j t u w stroju z e p o k i . P o r . też M a r i a M a c h a r s k a , Rola grafiki w twór­ czości Tomasza Dolabelli, „Foliae H i s t o r i a e Artium", t. I X , 1973, s. 89—124. * Obszerną dokumentację z d o b n i c t w a r ą b k ó w z n a j ­ d u j e m y w l u d o w y c h i półludowych obrazach r e l i g i j ­ n y c h z X I X w . , pochodzących z t e r e n u b. w o j . k r a ­ k o w s k i e g o . Charakterystyczną i c h cechą b y ł o n i e t y l k o b o g a t e z d o b n i c t w o szat, aile r ó w n i e ż w y k o ń c z e n i e w p o s ­ t a c i w e l o n ó w czy rańtuchów, kryjących g ł o w ę i o p a d a ­ j ą c y c h p o o b y d w u s t r o n a c h w dół. Z d o b n i c t w o t o j e s t n i e t y l k o w y t w o r e m f a n t a z j i m a l a r z a , a l e n a w i ą z u j e do r z e c z y w i s t y c h t k a n i n , k t ó r e były u ż y w a n e p r z e z k o b i e ­ t y j a k o c h u s t k i c z e p c o w e o r a z rańtuchy. Łukasz G o ­ łębiowski p i s z e „ R ą b e k , j a k o d e l i k a t n y i przeźroczysty, znajdowano, że dziewicom tylko właściwy. (Ubiory w Polszczę, Warszawa 1830, s. 219). R ą b k i p r o d u k o w a n o w dużych ilościach n a P o d g ó r z u . Szczególnie z n a n e b y ł y rąbki z D ę b o w c a k o ł o Jasła, skąd n a w e t eksportowano j e zagranicę. P o r . k s . W ł a d y s ł a w S a r n a , Opis pow, jasielskiego, 1908 r. s. 402. P o r . też A . Jacher-Tyszko­ w a , Atlas Polskich Strojów Ludowych, Strój kielecki, W r o c ł a w 1977, s. 122. 8 8 8 0 9 0 9 1 ( 9 O b r a z o l . n a pł. o w y m . 68 X 54 c m , n a k l e j o n y n a deskę (1. i n w . 34017) u t r z y m a n y j e s t w c i e m n e j t o ­ n a c j i . P o d o b n y doń c h a r a k t e r e m z d o b n i c t w a j e s t i n n y o b r a z M a t k i B o s k i e j Saletyńskiej ze z b . M E K . (1. i n w . 53360). B a r d z o zbliżony j e s t w o b y d w u o b r a z a c h k o l o ­ r y t i o r n a m e n t w postaci k u l i s t y c h c z e r w o n y c h k w i a ­ tów. o l . pł., 58,5 X 42 c m i l . i n w . 26363. A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Malarstwo ludowe kręgu częstochowskiego, W r o c ł a w , W a r s z a w a 1978, i l . 235—239. Por. p r a c e T . S e w e r y n a , K s a w e r e g o P i w o c k i e g o , Józefa Grabowskiego, Stanisława Błaszczyka, Anny Kuinczyńskiej-Irackiej i i n . P o r . A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , o p . c i t . , oraz tamże literatura. t a m ż e , s. 150. 0 3 0 1 8 1 8 2 6 3 0 5 Wyodrębnione a t r y b u t y , w o t a , k w i a t y , wazony z k w i a t a m i s t o s o w a l i l u d o w i artyści d l a w y p e ł n i e n i ? p r z e s t r z e n i tła, ze w z g l ę d u n a „horror v a c u i " . O b e c n i e ukazał się L e x i k o n Regensburg 1967, t . 1, z a w i e r a j ą c y świata. T . S e w e r y n , Polskie malarstwo ludowe, Kraków 1937, s. 86. P o r . A n n a K u n c z y ń s k a - I r a o k a , Przegląd publi­ kacji o polskiej rzeźbie, malarstwie i grafice ludowej w latach 1964—1977, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R- 32, 1978, n r 2. T . S e w e r y n , o p . c i t . , s. 91 i 92. Por. Lexikon der Marienkunde, op. e i l , s. 1268 o r a z s. 1195 o r a z A u g u s t o D u r a i n i S a n p e r e , Populäre Druckgraphik Europas, „Spanien", München 1971, s. 59—61. W zbiorach M u z e u m Etnograficznego w Krako­ w i e znajdują się o b r a z y : 1. i n w . 40780, ol/pł., w y m . 80 X 66 c m , p o c h . S t a l o w a W o l a ; 1. i n w . 53087, ol/pł., w y m . 77 X 61 c m , p o c h . S k a w i n a ; 1. i n . 53932, ol/pł., w y m . 74 X 61,5 c m , p a c h . D o b c z y c e . W z b i o r a c h p r y ­ w a t n y c h : Gromniczna z Zakrzowa, ol/pł., w y m . 74 X X 60 c m ; Gromniczna z Krakowa, ol/pł., w y m . 66 X X 60 c m ; w M u z e u m w Ż y w c u : w y m . 82 X 63 c m . (obraz bardzo p o d o b n y do G r o m n i c z n e j z Zakrzowa) lecz b a r d z i e j zniszczony; Gromniczna z murowanej k a p l i c z k i w Ś w i d n i k u , p a w . L i m a n o w a , ol/pł., w y m . 82 X 64 c m ; z kościoła w B i n a r o w e j koło G o r l i c , ol/pł., w y m . 76 X 64 c m . der Marienkunde m a t e r i a ł y z całego J 9 8 9 7 9 8 F o t . J . K u b i e n a , i l . 1—5, 7—12, 14—16, 18, 22; J . S w i d e r s k i , i l . 17, 20, 21, 23, 24, 24; B i b l i o t e k a N a r o d o w a , Z a k ł a d R e p r o g r a f i i , i l . 13. R e p r o d u k o w a n e o b r a z y pochodzą z e zbiorów M u z . N a T . w W a r s z a w i e , i l . 6; M u z E t a . w K r a k o w i e , i l . 7—11, 18, 19, 22; A r ­ c h i w u m P r o w i n c j i K r a k . O O . K a p u c y n ó w , i l . 12, 14—16; B i b l . N a r . w W a r s z a w i e , i l . 13 i M u z . N a r . w K r a k o w i e , i l . 17. 88 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/103f6889e5ca2378912baed120bce30b.pdf c7b0e4312b12d9525fa8ec094ef1c39d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6014 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5606 Title A name given to the resource Ilość przekazywanych zaproszeń na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.176 ( mapa nr 27 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 27. Ilość przekazywanych zaproszeń na wesele Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 50. Ile razy zaprasza się na wesele? Raz? Dwa? Trzy, więcej razy? Jeżeli więcej razy — to czy osoby proszone tylko raz — przychodzą na wesele? Może tylko na ślub? Zbadać jakie są pod tym względem zwyczaje. Objaśnienie znaków: Zapraszano: 1 — jeden raz; 2 — dwa razy; 3 — trzy i więcej razy; 4 — brak infor­ macji; 5 — brak tradycji. Uwaga: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95a1d67cbdd0c087d8e7393e0abdb2f3.pdf 104e816d099430368da5709dad1d3261 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5918 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5511 Title A name given to the resource Ilość ról pełnionych przez swata podczas kojarzenia małżeństw, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 28). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 28. Ilość ról pełnionych przez swata podczas Kojarzenia małżeństw, II Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat podczas s w a t ó w i zaręczyn w y k o n y w a ł : 1 - od trzech do jednej roli, 2 - z a s i ę g wykonywania przez swata od o ś m i u do czterech r ó l , 3 - granica w y s t ę p o w a n i a zjawiska wykonywania przez swata od o ś m i u do czterech r ó l . Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Mapa p o w s t a ł a na podstawie danych zawartych w tabelce dotyczące] g ł ó w n y c h r ó l p e ł n i o n y c h przez swata (zob. aneks III). Obrazuje ona częstość w y s t ę p o w a n i a osoby swata w w y o d r ę b ­ nionych 11 rolach, d o t y c z ą c y c h s w a t ó w I zaręczyn. 4. Przy wyznaczaniu z a s i ę g ó w p o m i n i ę t o informacje pochodzące od l u d n o ś c i n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h stron Polski), skupiając się na terenach zamieszkanych przez a u t o c h t o n ó w . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0a047619a1a5e8e76a42b37b9160d5b.pdf f465615f9f89ba38de4b252a97f00e9c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5917 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna zaręczyny - zwyczaje swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5510 Title A name given to the resource Ilość ról pełnionych przez swata podczas kojarzenia młżeństw, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)i Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 27). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 27. Ilość ról pełnionych przez swata podczas kojarzenia małżeństw, I Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat brat udział w swatacb i zaręczynach wypełniając w nich: 1 - jedną role, 2 - dwie role, 3 - trzy role, 4 - cztery role, 5 - pięć r ó l , 6 - sześć r ó l , 7 - siedem r ó l , 8 - osiem r ó l , 9 - brak tradycji, 10 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Mapa obrazuje częstość w y s t ę p o w a n i a swata w w y o d r ę b n i o n y c h 11 rolach, d o t y c z ą c y c h s w a t ó w i zaręczyn (zob. aneks III). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAl nr 9. Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy w s p ó ł u d z i a l e Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten zwyczajzanikł?Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek? zajmujące się swataniem?Jak ich nazywają?[...] 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawię małżeństwa czy też zawierał prawomocną umowę, w której określana sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli wiana. Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką"?[...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63505c76039d955ee6184f6411573366.pdf 9b7ebbfba194c86fab5eff0e64b2b515 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6520 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6092 Title A name given to the resource Image, Crypt, Interpretation/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue 197-203 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D eciphering a symbol consists of divided halves of pre-symbolic unity re-assemblying into a whole (syn-ballein). In the psychoanalytical sense, the split of this original unity yields the possi­ bility of an emergence of the Unconscious. Nicolas Abraham and Maria Torok wrote: Psychoanalytical listening consists of a special way of treating language. Whereas normally we are given mean­ ings, the analyst is given symbols. Symbols are data that are missing an as yet undetermined part [...]. The special aim of psychoanalytical listening is to find the symbol’s complement, recovering it from indeterminacy. From the beginning of psychoanalysis to the present, theoretical ef­ forts have been aimed at finding rules that will permit ut to find the unknown missing complement, in other words, the fragment that “symbolizes with” —or, we might say, that "cosymbolizes". 1 If we were to treat thus understood "psychoanalyti­ cal listening” as a simple model, based on analogy, of all sorts of interpretations of the narrative text - liter­ ary, film and painterly -then the task of the readerspectator would consist of an identification of the concealed contents of the story (hidden deeper than its open and easily denoted theme), rendered dialectic by textual representation “interiorised” in it in such a way as if it were the patient’s memory; it would also involve striving towards the establishment of source truth, the “primeval scene”, the genuine “theme”, the penetration “to the end” of its sense, etc. The difficul­ ty of this task consists, however, of the fact that, as we found out in another study by Abraham, the symbol is the outcome of a covert operation. So, originally, any symbol is a metaphor. It is the re­ pression of its metaphoric origin that makes the symbol. Naturally, repression from the very onset as­ sumes a repression instrument. When, subsequent­ ly, the two parts are linked again the symbol ceases to be a symbol. Interpretation, therefore, does not consist only of revealing the concealed (“repressed”) contents. A condition for its effectiveness - and this is often for­ gotten - is to take into account also the instrument of repression. The symbol is thus a dual metaphor of that, which is cut off and of the process of cutting as such. When we listen to the patient and treat his comments as symbolic we embark upon the rec­ reation of the cut off part together with the mo­ ment of cutting (an introjection of the repressed ) and the creation, on the level of the word, of new integrity.2 197 WOJCIECH MICHERA Image, Crypt, Interpretation This is not all, nor is it the entire difficulty that can be posed by the interpreted story (of a patient). It also happens that listening encounters a discourse, which, apparently, does not wish to take part in the quest for a co-symbol and rejects all attempts at supplementation. This resembles a situation when a puzzle totally conceals the discourse, much too dense for deciphering in the course of ordinary lis­ tening, or when the discourse does not lead to any sort of co-symbol or puzzle. 3 Metaphorisation does not succeed when instead of symbols the analyst receives in the interpreted narra­ tion “true enigmas”. They come into being as a result of shattering the traditional topic structure of the sym­ bol, i.e. when its second half - originally unclear and absent, and now thanks to analysis recovered (as the sought signifié) - becomes once again split apart; when the line of the split transfers deep into the recesses of the symbol, creating a “false”, “artificial” unconscious­ ness that cannot be named and metaphorised, a pros­ thetic installed in the split “Ego”. This is precisely the “crypt” and its “effect”. * The concept of the “crypt” was proposed in the 1960s by Nicolas Abraham and Maria Tôrôk, French psychoanalysts of Hungarian descent, who in a highly original fashion developed the thoughts of Sândor Ferenczi, student and collaborator of Sigmund Freud. 4 The “crypt effect” was also described by Jacques Der­ rida in Fors, a copious preface to a book by Abraham and Tôrôk: Cryptonymie. Le verbier de l’homme aux loups. 5 In the interpretation proposed by Derrida the “crypt” is one of those conceits that serve probing the boundaries of metaphysical spatial logic. A s the readers of his successive books know such figures as: “supple­ ment”, tympanum, hymen, pharmakon, khora, parergon, parages, “invagination”, etc. ..., in a model-like man­ ner (but rather emulating the graphic models of “im­ �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION possible figures”) deconstructed the simple antithesis of the interior and exterior comprehended “rationally” as cohesive, homogeneous, and symmetrical wholes. 6 With their assistance Derrida constructed paradoxical topographies, in which this simple schematisation un­ expectedly lost its transparency and revealed the “vio­ lence” inscribed within it - it “grew wild” and gained aporetic properties. In this la cartographie impossible, to cite Derrida, or atopy, the boundary between those two spheres shifted. In a classical interpretation, the frame (e.g. of a painting) tightly “closes” the interior, guaranteeing distinctness and intact original identity; at the same time - from the perspective of this inte­ rior - it “does not exist”. Derrida claimed that such a simple structure is impossible since total separation of the interior and the exterior is also unfeasible: in the text/image the cognitive (referential) aspect is always joined by a performative force, making it impossible to conclusively close the frames. This is the reason why the “edge”, conceived as an indispensable condition for “completing” the identity of the interior, becomes in the latter an irremovable “fold” of the exterior, un­ dermining its completeness. Such paradoxical spatiality is characteristic also for the model of human subjectivity constructed by Abra­ ham and Tôrôk; hence Derrida’s interest in the con­ cept of the crypt, which he tried to describe by using, i.a. the titular fors. Since the French noun: for (plural: fors) is a greatly ambiguous word, and difficult to translate to boot, let us precede the quotation from Derrida with several explanations. This spatial description is affiliated with the Latin forum, i.e. a public square in Rome, the site of court trials - it denotes a “justice tribunal”. This is why the literary expression: le for intérieur (derived, historically speaking, from old legal terminology refer­ ring to Church jurisdiction) described an inner, most personal “tribunal of consciousness”, sui generis con­ science. On the other hand, the interesting etymology of this word going back to the Indo-European language (*dhuer, *dwer) discloses its specifically “penetrating” sense (thus rendering it slightly similar to the Greek krinein: to “separate”, to ”judge”, hence: ’’crisis” and “critic”). Suffice to recall that the Latin verb: forare means: “to perforate” (hence: “perforation”) and foris means: “door”, adverb - “on the outside”, just as foris signifies: “outside the door” (or from an opposite per­ spective: “go outside the door”, as in the Evangelical summons by Jesus: Lazare, veni foras —Lazarus, come forth). This is, therefore, the origin of the English: for­ eign, the Italian: fuori, or the French: hors, dehors as well as the noun: forest, forêt referring to outer, “alien” space, etc. Hence in French the form: fors (the plural) is an archaic preposition, which means: “without”, “ with the exception of“, “while preserving”. Interestingly, this is also the etymology of the Polish words: drzwi (doors) and dwór (outside). Not by accident is the second used in the expression “outside” (na dworze). It also signifies, as we know, a building (manor house: dwór, dworek, dworzec), which makes it possible to sometimes use the Old Polish fora ze dwora (get outside), with dwór meaning the interior. It also exists as podwórze and podwórzec (courtyard) or even dwór królewski (royal court), i.e. courtyard, patio or open space but inside a certain closed area. Already in our times, dworzec (station) is a place, which albeit localised within urban space opens up the town from the inside, thus making possible communication with the outside world. With the assistance of the multi-meaning fors contrasted with the French hors (“outside”, “on the outside”), or le tribunal de la conscience - Derrida at­ tempted to situate the paradoxical space of the “crypt” in the construction of the subject. A t the onset, how­ ever, he sketched its place in the architectural model (I cite this fragment while translating for as dwór)7 : Constructing a system of partitions, with their inner and outer surfaces, the cryptic enclave produces a cleft in space, in the assembled system of various places, in the architectonics of the open square within space, itself de­ limited by a generalized closure in the forum. Within this forum, space where the free circulation and exchange of objects and speeches can occur, the crypt constructs an­ other, more inward forum [...]: sealed and thus internal to itself, a secret interior within the public square, but, by the same token, outside it, external to the interior. Whatever one might write upon them, the crypt’s parietal surfaces do not simply separate an inner forum [un for interior] from an outer forum [un for extérieur]. The inner forum is (a) safe, an outcast inside the inside. This is the condition, and the stratagem, of the cryptic enclave’s ability to isolate, to protect, to shelter from any penetration, from anything that can filter in from them outside along with air, light, or sounds, along with the eye or the ear, the gesture or the spoken word. Caulked or padded along its inner parti­ tion, with cement or concrete on the other side the cryptic safe protects from the outside the very secret of its clandes­ tine inclusion or its internal exclusion. 8 198 The “crypt” thus denotes an inner split of the in­ terior, which in this fashion ceases being a simple sup­ plement of the exterior. It constitutes a concealed core of this topical structure, preserving certain features of alienness in relation to the interior, whose part it is. Forum is part of social space that may be, for example, delineated with ordinary cartographic methods, but the crypt, that external dwór, cannot be either mapped or discovered (even when magnified). All classical topo-logies, -graphies, -nymies come across an insur­ mountable obstacle, i.e. the sort that simply cannot be �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION overcome. This is “non-place” (non-lieu), which is not situated somewhere (here or there), but (I would be in­ clined to say that in the manner of trompe I’oeil or fata morgana) it exists exclusively as deformation. * Nicolas Abraham and Maria Torok were inter­ ested primarily in the “cryptonymic” (a-semantic, “anasemic”) aspect of language that does not serve the transmission of meanings but their concealment. This conception attaches key significance to a reinterpre­ tation of two conceits well known to psychoanalysis: introjection and incorporation, describing the relation between the outer world of the subject and surround­ ing reality. The first was introduced into the language of psy­ choanalysis by Sandor Ferenczi in 1909 while defin­ ing introjection (i.e. “projection to the interior”) as a mechanism enabling the extension onto the outer world of the originally auto-erotic involvement by including objects of the outer world into the Ego. 9 To put it differently, this time in the words of Freud: Love is initially auto-narcissistIc and subsequently encompasses objects incorporated into the expand­ ed “Ego” . 10 Introjection was usually identified with incorporation (or it was perceived as an earlier stage of the same process), which in Mourning and Melancholia (1915) Freud described as an economic response to the loss of an object of love, with which the Ego wishes to identify itself. 11 In the opinion of Abraham and Torok, however, it is necessary to radically differenti­ ate or even counter the two concepts since each brings totally different consequences. I n t r o j e c t i o n is to correspond to “normal” mourning, while i n c o r p o r a t i o n is the “illness of mourning”, which ap­ pears whenever introjection for some reason fails. Incorporation intends to recover, in secret and through magic, an object: it acts suddenly, fantasmically, some­ times in a hallucinatory manner, resembling plunder of sorts. It emerges, however, always along the border­ line of introjection and pretends to be it so under the illusion of “ordinary” concealment that it may obliter­ ate the trace of hiding the incorporated object. In the process of i n t r o j e c t i o n I ultimately recognize and accept the actual death of the deceased (or the loss of a person, object or animal close to me) and do not identify it with my death; this is to say I still love him/it but only as a well-integrated particle of myself. Loss is compensated by recollection enhancing the Ego, i.e. memorisation, the assimilation of certain values or, as Freud put it, “’identification”. According to Judith Butler: This identification is not simply momen­ tary or occasional, but becomes a new structure of iden­ tity; in effect, the other becomes part of the Ego through the permanent internalization of the other’s attributes. 12 Essentially, it is even possible to define the Ego as a 199 system of numerous introjections attained slowly, dur­ ing a whole lifetime, in a laborious process of succes­ sive internalisations, adaptations, and assimilations of assorted successively lost objects of love (and even in the process of an anticipation of “possible deaths”). Introjection is the reason why such partings (for the child the first loss is the withdrawing mother), even if painful, become bearable. 13 Meanwhile, i n c o r p o r a t i o n is a neurotic obstacle for introjection, a response submerged in mel­ ancholy: the subject does not come to terms with the loss because the lost object fulfilled the function of a mediator with his inner world. He thus tries to fantasmically and magically dominate the object of desire since, enclosed in the crypt, who becomes a “living dead” or, to use an expression coined by Maria Tôrôk, le cadaver exquis. Derrida thus wrote: The inhabitant of a crypt is always a living dead, a dead entity we are perfectly willing to keep alive, but as dead, one we are willing to keep as long as we keep it, within us, intact in any way save as living. This is, Abraham and Tôrôk claimed, refoulement conservateur. Unspeakable mourning creates inside the subject un caveau secret. Dans la crypte repose, vivant, reconstitué à partir de souvenirs de mots, d’images et d’affects, le contenu objectai de la perte, en tant que personne complète, avec sa propre topique, ainsi que les moments traumatiques - effectifs ou supposés - qui avai­ ent rendu l’introjection impraticable. 14 The incorporated object becomes included by the cryptophoric subject in the domain of the subconscious, but at the same time, in the manner of a parasite or a hardened cyst, it is excluded from the system of introjections creating the Ego, the sphere of the activity of any sort of a “tribunal of conscience“, which would want to conduct coor­ dination and resolve emergent contradictions. Der­ rida wrote that this boundary (between introjection and incorporation) is necessary for the localisation of the crypt, since it encircles within the Ego (the introjection system) a cryptic enclave as allogenic in­ corporation space. The basically important fact is that i n t r o j e c t i o n speaks, names, enters into a dialogue, is ren­ dered dialectic (symbolised) by its representations, and thus is subjected to ordinary psychoanalysis. Words re­ place that, which is lost - they represent lost presence. This is progressing, fragmentary substitution, clearly visible in the model-like sequence of the development of a child: from a mouth full of the mother’s breast, via the “empty mouth” to the subsequent cries and sobs and a mouth full of words replacing the mother’s ab­ sence. Introjection is, therefore, “satisfaction”, “com­ munion” or the “’world of the empty mouth” signify­ ing self-understanding in the face of experienced lack. �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION This also holds true for mourning: words simultane­ ously denote the object of desire and shift it, perform the withdrawal of emotional involvement, the libido. Butler wrote: This displacement from the original object is an essentially metaphorical activity in which words “fig­ ure" the absence and surpass it. 15 Meanwhile, i n c o r p o r a t i o n appears at the moment when the “emptiness of the mouth” in vain summons introjective words; when it becomes impos­ sible to replace the lost object with words (because this would reveal, for example, some sort of a shame­ ful secret of this ideal). If the subject is incapable of self-satiation with words (metaphors) it embarks upon more radical activity: it absorbs the imagined thing, a fantasm, an object-fetish, isolating it far from the con­ scious part of the Ego, enclosing it in the crypt. In­ corporation is, therefore, a de-metaphorisation of the word: by annulling its figurative meanings it preserves the loss of an object as radically unnamable, in this way guarding its secret. Words, however, which have been deprived of their metaphorical carrying capacity do not simply return to literal meaning; they continue to act, performing a fantasmatic destruction of the language itself and neutralising it as an instrument of presentableness. 16 The crypt, declared Derrida, is lieu de silence. If in­ corporation is heard, then it is only to silence all suspi­ cion or revert attention from the incorporated object. Incorporation thus differs from introjection primarily due to the use to which language is put or the possibil­ ity of deciphering it. Cryptonymy turns out to be to “cryptology”: burial in a crypt or, to put it differently, ciphering (Crypter, cest chiffrer - Derrida). That what is to be read is un texte crypté on the walls of the crypt, a cipher on a crypt. The wall, however, is not the first - the material of which it is built constitutes the text. The cipher makes it impossible to be deciphered on the surface of the wall. 17 This is why an object “buried in a crypt” does not succumb to ordinary analysis. The reason does not lie in the fact that the crypt is localised somewhere very deep, but in the material out of which it had been built, i.e. language. The crypt is not a metaphor of or­ dinary unconsciousness (the interior of external con­ sciousness) but “false” or “artificial” unconsciousness, which not only conceals something but also hides the very fact of concealment, i.e. creates a linguistic op­ position to the efforts of the analyst. The crypt is lin­ guistic space. It speaks just like the unconscious, imi­ tating normal introjection, but in this way leaves that inner non-place, which is not subjected to any sort of symbolisation, excluded and untouched (sauf). It is, therefore, impossible to simply open it, break the seal 200 and read the name because this would be a transfor­ mation of the crypt into an ordinary grave, le cadaver exquis into a “dearly departed”, and incorporation into introjection; this is, after all, of what the set trap con­ sists ... * In the conception devised by Abraham and Tôrôk the “crypt effect” has much in common with what these two researchers call: l’effet de fantôme - in both cases it signifies the psychic structures of incorpora­ tion, radically “decentralising” ; in both instances the concept of the “secret” assumes special status. As in the case of the “living dead”, the phantom too cannot be integrated with the rest of the psychic life of the Ego - it puts up resistance and produces traumatic cracks. The situations, however, are not identical. The first was the outcome of failed mourning - the “alien” is incorporated into the crypt of the Ego; the second has a different etiology - the Ego encounters a “phantom” arriving from the unconsciousness of the “other”. An excellent literary example of this difference is Shakespearean Hamlet. Without doubt, the problem of the Danish prince does not consist of the fact that he was unable to come to terms with the loss of his father and preserved him in his inner crypt as a “living dead” (subsequently enabling him to act secretly and as if autonomously). Shakespeare did not write about Hamlet’s crypt and his melancholy but, in the opinion of Abraham, about the secret, which the father took to his grave and which is now assumed by Hamlet. It is the children’s or descendants’ lot to objectify these buried tombs through diverse species of ghosts. 18 The appearance of the Father’s ghost at the start of the play objectifies the son’s awareness-unawareness [la science-nescience]. Awareness-unawareness of what? Of his own uneasiness due to a circumstance not to be doubted: the late King must have taken a secret with him to the grave. Does the ghost appear in order to lift the state of unawareness? If that were the case, the ghost’s objec­ tification would have no more object than Hamlet’s own dubious “madness of doubt”. A ghost returns to haunt with the intent of lying; its would-be “revelations" are false by nature. 19 This is a hypothesis that for four centuries has been ignored by the spectators and critics of Hamlet: the “secret” disclosed by the ghost of old Hamlet contain­ ing the injunction to seek revenge is a trap. Actually, it conceals yet another, true secret of the shame borne by the father about which nothing can be said and of which the son is unaware but which leaves behind a certain trace. This is why the sui generis psychoana­ lytical investigation conducted by the young Hamlet, summed up in a theatrical reconstruction-repetition �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION based on the confession of the ghost, is doomed to fail. The revealed “’truth” only calms that unease of igno­ rance, whose concretisation is the appearance of the Ghost. The phantom, according to the interpretation proposed by Abraham and Torok, is a phenomenon existing in a trans-generational dimension (one could say: a transsexual one, since it resembles a quotation although accepted together with the error or gap con­ tained in the original); it consists of the presence in the living Ego of a deceased ancestor, albeit as a car­ rier of his trauma; the Ego is unaware of this presence despite the fact that it is the cause of his disturbances. Naturally, this has nothing in common with spiritual­ ism. It is a fact that the phantom, whatever its form, is nothing but the invention of the living. Yes, an invention in the sense that the phantom is meant to objectify, even if under the guise of individual or collective hallucinations the gap flacune], the concealment of some part of a loved one’s life produced in us.... Consequently, what haunts are not the dead, but the gaps left within us by the secrets of others. 20 The “phantom effect” thus introduces an even more radical” heterogeneity, because it assumed a “heterocryptical” topos that does not concern the bur­ ial of an alien object in one’s crypt but the encounter of the Ego and an object arriving from the crypt of an­ other unconsciousness (the corpse buried in the other). Both “my” crypt, the effect of incorporation and the absorption of an alien object, which I do not want to lose, and the Phantom haunting me set into motion strategies drawing attention away from their secret. The law of the phantom obligates to remain ignorant. The phantom is a formation of the unconscious, which was never conscious and thus fulfils a func­ tion different than repression; nonetheless, it returns periodically and resembles a trauma that never actu­ ally took place. According to Abraham, it works like a ventriloquist, like a stranger within the subject’s mental topography. Abraham mentioned: (...) by their gratui­ tousness in relation to the subject they create the impres­ sion of surrealistic flights of fancy or of oulipo-like verbal feats. This is why the phantom is never experienced by the subject as something real, and in the course of analysis can only give rise to constructions with all their attendant uncertainties. 21 This construction is dif­ ficult because the phantom resists “interpretation”, words capable of integrating themselves with the subconscious, i.e. libidinal introjection. The words, with whose assistance the phantom returns, i.e. those to which the child once paid attention when one of the parents uttered them, do not constitute a source of the phantom’s statement, but an interval in that, which is tellable. This interval, accepted by the sub­ ject (since, as we have said, it is not the effect of its repression) and blocking the path towards introjec201 tion, becomes for him the same sort of a wound that it was for his ancestor. Briefly, if the phantom haunting the Ego in some way makes its presence known then it does so not to confess the sins encumbering his heart or to get rid of a traumatic (horrible and possibly shameful) secret, but on the contrary, in order to “seal” it (to preserve this “skeleton in the cupboard”, his silence, the gap in the topography of his subjectivity). This is also why the phantom in folk beliefs only objectifies the metaphor, active in the subconscious, of burying a shameful fact in an object. 22It is thus necessary to treat with a great dose of suspicion the truthful­ ness of ghosts, including those haunting us in stories: they come not only to make it possible for the living to learn about the secret concealed in the grave but, on the contrary, by proposing false secrets to preserve it only as the unutterable. * Introjection appears to be a good model of the text/ image subjected to classical interpretation (analysis), striving towards revealing c o n c e a l e d meanings we recognise then that the work has been constructed in accordance with the classical logic of the symbol, and as a consequence we seek the missing (co-)symbolic supplement, i.e. strive towards the recreation of the ‘’pre-symbolic”, “homogeneous” and “metaphori­ cal” completeness of meaning. Is a text/image conceal­ ing a crypt, and inside the latter - “endocryptic life”, an incorporated cadaver (and even more so a phan­ tom), possible? 23 Naturally, it is unnecessary to recall that no text or image is a neurotic patient of Dr Freud (even the author does not have to play this part - we are not dealing with psycho-biographies). In this case, the ”crypt” is a “mere metaphor” (in addition, second­ ary in relation to the psychoanalytical metaphor). But this is a productive metaphor if we include psychoana­ lytical terminology into the interpretation procedure so as to diagnose ”the illness”, which would summarise the meaning of the analysed text; on the contrary, the purpose should involve rather opening the text than reducing its possible meanings. 24 Naturally, there comes to mind the question: how to differentiate the cryptophoric (“cryptomi­ metic”) text from the same classical story (Abraham and Torok: deprived of what would the Wolf Man not be the Wolf Man but a classic patient?) 25 One could formulate this doubt slightly differently: since the object encoded in the crypt (encrypte) is radically illegible and each attempt at deciphering his “name” means the necessity of falling into a cleverly devised trap, then is incorporation a concept possessing any sort of operational usefulness? 26 The task we are fac­ ing does not consist of forcing the text to act in the manner of an Egyptian mummy from a popular joke �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION and “confess” its real name; on the contrary, we are concerned with taking into account this uncertainty, the “cracks” in the meaning, the retention of the text in its "strangeness” and significant nonsense. The model of the ”cryptophoric” text/image presupposes (differently than the model, which could be called “semiophoric”) an essential compilation of its “topical structure”, which as a consequence complicates the cognitive structure: the work resists classical ques­ tions about the “topic”, “message” and “sense”. We would be dealing with an image that not only conceals meaning (as an “ordinary” symbol) but also intermin­ gles traces - the interpreted traces lose their cognitive credibility (mimetic value). The “crypt” (as a conception that essentially ex­ pands the metaphoric of our understanding both of literature and the visual arts) is a premise making it possible to overcome a temptation typical for classical interpretation, namely, to replace the radical ”hermeneutics” of the image (the absolute and irreducible 27 inaccessibility of its contents) with “hermeneutics” offering hope for penetrating the interior in order to decipher the text/image in a way resembling the one in which, for instance, archaeologists opened the Coper­ nicus crypt in Frombork, i.e. in order to identity the deceased and prepare something resembling a definite death certificate (does this activity not bear the marks of some sort of enlightened exorcism?). As Professor Jerzy Gąssowski (also my professor when I was a stu­ dent of archaeology), who conducted this task, said in a newspaper interview: The research started with disinfecting the entry to the crypt. The latter had been closed several decades ago and its disinfection was indispensable so as not to expose scientists entering it to any sort of danger. If our intention is penetration of “cryptophoric” books, paintings or films, then archaeological methods applied to neutralise a similar risk - prepared for scien­ tists by a literary/painterly Copernicus or Tutankha­ men - are pointless since it is impossible to differenti­ ate the “crypt” from its “effect”, the danger created by it from its valuable contents sought by us, namely, the cadaver-death. The only real thing is precisely that hidden activity of the “curse” or the “’microbes” breeding in the anasemic environment (an exemplary illustration of this paradox are the studies carried out by William of Baskerville on the second book of Aris­ totle’s Poetics dealing with comedy - as we know, it was dangerous both owing to its contents and the poison protecting access to it and covering the pages of the only existing copy). It is the deadly resistance put up by the crypt (Derrida: la resistance interne du caveau), its resilient matter or irremovable frame that could prove to be the real stake in this research game, the 202 concealed name, the sought after Thing (La Chose). That what is to be read is un texte crypté on the walls of the crypt, a cipher on a crypt. The wall, however, is not the first - the material of which it is built con­ stitutes the text. The cipher makes it impossible to be deciphered on the surface of the wall. 28 Derrida radicalised both the “crypt effect” and the “phantoms”. In accordance with the conception pro­ posed by Abraham if ghosts lie and cheat then they should be subjected to suitable exorcisms, reintroduc­ ing their secret into the order of things (even if this is an extremely difficult task). For Derrida, however, incorporation, the crypt and the phantom cease being a symptom of psycho-pathology; in the same way, the status of the secret concealed in the crypt or brought by the phantom haunting the subject also changes. There is no way to tame it, domesticate it in the stable domain of ontology or express it in the language of k n o w l e d g e (o n the wall of the crypt). All opera­ tions serving its deciphering (the preparation of the crypt for research) serve the process of concealing an even greater mystery, namely, that there is no (other) mystery (to be discovered as a primeval object to be restored to knowledge). The only real thing is “endocryptic identification”, i.e. irreducible knowledge-non­ knowledge, and endless construction work. 29 * In order to identify the valuable cadaver it is neces­ sary to localise its crypt; for this purpose we must iden­ tify the boundary between introjection and incorpora­ tion. This border, however, always appears at the end of introjection, similar to it although always slightly further, accessible not only as that word but merely as its rhyme, deformation, shadow, trace of a trace... This is precisely the death (lurking in the crypt) of the im­ age. Endnotes 1 Nicolas Abraham and Maria Torok, Cryptonymie. Le verbier de l’homme aux loups, Paris: Flammarion 1976, p. 230. 2 N. Abraham, L'unité duelle et le fantome, in: Nicolas Abraham, Maria Torok, L'Écorce et le noyau, Flammarion: Paris 1978, p. 394 [emphasis - W M.]. I explain the concept of introjection slightly further on. 3 Abraham and Torok, Cryptonymie, op. cit., p. 230. 4 Their studies from the 1960s and 1970s were collected in: L'Écorce et le noyau, supplemented by: Cryptonymie, a “cryptonymic” reinterpretation of the famous case of the Wolf Man. Sandor Ferenczi lived in 1873-1933; Nicolas Abraham - in 1919-1975; Maria Torok - in 1926-1998. 5 Jacques Derrida, Fors: les mots anglés de Nicolas Abraham et Maria Torok, in: Abraham and Torok, Cryptonymie, op. cit., pp. 9-73. 6 See also, i.a. Derrida: O gramatologii (Warszawa 1999), Marginesy filozofii (Warszawa 2002), La dissemination (Paris 1972), Chora (Warszawa 1999), Prawda w malar- �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 stwie (Gdańsk 2003), Survivre and La loi du genre, in: Parages (Paris1986). Barbara Johnson translated for into the English simply as forum; one should keep in mind, however, that the two words (for and forum) appear together in Derrida's text and have a different meaning (see: Derrida, Fors: The English Words of Nicolas Abraham and Maria Torok, transl. Barbara Johnson, in: N. Abraham and M. Torok, The Wolf Man’s Magic Word: A Cryptonymy, University of Minnesota Press: Minneapolis l986, pp. XI-XLVIII). Derrida, Fors, op. cit., pp. 12-13. I quote after: M. Torok, Maladie du deuil et fantasme du cadavre exquis, in: LÉcorce..., op. cit., p. 235. S. Freud, Popędy i ich losy, in: Psychologia nieświadomości, transl. R. Reszke, KR: Warszawa 2007, p. 74 (text from 1915). Sigmund Freud, Żałoba i melancholia, in: idem, Psychologia nieświadomości, op. cit., pp. 147-159, see: p. 152. Cf. idem, i.a. Psychologia zbiorowości, where “introjection” is used in reference to melancholy (transl. R. Reszke, in: Pisma społeczne, KR: Warszawa 1998, p. 89); Popędy i ich losy (in: Psychologia nieświadomości, op. cit., p. 72); „Ja” i „to” (ibid., p. 235 sqq.). Judith Butler, Gender Trouble, Routledge, New York 1990, p. 58. See: Maria Yassa, Nicolas Abraham and Maria Torok The inner crypt, “Scandinavian psychoanalytic Review” 25, 2/2002, p. 7. Abraham and Torok, Deuil ou mélancolie. Introjecter incorporer, in: LÉcorce..., op. cit., p. 266. Butler, op. cit. p. 68. See: Abraham and Torok, Deuil ou mélancolie, op. cit., p. 267. Derrida, Fors, op. cit., p. 53. Nicolas Abraham, Notules, in: LÉcorce et le noyau, op. cit., p. 427. See also: Derrida, Fors, op. cit., note on p. 42. Abraham, Le fantôme d’Hamlet, in: LÉcorce..., op. cit., p. 449. Abraham, Notules, op. cit., p. 427. See also: Colin Davis, Hauntology, Spectres and Phantoms, “French Studies” 59,3/2005, pp. 373-379. Abraham, Notules, pp. 449-50. See also: Torok, Histoire de peur. Le symptôme phobique: retour du refoulé ou retour du fantôme?, in: LÉcorce..., op. cit., p. 439. Abraham, Notules, p. 427. The conception proposed by Abraham and Torok encouraged researches studying literature to seek in literary texts such deceitful phan­ toms trying to conceal awkward family secrets uncon­ sciously inherited by authors or narrators. Several exam­ ples were discussed by Colin Davis, op. cit. Here, however, this motif appears to be less essential. Introjection and incorporation are concepts that, natu­ rally, can be used (even without leaving the sphere of the psychoanalytical discourse) for describing the rela­ tion between the recipient and the work - if we recogni­ ze the “patient” experiencing loss to be a reader, and a book, a film or a painting to be the lost object (suffice to recall the sorrow we experience each time when at the end of a favourite book were are forced to say farewell to its protagonists). In a normal situation, therefore, I accept the fact that the story has come to an end and its fictitious characters “really” do not exist; nonetheless, ”I” can “symbolically” identify with them and accept the ”lesson” taught by the work and thus enhance and 203 24 25 26 27 28 29 expand my inner world. Sometimes, however, there appears a fantasmatic wish on the part of the subject to absorb, take over and keep this “object of desire”, to preserve it in the permanent shape of “the living dead” - outside the entire system of introjection and beyond the supervision of tribunal de la conscience (this situation is excellently exemplified by Annie Wilkes, the lead protagonist of Misery, a novel by Stephen King and a motion picture by Rob Reiner (1990) - an obsessive reader of romantic novels about Misery Chastaine, Annie imprisons their author so as to make it impossible for him to “kill off” her favourite character. In an ano­ ther version, the heart of the matter would involve “metalepsy” described by Gérard Genette, in this case obliterating the boundary between the inner world of the text and the empirical world). See: Mieke Bal and Norman Bryson, Semiotics and Art History, “Art Bulletin” 73,2/1991, p. 197. Abraham and Torok, Cryptonymie, op. cit., p. 232. The term: cryptomimesis was proposed by Jodey Castricano in the book: Cryptomimesis: The Gothic and Jacques Derrida’s Ghost Writing, McGill-Queen's University Press: Montréal: 2001. This question was posed by Eugenio Donato in: Qui Signe ‘Flaubert’?, “MLN” 98, 4/1983, p. 591. See: Umberto Eco, Imię róży, transl. Adam Szymanowski, PIW: Warszawa 1996. Derrida, Fors, p. 53, emphasis - W. M. Let us recall upon this occasion that according to Freud Nicholas Copernicus decided to decentralize man's cosmological place in the universe (Sigmund Freud, Eine Schwierigkeit der Psychoanalyse, 1917). Derrida expanded his science about phantoms and “hauntology” comprehended as “different ontology” similarly as reflections about the Ghost in Hamlet - in: Spectres de Marx: l’état de la dette, le travail du deuil et la nouvelle Internationale, Galilée: Paris 1993. More on this topic in my book: Piękna jako bestia (in print); the pre­ sented text is an abbreviated and altered fragment. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/443946044b9d60f6f4fc3165270a7fff.pdf f2fe5fc63d1d6f0d238b5f75280d4b6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1786 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource etnologia - metody strukturalizm Lévi-Strauss, Claude, (1908- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1654 Title A name given to the resource Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Lévi-Straussa dla badań etnograficznych / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.105-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, WOJCIECH t. 64, 1980' BURSZTA IMPLIKACJE METODOLOGICZNE KRYTYKI KONCEPCJI CLAUDE L.8VI-STRAUSSA DLA BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH Niewielu jest chyba w dobie obecnej uczonych, :któryc:h koncepcje byłyby tak szeroko, wszechst1'olnnie, zróżnicowanie i - co najważniejsze - długo dyskutowane. Do grona takich uczonych n.al'eży bezsprzecznie Claude Levi-Strauss (ur. 19'OB), francuski etnolog, twórca własnej "antropologii strukturalnej". Wsz'elkich "strukturalizmów" można naliczyć w dziejach humanistyki co niemiara. Często bo'wiem bywało (i bywa nadal), że jedynym właściwie kryterium wyróżnienia daneg,o zes.połu poglądów metodologicZlno-teoretycznych jako właśnie "strukturalistycznych", był fakt posługiwania się przez przedstawi'Ci'eli różnych orientacji słowem "struktura" 1. Tak też chyba rozumuje J. Viet 2, kiedy traktuje jako stru'ktumlistycznekoncepcje osobowości podstawowej (A. Kardin'er i jego "q:>ocistawQwa struktura OSQ'bowości"),system Pars'onsa, t€()rię Radcliffe-Browne'a i in. Za strukturalistyczne uważa się także takie koncepcje, jak: Diltheyowsko-SprangerowS'ką wersję niemieckiej fi1O'Zofii humanistyki, teorię gestaltystów, języikoznawstwo strukturalne (szkoła praska, kopenhaska i dystrybucjonistyczlna), teorię gramatyk transformacyjno-generatywnych N. Chomsky'ego, strukturalizm J. Piageta. Jakby tego bylo mało, wylicza się poszczególnych badaczy, który'ch trudno zaszeregować do określonych koncepcji, ale w spolecznej świadomości metodologicznej funkcjonują oni jako "stru:kturaliści": Althusser, Foucault (i jego "strukturalizm bez stru:ktur"), Lacan, Balibar, Ddenze, Godelier, Glucksman, Barthes, Eco, Greimas, Green, Genett'e, Derrida, To_ dorov, Sebag, ThiOln3 ... A. Schaff wyznacza 4 zasadnicze kryteria wyróżniające teorie strukturalistyczne. Są to: l szawa 2 J. Kmi:ta, Z metodo~ogicznych 1>rob~emów interpretacji humanistycznej, 1971, s. 126. J. Vj~t, Les method.es structuralistes dans les sc.iences socia~es, 19£7. 3 Por. .T. M. A'ltZli:a;;, C.~efs pour les structuraJisme, PaI1i:s 1967, s. 12. WarPari'~, �106 WOJCIECH BURSZTA 1) .podejście do przedmiotu badał1 jako calości mającej charakter syst'emu; 2} Jkreślenie celu badań j.ako dążenia do wykrycia struktury danego systemu; 3) dążenie w 'konsekwencji do wykrycia praw strukturulrl~'c\ które występują w danym systemie; 4) badanie systemu w przekroju synchronicznym, który jako model idealizacyjny eliminuje parametr czasu (t=O) 4. W prakty,ce okazuje się jednak, że wielu z powyżej wymie!nionych badaczy wymyka się tej charakterystyce. Nie próbując więc w tym miejscu czynić jakiegokolwiek uporządkowania w zagmatwanej sy t u'acj i, przyjmuję, ż,e używając terminu "strukturalizm" Levi-Straussa, będę pod nim rozumiał koncepcję wYrDslq z założeń językoznawstwa struktunlnego (szczególnie wersji prasbej) i posługującą się je g () m e t o d a m i w ce l u k o n c 'e p t u a l i z a c j i zjawisk ze sfery kultury symbolicznej W tych wstę,pny'ch uwaga,chchó,ałbym jeszcze naszkicować sposób rozumienia kultury (w sz,erokim sensie), a kultury symbolicznej w szczególności, jaki będzi'e przyjęty w nimiejszym artykule; jest to zabieg niezbędny dla efektywności pr·owadzonej ikrytyki założ,eń badawczych Levi-Straussa. Sz'czupłość miejsca ogranicza mnie do uwag podstawowych. Proponowane tutaj rozumienie kultury zakłada, że nie można utożsamiać jej ani 1) ze zbi'orem wytworów dzialalnoś,ci ludzkiej, ani 2) z systemem zac'howań kulturowych. Pr,oponuje ono natomiast przez 'kulturę rozumieć systemy reguł technologiczlno-użytkowych i reguł interpretacyjnych danej grupy kulturowej wraz z charakterystycznymi dla niej porządkami wartości 5. W ten sposób kulturę można utożsamiać z zespołem odpowiednich form świadomo,ści społecznej, z których każda jest zbiorem :przekonań akc'eptowanych społecznie i dających się wyrazić z jednej strony (kultura techniczno-użytkowa) 1) w 'postaci reguł technologiczno-użytkowych, 2) w posta-ci przekonań :normatywnych wyznaczający.ch pewne wartości bezpośrednio praktyczne, z drugiej zaś (kultura symboliczna) 1) w postaci reguł interpr'etacji 'kulturowej, bądż 2) w postaó n{)rm wyznacwją,cych waTtoś,ci 6. Oczywiście inaczej funk,cjonują reguły interpretacji kulturowej, inacz€j reguły technologicZiiflo-użytA. Schaff, Szkice a sirukturaLiźmie, Wm'5zawa 1975, 5. 30. A. Piabubi'C1ka,O dwóch pojęciach kuLtu.ry, (ow:) Wartość, dzrclo, sens. Szkice z 1i.!ozo1~i kultury artystycznej, Warszawa 10975, s. 68. 6 J. Kmit,a:, O naukowo-teoretycznym ujęciu kultury symboLicznej, (w:) Zagadnienie przetomu antypozytywistycznego w humanistyce, J. Kmi'ta (,reid.), Warszawa 1978, s. 64. Także artykuł A. P3łubickiej, O światopogLądowum uprawianiu wiedzy o kulturze, (w:) op. cit., s. 125. 4 5 �Implikacje metodologiczne krUtliki koncepcji Claude IAvi-Strcmssa 107 j{''''i''. Pierwsze z nich wyrażają wiedzę o spo3'obach wykonywalnia p0s/cególnych czynności mających realizować jakąś wartość i jednocześn fe przY'P0rzqdkowuj'-I odpowiednim czynnościom od:povviednie sensy k: tUJ'(nve (wartości), umożliwia.jąc czynnościom kultur0wymich praktyu;1e funkcjonowanie. Natomia:st reguły technologiezmo-użytkowe wyjedynie ~;połecznie akceptowaną wiedzę >O sposobach osiągania d~'i':~l()nych 'v:lrtości bezpośredniio-praktycznych. l{oguły t2clmologiczno- użytkowe są w całości elementami do'świadc;l:~lia Społ~'(;znego - związek pomiędzy czynnością techinologiczno-użytk(!lvq (np. budowq domu), a jej cel'em, jest związkiem obiektywnym, niezaicżnym od faktu jego społecznego rozpoznania. Reguły inter:pretacji kuL turowej tylko w swej części prowadzą do uzysbwania efektów uchwytnych praktycznie (np. sfera komuni'kacji międzyludzkiej), ogromny zaś ich blok należy już do światopoglądu 7 (Inp. "wiara" re1iJgijna). Łatwo zauważyć, że charakterystyka kultury (w szerokim sensie) w powyższym ujęciu zawiera w sobie, tradycyjni'e wyróżniane na gruncie etnografii, pojęcia kultury materialnej, społecznej i duchowej. I .,Żelaznym" punktem prawie wszystkich opracowań koncentrujących si(~ na koncepcji badawczej Claude Levi-Strauss-a jest wykazywanie jej genealogii oraz powiązań ze współcześnie palllującymi orienta'cjami w humanistyce. Po'szukiwania poszczególnych interpretatorów i krytyków frc\Ylcuskiego ,etnologa ,plasują się na 2 płaszczyznach: 1) filowrfkznej i2) teoriopoznawczej. O wiele hardziej owocne wydaje się być ujęcle typu 2) -- a więc wnikliwe spojrzenie na praktykę Levi-Straussa i wyciągnięcie z niej wniosków Inatury teoretyczno-metodologicznej, które są instruktywne dla rzetelnych analiz teoriopo'znawczych. Najważniejsze w tym względzi'e jest zagadnienie konsekwencji przyjęcia i wykorzystania w etnologii założeń z kręgu językoznawstWla strukturalnego. Słów jednak parę o podstawowych, jak się wyda}e, inspira1cjach teO:0etycznych, które wywarły swoje piętno ina francuskim etnologu. Fakt, że Lóvi-Strauss przyjął postulaty i metody strukturalistów praskkh, ma swoje uzasadnienie nie tylko w kontekście dokonań tej szkoły. Otóż całość tradycji rfrancuskiej myśli socjologicznej XIX i XX wieku grała tu także niebagatelną rolę. Decydujące znaczenie miała inspiracja myślami Dutkheima i Maussa oraz rfundamenta'lnymi ustaleniami Ferdynainda de Snussure'a i skierowanie przez Levi-Straussa uwagi na metody wypra7 A. Pałubicka, op. cit., s. 125. �108 WOJCIECH BURSZT A cowane przez Trubiecbegoi Jakobsona jest tylko k o n se k wen c ją "sposobu myślenia" o kulturze, zapoczątkowanego przez mistrza socjologii francuskiej, Emila Dur1kheima. Nie jest istotne, że w wielu miejscach Durkheim i Levi-Strauss różnią się zasadniczo - chodzi tylko o wspomnianą perspektywę badań. Myślę, że w tym momencie będzie wygodnie posłużyć się wykresem, który unaocznia (oczywiście w uproszczeniu) genealogię "strukturalizmu" Levi-Straussowskieg-o. DurkheiJm Sau'S5u,re ~ / MallS's I~ Szkoła praska I t t L e v i - S ,t ir a u '5 t S Jak widać, inspiracje bezpośrednio płynęły z trzech źródeł: z ustaleń de Saussure'a, od M. Maussa (szczególnie fundamentalny w tym względzj,e Szkic o darze) oraz z praktyki badawczej prażan. Durkheim rys1,lje się nam ja1ko, przede wszystkim, "duchowy patron", howi,em idee tego uczonego twórczo prz'ekształcone lub rozwiinięt,e przez Maussa i F. de Saussure'a, odnajdujemy na kartach Antropologii strukturalnej czy Myśli nieoswojonej 8. Z wielu wątków myśrli Dur'kheima i de Saussure'a chciałbym teraz zaprezentować jeden - chyba o największym znaczeniu dla dalszej analizy postępowania badawczego U~vi-Straussa. W Zasadach metody socjologicznej Durkheim pisał -onaczelnym pojęciu nauk s:połeczlnych- faktach społecznych, 'że odznaczają się szczególnymi cechami i "polegają one na sposobach działania, myślenia i odczuwania zewnętrznych wobec jednostek, a zawdzięczających swoje istnienie potędze przymusu, przy której pomocy jednostce się narzucają" 9. Istota ich polega ina "wyobrażeniach i dz:iałani:a'ch"i stąd nie można ich mieszać ze zjawiskami organicznymi i psychicznymi. Tym zaś, Co 'konstytuuje falkty społ'eczne, są "wierzenia, skłonności i praktyki gI'Upy, wziętej jako zbiorowość. Czymś zupełnie ilnnym są formy, jakie przybierają stany zbiorowe załamujące się w jednostka,ch" 10. Ostateczlnie Durkheim definiuje fakt społeczny jako taki, "który jest w danym społeczeństwie powszechny, mają'cy jed8 Zwra'ca na to uwa'gę j'eden z najwię~s,zY'ch znawców !JwórCl:wśCliLrancuskiego e'tnCJIloga, E. Lea,ch, Claude Levi-Strauss Anthropologist and Philosopher, (w:) Theory in Anthropology. A Sourcebook, R. MaJnners, D. K!ap1an (ed.), Chicago 1958, s. 543. 9 E. Dunkheim, Zasady metody socjologicznej, WaI'sllaw<I 1958, s. 32. 10 Ibidem, s. '1:2. �Implikacje metodologiczne nak własną egzystencję, krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 109 niezależną od jego jednostlkowych manifesta- .. " 11 CJl . Odbicie tych poglądów znajdujemy w ujęciu języka, dokonanym przez de Saussure'a, u którego "la langue" (język) dokładni,e odpowiada durkheimowskiemu faktowi społecznemu; jest zewnętrzny wobec jednostek i kieruje się własnymi prawami dźwiękowego narzędzia mowy (paroje). W tym miejscu trzeba koniecznie podkreślić, iż "langue" jest wymodelowana wedle durkheimowskiej koncepcji 'wyobrażeń zbiorowych, przeciwstawionych wyobraż,eniom jednostkowym (stąd również opozycja "langue" i "parole"). Konsekwencją tabego ujęcia faktu społecznego z jednej strony, języka zaś z drugiej, był postulatlokaJizowania badanych zjawis'k poza świadomością jednostek. De Saussure pisał, że celem językozna wstwa jest "ibadamie sił działających w sposób tI'wały i powszechny we wszys~bch językach i wydoby'Ci,epraw ogólnych, do których można by sprowadzić wszystlbe poszcz'ególne zjawiska występujące w historii języków" 12. Zdanie przed chwilą przytoczone jest dokładnym odbiciem zapatrywań Durkheima, który prolponował rozpatrywać zjawiska społeczne "jako same w sobie, oddzielone od świadomych podmiotów, które je sobie wyobrażają" 13. Levi-Straussowskie "poszukiwania" inwariantów mieszczą się również w tej perspektywie teoretycznej. Francuski etnolog ,przyjął saussurows1kie rozróżnielnie na "langue' i "parole" i także fOIzumiejęzyk jako zjoawiskospołeczne - żyjące i rozwijające się jako wytwór zbiorowy. Zaakceptował także drugie z fundamentalnych założeń językoznawstwa strukturalnego mówiące, iż wszystkie (lub - prawie wszystkie) zachowania językowe sytuują się na pozimnie myśli nie uświadamianej 14. Levi-Strauss uważa,że tak jak językoznawcy badaj e! swój przedmiot (anali:za rzeczywista, upraszczająca i tlumacząca), tak powinni postępować także przedstawi,ciele innych (nauk społecznych - w tym etnologowi'e w pierwszym rzędzie. Stąd podaje jako ideał schemat metody fonologi'cznej, wypracowany swego czasu przez M. Trubieckiego. Należy więc: 1) przechodzić od zjawisk uświada~ mianych do badania ich nieuświadamianej infrastruktury, 2) ana1iwwać je jako człony wi'ch wzajemnych relacjach, 3) wprowadzić pojęcie systemu oraz 4) ostatecznie odkrywać ogólne prawa 15. Aby jedinak adekwatnie zastosować metody językoznawstwa do badań nad kulturą, mu11 ,Ibidem, s. 35. 12 F. de Saus'sUlre, 13 E. DUI1kheim, Kurs op. cit., językoznawstwa s. 57; pm. także ogólnego, tegoż 1967, rozdz. L 14 C. Levi-8t'TauS's, Antropologia strukturalna, goż auto'ra The Scope of Anthropology, "Cul1r,ent 15 C. Levi-StraUlss, Antropolog;ia .,. , s. !H. Wa,I1s'Z'awa Sociologie 19,61, s. et philosophie, 22. PalI1~s W'aiI1SIZlaIWa 1970, s. 1'17 oraz teAll1itbr'OiPology" 1966, nr 7, s. 119. �WOJCIECH BURSZTA 110 siał Levi-StraussprzYJąc hipotezę, że między językiem a innymi dZIedzinami kultury symhohcznej istnieje zasadnicza analogia. Jaki jest tok myślowy francuskiego etnol'oga? W dotychczasowej tradycji refleksji antropologicznej nad kulturą traktowano język bądż jako wytwór kultury (czyli, że język używany w społecz'eństwie odzwierciedla ogóLną jego kulturę), bądź też ujmowano ,go jako integralną część kultury I(np. E. Tylor). Levi-Strauss nie przeczy, że język jest jecin:oc-eśni'e i wytworem, i częścią kultury, a'le sam rozumuje zupełnie ina'czej. Tak kultura, juk i język nie są hcywiem dla niego ani ogółem określonych procesów psychicznych, ani też zbiorem wytworów tych procesów. Zakładając zdecydowanie mentalny charakter zjawisk społeczlnych, Levi-Strauss sikupia się na kwestii: język jako warunek kultury w aspekcie ich wspólnej budowy. Pisze: "Zarówno język, jak kultura zbudowane są z opozycji i korelacji, inaczej mówiąc -z,e stosunków h:Jgicznych. Można zatem rozpatrywać język jako fundament, na nim mogą być nadbudowywane struktury, niekiedy bardziej złożO\ne, ale tego samego typu co te, które są mu właściwe, odpowiadają one pod wieloma względami rozpatrywanej kulturze" 16. Ale to nie wszystko - to tylko szkic samego zakresu zjawisk. Najważni'ejsze wydaje się stwierdzenie, że język i kultura są dwoma równoległymi przejawami bardziej fundamentalnej działalności aktywności ludzkiego umysłu 17. Levi-Strauss twierdzi, że fonologia potrafiła już wyjść poza historyczne i świadQmie Ikształtowane zj.awiska i dotarła do "obiektywnych" realności, polegających na "systemach stosunków stCllllowiących wytwór ni'euświadamianej działalności umysłu". Teraz kolej na etnologię. Głównym warunbem powodzenia jest jednak wypracowanie uniwersalnego kodu, który zdolny będzie wyrazić wspólne własności struktur różnych aspektów życia społecznego, a więc obok jęr:yka - także systemów pokrewieństwa, sztu1ki, religii, mitologii itd. 18 Fundamentem konstytutywnym kodu jest właśnie ludzki umysł i jego nieuświ;1damiana działalność. II W historii nauk społecznych założenie o stałości ludzkiej natury nie jest nowością. Jednak w przypadku Levi-Straussa mamy do czynienia z zupełnie od:miennymi implikacjami teoretyczn'o-metodulogicznymi c. L,ev.i-SińrauslS, op. cit., s. 130 - 131. Ibwdem, s. 133. 18 Ibjldem, s. 124. Po ra,z pre,r\\1S'zy myśl tę wy!ra,zJił w Les strltct1LYeS elementaires de la parente (Wig tłum. ang. The Elementary Structures of Kinship, Boston 1969, rozdz. The Principles of KLnshi,p). 16 17 �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude .Levi-Straussa Ill: visp-omniunego założenia. ZosLałoo:n-o prz-ez Levi-Straussa zinterpretowane w sposób n<.1stępujący: u podstaw życia spoleczne:go stoi zawsze działalność intelektu; jej własności formalne nigdy nie są .bezpośrednim odbiciem konkretnej organizacji społeczeństwa, zasadnicze (formalne) aspekty umysłu ludzkiego są tożsame dla wszysVki.chludzi . .Jerzy Topolski, aby ukazać przedmiot analizy Levi-Straussowskiej, po-sługuje się wygodnym schematem 19, -który także 'vvykorzy.stam. ! U o!i'vvep . .;a l:ne ; i n.iczlnil'-l1'1ll' i pravva i , .':-'c·dy . ~ (""órvch •~'l. . .•.. ! ~:.J·nl<.l st.uDG\v,i : U111ysiu ludzkil:g'o ~ i kul'~~:~~ l' ! I P,rzejawianic się ; un.i·,,"' ....cu·:.';lal:nych -.-,. p':"'ti"\v (pqprz1e1z , kody) w dZ'~ała!I1ilar:h 1 i l"~.l,d·Lklch .Jasno widać z przedstawionego schematu, ż'etpunktem docelowym ana-· liz Levi-Straussa są właśnie ow,e uniwersalne i ni-ezmienne prawa ludzkiego umysłu. Punktem wyj'ściowym zaś zaledwie to, co dla, np. funkcjoonalistów brytyjskich, stan-owi przedmiot właściwej interp1"eta,cji i wyjaśniani,a - świadome działania ludzkie. Trzeba bowiem podkreślić w tym momell1ci,esposób rozumowania francuskiego etnologa, który wyrażnie ustala ,granicę między wiedzą czysto faktografi'czną (czyli zapisem danych ob::;erwacyjnych), a teoretycznym oprac'owaniem tego wstępnego materiału. Danymi obserwacyjnymi są zaś wlaśni,e sysL-ematyczneobserwa'cje zachowań poszczególny;ch jednostek ,oraz zapisświa-domie stosowanych reguł kulturowych panujących w danej grupie. Tymi sprawami zajmuj-e się wg. Levi-Straussa ·etnografia - pojmowana jak,o pierwsza faza badawcza: obserwacja i opis, pra-ca w terenie (field-work) 20. Prz.edłużelniem teoretycznym etnografii jest dopiero ,etnologia, to ona właśnie syntetyzuje zebrany piecz.oł-owióe materiał terenowy i tworzy teoretyczne r-amy opracowal1. Daje się tutaj zauwa'żyć wyraźną kontynuację :pozytywistycznego mitu -o istnieniu sfery czystych faktów, które dają się opisywać hez poprzednich założel1 teoretycznych badacza. Levi-Strauss podkreśla zresztą z naciski-em, że zbierając materiał popebrriamy największy <grzech sugerując się hipotezmui teoretycznymi. Pisze: "Na poziomi,e -obserwa.cji zasadni-czą,a można nawet powi,e-ci'ziećjedyną regułą joest, że wszystiki'e fakty majq być dokładni,e zaobserwowane i opisane, przy czym ni-e wolno pozwolić na to, by przesądy teorety-czThezni,ekształeiły ich naturę i doniosłość" 21. Słusznie jednak zauważ,a .Jerzy Kmita, ż'e ta dyrektyw.a res19 J. l'CliP()]-sk'i, Strukturalizm C. Levi-Straussa, (w:) Elementy marksistowskiej J. ~mlita ('r'ad.), Poznań 197,3, s. 366. C. 1kvi ..Straus's, op. dt., s. 368. Ibidem, s. 68. PI1zy:pom~na to podZliał nauk na idiografLcZlne nomobetycz:ne. metodoLogii 20 21 humanistyki, �112 WOJCIECH BURSZTA pektowania wi'edzy "czysto" ,empirycZlnej musi być 'przez Levi-Straussa rozumiana bal'dzo specyficznie 2'2, dbserwowane są bowlem pewne zespoły świadomych zjawisk, któl'e są systemami klasyfi'ka'cyjnymi tworzonymi przez Judzi na IPodsta'wie7;astaneg.omateriału zjawisk tak przyr'odniczych, jak i społecznych. Mając do czyn1en:i:az tego rodzaju "nagimi faiktami" niemożliwe jest ich obserwowanie bez hipot'ez o charakterze czysto teoretycznym {a więc zdających sprawę ze zjawisk n:ieobserwowalnych bezpośrednio) 23. Wątpić zresztą naJeży w istnienie "nagich faktów" w ogóle. Przyjrzyjmy się teraz na przykładzie konkretnego zjawiska - totemizmu - jak Levi-Strauss wykorzystuje (jako ,etnolog teoretyk) materiał empiry'czny i jakie są dalsze etapy jego postępowania badawcz'e:go.Otóż materiał, z jakiego korzysta, został już z.ebrany wcz'eśni'ej prz.ez tej miary antropologów, cO F. Boas, A. L. Krc;eber, B. Malinowski i A. R. Radcliffe-Brown. Levi-Strauss wykorzystuje go, ale tylko jako materiał "czysty", bez interpretacji dokonanych przez poszczególnych badaczy. Uważa bowiem, ż·e wiedza repl'e:rentO'wana przez d'O'tychczasowe ustalenia jest fałszywa, lub nawet lnie może być w ogóle użyta w r'oli :prz'esłanek wyja'śniani'a 24. Tak więc z'ebrany prz,ez inny'ch materiał służy Levi-Straussowi tylko jako .ilustracja własnych poglądów, z,asadzających się na generalnymzałożeniu, iż istota totemizmu, czyli związ,ek pomiędzy stosun'kiemczlowieka do .natury a O'znaczan:i'emgrup społ'ecznych, tkwi w umyśle ludzikim, który pośred'niczy między światem Natury i Kultury 25. "Umysł za1dada homologię nie tylko w łonie systemu ozJllacz.ające:go, ile pomiędzy «odstępami różnicującymi», jabe istnieją z jednej strony między gatunkiem x i gatun:kiem y, z drugiej strony między klanem a i klanem b" 26. Levi-:Strauss proponuje więc analizę strukturalną o charakteTZ'e modelowym. J.est ona !pierwszym krokiem otwierającym "drogę dostępu do struktury" 27. ,Ma polegać na: 1) zdefiniowaniu 'badanych zjawisk jako stosunku 'pomiędzy dwiema lub większą iloś'cią kategorii rz'eczywistych lub możliwych; 2) zbudowaniu tablicy możliwych permutacji między tymi kategoriami; 3) poddaniu tej tablicy anahzi'e, która dopiero na tym poziomie może 22 Por. J. Klln&ta, C. Levi-Straussa propozycje metodologiczne, "S,tudia FiiloLOfi.c2'JDe" 197.1, n'r 3, s. 131 - 132. 23 Ihidem, s. 1.32. 24J. K:mi!La narzywa to dyreikltY'wą '1'1l€iEl'ktsoplaJIl'a:cy jrl1Joścl w'i0dzy ,;c:zys:t·o" empiTycznej, op. cit., S. 1312. 25 C. Lev'i-Sitlr!a'UiS's., T,otemizm, War1SlzaJWJa 1968, s. 46. 26 Ii!:iilldem,s. 23. 27 C. Levi-StraUlss, Antropologia strukturalna, s. 370. �Imp!ikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 113 dotrzeć do koniecznych związków (zjawisko empiryczne jest .bowiem tylko jedną z mo'żliwyeh kombinacji systemu) 28. Punkt pierwszy reali'zuje Levi-Stmuss ustalając zakres pojęcia totemizmu jako stosun'ków 'idealnie usytuowanych pomiędzy szeregiem natury i szeregiem kultury. Szer·eg natury składa się z 'klas 'oraz }ednostek, szereg kultury - 'Od'P0wied.jnio- z grup i <osób.Grupując teraz na 4 sposoby po dwie kategorie z różnych szeregów otrzymujemy schemat 29, w którym 'każdej z tych ,czterech kombinacji mają 'odpowiadać zjawiska obserwowane rz'€Czywiście wśród różnych ludów tzw. pierwotnych. Powyższe rozważania wyzna:czają :pewien system relacyjny (Levi-Strauss na'zywa go, wzorując się na lingwistyc,e struktura'lnej - p-olem semantycznym), zawierający 4 mo.żliwe, lo g ic z ni e równorzędne typy. Teraz ,autor Totemizmu przekra'cza dziedz,inę operacji czysto formal,nych i "szu'ka" w materialeempiry'cznym potwierdzenia 1) ohecności poszczególnych elementów systemu, 2) charakt,eru relacji, 3) momentów odróżniających system od innych systemów 30. Doprowadza go to w 'końcu doostate'cznego twi'€l'dzenia, iż instytucje tot'emi,czne odwołują się do homologii "między różn:i1eami,'któr,e się ujawniają z }ednejstfiOny w płaszczyźni'e grup, z drugiej zaś w płasz'czyżn~e gatunkóvv" 31. Tak więc istnieje tutaj homologia "pomiędzy dwoma systemami różnic" prz}'lna.leżącymi do ram natury i kultury. To jest dla Levi-Straussa ,,'cz.ysta struktura totemiczna". Struktura ta 'jest zbiorem czł'onów wi,elu klasyfikacji dwuczłonowych, z relacją opozycji jako zasadą podziału. Do takich właśnie struktur dociera w swych pra·cach francmtki ·etnolog i to wła'śnie uważa za ·nacz-elne zadanie nauki, :którą Teprez·entuje. Utrzymuj.e .bowiem powtórzmy - że "ni'euświ-adamiana działalność 'umysłu polega na Inakładaniu form na pewną treść [... l, formy te są zasadniczo tożsame dla 'Wszystkich umysłów: starożytnych i nowożytnych, pi'erwotnych icywiliz.owanych [... ], wystaf'czy dotrzeć do nieuświadamianej struktury utajonej za każdą instytucją i każdym zwyczajem, by otrzymać zasadę interpretacji stosowalną pra'WomoClni,edo innych instytucji 'i innych zwyczajów" 32. Na czym zasadza się próba takiej naturalistyczno-ahistorycznej eksplikacji stałości struktury? Aby odpowiedzieć sobie 00 to pytanie musimy naj'Pierw określić sam jej status. Levi-'Stra'llss wydaje sięsklaniać do rozumienia struktur w sposób instrumentalistyczny. Jako podstawową zlasadę ustala, iż pojęcie struktu28 29 30 Claude 31 32 C. Uvi-Sitra:uss, s. 2B. Por. ciekawe Totemizm, s. 27. .Lbii!dem, QPI'aiC'owa.nie GElI,h'aroa K. K'1OSikli, Egzegeza "Lud" 1970, t. 5'4. C. Lev.i-,sbmuSls" Myś.r nieoswojona, W:al1S:Z'a:wa1969, s. 174. C. Uvi-S't'llaUJS6, AntropoLogia struktumlna, s. 77. Levi-Strau.ssa, • "Lud" - tom Sł "Totemizmu" �114 WOJCIEJC'H BURSZTA nie odnQsi się do rzeczywistości 'empirycznej, l,ecz do zbudowany·ch na j-ej podstawie modeh 33. Struktura nie jest więc :identyfikowa::1a z re.alistycznie pojętym całokształtem stosunków społecz'nych, aczkolwiek stanowi ich teor·etyczną charakterystykę; j'est w ni'ch jakby zawarta i popnez .:walizę może zostać ni,e tyle odkryta ~w rozumieniu realistycznym), ile "narzucona" na Ini'e.W konselkwencji więc należy budować teorie specyfikujące struktury w sposób czysto iJnstrumenta'lny 34. "Modelowe" konstrukcje struktur odnoszą się do semantycznych modeli systemów ludzkiej wiedzy i mogą być badane jako zespoły zasad nadających ludzkim przekonaniom charakter 'Usystematyzowany 35. Założenie o instrumentalistycznym charakterze stl'uktur łączy autor Myśli nieoswojonej z przekonani·em o istnieniu !pewnych ich roo'1nych od:pow.i!edników.!Sąone trwałymi f·ormami sposobu mysl-enia człowi·eka i jaiko takie z kolei są 'Odpo:wiedn:ilkami okr.eś1onych prawidło.wości działania kory mózgowej. IPrawidłowoś'Cite są z;a·ś:niezmienne, wyjaśnieni,e zasad ich dział-ania j,est ina;g;becnymetapi.e nauki nier·ealne. Levi-'Strauss przyjmuje więc na razie {i musi przyjąć), że np. taką podstawO'wą fo'rmalną umiejętnością Judzkiego mÓ'ZJgujest z.d:olnośćdo binarnego 'ujmowania rzeC'zywisto-5ci.Pogląd ten przejął zresztą od strukturalistów praskich i na wierze w jego-.....;:.Lu ppwdz:iwość ·opi'era wiele istotnych 'pun'któw swych ... , doóekań strukturalnych. Stąd analiza strukturalna wyjaśnia 'zasady istnieni·a rozmaitych zjawisk pra'ktyk'i spo~ecZjnej,ale .pnede wszystkim uoo'ocznia nam sposób funkcjonow:runia w nich uniwersalnych kategorii umysłu. Yv·an Simonis pisze a tym następująco: "Strukturalizm interesuje się funkcjonowaniem umysłu ludzkiego, interesuje się jego Inatura1ną kondycją, posiad'a on talent przypominania nam o naszlej radykalnej skoń'czonośei, uspokaja nasze 'Uczucie «transcedencji», mając nadzieję nawet uczucie to>7lnieść. Strukturalizm zajmuje się skończono.ścią czynią'Cz niej prawdę 'Człowieka" 36. Konse,kwencją takiego postępowania jest wyeliminowanie histo'fii. Decyzje działających jednostek są określane niezależnymi od człowieka (rządzącymi jego umysłem) reguł,ami. Levi-Strauss pisz,e: "Zdarzenie historyczne nie oznacza nic, jak tylko .to, 'że zaszło w da;nym miejscu i czasie" 37. Tyl1ko zj'awisko potraktowane w jego aspekeioe strukturaLnym, Ty 33 34 Iib~dem, s. 367. J. K:milva o:kre!ŚiJ.a to mianem "madeilcwej" C. Le'l;i-Siraus'sa propozycje ... , s. 1:54. 35 Wig J. Km~tl<l, Z metodologicznych WalI'SiZJ3IWla 36 Yvan 1971, s. p.rob.lemów kO[15'hroulkI::jii ,,~;tJJ'UlktUJry", interpretadi zob. humanistycznej, 1'5·&- 1-59. Siilmoniis, Cl'aucie Levi-Strauss ion au struciural.i$me, au la "pass,ion de l'inceste". Introduct- Plainiis 1968, s. 344. 37 C. 1kvli-6Jbra/uiSls, Mythologliques, s. 407; cyrt:. ~a: J. T'OiPollisiki,Strwktumli:zm t. 2, Du miel aux cendres, C. Levi~Straussa ... , \s. 369. PalfJfs 1967. �Implikacje metodologiczne .krytyki koncepcji Claude L!ivi-Straussa 115 wi~ "oczyszczone" z nawarstwień historycznych, pokazuje nam istotę - struktura jest ni'ezmienna, jej prawa to prawa synchroniczne, "synchronia - zaś - stawia opór dia,chr.-onii"i dla teg,o strukturalna organizacja świata społecznego Jest nilezmieI1lna. 8. III Spróbujmy teraz spojrz,eć na "instrumentalizm" Levi-Streussowski z nieco innej perspektywy. W badania{~h nad sferami kultury symholicznej, które obejmują kulturowe uogólnienia dO'świadczenia społecznego takie badania nad językiem 'prowadilili prażanie - możliwe było tr,aktowanie "struktur" i "systemów" w sposób r,ealistyczny. I tak np. związJki pomiędzy Jednostkami językowymi ("związ:kami c'ech dystynktywnych") oraz ich sensami kulturowymi ("znaczeniami") R Jakobson traktował jako rodzaj realnych 'prawidłowości (istnieją,cych hez związku z'e społecznymi przekonaniami kultuI'Owymi) 38. Podobnymi zresztą r'ealnościa m i miały być same jecinost'ki językowe, cechy dystynktywne i opozycje zachodzące między nimi. W ikonsekwe.ncji więc utożsamiano hadaną dziedzinę ze zjawiskami 'i prawidłowościami artykułowanymi przez uogólnienia językowego doświadcz'enia społeC'znego39. Nie zakładano przy tym istnienia jaki'chkolwi'ek ontologicznych struktur myślowych i prawa dotyczące systemu języka (la langue) i jego struktury tylko ,pośrednio mówiły nam o człQwieJkui jego sposobie myślenia. Claude Levi-Strauss uogólniając założenia językoZlnawstwa strukturalnego na ,całokształt kultury symbolicznej, a więc na takie jej dziedziny, jak m. in. sztuka i religia, nie mógł już utrzymać specyficznie realistyczneg.o stanowiska swych "struktur myślowych". Rz.eczywistoŚć społeczna, dana francuskiemu ,etnologowi w postaci "czysto" empirycz,nej, przedstawia się jako chaotyczny splot zjawisk, gdzi'e niemożliwe jest znalezi·enie prawidlow()1ści w f'enomenra1isty'cznym jej obrazie. Stąd "struktura" spełnia niezbędną rolę narzędzia :porządikująoe.gotę rz·eczywisto·ść selekcjonuje i systematyzuje wyobraż,enja odpowiadająee przekonaniom kulturowym jednostek; wnosi ład do rZieczywistośei. Jako taka joest zaś tworem umysłu ludzkiego, który w sposób nieświadomy k!lasyfi'kuje zjawiska ·otaczającego świata i nadaje im według niezm:i'einnych zasad sens. J·est więc zawsz'e klasyfika,cją -systemem, zł<o.ż·onymz członów prze'Ciwstawionych ;przez cechy "zna'cząoe". To joednaiknie wszystko. Etnolog, Levi-Straussa jest jakby drugim ogniwem w pr{)lC'es,ie "strukturyzowania"" 38 39 I' P'O!!". J. KmiJta, O naukowo-teoretycznym Ibi·d€m, s. 83. ujęciv :kultury ... , 'S. 79. �116 WOJCIECH BURSZTA rzeczywistości. Odtwarza bowiem ni·eświadomie tworz.one struktury, zakodowane w !pierwotnych umysł.ach i una'ocznia ich ,obraz z pełną świadomośóą ll'czonego .eUnologa. Zacytujmy raz j.eszcz,e SimO'nisa: "Celem wsz'elkiej aktywności struktura'listycznej [... l j-est rekonstytu·cjac·biektu w taki sposób, aby ukazać w tej r'ekonstru'kcji reguły funikcj,mowar.'ia tego ohiektu. Struktura jest więc w rzeczywist'o.ści niej.ako pO'z·oremobiektu, a·le pozorem sterowanym; zainŁeflesowanym, poni,ewa'ż imitowany .abiekt ukazuje coś, co dotąd było niewidzialne, albo też, co było niewidzialne w natura~nym obiekci.e [... J. Doszedłszy do nieświadomeg.o systemu Levi-Strauss prz'ejaw.ia tendencję, aby przekazać mu całą świadomość" 40. Po d w ó j nas t r u k t u raI i z a c j a jest char<:\'kterystycznym rysem wywodów Levi-Straussa. Zauważyć jednak trzeba w tym mornencie dwuznacz.no'ść ostatecznych efektów badawczych. Konstruowane "struktury" są bowiem ni:ejaiko imputowane badanym podmiotom, a ze.brany materiał w żadjnym wypadku nie pozwala przyjąćistnien:ia uniwersalnych zasad ludz'kioego umysłu w wymiarze ukazywanym na kartach Myśli. nieoswojonej i inny.ch 'książ,e:k Levi-Stra·ussa. R'ozstrzyga 'o tym fakóe ,cho·ciażby sama metoda modelowej konstrukcj,i "struktur", wzhudzająca 'Uzasadnione wą1;Jp1i woś,ci co do jej wartaś'ci poznawczej z,e względu na za:warty w niej elementarny błąd "ad ho'c" 41. Przesądza o nim, :po'ruszana już poprz.ednio, dyrektywa flespekto'w'Clinia wi'edzy "czysto" empirycznej. Wła,śni'e z ni·ej badacz selekcjonuje tylko ojf.ormułuje w nowy sposób pierwotny materiał, który ilustruje teorię ,i jest dlań odwoła'niem merytorycznym. Etnolog w rama'ch teorii nie potrzebuje już więcej danych poza tymi, które dostar.czył mu etnograf-'empiryk. J. Kmita określa to zwięźle: ,,8ytua'cja j-est taka,ż·e teoTi·apowstaje napodstaw1e materiału . empirycznego, który ma j-ednocześnie stanowić jej eksplanandum, nie przewiduje ona przy tym żadnego nowego materiału, żadnej nowej możliwej Eiwidencji ,empirycznej dla sie'bie" 42. InstrumentahstY'cznie tworzone modele są 'przy tym bardz.o wygodnym narzędziem w obronie przed! 'zarzutami braku od:powi,ooni1ej,ewideincji empirycznej dloa teorii. Levi...;Str:aussz'awsze prz'ocież może ,odwołać się wtedy do swojego fundamentalnego 'Ustalenia, mówiącego, iż badacz porządikują'c rzec'zywistość wyraża 'zaraz,em uniwersalne właściwości działania intelektualnego czł'o'W:ieka,któpe są prz.eci.eż "niepcdwa:ż'a.lne" j nie wymagają dla swego u'Z:asadnienia dClinych płynących z dQ,świaciczenia. 40 Y. :SiJmoIl!i's, op. 'met,ody 41 SltkiiJm zaś 42 'cit., s. '339" 341. 'Dalm też ls':oorze:j Levii-Stra U's'soWL<;i~ilej. Z,wrÓiCiił na bo uWlalgę J. w cyltO!waln€Ó jlUż ,pracy J. Km:ill.a, C. Le'l1i-Straussa Kmita w k!vłku Siwych I() ISlwoil~telj a,rltylkulia'ch, w ,,.SItuditaJclh Fil'o!1Jooli·c'1Jnylch". propo·zycje ... , s. 134. ,;diWU1Jna1CiznoŚoc.i" prwde Wlszy- �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa '117 IV 'Poruszając ten temat, weszliśmy na ter-en głównego zadania nauki w y j aś n i a n i a. Levi-!Stmuss z,ajmuje tutaj dość specyficzne stanowisko. Ja'k widzieliśmy na ;przykładzile totemizmu, odrzuca on zdecydowanie wyjaśnianie dokonywane "Ina po'ziomieświadomego myślenia jednostek". Wyjaśnianie to, polegają,ce naW/skazywaniu na cel podję!tej czynności, czy t'eż sens kultur,owy dan'ego obiektu (a więc tzw. :i!nterpr'eta'Cjahumanistyczna), jest dla Levi-Straussa banalne i ipoZniClWCZQ bez:płod:n,e.Chyba dlat'ego t'eż z największą krytyką autora Antropologii strukturalnej spotkał się Bronisław Malinowski, u iktól'ego mamy często' do czyni'enia z mniej lub bardziej T'o~winiętą for.mą inteppretacji humani'Stycmej. Zdaniem Levi-Stmussa tylko przesunięcie badań do "iIl'i!eu'Świaoomianejinfrastruktury" daje wartościoweu:stalenilCl poznawcz'e. 1P,0dohnie krytycznie ocenia Levi~Strauss 'Wszelkie odmiany wyjaśnilania genetycznego, które zre'Sztą nie występuje 'u niego zupełnie !(trlh. stosunek irancUlSkiego etnologa do wyjaśln:iania g.enetycznego Humaczy nam w dU!żymstopniu }ego traktowanie historii jako nau1ki). Sumując 'te u'wagi moż'emy 'powiedz,i'eć, ż,e wyjalśnianie LeV'i-Straussowskie nie bierz·e pod uwagę jakoeksplana:ilIsu: 1,)świ1a'domiestawi'anych celów i akceptowanej wiedzy, danej prz,ez Judz:ką praktykę oraz 2) prow mówiących o di:a'chrr{)lnkznY'ch pra widłoWimkilCllch. Narzędziem wyja'śniania 'pozostaje więc instrumenta.Jistyczny k<ms'tru'kt - struktura. Charaik. teryzowana Inad~r wieloznacznie j est ona jednak w każdym razie - i tu znów powtórzę - ok~eś'l'Onąserią typów reł3 cji opozycji, przy czym każdy typ j.est wyznaczony prz,ez rodzaj prz.eciwst'awnych i j-ednocześnilie "znaczących" 'oech (np. pr:z;eoenionei medooenioiI1:ewięzi lpolkrew'i'eństwiCl). Tak pojętą strukturę można określić jako funkcjonalną, gdyż utrzymuje się trwa'l'e, j<ejutrzymywaln:ie się nie j<est:przy tym celem żadnego świadomego działania ludzkiego i - dodatkowo - toon:a właśnie determinuje je. Ludzie wprawdzie prz,estrzegają norm, obrzędów,z:wyczajów i nakazów, ale 'CZYJnią to (i :muszą czy.nit) w ten sposób, i'e związane z ich zachowaniami "systemy", mimo ciągłych prz,ekształ:ceń, zachowują wcią'ż swoją "strukturę". Funkcja tedy ni,e ma nk wspólnego z s.ensem na'cz'elnym przestf'z,egani'aowych Inorm i nakazów 43. 'Przypomina to traktowanie systemu językowego 'Przez 'lingwistówstruktumlnych, u !których często znaleźć można przesł'anki wyj'a'śni,ani:af'unik'cjonalnego (prawo 'Utrzymywania równowagi sysbemu). Ta:k więc u Levi-Straussa spotykamy się prz1ede'Wszystkim z wyja'śniani'em :poprZlezwska'zlanie racji funkcj(J[nalnej danej czynności (lub i 43 ,1biJd€'m, s. 157. �118 WOJCIECH BURSZTA obi'ektu kulturowego) w określonym systemie. Można to zilustrować bardzo pro,stym przykładem. Pisząc o strukturze polkrewieństwa, charakt'eryzuje on ją jako wyrażają'cą się w "czterech członach (brat, siostra, ojciec, syn) połączonych 'przez dwi'e pary opozycji skorelowanych i takich, że w każdym z dwóch pokoleń wchodzą,cych w grę występujoe zawsze jeden stosunek pozytywny i jeden neg'atywny" H.Pozytywne są relacje familia'rnej zażyłości (Levi-Strauss ozlnacza je jako +), negatywne - rela'cje autorytatywnej surowości (-). Aby tak scharakteryzowana struktura mogła istnieć, muszą być, zdaniem Levi-Straussa, obecne trzy typy st:osun'ków rodzinnych - między rodzeństwem (stosunek pokrewieństwa), między małżonkami (stosunek więzi)ora'z między rodzicami i dziećmi (stosunek filiacji) 45. Jak łatwo się domyślić, rozpatrywana struktura może tylko wtedy spełnić swój potrójny wymóg (wyra'żony owymi stosunkami), jeśli będą w niej obe'Cinewszystkie podstawowe składniki -a więc brat, siostra, ojciec i syn. Brak chociażby jednego z nich powcduje automatycznie "rozpad" struktury. Sam Levi-Strauss określa to dobitnie, mówiąc, że przedstawiciel grupy dającej mężczyżnie żonę jest ni,ejako "wpisany" w podstawową strukturę systemu pokrewieństwa. "Żadne istnienie - pisze w innym miejscu - nie może być pomyślane ani dane poza fUlndamentalnymi wymogami swojej struktury" 46. Prowadzi t,o w konsekwencji do l'ozumi,enia poznania w sensie st:atycz,nym. Nie ma w nim miejsca na aktywne przekształcanie ,otaczającej człowieka rzeczywisto'ści, to co pozostaje jest tylko formalną kl'asyfiikacją, wyczerpującą się w -aprioryczlnie danej, uniwersalnej strukturze kategorii ludzkiego umysłu. Ten właśnie mom,ent koncepcji Levi-Straussa spotkał się ,chyba z naj większymi zastrz'eżeniami ze strony innych uczonych, w tym - co ciekawe - także samych "strukturalistów". Przedsta wici'el tzw. strukturalizmu ,genetycznego (dynamicznego), Jean Piaget, dziwi się, dlaczego ujmowalny w statycznej perspektywie umysł ludzki "miałby zasłużyć sobie [... J na lepsze traktowanie, jeżeli wygląda hardziej na zbiór stałych schematów, niż wciąż nie zakończ,ony wytwór ustawicznej aut:okonstrukcji" 47. Cechą bowiem daną tylko 'CZłowiekowijest to, że w odróżinieniu 'cd innych gatunków zwierzęcych (zmielniających się tylko poprzez zmianę gatunku), człowiek sam siebie prz1eksztaka, przeksztaka świat, sam konstruuje swoje "stI'uktury", miast "ulegać 'im na mocy jabejś pozaczasowej predystyna·cji, które mu je cd wewnątrz lub z zewnątrz l1Jarzuoa"48. Piaget stwier44 C. LeVli-,shra'U!s:s, 45 Ibidem. 48 Ibidem, s. 109. Antropologia 47 J. Pli'a,gelt, Str"lvktura1izm, 48 Iiood€lm. s. 147. strukturalna, Warszl<lJwa s. 106. 1972, s. 143'. �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 119 dza ostatecznie do:ść ironieznie, iż umysł przesz-edł przedeż j.akąś ewolucję od zwierzęoia i niemowlęcia ludzkieg.o do etnologii stru'kturalnej Levi-Straussa. Tego momentu francuski etnolog zdaje się nie zauważać, dlatego też Y. Simonis nie wa-ha się antwpologii strukturalnej Levi-Straussa z-amiast nauką nazwać "sztutką estetyczno-logiC'znej per'cepcji". v Dla wszystkich zainteresowanych dZ'iejami antropolog,ii jak,o dyscypliny naukowej oczywi'sty Jest fakt, iż 'koncepcja badań etnologiczmych w jCostad, jaką nadał j.ejLevi-Strauss, ni,e mogła zyskać a!kcepta'cji na gruncie brytyjskim. Tamtejsi alntropologowie społeczni, wychowani w odmiennej tradycji intel'ektualnej swej dy.scy'pliny, także i obecnie pr'ezentują (w większości) odmienną 'koncepcję zadań antl'O!pologii, stawitają jej inne cele pozna'wcze. Pogląd powyższy był zresztą wielokrotnie wymżany explicite przez cz.olowego brytyjski'ego antropologa społecznego, E. Leache'a. A-by dobrze zrozumieć na czym zasadza się isbota o'pozycyjin-eg,ostanowiska tego uczonego w stosunku do Levi-Straussa, ·koni,ecz:nejest poczynienie kilku wa-żnych uwag, które oz pewnej perspektywy traktują o sposobie rozumienia przedmiotu badań u obu tych ucz.onych. E. Lea.ch j'est reprez'entantem tradycji fun~cjonalistyczn€tgo podejścia do badań zachowań zwy'czajowych. Ujęcie to polega' - ogólnie mówiąc na odin:ajdywaniu na-stępstw instytucJonalnych, zorganizowanych t(S'połecznie 'Usa'n'kcjonowanych) zadlOWtań zwyczajowych. Chodzi tutaj o takie ich efekty, któr,e są obS'erw1acyjnie uchwytne i posiadają zna'cz,eni-e dla za.spokajoaniapotrz'ebindywidua-Iny,ch osobników w rama,ch danych instytucji (w rozumieniu Malinowskiego). Levi-Strauss koncentruje zaś swą uwagę1"aczej ,na "mentalnej" stronie tych zachowań. Ów "głębszy poziom" wyraża się w nie uśw:~adamianych (zwykle) indywidualni,e regułach, które manifestują się -zko'l'ei wł,atśnie w za'chowania,ch. Francuskiego etnologa interesuje głównie strukturaowychreguł.Wła,śni,e w stosunku do niej zakłada, że jest ponadczasowo trwała i przy jej trwałości wyjaśnia to, 00 dzi'eje się z posz'czególnymi systemami reguł zachowań zwyczaj-owych. Inny więc musi być - siłą rz,eczy - .przedmiot badań fUnJkcjonalistów, inny U~vi-.straussa. Następcy Malinowsló<ego badają uregulowane instytucjo.nalni'e z,achow:aniaspołeczne wra'z :z ich -efektami (uchwytnymi obserwacyjnie) - zachowania użyteczne oz .punktu widz,enia !pOtrzeb j'ed-nostki. Levi-Strauss postępuje inaczej - interelSują go ustrukturyzowane systemy reguł wyra:żających się w zachowt3.'niach.Reguły te u1egają �WOJ:CIECH BURSZTA 120 prz'ekształoeniom tylko Vi ramach wymogów, jakie "dyktuje" im trwałość ich struktury. Trzy są w konsekwencji :momenty, które decydują o opozycji fUn'kc}onalistów w stosunku do Levi-Stra!Ussa: 1) lekeeważenie przez niego następstw faktu,iż zachowania zwyczajowe pr-owadzą do określonych ,efektów, ważny,ch w jaki:ś sposób dla posz'czególnych jednostek, 2) arbitra~ność (z uwagi na diane doświadczalne) ustaleń strukturalizujących poszcz;ególne systemy reguł i 3) pobieżne traktowanie treści zawartych w tych regułaich (nacisk na trwałość struktur). Dla antropologów brytyjskich ogromnie ważnym miern.i'bem "pewności" i "pra'wdziwości" danej teorii są dobrze przeprowadzone badania t'erenowe - mają w tym względzie nied:ościgłlegomistrza - Bronisla wa Malinowskiego. Zdianiem Leache'a, Levi-Strauss prowadził swojoehadania powierzchoWlni-ei ni,e pozwoliło to mu zweryfikowa-ć swego pi'erwotnego spojrrenia na obserwowany system społe'czny, doznać zawodu pierwszych, pochopnie czyniony'ch uogóln;i'eń. Mając Jednak na uwadz\e fakt, ż,e Levi-Strauss Jest zwoliennibem autonomii wiedzy "czysto" empirycznej i(danych obserwacyjnych), argument ten jest dla Iniego nieistot'ny_ Zresztą, jak twieT'd'ziiLeach, autor Mythologiques zawsze znajdz:ie w materiale empirycznym to, cz-ego akurat szUJka, gdyż bardziej interesują go logiczne moż1irwoś'Cizaistnieni:a danego zjawiska, niż "czyste" fakty. p.oszczególny w)Tipadelkempiryczny Jest tylko jedną z aUerna,tywnych form -spośród .calego 'z;estawu możliwości 49. :Dolpiero-poprz'ez I'Ozwa'Ż€nie związ!ków fa'któw możliwych, których inioezauważyliśmy i faktów empi~ ryczny'ch już "zauw8.'żonych", zyskuj'emy nowy wlgląd w ist'otę tych ostatnich 50. Inna Tz,eez,że 'Wohec ty,ch "zau'W;a'żonych"faktów empiryczny'c'h Levi-Strauss z-achO'wujeza mały, nie tylko dla Brytyjczyków, krytycyzm i jego uogóln1enia odznaczają się jednostronnością. W sprz1eczności z pra1kty:ką <badawczą arntropologów społecznych stoi też, charakterystyczne dla Levi-St:mussa, Ineghżo'Wanieczasowych i przestrzenny-ch gnani'C'kultury. Jest to jednalk zupełnie z.rozumi'ałe Jeśli zważymy, iż zamierzeniem Levi-Straussa jest dać taką teorię, która będzieogólnie ważna. Tak więc w różny'ch szczegółach i fragmentach doświadcz.eniraspoł-ecmeg.o usiłuje on odnaleźć ponadczasowe inwari'anty, które traktuje j,ako przejaw ponadczlli')o'Wejde tercrniloocji.R'€'zygnuje ,przy tym ZoeoŚloo:z;enia hist.arycznych okoliczności, które !powodowały, ż-e funkcjonalnie ważne były te C'ochyprze1konań doświadcz.enia kultu:l'O'wego,które właśni-e n i e 'P 00 up a d a ł y pod ikat'egorię pOll1adtczasawychinwarian49 Poor. C. LeVli-Sitxal\1ss, 50 E. Lela/Clh, TotemiJ2:m, s. 27. Ll?vi-Strawss, Wm'S'Z'awa 197,3, s. 51. �Imphkacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 121 tów. Sytuacja jest więc taka: Levi-Strauss, uznając w pełni istnieni·e . isto~nych cech kulturowych uogólni'eń doświadcz,enia społecznego (etniczną ich partykularność i kon:t<ekstowycharakter), n:ie moi·e :ich j'e~k uwzględniać na "pozi:omi'einwariJa:ntów"- wtedy bowiem cał'a jego teoria utraciłaby sens. Mają·c to w pamięd, mni'ejzd'llmi'ewający Jest dla nas fakt, który wręcz zasz'OikowałLeoche'a. Autor Mythologiques posuwa się bowiem czasami do twierdz,eń mówiących, i'żni'ektóre, zja:wislka(np. mity} nie mogą być w ogóle tłumaczone w swym 'kulturo1wym kontekśde :i tylko porównanie ,ich z całym "systemem paTadylgmatyczlnym" mitologii Ameryikiukazuje .nam ich istotę i podstawowe fU'I1k,c}e 51. Z tym j'Uż absolutnie nie mogą zgodzić się :brytyjscy antropolog'owie, dla których :istota mitu (jak i innych zjawisk kulturowych) tkwi za'wsze w sensie, jaki ma on w żyóu sp'oł'€cznym konkI'emej grupy. E. Lea'ch stwievdz'a ostatecznie, że Levi~Strauss, koncentrując się na swych ~'Dgicznyc!h s1;ruikturach, tworzy Je lnie na podsta'wi'e materiału empiTyc~nego, lecz ohok niego (at the back of empirical facts) 52. Z najwię'kszą jednalkkrytyką spotkała się Levi-Straussa teoria pokrewieństwa. f\unlkcjonaliści {nie tyTko oni Z1"esztą) uważają, iż kilka podstawowych typów systemDw pdkrewieństwa, występujących i powtarzających się na obszarze całego świata, wcale nie od~w:ierciedla uniwer'sallllychjakoby cech ludikie'go umysłu, lecz Jest odbiciem roonych wzo-. rów spo1ecznej organizacji. Od Ipodkl'€'ślen:iatej fundamentalnej Tóżnicy rozpoczynają swą polemikę z autorem Les structures elementaires de la: parente Romans i SchneideT 53, talk samo czyni Leach 54. Krytyka podąża więc znanym już torem: w.a,paroiu falkty empiryczne w6pomniani auto~ rzy 'zbijają po kole:i argumenty Levi-Streussa. Klasyczna roibi-eżność są- . dów z'alc'hodziszczególnie, gdy mowa jest o problemie kazirodztwa i egzog.amii. Leach, wychodząc z potoczno-doświadeza:lnego punktu wici'z'enia,. odróżnia 'egz.ogami'czlnest'osunki seksualne od stosunków se'ksuailnych o charakterze niekazirodczym. Różmica między kazir'Odztwem a -egzogamią jest dla nieg.o różnicą między ,seksem a małżeństwem i n:ie nałeżywg. ni'ego miesZ!aćze sobą tych dwóch pojęć. J~dnak dla Levi-StTaussa: istotne znaczenie posiada jedyni'e olpozy'cj:apomiędzy stosunkami seksualnymi a charakterze egzo-i endogamicznym, z, !których i jedn.e i drugie· (a raczej ich zaka'zy) są przejawami tego samego inwarialntu stru!kturalI() Ibidem, s. 70. E. L€'a'ch, Claude Lepi-Strauss, Anthropologist ... , s. 54,6. 53 Paf. M. HalI'niJs, The Riise of Anthropological Theory, Nerw Y:oll'ik 1969 s.501-503. li4 E. LeaJch, Levi-St,r,auss ... , :r,oz.dlZ. ,;P,OIdsitawOWle lS;trnikltUlI'y IPOIk!l'eiWlień'6'llwa'''~_ 51 52 0. �122 WOJCIECH BURSZTA onego. Tw:i:erozeni'eLevi-Strauss-a przypomina w tym względzie wcz1eśm'ejsze dużo ustalenia Tylora, który t'raiktował egzogamię jako odwrotność zakazu kazir-ociztwa i ściś'1'esplatał ZJesobą ,obi:ete kategorie. Dla funkcjonahstów ważne są ef'e'kty, jakie daJe zlarkazkazirodztwa i z:akl11Z endo.gamii - sko'ro te są różne w pers:pekty'wie życiowej danych j-ednost1ektoi pojęcia są różne. Dlatego to Leac'h może po:wiedzieć (ze swojego -punktu widzenia), ż'e Levi-Strauss myli się zakładając uniwersalność zakazu kazirodztwa i jego związek z 'egwgamią 55. Ale Levi-Strauss także ma rację (ZJeswoJego pUln'ktu widzenia) twierdząc, że "sbosUDek awun'kulatu, w swoJej Inajhardziej ogó:lnej formi'e, jest niczym innym jak następstwem -czasem przysł.oniętym, czasem Jawnym - powszechnego zakazu kazirodztwa" 56. Homans i Schneider swoimi statystycznymi zestawieniami potwierdzają wprawdz'ie sądy Leache'a, :c!'leLevi-"Stra'uSSoowi ni'czego nie udoWl3.dniają57. Nie wchodząc już w dalsz-e, ściśle antropologiczne szn1egóły krytyki ustaleń Levi~StraussowS'kich, chciałbym powyższ,e uwagi zakończyć pewnym podisumowalniem. Otóż wydaje się, ż'e cał-ość krytyki antropologów społecznych można sprowadzić w zasadzi'e do Jednego, generalnego punk.tu - weryfikacji empirycznej z'ebranego przez Levi-Straussa materiału. Koronnym argum·entem pol'emirk jest wła-śnie -ciągłe odwoływanie się do faktów empirycznych, stoją.cych w niezgodzie z teoretycznymi ustaleniami Levi-Strau.ssa. Stąd wypływają wszyst'kie dalsz,e punkty krytyki: ikO\n_ 'centrowanie się !nad doni.osłością formalnych schematów, mi.ast ro-z'poz.nawaru,e efektów wywoływanych występowani.em w społecz-eństwach owych zachow,ań zwyczajowych. Punkty, na których koncenlru}e się krytyka E. Leache'a, mówią wyra,źni'e o mod!elu nauki, akceptowanym wśród brytyjskich antropol'ogów społ'ecznY'ch.Społ,ecZlneuogólnienia d<oświacicz'enia :kulturowego iutożsamiane są w nim z "obi'ektywną", badaną rzeczy wishJśeią, a fioz'WÓjnauki -polega właśnie na systematyzowaniu i porządkowaniu tre9ci potocznego doświadcz:eni,a społ'ocznego. Wszystkioe więc po'czynan:ia, które C'hociaiŻpod pewnymi względami n:.iJeodpowiadają temu model'owi, autoonatyczni'e zostają poddaln,ekrytyce właśnie z pozycji przyjętego modelu i w języku -panującej teorii. W przy.padku krytyki funkcjon:ahstów dzieJe 'Się to cały czas w taki sposób, ż.e wyniki przeprowadzonej krytyki ustalleń Levi-Straussa pozostają w stosunku korespondencji eksplanacyjnej d,o treści do'świadczenia społecznego i krytykowane jest właśnie to, co z treścią tą wydaje się u Levi-Straussa być niezgodne. 55 LlJid:em, s. 118. 56 'fur. C. Lev,i-Stl1aJ1.llSs, 'f;. Antropologia 118. 57 M. H~nris, op. cit., s. 502. strukturaLna, cylt. za E. Leach, op. cit., �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 123 VI Jak chyb.a wynika z dotychczasowych usbaleń, strukturalizm Levi-StrausS'cwski najlepiej joest traktować jako rodzIaj metody badawcz,ej, tj. pewieln zespół norm (ustalających cele badań nad kulturą) oraz dyrektyw metodologic7nych (wskazujących na czy:nności badawcze zmierzają'ce do realizacji tych celów). I tak, chara1kt,eryz'owalem 1) dyf'ektywę respektowania autonomii wiedzy "czysto" 'empiry<:znej, '2) dyre'ktywę nieek:splanacyjncści tej wiedzy, 3) dyrektywę wyjaśniania fUri'kcjonalnego i 4) dyrektywę "modelowej" konstrukcji "struktury" - wszystkie one pozwalają spojrzeć na struktul'alizm Levi-Stra'Ussa właośnie jako Ina metodę. Przy uważnym 'przyjrz'eniu się tym wskazaniom badawczym oIkazuje się, że odpowi'ednie dyr'ektywy ,metodolo.giczne za,wierają talkże, nie zawsze werbalizowane bezpośrednio, pewne t'ezy doty'czące p o jęci a k u lt u r y jako przedmiotu badań e tnalog'icznych. Tezy Ite możemy odczytywać bardzo szeroko, aż do 'kO'ntekstu ogólnej 'teorii społecz'eństwa, czy ostatecznie -człowieka w ogóle. W tym miejscu chóał'bym jedynie skupić uwagę na dwóch dyrekty'N"<l'ch, dających możliwoś.ci wywi'eci'z.en:ia z ,nich tez dotyczących k'u1tury. Dyrektywa odnotowana w pun'kóe pierwszym - respektowalllia wiedzy ,,-czysto" empirycznej - joest joednocz'eśnie tezą o istnieniu danego w czasie i przestrz.eni z'€społu za'chowań społecznych i wytworów tych 'zachowań, który to zespól (lub zespoły) Jest trady'cyjnie wy,odrębn:iany przez 'etnografów przy pomocy terminu "kultura" i jako obiektywna rze'CzywiS,1oŚĆ badany.U~vi ... Strauss pisze: "Mianem kultury o'kreśHIffiYka'żdy zespół etnograficzny, który ,okazuje znaczą'ce z punktu widzenia badan odchylenia od i'nnych I...J Ponieważ ostatecznym prH~ldmiotem baldań strukturalnych są s t a l e związ-ane z takimi odchyleniami, prz'€to pojęcie kultury mo'że I... j odpowiadać rzeczywistości obiektywnej, pozostają,c zaraz·em funkcją pI'owadz'onych badań" 58. T,a!ka,charakbery:styka 'kultury jest j'ednak dla Levi-Straussa tylko punktem wyjściowym dla późniejszych wlaś'ciwych ustaleń o charakterze strukturalnym. W tym momencie słowa francuskiego etnologa ,ni'e odbiegają od tradycyjnych określeń kultury, stosowa,nych w praktyce badawczej antropologów. Gdy jednak przedsta wiciele metody funk'cj'o'nalno-stru1kturalnej p'0'7ostają na gruncie realnj'eobserwow,anyeh za,chowań zwyczajowych i ich 'ef.ektów, Levi-Strauss proponuje z.ejść "głębiej" i tam dopiew szukać istoty kultury. I tak dyrelktywa odnotowana pod punktem trz,ecim - dyrektywa wyjaśnialnia funkcJonalnego - zakłada j-ednocześni'e odpowiednie ujęcie po68 E. LEwi-Strauss" op. cit., s. 387. �WOJiCLElCH BURSZTA 124 sz-czególnych dziiedzin ku:ltury jako określonej struktury funkcjonalnej. Chodz.i tu przede wszystkim o dziedziny kultury symboli:cznej, takie jak język, sztu1ka,magia, które są charaktleryzowane poprzez ich wewnętrzne ulporządkowanie '0 ponadczasowym w istocie cha-rakterz-e.Obrazem tego u'Porządkowan~a jest wł,raśniekonstruowana struktura funkcJolnalna. Jaką konotację możemy więc przypisać Levi-Stmussowskiej koncepcji kultury symbolicznej? Akceptując ujęcie kultury podane na wstępie niniejszej pracy, możemy teraz ,(z punktu widzenia przyjętej koncepcji) określić Levi-Straussa charakterystykę !kultury jako zbliżoną, w pewnym stopniu, do ujęcia jej jako ze~połu f'O'Tmświadomości .społecznej. Oczywiście, w przypadku Levi~Stmussa mamy do IczYlnieniaze specyficznym rozumieniem świadomOiści.Przecież twri:erdzion, iż wł:aśdwie nie interesują go zupełni-e świadome działania jednostek i 'żywione przez nie przekonania - la więc w d-ziedzinie społ'ecznie funkcjonują-cych wyobrażeń o świecie i ich subiektywnego uporządkowania w "strukturach" myś:lowy,ch świadomość nie odgrywa zupełni1eI'oli. Wyobra1żeniom tym - i w kOlns'ekwencji "strukturom" - przysługuje cihara'kter pozaświadomośeiowy 59. Tak więcsemiantyczne odni,esienia przedmiotowe dla poszczególnych elementów dziedziny spoŁeeznie funkcjonujących wyobr1ażeńoświecie ni'e są przez LeviStraussa zrelaltywi'Zowane do społ-ecznego "wspókzynnilka humanistycznego". Tra'~nie jednak rozpoznał Levi-Strauss zasadniczo "myślowy" charakter kultury; :nie spotyikamy 'li tego uczonego typowego dla większości antropologów .konfliktu pomiędzy definiowaną oficjalnie "kulturą" a prak_ tyką badawczą, która nile polkrywla się z t-eoretycznymi założeniami. Cóż j1ednak można objąć badaniami, kiedy zakłada się determinację ludzkich dział,ań prz-ez "struktury" i neguje (czy t,eż eliminuje) funkcjona1no-gelne1tyeznądeterminację poszczególnych form świadomości społeeznej, determinację, która właśdwie wpływa na uporządkowanie poszczególnych sektorów tej sfery? Wydaje się, że wtedy etnografia może stać się Jedynie nauką o ipoZIQstałośdachi niie ma Iprzejścia do badań kultur współczesnych, .ich zmienności, zróżnieowanila i rozwoju. W istoóe neezy Levi-Strauss wypowiedzi,ał ikiedyś znami,enne zdalnie, które potwierdzałoby powyższe niepokoje. Oto bowiem, polemizując z G. Gurvitchern, pisze: "Etnologia, która j1est «'P:arexeellence» nauką ,o pOZiOstałościach, gdyż ima 'za dziedzinę tę "pozostałość" społ'eczeństw, którymi nie rac.zyły się zająć tradycyjne nauki humanisty-czne (właśnie dlatego, że uważały je za "astruktura'lne") - etnologia nie może, :nie mijając się z własnym powołaniem, stosować innej metody niż metoda pOZIQsta'łości" 60. 59PiOlf. dia J. Km-il1:,a, K,u,ka uwag M~tadolllolg1ilC'Zlne" 1977, nr lO C. LelV'i-Sltirau\S's, 0Ip. na marg,inesie 16, s. 129 - 130. cH., s. 422. dyskusji o strukturaliźmie, "Stu- �Implikacje mctodoLogiczne krytyki koncepcji Clatw.e Levi-Straussa 125 Oczywiście, Levi-Strauss nie ma na myśli "powstał'ości" w s~nsie nadanym im przez ewolucjonizm antropologiczny czy też sz,k'ołę kulturo'W'ohistoryczną - chodzi tu raczej o po'zostało'ści "strukturalne", najlepiej widoczne wl-aśnie w społeczeństwach badanych .prz,ez,etnografię - a więc społeczeństwach tzw. lpi'erwotnych. Stąd też za swój główny eeluwaia LE~vi-Strauss dataróe do pewnych stały'ch inwarialTItów, trwale 'przejawiających się w takim a nie innym uszeregowaniu ·elementów rzeczywistości. Pomijając w tym miejscu naturalistyczno-ahistoryczną próbę ,eksplikacji stałoś'ci struktury (o'cenianą jako nieprawomocną) wydaje się, że jeden głównie moment koncepcji Levi-Strarussa godzi'en jest pcdikreśleinia jako trafny i plodny pC'Znawczo. J'est to moment mówiący o potrz'ebie systemowego 'ujęci,a i u[.>ol·ządkcwania cdpowiednich dziedzin świad,o~ moś,ci społecznej. Na tym gruncie Levi-Straus.s uezynil wide dobrego przede wszystkim zaś obalił wiele zakorzenionych "mitów"antropologicznych. Najlepiej ukazuje swój punkt widzenia pisząc o wewnętrznych zasadach organi:zującydl myślenie i działania magiczno-rytualne. Jawią się nam one jako spójny syst'em organi:zowania Iprzez ludzi pewnego, danego im mat'eriału myślowego .. ,W społ'ecz'eństVv"ach - pisz'e Levi-Strauss - obrzędy ini'cjacj i, narodziny i śmierć stanowją materi'ał' dla 'konceptualizacji bogatej i różnorodnej [... J" 61 .Dodajmy, że konceptuahZ'acja owa oparta jest na reguła'ch logicznych i stąd tworzone przez ludzi systemy 'klasyfi'k'a'cji świata- przyrod'nic:aego i społecznego posiadają zawsz,e .swój 'O'kreś1.onysens i uzasadnienie. "Myśl nieoswojona jest 1.0giczna, w tym samym sensie iw ten sam spos6b .co nasZJa, lecz tak jak 'nasza jest nią tytko wtedy, 'kiedy używana Jest do poznawania WiS zech_ świata, w którym uznaje jed:nocz'eśni'e wł.asnośei fizyczne i wlasności semantyezne. Po rozproszeniu tego niepoDo'zumienia powst.aje fakt.em, że wbrew ,opinii Levy-Bruhla myśl ta posuwa się drogami r'ozumowymi, a nie uczuciowymi, drogą rozróżnień i przeciwst.awień, nie pr7Jez zamęt i partycypa'cję" 62. Takie właśni'e potraktowanie char:akteru myśli pierwotnej otworzyło prz.ed etnogr.afią nowe poł'e badań nad 'zjawiskami. z,e sf.ery kultury symbolicznej i usytuował.o je w innym 'kqn'teikśóe 1P0znaw'C'zym.Pierwotne .stanyświ'adomośei spolecznej przestają być n:ienormalnymi i dziwacznymi 'zjaiwiskami, Leczobrazują pewne podstawowe sposoby my'Śl·enia i 00.(:ZJuwania.Oczywiśóe - podkpeśł'a Levi-Strauss - myśl "prymitywna" dysponuje 'zupełn:ie innym materialem danym jej prz.ez dhi'ektywną rze,ezyw.isbość,innym np. od tego, który ma do dyspozycji myśl naukowa. et re. 8'2 Ibddem, s. 4li2. LeVli-iSitJra.uls,~, Myśl nieoswojona, Wlans"Za'Wa 1969, s. 399. �126 WOJCIECH BURSZTA Tworzone więc przez nią systemy klasyfika'cyjne cechują się odmiennymi T'elacj:ami. Jest j,edinak w istocie swej myślą r,acjonalną - chociaż z naszeg,o punktu widzenia ni·e zawsze 'ef'e'ktywną. Jak duża jest różnica w koneepcji Levi-Straussa w 'porównaniu z poprzedzają'cymi go badacZICl'illi - można 'ZJObrawwaćpodając 'przy1kładro'Z'umi'eni:amyśli pierwounej przez K. Moszyńsbeg.o. Np. rozpatruje on jeszcze magię ja1kofa.łszywe prze,świadczenie, rodzące się" w bezkrytycznym umyśle nieoświeoonego człowieka" 63. Wszystkie czynności magi,czue traktuje Mo'Szyńs'kij.ako dbjaw "wy'kol'ejenia" i ciemnoty, :bezładne skupisko doz.i WI1JOści, nie mo'żliwe do wytłum:acz,enia w kategoriach racjonalnych. iPnykłada doń jedynie własną sia~kę klasyfikującą rodzaje działań ma:gi'cznych (jest to rO'zhudow~na !klasyfikacja Frazera). Niczego podobnego ni'e spotk'amy na kartach książek Levi-Straussa - i to jest postęp etnografii, który możemy rozpatrywać w sz,erszych kategoriiach 'postępu nauki w ogóle. Jeśli bowiem Moszyński sprze-ciwiał się magii, to jednocz'eśni-e bard'z,o ograniezał warto,ść wsz:elkich objaś'ruień teoretycznych w etnografii. Ta;kie stanowisko było nb. charakt'erysty'cznym objawem u pozytywistów, dla których z:aTówno w nauoe, jak i w magii, istotne były tylko dane początkowe i wynik końcowy, tytlko Itym s,ię zajmowano, całą "spekulację" teoretyczmą pozostawiając na boku - waż'ne było tylko to, co j,est :bezp0tŚredniocibseTWlowalne.I tak np. zn.any fizyk Mach sprzeciwial się teorii a'tomów molekularnych, gdyż uważał zjawiska te za nieobs·erwowalne :i tworz€'Il'ioeteori:i o zjawiskach nie'ohserwowalny,ch za czystą spekulację. Levi-Stmuss Jest już przedstawicielem bardzo dalek,o posuniętej refleksji teoretycznej, która pozwoliła mu usankcjonować logiczlfiOŚćwyobrażeń magicznych i znaleźć wspólne cechy myślenia magiczno-rytualnego i naukowego. Wszystk,o 'zaś zasadza się na wprowadzeniu "zmiennych pośredniczącyoh" pomiędzy dane początkowe i efekt końcowy działalnc.ści mag.ioczneji naukowej oraz l:1aprzyję'ciu zalażen.ia 'O ra'cjoonalno'ś'ci{chociaż ni'eświ'adomej) ludzkich d'z.i,ałań.Przy talkim ujęciu magia i nauka kierują się podobnymi zasadami. a dl'Oga'ch,jakimi podąża myśl nieoswoJona i naukowa, Levi-Strauss pisz'e: "Ale skoro - teoretycznie przynajmn~ej li gdyby ni'e nastą'piły nagłe zmia'ny perspektywy - .przezna'czeniem ty'ch dwóch dróg był!oby spotkać się, to obie, niezależnie od siebie w czasie i rprzle.strzelni,musiały rprow:adzićdo ciwóchodrębnych, choć równie pozyty'vvnych systemów wi'edzy: tego, ,któregof'ozwój wiąże się z epoką neolitu, którego .podstawą jest t'eoria postrz,egania zmysłowego 83 K. MOIszyń!s!~i, KuLtur:a ludowa Słowian, t. 2, z. 1, Warsz:awa 1968, s. 268. Przykładem iMOIs!zyń!skie:~opo's'£UJżyłIS,ję Ł. :stomma w .artykule Magia dz,żsiaj. Rozważania o metodzie, "Po-Iska Sztum Ludowa" 1978, nr 3 - 4, s. 131- 142. �Implikacje metodo.logkzne krytyki koncepcj.i Claude 121 Levi-Straussa l. ·.l oraz tego, który od razu sytuuje się na gruncie pojmowania rozumowego i z któriego wyszła współczesna nauka" 64. Klasyfiik'acje strukturalne Levi-StrausSia. spełniają więc bardzo pożyteczną rolę rejestratora "systemowy'ch" stanów lświadomośó społecz'eństw prymitywnych, i to jest główna zasługa lwncepcji tego uczonego. Rację ma więc L. S~omma, tak mocno podkreślając ważność i słuszlno,ść klasyfikacji ta'ksonomiczny'ch "strukturalistów" 65. Ale na tych klasyfikacjach kończy się, moim zdaniem, czysto naukowa strona metody Lev;i-Stmussa. Wypada zgodzić się z samym uczonym, który uważa, że "badania strukturalne l...l stanowią l...l raczej metodę, dającą się stosować do ró>żnych problemówetnologlcznych i spokrewnioną 'z formami analizy strukturalnej stosowalnej w innych dziedzinach" 66, z tym j,ednak zastrzeżeniem 'że jej względna słuszność i wartość 'poznawcza wycz·erpuje się w całości w rejestracji poszczególnych dzied.zinświadomości społecznej. Tak jest zarówno w odniesieniu do językoznawstwa strukturalnego wersj:i pmskiej (dystrybucjonistycznej tym bardziej), jak i w odniesi,eniu do pmktyki badawczej Levi-Straussa. N. Chomsky zarzucił kiie:dyś Uingwilstom 'strukturalnym, że wiedza reprezentowana przez ich "strukturę" systemu językowego lnie wystarcza do wygenerowania j'a1kiegok'olwi'ek zdania, nie można też na grunci<e tej wiedzy nawet zinterpretować danego ciągu dźwięków jako zdania. Stąd określił 'stru'k'turalizm języko7mawczy jako taksonomilczne stadium rozwoju nauki 67. Myślę, że pogląd Chom'sky'ego można ,elkstrapolować także na koncepcję Levi-Straussowską - francuski etnolog właściwie klasyfikuje, systematyzuje i kodyfikuje zebrany materiał reguł kultuTO'wych i w tych działaniach wyczerpuje się naukowa ważność jego koncepcji. W <czym zawiera się więc tajemnica tak wielkiego rozgłosu, jaki zyskał Levi...:Strauss w ,światowej nauce? Myślę, rże odpowiedzi na to pytanie ,należy szukać nie w naukowej, ale raczej 'światopoglądowej wartości jego propozycji badawczych. 'Powodem bowiem przenikania st,rukturalisty.cznej orientacji teoretyczno-metodologicznej Levi-Straussa do .społecznej świadomości metodologicznej etnografów jest jej funkcjonowanie światopoglądowe. Odbyw:l się tJ w spcsób następują'cy: program :badań strukturalistycznych nad kulturą symboliczną nie odgrywa zasadniczo roli naukotwórczej, nadaje jednak pewną nową s a n kc j ę ś w.i a t o p;{) g l ą d 084 C. L€'v'i-Strau:;s, op. cit., s. 403 - 404. Pm'. L. s,tO'mma, op. nie,pCibr:zebnych, znaj<du,jamy 65 rze'czywli:stoś'clią 68 61 \V cit., s. spow zcalk'reJS'ie etnqgrafiii C. Lev'i-Sltmuss, Zob. eho'C'iażby Antro.pologia k:rÓltką pracę 140. Wartylkule tym, mumo głę!balbc h myś1i i refleksji wiie'lru f,na'gmen'tów nad wspók7)esną po:liSkriej. strukturaLna, .T. Lyol/1lse'a s. 367. pt. Chomsky, W1ar'szawa 197,5. �128 WOJCIECH BURSZTA w ą istnieją'cej już i utrwalonej I(z -pewnymi modyfikacjami rzecz jasna) pra'kty'ce vadawcz,ej. Ta sankcJa światopoglądowa -i to jest charakterystyczne - odwołuje .się do :pewnych paz/nawczych warto'sci nadrzędny'ch (a więc nie bezpośr'ednio-'praktycznych, "żyóowyC'h"), bądż do war:bości wykra,czających już poza ten obszar - a więc jeszcze bal'dziej uniwersalnych, ale akceptowanych społecznie - w tym przj1padku - wśród et.nografów oB. U Levi-Straussa moż,na zresztą zauważyć wyraźną ewolucję poglądów; pcnątkowo wiąz,ał on "struktury" z funkcjó! wy.mi'any (w Les struci ures elementaires de la parente) i jego działalinO'śćściśłe odpowiadała ka_ nonom naukowości. Później, jak mówi Y. Simonis, aktywność strukturalistyczna staJe się aktywnością artystyczną i odwołuje się coraz części'ej do wartości światopoglądowych, 'któl'e z istoty swej nie podleg'ają naukowym 'weryfikacJom. Trafnie do'strz'egł-o ten moment koncepcji LeviStralussa wielu Jej int'enpretatorćw {w tym - -co ·ciekawe - takŻ'e obrońców). M. Ziółkowski, traktująlc 'koncepcję autora Mythologiques jako rodzaj iJnstrumen'tali:zmu, 'pi'sze, ż'e "j'est to instrumen'tailizm dośćszczególneg.o typu, kiedy na tworwne przez badalczy konstrukty teoretyczne nakłada .się - czasem .nieświadomie - pewne dod:atJkowe warunki nie naukowej, aleest-etycznej natury, które czalsemwysuwają się nawet na pi'erw.szy pl,an" 69. Wartoś'ci "prz'ełomu .stl'ukturalistycznego", dokonanego przez LeviStraussa w etnologii, powirrniśmy więc moim zdaniem -doszukiwać się przede wszystkim w sferze światopoglądowej. Etnolog francuski niezwykle rozszeriył horyzonty myślowe wspókzesnejnauki, j'ego książki niosą ze sobą potężny hagaż wart!ośei ogólnohumanistycznych. Levi-Strauss na nie spotyik3Jnądo tej pmy skalę postawił przed letnologią zagadnienia fi10'zofi<czne,,od których dotąd nauka ta raczej stroniła. Cała twórczość tego uczonego jest próbą uczynienia z 'etnologii 'nauki wiodącej w humanistyce, próbą wyda:bycia jej tym samym z niejabej "za'sci'ankowo'śd" tra. dycyjnych zlaint!e~es()<wań.Koncepcja ta j-est jako taka subiektywnym pI"Z'ejawem i próbą wydoby<Ciahumanistyki z pozyiywi,stycznego stadium rozwojowego. W ,odniesi'eniuc.o zjawisk z-e sfery kultury symbolicznej w)'lpTaiOOwałateż <ffi,et!odę :pO'zwaJ.a'ją'cąr-ejestl'Ować i umaoczn:i-aćistotny fakt, Źlesystemy !ku1tuI'Owe,charakteryzują się wewnętrz.nym, logk'znym porządkiem. Jako taka jest j-uż jednak 'koncepcją h i s t o r y c z n ą i z a m k n i ę- tl8 łIł ·tywy :$. 113. Wg J. Kmity, Kaka uwag ... , s. 126. gfos M. Zń.ó~kQWIstkfi€!go w dySikU!sji ,Por. metodologiczne badań nad kultuTą, na temaJt StruktuTa,~~tycz;ne dYTek197'7, nr 16, "StUJdi<a MetodoLogkzme" �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 129 t ą (mimo iż U~vi-S'tmuss nadal tworzy) i nie może być mowy o uczynieniu z niej koncepcji dynamicznej i sterującej w całości praktyką badawczą etnologów. Istnieje wprawdzie 'Sporo prób kontJ'lnuacji "strukturalizmu" w etnologii 70, ale nie zmienia to postaci rzeczy. WOJCIECH BURSZTA CRITICISM OF CLAUDE LEVI-STRAUSS CONCEPTION AND ITS METHODOLOGICAL IMPLICATIONS FOR ETHNOGRAPHIC RESEARCH (Summary) It seems best to disouss Claude Levi-Strauss' conception as a kind of research method, i.e. a certaincomplex of methodologicalnof'm5 and directives. Thus, we are able to distingUli'sh the following directives in his works: 1) a di'reeotive of rocognizing an aut'Onomy of "pure" elllipirical knawl'edge, 2) a directive of the inexplicability of this knowledge, 3) a directive 'of functional explanation and 4) a directtive of the "model" composition of "slJru'Ctures". At the same time appropriate directives enable us to derive some these eO'Ilcer.,ing cuItulfe from them (in U~vi-StrauDs' meaning of this word). Levi-Strauss fixes his attention ,on the "mental" side of the cultu1re, i.e. on (usually) unrecll'gnizcd by individuals rules which manifest ihernselves i l customa.ry behaviour. As far as the stru'Ciure of 1hose 'Tules is concerned, it is stated to be hmele~sly pe.rsiste.nt and able -to explain what happens with paTticuJar systems of r.ules of customary behaviour. Claude Levi-Strawss ai= atgiving a theory which would be generally valid - ur:iversal. However, such a I1IaturalisUc and ahistoric attempt of explanalio1 is invalid; just a mere metho·d of model compo5ilion of "structures" settles this question on a'ccount of a rudimentary "ad hoc" error included in it. Thus, a cognitive value (and the purely scientific tS'ide) of Claude Levi-Strau·ss' conception consists in tax-onomic registratio:l. of paTticular domains of social consciou'sness. Those daslsifica1'ians are of an objectified chaa-acter, i.e. they lack the so-callod "hurnanis-tric fador". In th~s field, Claude Levi-S1rauss proved that socia-cultural phe lomena arechal'acterized by the~r own inner and logic order. It seems that the rea'wn of Levi-Strauss' fame in the wOlrld of science lies rather in the philosophical tha'n in the scientific value of his research proposition. He tnied to make et-hnDlo,gy more simil'ar to naltural science:;. However, with all its great humanistic v:1lues and extremely wide cognitlive prospects, the conception of Claude Levi-Strauss is of a historic and already "closed" c,haracter. 70 iNp. prace nad modelami strulktu1r'alnymi w folklorze. Zob. EUi K. Maranda, Pierre Ma.randa, Structural Models in Fo~klore and Transformationa~ Esseys, The Hague 1971; zob. takiŻe ciekawy artykuł tego drugiego: Structuralism in Cultural AnthTopo~ogy, "Annual Review of Anthl'opol'ogy" 1972, nr 2, s. 329 - 348. Pożyteczne byłoby bliż'sze przyjrzenie się P1faJkty;cebadawczej tych uczonych. 9 •.Lu.d" - tDm 64 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ec0ec571b0f4f5f224a0645e2539813.pdf 942b8feb25b32d1d358029c07ae87d56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6533 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Stalker (reż. Andriej Tarkowski) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6105 Title A name given to the resource In Front of the Room (Stalker) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.296-304 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJCIECH MICHERA In Front of the Room (Stalker) A ll truth is ancient. The stimulus of novelty lies only in variety of expression - wrote Novalis.1 True, it appears that there exist several, perhaps more than ten themes, which from antiquity give man no peace and incessantly return in the form of countless tales and successive transformations. They resemble fruit maturing each summer, whose flavour is familiar but, nonetheless, desirable. Just like the fruit, none of which can satiate our hunger once and for all, these tales never end nor are they capable of satisfying dreams or ultimately putting our anxieties at ease. Those perennially repeated attempts at formulating fundamental questions appear to be a state as natural for man as eating or sleeping and in a similar manner call for constant repetition. One of the themes are miracles, dreams about the un­ attainable - an extremely prominent symbolic figure of ’’the journey beyond the farthest horizon”. * Miracles are, as a rule, considered to be events trans­ gressing the normal laws and potential of Nature, phe­ nomena independent of natural causes and effects. A similar definition is, however, extremely dubious just as our knowledge of the laws of Nature is uncertain and incomplete.2 A thus comprehended miracle incessantly awaits to be toppled ("science is still incapable of explor­ ing it, but one day...”) and loses its gravity, thus turning into a mere outlandish trick. At the same time (due to lin­ guistic intuition) we consent without any protest to using the word “miracle” to describe phenomena surrounding us as "enchanting” but not breaking the natural principles ruling the world and explained by science.3 Miracles are just like inspiration, which (as the Fa­ thers of the Church from the Antioch school discovered) must be repeated in reading: Prophecies are mentioned when someone interprets the words of a prophet, according to the teachings of Diodore of Tarsus.4 It seems worth not­ ing that the Polish word cud is related to the verb: czuć, odczuwać (to feel, cf. the Slavonic udo) and thus also to: czuwać, być czujnym (to be watchful).5 Dziw, dziwo (divU) denotes something which we all podziwiamy (ad­ mire) and przyglądamy (observe, divati). The same holds true for the Latin miraculum, derived from the verb: miror (which, in turn, originates from the Hebrew: mareh) - to observe, to wonder, to admire. Miracles - also evangelical ones: dunameis (Latin: vir­ tues), semeia kai terata (signa et prodigia) - are not com­ pelled to clash with the natural order of the world; they struggle for man’s soul and his spiritual senses - the ability to see and hear (He who has ears...). This was the situation on Mt. Tabor: in accordance with the tradition of East­ ern Christianity: Christ did not undergo transfiguration but the eyes of the apostles opened for a moment. 6 St. Gregory Palamas (Greek theologian and mystic from the four­ teenth century) wrote: Christ is transfigured, not by putting on some quality He did not possess previously, nor by changing into something He never was before, but by revealing to His disciples what He truly was, in the opening of their eyes and in giving sight to those who were blind. 7 Elsewhere, the saint declared: This light is not sensual; the apostles were deemed worthy of seeing it with their eyes ... thanks to a special pow­ er, but not the one that comes from the senses. This vision - Palamas cited St. Maximus the Confessor - is realised through the transformation of the impact of their senses.8 Naturally, not always did the effects of the miracles according to the Gospel performed by Christ call for such unusual sensitivity of the senses (after all, everyone, and not only the chosen, could admire the regained vigour of a person who only a moment ago was blind, crippled or dying). Nonetheless, as a rule, the miraculous event requires specific inner disposition, i.e. “faith” described in the story of the centurion from Capernaum. Like many others, the centurion asked Christ to heal a loyal servant dear to him. In contrast to them, however, he did not demand the Healer to come to his home: Lord, I am not worthy that thou shouldest come under my roof: but speak the word only, and my servant shall be healed. (...) And Jesus said unto the centurion, Go thy way; and as thou hast be­ lieved, so be it done unto thee. And the servant was cured (see: Matthew 8, 5-13). A sui generis negative of the miracle experienced by the centurion is the story recalled upon a number of oc­ casions by the protagonists of Andrei Tarkovsky’s film Stalker.9 Although in no scene is the story amassed into an entity and we watch only its shreds and fragments it indubitably constitutes a profound backdrop of the film. This is the way the director described it: ...When the char­ acters in the film set out on their journey into the Zone, their destination is a certain room in which, we are told, everybody’s most secret wish will be granted. And while the Writer and the Scientist, led by Stalker, are making their hazardous way over the strange expanse of the Zone, their guide tells them at one point either a true story, or a legend, about another Stalker, nicknamed Diko-obraz. He had gone to the secret place to ask for his brother who had been killed through his fault, to be brought back to life. When Diko-obraz returned home, how­ ever, he discovered that he had become fabulously wealthy. 296 �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) The Zone had granted what was in reality his most heartfelt desire, and not the wish that he had wanted to imagine was most precious to him. And Diko-obraz had hanged himself.10 A miracle thus took place. One could say: So be it done... - but not in the way Porcupine wanted (or rather thought he wanted) although - ...as thou hast believed, even against his will. It is precisely faith, that particular "sense”, that is characteristic for the space of the Room. * What is the Zone, the unusual space of the journey depicted in the film, a journey “beyond the horizon”? It cannot be described in the same categories as the rest of the world, and it is undeniably unusualness that is its essential feature. From the viewpoint of the rest of the world the Zone exists exclusively in negative categories, as a “lack”, an undifferentiated chasm devoid of charac­ teristic properties. Stalker describes the Zone: It is so quiet out here, it is the quietest place in the world, or elsewhere: There’s no one in the Zone and there can’t be. It belongs to the category of impossible phenomena (In the Zone, the longer way, the less risk), but this “impossibility” cannot be understood as banal improbability typical for the majority of science fiction works (Tarkovsky frequently explained that in Stalker only the initial anecdote, the pretext of the story, is science fiction). Impossibility, negativity becomes (as in apophatic the­ ology) a special concept and category evoking that, which in the world is unutterable and cannot be easily enclosed in categories and conceits. It is a condition for abandon­ ing literalness (or habit) while depicting the world. The tension between the probable and the impossible, that “miraculous” innovation introduced into familiar order, endows the Zone with appropriate sense, rendering it a sui generis “metaphor” showing a different vision of that world and disclosing other, not always noticeable depend­ encies occurring between its elements.11 The miracle, in the manner of a glittering beacon, is a condition for encounter and dialogue; in a certain sense (and in accordance with what Whitman wrote) we no­ tice only that, which becomes (for us?) a miracle. * A rather universal conviction, or rather intuition, tells us that apart from that, which can be easily perceived or understood there exists something else, much more im­ portant. This reflection has always been an inexhaustible source of spiritual, intellectual and artistic efforts leading, however, towards extremely diverse conclusions. One of the forms of such a dream about transgressing com­ monplace reality was described with great enthusiasm by Cioran. Let us cleanse our consciousness of all that surrounds it, all the universes that it trails behind it, and together with it let us purify also perception so that we would become surrounded by whiteness, that oblivion of colours, apart from the single one, which destroys all others. What tranquillity from the moment when we annul all diversity, when avoiding the Golgotha of nuances we submerge into unity! Consciousness as purified form and subsequently the outright absence of consciousness. In order to set ourselves free from the unbearable let us seek another path, an escape, a region where no sensual impression pines for a name or embodiment, let us discover anew original rest, let us abandon hideous memory and together with it —the past, and, first and foremost, let us ignore conscious­ ness, our eternal foe that destroys and exploits us. By way of contrast, the unconscious is a nourisher that strengthens and allows us to participate in our beginnings, our original integrity, and we once again immerse ourselves in the blessed chaos that precedes individuation12 This ardent call reflects profound disgust with the concrete of the world and the concrete of oneself, a fear of overpowering feelings, memory, and awareness - em­ bodiment. While expressing the need for abandoning the world Cioran naturally followed the path delineated by the tradition of the Orient but also known in Europe (predominantly thanks to Plato and his legacy); he urged to discover that unique paradise of non-corporeal and dis­ passionate indifference. Can we compare this idealised domain of escape to the image of the Zone created by Tarkovsky? The author of Stalker, just as critical as Cioran of the contemporary, desacralised world, also shows the Zone as a tempting space of a blessed loss of one’s way (the Stalker character says about the rest of the world: Oh God, for me it’s prison everywhere!), which compels to renounce familiar paths, to set oneself free from ordinary knowledge and well-test­ ed habits. Is this, however, the freedom from the world desired by Cioran? Freedom from feelings and senses? Here, all similarity, unquestioned at the point of depar­ ture, breaks down - the Zone demands from the travellers (including Stalker) special tension and creates a state of constant unrest.13 Although Tarkovsky remained closer to Christian spirituality he just as readily referred to the tradition of the East.14 If the Zone was to be merely a region of refuge, a shel­ ter against the world, and free of all experiences then the travellers would not wish to return home. Even if they did want to stay (Stalker’s silent dream) they still come back. This recalls the dilemma of the mystics expressed, for ex­ ample, by William (Guillaume) of Saint-Thierry in the opening paragraph of his treatise De Contemplando Deo: Come, let us climb the mountain of God, the home of the God of Jacob, and He shall teach us His paths. Intentions, efforts, thoughts, predilections and all that is concealed in my interior — come, let us climb the mountain, the place where the Lord sees or is seen. Cares, anxieties, fears, almost slave-like toil - wait here for me with a donkey and this body, until I and the boy, reason together with understanding, go there, pay homage, and then return to you. We shall return rapidly. Love of the truth commands us to leave you, but the truth of love, owing to my brethren, does not permit me to renounce and desert you. 297 �The closing scene in a bar where the travellers meet Stalker’s wife and daughter is suffused with emotion, love and suffering; this is one of the most important scenes and, according to Tarkovsky, full of optimism. The Writ­ er and the Professor see a woman, the director adds, who suffered so much because of her husband, she gave birth to a sick child through his fault, still loves him with the same limit­ less generosity she felt for him in the days of her youth. Her love, her devotion —this is exactly the miracle with which one can counter the lack of faith, spiritual emptiness, cynicism — that is, all which the heroes of the film have lived until now. Elsewhere, Tarkovsky stated: Human love is this m i r a c le which can defy all the dry theorising about hopelessness of the world [my emphasis - W. M.]. Cioran expressed an undoubtedly intriguing thought: let us purify also perception so that we would become surrounded by whiteness, that oblivion of colours, apart from the single one, which destroys all others. One of the characteristic features of the Zone is undeniably its unique “whiteness” that has a lot in common with pre­ vailing silence, which not unlike endless variability pre­ vents the temptation to idolise this extraordinary space (I shall return to this theme). But such whiteness is not an oblivion of colours, a destruction of all others (as Cioran saw it). After all, it is the reality of the Zone that makes it possible to apply coloured film tape in contrast to the earlier black-and-white scenes. * An image - Tarkovsky declared - is indefinite in mean­ ing. Just as life carries an endless number of meanings. The Zone is also such an image (or more exactly: the im­ age of such an image). I believe, however, that defining it as “ambiguous” would be slightly misleading, a substitute stemming from intuitional hostility and fear of enclosing a complex meaning within an unambiguous conceptual construction.15 Just like in the case of the symbol the heart of the matter does not concern only, or not so much, a multiplicity of meanings. A variety of meanings always requires their coordination, since - as Aristotle correctly wrote - not signifying one thing is signifying nothing. A comparison of even the extremely numerous mean­ ings of a certain image does not render it a symbol (nor does it endow it with the properties of an original meta­ phor). That what is at stake is quite different - the ability to see and hear, that special sense, which opens ears and eyes to the mystery. The countless number of meanings of a symbol originates not from the fact that they come into being in it (simultaneously or one after another) but from the fact that the symbol exists in the dimension of possibility - memory and anticipation.16 Motion towards entity stems from absence. This is why one of the metaphors of a thus understood symbol can be also silence. It is so quiet out here, it is the quietest place in the world, Stalker says about the Zone. Silence (also a spe­ cial form of quiet) is something more than a means of ex­ pression: it is rather a word that has just been heard or is anticipated;17 it is the language of the desert and solitude constituting a condition for an encounter.18 It is as if a state of readiness - a vigil - making it possible to perceive the emergence of a miracle. Paul Celan offered a similar explanation of the existence of poetry: the poetic word, in its most evident expressions, appears to be a word rising from silence, transcending that silence, and breaking away from it, but without ceasing to move along its edges.19 The Flemish theologian Antoine Vergote wrote: The revealed meaning can be heard only along the edgings of silence.20 The Zone is a place of a meeting, involving (“disturbing”) the traveller, a concrete transformed by means of feeling, memory and dream. It depicts a state of existence most important for the world, albeit delicate, suspended between that, which is and that, which could become, and one that (as Andrei Tarkovsky wrote about the metaphor) falls apart at any attempt of touching it. * Tarkovsky maintained that art (which he identified in a certain sense with poetry) is a form of activity that allows man to express absolute truth. A poet is someone who can use a single image to send a universal message. A man passes another man by, he looks at him but he cannot see him. Another man will look at the same person and he will smile unexpectedly. The stranger has provoked an explosion of associations in him. It’s similar with art. A poet takes a small fragment as a starting point and turns it into a coherent whole. Some consider this process boring. These are people who want to know about everything in minutest detail, like accountants or lawyers. But show a toe sticking out of a hole in a sock to a poet and it is enough to produce an image of the whole world in him [my emphasis - W.M.]. Tarkovsky’s view about the toe sticking out from a sock appears to harmonise with that of another poet: To see a World in a grain of sand And a Heaven in a wild flower Hold Infinity in the palm of your hand, And Eternity in an hour.21 Both Tarkovsky and Blake sought the universal, though opening towards it is not by any means the ob­ livion of colours postulated by Cioran but the concrete, although transfigured by the light of dazzling “whiteness”; their objective is mystical “unity”, albeit embodied and producing an “explosion of associations” (“colours”) cre­ ated out of reminiscences and dreams. “The toe”, similarly to the “grain of sand” can become an image of the world thanks to the poetic ability to see, the power of symbolic imagination (Blake’s postulate: To see...). The Zone or the “Room” (also the one from Emmaus) is a personifica­ tion of this light, a “symbol of a symbol” (understood as an existential stand). “Freed from the world”, they become a void, a chasm in current reality. On the other hand, they remain “tied” to the world, i.e. perceived with the “sense of faith” they demonstrate its potential dimension. 298 �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) Almost two centuries prior to William Blake another English poet, George Herbert, also began his poem (Elixir) with a call-prayer-plea for the miraculous gift of seeing: Teach me, my God and King, In all things Thee to see (...). and went on to say: A man that looks on glass, On it may stay his eye; Or it he pleaseth, through it pass, And then the heav’n espy. Can we, therefore, be surprised by Tarkovsky’s view: The Zone is in some sense a result of Stalker’s imagination. Our line of reasoning was as follows: it is he who invented that place to bring people there and convince them about the truth of his creation (...) I completely agree with the suggestion that it was Stalker who had created the Zone’s world in order to invent some sort of faith, a faith in that world’s existence. Apparently, the twin scenes in a bar, opening and closing the journey to the Zone, possess an essential con­ nection with this reflection. It is from here that the pro­ tagonists set out for their journey and here, at the end, that they suddenly and without any effort find themselves upon their return. They stand around a table just like they did previously, and even (as Seweryn Kusmierczyk noticed) the amount of beer in their glasses had not changed. Perhaps they actually never went anywhere? Such a solution would be, however, a basically incorrect reduction of their experiences to a psychological level. The heart of the matter is rather granting the journey the expressive features of mystical experience. This particular ability possessed by Stalker - the skill of seeing, the poetic sense - cannot be rationalised as subjective, excessively abundant fantasy severing all ties with reality. The symbol (e.g. the Zone) is free but not arbitrary. Stalker “kindled” a fire that had been already burning, although in a manner that remained invisible to the Writer and the Professor. His imagination not only devised something (in that case it would have created only idols22), but was also a way of touching (discovering) the world. Poetic sense is required not only by the person who writes poems but also by the one who reads them. Not only Stalker building the Zone thanks to the force of his imagination, but also the travellers guided by him face its message; not only the author of the film but also its spec­ tators (Tarkovsky: Everything that happens here depends on us, not on the Zone). If poetry is experiencing the world, a special attitude to­ wards reality then the Zone should be treated as a written poem that cannot be completed. Stalker describes poetry: The Zone is a very complicated system... of traps, and they’re all deadly. I don’t know what’s going on here in the absence of people, but the moment someone shows up everything comes into motion. Old traps disappear and new ones emerge. Safe spots become impassible. Now your path is easy, now it is hope­ 299 lessly involved. That’s the Zone. It may even seem capricious. But it is what we’ve made with our condition... But everything that’s going on here depends not on the Zone, but on us! * Stalker is a religious work. It is about an encounter with the sacrum and its powerful and dangerous although also fascinating force. It is a Christian film, full of more or less transparent allusions to the Biblical text23 and tradi­ tion (especially Russian Orthodox). The titular protago­ nist is, after all, an Orthodox saint, an imitator of Christ - yurodivy, God’s fool. This is the way he is called in the film by the Writer, while Stalker’s wife recalls their youth: You’ve probably noticed already that he’s not of this world. All our neighborhood laughed at him. He was such a bungler, he looked so pitiful. (...) But then he approached me and said: “Come with me”. And I did, and never regretted it. I am con­ vinced that the evangelical model contains not only the formula: “Come with me” but also a circumstance basic in the film composition, i.e. the journey - that of the Master teaching the two disciples travelling with him. Naturally, I have in mind pericopies describing the meeting of Jesus and two disciples, and their joint journey from Jerusalem to Emmaus (Luke 24). The event on the road near Jerusalem appears to be just as improbable as the expedition into the recesses of the Zone. Its pretext is the premise that the disciples were incapable of recognizing their Master, whom they had seen upon so many occasions: But their eyes were holden... Stalker says about the Writer and the Professor: They don’t believe in anything! They’ve got the organ with which one believes atrophied for lack of use. (...) Oh God, what people (...) Haven’t you seen them? They’ve got empty eyes [my emphasis - W.M]. Is that the reason why they were unable to enter the Room in which they expected to find a miracle? Perhaps it was not the miracle that was missing but eyes capable of noticing it? Psychological improbability endows the evangelical story with the dimension of an extremely lucid metaphor: he who does not follow the Master on the way to the Room will not learn the Truth (will not “see” it). Note that both Kleopas and his companion end their journey in the Chamber24 and there, during supper, the Stranger took bread, and gave thanks, and brake it, and gave unto them. An only there, in that openly sacramental and thus symbolical situation, their eyes were opened, and they knew him. This situation has undoubtedly much in common with the scene of the Lord’s Transfiguration. Here too (just as on Mt. Tabor), the Lord appears to the disciples; more precisely, he is recognised thanks to the “transfor­ mation of their senses” (Maxim the Confessor), “cured blindness” (Gregory Palamas). That, which in reference to Mt. Tabor is a theological interpretation here has been already included into the text of the Gospel. In Chauvet’s opinion the story about the disciples on their way to Emmaus is based on a fundamental question: �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) how to become a believer? How to cross from disbelief to belief? Chauvet wrote: Jerusalem —Emmaus —Jerusalem: this topographically round trip is for us the symbolic support of the turn-around, the "transformation" that gradually takes place in the disciples’ hearts during the telling of the story. Compare these words with Tarkovsky’s commentary: It is important for me to create something specifically human in this film, something indecomposable which crystalizes within the soul of each of us and determines our value. Because al­ though the heroes suffer an apparent defeat, each of them gains something incredibly important: faith, discovery within them­ selves of that which is the most important. This most important is within every human being. * Does Stalker also not mention the “most important”, the “sense of faith”: You were speaking [he turns to the Writer and the Professor] of the meaning of our life, of the unselfishness of art...Take music, for instance. Less than any­ thing else, it is connected to reality, or if connected at all, it’s done mechanically, not by way of ideas, just by a sheer sound, devoid of ... any associations. And yet, music, as if by some miracle, gets through to our heart. What is it that resonates in us in response to noise brought to harmony, making it the source of the greatest delight!25 A similarly comprehended “impartiality” of poetry - one could say: its musical qualities (“an empty sound without association”) - was considered by Ricoeur: It is in this sense that poetry is liberated from the world. But if it is liberated in this sense, in another sense it is bound, and it is bound precisely to the extent that it is also liberated.26 The void, “liberation from the world”, create space for that, which cannot be reduced to a series of empiric gestures and attributes, which transgresses topicality and becomes the dimension of possibility (posse).27 It awakens that inner sense, which on Mt. Tabor and in Emmaus allowed the disciples to see the Master. A sense that makes it possible to notice the wonderful reality of that, which ostensibly does not exist, like the world in the mystical apple described by D.H. Law­ rence in Mystic: So an apple becomes mystic when I taste in it the summer and the snows, the wild welter of earth and the insistence of the sun. All of which things I can surely taste in a good ap­ ple... This extraordinary ability to savour the “miracle” is a miracle in itself, although not everyone believes in such miracles: If I say I taste these things in an apple, I am called mystic, which means a liar. The controversy concerns the criteria of reality: The only way to eat an apple is to hog it down like a pig and taste nothing that is real. 300 The miracle in Emmaus did not last long; to be pre­ cise, it did not “last” at all: Christ (recognised by His dis­ ciples thanks to sacramental and symbolic gestures, as if in a “clearance”) disappeared at the very same moment (And their eyes were opened and they knew Him. And He vanished out of their sight - Luke 24, 31). Just as “unreal” is the flavour of the summer and snow in Lawrence’s apple.28 What does this disappearance signify? The impos­ sibility of endurance in that brief moment of joy, the impossibility of rendering it inedible, almost recalls ex­ pulsion from paradise. Can it be really regarded as the defeat of the disciples? Such defeat is just as ostensible as the one experienced by Tarkovsky’s protagonists. This was rather that moment, which Kierkegaard de­ scribed as an atom not of time but of eternity. St. Luke seemed to suggest that the eyes of the disciples open on an emptiness —“he vanished from their sight" —but an emptiness full of a presence.29 Less makes it possible to achieve more. Christ - “transfigured” on Mt. Tabor and “vanishing” in Emmaus - defends Himself against being enclosed in an idolatric formula of identity, against undertakings reduc­ ing His endless transfiguration into the historical Christ.30 By way of example, He protests when Peter, John and James (in the manner of the Israelites creating the golden calf under Mt. Sinai) wish to erect tents on top of the mountain - signs of an established cult commemorating a moment. Christ compels everyone to make an ethical choice - either we treat Him as an idol, comprising a fait accompli, or we perceive in Him a challenge to carry out our transfiguration. The disappearance of Christ in Emmaus resembles His departure from the world. After all, He instructed his disciples: It is expedient for you that I go away: for if I go not away, the Comforter will not come unto you; but if I depart, I will send him unto you. And when he is come, he will reprove the world of sin ... because they believe not in me (John 16, 7-11). Due to His very essence (if one may use that term), i.e. permanent transfiguration, the Para­ clete cannot be enclosed in a hermetic idolatric cult. How are we, therefore, to interpret the fact that the Writer and the Professor hesitate to cross the threshold of the Room ?31 It seems that the two dramatis personae - who represent different human “types” and who were inclined to set out by different motives - jointly portray the tragedy of disappointment and doubt in the idolatric finity of the world. If the Writer and the Professor wish to regain that, which they renounced while setting off to the Zone then they contain the sort of despair and infinite resignation that Kierkegaard described as the last stage before faith.52 In the Zone they renounce the certainty brought from the out­ side and start to open up to emptiness full of a presence. It is precisely their failure (and even the idea of destroying the �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) Room), which testifies that during their transformation they avoided the trap of idolatric enclosure - the one into which Porcupine fell earlier. They resigned from an at­ tempt at a realisation of that, which can exist exclusively in the dimension of a calling: symbol - sacrament - icon. Their situation resembles the plight of those driven from paradise but, as Antoine Vergote correctly noted: The loss of paradise is precisely the cipher of the symbolic world.33 The protagonists of Stalker experience a dramatic act of doubt, which marks the onset of each true journeytransformation. They resemble the observer on an island in the middle of the ocean in Herzog’s film Heart of Glass: the first who “doubts” and sets off together with his com­ panions in a boat far too small on an absurd journey to the end of the world (or perhaps they bear a resemblance to those companions?). They are like Gustav Aschenbach from Thomas Mann’s novel - an artist whose “sense of order” was replaced by a “sense of mystery” directing him to the ultimate, the ecstatic. The gaze of the travellers standing on the threshold of the Room, directed towards the inner recesses of its impenetrable interior, recalls Aschenbach’s last wish to follow Tadzio’s beckoning ges­ ture into an immensity of richest expectation. The wish that Aschenbach fulfilled by dying and the Writer and the Professor by preserving life remains unfulfilled and thus persists in the dimension of a symbol. This situation recalls also the puzzling failure of Od­ ysseus, who permitted unfavourable winds to drive him away from the already near-by Ithaca. What steered him? Curiosity of the world, mentioned by Dante? Or rather despair, expressing doubt in Ithaca? Or perhaps loyalty to its essence: When you set out for Ithaka ask that your way be long, full of adventure, full of instruction. [...] Have Ithaka always in your mind. Your arrival there is what you are destined for. But don’t in the least hurry the journey. [...] Ithaka gave you a splendid journey. Without her you would not have set out. She hasn’t anything else to give you. And if you find her poor, Ithaka hasn’t deceived you. So wise you have become, of such experience, that already you’ll have understood what these Ithakas mean. Constantine P. Cavafy, Ithaca Endnotes 1 Novalis, Uczniowie z Sais (proza filozoficzna —studia —frag­ menty), transl. Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1984, p. 122. 2 Walter Kasper, Jezus Chrystus, transl. B. Białecki, Warszawa 1983, p. 81. On the concept of the miracle in Christianity see: Rev. Marian Rusecki, Cud jako znak i symbol, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, vol. XXVIII, fasc. 2, 1981, pp. 80-95; Les miracles de Jesus, X. Léon-Dufour (ed.), Paris 301 3 4 5 6 7 8 9 1977. Views of ancient and Early Christian authors about miracles in: Ewa Wipszycka, Kościół w świecie późnego anty­ ku, Warszawa 1994, pp. 300-317 (chapter: Cuda). See also: Robert Wiśniewski, Cuda i świętość, "Mówią wieki”, no. 2, 1996, pp. 16-19. Mentioned by Walt Whitman in Miracles, a poem of great importance for the discussed question: Why, who makes much of a miracle? As to me I know of nothing else but miracles, Whether I walk the streets of Manhattan, Or dart my sight over the roofs of houses toward the sky, Or wade with naked feet along the beach just in the edge of the water, Or stand under trees in the woods, Or talk by day with any one I love, or sleep in the bed at night with any one I love, Or sit at table at dinner with the rest, Or look at strangers opposite me riding in the car, Or watch honey-bees busy around the hive of a summer fore­ noon, Or animals feeding in the fields, Or birds, or the wonderfulness of insects in the air, Or the wonderfulness of the sundown, or of stars shining so quiet and bright, Or the exquisite delicate thin curve of the new moon in spring; These with the rest, one and all, are to me miracles, The whole referring, yet each distinct and in its place. To me every hour of the light and dark is a miracle, Every cubic inch of space is a miracle, Every square yard of the surface of the earth is spread with the same, Every foot of the interior swarms with the same. To me the sea is a continual miracle, The fishes that swim—the rocks—the motion of the waves— the ships with men in them, What stranger miracles are there? Quoted after: Gijs Bouwman, Czy możemy w dzisiejszych czasach oprzeć nasze życie duchowe na Biblii?, ’’Concilium. Międzynarodowy Przegląd Teologiczny” (selected articles, 6 October 1969), Poznań-Warszawa 1970, p. 202. In this manner the concept of the “miracle” is also influen­ ced by the symbolic potential of “feeling” as “smell”, i.e. a sense, which permeates that, which sight does not reach Paul Evdokimov, Prawosławie, transl. Jerzy Klinger, Warszawa 1964, p. 115. Matthew 17, 2: Et transfiguratus est coram ipsis.... Quoted after: Georgios I. Mantzaridis, Przebóstwienie czło­ wieka. Nauka świętego Grzegorza Palamasa w świetle tradycji prawosławnej, transl. Iga Czaczkowska, Lublin 1997, p. 105. Quoted after: Jean Meyendorff, Introduction â l’étude de Grégoire Palamas, Paris 1959, pp. 241-242. On the Transfiguration of the Lord see also: R. de Feraudy, Licône de la Transfiguration, Etude suivi des Homélies d’Anastase le Synaite et de S. Jean Damascene, transl. M. Coune and K. Rozemond, ’’Spiritualité Orientale” no. 23, 1978; Georges Habra, La Transfiguration selon les Péres grecs, Fontainebleau 1986. Stalker, screenplay Arkady Strugatsky and Boris Strugatsky based on motifs from the fourth chapter of the novel The Roadside Picnic; director: Andrei Tarkovsky; director of photography: Alexandr Kniazhinsky; main production designer: A. Tarkovsky; composer: Eduard Artiemyev. Cast: Alexandr Kaydanovsky - Stalker, Anatoly Solonitsyn Writer, Nikolai Grinko - Professor, Alisa Freindlikh - Wife, Natasha Abramova - Martishka. Production: USSR Mosfilm 1979. �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) 10 All statements by Andrei Tarkovsky from: Kompleks Tołstoja, Myśli o życiu sztuce i filmie, selected, prep. and transi. Seweryn Kuśmierczyk, Warszawa 1989 and: Czas utrwalony, transi. Seweryn Kuśmierczyk, Warszawa 1991. 11 I use the word “metaphor” (a strictly linguistic concept) metaphorically in order to express a thought about the surplus of meaning. In doing so, I refer to Ricoeur's reflec­ tions about the metaphor, which is not an ornament of disco­ urse. (...) A metaphor does not furnish any new information about reality. The metaphorical twist (...) can be taken as the model for the extension of meaning operative in every symbol Metafora i symbol, transl. Katarzyna Rosner, in: Język, tekst, interpretacja, Warszawa 1989, pp. 133, 136. See also Ricoeur's other works on the metaphor, i.a. La métaphore vive, Paris 1975. 12 E.M. Cioran, Lindélivré, in: Le vide, Expérience spirituelle en Occident et en Orient (“Hermes” 2, Nouvelle série), Paris 1981, p. 262. 13 Cf. Gabriel Marcel on restlessness, anxiety, and anguish. 14 Nicolai Berdyaev: Toutes ces tendances vers une communion aves l’élément cosmique sexuel entraînent le renoncement â la lutte pour l’ tre personnel, pour les rapports personnels entre l'homme et Dieu et entre les hommes. Et rien ne saurait poser d’une façon plus profonde le probléme de la spiritualité chrétien­ ne. - Nicolas Berdiaeff, Esprit et réalité, transl. from the Russian, Paris 1950, p. 192. 15 Hence a different declaration made by the author of Stalker: When I create my images I use no symbolism of any kind. I want to create an image, not a symbol. That’s why I don’t believe in interpretations of supposed meanings of my pictures. I’m not interested in narrow political or social issues. I want to create images that would touch the viewer’s soul to some degree. It has to be explained that Tarkovsky treated the symbol as an intellectual formula with a strictly defined meaning and contrasted to the poetic metaphor. See: Dariusz Czaja, Tarkowski i symbol, “Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, 1995, pp. 107-113. 16 Cf. Kearney, op. cit. 17 Cf. Nancy Jay Crumbine, On Silence, "Humanitas. Journal of the Institute of Man Center for the Study of Human Development”, vol. XI, no. 2: 1975. 18 See: Marie-Madeleine Davy, Silence et contemplation, in: La vie Bénédictine - Les raisons du silence, no date, pp. 23-31. 19 Quoted after: Jean Greisch, Lâge herméneutique de la raison, Paris 1985, p. 238. 20 A. Vergote, op. cit., p. 8. On “silence” see also: Bernard Dauenhauer, Silence The Phenomenon and its Ontological Significance, 1980 (this study was discussed by Bogdan Baran, Fenomenologia amerykańska, Studium z pogranicza, Kraków 1990, pp. 115-120). On silence as a spiritual disci­ pline see: Bernard Morel, Méthode et religion. Essai sur la methodologje ouvert et l’expérience de la transcendance, Laussanne, passim, especially p. 250 sqq. 21 Beginning of the poem: Auguries of Innocence by William Blake. 22 Cf. Jean-Luc Marion, Bóg bez bycia, transl. M. Frankiewicz, Kraków 1996, p. 31: the idol with its visibility fills the intention of the gaze, which wants nothing other than to see; p. 40: The icon, on the contrary, attempts to render visible the invisible as such, hence to allow that the visible not cease to refer to another than itself, without, however, that other ever being reproduced in the visible. 23 Just a single example: in one of the scenes the protagonists climb flooded stairs leading down and then up, and become submerged in water up to their necks. Obviously, this image 302 b rin gs to m in d sac ram e n ta l im m ersio n in a C h ristian b a p ti­ stery. In th e su ccessiv e scen e th ey h a lt in a larg e in terior filled w ith sa n d (or a sim ilar su b stan ce ) d e sig n e d to re se m ­ b le d u n e s c h a ra c te ristic fo r th e la n d sc a p e o f a d esert. T h e “ b ap tistery ” fro m th e prev io u s scen e sh o u ld b e th u s in ter­ p re te d as an im ag e o f th e R e d S e a , trad itio n ally tre a te d as a p refigu ration o f b aptism . 24 T h is c irc u m stan c e is a c c e n tu a te d by L o u is-M arie C h a u v e t: It is not outside, on the road, but inside, around the table, that the two disciples have the decisive experience of their encounter - Symbole et sacrement. Une relecture sacramentelle de l'exi­ stence chrétienne, Paris 1987, p. 175. 25 A t this I p o in t I w ou ld like to q u o te , by w ay o f ex am p le, th e Czajnik (K ettle), a so n g by W o jciech Not only in me. In you too Lurks the note, the sound, Which, God once whispered, Would enable us to hear lyrics o f W aglew ski: O u r Psalm ... 26 Metafora i symbol, op. cit., p. 142. 27 Sim ilarly, th e c o n c e p t o f th e “ w orld o f te x t” p ro p o se d by R ic o e u r c o n ta in s th e sort o f d ista n ce in tro d u c e d b y literary fictio n th a t e lim in ates w ith in th e te x t th e d irect (osten sible) referen ce to reality, its referen tial d im en sio n . P. R icoeur, Hermeneutyczna funkcja dystansu, Języ k ., ed. cit., pp. 224 -2 4 5 . 28 transl. P iotr G raff, in: T h is m o m e n t o f illu m in ation , in stan tly c h a n g in g in to p a r­ ting, w as d e p ic te d b y R em b ran d t. A p e n e tratin g c o m m e n t Pilgrims at Emmaus (The Supper at Emmaus) Visage et personne. Contribution â l'éta­ blissement du statut ontologique de la représentation, “ R e v u e de o n th e c an v a s: b y M ic h e l P rieur in: M é tap h y siq u e e t d e M o rale ” n o . 3: 1982, p. 3 2 1 . 29 C h a u v e t, op. cit. T h e b rillian t F ren ch th eo lo g ian -h erm e- They open on the emptiness of the invisibility of the Lord each time the Church breaks bread in memory of him; but this emptiness is penetrated by his symbolic presence (...). Jesus the Christ is absent as "the same’”; he is no longer present except as ’’the Other”. From now on, it is impossible to touch his real body; we can touch it only as the body symbolized ( ... ). 30 S e e : R ic h a rd K earney, Poétique du possible. Phénoménologie herméneutique de la figuration, Paris 1984, p. 168. 31 A c c o r d in g to S ta lk e r th e y la c k e d faith . M e an w h ile, T ark ovsky said: Because although the heroes suffer an apparent defeat, each of them gains something incredibly important: faith... 32 For the act of resignation faith is not required, but it is needed when it is the case of acquiring the very least thing more than my eternal consciousness, for this is the paradoxical. (...) In resigna­ tion I make renunciation of everything, this movement I make by myself. - S ô r e n K ierk eg aard , Bojaźń i drżenie, in: Bojaźń i drżenie. Choroba na śmierć, tran sl. J. Iw aszkiew icz, W arszaw a n e u tist ad d ed : 1982, p. 49. 33 . A n to in e V ergote, 1974, p. 68. Interprétation du langage religieux, Paris � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/277134735e03423eee19db5a74550adb.pdf a4d15ab4dbc48718cdc54b17028011ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1137 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1047 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.300-304 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M \1 o H I A lvI Lud. t. 54. 1970 WALDEMAR BABINICZ Dnia 21 kwietnia 1969 r. zmarł w Nałęczowie Waldemar Babinicz. Urodzony 13 VIII 1902 r. w Kowlu, studiował polonistykę na KUL, a ukończył studia w Wilnie. Był nauczycielem głównie w szkołach rolniczych, działaczem "Wici" i ZNP. Był zasłużonym działaczem 'kultury i publicystą, a także pisarzem. Pozostawił znaczny dorobek pisarski i publicystyczny w postaci 20 dzieł i powieści: Listy z Parafii, Apostołowie, Rówieśnicy, Obecny, Drzazgi, Fontanna i inne. Znany był jako działacz kulturalny, szczególnie na terenie woj. kieleckiego. W roku 1943, jeszcze w czasie okupacji, założył Uniwersytet Ludowy w Pawłowieach, a potem w Rożnicy, który prowadził do 1969 roku. Był zbieraczem gawęd, pieśni i legend ludowych, których, niestety nie zdążył już opublikować. Wieloletni członek PTL, odznaczony Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, "Zasłużony Nauczyciel PRL", Medalem Komisji Edukacji Narodowej i innymi odznaczeniami. Był głębo''kim, gorącym patriotą, kochał swój kraj rodzinny Polskę, jej tradycje, literaturę i obyczaje. Kochał polską przyrodę, wieś polską, a przede wszystkim młodzież, z którą pracował i której starał się pomagać przez całe swoje życie. Elżbieta JOZEF Królikowska BŁACHNIO W dniu 27 listopada 1968 r. zginął śmiercią tragiczną Józef Błachnio, ur. 12 VIn 1912 r. - ,adiunkt Muzeum w Grudziądzu. Zmarły był powszechnie znanym i cenionym działaczem w Grudziądzu. Pełnił m.in. funkcję wiceprezesa Zarządu Oddziału PTTK, przewodnicz.ącego Komisji Ochrony Zabytków oraz społecznego opie- �In :301 Memoriam kuna zabytków. Tuż po wOJnie przystąpił w bardzo trudnych warunkach do organizowania Muzeum i Biblioteki powiatowej w Grudziądzu. Był też znanym popularyz.atorem regionu grudziądzkiego. Pozostawił po sobie liczne prace, m.in. monografię miasta i powiatu, kroniki i przewodniki. Elżbieta ALEKSY ANTONI Królikowska GILEWICZ W dniu 10 czerwca 1969 r. zmarł dr Aleksy Gilewicz, ur. 22 VIII 1905 r. historyk, wybitny polski metrolog, znawca i badacz dziejów ziemi przemyskiej, członek Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie, założyciel Oddziału Przemyskiego PTL. Stopień doktora uzyskał na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie na podstawie pracy pt. Studia z dziejów miar i wag w Polsce. Jego dorobek naukowy z tego zakresu obejmuje 55 artykułów i haseł w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej, dwa rozdziały w Historii Polski. T,akże Ziemia Przemyska stała się jednym z naczelnych tematów w jego pracach - Słownik historyczno-geograficzny Ziemi Przemyskiej i Sanockiej w średniowieczu. Był jednym z pierwszych historyków prowadzących badania nad ruchami robotniczymi w Przemyślu. Owocem tych studiów są Listy Witolda Regera wysyłane w latach 1896-1902 z Przemyśla do Londynu do Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich. Dr Aleksy Gilewicz był niezwykle czynny i zaangażowany naukowe, popularyzacyjne i organizacyjne PTL. we wszelkie Elżbieta prace Królikowska IRENA NIZIŃSKA Dnia 12 VI 1969 r. zmarła w Krakowie mgr Irena Nizińska, ur. 4 stycznia 1924 r. - adiunkt Zakładu Etnografii IHKM PAN. W roku 1954 ukończyła studia w zakresie etnografii i slawistyki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Początkowe jej zainteresowania naukowe skupiały się na kulturze ludowej Podhala. W następnych latach zasięg tematu rozszerzyła na teren całych Karpat. Opublikowała szereg prac naukowych, m.in. Budownictwo wiejskie we wsi Ciche pow. Nowy Targ, 1966, Badania nad kulturą ludową Podhala, "Lud", 1957, Wytwórczość domowa i rzemieślnicza w Siołkowicach Starych, "Etnografia Polska", 1958. Była także współautorką monografii wsi Siołkawice. Od roku 1966 mgr L Nizińska brała udział w polsko-bułgarskich badaniach na terenie Bułgarii, poświęconych współczesnym przeobrażeniom wsi. Z tych ostatnich badań opublikowała w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" pracę pt. Badania w skolektywizowanej wsi w Bułgarii a także pracę pt. Drugbica w: "Z polskich Studiów Slawistycznych", 1968. �302 In Memoriam Mając wybitne zdolności lingwistyczne, była również autorką licznych recenzji tłumaczeń prac naukowych węgierskich, czeskich, słowackich i bułgarskich. Mgr Irena Nizińska była czynnym członkiem Oddziału Krakowskiego PTL, długoletnim członkiem Komisji Rewizyjnej Oddziału. Elżbieta ANIELA Królikowska SZUBERLA W dniu 27 sierpnia 1969 r. zmarła Aniela Szuberla, ur. 17 V 1902 r. - czynny członek Oddziału PTL w Łańcucie, współautorka widowiska obrzędowego pt. Wesele wolańskie. Widowisko to było wielokrotnie wystawione w okolicy, w tym także w Łańcucie z okazji XXXVII Zjazdu i Konferencji Naukowej PTL. Elżbieta STANISŁAW Królikowska CZERNIK Oddział Łódzki PTL miał zaszczyt zaliczać do grona swych pierwszych członków Stanisława Czernika - Człowieka o dużych i wielostronnych za1sługach na polu liter.atury, oświaty, działalności społecznej i poszukiwań folklorystycznych. Nie brakło Go bowiem nigdy tam, gdzie znajdowały swój wyraz sprawy wsi i jej kultury. Urodzony 16 stycznia 1899 r. w kieleckiej wsi Zachcinie, skąd rozpoczął niełatwą drogę do dyplomu magisterskiego (1924) na wydziale prawno-ekonomicznym poznańskiego uniwersytetu, nie stracił nigdy więzi ze wsią, manifestując tę więź na wszystkich odcinkach swej pracy. Jako młody pracownik szkolnictwa wiejskiego i małomiasteczkowego współpracował z teatrem ludowym pasjonując się organizacją życia .artystycznego w ośrodkach wiejskich. Także w latach wojennych, spędzanych poza krajem, kontynuował pracę oświatową tworząc w zgrupowaniach polonijnych w Algierii, we Włoszech i w Anglii polskie szkoły licealne. Innym przejawem działalności były prace edytorskie, które rozpoczął od wydawania lokalnych czasopism szkolnych czy regionalnych tam, gdzie wypadło Mu pracować (np. "Głos Gostyński"). Szczególne znaczenie miał zainicjowany w 1935 r. miesięcznik "Okolic.a Poetów" wychodzący w Ostrzeszowie, lansujący kierunek poetycki zwany autentyzmem. Autentyzm miał być, wg Czernika. postawą twórczą bliską przede wszystkim poetom wiejskiego pochodzenia, gdyż postulował czerpanie tematyki ze źródeł własnych doświadczeń, z "autentycznych przeżyć". Po zadomowieniu się w Łodzi (od W51 r.) pracował w kolegiach redakcyjnych kilku wychodzących tu czasopism kulturalnych. Był też współzałożycielem i pierwszym redaktorem naczelnym Wydawnictwa Łódzkiego - instytucji mającej wielkie znaczenie w życiu kulturalnym miasta. �In 303 Memoriam Jako literat wypowiadał się w widu rodzajach twórczości pisarskiej: w wydanych tomach i wyborach poezji realizującej postulaty autentyzmu, w opowiadaniach, dramatach oraz w licznych powieściach, które często podkreślają zasługi chłopa polskiego w rozwoju dziejów narodu i narodowej kultury. Przykładem może być powieść z czasów kościuszkowskich: Wierne kosy i Opowieść o Klemen- STANISŁAW CZERNIK (1899-1969) sie Janickim, sławnym w całej Europie chłopie - poecie z epoki renesansu. Dorobek pisarski Czernika wzbogacają ponadto tomy eseistyki literackiej oraz studia i antologie z dziedziny kultury ludowej, a w szczególności ludowej literatury. Można tu przykładowo wymienić: Poezję chłopów polskich (1951), Pieśń ludową w okresie i satyrę pańszczyźnianym ludu (1958), Stare polskiego zloto (1962), (1951), (1956), Chłopskie Klechdy Z podglebia ludu pisarstwo polskiego (196'6) i Trzy samorodne (1957), zorze Polską dziewicze (1954), Humor epikę ludową (1968). Za wszechstronną i rozległą działalność otrzymał liczne nagrody i odznaczenia, \If tym: nagrodę literacką Łodzi (1935), nagrodę Ministra Kultury i Sztuki II stopnia (1963), Krzyż Kawalerski i Oficel'ski Orderu Odrodzenia Polski, Medal X-lecia PRL i Odznakę Honorową m. Łodzi. Srodowisko łódzkie przygotowywało jubileusz 40-lecia twórczości literackiej St. Czernika. Uroczystości Lejnie doczekał, zmarł 3 grudnia 1969 r. Irena Lechowa �30t In PAMIĘCI Memoriam STEFANII ĆWIKOWNEJ W dniu 11 listopada 1969 r. zmarła w Limanowej, po długiej chorobie, Stefani.a Ćwikówna, sekretarz Zarządu Oddziału PTL w Limanowej. Urodziła się dnia 3 grudnia 1904 r. w Sowlinach koło Limanowej. Do szkoły powszechnej UCZ!;szczała w latach 1911-1918. Następnie ukończyła 3 klasową szkołę im. Klementyny Hofmanowej w Nowym Sączu. W roku 192,3 zdała egzamin dojrzałości w Seminarium Nauczycielskim im. Św. Rodziny w Krakowie. STEFANIA ĆWIKOWNA W okresie przedwojennym pracowała jako nauczycielka w Żmiącej, w powiecie limanowskim, z kolei w Osinach, i w Chwałowicach, w ·pow. rybnickim. W czasie drugiej wojny światowej uczyła w szkole powszechnej w Dobrej koło Limanowej. Po wojnie wróciła do Chwałowic na Śląsku. Względy rodzinne zmusiły Ją do powrotu na teren pow. limanowskiego w 1956 r. Wtedy też znalazła się wśród założycieli Oddziału Limanowskiego PTL, w którym przez kilka kadencji, do śmierci piastowała funkcję Sekretarza Oddziału. Wśród żegnających Ją tłumnie społeczeństwa limanowskiego, koleżanek, kolegów, i młodzieży szkolnej, pozostawiła głęboki żal. Cześć Jej pamięci. Wa!enty Gawron � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acbbaa3b242ec3ea47eac7ab28201c62.pdf 8c15c002e8c75869d7427cc1ae05fec2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1161 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1070 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.377-380 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M E M o R I A M Lud, t. 55, 1971 WŁADYSŁA W ŚWIRSKI 6 VI 1894 - 15 II 1971 Dnia 15 lutego 1971 r. zmarł we Wrocławiu, po długotrwałej i ciężkiej chorobie, dr praw Władysław Świrski, dlugoletni członek Oddziału Wrocławskiego PTL, jego były prezes i członek Komisji Rewizyjnej, dziennikarz i socjolog. Odszedł od nas Człowiek prawy, zasłużony i skromny, gorący patriota, wytrwały w pracy i długoletnich cierpieniach. W czasie okupacji hitlerowskiej pełnił WLADYSLA W ŚWIRSKI funkcję zastępcy delegata rządu na okręg lwowski AK, redaktora tygodnika "Wytrwamy". pisma Polski Podziemnej we Lwowie. Po długoletniej nieobecności w kraju powr()c.ij do Lwowa w sierpniu 1956. Od 1957 r. współpracowal stale, już we Wrocławiu, z Krajową Agencją Informacyjną, która l"Ozsyłała informacje do wszystkich bez wyjątku pism polskich w całym świecie i do głównych organizacji i działaczy Polonii zagranicznej. Srogo doświadczony przez niesprzyjający los, użyczył swego pióra nie przypadkowo Kra- �378 In memorIam jowej Agencji Informacyjnej, chciał bowiem służyć informacjami r07.siun.vITIpo świecie i podobnie jak On dotkniętym przez los. Wszechstronne Jego zainteresowania na niwie dziennikarskiej najlepiej obrazują przypadkowo wybrane z Jego spuścizny tytuły odbitek, jak np. BibHoteka gdańska - dokumentem polskiej kultury (Nr 1, 1958); Prace antropologów wrocławskich (Nr 7, 1959); Marm ury sla u:nowickie (Nr 25, 1961); Wrocławska Leopoldina (Nr 29, 1962); Ciekawa książka o ludności Ziem Zachodnich (Nr 23, 1963); Pomyślne wyniki gospodarki rolnej na Ziemiach Zachodnich (Nr 12, 1964); Kino i telewizja w Polsce (Nr 51, 1969). Zmarły współpracował nadto z Instytutem Śląskim w Opolu i na jego zlecenie badał współczesne przemiany na wsi opolskiej. Owocem tych badań są bogate materiały, z których przytaczam wybrane tematy, jak np.: "Chłopi-robotnicy a struktura ekonomiczno-społeczna i funkcjonowanie gospodarstwa rolnego w wybran.vch miejscowościach Opolszczyzny" (maszynopis, ss. 101), "Czynniki przyspieszające adaptację ludności napływowej na Śląsku Opolskim" (maszynopis, ss. 27) albo też ..Procesy urbanizacji na wsi opolskiej wśród ludności napływowej" (maszynopis, ss. ;l(;). W ramach prac badawczych Oddziału Wrocławskiego dr Świrski prowadził mimo ciężkiego stanu zdrowia badania wiejskich społeczności lokalnych na Dolnym Śląsku, w czasie których opracował kilkanaście set ankiet, stanowiących dziś już cenny materiał badawczy. Problemy socjologii wsi były pasją Jego życia, w którym Zmarły nie znalazł czasu na uporządkowanie licznych materiałów. Nie przywiązywał także uwagi do gromadzenia odbitek publikowanych prac. Kiedy tuż po śmierci starałem się ująć choć cząstkę twórczego dorobku Zmarłego, dzieląca z Nim ciężkie losy życia Zona Zmarłego wręczyła mi pożółkłe dwie odbitki Jego prac: Geneza i rozwój wiejskich społeczności lokalnych na Ziemiach Zachodnich, "Roczniki Socjologii wsi", t. IV, 1965 oraz pracę wydaną w nakładzie własnym w Inst~'tucie Śląskim w Opolu w 1965 r., pt. Nowa społeczność wsi Grzybowice. Długoletnie ciężkie cierpienia dr Świrski zabrał ze sobą. Ciekawych dla nauki spostrzeżeń o dalekich ludach nie spisał, ze stratą dla historii, ze stratą dla etnografii powszechnej. Cześć Jego pamięci. Konrad Wypych LUTOSLAWA HAJOWNA (1909-1971) Dnia 28 IX 1971 r. zmarła w Krakowie długoletńia kierowniczka biblioteki Muzeum Etnograficznego i długoletni członek zarządu Oddziału Krakowskiego PTL Lutosława Hajówna. Ur. 11 VI 1909 r. w Krakowie, po złożeniu matury w r. 1928 rozpoczęła studia w zakresie etnografii i geografii na UJ, będąc m. in. uczennicą prof. Kazimierza Moszyńskiego. 15 V 1937 rozpoczęła pracę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. współpracując jeszcze z założycielem Muzeum Sewerynem Udzielą. Oprócz zajęć codziennych, związanych z inwentaryzacją zbiorów, dała poważny wkład pracy w organizację filii Muzeum Etnograficznego, które pod nazwą Muzeum Ziemi Krakowskiej otwarte zostało w czerwcu 1939 r. i którego kierownictwo faktycznie objęła. Po wybuchu wojny pracowała z pełnym poświęceniem przy zabezpieczaniu �379 In memorIam narażonych na wywiezienie do Niemiec zbiorów, ukrywając co cenniejsze okazy w prywatnych mieszkaniach i przechowując u siebie w domu przez cały okres okupacji główny katalog zbiorów, złożony z 8000 kartek, który po wojnie posłużył jako podstawa do akcji rewindykacyjnej. Po wyzwoleniu natychmiast powróciła Lutosława Hajówna do pracy w Muzeum Etnograficznym, biorąc czynny udział w porządkowaniu i inwentaryzowaniu uratowanych zbiorów, co pozwoliło na szybkie ustalenie strat wojennych. W r. 1951 objęła stanowisko kiewwniczki biblioteki muzealnej, na którym pozostawała aż do przejścia na emeryturę w r. 1969. Obok swych obowiązków zawodowych prowadziła Lutosława Hajówna również prace naukowo-badawcze. Należała do współpracowników Polskiego Atlasu Etnograficznego i Instytutu Historii Kultury Materialnej Oddziału Krakowskiego PAN oraz czynnie uczestniczyła w badaniach terenowych. Oprócz uczestnictwa w organizowanych pt'Zez Muzeum Etnograficzne obozach naukowo-badawczych, kontynuowała od szeregu lat indywidualne badania, zainicjowane przez PTL w Tyt'tcu pod Krakowem, gmmadząc wiele interesujących materiałów z zakresu obrzędowości i medycyny ludowej, na podstawie których ogłosiła w Roczniku Muzeum Etnograficznego dwa artykuły: Lecznictwo ludowe w Tył1cu i Zimowe obrzędy i zwyczaje w Tyńcu pod Krakowem. Ponadto ogłosiła tamże, wraz z Jerzym Czajkowskim, art.ykuł pL Kultura ludowa Starej Wsi w pow. oświęcimskim w świetle testamentów, inwentarzy i innych aktów prawnych w XIX w. W ostatnim okresie rozszerzyła swoje zainteresowania o problematykę pożywienia ludowego, przygotowując artykuł do zbiorowego tomu, zawierającego materiały z sesji naukowej, poświęconej zagadnieniu pożywienia, zorganizowanej przez Oddział Krakowski PTL w r. 1970. Smierć przerwała jej przygotowanie obszerniejszego opracowania tego problemu na przykładzie pow. chrzanowskiego i oświęcimskiego. Od r. 1957 wchodziła Lutosława Hajówna nieprzerwanie w skład zarządu Oddziału Krakowskiego PTL, pełniąc w nim funkcję skarbnika i czynnie uczestnicząc we wszystkich organizowanych przez Oddział imprezach. Odznaczona była Złotym Krzyżem Zasługi i dyplomem Zasłużonego Działacza Kultury. Bolesław Łopuszański JAN ROMPSKI Dnia 30 XII 1969 r. zmarł w Toruniu mgr Jan Rompski - kustosz Muzeum Etnograficznego w Toruniu, członek zarządu i skarbnik torut'tskiego Oddziału PTL, zasłużony dla muzealnictwa pomorskiego, regionalnego ruchu kaszubskiego i kaszubskiej literatury. Urodził się 8 XII 1913 r. w Kartuzach, tam też ukończył szkołę podstawową. Egzamin dojrzałości złożył w Państwowym Gimnazjum w Poznaniu w 1937 r. W okresie okupacji hitlerowskiej brał aktywny udział w pracach tajnej organizacji "Gryf Pomorski", co stało się przyczyną zesłania Go jako więźnia politycznego do obozu koncentracyjnego w Stutthofie. Studia etnograficzne rozpoczął po wojnie na Uniwersytecie M. Kopernika w Toruniu, ukończył je w 1950 r. Od 1951 r. do końca życia pracował w muzeach toruńskich początkowo w Mu- �380 In memoriam zeum Okręgowym, później w Etnograficznym. Położył także duże zasługi w organizowaniu muzeów w woj. bydgoskim. Poza pracą zawodową przez cały czas brał udział w pracach wielu organizacji polityczno-społecznych i naukowych. Był jednym z założycieli Zrzeszenia Kaszubskiego, w latach 1945-1947 pełnił funkcję redaktora czasopisma "Zrzesz Kaszebskoa". Jego różnorodna działalność spotykała się z dużym uznaniem ze strony władz i społeczeństwa, o czym świadczą między innymi, przyznane Mu odznaczenia: w 1945 r. - Medal Zwy·cięstwa.i Wolności; w 1955 - Medal X lecia PRL, w 19571'.Srebrny Krzyż Zasługi. Niespodziewana śmierć wyłączyła Go nagle z realizacji głębokich idei, dla których żył i pracował i którym pozostał wierny do końca życia. ZOFIA DURBAS W dniu 6 I 1970 r. zmarła w Mszanie Dolnej Zofia Dm'bas, nauczycielka Szkoły Podstawowej nr 2, członek Oddziału PTL w Mszanie Dolnej. Do ostatnich swoich dni brała czynny udział w pracach organizacyjnych i merytorycznych Oddziału. Jako miłośniczka kultury ludowej Zagórzan wielokrotnie upowszechniała wiedzę o niej łącząc to ze swoją pracą zawodową i społeczną. JOZEF KUPIEC W dniu 27 III 1970 1'. zmarł w Mszanie Dolnej Józef Kupiec, wieloletni członek Oddziału w Mszanie Dolnej. Brał on zawsze aktywny udział w pracach Oddziału. na podstawie materiałów ODiIE opracowała Elżbieta Królikowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64a6f6b39ea1903c992fc270edc21fbb.pdf b5a8968c8870c80a61a2333c913f8bc3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1312 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1212 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.377-378 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. I N M E M o R I A M Lud, t. 56, 1972: PROF. DR BOLESŁAW 5 I 1893 -- OLSZEWICZ 24 I 1972 Z grona współzałożycieli i organizatorów Polskiego Towarzystwa Geograficznego odszedł \V dniu 24 stycznia 1972 r. ostatni z żyjących, z grona członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jeden spośród członków honorowych, wybitny geograf i historyk, długoletni prezes Oddziału Wrocławskiego PTL, a także były prezes Zarządu Głównego, prof. dr Bolesław Olszewicz. Od stycznia 1946 r. związał się po dzień śmierci z Wrocławiem. Tu był profesorem geografii historycznej w Uniwersytecie Wrocławskim, tu też założył filię Instytutu Geografii PAN, jedyną w Polsce i jedyną w Europie Pra<::ownię Historii Geografii. Zgromadził w niej najpełniejszą kartotekę map polskich i map Polski, sięgającą XV wieku, a także archiwum i bibliografię do dziejów polskiej geografii i geografii Polski oraz kartotekę rękopisów geograficznych w zbiorach krajowych. W łatach 1947--1955 byl sekretarzem generalnym Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego. Większą część swego życia naukowego prof. Olszewicz poświęcił historii kartografii polskiej. Jako 17 -letni gimnazjalista pierwszą swą publikację poświęcił odkryciu Ameryki 1. Po ukończeniu szkół średnich w Warszawie, Genewie i Lozannie, studiach w Paryżu, losy wojenne skierowały go w 1919 r. do sztabu formującego się wojska polskiego, gdzie został pierwszym kierownikiem oddzialu map. W latach 1921~1924 był ekspertem do spraw rewindykacji zbiorów i materiałów kartograficznych, zagrabionych przez carską Rosję. Nie sposób wymienić tu nawet najlepszych spośród około 200 opublikowanych prac '. wśród których jedną z kapitalni ej szych jest praca ściśle związana z odkryciem Ameryki O Janie z Kolna, domniemanym polskim poprzedniku Kolumba (1933), albo wcześniejsza Polska kartografia wojskowa (1921), czy następne Kartografia polska XV i XVI w. (1930), Kartografia polska XVII w. (1931) i wreszcie opublikowana w 19:32 r. Kartografia polska XVIII w. Wagę j znaczenie Jego publikacji oceniono wysoko na forum międzynarodowym i dlatego też Międzynarodowa Unia Geograficzna powolała Go w latach trzydziestych na członka komisji wydawnictw dawnych map. Z mapami, starodrukami i globusami związaly Go zarówno zamiłowania historyczne, jak i długoletnia praca w bibliotekarstwie. Wychowany w duchu patriotycznym dostrzegał także szerzące się w latach trzydziestych koncepcje geopolityczne, ocenił ich błędność i dostrzegł groźbę, jaka wyniI mia". 2 skq ... Ols7.ewicz. Pierwsze wiadomości o odkryciu. Ameryki w /iteratu.ne polskiej. "Zies. 321-323. Hiblioqmfia prac Holeslawa Olszewicza (1910-1959), zestawiona przez Anielę Drozdow5Iu(lia i materialy z dziejów nauki polskiej", Seria C, z. 4, 1961, obejmuje 159 pozycji. B. I, 1910, �378 In memoriam kala z ich realizacji, graficzne Polski w czemu dal wyraz w publicystycznym artykule Polożenie geopl'awdy i legendy oraz obszerna broszura Adolf Hitler wydana pod pseudonimem Henryka Wernińskiego. Wkrótce świetle o Polsce i Polakach, po. wojnie opracowal Listę stmt kultury polskiej. Był znawcą i smakoszem sztuki drukarskiej, zapalonym bibliofilem i miłośnikiem piękna polskiego języka, co silnie związało Go z poetą Julianem Tuwimem. Młodzieńczo wyprostowany, nienagannie elegancki, pełen kurtuazji potrafił prowadzić polemiki w obronie własnego zdania. Odszedl od nas Człowiek wielkiej kultury i osobistej dobroci, uczony o wysokim autorytecie i rozległej wiedzy. pedagog i' przyjaciel młodzieży. Cześć Jego pamięci. Konrad Wypych DR WLADYSLAW BOGATYŃSKI Dr Wladyslaw Bogatyński ur. w Krakowie w 1884 r., nestor historyl,ów krakowskich, dlugoletni profesor gimnazjów krakowskich, ukończył studia historyczne na UJ w 1908 r., w 1911 r. otrzymal stopień doktora filozofii. Byl wybitnym specjalistą w zakresie historii Polski XVI w. Po przejściu na emeryturę z pl'acy pedagogicznej w 1949 1'. związał się na następne 14 lat z Muzeum Etnograficznym w Krakowie z racji swych zainteresowań w 'zakresie etnografii. Był m.in. autorem kilku rozpraw z tej dziedziny. W Muzeum Etnograficznym był początkowo kierownikiem działu naukowo-oświatowego, a następnie kierownikiem archiwum. Na t:VI11stanowisku przyczynił się do poważnego wzrostu materiałów rękopiśmiennych i ikonograficznych. W pracy muzealnej awansowal do stopnia kustosza i był przejściowo zastępcą dyrektora Muzeum. Zmarł w Krakowie w 87 roku życia 25 I 1971 L KAZIMIERA MAŚLANKA Mgr Kazimiera Maślanka, były prezes Zarządu Oddziału PTL w Lańcucie. zmarła w 1971 wskutek tragicznego wypadku. Zmarła była bardzo aktywnym działaczem Oddziału. Była również autorem nie drukowanej pracy na temat gwary wsi Kraczkowa, pow. Lańcut. W Zmarłej tracimy pracowitego, szlachetnego człowieka. PROF. DR ADAM WANKE Dnia 27 marca 1971 r. zmarł we Wrocławiu prof. dr Adam Wanke. przeżywszy lat 65. Prof. Wanke był długoletnim członkiem Zarządu Głównego PTL i skarbnildem, Kierownikiem Zakładu Antropologii Instytutu Zoologicznego, pl'zev,;odniczącym Komitetu Antropologicznego PAN, członkiem Rady Naukowej Zakładu Antropologii PAN, kierownikiem Zakładu Antropologii PAN, redaktorem naczelnym "Materiałów i Prac Antropologicznych", członkiem licznych Towarzysh\' Naukowych. CZESLA W WITKOWSKI Czesław 'Witkowski ur. 8 marca 1914 r. zmarl w 1971. Był praco'wnikicl11 Muzeum Etnograficznego w Krakowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0dd066eeef0770ed862b44162c0acc7.pdf 63c6911cb927a73086e0c9e03edac155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1477 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1366 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.355-372 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. l N M E M o R l A M Lud, t. 58, 1974 ADOLF NASZ 6 VIII 1916-7 IV 1973 W dniu 7 kwietnia 197':3 r. zmarł we Wrocławiu docent dr Adolf Jan Nasz, kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu 'Wrocławskiego, wiceprezes Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz prezes Oddziału Wrocławskiego P.olskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W os,obie docenta Adolfa Nasza etnografia polska i wrocławskie środowisko naukowe straciły zasłużonego badacza kultury ludowej, szczególnie zafas,cynowanego etnograficzną problematyką Sląska, wychowawcę licznej kadry młodych etnografów, Docent Adolf Nasz urodził się dnia 6 sierpnia 1'9,16 1', w Ustrontu $ląskim w rodzinie inteligenckiej. Tam też uczęszczał do szkoły ,podstawowej, a następnie do gimnazjum. klasycznego im. A. Ossuchowskiego w Cieszynie, które ukończył w m34 r. W latach 19;34-W39 studiował archeologię i etnologię na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Pracę magister,ską pt. Prehistoryczne żarna na ziemiach �356 in memoriam ukończył w 1!}3'9 r., jednal,że wybuch drugiej wojny światowej uniemożliwił mu zdanie egzaminu dyplomowego, który złożył dopiero w 1945 r. W czasie okupacji, ze względu na grożące mu aresztowanie, Adoll' Nasz opuścił Kraków i przez 3 lata przebywał w Tarnowie, gdzie był zatrudniDny jako pracownik fizyczny w kawiarni. W siel-pniu 1943 r. powrócił dD Krakowa i tutaj aż do wyzwolenia uczęszczał na wykł:-:dy konspiracyjnego Uniwersytetu J,lgiellońs],iego 0I',1Z przygotowywał pracę doktorską. Bezpośrednio po wyzwoleniu Kmkowa \V 1945 l'. został zaangażowany jako asystent do Muzeum Archeologicznego w Krakowie: równocześnie pracował w charakterze asystenta w Katedl'zl~ AI'C:!lcologii Przedhistorycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego. W styczniu 194r; r. przcni")sl sil:; do Wrocławia i objął stanowisko starszego asystenta w Zakladzie Prehi3tol'ii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz asystenta, a następnie kustosza w Muzeum Prehistorycznym we Wroclawiu. W maju 194(; 1'. doktoryzował się u prulc:iora K. MO-'iz~'riskiego na Wydziale Filozo(icznym Uniwersytetu JagielloliskieWl w Krakowie na l)oc1stawie pracy z pogranicza archeologii i etnografii pl. Metoda rckonstrnkcji palcoetnolopolskich gicznej tv archeologii na pl'zykladzie przedhistoryc,znych żaren. W Zakładzie Prehistorii Uniwersytclu vVroclawskiego docent Ado1l' Nasz pracowa.l clo września HJ50 'r. VI tym okresie jeg.o zainteresowania badawcze dotyczyly głównie archeologii Śląska oraz zagadnień metodycznych z zakre~u ,walizy problemów o charakterze genetyczno-historycznym w etnologii. Opublikował wtedy kilka artykułów poświęconych wynikom, prowadz·onych w pierws/.yc!l latach )Xl wojnie, badal1. archeologicznych na Dolnym Śląsku. Opracował tcż pierwszą obszel'l1iejsz,j monografię wykopalisk archeologicznych na Ostrówku \"1 Opolu, wydaną już w 1948 r. W pracy tej (Opole) przeprowadził wnikliwą analizę, tendencyjnie nie publikowanych dotychczas prawie zupełnie przez l,aukę niemiccką materiałów archeologicznych, źródeł historycznych onn danych etnograficznych, wyku7.Ując, że staropolska kultura śląska okresu wczesnośredniowiecznego reprezentowała wysoki PDziom rozwoju techniki, rolnictw:J, rzemi,osla i osadnictwa miejskiego. Rozpatrując wykopaliska opolsll:ie na tle kultury ludowej Słowian zwrócił uwagę na proces cofania .się ku wschDdowi zasięgów pewnych zjawisk etnogr<lficzny<:!l. które \V czasach przedhistorycznych występowały również i w Opolu, W pl'<1ca<:hz tego okresu szczególną uwagę zwracał Adolf Nasz na konieczność ściślejszej wsprjipracy archeologii z etnografią, W Żarnach wczesnodziejowych (Ul50 r.) oraz w Etnograficznych aspektach badań archeologicznych w Po~sce (1'931 r.) omówił obs/ernie z,l!!;adnienie metody rekonstrukcji paleoetnologicznej w archeologii. wskawjąc na istnienie "w dzisiejszej kulturze ludowej form arch<liczno-przeżytkow'ychsię.~ającv<:h swymi początkami zamierzchłej nieraz przeszłości". Szczególnic ta ostatnia praca była szcroko wykorzystywana. Od 1950 r. docent Adolf Nasz związał się już na stałe z etnografią przechodząc z Zakładu Prehistorii do Zakładu Etnologii, przekształconego w 1952 1'. W Katedrę Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Pełnił tam początkowo funkcjf) adiunkta, a następnie od 19,51 r. zastępcy profesora i kierownika katedry. W 1954 r. został mianowany docentem. Po reorganizacji etnogr:Jfii wrocławskiej w 1960 r. i utworzeniu dwóch katedr etnograficznych w Uniwersytecie vVr-llclawskim docent AdoU Nasz został kierownikiem Kateelry Etnografii Polski i pełnił tę funkcję do 1969 r" tj. do ponownego połączenia obu l<ateclr w Katedn) Etnogl-afii. P.owtórnie kierownictwo Katedry Etnografii objął docent Adol[ Nasz z dniem 1 paf.dziernika ,1972 r. Po przejściu clo pracy w etnografii (1950 r.) zainteresow:mia naukowo-badawcze AcloHa Nasza skoncentrowaly się przede wszystkim na e1nografii Sląska. Już w 1951 1', zorganiZQwał pierwsze na .szerszq skalę zakwjone etnograficzne badania �In memoriam 3rJ7 terenowe n~l Dolnym Ś!<lskll i Opolszczyźnie, które byly systematycznie kontynuowane. Badania te cln(yczyly dwóch gYJwnych problemów, a mianowicie: tradycyjnej kult Liry IlI<!i/wej Śląsl\a ~Jl'<łZmechanizmu przemian kult:urow'>-społecznych zachodzących na wsi śląskiej. Badania nad tradycyjną kulturą ludową Śląska podyktowane byly koniC1;ZI1ościąszybkiej rejestn:cji i dokumentacji wielu zanikających zjawisk kulturowych, na które przedwojenna etnografia niemiecka często nie zwracała uwagi ze w/.ględów natury politycznej (ich polski, względnie ogólnoslowiar',s,ki charakter). W ramo.'~h tak zo.kmjonych prac przepr{)wadzono pod kierunkiem docenta Adolfa Nasza badania powierzchniowe obejmujące stosunkowo dużą ilość miejscowości. W centrum uwagi znalazło się budownictwo, sztuka ludowa, rzemio-!;ło, luwiecl wo i ryi)n!t")stwo oraz obrzędowość doroczna i rodzinna. Do badałl nad budownictwem wie.hkim Opolszczy:t.ny pl'Owadzony·ch w latach 1953~1962 zaangażowal doc('nt AdoII' Ni\sZ do w:o,pólpracy oprócz etnografów również i a1"chitektów. Byly to picl'II'sze IV skali ~)gólno.polskiej badania etnog-rafieznc, w czasie których sPorz~ldz()no tak pełni! dokumentację techniczną według wzorów :)r-ciJitekt<lI1icznyeh i etnograficzną kilkudziesi(;ciu nieistniejqcych już obecnie zabyikowych obiektów :.I1'Chilcktul'y ludowej. Z materialów t.y-ch niejednokrotnie korzystały urzędy kon.serwatol'skic. Polski Atlas Etnograji.czny oraz Muzeum Wsi Opolskiej. Nie mniej cenny zbiór materi;t!ów inwentar,YzcłcyjnyciJ zgromad7.ono pod kierunkiem docenta Ad{)ll'a Nasz:l z zak~·e.su ;;ztuki ludowej Dolnego Śląska i Opo!;zczyzny, na który sldada sit; kilk;H!ziesiLlt barwnych pl,u'.sz, rysunków, szkiców, fotografii z różnych dziedzin plaslyki ludowej (meb!ar~twa, zdo':mictwn w metalu, ceramiki, drobnych form archilcktul'y !-'akl'allll'j). S!')oro miejsca w badaniach terenowych poświęcono również i z;mikajqc('l1lu jt.l~ w bl:\c:h pięćddesiątych tradycyjnccmu rZ2miosłu ludowemu. pl·zl'))]'owac!za.l;lc szcz':~gót()wq inwentaryzację istnic.i'lcych jes·7.cze wal'5zta«,W l;edn~łI'!-'kich, ko!-'z.vkarskicl), g~n'ncCll'skich, j({)walskirh, !wlodziejskich i innych. Dokol1<mo 1"J\vnież l'C'jestl'acji wielu cie.kawych zwyczajów i obrzędów wsi śląskiej. Wvniki t.\'C:h bad~ll'1 ('z(:~ściow(' opui>likował docent Adolf Ni1sZ w kilku artykułach. Nawi;I,.ująC <Ill w('.~c.~niejszych zaintere30wań zwracal w swoich pracach uwagę n:l rekonst rukcję p;'OCl'SlI przemian, jakim uleg~da w ('i~lgu wieków ku1tm'a wsi ślq,ki'.'.i j<lk r'Jwnież i 11<1pochodzenie, w sensie geograficznym i etnicznym, jej poszczcg"lnych c1cllwnt(J\\l oraz na mechanizm jej ogólnych przemian. Przy czym, jak np. w pr~t<:.\'pl. WptyiV .i:tąs/u)-(użyciciej Tlibieży leśnej na dynamikę procesów etIl'JfJralic.:nych, lI(].cow;lclilial elniczno-i,ultuI'Owq oraz historyczną lączność S!<l~ka z pozoslałnl1i ziemi<Jmi Pol-ski, lIzewnGt.rzniającq się w kulturze ludowej tego;: region LI. R()wnoil'"il' I. w.\·szczcgólnion'l wyi.cj problem,tlylGl docenta AdnHa Nasza żywo interesowały WSI>ółczc.slle pn~emiany kulturowo-społeczne zachodzące we wsi śląskiej. Pod jego ki(~rllnki('m ośrodek wrocławski, jak·o jeden z picrw,szych w Pol~ce, rozpoczq! badani;) nad procesem adaptucji i integracji kulturowo-społecznej imigrantów oraz nad kunsekwencjami t.y,ch zjawi'sk w poszczególnych dziedzinaeh l<u1tury wsi śląs·kiej. Prmvadzono tutaj badania zarówno typu powierzchniowegn nad wybranymi zagadnieniami kultury ludowej (np. nad -pożywieniem, obrzędowością doroczn:j i rodzinn'l, wiplJldzial;lJ1iern społeczno-gospodarczym), jak i badania int.ensywne w poszczególnych wsiach zmiet'zające do monograficznego op~'acowania tej problematyid. Wzrasiaj;lca st.ale industrializacja Dolnego Ślą.sl;a zwróc.iła również llwagt; docenta AdoHa Nasza na zagadni2nie wpływu tychże procesów na przeobrażenia I;trul<tury spokczno-z:nvodowej wsi dolnośląskiej oraz jej postęp kulturowy. Pod jego kierunkiem prowad;r,ono więc badania nad tą problematyką w ośrodku prze-o mysi u samo:'hoc1owC'go IV rejonie ,Jelcza oraz w lubiJlski!11. z~JglębjL: miedziowym. Na odrębną wzmiankę zasluguje udzial docenta Adolfa Nasza w pracach Za- �358 In memoriam kładu Polskiego Atlasu Etnograficznego IHKM PAN we Wrocławiu (w latach 19531195·6 był również pracownikiem tego Zakładu). Uczestniczył on w opracowaniu kilku ma;p wydrukowanych w lposzczególnych zeszytach PAE oraz opublikował syntetyczny szkk poświęoony narzędziom żniwnym w Polsce. Duże osiągnięda posiadał docent Adolf Nasz w redakcji prac naukowych z zakresu etnografii. Był ,redaktorem niektórych tomów takich serii, jak: "Archiwum Etnograficzne", "Biblioteka Etnografii Polskiej", "Studia Societatis Scientiarum Torunensi5", "Prace i Materiały Etnografi,czne" oraz kilku prac etnograficznych opublikowany'ch w wydawnictwach Instytutu Śląskiego w Opolu. Docent Adolf Nasz był wybitnym pedagogiem, wychowawcą i przyjacielem młodzieży. Mając na uwadze zaspokojenie najbardziej palących potrzeb w zakresie przygotowania i właściwego zatrudnienia młodej kadry etnografów na terenie Śląska, poświęcał dużo czasu pracy dydaktycznej. Już w 1!J50 r. z jego inicjatywy zostają wznowione po krótkiej przerwie studia etnograficzne na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie do ostatnich chwil swego żyda prowad:>:ił wykłady i seminaria. W latach 1957-1969 wykładał również w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu. Ogółem w Uniwersytecie Wrocławskim pod kierunkiem docenta AdoIra Nasza przygotowały prace magisterskie 42 osoby, zaś w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu ponad 30 osób. Na podkreślenie z'asługuje duży wkład pracy i poważne osiągnięcia docenta Adolfa Nasza w dziedzinie ksztaŁcenia młodej ]<;adry naukowej. Służyły temu ,celowi liczne konsultacje i dyskusje naukowe, które organizował dla doktorantów oraz młodych pracowników Katedry, jak również i angażowanie ich w kierowane przez niego badania terenowe. Uzyskiwane w trakcie powyższych badań materiały umożliwiały młodym pracownikom przygotowywanie rozpraw naukowych oraz prac magisterskich i doktorskich. Zainteresowania badawcze swych wychowanków koncentrował docent Adolf Nasz przede wszystkim na etnografii Śląska, aby zbliżyć ich do aktualnej problematyki etnograficzno-6ocjologicznej regionu, w którym większość z nich znalazła zatrudnienie, zajmując niejednokrotnie odpowiedzialne stanowiska. W latach 196()~1'973 docent Adolf Nasz promował 7 dokto·rów. Już będąc ciężko chorym, do ostatnich dni żywo interesował się postępami prac doktorskich i udzielał doktorantom konsultacji. Śmierć nie pozwoliła mu doprowadzić do końca kilku pozostałych prac doktorskich. Za osiągnięcia w kształceniu kadry naukowej docent Adolf Nasz uzyskał w 1972 1'. nagrodę Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego II stopnia. Adolf Nasz rozwijał żywą działalność naukowo-społeczną i poza katedr~ uniwersytecką. Szczególnie serdecznie zaangażowany był w prace PoIsJ<icgo Towarzystwa Ludoznawczego. Z jego inicjatywy założono we Wr'Ocławiu w 1950 r. Oddział Wrocławski PTL. W 1.9'53 r. docent Adolf Nasz jako Prezes Oddziału zorganizował we Wrocławiu XXIII Walne Zgromadzenie członków PTL, na którym on i jego współpracownicy wygłosili referaty naukowe przedstawiające pierwsze wyniki badań terenowy'ch prowadzony'ch na Dolnym Śląsku. Również położył duże zasługi przy przeniesieniu w H~5'3 r. do Wrocławia .siedziby Zarządu Głównego PTL wraz z dużym księgozbiorem tegoż Towarzystwa. Docent Adolf Nasz pełnił w Zarządzie Głównym PTL odpowiedzialne funkcje, a to: zastępcy sekretarza generalnego (Hl5319'5,6) i ostatnio wiceprezesa. WSipółpracował też aktywnie z wieloma innymi instytucjami naukowymi na terenie Śląska, szczególnym zaś zainteresowaniem darzył śłąskie placówki muzealne, udzielając licznych konsultacji naukowych ich pracownikom, z których wielu było jego wychowankami. Żywe kontakty naukovve łączyły go z Instytutem Śląskim w Opolu, z ramienia którego kierował etnograficznymi badaniami terenowymi na obszarze Śląska Opohkiego. Docpnt Adolf Nasz b~'ł także �359 In memoriam postacią znaną w kręgu śląski·ch działaczy regional.istów, z którymi wielokrotnie współpracował w zakresie szkolenia etnogr,aficznego, znajdując zawsze czas na liczne konsultacje. Przedwczesna śmierć uniemożliwiła docentowi Adolfowi Naszowi zrealizowanie szeroko planowanych przez niego prac naukowo-badawczych, które zmierzały do możliwie pełnego przedstawienia przemian zachodzących we współczesnej kulturze ludowej Śląska. Docenta Adolfa Nasza, znanego nie tylko najbliższym współpracownikom z zawsze życzliwej i zaangażowanej postawy wobec wszelkich spraw, będzie nam brakowalo. l takim pozostanie w naszej pamięci. Henryka BIBLIOGRAFIA PRAC ADOLFA Wesolowska NASZA 1947 Wyniki polskich badmi archeologicznych na Ostrowiu szyty Wrocławskie" 1'947, nr 2, s. 125-.;1'28. Zamierzchle dzieje góry Sobótki. [w:1 Przewodnik stycznego, Wrocław 1947, s. 11-24. 1948 Opole. Biblioteka Archeologiczna, t. 1, Wrocław 1'948. Wenedowie u Tacyta ·i Ptolomeusza. Problem Tumskim we Wrocławiu. Polskiego Towarzystwa starszeństwa źródel. "ZeTury- "Archeologia" 1948, t. 2, s. 178-184. 1949 Newoodkryty kościól romański w Sobótce. "Z Otchłani Wieków" 1949, t. 18, z. 911'0, s. 147-151. 1950 Zarna wczesnodziejowe, Wrocław 1950. 1951 Etnograficzne aspekty badań archeologicznych w Polsce. "Archeologia" 1951, t. 3, s. 28--47. 1958 Dawny dolnośląski DziaŁalność strój ludowy. Pol.~kiego Towa1"Zystwa "Rocznik Wrocławski" Ludoznawczego 1958, t. 2, s. 1159-188. w ostatnim prac naukowo-badawczych i wydawniczych. "Lud" dziesięcioleciu w za- 1'958, t. 43, s. 33-48. Mapy dotyczące narzędzi żniwnych w Polsce. [w:] Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt próbny, Wrocław 195'8, mapy 8, 10, 11 (wespół z J. Pawłowską). WpŁyw śląsko-Iużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych. Śląski Kwartalnik Historyczny "Sobótka" 19'58, t. 1'3, nr 3, 05.3,65-403. 1959 Z bada11 nad dolnośląską sztuką ludową. "Rocznik Wrocławski" 1959-1960, t. 3-4, s. 32.3-371. 1960 Narzędzia żniwne UJ Polsce. "Etnografia Polska" 1'9UO,t. 3, s. 309-327. 1964 Les migrations de populati.ons et leurs consequances cu-lturelles. "La Pologne au VII C<Jngres International des Sciences Antropologiques et Ethnologiques", Wrocław 1964, s. 171-184. Niektóre zagadnienia związane z kosą żniwną i sierpem do żniw. [w:1 Polski Atlas kresie �360 In z. 1, Warszawa Etnograficzny, men~oriam 1964, mapy 27, 28, 29, :lO (wespół z J. Pawłowską). 1965 sierpów. [w:] Polski spół z J. Pawłowską). Typy Wypieranie sierpów przez kosy z. 2, Warszawa graficzny, Z badań Atlas nad procesem żniwne i XX w. w XIX lOG;;' mapa (ia (we- [w:] Pols/ei Atlas Etno- 1:965, mapa 69 (wespół z .J. Pawlowsk<!). i integracji spoleczno-kulturowej Opolski" 1005, nr 4'44, :5. 9-2G. adaptacji "Kwartalnik Opolszczyźnie. z. 2, Warszawa Etnograficzny, imigrantów na 1969 Tradycyjna kultura opolski Współczesne ich - wsi powiatu opolskiego pl'zemiany dalszych kulturowo-spoleczne [w:] Regionalne badań. i jej wspólczesne relikty. Iw:1 Powiat Opole 1969, s. 41-71, szkice monograficzne, we wsi badania opolskiej naukowe, oraz Katowice perspektyu:y 1969. s. 198- 212. 1970 'Katedra Etnografii i dydaktyczna. t. Polski 20, Wieś dolnośląska, Przemiany "Prace Uniwersytetu w pierwszym Wroclaw 1970, kulturowo-społecznelue i Materialy W1'ocl,awskiego 25-leciu wsi Etnograficzne", PRL). "Prace (praca lWllkrJll'o-badau:c:rL i Malcrii.Jły EtnDgra[icznc". S. 3fH-374. po drugiej II'O:illic światolcej. t. 20, Wieś do!noMqska, Wl'Oclaw UHa. s. 9dolnośląskiej 52. 1971 Kilka uwag o leulturze ludowej graficznych w tyrn regionie. Opols,zczllznU oraz nULla/num [w:] Ogólnopo!sk~t Kon.rcrcn~ja stallir' baciai; etn~' Muzeólc i Parkólc Opole 22-24 IX 1970. Opole 1971, s. l:6-104. Etnograficznych, W druku Relacje z podróży Etnograficzne", naukowej t. 1. 1. Sriezniewskiego po Slqsku ... ['race i Materiały 27, Wieś śląska 10 1840 r. Zc·,tawi/a JÓZEF 28 II If. \V('Sololl's/;u LIGĘZl\ 1910--24 )ClI 1972 Nagł~ odejście docenta Józefa Ligęzy w dniu :!ł grudnia Ul72 1'. p')~~r;lż."l<J w żałosnej zadumie środowiska naukowe i kulturalne wielu regionów, a zwlasz::;ć'l Sląska, gdzie znany był najbardziej i ccniony za swą działalnoś:: naukmvq oraz aktywny udział we wszystkich niemal grupach spolecznych. Z żalem wiec żc~nali go górni'Cy, rolnicy, przedstawiciele stowarzyszeń .społeczno-kulturalnych i instytucji nau~owych oraz szeroka publiczność. Był popularnym organizatorem spoleczneg:) życia kulturalnego i naukowego. Wielkie zaslugi położyl w kształtowaniu in'ilytu{:jonalnych form śląskiej humanistyki. Byl szczerym p,ltriotą, prawdziwym de'll')' kratą i naukowcem, który potrafił realizować na oodzień zgodność gloszonyc:1 prze'!. siebie idei z własną praktyką. Humanizm w~pólczesny byl wyznacznikipJl) j(-'~..\',) życia. Jako naukowiec-etnograf i działacz .społeczny należał do jedno,tek <) \\'vjąlkowej o,;obowo.ści, wyróżni<l.i'lCej siC; w pejzażu kulturalnym Katowice i \\':l.ic\\'(;(lz- �In mcnnor!am 361 twa, toteż jego odejście stworzyło widoc:ćI1ą lul\c~ w życiu kulturalnym i naukowym Śląska - zabraklo człowieka świetnie znającego kulturę ludu śląskieg~, jego specyfikę hiiitoryczn'l, zaangażowanego w jego potrzeby. Józef Ligęza urodził się 2ll lutego uno r. w Piaskach pod Kl'a!({)wcm jako syn nauczyciela i późniejiizego pracownika Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Jana Ligęzy, gorącego patriot,v i badacza historii regionalnej. W roku 1928 ukończył gimnazjum w Krakowie, następnie w lata'ch 1928--1932 studiował historię, etnografię i geografię na Wydziale Filozoficznym Uniwersytdu Jagiellońskiego, uzyskując 19:J2 r. stopiel1 magistra filozofii w zakresie historii. W czasie studiów P;'o\\'adzi l badania terenowe w ramach Seminar,ium Etnologii i EtnograHi Słowian UJ, l,ierowanego przez prof. Kazimierza Moszyńskiego. Byly 1"0 badania, z których materiały IV\"korzystano do opracowywanego przez tę kJtedrę Atlasu /ell/turu ludowej UJ Polsce. Ligęza wyrastał więc w klimacie racjonalnego zainteresowania polską kultu:'q ludową i badaniami słowiańskimi w Dkresie dwudziestolecia międzywojennego, kiedy to dawną spuściznę materiałową zaczęto weryfikować i systematyzować wec!lug kryteriów nowej melodolDgii naukowej, Monografie, uogólnienia, syntezy, a także sprawy podniesienia poziomu war,sztatu naukowego historyka i etnografa należały do zasadniczych treści dyskutowanych w środowisku uniwersyteckim Krakowa, Wiele z ówczesnych wskazań metodyczny'ch zrealizował Ligęza w swojej późniejszej praktyce badawczej. Nie obce mu były również aktualne wówczas hasła integracji kulturowej P015ki, szczególnie postulaty pracy w rejonach "kresowych". W ł !l~4 r. Ligl,~Zilpl'zeniósł się na Górny Sląsk do Chorzowa, gdzie został wyIV �362 In memoriam kładowcą historii w miejscowym gimnazjum. Jednocześnie w tym samym roku podjął się na zlecenie Polskiej Akademii Umiejętności wraz z muzykologiem, Stefanem Marianem Stoińskim, opra~owania i wydania wielkiego zbioru pieśni śląski~h zgromadzonych w archiwum Akademii oraz w zbiorach miejscowych folklorystów. Była to kontynuacja rozpoczętego przez Jana Slo Bystronia dzieła publikowania ślą.skich pieśni ludowych. W roku 1938 wyszedł drugi tom pl. Pieśni ludowe z pols1ciego Sląska, a w 1939 r. zeszyt pierwszy trzeciego tomu pod tym samym tytułem. Wojna przerwała druk ,całości. W 1939 r. Ligęza wziął udział w badaniach terenowych pierwszej etnograficznej ekspedycji na Sląsku, zorganizowanej przez Polską Akademię Umiejętności. Prace te zakreśliły krąg jego zainteresowań naukowych, zapoznały dokładniej z treścią śląs~iej kultury ludowej, a także z systematyką i klasyfikacją pieśni. Dały mu też okazję do wykorzystania wskazówek metodycznych prof. K. Moszyńskiego oraz prof. J. Slo Bystronia dotyczących badań nad folklorem. Zetknięcie się z terenem i z tak zasobnym materiałem wpłynęło na rozwój twórczej działalnoś'ci J. Ligęzy. W lata~h drugiej wojny światowej, nie powiększając źródeł poprzez badania terenowe, prowadził studia i rQzważania teoretyczne nad stanem folklorystyki w łonie poLskiej etnografii. Okres okupacji spędził w Krakowie pracując w przygodnym zawodzie. Tuż po wyzwoleniu 5 marca 1945 r. wraca na Sląsk. Tutaj obejmuje funkcję zastępcy naczelnika Wydziału Kultury i Sztuki w Urzędzie Wojewódzkim w Katowicach, gdzie pracuje do 1952 r. Następnie przechodzi na stanowisko wicedyrektora Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, a w roku 1963 zostaje mianowany jego naczelnym dyrektorem i kieruje nim do 24 grudnia 1'972 r. Równolegle z podstawową pracą w Urzędzie WojeWódzkim, w Muzeum oraz Sląskim Instytude Naukowym, prowadzi szeroką działalność .społeczną, głównie inspiracyjną on~anizacyjną· W działaniu tym gromadzi obserwacje, weryfikuje naukQwe wnioski. W latach 1945.J1952 ze wzmożoną energią przystępuje do reaktywowania życia kulturalnego w powierzonym mu rejonie. Uruchamia teatry, muzea, szkolnictwo artystyczne, społeczny ruch kulturalny (związki śpiewacze, teatr <Jmatorski. ogniska plastyczne, wystawy). Jest tym, który pierwszy chyba w Pols.ce Ludowej, bo już w 1'947 r., organizuje w Katowicach wystawę plastyków amat<Jrów i akcję tę w latach później,szych nie tylko utrzymuje, ale i poszerza. Przyczynia się do rozwoju radia i prasy. Z pracą tą związane są jego ówczesne artykuły w śląskiej prasie codziennej ("Trybuna Robotnicza", "Dziennik Zachodni", "Trybuna Opolska") oraz kulturalnej ("Ognisko", "Muzyka", "Radio i Swiat", "Odra"). Często trudni się publi:cystyką radiową, współpracuje z całym środowiskiem lmlturalnym Katowic. Kontakty te utrzymywał do ostatniej chwili. Cechą jego osobowości była &tała aktywność na polu etnograficznym. Zawsze .i.Qdentyfikował się z zawodem etnografa i z tej pozycji działa? Toteż będąc w latach 1945-1948 członkiem Komisji Etnograficznej Instytutu Śląskiego w Katowicach brał udział w pierw5zej powQjennej naukowej eks.pedycji etnograficznej zorganizowanej w 1'[)46 r. przez PAU w Krakowie i kierowanej przez prof. M. Gładysza. Ekspedycja ta objęła swoją penetr-acją cały obszar Sląska Opolskiego. Wynikiem tych poszukiwań oraz badańprzedwojennY'ch było opracowanie pn. Lud w zbiorowej publikacji wydanej przez Instytut Sląski w Kat<Jwicach w roku 1948 pl. Sląsk, ziemia i ludzie, w którym przedstawił zarys kultury lud()wej \V nowym metody'cznie ujęciu. przy wykorzystaniu warsztatu naukowego historyka. Publikował również na łamach prasy i periodyków artykuły o potrzebie badania ludowej kultury materialnej i folkloru na Śląsku. �In memoriam 363 W latach od 1950 do 1955 organizuje na zlecenie Pal'istwowego Instytutu Sztuki w Warsz,l\vic akcjt; zbierania folkloru. Uczestni·czy w niej pod jego kierownictwem kilkuosobowy zesp()ł folklorystów (m. in. Jan Tacina, Stanisław Wallis, Adolf Dygacz, Józef Ma,i-chr7,ak). Objęto nią ,cały Sląsk, a w jej wyniku zebrano 10961 pieśni. Materiały z tej akcji weszły w skład archiwum Państwowego Instytutu Sztuki, a jednocześnie stały .się podstawą do naukowych opracowań i zbiorów publikowanych przez śląskich folklorystów. W redakcji Józefa Ligęzy i Adolfa Dygacza ukazał .się tom Pieśni ludowe Śląska Opolskiego. Obok tych prac powstały artykuły publikowane w periodykach fachowych, dotyczące ,problematyki śląskiego folkloru: Prace badawcze nad folklorem muzycznym Sląska, Kilka uwag o muzycznym folklorze górniczym, Mu.zyczny folklor Sląska i in. W tym samym czasie wespół z dyrektorem Polskiego Radia, redaktorem Koftą, w ramach regionalnego programu "Radiowa czelodka" ogłasza i przeprowadza konkursy na pieśni, opowiadania oraz sztuki teatralne. Pierwszy taki konkurs odbył się w 1953 r. pod nazwą "Zbieramy s,tare i nowe pieśni ludowe", drugi w 1954 r. pl. "Zbieramy bery, bojki i gadki śląskie". W wyniku tych hmkursów Polskie Radio w Katowicach uzyskało zbiór liczący 3812G pieśni od 1620 uczestników. Zbiór ten wykor7,ystywany był stale w następnych latach w regionalnych programach Polskiego Radia. Za przykładem Katowic poszła rozgłośnia Polskiego Radia we Wroclawiu organizując podobne konkursy. W r. 1958 Ligęza publikuje artykuł metodyczny pl. Uwagi a etnograficznych badaniach folkloru muzycznego, w którym określa dorobek etnografii polskiej w tym zakresie oraz zgłasza własne propozycje metodologiczne, będące efektem długotrwałej praktyki badawczej w dziedzinie folkloru (integralne ujmowanie folkloru, interdyscyplinarne sposoby badania oraz stosunek do praktyki wokalnej). Artykułem tym, jak i całą dalszą pracą badawczą, określa i poszerza zakres i funkcję folkloru w etnografii. D'lŻy do poszerzenia kompetencji etnografa przy badaniu folkloru, ukonkretnia nową problematykę. W latach późniejszych bardzo pozytywnie ocenia zasadnicze tendencje zawarte w podręczniku Anny Czekanowskiej Etnografia muzyczna. W okresie oc! 1957 do 196:3 1'. jest jednym z najaktywniejiSzych działaczy reaktywujących Śląski Instytut Naukowy w KatDwicach. Kieruje jego merytoryczną i realizatorską pracą w zakresie rozwoju śląskiej humanistyki, jako jego wicedyrektor. Do 1972 pełni funkcję członka Rady Naukowej Instytutów w Katowicach i Opolu, jest jednocześnie kierownikiem Pracowni Etnograficznej i iprzewodni·czącym Komisji Etnograficznej Śląskiego Instytutu Naukowego w Katowicach. Jego zasługą było 7,wią7,anie z Instytutem ludzi luźno parających się naukową humanistyką na Górnym Śląsku, uzyskanie praw naukowych i wydawniczych Instytutu. Zapoczątkował m. in. serię monograficzną miast i rejonów śląskich (Ziemia rybnicko-wodzislawslca, redakcja, wstęp). W ramach Instytutu prowadzi wraz z luźno współpracującym zespołem badania nad wybranymi dziedzinami folkloru, kulturą grup zawodowych, wkładem kultury ludowej w kulturę ogólnonarodową. Tworzy zespół realizatorski do spraw skansenu, w łonie którego kieruje pracami nad dokumentacją terenową całego śląskiego drewnianego budownictwa, nad .stworzeniem ostatecznej koncepcji Muzeum Wsi Górnośląskiej, jego merytorycznego programu, planów urbanistycznych i projektów inwestycyjnych. Do ostatnich dni sprawował fachową opiekę nad realizacją Muzeum. Równolegle w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu w latach 1952-1972 rozwijał podstawową i naukową d7,iałalność muzeów Górnośląskiego Okręgu. Jego zasługą jest ich wzrost ilościowy . .Jako :przewodniczący Komisji Zakupu Zabytków kładł �364 In memorIam silny akcent na wzrost wartości i ilości zbiorów w poszczególnych działach i muzeach, (w niektórych z nich zwiększono w tym czasie zbiory o ok. 100"/0). Przeprowadził decentralizację muzealnictwa górnośląskiego utrzymując merytoryczną spoistość Okręgu. Przyczynił się w zasadniczym stopniu do zmiany tradycyjnego modelu wystawiennictwa i uwspółcześnienia sposobu funkcjonowania instytucji. Uzyskuje dla muzeów prawa wydawnicze i kieruje naukowo tymi wydawnictwami. W przedmowie do pierwszego tomu "Roczników Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu" określa -cel, zakres i funkcję tych wydawnictw. Sam jest autorem dwóch zeszytów tej serii, pełni funkcje redaktorskie, konsultacyjne i inspiracyjne przy 2H zeszytach. Wydaje opinie i pisze recenzje dla wydawnictw muzeów w Zabrzu (,.Kroniki miasta Zabrza"), Gliwicach ("Zeszyty Gliwickie"), Cieszynie ("Pamiętnik Cieszyński") i Częstochowie ("Rocznik Muzeum w Częstochowie"). Pod jego kierownictwem prowadzi się systematyczne badania zespołowe nad współczesnym stanem tradycyjnej kultury na Górnym Śląsku. W wyniku jego starań i pomocy przebadano zespołowo prawie cały Śląsk, zgodnie z aktualnymi rejonami ekonomicznymi: GOP, ROW, CzOP, Tarnogórskie, Pszczyr'Jskie, Zagłębie Dąbrowskie w czasie od 1959 do 1968 r. Były to badania typu skróconej monografii, a materiały, zezwalające śledzić problematykę współczesnych przemian, wzbogaciły archiwa muzeów; zezwoliły onc na podjęcie racjonalnej polityki zbieraczej, eskpozycyjnej i badawczej muzeów Górnośląskiego Okręgu. \v tym czasie Ligęza był również inicjatorem wielu konkursów na ludow'l i amatorską twórczość artystyczną, jakie organizowano w muzeach. Był wieloletnim kierownikiem i twórcą Zespołu Etnograficznego, skupiającego wszystkich etnografów pracujących w muzeach śląskich. Z jego aktywnym udziałem odbyły się 102 zebrania tego zespołu. Należal również do najaktywniejszych członków śl'lskiego odd:t.ialu Polskiego' Towarzystwa Ludoznawczego (wieloletni prezes oddziału). W latach 50-tych i ostatnich prowadził naukową działalność dydaktyczn'l na Uniwersytecie Śląskim (wykłady z etnografii i folkloru), był recenzentem i konsult,mtem wielu prac doktorskich i magisterskich na uniwersytetach; .Jagie[[oriskim. Pozn::u1skim. Wrocławskim, w Wyższej Szkole Pedagogicznej i Śląskim Inst.vtucie· Naukowym w Ka1owicach. OtaczClł opieką naukową ruch folklorysl.vczny na Ś]'lskU Cic'.zyriskim. służąc fachową pomocą w ich dział;;lności Iw!tur,l!nej, badawczej wydawniczej (Płyniesz Olzo. t. 1-3, Cieszyn 197()~-1972). W uznaniu dorobku naukowego został w 196:3 1'. mi'lnowany docentem. Indywidualne zainteresowania Józefa Ligęzy obejmowały f{)l\\lor wiejski i wspókzesnych grup zawodowych, ze szczególnym uwzględnieniem grupy górniczej. W badaniu tych ostatnich jest jednym z pierwszych w Polsce inicjatorów (1'947 r.). Przyczynia się do powstania Muzeum Górniczego w Sosnowcu oraz wydawnictwa Życiorysy górników. Folklor traktuje jako element immanentnie związany z całokształtem kultury, stąd jego badania i prace dotyczą w równym stopniu kultury materialnej i społecznej Górnego Śląska. Odznaczał się szczegółową jej znaj{)moś'cią Interesowała go wielość faktologii kulturowej. przemiany kultury w czasie i przeslrzeni, przenikanie społeczne jej elementów etc. Z ważniejszych prac opublikowanych w tym czasie, reprezentacyjnych dla jego zainteresowań, wymienić należy: Pieśni ludowe ze Sląska, t. 3, z. 2 (opracowanie z F. Rylingiem); Literatura górnicza. Zarys kultury górniczej (z M. Żywirską); Sladami tradycji; Podania górnicze z Górnego Sląska; Kultura ludowa (rejonu tarnogórskiego); Zarys kultury ludowej przemian rejonu bytomskiego; opowieści Pracami ludowych Formy i treści kultury ludowej; Główne kierunTd i in. tymi cloe.. J. Ligęza nie tylko realizuje postawiony przez siehie cel 'l,ba- �365 in me'ifwriam dania i przedstawienia treści kultury grup zawodowych na Górnym Śląsku, ale i ustala prawidłowości przemian kultury wiejskiej w robotniczą, żywotność tradycyjnych elementów i narastanie nowych w warunkach zanikania rolniczej siły kulturotwórczej. Ważną cechą tych publikacji jest ich wkład w zweryfikowanie dotychczasowych poglądów na treść tej kul tury i jej braki, a często również i przerostów nadziei. Mimo iż folklor, jego treści, a także wartości są tutaj przewodnim punktem zainteresowania, wyraźnie zostal spenetrowany i przedstawiony całokształt górnośląskiej kultury, tak chłopskiej jak i robotniczej. Zrealizowany został również postulat zintegrowanego badania i przedstawienia kultury ludowej. Dziś napisanie syntezy tradycyjnej i współczesnej kultury ludowej Górnego Śląska jest realne, a wniesiony l)l'zez doc. J. Ligęzę dorobek będzie podstawowym. \iVielkie ułatwienie poznawcze maj,! dziś nie tylko etnografowie, folkloryści, ale i wszyscy praktycy współczesnej działalności kulturalnej. Powyższym publikacjom towarzyszą liczne artykuły tyczące kultury ludowej i aktualnego życia kulturalnego na Śląsku, oglaszane na łamach prasy codziennej ("Trybuna Robotnicza", "Dziennik Zachodni"), periodyków fachowych ("Muzyka", "Polska Szuka Ludowa", "Literatura Ludowa", "Zaranie Śląskie", "Studia FolIdorystyczne" i in.), oraz w wydawnictwach okazjonalnych ("XX-lecie PRL", "XXV-lecie PRL", rocznice związków śpiewaczych, zakładów pracy). Ligęza śledzi pilnie literaturę fachową i życie naukowe w kraju, pisze wspomnienia, recenzje, sprawozdania . .Jego biblioteka, bogata w wydawnictwa Silesiaca, obejmuje wszystkie aktualnie ukazujące się na rynku interesujące go pozycje. Szczególną uwagą darzy rozprawy metodyczne. Równoważnym i stalym nurtem dzialalności J. Ligęzy była - jak już wspomniano - aktywna, szeroka praca kulturalna i ,społeczna. PrzyspoJ"lył nią sobie wiele popularności i powszechnego szacunku na Górnym Śląsku. Głównym jego dążeniem było zapoznanie ogółu z ludową kulturą Śląska, podtrzymywanie i aktywizowanie śląskiej tradycji kulturowej oraz co cenił sobie najbardziej kształtowanie u szerokiej społeczności aktywnego uczestnictwa indywidualnego w kulturze (Rola ruchu spolecznego w życiu kulturalnym województwa 19(5). Stąd już od r. [H45 Ligęza intensywnie katowickiego w latach 1945- działa w śląskich towarzystwach regionalnych: reaktywuje Związek Śląskich Kół Śpiewaczych, a będąc jego wieloletnim prezesem pracuje nad poszerzeniem ich społecznego zasięgu oraz wzbogaceniem i uwspółcześnieniem repertuaru; był członkiem zarządu Towarzystwa Teatrów Ludowych, wiceprezesem Towarzystwa Miłośników Bytomia, kierownikiem sekcji Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Katowic, wieloletnim członkiem Komisji Ocen Etnograficznych CPLiA w Katowicach, członkiem Rady Naukowej przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Był jednocześnie członkiem Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich oraz Frontu Jedności Narodu. Praca w towarzystwach społecznych włączyła go do udziału w wielu przedsięwzięciach kulturalnych o zasięgu wojewódzkim i krajowym. Pełnił również funkcję organizatora i jurora różnych konkursów, przeglądów i festiwali przeprowadzanych w województwie w zakresie folkloru i sztuki ludowej. Tej dziedzinie działalności poświęcił bardzo dużą ilość czasu (większość niedziel, godzin popoJl.ldniowych i wieczorów). Współpracował na codzień z radiem, prasą, telewizją i filmem. Szczególną uwagą otaczał młodzież. W pracy z nią zawsze zajmował postawę człowieka otwartego, życzliwego, spolegliwego dla innych, tym zjednywał ,sobie ludzi do skutecznej współpracy. Był zawsze inicjatorem, a jak zaszła potrzeba, to i realizatorem. Obce mu było bierne uczestnictwo. Zasięg swego społecznego oddziaływania zwiększał naukowymi i publicystycznymi artykułami, omawiającymi problematykę życia kulturalnego na Śląsku. �366 In memoriam Intensywność pracy naukowej, zawodowej i społecznej zużywala jednak silO', których nie oszczędzał. W uznaniu zasług w dziedzinie rozwoju życia kulturalnego i naukowego na Śląsku został odznaczony: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką Zasłużonego w Rozwoju Województwa Katowickiego, Złotą Odznaką za Zasługi w Ochronie Zabytków, Medalem X-lecia PRL; był laureatem Nagrody Wojewódzkiej oraz innych wyróżnień. W zakresie naukowym sukcesy badawcze doc. J. Ligęzy, jak i zespołu, którym kierował, bądź z którym w,spółpracował, warunkowane były jego programową postępowością i nonkonformizmem. Postawa ta, poparta intensywną pracą własną w poczynaniach naukowych i życiu ,codziennym, zjednywała mu autorytet oraz przynosiła efekty. Tradycję czy to naukową, ,czy kulturową, dzielił na ży'Ciowo aktywną i przeszłą. Do każdej miał inny stosunek. Afirmował podstawowe zasady współczesnej ,metodologii: przyczynowość, zmienność w czasie i przestrzeni, zmiany ilości w jakość, opozycyjność zjawisk. Ujawniał to w dyskusjach dotyczących całokształtu kultury, w rozważaniach metodologicznych, jak i w pracach publikowanych. Etnografię uważał za naukę historyczną. Stąd folklor uznawał jako integralną część kultury. Dotychczasową systematykę folkloru i kultury traktował wyłącznie jako ułatwienie robocze, lecz nie jedyne. Dlatego między innymi przy analizie folkloru tak dużą wagę przywiązywał do kryterium reałiów, a mutacje wątkowe, warianty, uważał często pod względem wartości naukowej za utwory równorzędne z wątkami podstawowymi (Literatura górnicza, Tradycja jako źródło Officina Ferraria). Interesował ,się bliżej .strukturalizmem, jego możliwościami rozwiąZali diachronii. Mimo atrakcyjności tej metody dla strony muzycznej pieśni, widział jej trudności w szerszych zastosowaniach. Śledził prace J. Piageta, R. Jacobsona, C. Levi-Straussa. R. Caillois, J. Mukarovskyego, R. Barthesa, L. Bielawskiego i innych. W twórczości bieżącej, preferując potrzeby użyteczności .społecznej i naukowej, widział w pracach nad kulturą ludową, zwłaszcza Śląska, konieczność pogłębienia .szczegółowego obrazu kultury poprzez opracowania materiałowe i uogólnienia na szczeblu empirii. Cały szereg publikacji w jego dorobku wiąże się z tą postawą, Obok folkloru i sztuki ludowej interesowały go treść i funkcjonowanie kultury jako całości. Stąd jego drugi nurt publikacji: monografie kulturowe mikrorejonów w ujęciu historycznym oraz 'cel życiowy w tym zakresie: zarys kultury ludowej Górnego Śląska, jako wynik działań zespołowych. Dzielił kulturę na wytwory i zachowania; kulturę ludową widział szerzej, jako "kulturę pracy". W ostatnim przypadku zgadzał się z wynikami badań niemieckiego folklorysty, prof. Gerharda Heilfurtha z Marburga. Tendencja ta uwidoczniDna została w jego pracach: Kultura ludowa (rejonu tarnogórskiego), bądź Formy i treści kultury ludowej. Nosił się z zamiarem rozwinięcia tego tematu. Do osobistych, życiowych i naukowych osiągnięć J. Ligęzy należą wyniki badail nad problematyką zmiany kulturowej, ujawnioną po zapocz<ltkowaniu i rozwinięciu badań nad kulturą grup zawodowych (górniczą i hutniczą). Były to lata HJ47-1950. W tym czasie etnografia polska ograniczała się w .istotnym stopniu do badań kultury chłopskiej, umiejscowionej jednoznacznie na wsi. Przekroczenie tych granic w ówczesnych warunkach badawczych wymagało wiele twórczego wysiłku, którego zakres prześledzić można w publikacjach Ligęzy poświęconych tej problematyce. Metodycznie prace te, oparte o warsztat naukowy historyka .i etnografa, cechuje zmienność schematu opracowania oraz indywidualizacja sposobu przedstawienia materiału. Szczegółowy obraz wkładu doc. J. Ligęzy do badań problematyki zmiany, metodologii badań folkloru l etnografii, jak i wartość poznawcza jego prac, mimo licznych �367 In memoriam recenzji, nic zostaly jeszcze szerzej rozpoznane. Zrobić to powinni kontynuatorzy tych badaó. Ściślejszej oceny będzie w przyszłości wymagać także jego inspiracyjna rola i wkład w rozwój śląskiej humanistyki oraz społecznego życia kulturalnego. Doc. Ligęza uosabiał współczesny wzorzec etnografa praktyka, folklorysty, muzeologa, którego wnikliwe ;poznanie przydać może wiele walorów ·pracy młodszego pokolenia. W środowisku etnografów był zawsze tym, który myślał kategoriami całej polskiej i śląskiej etnografii oraz ślą;sk.iej kultury ludowej. Skupiwszy wokół swej QSOby zespół pracujących na Śląsku etnografów i folklorystów włożył wiele pr.acy w podniesienie kwalifikacji zawodowych tego zespołu. W o.stalnim czasie no.sił .się z zamiarem napisania syntezy folkloru górniczego w oparciu o dotychczasowe publikowane opracowania. Pragnął dokonać szerokiej analizy struktury i kulturowej wartości tego folkloru. Nagła śmierć przeszkodziła realizacji tego zamierzenia. Odszedł w ,pełni .sił twórczych, gdy w oparciu o pozyskaną bazę materiałową, długoletnie doświadczenie i przemyślenia oraz pierwsze uogólnienia mógł dokonać podsumowania ważnego rozdziału swego pracowitego życia naukowego. Eugeniusz BIBLIOGRAFIA PRAC JOZEFA Jaworski LIGĘZY' 1938 Dzieje archiwów Pieśni ludowe śląskich pieśni z polskiego "Śpiewak" 1938, nr 5, s. 65-67. t. 2, oprac. wspólnie z Stefanem M. Stoińskim, ludowych. Śląska, Kraków 1938. 1939 Pieśni ludowe z po/.skiego Śląska, t. :3, z. 1, oprac. wspólnie z S. M. Stoińskim, Kra- ków 1939. 1947 Jan Fojcik. "Zaranie 1947, s. 222-223. Śląskie" "Odra" 1947, nr 14, s. 7. W trójkącie ](raków-Poznali-Wl'Oclaw. "Zaranie Śląskie" 1948 Lud. [w:] Śląsk, ziemia i ludzie, Katowice 1'94ll,s. 1'67-209. Spojrzenie wgłąb izby śląskiej. 1947, .s. 36-37. 1949 Festiwal muzyki Na marrrinesie ludowej na Śląsku. "Zyciorysów "Odra" 1949, nr 44/206. gÓ1'1lików". "Odra" 1949, nr 461208. 1950 Pieśli ludowa Beskidu Zywieckiego. "Poradnik Muzyczny" 1950, m' 4, s. 14-15. 1951 Muzyczny folklor Śląska. "Muzyka" H)-51, nr 12, s. 39-42. • Wykaz zawiera ważnicjsze opracowania. Nie obejmuje zwłaszcza artykułów publikowanych w prasie w lalach 19~5--1952, wystąpień radiowych i telewizyjnych, przygotowanych referatów oraz zawartości prywatnego archiwum, w którym znajdują się opracowania i materiały dotyczące £;l'lskiej kultury ludowej. J. Ligęza nie pozostawił bibliografii swoich prac, odszedł niespodziewanie zostawiając swój warsztat, \V tym archiwunl, w stanie roboczym. Dodatkową trudność stanowi tu ogółnie znana jego skromność. rzadko bowiem wskazywał na swojc osiągnięcia. Stąd podana w spisie liczba 89 publikacji może być nieścisla. �3t;8 In memoriam 1952 Kilka o muzycznym uwag folklorze "Polska górniczym. Sztuka Ludowa" 19'52, nr 3, s. 131-133. 1953 Przyspieszyć badania nad strojem Dod. Tygodniowy opolskim. do "Trybuny Opol- skiej" 1953, nr 19, s. 2. 1954 Pieśni ludowe ŚląSka Opolskiego. Czesław Hernas, [w:] "Sobótka" Oprac. z Adolfem Dygaczem. 1955, nr 1-2, s. 277-281. Kraków 1954, Rec.: 1955 Folklor [w:] Po X latach muzyczny. województwo stalinogrodzkie, Slalinogród 19'55, "Lud" 1956, s. 349-353. 1956 Przegląd prac nad t. 43, s. 464-471. folklorem muzycznym Śląska 1V latach 1945-1955. kultury ludowej rejonu bytomskiego. [w:] Dziewięć wieków Bytomia. Praca zbiorowa pod red. Franciszka RY5zki. Stalinogród 1956, s. 315-339. Rec.: Magdalena Meysner-Rostworowska, [w:] "Lud" 1960, t. 46, s. 451-453. Zarys 1957 "Dziennik Zachodni" 1957, nr 94, s. 4. [Rec.:] Ligoń S., Bery i bojki śląskie. Katou;ice 1957, ss. 305. "Trybuna Literacka" 1957, nr 5, s. 4. Muzea [woj. katowickiego]. "Przemiany" 1957, nr 1, s. fl. Stanislaw Wallis, etnograf Górnego Śląska. "Zaranie Śląskie" 1957, z. 1-2, s. 96-103. Gody wiosenne. 1958 Ludowa" 1953, nr 2-3, s. 43-51. Rec.: Maria Adamczyk, [w:] "Przegląd Zachodni" 1960, nr 2, s. 410-412; Krzysztof Kwaśniewski, [w:] "Roczniki Etnografii Śląskiej" 1963, t. 2, s. 283-285; Milan Kudelka,[w:] "Slezsky Sbornik" 1960, C. 3, s. 410-412. O pracach nad folklorem muzycznym powiatu opolskiego. "Etnografia Polska" 195B, t. 1, s. 232-239. Stanislaw Wallis folklorysta Górnego Śląska. "Literatura Ludowa" 1958, nr 2-3, Fragmenty Ludowa epickiej literatura gÓ1'niczej. "Literatura poezji górnicza, Katowice 1958. s. 20-24. XXXIII Walny Zjazd 1958. "Zaranie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Cieszyn 19-21 IX Śląskie" 1958, s. 1:36-137. 1959 Kultura grupy 92. [Hec.:] Śląskie górniczej. Próba chamkterystyki. pie.~ni powsta1!CZe 1919-1921. 1958, ss. 79. "Zaranie 1960 Drugie pięćdziesięciolecie [Rec.:] Gladysz "Zaranie Zebral i oprac. Śląskie" 1959, Adolf Dygacz, z. l, 5. 83- Katowice Ślą'lkie" 1959, z. 1, s. 135-136. śpiewaków Mieczyslaw, Kultura śląskich. "Życie ludu śląskiego. Śpiew" 1960, nr lO, s. 13. [w:1 Górny Śląsk, Poznań "Zaranie Śląskie" 1960, z. 1, 1959, Ziemie staropolskie, t. 5, cz. I, s. 453-522. s. 136-141. IHec.:1 Niewiarowski Marian, 60 lat kopalni węgla kamiennego "Wujek", Katowice 1959. "Zaranie Śląskie" HJ50, z. 2, s.. '313~315. Niezrównany Jan Fojci/c [w:] Księga pamiątkowa jubileuszowego zjazdu śpiewaków śląskich 1V roku 1960. Pod red. Jnna Fojcika i Józefa Ligęzy, Katowice �In tnemoriam 1!)60. Słowo wstępne, tamż.e, ~. V-VIr. Rcc.: Piotr Świerc, [w:] "Kwartalnik Opolski" ]9(;0, nr 4, s. 137-191. Spralcozdanie z Walnego Ze1J1'Ull:i.a Instytnt.//. Śląskiego ILl Opol//.. "Zaranie Śląskie" I DuO, z. 2, s. 332. SLqska technika szuka towal'zyshNI. "Nowa KulLlIl'::\" 1!)(;O, nr '!!J, 6. 5. Uwagi o etnograficznych badaniach folkloru 1J1uzyczneoo. "Etnografia Polska" 1960, t. :3, s. 279-20:1. Zwierciadło spraw śląskich. Rozmawiała Monika W:1l'uerl,ka. ,.Trybuna Ludu" 1960, nr 53, s. 4. 1961 Kultnra lndowa Opolszczyznll. "Biuletyn Nauczyciela Opolskiego" (Opole) 1961, nr 1--2, s. 40-51. [Rec.:] Kultura l'udowa Wielkopolski. Pod red. Józefa Burszty, t. 1. Poznań 1960. "Zaranie Śląskie" ·lOGI, nr 4, S. 117:I-H7(j, Ocalić pieśni od zapomnienia! Niełatwe zadanie foll;lorystów (na. Górnym Śląsku). "Dziennik Zachodni" 1961, nr 121, s. :3-4. Pieśni ludowe ze ŚLąska, t. 3, z. 2, oprac. wspólnie z Franciszkiem Rylingiem, Katowice 1961. Rec.: Piotr ŚWierc, [w:] "Zaranie Śląskie" 1962, z. 2, s. 485-487. Ta dyskusja jest pożądana. "Dziemnik Z:lchorlni" 19Gl, 111" 2:14. s. 3--4. 1962 Jak zwiększ'Yć szanse IWllumist'yki (śLąski.ej). "Dziennik Zachodni" 1962, nr 86, s. 3. IRce.:] "Roczniki Etnogl"Of'ii Śląskiej". Pod red. Leszka ftmana. n. 1, Wrocław 1961, ss. 1.17. "Zaranie Śląskie" 19H2, z. 4, s. U30-g3Z. 1963 Bytomski ośrodek etnurgafic,:ny. "Życ'le Bytoms.kie·· 196:3,nr 34, s. 3. Dygacz Adolf, Lig(;zn .JÓzef, Wilczek Stanislaw, W reda.kcj; "Poglądów" o Zespole Pieśni i Taltea "Sl·ąsk". Rozmawia Tadeusz Kijonka. "Poglądy" 1963, nr 7, s. 10-11, ilustr. Przedmowa. [w:] IV[I/z('a na Górnym ,śląsku w XIX i XX w. "Rocznik Muzeum Górnoślf1skiego w Bytomiu". Pod red. .J. Ligęzv. Historia, z. 1, Bytom 1963, s.5-7. Pr.::edmowa. rw:J A. Morawiec, Towarzl-Jstwo Spiewacze ,.Echo·· Łaziska Górne (pow. tysb). Zarys dzialalności 1913-1%3, Łaziska Górne 1963. Przysłowia górnicze. "Rocznil<i Etnogrnhi Śląskiej" 1'9fi3, t. 2.6. 7-29. Ruch śpiewaczy czynnikiem wychowania muzycznego. [w:] 50 lat w służbie pieśni. Wydanie jubileuszowe chóru mieszanegu "Ogniwo" przy Par1Stwowej Filharmonii Śląskiej w Katowicach, Katowice 196:~. Zespól etnografów Górnośląs1deyo Okręgu Muzealnego. Komunikat Muzeum Górnośląskieg,l, Bytom 19(J:~. 1964 Muzea Iw woj. katowickim] w slużbie Polski Ludowej. Wypowiedzi: Józef Llgęzn, T ,1Il1wik Dubid i inni. R()Zm;.lwin: Stnnislrl\v Wilczek. "Poglądy" 1964, nr 12, s. 4-5. Zarys kultury gÓ1·niczej. Oprac. wspólne z Marią Żywirską. Katowice 1964, mapa, ilustr. Rec.: Edward Pietras7.ek, Wieś a kultura górnicza. "Wieś Współczesna" 19(j~, nr 2, s. 147-14B; tcgoż. rec. [w:] "Etnografia PoLska" 1966, t. 10, s. 554-560; Stanislaw Wilczek, [w:] "Poglądy" 1964, nr 23, s. !G. 1965 Działalno,~ć oświato lila muzeów [woj. katowickiego] w dwudziestoleciu, "Zaranie 24 - Lud, tom LVIII �:rj"() nlemoriam In Śląskie" 1965, z. 1, s. 2{)l-2-12. żywy. Rozmawiała: Maria Podolska. "Trybuna Robotnicza" 1965. nr lBO, s. 5, portret. [Rec.:] Gładysz Antoni, Skarby ciemności, Warszawa 1965, ss. 240. górnictwie dawnym i współczesnym. "Poglądy" 1965, nr 11, s. 1H. Ochrona dóbr kultmy. Muzea, zabytki. Województwo katowickie 1945-19(J5. Prac~l zbiorowa por! reel. Józefa Ligęzy. "Rocznik Muzeum Górnośląskiego IV B.\'lomiu" 1965, z. 2, iluoStr., tabl. fRec.:] Józef Ondrusz, Śląskie opowieści ludowe. Z ust ludu ślqskiego zapisa/... Osh'awa 1963. "Zaranie Śląskie" 1965, 7.. :3, s. 781.-782. Folklor ciqgle ° Rola. t'uchu spolecznego w "Biuletyn 1945-1965. życiu kultumlnym Śląskiego województwa Instytutu katowickiego Naulwwego" (Katowice) latacll Ul nr 1965. 52. s.5-2e. Tradycja jako źródło Officina Roździeńskim, autorze Wrocław 1965. ponda, [Re<:.:] "Zeszyty ków Ziemi Fen'aria. "Officina Gliwickie". [Rocznik] Gliwickiej, [w:] Roździeńsciana. z Ferraria" Katowice Muzeum 1963, l612 w Gliwicach, 1; 1964, 1l1' o Walentym Stanisława Ros- Sttldia Poel red. r. Towarzystwo 2. "Zaranie n1' Miłośni- Śląskie" 1965. z. la, s. 421-422. 1966 Główne kie1'1mki przemian opowieści ludowych ... Literatura Ludowa" nr '1-11. l!lfif]. s. 53-66. Kultura łudowa fRec.:] Śląska, Opole 19B(l. Górnego Lampa Józef, Bajki 196~ z. 2, s. 370-372. Rozwój kultuminy (woj. warzystwa ilustr. Rozwoju i podania, zebra/. .. Wroclaw katowickiego) Ziem T'J'adycje górni.cze. "Górnik" w latach Zachodnich 196:'. 1945-196.1. na rok 1967", "Zaranie Śląskie" ,.Kalendarz śląski ToKatowice 19GG. ,s. :17-G1. 19(J(i, nr 23, s. 1-2. 1967 idą. "Kalenelarz ślą's·ki Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich na rok 1~6B". Katowice 19G7, s. 165-168, Jlus!!'. fRee.:] Hlltka Jerzy, Srodowisko robotników Jabt'ycznych Hut.y "Zgoda". I w: I Ma- Gody teriały do historii załóg .fabt"ycznych w Polsce poludnioll:ej, 70. "Zaranie Śląskie" 19G7, z. :~,s. 603-605. Muzea województwa katowickiego. [w:] Województwo wej, Katowice Podania Praca Rodowód 191ifi, w Polsce katowickie S. 7- Ludo- 1967, s. 461-464. górnicze rejonu bytomskiego. [w:] Trad·.lJcje górnictwa pieśni Tradycyjna Mrozka. Bytom H167, illts!r. powstaJ1.czych. [w:] "Zeszyty Gli,vickie" ziemi bytomskie}. pod red. Henryka SZowo wstępne. s. W1'OclulI' [w: J Ludowe warstwa zdobnictwo Officina Fen'aria. JW Górnym "Roczniki z. 5, s. 77-96. Katowice 1~(i7. s. ;'··7. Etnografii Śląskiej" 1~G7. 1. :L 1967, Śląsku, 27-38. Węzłowe problemy w Bytomiu, muzealnictwa katoll'ickiego. Komunikat Muzeum Górnośląskiego Bytom 1967. 1968 o kultut'ze. Wypowiedzi: Józef Bytomskie" 1968, nr 24, s. 3, portret. Rozmowa Siadami tradycji. St'udia skiego w Bytomiu" nad fol/dorem. 1968, z. 3, Etnografia. Kwielniewski. górniczym. ,."')zet' Ligęz<J i inni. Ż~'cie "Rocznik Muzeum Górnoślą- �371 In 1ne'morlarn. 1969 ludowa. Iw:1 Tarnowskie Góry. Zarys rozwoju powiatu. Henrvka Rechowicza, Katowice 1969, s. 505-522. Słowo wstępne. Iw:] Szt'uka starożytnego Meksyku, Poznań-Bytom Kultura UllO Kulw Praca 1969, 5. pod red. 5. I w: I Katowickie. Rozwój województwa ·1.V Polsce L·udowej. Praca pod Henryka Rechowicza, Warszawa uno, s. 201-231. Słowo H:stępne. Iw: I Ziemia ·l'!llmicko-wodzislawska. Praca pod red. Józefa Ligęzy, Katowice !!)70. s. V-VII. ra. [·Pri. 1971 Nim narodzilu ~]l. się Pie.~ni z uh'rew powst(l1teze powstali i plehi.scytll, pieśni .. Iw:1 lHaqazyn i plebiscytu. [w:] bytomski, W }Jięr'dziesiątą Bytom 1971, 1'Oc.znicę powstali s. 187·śląskich Katowice 1971, s. :Mill-:J711. 19i2 Alcuns opowieści wspomnieniowych. [w:] Red. Ryszard Górski, wa-Krak6w-Gdańsk 1972, s. 155-170. .follclor·ystyczne. Dzialalność Śląskiego Instytutu Z zagadnieli Julian twórczości Krzyżynowski, ludowej, Studia Wrocław-Warsza- w zakresie badali nad kulturą ludową Śląskiej" ]'f172, l. 4, s. 222-·229. Śląska. ..Rocznik Muzeum Górnośląskiego w BytoNaukowego (1957-1967) .. ,Roczniki Etnografii Podania f!Ól'nicz!' z Górnego miu" 1!J72, z. :i. E/.noQraj'ia. 1973 za gadką. :100 podań, bajek i anegdot z Gól'nego Sląska. Zebrał opracował wspólnie z Dorotc] Simonicles ... Katowice 1-9n. W druku Folklor. Iw:] Informator o kulturze i sztuce ludowej w województwie katowickim. Wyd. Muzeum Gómośląskim w Bytomiu i Śląski Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawc:7.ego w Katowicach. Formy i treści kultury ludowej. [w:] Monografia Katow·ic. Wyd. "Arkady". O recepcji folkloru górniczego. [w:] Ludowość dawniej i dziś. Studia folklorystyczne. Red. Ryszard Górski, Julian Krzyżanowski, Wl'oclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 197:3, s. 169-183. Gadka Zestawił E. Jaworski SULO HALTSONEN Dnia 4 marca 1!1n 1'. zmarł wybitny i zasłużony llCZQny fiński, etnograf-folklor.\'s ta, b.vly wicedvrektol' Biblioteki Uniwel'syteckiej w Helsinkach, prof. dr Sulo Haltsonen. Śmierć uczonego w sile wieku boleśnie zaskoczyła licznych jego przyj3ciól. Autol' wielu prac naukowych, m.in. ogłaszanych w polskich wydawnictwach etnograficznych, zasłużył .się jako historyk etnografii fiń.skiej. Niektóre prace poświęcił literaturze pol&lciej i pisarzom - Orzeszkowej i Sienkiewiczowi. .Jeszcze przed drugą wojną światową, znany w wielu ośrodkach Polski, którą często odwiedzał, pomagał swoim przyjaciołom ułatwiając kontakty z nauką fińską, zwłaszcza przy poznawaniu prac drukowanych w tak trudnym dla Polaków języku. �3.72 In memoriam W okresie wojny serdecznie opiekował I>ię Polakami przebywającymi w Finlandii. W uznaniu zasług Polskie Towarzystwo Ludoznawcze powołało ~o na swego członka honorowego. Smierć prof. Sulo Hallsonena jest niepowetowaną li\:ratą (Hil nauk humaniIOtycznych, a dla Polski poza tym utratą prawdziwego przy jaciela. Maria Znamierowska-Priifferowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a2957425fe3c7343fe4973b6e7af824d.pdf abb3b978e0a15383d65fda233ad97f84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1492 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1380 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.347-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M E M o R I A M Lud, t. 59, 1975 ANDRZEJ WALIGÓRSKI (1908-1974) W dniu 8 sierpnia 1974 r. zmarł w Krakowie prof. dr Andrzej Waligórski. Urodzony 12 grudnia 1908 r. w Krakowie, w środowisku inteligenckim, uczęszczał do tamtejszego Państwowego III Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego, gdzie złożył egzamin dojrzałości w roku 1926. Studiował języki nowożytne, językoznawstwo ogólne i filozofię ścisłą na Uniwersytecie Jagiellońskim uzyskując w roku 1931 stopień magistra filozofii. Przez pierwsze trzy lata pobytu na uniwersytecie musiał pracować zarobkowo w jednej z księgarń krakowskich, gdyż skutkiem śmierci ojca, w domu zaistniały trudne warunki materialne. Po odbyciu jednorocznej służby wojskowej w latach 1931/32 uzyskał stypendium z Funduszu Kultury Narodowej na wyjazd za granicę celem kontynuowania studiów naukowych. Studia te - głównie w zakresie nauk społecznych i etnologicznych - prowadził pod kierunkiem prof. Bronisława Malinowskiego na Uniwersytecie Londyńskim, uzyskując tamże stopień' doktora w roku 1938. Tam właśnie, w sławnej podówczas London School of Economics, zetknął się po raz pierwszy z antropologią społeczną, a studia pod kierunkiem jednego z czołowych przedstawicieli ówczesnych nauk społecznych, Bronisława Malinowskiego, ukształtowały dalszą jego sylwetkę naukową oraz wycisnęły na jego osobowości niezatarte do końca życia piętno. Do końca też swoich dni pozostał wiernym uczniem Malinowskiego i jego kierunku. Po powrocie do kraju objął stanowisko pracownika naukowego w Państwowym Instytucie Kultury Wsi w Warszawie, którego dyrektorem był prof. dr Józef Chałasiński. Równocześnie prowadził wykłady z zakresu zagadnień społecznych i kulturalnych wsi na Naukowym Wyższym Kursie Spółdzielczym przy ówczesnym Wydziale Rolnym Uniwersytetu Jagiellońskiego, dojeżdżając na zajęcia do Krakowa. Krótkotrwały okres działalności naukowo-dydaktycznej przerwał wybuch wojny światowej. W roku 1939 walczył w kampanii wrześniowej w lasach Zamojszczyzny, w batalionie uformowanym przez majora Cichockiego, dowodząc I Kompanią. Po ucieczce z obozu jeńców w Pińczowie i krótkim pobycie w Krakowie przekroczył granicę węgierską. Z Węgier udał się do Paryża, by wstąpić do armii gen. Sikorskiego. Następnie został zwolniony rozkazem Min. Spraw Wojskowych z czynnej służby wojskowej i odkomenderowany do pracy naukowo-politycznej na terenie Anglii, w Królewskim Instytucie dla Spraw Międzynarodowych w Londynie. W Anglii uczestniczył w licznych zespołach naukowych, zajmujących się opracowywaniem problematyki stosunków międzynarodowych oraz stosunków społecznych i gospodarczych Europy okresu wojennego i - perspektywicznie - powojennego. W związku z tym przygotował dla Instytutu obszerne, bo liczące około 300 stron maszyno- �:U8 In memoriam pisu opracowanie sytuacji gospodarczej wsi polskiej oraz dziejów społecznych i politycznych chłopów w Polsce. Wygłosił również kilkadziesiąt odczytów w różnych ośrodkach na terenie Anglii i Szkocji w grupach studiów, w zakładach pracy, a także w lokalach oddziałów Labour Party. Ta akcja odczytowa nieraz znajdowała oddżwięk na łamach prasy brytyjskiej. Celem odczytów było wykazywanie walki narodu polskiego z okupantem hitlerowskim oraz tendencji demokratycznych i postępowych, jakie narastały w Polsce w oparciu o ruchy robotnicze i chłopskie. glównie w okresie międzywojennym. Po zakończeniu działań wojennych powrócił do pracy naukowo-badawczej. Wykorzystał sposobność wyjazdu do Afryki Wschodniej z ramienia Uniwersytetu Londyńskiego, gdzie w latach 1946/48 przeprowadzał badania terenowe wśród nilockiego plemienia Luo. W roku 1948 ukończył swe badania z zakresu antropologii społecznej na terenie zachodniej Kenii i powrócił do Europy. Pomimo możności otrzym<lLJia pracy na Uniwersytecie Londyńskim zdecydował się na powrót do Polski wraz z zebranymi w Afryce bogatymi materiałami naukowymi. W pażdzierniku 1948 r. objął stanowisko adiunkta przy Katedrze Etnografii Ogólnej Uniwersytetu Jagiellońskiego, pozostającej pod kierownictwem prof. dra Kazimierza Dobrowolskiego. Na stanowisku tym prowadził zajęcia dydaktyczne na kierunku etnografii, jak też i dla słuchaczy ówczesnego trzyletniego Studium Nauk Społecznych oraz Sekcji Dziennikarskiej UJ. W roku 1955 zostaje mianowany docentem z równoczesnym przydziałem do Katedry Etnografii Ogólnej na Wydziale Filozoficznym UJ. W roku 1962 powołany został Zakład Etnografii i Socjologii Ludów Afrykańskich pod jego kierownictwem. Niezależnie od pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie prowadził w latach 1962/63 wykłady dla kierunku etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, a póżniej także i dla słuchaczy Studium Afrykanistycznego UW. W lutym 1963 odwiedził wraz z ekipą uczonych polskich moskiewski Instytut Narodów Afryki celem zapoznania się z pracami afrykanistów radzieckich i dokonania wymiany doświadczeń. Był członkiem Komisji Socjologicznej i Komisji Orientalistycznej oddziału Krakowskiego PAN, oraz członkiem Rady Naukowej Pracowni Zagadnień Społecznych i Kulturalnych Afryki Współczesnej PAN w Warszawie. Uprawiał antropologię społeczną, stając na styku etnografii i socjologii. Jest autorem szeregu rozpraw naukowych, w których wykorzystał swe bogate materiały, zebrane w Afryce. Najobszerniejszą ich część zawarł w wydanym w roku 1969 nakładem Uniwersytetu Warszawskiego podręczniku Spoleczność afrykańska w procesie przemian 1890-1949. Nie dane mu było już ukończyć przed śmiercią wielkiego. przygotowywanego do druku studium poświęconego pierwotnej rodzinie afrykańskiej. Natomiast zdołał w roku 1973 nakładem PWN wydać swe najważniejsze dzieło, nad którym od lat pracował, Antropologicznq koncepcję człowieka. Jest to najobszerniejszy w języku polskim wykład antropologicznej teorii kultury. Widząc zainteresowanie, z jakim została przyjęta ta publikacja, autor postanowił przygotować do druku jej kontynuację i tej pracy poświęcił się głównie. Niestety i te przygotowania przerwała śmierć. Poczynając od roku 1969, w którym otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, rozszerza swą działalność, podejmując współpracę z nowopowstałym przy Akademii Rolniczej w Krakowie Instytutem Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych, zostając następnie członkiem Rady Naukowej Instytutu. Po reorganizacji Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1 pażdziernika 1973 zostaje kierownikiem Zakładu Kultury i Oświaty Instytutu Socjologii UJ. W tym samym �319 In memoriam roku wstaje odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Mimo ,okresowo pogarszającego się stanu zdrowia, rozwija obok działalności naukowo-badawczej również żywą działalność pedagogiczną. Prowadzi zajęcia dydaktyczne, pod jego kierunkiem pisane są prace doktorskie. Interesuje się rozwojem młodej kadry naukowej, służy swoimi doświadczeniami, udostępnia swoje materiały. Sprawa rozwoju krakowskiego środowiska etnograficznego znajduje się w centrum jego uwagi. Dzięki jego staraniom grupa etnografów krakowskich doprowadza do reaktywowania Komisji Etnograficznej Oddziału Krakowskiego PAN, której zostaje przewodniczącym. Jako przewodniczący dąży do uczynienia z Komisji forum naukowego dla środowiska zarówno Krakowa jak i Śląska. Wychodzi poza formalne ramy uczelni i instytucji wszędzie tam, gdzie widzi praktyczny interes nauki polskiej, interes społeczny. Podkreśla konieczność integracji faktycznej badań, podejmowanych przez różne ośrodki. Stara się uwypuklać konieczność włączenia badań z zakresu antropologii społecznej w nurt życia społecznego i gospodarczego Polski współczesnej. W czasach, w których dawni uczniowie i następcy Bronisława Malinowskiego na Zachodzie skłonni są niejednokrotnie zapominać o jego wkladzie w naukę światową, lub ten wkład celowo umniejszać, prof. Wali górski zabiega o uczczenie tego wielkiego uczonego pochodzenia polskiego tablicą pamiątkową, o wydanie jego wszystkich dzieł w Polsce. Już w roku 1967 pod jego redakcją i z jego posłowiem ukazało się w Polsce nakładem PWN jedno z podstawowych dzieł Malinowskiego, Argonauci Zachodniego Pacyfiku, które tak wielką rolę odegrało w kształtowaniu się metod badawczych, Pragnąc przerzucić pomost między chwilą obecną a epoką naukową swego mistrza. starał się w swych pracach wyszukać wszystko to co wspólne i oryginalne w funkcjonalizmie Malinowskiego i marksistowskiej teorii socjologicznej. Zmarł nagle po krótkiej, gwałtownej chorobie, pozostawiając po sobie niedokończone prace. Gdyby nie cechująca go zawsze skrupulatność, głęboka uczciwość autorska, nakazująca wielokrotne przeredagowywanie i uzupełnianie każdej rozprav.;y, każdego studium. zapewne jego dorobek pozycji wydrukowanych byłby jeszcze obfitszy. Zmarł u progu dalszych sukces()\y naukowych. Leszek Dzięgiel LUDWIK DUBIEL (J910-1974) W dniu 15 kwietnia 1974 r. zmarł nagle wieloletni członek Oddziału Śląskiego PTL * dr Ludwik Dubiel, dyrektor naczelny Okręgowego Muzeum Górnośląskiego \V Bytomiu, ceniony etnograf, pracownik naukowy Muzeum i Pałacu Młodzieży \\' Katowicach, zasłużony popularyzator kultury ludowej, pedagog, patriota i działacz społeczny. Skromny i pracowity, koleżeński, chętnie przekazywał swe doś\\'iadczenie innym, ~łużył radą i merytoryczną pomocą młodszym kolegom i współpracownikom . • ("zlonek członek PTL w latach Z~ rząd u Głównego PTL. 1950-1974, prezes Oddzialu Śląskiego PTL w latach 1961-1964, �350 In memoriam Urodzony 21 sierpnia 1910 r. w Dąbrowie Narodowej pow. Chrzanów w rodzinie robotniczej, średnie wykształcenie zdobywa w niełatwych warunkach, pracując w miesiącach wakacyjnych w hucie szkła i cementowni w Szczakowej. W 1929 r. kończy Państwowe Seminarium Nauczycielskie w Mysłowicach, a następnie pracuje jako nauczyciel na Polesiu (1929-1930) i kierownik szkoły podstawowej w Krakowskiem (1930-1942). Już w tym czasie interesuje się kulturą ludową, prowadzi penetracje terenowe, pisze prace monograficzne, z których dwie publikuje będąc wolnym słuchaczem Uniwersytetu Jagiellońskier.Q.. i uczestnikiem prac naukowo-badawczych Seminarium Socjologicznego i Etnograficznego tegoż Uniwersytetu. Wówczas "... dał się poznać jako student głęboko nauce oddany, który mimo pracy zawodowej w charakterze nauczyciela szkoły podstawowej potrafił pogodzić obowiązki zawodowe ze studiami..." (z opinii prof. dra K. Dobrowolskiego, 1955). Dalsza praca naukowa i zawodowa, a taiae społeczna oraz trudne warunki w jakich nieraz przyszło mu rozwijać swe zamiłowania realizując efekty żmudnej pracy badawczej, są potwierdzeniem tej oceny. W 1939 r. uczestniczy w kampanii wrześniowej. W czasie wojny bierze udział w akcjach bojowych ruchu oporu oraz uczestniczy w tajnym nauczaniu. Od 1945 r. - jako podinspektor szkolny i społeczny kierownik Muzeum w Raciborzu (1945-1947) - ratuje tamtejsze zbiory muzealne przed zniszczeniem. W tym też czasie podejmuje działalność polityczną w szeregach PPS, póżniej PZPR, gdzie w ostatnim trzydziestoleciu pełni funkcje kierownicze. Prowadzi jednocześnie prace badawcze i publikacyjne, popularnonaukowe. Jedne służą odbudowie szkolnictwa na Górnym Śląsku (opracowuje pierwsze polskie podręczniki do nauki języka polskiego), inne stanowią dokumentację i popularyzację dziejów Ziemi Raciborskiej. Kontynuując pracę pedagogiczną jako inspektor szkolny w Tarnowskich Górach (1949-1951) i wizytator szkół w województwie katowickim (1951-1953) kończy studia wyższe w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, uzyskując w 1951 r. stopień magistra z zakresu etnografii z etnologią na podstawie pracy Wnętrze domu chlopskiego w Beskidzie Sląskim w latach 1860-1950, napisanej pod kierunkiem prof. dra K. Dobrowolskiego. Od 1953 r. podejm\.lje na stałe pracę w muzealnictwie śląskim, kolejno - jako kustosz w Muzeum w Gliwicach, kierownik działu etnografii w Okręgowym Muzeum Górnośląskim w Bytomiu (1954-1955), dyrektor Muzeum w Gliwicach (1955·1973). We wrześniu 1973 r. zostaje mianowany naczelnym dyrektorem Okręgowego Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Pracując w Gliwicach przyczynia się do ilościowego wzrostu muzeów na terenie miasta i powiatu poprzez utworzenie oddziałów Muzeum w Gliwicach: Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Gliwicach i Muzeum w Toszku. Inicjuje też budowę Muzeum Sztuki Odlewnictwa Artystycznego w Gliwicach. Przyczynia się do ilościowego i jakościowego wzrostu zbiorów, form realizowanych wystawy, rozwoju działalności naukowo-oświatowej wymienionych placówek. Był też organizatorem i redaktorem naczelnym wydawnictwa ciągłego tegoż Muzeum - "Zeszytów Gliwickich". Prócz satysfakcji z owocnej, wieloletniej pracy, zdobywa liczne odznaczenia i wyróżnienia; jest odznaczony Medalem X-lecia Polski Ludowej, Złotym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką Zasłużonego w Rozwoju Województwa Katowickiego, Odznaką XXV-lecia Gliwic, Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego, a w 1972 r. zostaje laureatem Dorocznej Nagrody Wojewódzkiej za działalność w dziedzinie nauki, kultury i sztuki. Przez cały czas prowadzi intensywną pracę naukowo-badawczą i publikacyjną· �351 In memoriam Dr Ludwik Dubiel (trzeci od prawej) w czasie otwarcia wystaw, w Rybniku. 16 luty 1974 po remoncie Muzeum Wśród kierunków zainteresowań badawczych na pierwszym planie wymienić trzeba urządzenie wnętrza mieszkalnego i budownictwo ludowe. W zakresie tym prowadził badania terenowe w latach 1953-1957 i 1960-1965 w powiatach: pszczyńskim, tyskim, bielskim, cieszyńskim, raciborskim i gliwickim, a także na Opolszczyźnie. Znalazło to oddźwięk w pracach publikowanych, jak: wspomniane już Wnętrze domu chŁopskiego w rych; Zdobnictwo skrzyń Beskidzie ...; Wnętrze ludowych na domu Slqsku chlopskiego Cieszyitskim w SioŁkowicach i Górnym; Sta- Ludowe malowane na Górnym Slqsku i in. W latach 1956 i 1961-1965 kierował inwentaryzacją wstępną i szczegółową budownictwa drewnianego w województwie katowickim do skansenu śląskiego, co również znalazło odbicie w publikacjach. W tychże latach prowadził badania nad hodowlą pszczół na Śląsku, od tradycji bartniczych, poprzez dawną i współczesną gospodarkę pasieczną. W tym wypadku materiał - prócz opublikowania - został uwieńczony większym opracowaniem, mianowicie pracą doktorską pod kierunkiem prof. dra A. Nasza pt. Bartnictwo i pszczelarstwo na Górnym Slqsku XVIII-XX wieku i uzyskaniem tytułu doktora nauk humanistycznych w Uniwersytecie Wroclaws'dm w 1965 r. skrzynie �In memoriam Z innych tematów badawczych i publikacyjnych podejmował przyczynki i opra'cownia z zakresu sztuki ludowej, rzemiosł (rzeżba, garncarstwo, mielerze i "kurzocy"), rolnictwa, tradycyjnej kultury miasteczek. W zakresie kultury społecznej interesował się głównie sytuacją dzieci i młodzieży w rodzinie śląskiej. Prace badawcze nad tą problematyką realizowąl w latach 1967-1968 i zamknął szeregiem przyczynków oraz książką wydaną w 1973 r. przez Sląski Instytut Naukowy w Katowicach pl. Dzieci i młodzież wsi śląskiej. Przemiany w tradycjach wychowawczych rodziny i środowiska. Ujął tu zarówno własne obserwacje, jak i syntezę materiałową opublikowanej dotąd na ten temat wiedzy. Praca ta wiąże się z pedagogicznym przygotowaniem autora, jego wieloletnią dwutorową praktyką zawodową i społeczną etnogra.fa, muzeologa i pedagoga utrzymującego kontakt z młedzieżą w związku z pracą w Pałacu Młodzieży. Szereg opracowań poświęci! problemom muzealnictwa. Blisko 69 pozycji poświęcił popularyzacji tradycyjnej kultury ludowej lub treści wychowania patriotycznego młodzieży. Wydał je w formie artykułów prasowych o charakterze metodologicznym, dotyczących głównie wychowania pozaszkolnego młodzieży, drukowanych m. in. w "Biuletynie Pedagogicznym"_ Na początku 1974 r. zostaje powołany w poczet członków Komisji Etnograficznej Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Była to godna reprezentacja sląskiej etnografii w tej Instytucji. W osobie dra Ludwika Dubiela muzealnictwo śląskie ponioslo poważną stratę. Irena BIBLIOGR,\YIA PRAC LUDW1KA Bukowska-Floreńska DUBIEL,\ • 1929 Monografia wsi Moczul, (w maszynopisie). Stalin 1937 Dąbrowa 1!);J9 Wola Narodowa w powiecie Kraków 1939. Filipowska lopolskiej, 1936 Wnętrze domów Ludowa" na Sląsku ludowych Kraków chrzanowskim, chrzanowskim. chlopskich 1956, z. 2. Zdobnictwo skrzyń 1957 Józef w powiecie na w Śląsku 1937. Materialy latach do dziejów 1860-1950. Cieszyńskim i kultury "Kwartalnik Grjynym. wsi ma- Opolski" "Polska Sztuka 1956, nr 4-5. Lampa - pioni.er etnografii pol.skiej na Sląsku. ,.Kwnrtalnik Opolski" 1957. z. 3, s. 23-48. Wnętrze teriały domu chłopskiego Etnograficzne", w Beskidzie t. 10, Wrocław Slqskim w latach no(l-IIl.JO .. ,Prace i Ma- 1957, z. 2, s. 7-7'2. 1958 Bartnictwo i pszczelarstwo na Sląsku. '" Wykaz zav.;iera tylko ważniejsze wych publikacji popularnonaukowych, jo ostDtnich tygodni życia L. Oubiela. "Zaranie Śląskie" opracowania. ~ie ukazujących s'ię w 1958, z. 3, s. -12-62. zC1\\--iern sporej Iiezby wntośeinprasie i czasopismach orl 1947 r. �353 memoriam In etnograficzne na Górnym Slqsku w latach 194.5-1957. "Biuletny Śląskiego Instytutu NaukO\vego w Katowicach". Seria: Życie naukowe i kulturalne, nr 3, Katowice 1958. Cieszyliska ceramika ludowa. "Polska Sztuka Ludowa" 1958, nr 4. Realia etnograficzne w pracach Norberta Bończyka, "Kwartalnik Opolski" 1958, z. 'L s. 3~54. Wnętrze dom1< chlopskiego w Siolkowicach Starych. "Etnografia Polska" 1958, t. 1, Badania i'. 214-220. 1959 Józef Brych-cy, "Polska Sztuka Ludowa" 1959, nr 3. w powiecie gliwickim. "Zaranie Śląskie" 1959, z. 1. Rzeźbiarz luuowy Tradycyjna zagroda 1961-· Badania monograficzne w :,1uzeum gliwickiego Gliwickie materiały s. 62--78. Muzeum w latach pow. Gliwice. [w:] Gliwice 1961, s. 52-66. z XVIII wieku. "Zaranie etnograficzne Gliwicach tD kiego Sierakowicach 1945-1960, [w:] 15-lecie 1905-1960. 15-lecie Śląskie" działalności działalności z. 1, 1961, Muzeum gliwic- Gliwice 1961, s. 7-32. 1945-1960. 1962 Zbiory w województwie katowickim ..Biuletyn Śląskiego Instytutu muzealne Naukowego oraz ich wyzyskanie w Katowicach" w pracy szkól. nr 31, Katowice 1962. 1963 Dzia/alność i'. IHuzeum w Gliwicuch w 1961 "Zeszyty roku. Gliwickie" t. l, 1963, 129--135. Dział etnografii Muzeum Górnoślqskiego w Bytomiu. Muzea w XIX i XX wieku. "Rocznik Muzeum Górnośląskiego :oria, z. 1, Bytom 1963, s. 177-189. Dział etnografii Muzeum Górnoślqskiego w latach na Górnym w Bytomiu". "Roczniki 1927-1957. Sląsku Seria: HisEtnografii Sląskiej" (Wrocław) 1963, t. 2. Ludowe skrzynie malowane Slqsku. "Prace i Materiały na Górnym Slqsku w XIX na Górnym Etnograficzne", t. 23, Wrocław 1·963, s. 171-243. Sytuacja dzieci i młodzieży Sztuka wiejskiej "Zeszyty Gliwickie" dzywojennym. ludowa na Górnym Slqsku. w. i w okresie mię- Wyd. 1, Gliwice 1963; 1963, t. 1, s. 45-64. Katalog wystawy stałej. wSd. 2, Gliwice 1969. 1964 Działalność 162. Wójtowa .'Wuzeum gliwickiego Wieś - dzielnica w 1962 roku. miasta rokiem .. ,Zeszyty Gliwickie" Gliwic. "Zeszyty Gliwickie" Niektóre procesy 1964, t. 2, s. 157- integracyjne przed 1945 1964, t. 2, s. 7-27. 1965 Bartnictwo i pszczelarstwo na Górnym Slqsku XVIII-XX w., Gliwice 1965. (Praca doktorska w maszynopisie). D::iałalnośri 201. NiektÓ're Muzeum problemy 1965, t. 3, 5. gliwickiego w 1963 roku. wspóŁczesnego rolnictwa "Zeszyty Gliwickie" w Gliwickiem. 1965, t. 3, s. 197- "Zeszyty Gliwickie" 89--104. 1966 Dzialainość Muzeum 5. l 65-17{). :::3 - Lud, t. 59 gliwickiego w latach 1964-1965. "Zeszyty Gliwickie" 1966, 1.1, �354 In memoriam Książka protokolarna Związku Pszczelarzy na Łabędy "Zeszyty i okolicę. Gliwickie" 1966, t. 4, s. 157-163. Niektóre problemy tradycyjnej "Zeszyty Gliwickie" 1967 Działalność Muzeum kultury miasteczek na Górnym Sląsku w XIX w 1966, t. 4, s. 47-76. w 1966 roku. gliwickiego "Zeszyty Gliwickie" 1967, 5, s, 183- t. 186. Niektóre reliktowe formy "Zeszyty Gliwickie" Wnętrzne w mieszkalne Muzeum i ich społeczne ludowej na Górnym Muzeum i materiały. Działalność kulturze domu chłopskiego "Rocznik fia, z. 2, Bytom 1967. 1968 dia śląskiej znaczenie 1967, t. 5, s. 51-68. w 1967 roku. gliwickiego Sląsku Górnośląskiego i XX wieku. w XIX w Bytomiu". "Zeszyty Gliwickie" Seria: Stu- Etnogra- 1968, t. 6, s. 224- 248. Hodowla pszczół na Górnym Muzealny" Mielerze (Kraków) i "kurzocy" Sląsku w perspektywie "Opolski Rocznik historycznej. 1968, t. 3, s. 213-271. nad Kłodnicą, Bierawką "Zeszyty i Rudą. Gliwickie" 1968. t. 6, s. 25-40. Muzeum "Kwartalnik w Gliwicach. Historii Kultury Materialnej" 1968, nr 2, s. 427- 430. Niektóre problemy pracy muzeów w środowisku górnośląskim. 1968 "Zeszyty "Zeszyty Gliwickie" 1968, t. 6, s. 181-1098. 1969 Działalność Muzeum s. 267-274. Tradycyjne wzorll wieku. gliwickiego w wychowawcze "Zeszyty Gliwickie" w roku. rodzinie wiejskiej Gliwickie" na Górn/lm 1969, t. /. Sląsku w XIX 1969, t. 7, s. 103-128. 1970 Działalność Muzeum gliwickiego 1969 w roku. "Zeszyty Gliwickie" 1970, t. 8. "Zeszyty Gliwickie" 1970, t. 8, s. 207-216. Młodzież wiejska na Sląsku na nowych drogach. s. 7-32. 1971 i współczesne budownictwo szytów Gliwickich", Gliwice 1971. Zabytkowe chłopskie na wsi gliwickiej. "Biblioteka Ze- 1972 Działalność Muzeum gliwickiego w latach 1970-1971. "Zeszyty Gliwickie" 1972, t. 9, s. 255-266. Zarys gospodarki folwarcznej szyty Gliwickie" Zarys historii w Gliwickiem na przełomie XIX i XX wieku. ,.Ze- 1972, t. 9, s. 111-128. Fabryki Drutów i Wyrobów z Drutu w Gliwicach (18.52-1972), Gliwice 1972 (maszynopis). 1973 Bibliografia zawartości "Zeszytów Gliwickich" t. 1-10 (1963-1973). "Zeszyty Gliwic- kie" 1973, t. lO, s. 247-254. Działalność Muzeum gliwickiego w 1972 roku. "Zeszyty Gliwickie" 1973. t. lO, s. 231-241. Działalność i powiatu kulturalna Gliwic (maszynopis). i powiatu w latach 1945-1973. [w:] Monografia Gliwic �n. Dzieci i młodzież i środowiska, wsi Slqskiej. Katowice 1973. i współczesna Tradyc'lljna kultura 365 memoriam Przemiany ludowa. w tradycjach wychowawczych [w:] Monografia Gliwic: rodziny i powiatu (ma- szynopis). Wiedza, i folklor pszczelarski w tradycyjnej "Zeszyty Gliwickie" 1973, t. 10, s. 43-66. magia Sląsku. hodowli pszczół na Górnym 1974 Rozwój ludoznawstwa szyty Gliwickie" na Górnym 1974, t. Slqsku od końca XVIII wieku do 1939 roku. "Ze- 11. Zestawiła Irena Bukowska-Floreńska JAROSLAV KRAMARIK (1923-1974) Dnia 1 marca 1974 r. zmarł nagle czołowy reprezentant etnografii czesko-słowackiej, dr Jarosław Kramarzyk, kandydat nauk historycznych. Urodził się 27 czerwca 1923 r. w Domażlicach, gdzie jego ojciec był profesorem gimnazjalnym filologii klasycznej. Już w latach nauki w gimnazjum J. Kramarzyk przejawiał duże zainteresowanie historią, językami i sztuką. Po maturze (1942) do końca okupacji hitlerowskiej pracował jako urzędnik i robotnik. Po wyzwoleniu w 1945 r. zapisał się na wydział filozoficzny Uniwersytetu Karola w Pradze, gdzie promował się w r. 1948. Po promocji podjął pracę asystenta etnografii na tymże Uniwersytecie; do r. 1952 był sekretarzem Katedry Etnografii. W r. 1952 powierzono mu kierownictwo gabinetu etnografii Czechosłowackiej Akademii Nauk w Pradze. Gabinet ten przekształcił się w 1954 r. w Instytut Etnografii i Folklorystyki. Jego pierwszym kierownikiem był Jarosław Kramarzyk; pracownikiem naukowym tego Instytutu był aż do śmierci. Znaczenie Jarosława Kramarzyka jako czeskiego patrioty i naukowca polega przede wszystkim na tym, że życie swoje i pracę poświęcił całkowicie potrzebom narodu czeskiego i jego kultury w okresie budowania socjalizmu. Osobiste cele· i ambicje łączył zawsze z interesami społeczeństwa. Tym tłumaczy się szeroki zakres jego naukowych zainteresowań, którymi objął różnorodną problematykę etnografii, folklorystyki i pokrewnych dyscyplin naukowych, mianowicie dziejów gospodarczych i kultury, archeologii, językoznawstwa i historii sztuki. Już w stosunkowo młodych latach stał się ogólnie uznanym autorytetem w swojej dziedzinie. Powojenny rozwój społeczeństwa czechosłowackiego postawił przed etnografią wiele pilnych problemów, które trzeba było szybko rozwiązać. Jarosław Kramarzykj podchodził do! każdego problemu w sposób odpowiedzialny i na poziomie fachowym. Tym przewyższał swoich współpracowników naukowych. Z tego powodu jednak cierpiał, gdyż nie miał czasu koncentrować się na węższych problemach i pisać dzieła większych rozmiarów. Swoją naukową drogę w etnografii rozpoczął badaniem kultury duchowej ludu w okolicach Chodska. Pierwszym wynikiem z tego zakresu była monografia o zwyczajach i zabobonach w okresie ciąży, narodzin i okresu popołogowego, którą ogłosił w 1948 r. jako rozprawę doktorską. W pierwszych latach budowy socjalizmu �356 In memoriam ukierunkował się na badanie historii etnografii czeskiej; w tej to historii szukał wzorów dla współczesności. Z tego zakresu zasługuje na uwagę jego praca o znaczeniu działalności Bożeny Nemcowej dla czeskiego ludoznawstwa. Do historii tej nauki wracał także w latach późniejszych, przy czym każdą okazję wykorzystywał dla ukazania nowych postulatów metodologicznych, którymi posuwał naprzód czeską etnografię i folklorystykę. Już w połowie lat 50-tych rozpoczął badania niektórych zjawisk folklorystycznych, zwłaszcza opowieści antyfeudalnych, w swym rodzinnym regionie - Chodsku. Serię studiów z tego zakresu zamknął monografią książkową o Kozinowie i Lomikarowie w chodskiej tradycji ludowej (praca wyszła w wydawnictwie Akademii \V r. 197ą). O jego szerszych zainteresowaniach w zakresie folklorystyki świadczą pozostałe po nim materiały. Ze studium zjawisk folkloru związane były ściśle badania obyczajów i zabobonów ludu, odnoszących się przede wszystkim do prac rolnych; artykuły z tego zakresu publikował zwłaszcza w latach sześćdziesiątych. Główny wkład naukowy Jarosława Kramarzyka leży w etnografii agrarnej, Przy badaniu etnograficznym narzędzi i technik rolniczych wychodził przede wszystkim z materiałów ze swego rodzinnego Chodska, po czym przechodził stopniowo na teren całych Czech. Był pierwszym etnografem czeskim, który w badaniach rolnictwa łączył badania terenowe z systematycznym studium zasobów w muzeach, zwłaszcza archiwów. W dziesiątkach swoich studiów i przyczynków dawał nie tylko należytą analizę materiału etnograficznego, ale dzięki sprawnemu stosowaniu metody historyzmu w badaniach etnograficznych wiązał swe analizy z naukowymi uogólnieniami i poglądami syntetyzującymi, które stanowią istotny wkład nie tylko w czechosłowacką, ale i w słowiańską etnografię agrarną. Główny temat jego prac z tego zakresu stanowią narzędzia orne i technika orki, urządzenia i sposoby pracy przy sprzęcie zboża oraz formy zaprzęgu zwierząt. Większość prac z tej problematyki wyszła w językach obcych, czy to w Czechosłowacji, czy za granicą. W związku z tym trzeba dodać, że rozwój rolnictwa w Czechach badał w kontekście środkowoeuropejskim, a zwłaszcza słowiańskim. Na tym to odcinku badawczym stał się najbardziej znany w słowiańskiej etnografii. Oprócz dawnych form rolnictwa badał także inne problemy kultury materialnej, zwłaszcza budownictwo, ludowe meblarstwo, przemysł domowy i rzemiosło. Jarosław Kramarzyk reprezentował kierunek historyczny w etnografii. Czeską kulturę ludową badał w ścisłym związku z gospodarczym i społecznym rozwojem kraju. Dane o dawniejszych okresach rozwoju uzyskiwał - jak wspomniano w intensywnych badaniach archiwalnych i muzealnych, o czym należycie informował w czasopiśmie "Cesky Lid" i w innych periodykach. O metodycznych wynikach swej pracy w muzeach i archiwach informował chętnie swych współpracowników. Każde nowe rozpoznanie dawało mu przeżycie radości. W ostatnich latach swego życia Jarosław Kramarzyk poświęcił się systematycznemu studiowaniu problematyki etnokartograficznej. Każda z jego publikowanych prac z tego ukierunkowania, każde jego wystąpienie w komisjach atlasowych, wnosiło teoretyczny i metodologiczny wkład. Uświadamiał sobie dobrze nie tylko pozytywy metody kartograficznej w etnografii, ale także i niebezpieczeństwa, które wnosi ta metoda dla nauki i dla narodu uprawiana rękami dyletantów. Stąd też tak uważnie śledził rozwój etnokartografii w krajach europejskich, aby móc jej pozytywne osiągnięcia zastosować do potrzeb etnografii czechosłowackiej. W tej dziedzinie pozostała po J. Kramarzyku w etnografii czechosłowackiej niezapełniona luka. Wśród pracowników naukowych, głównie młodszych, uwidacznia się krytycyzm, a zwłaszcza samokrytycyzm. Jarosław Kramarzyk był wielce krytyczny zarówno �357 In memoriam w swojej pracy, jak też w stosunku do prac innych. Tę cechę dojrzałego naukowca mógł wykazać zwłaszcza jako redaktor naukowy. Od czasu wejścia w etnografię pracował bowiem przede wszystkim jako członek Rady Redakcyjnej "Ceskeho Lidu", a w pewnym okresie jako redaktor naczelny tego najbardziej znanego czechosłowackiego organu etnograficznego. Poza tym uczestniczył w radach redakcyjnych licznych czasopism i wydawnictw etnograficznych nie tylko w Czechach i na Słowacji, ale także zagranicą. Można podkreślić szczególnie jego członkostwo w Radzie Redakcyjnej organu etnografów słowiańskich "Ethnologia Slavica" oraz organu etnografów europejskich "Ethnologia Europaea". W tej to dziedzinie ujawnił się jako życzliwy współpracownik, który swymi krytycznymi uwagami pomagał autorom w osiąganiu należytego poziomu naukowego. Swoje bogate doświadczenia z badań naukowych przekazywał chętnie młodszym, czy to w formie konsultacji i naukowego szkolenia narybku w swoim mIeJscu pracy, czy też w działalności pedagogicznej na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze. U współpracowników i studentów miał wzięcie jako człowiek dobry, udzielający chętnie pomocy. Zwięzła charakterystyka dzieła życiowego Jarosława Kramarzyka byłaby niepełna bez wzmianki o jego zasługach naukowo-organizacyjnych. Od chwili wejścia do nauki nie było w etnografii czechosłowackiej żadnej ważniejszej akcji bez aktywnego udziału Jarosława Kramarzyka. Gdy nie mógł wystąpić na konferencji, poruszał dany problem w druku. Czy to gdy chodziło o przedsięwzięcia z zakresu dziejów nauki, czy badań kultury materialnej, czy też o akcje w muzeologii etnograficznej, etnokartografii, w etnograficznym badaniu współczesności lub w etnografii słowiańskiej - wszędzie "chciał być przy tym" nie jako bierny obserwator, ale jako znawca problemu, którego zdanie zawsze miało znaczenie. Dlatego otrzymywał liczne funkcje w radach naukowych, w radach redakcyjnych, w specjalistycznych komisjach (nie tylko etnograficznych, ale i interdyscyplinarnych) oraz \\' towarzystwach naukowych krajowych i zagranicznych. Wiodące funkcje pełnił zwłaszcza na swym stanowisku w Czechosłowackiej Akademii Nauk, w redakcji "Ceskeho Lidu" i w Czechosłowackim Towarzystwie Etnograficznym. W naukowych organizacjach międzynarodowych znany był przede wszystkim jako aktywny członek \V "Ethnologia Slavica", "Ethnologia Europaea", w Komisji dla Etnograficznego Atlasu Europy i w innych instytucjach o charakterze agrarno-etnograficznym i muzeologicznym. Funkcje naukowo-organizacyjne bardzo go wyczerpywały; stąd też w ostatnich latach usiłował znależć równowagę między "uprawianiem a organizowaniem nauki", względnie poświęcać się w większym stopniu indywidualnym studiom naukowym. W końcu jednak nigdy nie odmawiał pomocy organizacyjnej, gdy był o nią proszony. W osobie Jarosława Kramarzyka odszedł dobry człowiek, uświadomiony patriota czeski, wybijający się naukowiec i pedagog, przekonany komunista. Z jego odejściem zamknął się jeden rozdział w powojennej historii czeskiej etnografii. Zostało jego dzieło, z którego może się uczyć młodsza generacja, jak łączyć naukę ze służbą dla narodu i dla ludzkiego postępu. Tłum. Józef HUTszta Jan Podolak (Bratysława) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d3f9136d3c9d2d6a05117f648f9cff5.pdf 3f0320728a072678b134e836d1576768 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1511 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1398 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1976 t.60 Description An account of the resource LUD 1976 t.60, s.355-383 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. I N M E M o R I A M Lud, t. 60, 1976 TADEUSZ SEWERYN (1894-1975) W dniu 17 styt:znia 1975 r. zmarł w Krakowie prof. dr Tadeusz Seweryn, nestor etnografii polskiej, długoletni dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, nutor wielu prac naukowych z różnych dziedzin, jeden z najstarszych stażem członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, długoletni członek Zarządu Głównego i prezes Zarządu Głównego PrL, członek honorowy PTL. W osobie r:rof. Tadeusza Seweryna traci etnografia polska wybitnego znawcę sztuki ludowej, a muzealnictwo etnograficzne zasłużonego organizatora i pioniera etnograficznych badań terenowych. Profesor Tadeusz Seweryn urodził się dnia 21 sierpnia 1894 r. w Zabnie (pow. Dąbrowa Tarno\\lska) w rodzinie nauczyciela szkoły ludowej. Szkołę podstawową ukończył w Jeleśni (pow. Zywiee), gimnazjum zaś w Nowym Sączu i Krakowie. W 1913 r. rozpoczął równocześnie studia na Wydz. Filozoficznym UJ i na Akademii Sztuk Pięknych, gdzie bardzo wcześnie ujawnił swój talent plastyczny, zdobywając 10 odznaczeń za różne pta\.", ko!~kur:,owe. Po wybuchu I wojny światowej zgłosił akces do Legionów, ale wkrótce odmówił ~.;użby w tzw. Polnische Wehrmacht. Osadzony przez żandarmerię austriacką w obozie dla jeńców w Witkowieach, został wysłany na front włoski. Udało mu się jednak zbiec i przedostać na teren Kongresówki, gdzie od września 1918 r. rozpoczął pracę jako nauczyciel gimnazjum w Janowie Lubelskim. Tu po raz pierwszy ujawniły się szersze jego zainteresowania etnograficzne i muzeologiczne. Zajął się bowiem organizacją muzeum regionalnego w Janowie, które otwarte zostało w 1919 r., a zasługą Seweryna było przede wszystkim zebranie interesujących eksponatów dotyczących tamtejszej kultury ludowej, jak również wartościowego materiału rękopiśmiennego opartego na wywiadach terenowych, ale znajdująt:ego się obecnie w zbiorach archiwalnych Muzeum Etnograficznego \\' Krakowie. W 1920 r. objął posadę nauczyciela w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Chełmie, gdzie zasłużył się w organ;zacji objazdowego teatru ludowego, �351; In memoriam następnie zaś przeniósł się do Tomaszowa Mazowieckiego, gdzie kontynuował pracę pedagogiczną w Seminarium Nauczycielskim. Odtąd właściwie można mówić o, w ścisłym tego słowa znaczeniu, działalności Seweryna na polu etnografii, krajoznawstwa i muzeCllogii. Rozpoczął tu na dużą skalę działalność pisarska. zainicjował etnograficzne badania terenowe, do których wciągnął sporą liczbę seminarzystów, zrzeszonych w załClżonym przez siebie Kole Krajoznawczym. Członkowie Koła opracowali pod jego kierunkiem podsunięty im przezeń temat zamków drewnianych przy drzwiach. O poziomie naukowym tej pracy świadczy fakt, iż została ona przyjęta przez Komisję Etnograficzną PAU i wydana drukiem pL Zamki drewniane przy drzwiach (1927). Główną zasługą Seweryna i członków Koła była organizacja w Tomaszowie Muzeum Regionalnego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, do którego eksponaty zbierał dzięki prowadzonym badaniom penetracyjnym terenu i które do dziś dnia należy do czołówki muzeów regionalnych w Polsce, gdzie tematyka etnograficzna zajmuje poczesne miejsce. W 1926 r. założył w Tomaszowie tygodnik regionalny "Echo Mazowieckie", w którym zamieścił sporo własnych artykułów, głównie z zakresu miejscowej sztuki ludowej, zwyczajów i obrzędów, gadek i opowiadań oraz historii regionu. W czasie pobytu profesora Seweryna w Tomaszowie Mazowieckim ukazały się drukiem jego pierwsze poważniejsze prace naukowe, które zamieszczał głównie na łamach pism "Przemysł-Rzemiosło-Sztuka" i "Rzeczy Piękne". Już wówczas też dała się zauważyć wyrażna specjalizacja w jego zainteresowaniach. Jakkolwiek przez całe życie pozostał człowiekiem o bardzo szerokich zainteresowaniach. a w bibliografii jego prac naukowych dostrzec można pozycje z różnych dziedzin i to nie tylko etnografii, to jednak najbliższą pozostała mu zawsze sztuka ludowa i w swych naukowych badaniach poświęcił się jej przede wszystkim. Było to o tyle istotne, iż dziedzina ta pozostawała dotąd wyraźnie na uboczu i przez dotychcza .. sowych czołowych nawet etnografów p<Jlskich była zdecydowanie niedoceniana. Mają więc prace Seweryna z zakresu sztuki ludowej, a przcde \vszystkim plastyki i rzemiosła artystycznego, charakter w pewnym sensie pionierski. W swoich badaniach nad twórczością artystyczną ludu nie ograniczał się do samego opisu, ale szedł dalej i starał się o przedstawienie genezy i przeobrażeń różnych form twórczości ludowej i techniki wykonania. Ponadto zdobywał się na interesujące sformułowania natury metodologicznej i teoretycznej oraz na zupełnie nowatorskie podejście do samej istoty sztuki ludowej, co w dużej mierze spowodowane było także dwukierunkowością jego studiów. W większośCi bowiem prac profesora Seweryna przemawiał humanista i artysta w jednej osobie. Pierwsze etnograficzne prace naukowe Seweryna poświęcone były przede wszystkim temu regionowi, który był wówczas przedmiotem jego bezpośrednich badaii, a więc Mazowszu, a częściowo też Łowickiemu i Opoczyńskicmu. Ponadto zajmował się twórczością artystyczną dwóch interesujących grup ctnograficznych, zamieszkujących biegunowo przeciwne rejony Polski Hucułów i Kaszubów. Pierwsza książkowa pozycja profesora Seweryna O Chrystusie Frasobliwym. Figury-legendy-świątkarze ukazała się w 1926 r. Dał się w niej autor poznać jako wybitny już znawca plastyki ludowej, przeprowadzając szczegółową analizę tej wyjątkowo popularnej, zwłaszcza w ludowej rzeźbie, postaci. Również sztuce ludowej poświęcona była kolejna jego książka Krakowskie skrzynie malowane (1928). W tymże roku ogłosił równie interesujące studiUm poświęcone ludowej obrzędowości wielkanocnej pt. Z żywym kurkiem po dyngusie. W 1924 r. otrzymał Seweryn stypendium zagraniczne i przebywał przez dwa lata we Włoszech i Francji, gdzie prowadził z jednej strony badania nad freskiem �In memoriam i mozaika, z drugiej zaś nad bliższym jego zain teresowaniom przemysłem artystycznym. W 1926 r. został mianowany członkiem-współpracownikiem Komisji Etnograficznej PAU, zaś w 1929 r. przeniósł się na stałe do Krakowa, gdzie objął posadc; nauczyciela w 1 Gimnazjum, zaś w rok później, niezaleźnie od tego, kustosza w Muzeum Etnograficznym. Kontakty profesora Seweryna z tym muzeum, a zwłaszcza z jego załoźycielem i wieloletnim dyrektorem, Sewerynem Udzielą, trwały od dawna. Zaopatrywał bowiem krakowską placówkę w róźne cenne eksponaty dotyczące kultury ludowej centralnej Polski, która była dotąd słabo w muzeum reprezentowana, jako że działalność eksploracyjna Udzieli ograniczała się przed 1918 r. wyłącznic do terenu Galicji. Seweryn Udziela cenił młodego, zapalonego etnografa, widząc w nim klasyczny przykład terenowego badacza, a więc pokrewną duszę i chętnie widział go jako bezpośredniego współpracownika. Od momentu przeniesienia się do Krakowa zainteresowania Seweryna skoncentrowały siG głównie na etnografii Ziemi Krakowskiej i na tym też terenie rozpoczął intensywne badania penetracyjne (głównie na Powiślu Dąbrowskim i na góralszczyźnie), interesując siG w dalszym ciągu pasjonującą go już od dawna problematyką sztuki ludowej. Praca zaś jego w Muzeum Etnograficznym przyczyniła sil; w dużej mierze do wydatnego podniesienia jego rangi, jako źe przekształciło się wyr aźnie z placówki wyłącznie zbierackiej w placówkę naukowo-badawczą, mającą na swoim koncie szereg interesujących pozycji wydawniczych, z których pięć wyszło spod pióra Seweryna (obok wspomnianych już Krakowskich skrzyń malowanych, wydał: Parzenice góralskie, 1930; Podłaźniki, 1932; Krakowskie klejnoty ludowe, 19:35; Polskie malarstwo ludowe, 1937). W 1930 r. doktoryzował się Seweryn na Wydz. Filozoficznym UJ u prof. Jana Stiłnislawa Bystronia na podstawie pracy pt. Pokucka majolika ludowa i w tymże roku wyjechał ponownie za granicę, tym razem do Jugosławii, Czechosłowacji i na Węgry, gdzie prowadził badania etnograficzne. W 19'31 r. otrzymał stanoviisko sekretarza Komisji Etnograficznej PAU. W powyższym okresie, obok tradycyjnego zainteresowania sztuką ludową, pojawia się w naukowym dorobku profesora Seweryna nowy temat - ludowe łowiectwo. Zadebiutował nim w obszernej rozprawie pt. Ludowe łowiectwo w Polsce (1929-1930, 1931, 1937), ale naj ciekawsze jego prace z tego zakresu ukazać się miały w ostatnim trzydziestoleciu. W 19:37 r., po śmierci Udzieli, objął Seweryn po nim stanowisko dyrektora muzeum, dając swymi kwalifikacjami gwarancję dalszego należytego rozwoju placówki. W roku akademickim 1938/1939 udało mu się zorganizować praktyki muzealne dla studentów, zaś w czerwcu 1939 r. otworzył w Krakowie filię Muzeum Etnograficznego, która pod nazwą Muzeum Ziemi Krakowskiej przetnvała niestety tylko przez trzy miesiące. W tym samym dokładnie miesiącu zanotować należy ostatni przedwojenny sukces naukowy Seweryna, przeprowadzenie habilitacji. Uzyskał bowiem na Uniwersytecie Poznańskim, pod naukowym kierownictwem prof. dra Eugeniusza Frankowskiego, stopień docenta. Obok działalności plastycznej, której nigdy jako utalentowany malarz i grafik nie zaniedbywał, wystawiając swe prace zarówno w kraju jak i za granicą, zasługuje na podkreślenie w tym miejscu jego działalność zarówno organizacyjna, jak i popularyzatorska w dziedzinie etnografii. Jako wiceprezes tzw. Komisji Swoj'Szczyzny przy Z"viązku Ziem Górskich rozwinął oźywioną działalność w organizacji dorocznych Zjazdów Ziem Górskich (I Zjazd w Wiśle w 1937 r., II Zjazd w Nowym Sączu w 1938 r.), na których zajął się głównie inscenizacją ludowych obrzędów w wykonaniu różnych regionalnych zespołów z całego Podkarpacia. Wraz �3fif) In memoriam z sekretarzem Komisji, prof. Romanem Reinfussem, objął redakcję cyklicznego wydawnictwa pt. Stroje ludowe Karpat polskich, którego jeden tylko zeszyt, poświęcony strojowi pogórzan, ukazał się w 1939 r. W popularyzacji wiedzy etnograficznej był profesor Seweryn znany jako autor mnóstwa artykułów zamieszczanych na łamach "Kuriera Literacko-Naukowego", "Orlego Lotu", "Swiatowida", "Nowin Krajoznawczych", oraz wygłoszonych pogadanek radiowych poświęconych głównie ludowej obrzędowości, czy wreszcie jako wzięty prelegent w różnych towarzystwach kulturalno-oświatowych. Pisał z literackim zacięciem, mówił ze swadą i umiejętnością przekonywania, odcinając się zdecydowanie od pozycji zasklepionego w swej wąskiej specjalności naukowca. \V okresie okupacji hitlerowskiej przebywał Seweryn przez cały czas w Krakowie, angażując się bez reszty w Ruchu Oporu, w którym pod pseudonimem Socha pełnił odpowiedzialne funkcje. Jako kierownik Oporu Społecznego Okręgowej Delegatury Rządu był współodpowiedzialny za całokształt walki podziemnej na 1erenie okręgu krakowskiego, zaprzeczając tym opinii o niezaradności życiowej ludzi nauki. Przez pełne pięć lat co dzień ocierał się o śmierć, wychodząc jednak obronną ręką z najgorszych opałów. Po \vyzwoleniu Krakowa w 1945 r. powrócił profesor Seweryn na dawne stanowisko dyrektora Muzeum Etnograficznego, przyczyniając się do rychłego reaktyWOWania działalności placówki, a przede wszystkim do zdobycia dla muzeum nowego obszernego pomieszczenia w zabytkowym Ratuszu Kazimierzowskim. Był to dla niego okres wyjątkowo intensywnej pracy. Sprawował bowiem osobiście nadzór nad robotami adaptacyjnymi prowadzonymi w budynku, a przy tym opracowywał scenariusze przyszłej stałej ekspozycji, która w jego przekonaniu nie mogła już być kopią przedwojennego, obecnie już przestarzałego modelu wystawy etnograficznej. W myśl koncepcji Seweryna ekspozycja ta powinna zawierać nową ideę. opartą na założeniach materializmu historycznego, przez pokazanie na wystawie tej roli, jaką spełnia ludowa kultura materialna i duchowa, jak również sztuka ludowa w historycznym rozwoju społeczeństwa. Tę zupełnie nowatorską koncepcję rozwinął później w obszernej rozprawie Metody ekspozycji i struktura ic1eoiogiczna Muzum Etnograficznego (1959). :vIimo tych absorbujących obowiązków, znajdował rówmez czas na pracę nauko\vą. W roku akademickim 1946/1947 prowadził wykłady ze Sztuki ludowej na UJ, a w 1949 r. w Wyższej Szkole Pedagogicznej. W 1948 r. został członkiem-korespondentem PAU, zaś w 1954 r. otrzymał stopień naukowy profesora nadzwyczajnego. Nie zaniedbywał przy tym ani na moment pracy pisarskiej, w związku z czym przyznać trzeba, iż - jak wspomniano naj wartościowsze pozycje, jakie wyszły spod jego pióra, pochodzą właśnie z ostatniego trzydziestolecia. W twórczości swej powrócił prof. Seweryn przede wszystkim do interesującej go już od dawna tematyki sztuki ludowej, przy czym obecnie zajął się głównie grafiką. ogłaszając kilka cennych prac z tej dziedziny, w których wyeksponował malo znany problem grafiki staropolskiej. Ogłosił ponadto kilka poważnych rozpraw z dl'ugiej interesującej go również dziedziny - ludowego łowiectwa, a także SZEreg innych jeszcze prac z różnych dziedzin, także i spoza etnografii, dając dowód wyją\kowo szerokich kręgów zainteresowania. Niezależnie od pracy naukowej angażował się profesor Seweryn stale w działalnośc: popularyzatorską i organizacyjną. Był bowiem głównym inicjatorem etnograficznych wystaw czasowych i objazdowych, z których pierwsza, otwarta w 19<:8 r. w Krakowie pod nazwą "Sztuka Ludowa w Polsce", była zapoczątkowaniem szerokiej akcji w tym kierunku, zmierzającej do pokazania społeczeństwu �In memoriam najc2l1niE'jszych okazów ludowej twórczości. W 1954 r. był współorganizatorem OgólEopolskiej Wystawy Sztuki Ludowej w Warszawie, a w 196.1 r. zorganizował wystawę polskich strojów ludowych przeznaczoną dla Polonii amerykańskiej. ZorgaJlizow"ł ponadto szereg mniejszych wystaw objazdowych, jak: Historia wsi polsk;cj, Przeobrażenia współczesne w sztuce ludowej, Sztuka ludu krakowskiego i in. W Jatach 1945-1949 należał profesor Seweryn do czynnych działaczy Związk:~ MUZC(j\\' w Polsce, pełniąc funkcję naczelnego redaktora założonego przez siebie orga:-,~l Związku: "Kwartalnika Muzealnego". Z ramienia Związku Muzeów w Polsce zor;anizował w Krakowie w dniach 3-12 IV 1948 r. ogólnopolski kurs muzeologiczny. l<tóry miał za zadanie wyszkolenie kwalifikowanych kadr muzealnych, co było b<:lrdzo istotne w związku z nowymi zadaniami stojącymi przed muzealnictwem polskim. Duże zasługi położył profesor Seweryn dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawcze;;.:). z którym współpracował jeszcze w okresie międzywojennym i do którego reaktywo\vania w Polsce Ludowej walnie się przyczynił. W lata·ch 1946-19lH wchodził '.\' 'kład Zarządu Głównego, zaś na XXXI Walnym Zgromadzeniu w Zakopanc'm \\' 1956 r. wybrany został prezesem, którą to godność pełnił przez dwie kadc,c.~ć' do 1961 r. W 1972 r., jako nestor etnografii polskiej i jeden z naj starszych-',lżem członków PTL otrzymał decyzją Zarządu Głównego, na wniosek Oddz;::;łu Krakowskiego, członkostwo honorowe PTL. Duże zasługi położył również prof('s(>~ Seweryn dla wydawnictw PTL; w latach 1946-1961 zasiadał w Komitecie Redakcyjnym "Ludu", 1949-1961 "Atlasu Polskich Strojów Ludowych", 19571966 - ,.Literatury Ludowej". Był oprócz tego członkiem Komitetu Redaki:lyjnego "Pol,-ki('j Sztuki Ludowej" (1957-1967) i "Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krako\\'ic" lod 1966 do ostatniej chwili) oraz redaktorem działu etnograficznego w ,.Sle\':niku Starożytności Słowiańskich". ::\~, odrębną wzmiankę zasługuje również działalność społeczna profesora Sewer:'r.a, na którą składa się przewodnictwo Komisji Historycznej przy WK ZSL w K!"'lkO\\'ie. członkostwo Rady Okręgowej Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, członkostwo Komisji Kultury i Sztuki Urzędu WOjewódzkiego w Krakowie, wicc,}:'czesura Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych oraz członkostwo Zarządu Okn:,:gu ZBoWiD w Krakowie. Z chwilą przejścia na emeryturę w dniu l VI 1965 r. otrzymał profesor Sewer:',- rentę specjalną dla osób zasłużonych dla kultury narodowej i pozostawał odtąd nadal w bliskich kontaktach ze swoją macierzystą placówką Muzeum Etnograiicznym, któremu nie szczędził nigdy cennych rad, służąc mu swoim długolctnim doświadczeniem. Jest rzeczą godną podkreślenia, że ostatnie publiczne wyc:tąpic-;'tic profesora Seweryna miało miejsce w 1970 r. właśnie na imprezie me<zealnc.i. jaką było ogólnopolskie sympozjum poświęcone grafice ludowej, na którym. 5"ko wysokiej klasy znawca tematu, wystąpił z ciekawym referatem poświęconyi'll grdice staropolskiej. Pc's tępująca choroba odcięła go w ostatnich dwóch latach od czynnego życia naukr;l':cgo, a ostatnia jeg" prace. Historyczne rod.owody niektórych polskich strojóu' halowych, która ukazała się w t. 5 "Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie", doszła do rąk czytelników dosłownie w przededniu śmierCi au tora. Bolesław Łopusza'ński �360 In memoria1n BIBLIOGRAFIA PRAC TADEUSZA SEWERYNA' 1924 FaTtuszki kosowskie. H7lculska u;ykładanka "Przemysł-Rzemiosło-Sztuka" 1924, nr 1, s. 24-25. w drzewie. "Przemysł-Rzemiosła-Szluka" 1924, nr l, s. 5-18; nr 2, s. 3-11. Kożusznictwo w Kosowie. i torebkarstwo "Przemysł-Rzemiosła-Szluka" 1924, nr 2. s. 19-24. Pasiaki "Przemysł-Rzemiosło-Sztuka" 1924, nr 4, s. 3-13. w Brzezinach. "Przemysł-Rzemiosło-Szluka" łowickie. Tkactwo i krawiectwo nr 1924, 3, s. 17-20. 1925 Hafty "Lud" 1925, t. 24, s. 128-148. domowy. "Rzeczy Piękne" 1925, nr 6-8, s. 11 :3-121. w checzy nad jeziorem. "Rzeczy Piękne" 1925, nr l, s. 14-16. wiejski,; na Kaszubach. "Rzeczy Piękne" 1925, nr 6-8, s. 159-102. opoczyńskie. Kaszubski przemysł Muzeum Muzeum O sławnym Piękne" garncarzu polskim Aleksym Bochmiilskim recte "Rzc·:zy Bochmatiuku. 1925, nr 4, s. 80-81. 1926 Etnografia na usługach gier i zabaw "Szkoła szkolnych. i Nauczyciel"' 1926, nr 4, s. 112-114. O Chrystusie Zdobnictwo Frasobliwlim. Kraków 1926, ss. 40. nr 7, s. 197-202. Figury-legendy-świątkarze, a szkoła. ludowe "Szkoła i Nauczyciel", 1926, 1928 Krakowskie ;;; żywym skrzynie malowane. po dyngusie, kurkiem Kraków 1928, ss. 40. Kraków 1928, ss. 53. 1929 Kaszubskie złotogłowie O śpiewającym Pokucka i nowe hafty "Lud" wdzydzkie. 1929, t. 28, s. 17-39. "Lud" 1929, t. 28, s. 226-239. ludowa, Kraków 1929, ss. 106. zbóju. majolika 1930 ludowe w Polsce. "Lud .słowiański" 1929-1930, zesz. 2, dział B, s. 55-69, 167-212; 1937, dział B, s. 45-64. Parzenice góralskie. Kraków 1930, ss. 56. Łowiectwo dział B, s. 2:~8-254; 19:~1, 1931 Technika Wiersza malowania lejowata. ludowych obrazków "Lud Słowiański" na szkle. "Lud" 1.931, t. 30, B, s. 214-216. S, 145-184. 1931, zesz. 2, dział 1932 ł~owiectwo luclowe Podłażniki, Kraków 1932, ss. 112. Prastare zabytki Codziennego" na Wołyniu. kultury ludowej "Lud" 1932, t. 31, s. 25-35. w Polsce, \v: "Kalendarz »IluslrowanE.go Kuriera na rok 1933", s. 150-153. 1933 Drzeworyt współczesny. "Sztuki Piękne" 1933, nr. 12, s. 429-454 . • Niniejsza bibliografia obejmuje wylącznie śc;s]c naukowe prace profcsora Tadeusza Seweryna z dziedziny etnografii i muzeologii. Nie uwzględnia pozycji popularnych prac .~ innych dyscyplin (jak historii sztuki, pedagogiki, historii Ruchu Oporu). recenzj i "raz ll'hU z "Polskiego Słownika Biograficznego" i nSlownika Starożytności Slowiallskich". Pełna bibliografia prac profesora Seweryna, zawierająca w sumie 464 tytuły, ukażc si<; w l. li ,.Rocznik« Muzeum Etnograficznego w Krakowie". 1 �In 111.emoriam 1934 Ideologia kół krajoznawczych młodzieży, Kraków ss. 14. 1934, 1935 Ideologia i metoda pracy 1935, nr 9, s. 180-183. Krakowskie klejnuty w kołach krajoznawczych Kraków ludowe, młodzieży "Ziemia" szkolnej. 1935, ss. 36. 1936 Jak rozwijClć twórczość mysł i Sztuki Piękne", Ośrodki twórczości artystyczną wsi. "Spólnota Pracy" nr specj. 1936, ,.Prze- s. 54-55. ludowej. Podhale, Ziemia Krakowska, Rzeźba Strój i Sztuki Pięlme", s. 37-39. "Spólnota Pracy", nr specj. "Przemysł "Ziemia" 1936, nr l, s. 43-46. Sląsk. "Spólnota Pracy" 1936, nr spccj. "Przemysł i Sprzęt. Zywczanek. i Sztuki Piękne", s. 20-23. Kuriera Codziennego({ 1937 Polska sztuka w: ludowCl, "Kalendarz »Ilustrowanego na rek J 93S", s. 86~93. Kraków 1937, s. 116. "Lud" 1937, t. 35, s. 5-28. krajoznawca (1857-1937). "Ziemia" Pulskie malarstwo ludowe, Seweryn Udziela (1857-1937). Seweryn Ucl.?:iela jako Seweryn Udziela jako t. 35, s. 29-:57. twórca Muzeum Etnograficznego 1937, w nr 9-10, Krakowie. s. 213-214. "Lud" 1937, 19:~8 Ochrona swojszczyzny w Karpatach Twórczość chłopa pańszczyżnianego cjologiczny" polskich. (Jan Rak Warszawa z Husowa 1938, ss. 12. 1820-1909). "Przegląd So- 1938, s. 482-543. 1946 W nauce u zwierząt. "Lud" 1939-1945 [druk.] 1946, t. 36, s. 185-221. 1947 Ikonografia etnograficzna. 1948, t. 33, s. 229-276; "Lud" 1946 [druk.] 1947, t. 37, s. 277-308; 1947 [druk.] 1948--1952 [druk.] 1952, t. 39, s. 291-354; 1954, t. 41, cz. l, s. 647-666. 1948 Kraków 1948, ss. 40. "Ochrona Zabytków" 1948, nr 3-4, s. 102-104. Osiedla zabytkowe w Polsce. "Kwartalnik Muzealny" 1948, zesz. 1-4, s. 51-58. Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948, ss. 143. Sztuka ludowa w Polsce. Malarstwo-RzeŹba--Grafika. Katalog wystawy w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, Kraków 1948, ss. 95. W świąt karni. "Twórczość" 1948, zesz. 3, 56-69. Konserwacja okazów etnograficznych, Muzea czy rezerwaty. 1949 CzechosŁowacka wie). "Polska sztuka ludowa (na tle wystawy Sztuka Ludowa" w Muzeum Narodowym w Warsza- 1949, nr 3-4, s. 71-98. dokumentacja historyczna w muzeach regionalnych, "Kwartalnik Muzealny" 1949, zesz. 3, s. 91-97. Polskie zabawki ludowe. "Polska Sztuka Ludowa" 1949, nr 6, s. 163-179. Restauracja okazów etnograficznych, Kraków 1949, ss. 48. Ikonograficzna 1950 Strój dolnoślqski. "Atlas Pol~kich Strojów Ludowych". Cz. 3, Sląsk, z. 9, Lublin 1950. �362 In 1951 Ludowe sposoby Ludowi restauratorowie 1952 Izby wiejskie kowie. Józef konserwowania i warsztaty Markowski, "Ochrona przemyslu Kraków górnik Sztuka Ludowa" zabytków. zabytków. Przewodnik, memoriam "Ochrona Zabytków" 1951, r-r 3-4. Zabytków" 1951, nr 1-2, s. 87-90. ludowego w Muzeum 1952, ss. 44; II wielicki Etnograficznym wyd., Kraków (rzeźbiarz-samouk, ur. w Kra- 1964, ss. 44. 1860-zm. "Polska 1920), 1952, nr 3, s. 155-162. 1953 Ludowa grafika Niszczenie "Polska staropolska. dziel sztuki wynikiem 1953, nr 3, s. 149-152. Sztuka ludowa, w: Straty stycznego, Warszawa Sztuka zabiegów wojenne zbiorów Ludowa" 1953, nr 4-5, "Polska magicznych. polskich w dziedzinie s. 201-204. Sztuka Ludowa" rzemiosla arty- 1953, s. 9-89. 1954 Kultura ludowa Odrodzenia (ocena dotychczasowego dorobku badai! i publikacji). "Polska Sztuka Ludowa" 1954, nr 4, s. 195-203. ludowa broń łowiecka. "Prace i Materiały Etnograficzne" [druk.] 1954, t. 10, zesz. l, s. 78-125. Zakres przedmiotowy sztuki ludowej. "Polska Sztuka Ludowa" 1954, nr 5, s. 259-272. Seweryn Tadeusz, Szewczyk Zdzisław, Woleń ska Maria. Ludowa kultura materialna. Przewodnik po wystawie tv Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 1954, ss. 152. Mechaniczna i chemiczna 195.2-1953 1955 Arcydziela Ludowa żelazoryt1~ świecka "Polska ludowego. rzeźba Sztuka Ludowa" 1955, nr 6, s. 335-361. "Polska Sztuka Ludowa" 1955, nr 2, s. 67-9g. monumentalna. 1956 Niebezpieczeństwo i Artystyczny" Polskie wycinanki pseudoludowości w adaptacji sztuki ludowej. "Przemysł Ludowy 1956, nr l, s. 11-16. papierowe "Polska Sztuka Ludowa" XVII-XVIII. 105. Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956, ss. 205. Zywot i dzieła powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry. "Polska 1956 nr 2, s. 67- Sztuka Ludowa" 1956, nr 3, s. 131-158. 1957 Zabawki ludowe Ludowa" jako odbicie zwycza]ow, obrzędów, magii legend. "Polska Sztuka 1957, nr l, s. 3-20. 1958 Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1952, ss. 213. 1959 Metody ekspozycji i strukt'lira ideologiczna Muze'um Etnograjic.:nego. "Lud" 1957 [druk.] 1959, t. 44, s. 391-451. Zycie obyczajowe nie z lat stolarzy 1799-1841). skawińskich "Polska (wedle Sztuka Księgi Ludowa" Cechu Stolarskiego w Skawi- 1959, nr 3, s. 177-179. 1960 i kaflarze w Krakowie w II połowie XIX wieku. "Pols\{a Sztuka Ludowa" 1960, nr 3, s. 176-178. Łowieckie sposoby wabienia. "Lud" 1958-1959 [druk.] 1960, t. 45, s, 223-262. Garncarze �363 In memoriarn Ora1rski Orbis Pictus, "Polska Sztuka Ludowa" 1960, nr 2, s. 67-86. Warszawa 1960, ss. 130. Strój krakowiaków wschodnich. "Atlas Polskich Strojów Ludowych". polska, zesz. 9, Wrocław 1960, ss. 100. PolskiC zabawki ludowe, Cz. 5. MaŁo- 1961 Technic)) i wynalazcy Trac?ucJe i zwyczaje ludowi, krakowskie, Warszawa 1961, ss. 120. Kraków 1961, ss. 128. 1963 SIcie{ i kn ,'Z powsinoga [Jędrzej Wawro], Warszawa 1963, ss. 236. 19G6 Cukroti·c "Polska Sztuka Ludowa" 1966, nr 3-4, s. 225. Sztuka Ludowa" 1966, nr 3-4, s. 226. Łowów prymitywnych, "Rocznik Muzeum Etnograficznego dziwy, banie, "Polska Kol()rol.cc Na tropach w Krakowie" 1966, s. 93-111. UbirJT chŁopski wic" w Polsce "Rocznik (1450-1650). Muzeum Etnograficznego w Krako- 1966, s. 6-74. 1967 Etnowafia pisana przez chłopów, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 19fj7, s. 5-34. M cUda ikonograficzna w etnografii polskiej. "Łódzkie Studia Etnograficzne" s. 45-58. Stępica, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 1967, s. 101-110. 1967, 1969 narzędzia łowcze. "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego g:81icznego w Łodzi". Seria Etnograficzna nr 13, 1969, s. 5-63. Strózukowe Etno- 1970 Rola drzeworytu ludowego w polskiej kulturze Muzeum Etnograficznego Kraków ludowej, 1970, ss. 27. 1972 Czarodzicjstwo igŁy. "Rocznik w Krakowie" 1972, s. 5-66. 1974 HistcTuezne rodowody E:rwgraficznego niektórych w Krakowie" polskich strojów ludowyct~. "Rocznik Muzeum 1974, s. 17-30. Zestawił BolesŁaw Łopuszański KSA WERY PIWOCKI (1901-1974) Profesor dr Ksawery Piwocki wybitny historyk sztuki i sztuki ludowej, mU;''Cillog. pedagog i uczony, członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. urodził siG 19 XI 1901 r. we Lwowie, zmarł dnia 14 XII 1974 r. w Warszawie. W ialach 1921-1922 studiował na Wydziale Architektury Politechniki Lwowskiej, a od :'. 1924 na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie L K:El'unkiem głównym studiów: historia sztuki w Zakładzie prof. Władysława Podlac!J\ i z przedmiotem pobocznym: etnografia u prof. Adama Fischera. W 1927 r. był a:,::,tentem w Muzeum im. Lubomirskich przy Zakładzie Narodowym im. 0880liń<:JJ1 wc Lwowie. Następnie pracował jako zastępca Konserwatora Zabytków �:361 In nlernoriam na Okręg Lwowski (1929) i jako Konserwator Zabytków w Okn;gu Lubelskim, kiedy to pełnił jednocześnie (1930) funkcję kustosza (dyrektora) Muzeum Lubelskiego. Był w tym czasie' założycielem i członkiem kilku towarzystw naukowych, w tym członkiem Sekcji Naukowej Warszawskiego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami. W 1938 L, W wyniku konkursu, uzyskał star..owisko dyrektora Miejskiege Muzeum Przemysłu Artystycznego we Lwowie (po wkroczeniu wojsk radzieckich w 1939 L do Lwowa został zatwierdzony na tym stanowisku); funkcję tę pelnił (z przerwą w czasie okupacji hitlerowSkiej) również po ponownym wyzwolcniu Lwowa przez Armię Czerwoną. Po powrocie do kraju jako ochotnik Wojska Polskiego, przydzielony do Resortu Kultury i Sztuki początkowo w Lublinie, a następnie w Warszawie, brał czynny udział w rewindykacji i zabezpiecza:liu zabytków ruchomych na Ziemiach Zachodnich, a jednocześnie w -Ministerstwie Kultury i Sztuki pełnił funkcje zastępcy dyrektora Naczelnej Dyrekcji Muze")w i Ochrony Zabytków aż do momcntu likwidacji tego urzędu. Mianowany w 1946 r. profesorem i prorektorem Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, przyczynił się wybitnie do odbudowy tej uczelni. Powołany w dniu 1 I 1956 r. na stanowisko dyrektora Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, pełnił tę funkcję do dnia 31 X 1968 r., aby powrócić ponownie na stanowisko prorektora ASP do czasu przejścia na emeryturę. Rozpatrując w krótkim wspomnieniu pośmiertnym bogatą i różnorodną działalność prof. K. Piwockiego 1, pragnę się ograniczyć do podkreślenia jego za.<ług głównie w dziedzinie teorii sztuki ludowej, działalności praktycznej w dzicdl.inie opieki nad sztuką ludową i w zakresie muzealnictwa etnograficznego. Jako teoretyk i historyk sztuki, Ksawery Piwocki, pojmujący szeroko tę dy~cyplinę humanistyczną, sięgnął daleko na peryferie pojmowanej wąsko przez wielu - sztuki oficjalnej, obejmując swoimi studiami i czynnym działaniem sztukę ludową, naiwną, amatorską czy provvincjonalną, a więc wszystkie te zjawiska artystyczne, które w kulturze wielu społeczeństw składają się na barwną całość dorobku narodowego. Spośród licznych polskich historyków sztuki on jedyny w sposób konsekwent.ny szczególnym zainteresowaniem darzył sztukę ludową. Poczynając od pierwszej swojej kapitalnej pracy z 1934 L pl. DrzeworlIt ludowy w I'olsce, poprzez późniejsze bardzo liczne rozprawy, artykuły, eseje i wypowiedzi 2, a zwłaszcza poprzez nowatorskie dzieło O historycznej genezie polskiej sztuki lur1r;"'ej (1953), stał się K. Piwocki najpełniejszym i najoryginalniejszym teoretykiem w tej l Bibliografia prac drukowanych (oprac. Maria Kossakowska) zostala opublikowana w dziele dedykowanym K. Piwockiemu w 70 rocznicę urodzin, Granice sztukI. Z badań narl t.eorią i lli3tor;ą sztuki., kul.turą aTtystyczną oraz sztuką ludową, Warszawa 1972, s. 203-292. 2 K. P.i\vocki. Sztuka żywo. Szkice Z teo1"ii i metodyki l1i.')torJ-i s:tuki, \Vroc1a\\" 1970. �In memoriam dziedzinie. Rehabilitując :iztukę ludową w nauce i sztuce polskiej przyczynił się wybitnie do ugruntowania jej samoistnej rangi artystycznej i kulturowej w polskiej kulturze. Dlatego też wc wszelkich chwilach zwątpienia będziemy długo jeszcze w jego pracach szukać wskazówek, wyjaśnień czy rozwiązań teoretycznych, jak i praktycznych. W obszernym artykule pt. Sztuka ludowa w nauce o sztuce" Piwocki posługując się warsztatem historyka sztuki dokonał przeglądu różnych teorii na temat sztuki w nauce światowej, głównie europejskiej, od X'VIII wieku do czasów najnowszych, rozpatrując to zagadnienie na tle różnych prądów filozoficznych. Dla etnografów artykuł ten jest bardzo cenny, płodny, a często i odkrywczy z tego względu, że każdorazowo autor wyłuskując poglądy uczonych różnych okresów na sztukę ludową przytacza rozmaite jej definicje, a także odnQtowuje odbicie tych poglądów na gruncie polskim. Przy ich analizie zaś ustosunkowuje się również ze swego stanowiska teoretyka sztuki ludowej. W sumie praca ta na wskroś nowatorska, zawierająca wiele treści i przemyśleń, może mieć dla każdego badacza sztuki ludowej nieocenione znaczenie. Ksawery Piwocki był nie tylko uczonym i teoretykiem, ale aktywnym działaczem kulturalnym. Odegrał wielką rolę w dziedzinie artystycznej praktyki społecznej. Jego działalność praktyczna zaznaczyła się nie tylko w dziedzinie życia artystycznego w ogóle, ale w szczególności w dziedzinie opieki nad sztuką ludową w Polsce. \V czasie pełnienia funkcji Konserwatora Okręgu Wileńskiego pod koniec ZO-lecia międzywojennego był przewodniczącym Rady Towarzystw Popierania Przemysłu Ludowego, uczestnikiem narad tych organizacji, nawet reprezentantem polskim na kongresach międzynarodowych na ten temat 4. W okresie powojennym, mimo licznych stanowisk w Instytucie Sztuki PAN i Akademii Sztuk Pięknych czy wykładów na Uniwersytecie Poznańskim, a także udziału w wielu organach powoływanych przez Ministerstwo Kultury i Sztuki zawsze poświęcał wiele czasu różnym akcjom w dziedzinie opieki nad sztuką ludową, służąc swym doświadczeniem, światłymi konsultacjami, radami i opiniami. W miarę rozwoju tej akcji brał udział w licznych konferencjach i sympozjach organizowanych przez ośrodki etnograficzne lub Instytut Sztuki, wnosząc na temat sztuki ludowej cenny swój wkład naukowy". W różnych komitetach organizacyjnych i komisjach, jak np. w Komisji Zakupów Departamentu Plastyki czy w Komisji Weryfikacyjnej Twórców Ludowych MKiS, brał czynny udział do ostatnich dni swojego życia. Współpracował także z "Cepelią" z okazji różnych imprez oraz przewodniczył Radzie Naukowej do spraw sztuki ludowej w tej instytucji.' Uczynny i aktywny, miał zawsze cza,; na okolicznościowe referaty, a nawet stałe wykłady w Katedrze Etnografii UW czy w Centralnym Biurze Wystaw Artystycznych. Chociaż nie zawsze się zgadzał z niektórymi teoriami czy metodami pracy, chętnie wszystkim pomagał, wykazywał wiele wyrozumiałości i tolerancji w stosunku do osób o odmiennych pogJądach. Obciążony pracami naukowymi i organizacyjnymi znajdował czas także na osobiste angażowanie się w organizację ważniejszych wystaw sztuki ludowej. Stworzyło mu to możliwość bezpośredniego stykania się z dziełami sztuki ludowej i do3 "Lud" 1968. t. 51, cz. II, s. 359-389. l K. Piwocki. Problemy organizacji zbytu wytworów ludowych. Zagadnienie utrzymania stroju ludotl'c'lo. \V: Sprawozdanie ze Zjazdu zwolanego do Wilna w dn. 4 i 5 XII 1937 przez Rarle 6 Towarzu"tw Popierania Przemyslu Ludowego, Wilno 1937, s. 12-16, 24-30. i K. Piwocki. Sztuka ludowa i na,'odowa, "Polska Sztuka Ludowa" 1951, nr 3, s, 70-75; tegoż, Rola ".oWki ludowej w dzisiejszej kulturze. Referat wygłoszony na Z.ieździe Centralnego Instytutu Kultury \\' Zakopanem. "Wieś" 1947, nr 23. �366 In memoriam znawania wielu przeżyć estetycznych. Miałem zaszczyt i przyjemność pomaga':' mu w organizowaniu np. takich wyjątkowych wystaw, m. in. do Paryża i Wiednia 6. Szczególnie ważną rolę odegrał K. Piwocki w polskim muzcalnicl\vie etnograficznym. Duży zasób wiedzy teoretycznej i praktycznej z dziedziny muzealnictwa zdobył już w okresie międzywojennym, pracując kolejno jako konserwator we Lwowie, Lublinie i Wilnie, a szczególnie jako kustosz i dyrektor Muzeum Lubelskiego i Muzeum Przemysłu Artystycznego we Lwowie. Te doświadczenia pomogły mu w znacznym stopniu do wypracowania generalnej koncepcji centralnej placówki muzealnictwa etnograficznego w Warszawie. Miałem zaszczyt i przyjemność współpracować z nim w tym muzeum od 1956 r. przez 12 lat, początkowo w charakterze konsultanta, a następnie wicedyrektora, a po jego odejściu dyrektora. W tej sytuacji stałem się kontynuatorem i realizatorem jego i naszych wspólnych koncepcji muzeologicznych. Za dyrektury prof. K. Piwockiego od 1956 r. w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, a następnie od 1964 r. w Państwowym Muzeum Etnograficznym \\. Warszawie wyklarowały się główne zręby centralnego muzeum kraju w dziedzinie profilu zbiorów, koncepcji organizacyjnej i wystawienniczej. Według przyjętych założeń muzeum podjęło bardzo ambitne zadanie zgromadzenia syntetycznych kolekcji kultury materialnej i sztuki ludowej dawnej oraz współczesnej z ',eren u całej Polski, kolekcji dotyczących kultury ludów plemiennych pozaeuropejskich różnych kontynentów oraz zbiorów kultury ludów ościennych, głównie słowia:lskich. Ten program zresztą muzeum realizuje do dziś, a posiadana już obecnie liczba 56400 eksponatów wysuwa je na czołowe miejsce zarówno ze względu na ilość, jak i różnorodność zabytków 7. Zasługą Profesora było pozyskanie dla muzeum stałej lokalizacji przy ul. Kredytowej 1 w Warszawie oraz opracowanie wraz ze współpracownikami założeń budowlanych i wystawienniczych przy uwzględnieniu potrzeb w zakresie gromadzenia zbiorów, ich konserwacji i upowszechnienia wiedzy etnograficznej~. Pod jego też kierownictwem został opracowany i wprowadzony w życie w 1964 r. Statut i Regulamin organizacyjny Muzeum Etnograficznego w Warszawie, który stworzył szerokie ramy prawne dla rozwoju tej wiodącej placówki. Profesorowi zawdzięczamy powołanie do życia w 1960 r. stałego organu wydawniczego \V językach obcych - "Zeszytów Etnograficznych Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie", który stał się czynnym instrumentem międzynarodowej współpracy i popularyzacji muzealnictwa etnograficznego w świecie. Ze zrozumiałych względów niektóre założenia merytoryczne i orgat,izacyjne prof. Piwockiego z biegiem czasu, w miarę budowy i rozbudowy muzeum, musiały ulec zmianom; jednak zasadnicza koncepcja muzeologiczna wytrzymała prób!.; i:ycia. Dlatego też otwarcie stałych ekspozycji w nowej siedzibie w 1973 r. było dla Pro·fesora wielkim wydarzeniem i 'przeżyciem osobistym, tym bardziej, że \"Slx;!pracował on z PME do ostatnich dni swojego życia w Radzie Muzealnej i Wycla-.v·niczej. Jako dyrektor naczelnego muzeum etnograficznego w latach 1956-1968 Pre resor brał czynny udział we wszelkiego typu komisjach i organach powoływanych przez 6 K. Piwocki, [wstęp do:] Traditions et Arts Populai7'cs polonais du XVI au XX siecle. Musee National d'Art Moderne, paris, Decembre 1957 - Janvier 1918. s. 9-14. 7 K. Pietkiewicz, Niektóre elementy ksztaltowania się profilu PańsW'owcgn MlI:eu1l1. Etnng"aJicznego w Warszawie. w: Granice sztuki ..., s. 277-282. 8 K. Piwocki, Le musee ethnographique de Varsovie. ,.Zeszyty Etnograficzne \'!t:zcum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie" 1960, t. l, s. 5-12; tegoż. Musće Etlmoyrapiliqll<' <le Varsovie. "ZeszyŁy Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie" 1!161, t. 2, s. 5-15. �In 367 memoriam Ministerstwo Kultury i Sztuki, wpływając przy wypracowywaniu koncepcji i realizacji planów polskiego muzealnictwa skansenowskiego. Brał udział w konferencji międzynarodowej w 1957 r. w Skandynawii na temat skansenów w Europie, przenosząc na grunt polski doświadczenia z innych krajów. Ogłosił z tej dziedziny kilka artykułów, był członkiem Rady Naukowej Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku 9. Zasadniczy swój wkład wniósł Profesor także do prac Prezydium Zespołu Doradczego d.s. Muzeów Etnograficznych przy Zarządzie Muzeów i Ochrony Zabytków, którego był członkiem, jak również do prac Sekcji Muzealnictwa i Ochrony Dóbr Kultury i Sztuki przy Ministerstwie Kultury i Sztuki. Jako aktywny muzeolog był członkiem Polskiego i Międzynarodowego Komitetu ICOM, a jako znawca sztuki ludowej - członkiem międzynarodowej organizacji CJAP. W latach 1967-1968 org3.nizował II Międzynarodową Kampanię Muzealną w Polsce. Zakończeniem tej kampanii była znana muzeologom polskim sesja naukow<J. w dniu 8 września 1968 r. w Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku, poświęcona badanbm etnograficznym i muzealnictwu etnograficznemu tego regionu. Mając dużo osobistych kontaktów z uczonymi i muzeologami europejskimi przyczynił się do podniesienia rangi polskiego muzealnictwa etnograficznego na arenie międzynarodowej. Za współpracę międzynarodową otrzymał nagrodę im. J. G. HerHerdera. Za zasługi dla kultury i nauki polskiej został odznaczony licznymi wysokimi orderami państwowymi. Ze względu na wielki wkład w dzieło ochrony zabytków i odbudowy muzealnictwa etnograficznego, wkład w działalność kulturalną i naukę o sztuce ludowej oraz ze względu na osobisty urok, prof. Ksawery Piwocki zasłużył na trwałą pamięć i głęboki szacunek etnografów i muzeologów polskich. Kazimierz ALEKSANDER Pietkiewicz LECH GODLEWSKI (1905-1975) W dniu 27 listopada 1975 r. zmarł we Wrocławiu w wieku 70 lat prof. dr Aleksander Lech Godlewski, wybitny etnolog i antropolog, badacz ludów Oceanii i Australii, b. kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu im. B. Bieruta we Wrocławiu i czynny do ostatnich miesięcy życia pracownik tej Uczelni, współpracownik innych wyższych uczelni, Sekretarz Generalny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w latach 1963-1964, członek Komitetu Nauk Etnologicznych PANi Komitetu Antropologicznego i Antropometrycznego PAN, członek towarzystw naukowych i kulturalnych. Prof. A. L. Godlewski był uczonym o bogatym, wysoko cenionym w nauce dorobku badawczym i publicystycznym w dziedzinie etnologii i antropologii. Należał do utalentowanych popularyzatorów nauki w kraju i za granicą, z zainteresowanil'm słuchano jego opowieści o wyprawach oceanicznych. W środowisku studencckim deszył sit; opinią serdecznego przyjaciela i wychowawcy młodzieży. Nauka polska poniosła wielką stratę'. Medard Tarko 9 K. Piwocki. Konferencja w sprawie muzeów pod otwartym niebem. Kopenhaga-AarhusSztokholm 5-9 VII 1957. "Biuletyn Historii Sztuki" 1957, nr 4, s. 390-393; tegoż, Parki etnog1'aficzne i muzea pod otwartym niebem. "Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" 1964, nr 1, s. 2-4; tegoż, Zabytek, rezerwat, park kultury - muzeum w plenel·ze. W: Sztuka żywa ...• s. 264. 1 Szerszy rys biograficzny wraz z bibliografią prac Aleksandra Lecha Godlewskiego ukaże się \v nastc:pnym ton1ic "Ludu". Red. �3£;8 In rnemol'ia1n .JIR! HORAK (1884-1975) W dniu 14 sierpnia 1975 r. zmarł w Martinie w CSRS w wieku 91 lat prof. dr Jii'i Horak, europejskiej sławy uczony, członek Czechosłowackiej Akademii Nauk, dyrektor Instytutu Etnografii i Folklorystyki CSAV, kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Karola w Pradze, długoletni współpracownik w zakresie badania polskiej kultury ludowej, członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Prof. Horak należał do wybitnych uczonych w dziedzinie filologii słowiańskiej. W ciągu przeszło 50-letniej działalności dydaktycznej na Uniwersytecie wychował wielu historyków literatury i folklorystów. W latach 1945·-1948 prof. Horak był ambasadorem CSRS w Związku Radzieckim, gdzie umiejętnie reprezentował i popularyzował osiągnięcia kulturalne i naukowe narodów Czechosłowacji. Smierć prof. Hodllca jest dużą stratą dla kultury i nauki '. M edarcl Tarko WIESŁAWA CICHOWICZ (1886-1975) Gdy młodzi małżonkowie Helena i Ludwik Cichowiczowie swej narodzonej w Poznaniu w dniu 2 pażdziernika 1886 r. córeczce nadali imiona Wiesława Aniela, to nie był to przypadkowy dobór imion. Imiona te były wyznaniem i wezwaniem. Pierworodne dziecię Cichowiczów przyszło bowiem na świat w ponurym okresie Kulturkampfu, w tym samym roku, w którym Bismarck powołał do życia osławioną pruską komisję kolonizacyjną, której zadaniem miało być ostateczne zniemczenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Nawiązanie wybranymi imionami z jednej strony do sielanki Brodzińskiego, z drugiej do katolickiego kalendarza kościelnego było symbolicznym wyznaniem rodziców, uznaniem cementującego się w Wielkopolsce solidaryzmu społecznego jako jedynego ratunku przed wynarodowieniem. Imiona te miały się stać zarazem wezwaniem dla córki, gdy dorośnie, przypominającym jej przeznaczenie życiowe, znaIdem jej powołania, jej misji, realizowanej też póżniej wspólnie z matką na różnych polach działalności narodowej i społecznej, szczególnie zaś na polu ludoznawstwa. Po śmierci matki w roku 1929 Wiesława z niezachwianą wiarą w celowość 1 Szerszy rys biograficzny z wykazem dorobku kowany w następnym numerze "Ludu". Red. naukowego prof. Hor"ka zostanie opubli- �In memot'iam 369 dokumentowania kultury ludowej w postaci gromadzonych w muzeum realiów prowadzi dalej dzieło matki. Gdy zaś rok 1939 przyniósł zagładę całego dorobku życiowego matki i córki, nie załamała się. I skoro tylko skończyła się wojna, zabrała się ponownie do gromadzenia reliktów ludowej kultury artystycznej. Przede wszystkim zaś widziała potrzebę ratowania stopniałych w czasie okupacji ośrodków ludowej twórczości, szczególnie wielkopolskich ośrodków hafciarskich, które już przed wojną były główną domeną jej zainteresowań i troski. Tym pełnym zaangażowaniem się w pracy, rozumianej jako obowiązek wobec potomności, była Wiesława PQdobna do matki. Od niej tę postawę przejęła. Bo też matka starała się, by Wiesława była współuczestniczką różnych z jej inicjatywy prowadzonych akcji społecznych, zarówno charytatywnych jak i kulturalnych. Z ważniejszych wymienić wypada zorganizowanie już przed I wojną światową TO\\iarzystwa Stacji Sanitarnych i Kolonii Wakacyjnych dla dzieci pod nazwą "Stella", z własnym domem w Kobylnicy pod Poznaniem, czy prace w towarzystwie muzycznym "Lutnia". To właśnie za prezesury matki "Lutnia" w latach 1900-1905 przodowała w Poznaniu w ruchu muzycznym, a dochody z licznych imprez tego towarzystwa szły na stypendia dla dokształcania młodych muzyków wielkopolskich. Wiesława, która poza wykształceniem ogólnym odebranym w znanej i cenionej wówczas pensji panny Danysz w Poznaniu, a następnie u Urszulanek we Wrocławiu, wreszcie w uczelniach francuskich i włoskich, szczycić się mogła też starannym wykształceniem muzycznym, występowała na imprezach "Lutni" jako śpiewaczka i recytatorka. A znana była z estrad jako "L'usignolo polacco". Tak ją określiło jedno z pism włoskich. Nowy rozdział w życiu Wiesławy zaczyna się wtedy, kiedy jej matka stanęła na czele założonego w 1910 r. Towarzystwa Ludoznawczego, wzorowanego na podobnym towarzystwie lwowskim i zabrała się do gromadzenia eksponatów dla projektowanego w Poznaniu muzeum etnograficznego. Wiesława stanęła wtedy u jej boku i pomagała jej czy to jako sekretarka Towarzystwa Ludoznawczego, czy też jako współcrganizatorka muzeum. Dzięki niezmordowanej pracy matki i córki mUzeum etnograficzne otwarto już w 1911 r. w gmachu Poznańskiego Tcwarzystwa Przyjaciół Nauk, Po odzyskaniu niepodległości zbiory etnograficzne przeniesiono do Muzeum Wielkopolskiego. One miały się stać głównym odtąd polem działalności Wiesławy, Wraz z matką penetruje wieś wielkopolską w poszukiwaniu eksponatów, odbywa podróże zwiadowcze do zagranicznych muzeów etnograficznych, urządza ekspozycje, pisze przewodniki po zbiorach poznańskich i artykuły popularne, organizuje kursy hafciarskie dla dziewcząt wiejskich, na których instruktm'kami były kobiety uprawiające tradycyjny haft biały. Bo też ze wszystkich dziedzin ludowej kultury artystycznej Wiesława najbardziej interesowała się ludowym wyszywaniem zdobiącym krezy i czepce, fartuchy i chustki kobiecego stroju wielkopolskiego. A że na co dzień w samym mieście Poznaniu stykała się z kobietami-Bamberkami, pyszniącymi się bogato haftowanymi elementami swego ubioru, dla tego ten strój, który stał się dziwnym zbiegiem okoliczności symbolem polskości poznańskiego ludu, starała się w muzeum naj okazalej wyeksponować. Temu strojowi też poświęciła opracowanie monograficzne, publikowane w księdze pamiątkoweJ wydanej pECZ nią w HI37 r. z okazji 25-lecia poznańskich zbiorów ludoznawczych, które wtedy już nosiły imię Heleny i Wiesławy Cichowicz, gdzie Wiesława pełniła obowiązki kustosza-woluntariusza aż do nieszczęsnego 1939 r. Była wtedy świadkiem zniszczenia przez okupanta calego długoletniego dorobku kolekcjonerskiego. 2~ - Lud, 10m LX �3iO Jn 1ne1no1°iam W 1945 r. zgłosiła się do pracy w Wydziale Kultury poznańskiego urzc;du wojewódzkiego i z właściwą sobie energią zabrała się do ponownego organ iZO\\~allia kursów hafciarskich, do gromadzenia wzorów ludowego haftu i ludowych ~,biorów dla potrzeb rozwijającego się pod opieką władz amatorskiego ruchu regiOl~al~1ego. Urządza wtedy też wystawy sztuki ludowej w terenie, często ]wnkursowe. I"'adal popularyzuje wielkopolski haft czy to w "Polskiej Sztuce Ludowej", czy i::nych pismach i tygodnikach, zwracając szczególną uwagę na stronę techniczną te.: s::tuki. Pracuje w tym zakresie dalej nawet wtedy, gdy podeszły wiek nie pozwalał jej już zajmować urzędowego stanowiska. W uznaniu jej wkładu do rozwoju ludoznawstwa oraz muzealnictwa t':!,')~raficznego Pclskie To~""arzystwo Ludoznawcze nadało jej godność członka :n~1orowego. Śmierć zaskoczyła ją 25 marca 1975 roku. Gdy grono przyjaciół i z::?j.:."1Ych odprowadzal'J ją na miejsce wiecznego spoczynku i gdy nad jej trumną urosła kwietna mogiła, uświadomiliśmy sobie, że odszedł od nas ostatni wspólczynny świadek czasów, w których praca na polu ludoznawstwa była - nic tylkcJ '.1' Wielkopolsce -- poslannictwem, a pracownicy na tej niwie bezinteresownymi, często skazanymi na niezrozumienie, a mimo to wytrwałymi bojownikami o ·.I·aności niewymiernej dla kultury narodowej. ZOFIA SZEMBEKOWNA (1885-1974) Zgasła w dniu 18 lipca 1974 r. w Szymanowie pod Sochaczewem. Do :Etatnich dni żywo ir.tcresowała się wszystkim, co miało związek z ludem : jL'gO kultu;·ą· Poznałem Zofię w podeszłym już wieku, w maju 1960 r. "V W'l!';;zawie. Udałem się do niej z zamiarem uzupełnienia luk w materiałach gromudzonych do artykułu, w którym chciałem nakreślić sylwetkę tej zasłużonej dla etnografii a nieco wtedy zapomnianej P05':2Ci, jak również sylwetkę jej siostry Jadwigi, zamężnej Szeptyckiej. Spodziewałem ~i~ zastać osobę złamaną losem, w sobie zamkniętą, osamotnioną, trawioną goryczą po tragicznie przeżytej wojnie, w której >traciła siostrę ukochaną i najbliższą ,·oezinę. Ku memu zdumieniu ujrzałem ją. \\'tedy 75-letnią, jako kierowniczkę PT2cj·zkola, przez nią wzorowo i koloro\\~o l:rządzonego, raźnie wśród dziatwy się lezątającą, uśmiechniętą, bez cienia rezerwy \1: stosunku do mnie, człowieka przecież jej wtedy zupełnie nie znanego. Udzie:i~a mi nie tylko ochoczo wszelkich informacji, ale jeszcze zaopatrzyła w liczne materiały i przez siebie pisane wspomnienia. et na końcu obdarowała j('dynym, jaki jeszcze miała, egzemplarzem swej publik2C·,'i po- �T'1 In 1nemorianz. wojennej - Z dziejów Pomorza Zachodniego. Szczecinek. Dwa szkice histoi"yczne publikacji napisanej na odzyskanym Pomorzu, dokąd mimo podeszłego wieku podążyła, by uczyć w szkole i zapoznać młodzież z przeszłością naszych odzyskanych po wiekach ziem. Dużo mówiła o swej siostrze Jadwidze, że to ona wprowadziJa ją, dwunastoletnią dziewczynkę w świat archeologii, a następnie folklorystyki i etnog;·afii. Swoich już samod;delnie od 1903 r. prowadzonych prac, których rezultatem były ogłoszcne w 1912 r. Dalsze przyczynki do etnogTafii Wielkopolski ("Materiały Antropologiczno-Archeologicznc i Etnograficzne", t. XII, Kraków 1912), r8c;~ej nic wspominała. Z trudem udało się ją nakłonić do ujawnienia faktów, kt,';reby świadczyły o jej zasłudze jako kontynuatorki prac Jadwigi, o trudach gromadzenia matE'riałów etnograficznych i folklorystycznych, o pracach wykopalisko\)')Th, o swoim zakresie zainteresowań poznawczych, obejmujących nie tylko archeologię, etnografię, gwaroznawstwo, ale też historię, szczególnie regionalną. Przyznała się wprawdzie do tego, że po zamążpójściu Jadwigi prowadziła prace sama ddej, ale podkreślała Żt' to wszystko, co osiągnęła, jest zasługą siostry, że wraz z nią uczyła się też rysować i malować, wreszcie fotografować nie dla zabawy, ale po t.o, by nie tylko opisowo, ale również wizualnie mogła w publikacjach <wych kulturę ludową dokumentować. Wśród zdjęć Zofii, które szczęśliwym trafe:n się zachowały i które przekazała poznańskiemu Muzeum EtnograficznC'mu, znajdują się pierwsze w ogóle fotografie przydrożnych wielkopolskich krzyży i słupów bogato rzeźbą przystrojonych, cer.nych zabytków sztuki ludowej. Dostrzeżenie tych zabytków to już wyłączna zasługa Zofii Szembekówny. poświęcone młodzieży w Szczecinku - Źródłem rozlicznych zainteresowań obu sióstr i motorem całej ich działnl~10ści był patriotyzm wszczepiony przez środowisko rodzinne, w którym żywe były tradycje żołnierskie Szembeków i literacko-artystyczne Fredrów (Jadwiga i Zofia były prawnuczkami komediopisarza). Dziećmi jeszcze będąc zdawały sobie sprawę z koniecznośt:i wprzągnięcia wszystkich sił materialnych i duchowych społeczeństwa polskiego do walki o narodowe oblicze Poznańskiego i całego pruskiego zaboru. To było też przyczyną, że "panienki z pałacu" zorganizowały w Si\'mianicach, swej rodzinnej wsi pod Kępnem, dobrze prosperującą przez kilka lat. tajną szkołę polską, że angażowały się w działalność Towarzystwa Czytelni Ludowych w czasach upamiętnionych Wrześnią i Wozem Drzymały i wreszcie włączyły się w prace dokumentującą zagrożoną kulturę ludową. Trudno wymierzyć, która z sióstr więcej w tej pracy dokonała. Ale czasów pełnego uznania wartości kultury ludowej dla kultury narodowej i pełnej .satysfakcji z pracy nad jej dokumentacją, prowadzonej we wczesnej już młodości, doczekała się tylko Zofia. I choć jej już tylko mogło Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przed kilkoma laty nadać godność członka honorowego, to w akcie tym zawsze skromna Zofia upatrywała raczej uznanie zasług tragicznie zmarłej Jadwigi, tej, która ją na drogę badań etnograficznych wprowadziła. Sylwetki obu sióstr, kierunki ich zainteresowań oraz badawczych dokonań, które zapewniły im trwałą pozycję w ludoznawstwie wielkopolskim, nakreśliłem przed dziesięciu laty (Jadtciga Szeptyckai ZOfia Szembekówna, "Literatura Ludowa", R. IX, 1965, Dl" 2-3). Pisząc ów artykuł świadomy byłem tego. że ich C:ziałalność traktow"ć trzeba łącznie tak, jak to w tytule swej publikacji etnograficznej Zofia zaakcentowała i jak w swych wypowiedziach przedstawiała. Wypada tedy uszanować pełną pokory postawę Zofii, uznać jej przekonanie, choćbyśmy �372 In memoriam nie bardzo z tym się zgadzali, że swą wcześniej zgasłą, uwielbianą siostrę naśladowała. Niech ta skromność Zofii Szembekówny jaśnieje wiecznie kwiatem na jej pomniku. Stanisław jedynie żywym Blaszczyk TADEUSZ STANISŁAW GRABOWSKI (1881-1975) Dnia 25 I 1975 r. zmarł w Krakowie prof. dr Tadeusz .stanisław Grabowski, wybitny slawista, znawca literatur południowo-słowiańskich, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek honorowy Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Urodzony 15 stycznia 1881 r. w Dobromilu, po ukończeniu gimnazjum w Jarosławiu odbył studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w dziedzinie filologii polskiej i filologii klasycznej. Kontynuował następnie studia na uniwersytetach w Zagrzebiu, Belgradzie i Pradze, wykazując wówczas przede wszystkim zainteresowanie problematyką słowianoznawczą, głównie zagadnieniami Słowiańszczyzny południowej. Po powrocie do Krakowa wszedł w skład zespołu redakcyjnego "Świata Słowiańskiego" i w 1911 r. uzyskał doktorat na podstawie pracy Współczesna Chorwacja. Rozpoczął wówczas pracę pedagogiczną w krakowskich szkołach średnich, ponadto pracował jako lektor języków serbo-chorwackiego, bułgarskiego i czeskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim, kontynuował przy tym badania slawistyczne, ogłaszając wiele rozpraw i artykułów poświęconych literaturom Słowian południowych i zachodnich. Po wybuchu I wojny światowej zgłosił akces do Legionów, rozpoczął pracę ...• v biurze prasowym Departamentu Wojskowego, zaś w 1915 r. został wysłany przez Naczelny Komitet Narodowy do Sofii i Konstantynopola, gdzie spcłniał funkcje reprezentanta spraw polskich. Po odzyskaniu niepodległości wstąpił prof. Grabowski do służby dyplomatycznej, obejmując w 1918 r. stanowisko pierwszego posła Rzeczypospolitej Polskiej w Sofii, które sprawował do 1925 r. Na stanowisku tym rozwinął ożywioną działalność na polu wzajemnego zbliżenia, powołał do życia Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Bułgarskiej, przyczynił się do poważnego wzrostu ilościowego przekładów z literatury bułgarskiej na język polski, jak również przekładów literatury polskiej na język bułgarski. W latach 1925-1927 pełnił funkcję dyrektora Wydziału Prasy i Propagandy w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, po czym ponownie wyjechał na placówkę dyplomatyczną, tym razem do Rio de .Janeiro, gdzie przebywał do 1938 1'. W latach 1931l--'1939 był dyrektorem Instytutu Współpracy Kulturalnej z Zagranicą przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W okresie okupacji niemieckiej prof. Grabowski przebywał w Warszawie, gdzie czynnie uczestniczył w akcji tajnego nauczania, po powstaniu warszawskim zaś osiedlił się w Krakowie, gdzie został powołany na stanowisko profesora i kierownika Katedry Nowszych LiteratUr Słowiańskich przy Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego; katedrą tą kierował aż do przejścia na emeryturę w Hl6Q r. W okresie pobytu prof. Grabowskiego w Krakowie zanotować można na,i- �In memoriam 373 \viększe jego osiągnięcia na polu naukowym, gdyż wówczas zajął się bez reszty badaniami w dziedzinie swej specjalności, ogłaszając wiele wartościowych prac w zakresie słowiańskiego literaturoznawstwa. W powojennym okresie prof. Grabowski w dużej mierze zajmował 'Się zagadnieniem Łużyc, a ponadto Czech i SłowacH, ogłosił przy tym kilka cennych pozycji monograficznych poświęconych wybitnym przedstawicielom literatur tych narodów. Dużą zasługą prof. Grabowskiego była kontynuacja bibliografii słowianoznawstwa polskiego. Był członkiem Komisji Historyczno-Literackiej i Komisji Słowianoznawczej Polskiej Akademii NaUk oraz długoletnim członkiem Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w którego pracach brał zaw'Sze czynny udział. Boleslaw Łopuszański PROFESOR TADEUSZ OCHLEWSKI Urodzony muzyk, zamiłowany pedagog, pełen pasji działacz oraz pionier polskiego edytorstwa muzycznego - oto zwięzłe określenia charakteryzujące sylwetkę prof. Tadeusza Ochlewskiego i zakres działalności, jakiej poświęcił całe swoje życie. Skrzypek, wykształcony w konserwatoriach petersburskim i warszawskim, póżniej klawesynista, uczeń Wandy Landowskiej w Paryżu, po powrocie do Polski \V 1926 r. został profesorem muzyki,' a równocześnie aktywnym działaczem kilku instytucji społecznych, jak: Stowarzyszenie Miłośników Dawnej Muzyki, Towarzystwo Wydawnicze Muzyki Polskiej oraz Organizacja Ruchu Muzycznego (ORMUZ). Muzykę propagował czynnie nie tylko jako organizator, lecz również jako muzyk występujący w zespołach kameralnych wespół z Ireną Dubiską, Eugenią Umińską i innymi wybitnymi artystami. Nie zaniechał tej działalności także później w okresie okupacji, choć musiała ona przybrać inne, bardziej ograniczone formy. Najbardziej jednak przysłużył się muzyce pol'Skiej po zakończeniu drugiej wojny światowej zakładając w Krakowie w 1945 r. Polskie Wydawnictwo Muzyczne, które stało się najważniejszym dziełem jego życia. Kierował nim, jako dyrektor, nieprzerwal~ie przez dwadzieścia lat. Dzięki osobistemu zaangażowaniu, dzięki umiejętnemu doborowi współpracowników, dzięki swej energii i świadomości celu jaki mu przyświecał, stworzył oficynę wydawniczą, która w krótkim czasie dorówr:ała, a w dziedzinie jakości wydawanych partytur muzyki współczesnej nawet prześcign<;ła najbardziej znane w świecie wydawnictwa muzyczne o kilkusetletnich tradycjach. Było to możliwe dzięki pomocy Państwa, którego władze doceniały i popierały finansowo ir.icjatywę dyrektora Ochlewskiego. Celem działalności PWM stało się utrwalenie drukiem zabytków dawnej muzyki polskiej i uchronienie jej w ten sposób przed niszczącym działaniem czasu, L< także udosh;pnienie ~wórczości polskich kompozytorów współczesnych - w postaci partytur i materiałów orkiestrowych zespołom wykonawczym w kraju i za granicą. Z czasem wydawnictwo rozrosło się, obejmując wszystkie dziedziny edytorst\va muzycznego i zaspokajając potrzeby zarówno kształcącej się młodzieźy, jak też szerokich rzcsz mełomanów. Publikacje PWM, przeznaczone w zasadzie na rynek krajowy, dzięki wyjątkowym walorom merytorycznym, wysokiemu pozio- �In memo,.iam mo\'-: edytorskiemu oraz atrakcyjnej szacie graficznej, zdobyły sobie rynki zagraniczne, pochłaniające obecnie przeszło 3ooio wartości całej prcdukcji rocznej . .:reci!1ą z najwiQkszych i najważniej<;zych inicjatyw edytorskich PWM, podjQlych ',': ścisłej współpracy z Polskim Towarzys1vvem Ludoznawczym, była i jest reecj cja oraz edycja Dziel wszystkich Oskara Kolberga, ukazujących się - jako olbrzymie, BO-tomowe wydawnictwo w ramach obchodów IODO-lecia Państwa Polskiego. Jak wiadomo, wiekopomna spuścizna dziewiętnastowiecznego etnografa muzycznego, wydana częściowo za jego życia, stała <;ię w naszych czasach niedostępr:8. dla ogółu, nielici::ile zachowane egzemplarze były białymi krukc:mi. Wydanie tej kilkudziesięciotomowej całości zdawało się jednak przekraczać możliwości PWIIL Dyrektor Ochlewski, zafascynowany wizją tak wicIkiego przedsięwzięcia wyda\yniczego, uczynił wszystko, by pozornie nierealne zamierz2nie wcielić w czyn. Z er.tuzjazmem włączył się - jako wydawca i członek Komitetu Redakcyjnego dziel - do prac prowadzonych pod naukc;v;ym kierownictwem przewodniczącego tegoż Komitetu, prof. dra J. Krzyżanowskiego oraz prof. dra J. Burszty. działającego na czele Redakcji Naczelnej dzieł w Poznaniu, w oparciu o dotacje Polskiej Akademii Nauk. Ponieważ dotacje te były dość ograniczone i należało się obawiać nadmiernych kosztów, które mogłyby hamować tempo prac. dyrektor Ochlewski postarał się zaradzić trudnościom finansowym. Zakupił mianowicie dla PWM specjalny aparat do produkcji diapozytywów, których oficjalna cena w drukarni była znacznie wyższa od kosztów ich produkcji i polecił wyszkolić zespół fachowców wydawniczych tak, aby tę konkurencyjną dla drukarni pracę mogli wykonać w stosunkowo krótkim czasie. Tym pociągnięciem obniżył prawie dwukrotnie koszty reEdycji poszczególnych tomów. a równocześnie co najmniej dwukrotnie przyspieszył jej realizację. Dalsze przyspieszenie edycji kolbergowskiej zostało dokonane jak wiemy dzięki przystąpieniu do współpracy Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w Warszawie. Na skutek tych posunięć 36-tomowa reedycja fotooffsetowa Dziel wszystkich O. Kolberga ukazała się w ciągu czterech lat (1962-1965) umożliwiając tym samym o kilka lat ,vcześniej rozpoczęcie wydania pozostałych 44 tomów, obejmujących w głównej mierze spuściznę rękopiśmienną O. Kolberga. W 1965 r. dyrektor Ochlewski przeszedł na emeryturę mając już przeszło 70 lat. Myliłby się jednak każdy, kto by sądził że tym samym przeszedł na zasłużony wypoczynek. Muzyka nie zwolniła go ze służenia jej do końca swych dni. Jeszcze przez z górą dziesięć lat miał dla niej się trudzić, szkoląc założony przez siebie młody, lecz znakomity zespół "Con moto ma cantabile" i przygotowując jego występy w kraju i za granicą. W Warszawie trudno było o bilety wstępu na koncerty tego zespołu. Wyjazdy terenowe, a także zagraniczne zespołu odbywały się czasem w warunkach dalekich od luksusu. Ale czyż młodzi muzycy mogli narzekać na trudy i niewygody podróży widząc, że z uśmiechem na twarzy dzieli je z nimi ich osiemdziesięcioletni Profesor i Opiekun? Dnia 1 lutego 19'/5 1'. na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie zespół "Con moto ma cantabile" wykonał przepięknie utwory dawnych mistrzów dla swojego Profesora, chociaż on już tego nie słyszał. Odszedł na zawsze całkiem niespodziewanie, pozostawiając po sobie żal i smutek ...• ale nie pustkę! Wychował bowiem swoich następców, którzy objęli opuszczone przezeń posterunki i będą kontynuować jego dzieło, zarówno w dziedzinie edytorstwa. jak i muzyki. Dlatego też i do niego - jak do wielu wybitnych ludzi - odnoszą się słowa poety: Non omnis moriar. Jan Paździora �In memoriarrt KLEMENS KRAJEWSKI (1892-1975) D:' Kleme,-.s Krajewski, członek Oddziału ToruiJsldego Polskiego Towatzystwa Luc'.c,~:nav:czego, urodził się w Brodnicy n. Drwęcą. Wyższe studia w zakrl?sie zabytkoznavvstwa i konserwatorstwa koflCZY na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu i.m. M. Kopernika w Toruniu. Tam równocześnie studiuje etnografię pod kierunkiem prć);-. dr Bożeny Stelmachowskiej. Tematem pracy doktorskiej jest Traci7jcuJne bvdownictwo chałup Ziemi Chełmińskiej. Publikuje też Uwagi nad wsp{.le.:eSJiym stanem budownictwa Słowińców ("Biblioteka Słupska", t. 5, Poznań 196Cl) oraz inne artykuły popularnonaukowe dotyczące budownictwa ludo\vego i muz:.<d. Kończy 3-letni Wydział Nauczycielski przy Konserwatorium Mllzycznym w Toruniu. Przyczynia się tez do powstania w Toruniu chóru i orkiestry akademickiej, której jest pierwszym dyrygentem. Zamiłowany pedagog, wytrwały pracownik odznaczony Złotym Krzyżem Za"ługi, w ciągu przeszło 25-letniej działalności pedagogicznej i instruktorskiej wiele wysiłku wkłada w prace nad swymi uczniami w Liceum Budowlanym w Toruniu, wzbudzając zainteresowanie sztuką. Cieszył się opinią człowieka dobrego, oddanego swoim uczniom. M aria Znamierowska-P riifferowa JOZEF WIECZERZAK (1925-1975) W dniu 28 stycznia 1975 r. zmarł nagle w wieku 49 lat dr Józef Wieczerzak, kustosz Działu Etnografii Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, długoletni dyrektor Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku, członek Polskiego Towarzystwa Ludozr:awczego. Dr Józef Wieczerzak urodził się w Toruniu dnia 4 grudnia 1925 r. W 1941 r. wysiedlony wraz z rodzicami znalazł się na Lubelszczyźnie. Przebył szlak bojowy po Odrę i Nysę, został wyróżniony odznaczeniami wojskowymi: medalem "Za Odre;, Nysę i Bałtyk", medalem "Za Warszawę" oraz "Medalem Zwycięstwa i Woll,ości". Po wojnie wrócił do Torunia, gdzie ukończył szkołę średnią, a następnie studia geograficzne na Uniwersytecie im. M. Kopernika. Przez 10 lat był kierownikiem \Vydziałów Kultury prezydiów Rad Narodowych w Jarocinie i Pleszewie, później przeniósł się do województwa olsztyńskiego. Tu napisał rozprawę doktorską pt. Tradycyjne uprawy roli w gospodarstwach chłopskich na Mazurach i Warmi! w XIX i XX w . .stopień doktora uzyskał na Wydziale Rolnictwa Wyższej Szkoły Rolniczej w Olsztynie w 1966 r. Dr Józef Vlicczerzak ponad 14 lat był związany z Muzeum Mazurskim w Olsztynie. Przez 10 lat był dyrektorem Parku Etnograficznego w Olsztynku. Od 1973 r. objął stanowisko kierownika Działu Etnografii Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Za zasługi cila rozwoju kultury został odznaczony "Odznaką Grunwaldu", �376 In memoriam dwukrotnie odznaką "Zasłużony Działacz Kultury", złotą odznaką "Zasłużony dla Warmii i Mazur". Dr Józef Wieczerzak był członkiem Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. W dorobku naukowym prócz wymienionej rozprawy doktorskiej należy wspomnieć szereg jego artykułów związanych z tą problematyką· Ewa Grabowska JANINA KLAWE (1880-1974) Dnia 26 stycznia 1974 r. zmarła w Toruniu dr Janina Klawe, urodzona 12 VIII 1880 r. na Podolu, córka zasłużonego inżyniera, Leona Klawe, pioniera przemysłu rolno-spożywczego na Podolu. Początkowo uczyła się w domu i na prywatn·ych kompletach w Warszawie. Ukończyła prywatną pensję Z. Morawskiej, a następnie - ze złotym medalem znane w Warszawie Wyższe Kursy Handlowe Józef y Siemiradzkiej. Po okresie pracy w administracji porzuca ją, poświęcając się z całym zapałem i od'daniem tajnej oświacie. {Za pracę w tej dziedzinie została odznaczona w Polsce Ludowej Krzyżem Kawalerskim Orderu Polonia Restituta). Po kilku latach wyjeżdża do Paryża na studia, gdzie na Wydziale Filozoficznym (kierunek socjologicznyj uzyskuje stopie!'! Licencie et sciences. Wybuch I wojny światowej uniemożliwia jej dalszą pracę naukową. Po powrocie do Polski kończy kurs sanitarny Polskiego Czerwonego Krzyża i udaje się na front z czołówką PCK. Za odwagę w pracy dostaje rosyjski medal Ś\v. Jerzego. Zostaje członkiem Instytutu Antropologicznego i Towarzystwa Etnologicznego, biorąc udział w prncach tych instytucji. W 1918 r. wraca do Polski i podejmuje pracę w Muzeum Etnograficznym w Warszawic. W 1920 r. doktoryzuje się na Uniwersytecie w Poznaniu; promotorem i recenzentem byli profesorowie F. Znaniecki i J. S. Bystror.. Wobec trudnych warunków jakie napoty!,a w świecie naukowym, przenosi :;ię do pracy w szkolnict\vie zawodowym, obejmuje dyrekturę PaI1stwowej Szkoły Zawodowej im. Emmy Dmochowskiej, a następnie Państwowego Gim:1azjum Kupieckiego w Wilnie, równocześnie biorąc bardzo czynny udział w pracy społecznej w Uniwersytecie Robotniczym, znakomicie prowadzonym przez J. Skarżyńską. W czasie II wojny światowej pracuje fizycznie w ogrodach miejskich w Wilnie i bierze czynny udział w konspiracyjnej pracy tamtejszego szkolnictwa. Po wojnie, skierowana na Pomorze, obejmuje pracG w Toruniu jako nauczycielka historii, nauki o Polsce i śvviecie współczesnym oraz języka francuskiego. Jest członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej, w szkole opiekunką Związku Młodzieży Polskiej, wykłada na Uniwersytecie Robotniczym w Chełmży. Po fuzji �377 In m.emoriam partyjnej, jako członek Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej wyrozma się jako wykładowca na kursach szkolenia partyjnego, ciesząc się wielkim szacunkiem i uznaniem słuchaczy. W 1956 r. przechodzi na emeryturę i przystępuje do opracowywania tekstów źródłowych do nauki historii, wysoko ocenionych przez fachowców. Dr Janina Klawe była człowiekiem o szerokich horyzontach, posiadająca talent naukowy, jednak dwie wojny światowe i ich konsekwencje stanęły na órodze do rozwinięcia własnych możliwości twórczych. Pozostawiła jednak cenne prace naukowe oraz (w maszynopisie) artykuł o wręcz pasjonujących dziejach Uniwersytetu Robotniczego w Wilnie, tworzonego przez wileńskie Koło Związku Bibliotekarzy Polskich. Ujmując zasługi dr Janiny Klawe należy podkreślić nie tylko jej pracę na polu etnologii, oświaty i dydaktyki, lecz również jej wielkie walory jako człowieka żyjącego ideą postępu, pomocy ludziom, mającego poczucie odpowiedzialności za kształtowanie nowego świata, życzliwego dla kolegów, oddanego swym uczniom. Maria BIBLIOGRAFIA WAŻNIEJSZYCH PRAC Znamierowska-Prufferowa JANINY KLAWE 1920 Totemizm a pierwotne zjawiska religijne Warszawa w Polsce, 1920. 1922 i kierunki w etnologii logicznych" 1922, s. t. 3. ze stanowiska Metody socjologii. "Archiwum Nauk Antropo- 1924 Teorie animistyczne Muzeum "Lud" etnologii. lU etnograficzne a nauka 1924, t. 2, s. 1-15. geografii w szkołach. "Czasopismo Geograficzne" 1923/1924, t. 2, z. l, s. 55-61. 1935 Szkolenie zawodowe szcnia Nauczycieli Biblioteka Wydawnictw Koła Wileńskiego Szkół Zawodowych, Wilno 1935, s. 1--14. a wieś. Sto\'iarzy- 1938 Wieś 'lU społecznym podziale pracy. "Wieś i Państwo" 1938-1939, nr 10, s. 1-7. 1957 Uniwersytet Robotniczy. (Kursy samokształceniowe Opracowała w Wilnie). Maszynopis. M. Znamierowska-Prufferowa BONIFACY ZIELONKA (1899-1975) Bonifacy Zielonka urodził się dnia 13 V 1899 r. w Wacowicach, pow. Drohobycz, w wielodzietnej rodzinie rolnika posiadającego małe gospodarstwo. Zmarł \v Toruniu w dniu 12 III 1975 r. Po nauce w szkole w swojej wsi i ukończeniu czterech klas szkoły średniej, �378 In memoriam zmuszony do zarobkowania, pracuje we Lwowie w drukarni. Podczas I wojr.y światowej wraca do l'odzinnej wsi, nast<;;·pnie pncuje w ~zybach n3ftowych w Borysławiu. Powcłany df) wojska w armii austriackiej odbywa kampani~ włoską i albańską, kontuz}c.wany i chory znowu wraca do swojej wsi, gdzie pracuje w administracji i w organizacjach v.·iej·, skich. W 1921 r. rozpoczyna pracę nauczycielską obejmując stanowisko nauczycieb. szkoły powszechnej w pow. Biała Podlaska; zdobywa przy tym niezbqdne kwalifikacje zawodowe. W 1925 r. zakłada rodzinę i przenosi się na Kujawy. Tu, w najbliższym kontakcie z prof. K. Jażdżewskim, rozpoczyna swe ukochane prace archeologiczne, robi cenne odkrycia, prowadzi akcję ochrony zabytków, utrzymuje kontakty z ośr.odkami naukowymi i opracowuje materiały archeologiczne, czego rezultatem jest około 60 prac publikowanych, w tym kilka w maszynopisie. Związane są one z terenem woj. bydgoskiego. W czasie II wojny bierze udział w pracach konspiracyjnych, pomaga ludziom, ratuje od śmierci. Zetknęliśmy się z Bonifacym Zielonką po II wojnie światowej, gdy w Ratuszu Staromiejskim w Toruniu wyrastały zręby przyszłych muzeów - odradzającego się Miejskiego Muzeum i nowego Muzeum Etnograficznego. B. Zielonka był kustoszem Działu Archeologicznego i asystentem przy Katedrze Archeologii UMK. Zainteresowany kulturą ludową, którą poznawał na różnych terenach Polski i południowej Europy, również i na Kujawach, gdzie przez 25 lat był nauczycielem i kierownikiem szkoły podstawowej, brał bardzo czynny udział w pracy oświatowej, znakomicie znając teren w związku ze swymi pracami wykopaliskowymi, jak również z różnorodnymi pracami społecznymi, w które wkładał wiele wysiłku i serca. Zainteresowania kulturą ludową skłoniły go do studiów etnograficznych na UMK u prof. Bożeny Stelmachowskiej, do wstąpienia do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz do zbliżenia się do Działu Etnograficznego przyszłego Muzeum Okręgowego w Toruniu. W konsekwencji zapala się do idei ochrony zabytków kultury ludowej, penetruje teren, przywozi dla Działu Etnograficznego cenne zabytki z różnych dziedzin kultu::y materialnej w postaci narzędzi i dzieł plastyki ludowej, jak skrzynie malowane, rzeźby itp., informuje nas o cennych zabytkach, organizuje wyprawy terenowe i towarzyszy im ułatwiając prace we wsiach, których mieszkańcy byli mu serdecznie oddani. Wielostronnie utalentowany, Zielonka, tak bowiem mówiliśmy o naszym drogim przyjacielu, był też wielkim miłośnikiem muzyki ludowej. Jeszcze przed II wojną światową, w latach 1937-1939 zapisał około 1000 tekstów i melodii z Kujaw. Materiały te, nagrane, przesyłał do Warszawy do Centralnego Archiwum Fonograficznego przy Bibliotece Narodowej, gdzie niestely zaginęły 1. Na szczęście 1 B. Krzyżaniak, A. Pawlak, J. Lisakowsld, Polska terialy. Kujawy. Cz. I Teksty, Kralców .1974, s. 13-14, 16. pieśń i muzyka lUdowa. Źródla i ma- �In 379 memol'jam oca;. ::: jego notatki i [onogra£. Po II wOJnIe powtómie przebadał szereg informat.:<,·,:,- i nagrał kilkaset pieśni. "Materiały pc~(,dstawiają dużą wartość dokumcr.~...<-.ii:ą ze \\-zględu !w dobre tran3krypcje muzyczne oraz na unikalny charakt,,: ;-,;c::d)I'ych pozycji" 2. Zostaly cne przekazane Oddziałowi Toruńskiemu PTL i p:,~_<:jwcm,-; Inslytuto\vi Sztuki. ;)"i:acy Zielonka cieszył siG wielkim powszechnym uznaniem i sympatią. Wyj·.:.-.;:.: \\-icl'c siły charakteru, gdy pracując w szkole z całą pasją i oddaniem br<Jł lo '".iał w pracach archeologicznych, a później, będąc kierownikiem Działu A['(:!~"G;o~jcz"e'-\o Muzeum, zdobył tytuł magistra i następnie doktora. Brał czynny udzid \\- pr2cach społecznych, nie szczędził swych sił. Ey! człowi~kjem nieprze<:iętnym. Pozbawiony zawiści, złości, szlachetny i przyjaciel::"-:, dobry i hojny, gdzie tylko mógł, służył ludziom pomocą ratując w .roznyc;, b:cdach, dzieląc się tym, co posiadał i wnosząc w każdą pracę zapał, optymi7.l1:. poczucie radości i humoru, które zabarwiało współpracę z nim. Maria WSPOMNIENIE Znamierowska-Prii.fjerowa O BRONISLA WIE DEKOWSKIEJ (1907-1974) Dr.ia 6 IX 1974 r. zmarła w Łodzi Bronisława Dekowska, członek Oddziału Łódzkiego PTL, miłośniczka folkloru i niestrudzona zbieraczka pieśni ludowych. B. D<;kowska urodziła się 25 VIII 1907 r. w Lenczach Górnych, w pow. wadowiekim, w rodzinie Rozalii i Jana Golików. Kształciła się w Nowym .sączu, gdzie w 1928 r. ukończyła Seminarium Nauczycielskie im. Marii Konopnickiej, specjalizując się następnie w nauczaniu śpiewu na Wyższym Kursie Nauczyciel~ki:1: w Krzemieńcu (1937). Pracą nauczycielską związała się z woj. łódzkim, ucząc od 1929 r. w szkołach wiejskich i w miasteczku Ujeździe, a w latach 1946-1954 w Tomaszowie Maz., gdzie rozwijała wszechstronną działalność pedagogiczną w szkolnictwie i wychowaniu pozaszkolnym. Z<Jinterc30wania folklorem ujawniły się już w pierwszych latach pracy nauczyciels!-::i0j, a z czasem stały się pasją życiową, szczególnie po przedwczesnym odejściu ze szkolnictwa na emeryturę z powodu ciężkiej choroby serca '(1g54). Była odtąd stałą towarzyszką poszukiwań terenowych swego męża etnografa, Jarla Piotra Dekcwskiego, kierownika Muzeum Regionalnego w Tomasz::Jwie Maz., a nasttipnie kustosza Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Dzięki niczwykłej pracowitości i łatwości nawiązywania kontaktu z informatoraJY:! zapisała ponad dziesięć tysięcy pieśni, wiele z nich o dużej wartości art y.ctycznt;j i zabytkowej. Prowadziła prace terenowe na całym obszarze woj. łódzkiego, w woj. kieleckim i na ziemi sądeckiej. Czqść dorobku zbie:ackiego B. Dekowskiej znalazła wyraz w druku. Ogółem opublikowała 912 pieśni, głównie obrzędowych, które przeważnie &tanowią uzupełnienie prac etnograficznych J. P. Dekowskiego. Innego rodzaju jej dorobkiem jest trar.~L·ypcja i przygotowanie do druku 293 pieśni nagranych podczas konkursu 2 Tamże, s. 14. �380 In memoriam lub zebranych przez innych zbieraczy. Swe wywała też w pracy społecznej współpracując społem Regionalnym "Opocznianka". przygotowanie z Oddziałem muzyczne spożytkoŁódzkim PTL i Ze- Irena Lechowa ZOFIA CZASZNICKA (1889-1973) Zofia Czasznicka - artystka malarka i długoletnia działaczka na polu sztuki ludowej, urodziła się na Zmudzi w pow. Oszmiany dnia 3 XI 1889 r., zmarła w Warszawie 23 VI 1973 r. W czasie pierwszej wojny światowej w 1915 r. przebywała w Moskwie, gdzie po ukończeniu kursów pedagogicznych prowadziła szkołę polską w Niżnym Nowgorodzie nad Wołgą. Po powrocie do kraju studiowała w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, następnie w latach HH9-1922 przebywała w Warszawie na kursie dla nauczycieli rysunku, a w latach 1923-1930 studiowała w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie malarstwo i architekturę wnętrz u profesorów Pruszkowskiego, Skoczylasa, Czajkowskiego i Jastrzębowskiego. Na ukształtowanie się jej osobowości artystycznej i póżniejszych kierunków działalności w dziedzinie sztuki ludowej przemożny wpływ wywarło ówczesne środowisko artystyczne Szkoły Sztuk Pięknych z prof. Jastrzębowskim na czele oraz powstała w tym klimacie spółdzielnia "Ład". Była ona członkiem "Ładu" i projektantem tej spółdzielni do ostatnich swych dni. Poważną część życia poś\vięciła sprawom sztuki ludowej. Współpracując z Towarzystwem Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie wykładała w Szkole Instruktorów Tkactwa l Kilimiarstwa TPPL oraz w Szkole Przemysłowej Zeńskiej przy ul. Górnośląskiej w Warszawie. W 1933 r. na terenie Wileńszczyzny w Opsie w pow. Bracław zorganizowała i prowadziła z ramienia Rady TPPL ośrodek tkactwa samodziałowego dla tkaczek ludowych. Przed samą wojną podobną akcję w zakresie tkactwa prowadziła w pow. Rawa Mazowiecka, organizując odkrywczą wystawę sztuki ludowej w Inowłodzu. Największe zasługi w zakresie opieki nad sztuką ludową położyła jednak Zofia Czasznicka w Polsce Ludowej będąc pierwszym naczelnikiem Wydziału Sztuki Ludowej Ministerstwa Kultury i Sztuki w latach 1945-1950. Była ona twórczynią koncepcji tej opieki i inicjatorką wielu praktycznych akcji, jak 11p. konkursów sztuki ludowej, wystaw itp. Współpracując od 1945 r. z Czasznicką jako jej zastępca miałem możność, jak wielu działaczy, skorzystania z olbrzymich, cennych doświadczeń tej wybitnej artystki-malarki i działaczki. Była aktywna, pełna zapału i głębokiego umiłowania sztuki ludowej. którą się zajmowała do końca życia współpracując z Ministerstwem Kultury i Sztuki, Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie i "Cepelią". Bezbłędnie oceniając pod względem artystycznym dzieła sztuki ludowej dokonała wyboru i opisu ilustracji do dwu wydawnictw: Malowane domy (Warszawa 1953) oraz Haft i zdobienie stroju ludowego (Warszawa 1955). Była także wsp6łinicjatorką powołania �In memol'iant wydawnictwa Atlas Polskich Strojów Ludowych, napisała kilka prac z tej dziedziny, jak np. Zdobione gorsety ludowe ("Polska Sztuka Ludowa" 1953, nr 3) i in. Zofia Czasznicka była aktywnym członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Kazimierz HALINA Pietkiewicz BIELAWSKA (1928-1975 ) Urodzona dnia 1 lipca 1928 r. w Krakowie, członek i aktywny działacz OdóziC1łu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej, po ciężkiej chorobie zmarła tu 6 czerwca 1975 r. Niemal wszyscy członkowie Oddziału wzięli udział w jej pogrzebie pragnąc zbiorowo uczcić pamięć zasłużonego pracownika. Przez jej przedwczesną śmierć Polskie Towarzystwo Ludoznawcze poniosło hoksną strate;. Była bowiem zdolną i inteligentną indywidualnością, posiadającą sze:'okie zainteresowania naukowe, specjalnie ukierunkowane na historię regionu gorczańskiego, na kulturę ludową tego regionu i na problematykę społeczno-et="czną· \V ludoznawstwie interesowała się - jako naczelnym problemem - kulturą spoieczno-prawną i moralną ludu: formami współżycia i współpracy, poczuciem prawJ. i moralności. Na len temat przygotowywała pracę, której przedwczesna ~miE'rć nie pozwoliła skończyć. Halina Bielawska pozostanie na zawsze w naszej pamięci jako człowiek pra\,'y, szlachetny, ofiarny i bohatersko cierpliwy, spragniony "viedzy i poszukujący '.\'ytrwale Prawdy. Piotr Kaleciak OLIMPI A ŚWIANIE\VICZOW A (1902-1974) Przyjaciele i towarzysze wileńskich prac i badań b. Uniwersytetu im. Stefana Ba'ol'ego z wielkim żalem dowiedzieli się o śmierci swojej drogiej koleżanki, mgr Olimpii Świaniewiczowej z domu Zambrzyckiej. która umarb w Kanadzie 15 uerwca 1974 L Urodziła się w Homlu 1 grudnia 1902 L, dziecilIstwo spędziła na Białorusi ','. :licwielkim rodzinnym majątku Wiazyń w gub. mińskiej w klimacie przyrody i tradycji białoruskiej wsi. Uczy się w Warszawie na pensji p. Wołowskiej, a nastĘpnie w Gimnazjum Polskim w Mińsku. Od 1917 r. jest harcerką, odważnie tam ~pełnia powierzoną misję jako kurierka Polskiej Organizacji Wojskowej, odzna- �382 In memoriam czona za ofiarność, Maturę zdaje w 1917 1'. w Chc2:'ll1ie na Pomorzu, Wyższe studia kończy na Uni\\·cr· ,,·tecie im, S. Batorego w Wilnie studiując najpierw p;','yrodę, a następnie geologię i geografię fizyczną; uzysk:]'.:' stopierl magistra, Od 1928 r, pracuje jako nauczycici;;',c geografii w szkołach średnich w Wilnie. Tam też 'eaje asystentką prof, Mieczysława Limanowskiego. \V . (";2 r. w Towarzy.o;twie Przyjaciół Nauk w Wilnie ',':ychodzi w druku jej praca pL Tarasy Prawilii w dolinie Wnki. Jej dalsze zainteresowania idą w kierunku etn·Y'."'1.fii, którą studiuje początkowo pod kierunkiem prof. C. ,":lUdouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej, a następnie 1-::.:\10szyńskiego. Szczególną uwagę poświęca obrzędom p-'.l'zebowym i kultowi zmarłych u ludu białoruskicr;c, które poznała z autopsji w latach dzieciństwa i ml',ld··ści. W 1926 r. wychodzi za mąż za Stanisława Świaniewicza, wybitnego eko;'omistę. Okres II wojny światowej spędza w Wilnie w upaństwowionym przez ='~iLm~ [ÓW majątku ojca. W 1946 r. wyjeżdża do Polski z repatriantami, pracuje \\ Tczewie jako nauczycielka. Trzeba tu podkreślić jej przez całe życie niezwy;dą. ",,'lną patriotyzmu i odwagi postawę człowieka prawdziwie szlachetnego i odpo\\i~ ':zialnego. W 1957 r. wyjeżdża na rok do Indonezji, na Jawę, do męża cl':') ..'rta UNESCO. Tu analizuje obrzędy związane ze śmiercią, podobne do obrzęcLv: białoruskich. W 1958 r. zostaje członkiem Komisji Etnograficznej Polskiego 1'o\;arzystwa Naukowego na Obczyżnie. Następne lata, to podróże do Indii i S;'odkowego Wschodu, Wielkiej Brytanii i w końcu do Stanów Zjednoczonych i E.me,dy. Przebywając w ośrodkach naukowych gromadzi materiały do pracy lL', tcnat kultu zmarłych w Europie i Chinach, wciąż mając na myśli pogłębieni';'\\·ych zaint€resowafl białoruskich kultem zmarłych, w szczególności zwyczajem ,T::acly". Zajmuje się też udziałem Mińszczyzny w powstaniu 1863 r. oraz Uni<J Eośc;c1ną na ziemiach par'Jstwa polsko-litewskiego. Sprawom tym poświęca aż 18 artyL·l!(lW. Na tle dociekań dotyczących "Dziadów" białoruskich wynika oży'"vionc; ':orespondencja z prof. Pigoniem, któremu przekazuje rezultaty swych poszL:~:i ...:ań dotyczących interpretacji tego zwyt:zaJu. W swym artykule pL Dziady chiilskie a dziady białoruskie (1972) " '-;'aca szczególną uwagę na zapraszanie dusz zmarłych na wspólną ucztę. KOliczy go wnioskiem, iż "wioska białoruska, tzn. potomkowie Krywiczan i DrcgD\\ic;:,1D, przechowała naj czystszą tradycję słowiailską i wiele elementów z kultury ciuchowej, które zanikły gdzie indziej, lecz które były wspólne zarówno li.:do:r :\zji, jak i Europy". Autorka stara się też udowodnić, iż Mickiewicz znał ózicb L.O:lfucjusza. Cenna praca pL Interpretacja "Dziadów" Mickiewiczowskich na jJocis;{Ilvie jolkloru bialoruskiego (1972) rzuca ciekawe światło na ten prastary cbrz.;ci, i:tórego badaniu poświęciła '"viele wysiłków swego życia, pełnego bohaterstwa i :arności. Maria Znamierowska-Priijfero ;,'n �;383 In 1nemOliant WYKA;;>; PRAC I ARTYKULOW OLIMPII SWIANIEWICZOWE.T 1932 Tarasy Prawilii w Wald. dolinie Prace Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie, Wilno 1!l32. 1959 Pogrzeby, stypy, dziady we "Polskie wsi Sieledczyki. 1959, S. 80-86. Obczyźnie", R. 10, Londyn Towarzystwo Naukowe na 1960-1961 Dziady tamże, R. 11, Londyn białoruskie, s. 87-89. 1960-1961, 1963 Unia Koście~na nu ziemiach ciyn, 25 sierpnia państwa i 1 września "Gazeta po~sko-litewskiego. Niedzielna", Lon- 1963. 1968 Sll~wetki powstańców w Mińszczyźnie: "Gonicl: Karpacki", rawiewa. Michal Londyn Ciui~dziewicki, ofiara pie1'wsza Mu- 1968. 1969 Kornel Fe~iksza, wojewoda packi", Londyn miński w czasie powstania 1863 "Goniec roku. Kar- 1969. 1970 .'1ic/wł Oskierko, pelnomocny komisarz "Goniec wojewódzki. Karpacki", Londyn 1970. 1971 Naczelnik miasta MińskCl. "Goniec Karpacki", Londyn Mickiewiczowskich na 1971. 1972 Interpretacja "Dziadów" "Polskie Towarzystwo Boksław ,<:;więto1'zecki Wincenty Koziell-Pok~etvski packi", Londyn Dziady, zanikający Historia kapliczki DZ1Cldy chińskie Naukowe - nacze~nik - na podstawie fo~kloru bialoruskiego. Obczyźnie", Partii. "Goniec nacze~nik Partii R. 21, Londyn 1972, s. 1-12. Karpacki", Londyn 1972. tv pow. wilejskim. "Goniec Kar- 1972. "Tydzień Polski", Londyn, 30 września 1972. "Wiadomości", Londyn, 8 października 1972. białoruskie. "Tydzień Polski", Londyn, 23 grudnia 1972. obrzęd ludowy. wiazyńskiej. a. dziady 19n Wpływy chińskie W' dawnej Rzeczypospolitej. "Tydzień Polski", Londyn, 30 czerw- ca 1973. Konfucjusz Czy w Mickiewicz 1973. O ,,'l'wórcy Europie znał PoloT,ezów" i 1; dzieła nas. "Tydzień Konfucjusza? po raz trzeci. Polski", Londyn, 4 sierpnia "Tydzień Polski", Londyn "Tydzie11 Polski", Londyn, 1973. 1 września października 20 1973. 1974 Matka Makryna Mieczyslawska 1974. w świetle tradycji mińskiej. "Tydzień Polski", dyn, Wielkanoc Korespondencja z prof, S. Pigoniem. "Wiadomości", Opracowała Londyn, czerwiec 1974. M. Znamierou:ska-Pl'ujferowa Lon- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b9c83270f0e9881c4efc670427d264b.pdf c10323ecc1d8b5a7de065494f34bac2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1778 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1647 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.426-444 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text V. IN MEMORIAM Lud, 63, 1979 TADEUSZ PRUS-WIŚNIOWSKI (1901 - 1978) Oddział Pohkiego T10warzystwa Ludo,zlnawczego w Mszan.ie Dolnej poniósł dot'klJwą str.atę. Ubył z 'l1.aszy,chs·zeregów dr T. Prus- Wiś'niowski, n.auczyciel Lticeum w Myśleni·cach, wielki dz.ia·ła·ez społ,eczny, założy-ciel i pierwszy prezes Oddztiału Polskiego Towarzystwa Kraj.oz.n.awczego w Myślenica'ch, twórca tamtejszego Muzeum Reg)i'Onalnego. Kierował Szkolnym Powiatowym Ośrodkiem Krajo:zmawczo-Turystycznym przy Wydziale Oświaty i Kultury Prezydium Powi,a'towej Rady Nanodowcj w Myśleni,c.a'ch. Był aktywnym członkiem Zarządu Głównego F(}lskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu oraz ·czł{Jllkiem Komisji Rewizyjnej Oddziału PTL w Mszanie Dolnej. Brał 'niezwykle czynny udział w zebraniach Oddziału, na których w c'iągu ostatni·ch lat wyglos.ił ponad 20 referatów. Tą dT<Jgą ,członkowie Oddziału Msz;ań'skiego zapoznali siC; dokładniej z terenem ,etnograficznym Kliszczaków, ich osadnictwem w Beskidzie Wyspowym, kulturą i osIągnięciami, widocznymi choćby na 'Przykładzie tak,iej wsi, jak SułkoWlice, sta,ra osada kowałi, a dziś ośrooek przerrnyslu żełaz:neg<J. Bardzo interesująco opnaoował temat Cechy demograficzne Ziem Zachodnich i Północnych, a w wyniku podróży zagrani'cznych - Einografię Bułgarii. Popularyzował wybitne postaeie. "Na droga'ch Reymonta", "Szlakiem Kopernika", "Zycie i działalność Orkana" to wyrywkowe tytuły ciekawych 'prelekcji, których nam teraz brak. Wygłosił wiele ,prelekcji także poza PTL w 01'gaJllizaej'a'ch społecZJn)'lOh(Liga Kobiet, Związek EmeTytów), ,a zwłaszcza w wielu szkołach. na teT'eruie województwa nowosądeck,iego. Pracując w szk,oł'ach sanato,ryjnych w Rahce miałyśmy często 'okazję witać dra WiOOiowsJ<liego,i podziwiać wpływ wy.chowawczy jego prelek'cjli na lrillooz'j,eż, zwłas.ZJezaI!l!amłoozież śląską, która łeczy.la się w sam.atoriulffi fun. W. Ps1:roWTs;kie.go. Vi 1978 T. �427 In memoriam Dr Prus- Wiśniowski byl szeroko znany z nfiezwyklej aktYW!I1ości zarównQ mlodzieżowym, jak li dorosly'ch: Jako Ipecla,gog z wy:ks:ztakenia miał wspaniale ,osiągnięcia w prowadzeniu wakacyjnyoh obozów :krajoznawczych, połą(;zony,ch ,z naukową 'pracą badawczą danej okolicy. Towarzyszył blisko 2 tys. wydeczkom kraj.oznawczym,oprowadzają'c ich 'U'czes,tników po ziemi myślenickiej i ~n.nych poWliataoh regionu kra'kowski.ego. OrgaTllizował ,ta,kże obozy wędrowne na Podhalu, Pomorzu ZachodniJm, Warmii i M,azura'c-h oraz w Sudeliach. Tą drogą w>'7.lczepiałzamiłowanie d,o pracy nad 'P'0,znaiI1iemregionu, zarintertesowanie życiem ludu, jego prZieszłością, zwyczajami, gwarą, iwór,czością, słowem - K'u1turą ludową. Efektem tej działalności są opr,a'cowa:nia mOllJog,raficzne Myślenie i okolicznych wsi. Ua:pisał w sUlmie 160 pra'c, wśród k,tórych z,n'ajdiują s'ię alfiykl1.lłyo Z1abytkaeh, architekturze, o zagadnieniach ,etno,grafi,cznych ,i przyrodnkzy'ah. Bada:nuami 'Swymi objął również Ziemie Zachodnie li Północne. Wśród jego' a.rtykułów dflukowanyoh \\" 'czas,o.p,isma'chznajdują się ·sylwetki sławn)"ch Polaków. J.ego publi,lmcje nacechowane są głębokim patri'otyzmem, umił,ow<l'IlJiem,polskiego ludu i rodziJmego krajobrazu. Oprócz wiedzy o ziemi polskiej, o wielkich .ludziach naszej oj'czyzny, dr Prus- Wiśniowski budzjił w młodych sercach poezucie dumy naflodowej i szla,chetne ucżucia. Spełniał więc rolę 'cennego wy'chowawcy. Dr Tadeusz Prus-Wiśniowski utrwalH slię w naszej pamięci jako ,człowiek, który w swoim ni.ezwykle czynnym żydu real.izował hasło: "Ojczyzna:, nauka, ,cnota". w środowi'sku Malwa Baryczowa Zofia Kolkówna BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI (1927 - 1978) Dnia kwi'etr1i,a 1978 r. w szpitalu w Repta'c'h Śląskich zmarł po długi'ch -SPQwooO'wany'chobrażeniami po w)"padku samochodowym, który mial ,mjejs'Ce w Kwkowie d'I1lia25 bistopad.a 1977 T., dr Bol'e/sław Mariall'l ŁQPL:szań,ski, kus-tosz Muzeum Etnografi,czJ1Jego w Krak'Owic, czł-onek Za;rządu Głównego Polskiego Towarzystw.a Ludo,znawczego, historyk. Urodził siG we Lwowie 12 styczl1Jia 1927 T., Był ,s)"Oem Alfons,a Lopuszańskiegv,pracownika Miejskiej Kasy Oszczędnoś,ci we Lwowie i Jadwigi Frankiewicz, którzy 'obumarli .go w dzic-ci!'ls,twie, ·a wy{)howanJiem z'ajęł.a :się '~iio,stra matki, Zcfia Frank,iewi,cz. Do 'Szkoły podstawowej uczę.sz'czał w lata,c:h 10933 - 1939 we Lwowi'e, tamże w Ilipeu 1946 r. zlożył egzamin dojrzałości. Studia wyższe odbył w Krnkowie na Wydziale Humanistycznym UiniweDsytetu J,a,g,iellońskliego w I,at'a'ch 1947/1948 - 1950/1951, a dyplom magistra filowfii z zakresu ,historii otrz)"mał 5 grudnia 1951 r. Tytuł doktora nauk historyczny,ch uzylsk,ał 19 listopada 1969 r. w Wyższ.ej Szkole Pedagog,icznej w Kmk'owi'e, przedkł.adając pra'cę pL Geneza i dzieje 15 'i ciężkich ,cierpieniach, Stowarzyszenia Ludu Polskiego. Jeszcze w 'czasie studiów w 19,50 r. rOZJ]:ocząłpr.acę jako IPr'e!egent Towarzystwa Wiedzy Pows.zechnej. Prz,omaw.iać lubił. Mówil jasno, rze,czowo oj, treściwie, dbając o ,rz'eteln,e infonmowanie ,słucha'czy. W latach 1950 - 1951 opmeoWlał kwerendy dla Katedry Historiii Ruehów Społeczny,ch UJ, zaś w 1951 - 1952 kwerendy dla Katedry HistoniJi Polskiej UJ, wykazmjąc żywe zaillnteresowanie hi<stmią Polski �824 In memoriam XIX w. Jednocześnie pełnił funkcje kierow. nika gabinetu Młodzieżowego Domu Kultury w Krakowie (X - XI 1951). Od 15 wrześni,a 1952 r. rozpoczął stałą pracG w Muzeum Etnograficznym w Krakowie jako '1nstruktor oświatowy. W tym czasie wstąpił do Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, przez szereg lat pełniąc w nim funkcjG 'sekretarza ,i delegata na doroczne i Walne Zjazdy. Był również członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz Towa,rzystwa Miłośników Książki. W Towarzys,twie Wiedzy POWSZEchnej przez długie lata pełnił Qbowiązki wiceprezesa Zarządu MIejskiego TWP w Krakowie. Nigdy nie uchylał się i od innych prac sp'ołeczmy'ch, a wręcz przeciwnie, wszechstronnie się udzielał. Nieraz bywał nimi przeciążany. Na stanowisku pracownika Działu Oświatowego Muzeum pozostawał do 1 ,czerwca 1954 r., kiedy to objął funkcję kierownika tego działu, pełniąc ją ,aż do końca roku 1966. W latach 1966 - 1976 był kierowniki'cm Archiwum Muzeum EtnogflaHcznego, zaś z dniem 1 lutego 19'76 objął stanowi"ko kierownika Dzi,ału Wydawnictw. Dr Bolesław Łopuszański był autorem 'Szeregu prac, rozpraw, biograHi (umieszczanych w PoLskim Słowniku Biograficznym), wspomni'eń i recenzji drukowanych w ,czasopismach krajowych i zagrankznyeh, m. lin. także na naszy,oh łamach. Zajmował się przede wszys,tkim dziejami PoIski wieku XIX na terenie Galicji. Opracował również biografie. Wykaz jego różnych 'pr,a'c przekracza 200 pozy,cji drukowa'ny'ch. Cieszył się uznaniem jako zdolny ihistoryk, pracowity i !Sumienny badacz. W uznaniu tych ms ług zo,stał powołany na członka Komisji Nauk HiistQry>cznych i czł'onk,a Komisjli Etnograbcznej Oddzi,ału PAN w Krakowie. Był odznaczony Złotą Odznaką "Za .pra'cę Społeczną dla Imi',"sta Krakowa", Odznaką "Z'asłużQl1JegoDział,a'cza Kultury" i Złotym Krzyż'em Zasługi. Smierć zabrał,a .go z kręgu żyjących w okresie [najlepszej twór'czośoi, pozostawiając o nim wspomnieni,e jako o ,człowieku ofiarnym w pracy, ,chętn)'1m w POOl mocy, dobr)'1m, pogodny,m i wszystkim sz,czerze ży'czliwym. Krzysztof WoLski WANDA BRZESKA (1893 - 1978) Dnia 10 mar,ca 1978 r. Zlmarła w Jabłonowie Pomorski,m dr W,a,nda Brzeska,. p:ra'cownik naukowy Katedry Uniwersytetu lim. M. Kopernlika w Toruniu. Dr W. Brzeska urodziŁa się 19 XI 1893 r. w Krotoszynie k. SzubiJna na Pałuka'c:h, w Ikznej (j.edenaś'aiorga ,dzieai) ["odzLni'e ziemiańskiej, z matki Józef y z d., Węsierlskdej :i ojca Jul,iana. Wzra.s'tala w paJtriotycZln)'lm środowiSIku polskiJm, które, były �In memoriam 429 kształtowało jej pierwsze dOZil1ania.Do 'szkoły średniej uczęszcllał,a wie Wrocławiu. a naiS,tqpnie w górnej Aus'trii. E,gza'min dojrzałośai złożyła j'ako eksternistka w G!imllclzjum św. Anny w Krakowie. W 1918 r. wstała studentką Wydziału HUlmanistyellnego nowcpowstałego Uniwersytetu Poznańskiego. Podjęła studia w zakresie ar,cheologii 'u 'prof . .T. Kostrzewskiego i w zakresie etnol'0~ii li etnografii u prof . .T. St. Bysironia. Doktorat uzyskała na Uniwersytecie Poznańskim z filozofii ścisłej w 1928 r. na podstawie rozprawy pt. Relatywizm wolności woli ludzkiej. Rozhczme li twóreze już wówczas zainteresowania naukowe i poznawcze skierowywały Wandę Brzeską na problematykę kultury ludowej ziem północno-za,chodniej PoIski. Była wówczas współpracownikiem Bożeny Stelma,chowskiej, ówezesnego etnografa na Uniwersytecie Poznańskim. WSlpólnie z nią pogłębiała wiedzę etnograficzmą również w zagranlkzmy'chośrodka,ch Imuzealnyclh, m. in. Francjli, Włoch, Niemiec i A<ustrii. Drugim nurtem ,twórczym zalinteresowań Wandy Brzeskiej była literatura, zwłaszcza zaś literatura o 'charak;terZ)e regionalistycznym. Z jej ważniejszego dorobku pisarskliego z tego okresu należy wYJmi(mić takie pozycje, jak: Dolarowicze, Pwki ścielq gniazda, trzy regionalne pow,ieśd zwiąZ)ane t,ematy'czn1ie z rodzinnym regionem Pałuk,a to: Zatopione wesele, Bustrujące życie mies'zkańców wsi pałuck:ej, Pali się - obrazki z żyda miesZ)k,ań,cówBarc,ina ,i Pakośd, Dwaj bracia i inne utwory litemckie o zabarwieniu regionalnym. Największe uZJnanie !Czytelników i ówczesnej krytyki literackiej zdobyły: powieść etnogra1Jkzna <O tematyce regionalistycznej pt. Sprawa gminy Cejnowy (Lwów 1938), bliskli tematycznie zbiór liryków Mitropa poezje włóczęgi (PozIiań 1932) oraz zbiór poezji lirycznej U strqdu (Warszawa 1936). W ślad za Stanisławem HeliSztyńskim, Wanda Br,zeska tropił'a rpałuckie ślady Stanisława Przybyszewskiego oraz kujawski'e drol:§i Jana Kasprlowkza z Szymbmza. Te zainteresowania zaowocowały w ,s,tudium 'pt. Lata szkolne Jana Kasprowicza (Inowrocław 1872 - 1877), wydanym w Poznaniu w 1931 ,r. Była współzałożyoielką poznańskiego oddziału Związku Zawodowego Literatów Polsklich, a przez ,okres około dziesięciu lat prowadziła w Poznaniu ,czwaTtk,i liiteracki<e, r:edagują'c pisma o tematyce kcbielcej. W 1938 r. uzyskała I nagrodę w konkursie na najlepszą nowelę o tematyce środowiskowej, 'ogłoszonym 'przez redakcję "Tekli Pomorskiej" w Toruniu. Wczasie okupacji Wanda Bnesk<a przebywała w Warszawie pełniąc obowiązki aSy1stenta u prof. B. Stelma'chow,s,kiej na -tajnych kursach Uniwersytetu Zachodniego. Po zakończeniu dzi,ałań wojennYich powróciła do Poznani,a obejmując w 1945 r. stanowisko asystenta w ZakIadzie Evnografili Słowian Zachodnich UP, kierowall1y1mwówcza's przez prof. dr B. Stelima'chowską. W tym 'czas,ie wSIpółredagowała pierwsze studium etnograficzne Lice ludu ślqskiego, wydane w monografii Dolny Slqsk przez Instytut Zachodni w Pozmaniu, ponadto publikowała w pras1ie POZJnania i Bydgoszczy ,artykuły o tema1tyce etnografii<cznej, głównie z przeszłości etnografkznej Krajny i Pałuk. W roku akademkkim 1945/1'946 powi'erZlone zostały dr Wandzie Brzeskiej 'ohowiązki .asystenta przy nowopowolanej Katedrze Etnogra:fiili i Etnologii na Uniwersytecie im. M. Kopernika w Toruniu, kierowanej przez prof. dr B. Stelma,chowską. Te pierwsze powojenne la'ta jes,zclle ściślej związały Wandę Brzeską z probl€matyką etnografi'czną ziem póŁnocnej ,i Zachodniej Polski, głównie zaś z etnograf,ią KasZJub, KOdiewa, Powiśla, Słowińców oraz ziem bytowskiej i lęborskiej. Lata 1,946 - 1956 wypełnriły W,andzie Brzeskiej prace terenowe kontynuowane �430 In memoriam przez Katedrę Etnografii li Etnologii UMK, udział w tzw.ekspedy'cja'ch pomorzoznawczych oraz 'Studi,a teo'retyczne z zakres'usyntezy dawnej, tradycyjnej i współczesnej kultury ludowej ziem północnej Polski. W latach 1945 - 1953 prowadziła także zajęcia dydaktyczne na kierunkowych studiach etmograficznych na UMK. Po śmierci kierownlik'a Katedry, prof. Stelmachowskiej (21 XI 1956), dr W Brzeska ,pełniła ohowiązki starszego asystenta w Katedrze Etnografii w czasie, gdy opiekunem Katedry był aDCheolog, prof. dr Kazimierz ŻUI"owski. W latach 1957 - 1958 z upoważnienia Rady Wydziału Humanistycznego UMK, jak i Zarządu Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zajęła ;się przygotowaniem podstawowych prac naukowych ze .spuś'oizmy zmarłej prof. Stdmachowskiej, przygotowując m. in. materiały do kolejnych tomów "Biblioteki Słupskiej" wydawanych przez Oddział Polskiego Towa'rzystwa Historycznego w Słupsku. Były to prace dotyczące etnografii ziem SłoWlińców i Kaszubszczyzny zachodniej. W 1959 r. publikuje na łamach "Etnografii Polski" szkic etnografi,czny na temat kultury ludowej ziem zachodnich, w którym precyzuje również własne st'anowisko badawcze w kwestii etnografii ziem zachodnkh i północnych. W k'ońcu 1958 r. Wanda Brzeska zwalnia 'się z ,pracy na UMK w Toruniu opuszczajCjJc Uczelnlię, a nliebawem i Toruń na zawsze. Przenosi 'się do Kartuz na Kaszuby, gdzie współdzi1ała społeczni'e nad 'przygotowaniem scenariusza etnograficznego ebspozycji etnogmfkznej i dokumentacji zbiorów z kustoszem, Franciszkiem Trederem, w mliejseowym Muzeum Kaszubsk,im. Po ukończeniu tej pracy przenosi 'się do Muzeum Dolnego Powiśla w Kwidzynie, współpracując tam nad sicenariuszem i porządkowaniem zbiorów z ówczesnym kustoszem, Alfonsem Lemańskim. Poszukując dla siebie odpowiedniej atmosfery do kameralnej pra:cy naukowej dr W. Brzeska 'o;siada w 1969 r. w Jabłonowie Pomorskim - Zamku, u gośdnnych Sióstr Pa'sterekod OpatrzJllości Boskiej. Tam też oddaje się pracy społecznej wśród młodzieży ż,eńskiej, ale równocześnie wciąż jeszcze opracowuje spuściznę naukową po prof. SteLmachowskiej. Na zlecenie Gdańskiego Towarzystwa Naukowegoopra'cowuje także biografie wybitnych lekarzy-społeczników z z,iem pomorskich dawnego zaboru pruskiego. W 1975 r. w uznaniu zasług dla kultury i nauki dr Wanda Brzeska została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Było to jej jedyne odznacz'elnie za znojny trud życia. Dr Wanda Brzeska zmarła 10 marca 1978 r. wypełniając po brzegi twórczy i aktywny żywot, pracująe na niwie społecznej, naukowej ,i literackiej, przede wszystkim zaś dla etnografii Kaszub. O Kaszubach i ich ziemi mawiała zawsze' z uznaniem i dumą, podkreślając sprawę narodowego ocalenia kresów polsko-niemieckich. Ryszard Kukier PIOTR KALECIAK (1915 - 1978) W dniu 9 czerwca 1978 r. zmarł w Limanowej mgr Piotr Kaleciak, zamiłowany filolog 'klasycZlny, etnograf, socjolog, autor 'prac naukowy,ch w dziedzinie etnG!i:rafii i socjologii, długoletni ,członek Zarządu Głównego PTL we Wrodawiu. �In memoriam 431: Mgr P. Kaleciak urodził się dni'a 4 c1oerwca 1915 r. w Kasinic Wjelkriej w woj. Nowy Sącz (w b.powiecie limanowskim). Podstawową szko-łę ukończ.ył w Kasinie Wielkiej, gimnazjum klasycznc w Nowym Sączu i Tarnowic. Studia wyższe ukończył na Wydziale Humanistycznym UJ w Krakowie w zakresic f.ilologii kla'sycznej oraz etno~n:lfii i wcjologii ,i z tych trzec'h dyscypHn uzyskał stopień magistra. W labch 1953 - 1957 był a9pirantem naukowym UJ w Knakowie. Wo-kreS'ic okupacji należał do Ruchu Oporu w Nowos<jdcckiem (karta kombatanta wys'lawiona r:rz.ez Zarząd Wojewódzki ZBoWiD w Nowym Sączu), uczestniczył w partyzantce ,i prowadził tajne U1aucwn;ie na terenie powiatu limanowskiego. Po wyz.woleniu w 1945 r. przeksztalcił tajne nauczanic w gimnazjum z pnawacrni państwowymi w Dobrej k/Limanowej prowadził je do koń,ca 1947 ,r., będąc równo,cześnie radnym Powiatowej Rady Narodowej. Był wsr:ól'organiz.ato,rem OddZliału PTL w Mszani'e Dol,nej. Od 1950 r. był wioceprezesem tego Oddziału, a późmiej prezesem do czerwca 1978 r. Powięks,zył Oadział do 75 ·członków, których p1'zygotowywał met'Odologicznie do prac terenowych i pemagał opra'cowywać .zebr,ane materi,ały, 'Uczył rozumieć i pielęgnować or,az upowszechniać tradycję ludową. Ludoznawstwem zajmował 'się od 1.928 r. wciągnięty do tej pracy 'p.rzez prof. E. Pawłowskiego w g;imnazjum w Nowym Sączu Oego Iffi.ateriały -einografriczne z tych ·czasów znajdują się w m"chiwach Katedry Etnografii Słowian UJ w Krakow'e). Zwiqza;ny jesz,cze bardziej z ludem Ziemi Limanowskiej podcza'S tuła,czki pa1'tyzanckiej, od wczesnych łat popularyzował piękno i wari-ości wychowawcze kultury ludowej w szkoła'ch, zakłada·ch pracy oraz 'W środo,wisku rmieszkań,ców przez radiowęzeł. Dzięki temu wiele zabytków kultury ocalało w tereni c, bądź dostało się do muzeów. Władze PTL we Wrocławiu pozytywIJJi,e oceniły staraniamgra Kaleciaka -o-wydanie druk,iC'm prac 'etnografi·czny,c'h ,czł'onków OddziaIu PTL w Mszan.ie Doln-ej, i to ze środków finansowyoh uzyski wany,ch {Ja lokałnych instytucji. Ukazały s.ię dwa zeszyty "Materiałów ElU1,ografi,czny'ch" z powiatu bmanowskiego (1967 'i 1971), których redaktorem i współautorem, oprócz .iU1ny,chczłonków Oddziału, był P. Kakciak. Dalsze pra,ce ·członków OddZliału 'Są przygotowane do druku, uzyskano również dota'cje na t.en ·cel z miejs,cowy.ch riostyturcji. Mgr P. Kalcciak był także dzi,ała,czem Towa.rzystwa Wiedzy P'Owszec.hnej i przez kiJka kadencji sprawował funk,cj.c członka władz wojewódzkich TWP w Krakowie. Jako działacz kulturalny był delregatem woj. krakowskiego na Kongres Kultury w W,arszawie. Nalcżał do Rady Tow.arzystw Kultura~ny'ch woj. il1o·wO'sądeckiego. W lata'ch 1965 - 1975 był radnym Mjejsk!iej Rady Narodowej w Mszanie Dolnej w dwu kadencja·ch, pełnjąc obowiązki członka Komisji Oświaty. Interes-ował- �432 In memoriam się ro.zwojemgospod.al'czymswojej rodzinnej wsi, Kasiny WielkJiej, w której długie lata był .przewodniczą.cyun Frontu Jedn<Jś<:q Narodowej i <Jrganizował elektryfikację wsi w ,czynie s'Połecz.nym, budowę Szkoły Podstawowej nr I <Jraz przy~zynił się do uroczystego obchodu 600-leda Ka'sliny W.ielki-ej w 1963 r. P. Kaleciak był także działa,czem spółdzi.elczym (m . .in. gminnych spółdzielni "Samopomoc Chlopska" '.i "Spóldzielczo-śd Ogrodniczej") oraz spolecznym -czlonkiem zarządu Banku Spółdzi'e1.cz;ego w Msza'lllie Dolnej (od 19'65 T. do ,czerwca 1978 r.). Należał do Związku Psz;czelarzy, w którym był .członkiem Zarządu Powiatowego .i Wojewódzkiego 'przez kilka kadencji oraz prezesem koła pszczelarzy w Mszanie Dolnej do 1976 r. Za wkł'ad pracy -społecz.nej zasłużył na głęboki szacunek i trwalq pamięć. Otrzymał lic2me podziękowall1ia 'i dyplomy: 1) list od przewodl1Jiczqcego Rady Naukowej TWP, prof. B. LeśnodoI'skii'ego, z podzj-ękowa'niem za udział w popułaryzólCji wiedzy i :kształtowaniu -socjalisty,cznych wartoś-ci :moralnych wśród nasz;ego Epołecz,eń'stwa (l9{l8 r.); 2) zawi.adomienie 'prrewodl1Jkzącego Powiatowej Rady Narodowej w IJimanowej 'O wpisie do KSI.ięgi Zasłużonych dla Ziemi Limanowskiej z okazji 30-lecia PRL; 3) dypłom Przodującego Działa-cza Spóldzielczości Ogrodniczo-Psz'czelarskiej woj. krakowskiego w 1974 ~.; 5) dyplom uznania z przyznaniem tytułu Honorowego Członka Wojewódzkiego Związku Pszczelarzy za wkład pracy w rozwojuplSz;czelarstWia w woj nowosądeckim w 1976 r.; 6) list wojewody nowosąd-€,ckiego z 1·977 1'. z podZJięk-ow.aniem za trud, zaangażowal1Jie i pasję, z ja'ką dziaŁał dIa I-OZWOju,j u:p'owszeC'h1nial!1iJa :kultury w woj nowosądeckim. Mgr P. Kaleciak posiadał :następują-ce <Jdzna-czen.i·a: 1) Medal Zwycięstwa i WoInoś.Qj (194-5); 2) Odznakę 1000-Iecia P-aństwa Polskiego {1964); 3) Odznakę Zasłużonego Działa'cza Ruchu Spółdzielicz;ego (Warszawa 1969). Kazimiera BIBLIOGRAFIA PRAC NAUKOWYCH PIOTRA Paszkowska KALECIAKA Zestaw.iła K. Pa'Szkowska 1951 Herodot jako etnograf. 1952 ro~nicze, ich rozwój i funkcje gospodarcze i społeczne kiej, wsi powiatu limanowskiego, w ~atach 1848- 1952. Tradycje pańszczyźniane w Kasinie Wielkiej i ich społeczna rola. Narzędzia w Kasinie Wie~- 1955 Postęp techniczny w latach w rolnictwie w Kasinie Wielkiej, 1948 - 1955. Jego uwarunkowanie -gospodarczych wsi powiatu limanowskiego, i ro~a w przeobrażeniach społeczno- i kulturalnych. 1958 lr-racjonalne racjonalne aspekty 1960 Monografia wsi Kasina Wielka. meteoro~ogii ~udowej w powiecie limanowskim. �433 In memoriam HJ62 Przemiany w nych, wiedzy dokonane szczegóLnym i wierzeniach w wiekach Ludowych, XIX uwzgLędnieniem dotyczqcych i XX we wsiach Kasiny zjawisk powiatu astronomicz- Limanowskiego, ze WieLkiej. 1!l76 Medycyna Ludowa połowie Medycyna w XIX wieku Ludów świata zachodniej części i pierwszej połowie a potrzeby województwa XX wieku nowosqdeckiego (do roku w drugiej 1976). współczesności. 1978 DoLa dziecka niem wsi wiejskiego powiatu w okresie międzywojennym, ze szczegóLnym uwzgLędnie- Limanowskiego. STEFAN ŁYSIK (1908 - 1978) W dniu 27 kwietnia 1978 r. zmarł w Swierkla6cu Stefan Łysik, ksilądz ze Zgromadzenia Słowa Bożego, mgr etnologii li etnografii, ZJ8służony znawca i badacz kultury ludowej na Sląsku,członek Oddziału Sląskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Katowicach. Stefan Łysik urodził silę 29 VIII 1908 r. w Boruszowcu koło Tarnowski'Ch Gór. Po maturze, którą zdał w 1930 r., wstąpił do nowkjatu na studia filozoficzno-teologiczne w Międzynarodowym Seminarium Księży Werbistów w St. Gabr;iel pod WIedniem i równocześni'e w specjalnym Seminarium Etnologiczno-Lingwistycznym przy Instytucie "Anthropos", które prowadził Paweł Schebesta, badacz Pigmejów, a w czasie jego ekspedycj.i naukowych do Afryki O. Kirschbaum, pionierski badacz kultury Nowej Gwinei. Te semjnaryjne studia ukierunkowały póżniejsze zainteresowania lingwilstyczmo-etnologiczne Łysika. W Seminarium bowiem przez kilka lat opracowywał z rękoplisów materiał lingwistyczny, przy,~ieziony przez P. Schebestę z badail nad Pigmejami i uczył się języka suaheli (Kingwana), rozpowszechnionego u szczepów murzyilskich Bantu. Po studiach S. Łysik przez 3 lata (1937 - 1939) zgłaszał się bezskutecznie na misje do Nowej Gwinei lub Kansu w Chinach; przeznaczono go do Polskiej Prowincji Werbistów. Od 1937 r. do wojny był nauezy.cielem w gimnazjum ;misyjnym z prawami puilstwowymi w Górnej Grupie koło Swiecia, a zarazem redaktorem misyjnego pIsma "Nasz M,isjonarz". Podczas okupacji, wobec zamknięoia gimnazjum li wywiezienia ksiGży, przedostał się z początkiem 1940 L na Sląsk i tam pracował jako pomocniczy duszpasterz w Rybniku iCzyżow:k'a'ch, potem w Roj,cy, skąd, by uniknąć wcielenia do Wehrmachtu, przeniósł się nielegalnie do Łagiewnik koło ,Bytomia i objął funkcję wikarego. Przewidując klęskę Niemiec i 'przesunięcie naszych granic na zachód, samorzutnie, już od 1942 r., zajął się gromadzeniem z historycznych źródeł i żródłowy,ch opracowań wszystkJvch historyczntie udokumentowanych dawnych polsbch nazw miejscowości na Sląsku OpolskiJmi Dolnym, aż po Ziemię Lubuską. Równocześnie na konkretnych p:rzykładach wykazywał całą drogę rozwojowq, jaką nazwy te prZJeszły w ciągu Istuleci. Potrzebne mu prace toponoImastyczne li źródła historyczne wypożyczał, z narażeni'em życia, w hiitlerow28 "Lud" - tom 63 �In memoriam 434 skiej LandesbiibliQtlhek w Bytornliu. Powołany po z.alwńczeniu wojny do pracy w Niższym Semin.ariU1ffiDuahow:rl)'lm w Ny~ie, na1y;chJmiast .przekazał z takim trudem zdobyte ,matelf.ilałyInsotytutowi SląskIiemu, który już w 1945 r. wydał d:rukiem Skorowidz gmin Ś~ąska Do~nego i Opo~skiego. !Nim go wydano, Ipo15k4ewładz.e IPOlityczno-.adlmini:s'tracyj:ne K.aiowj,c często pos~U'giwały się w swyoh 'podróżach na Zachodnie Zi€iIDi,e Oc1z)'lSkane r~kopiśmi€il1nym.i maot,enałaJI11litoponomalStycznymi S. Łyslika. W pierwszym roku po wojnie S.Łysik pomagał niemieckim proboszczom na OpolszczyŻ[1,ie przy obsłudze polskJi,ch katolików, najpierw w KopeI'lll.ikia'ch,Izdebce, Kępnky, Hajdukadl, Sr€'dniej WSli, później w Niwnky li Nawrotach. Wszędzie d źwli.gał z ruin kości'oły li plebanie,wszędzie, żywo współdziałlając z mies7.Je:ań'caml wsi, przynaglał do obsiewanlia :pól. Odwołany do Nysy pod koniec 1946 r. uczył matematyki i angi:elskiego, od 1947 If. był probosz,czem w Sr'ediniej WSli, a w dziesięć lat Ipóźniej kapelan,em we Wroocławliu-Zernikach. W la-tach 1958 - 1961 dzielił swój ·czas na wykłady w Wyższym Seminarium Duchownym w PienięŻ[1i'e oraz na urządzanie bibLioteki Werbistów w Lublinie. Od 1961 r. oSliadł w Swierklańlcu jako kapelan Sióstr Boromeuszek. Częs,te revocatio St. Łysika 'po wojhj'e przez jego władze z jednej placówki na inną wzbudza smutnie :refleksje, że temu :skromnemu, lecz o duży'ch zdolnościaC'h i ro'zległej wiedzy 'człowiek<J"w:i,wy.bitnemu znawcy SIą's1m, nie stworzono- wa;runków ułatwiających P1facę naukową, do której był tak dobrze przyg,oto.wany. Stefan. Łysi:k jedJnak, IrniJmo t'fludnyoh warunków pracy mwodowej, kosztem wyrz-oczeIlJia się jakioegokQlwiek wypoczynku, ·pracował Ina'Ukowo. Sw.iadczą o t)'lm Ji,czne jego publikacje. Utrzymyw.ał również konotakoty z etnQgrafami Uniwersytetu we WTodawiu, z językQznawcaJInJi z Uniwersytetu Ja'giellońs:kIiego oraz z pr,aoownią Po1sk,iego Atlasu Etnografi'cZlle-go we Wrocław.iu, dla której pr-owadził badania i oPlfacowywał kartogramy. Będąc 'członkJiem Oddziału Polskie~o Tow,arzy.stwa LudQZJ1Jawczegowe Wrocławiu, od 1961 r. Oddz,iału Sląskiego w KiatO\vlica'Ch,brał <czy.nnyudział w jego pr,acacho Na wnios'ek TowarzY'stwa w 1974 r.otrzymał od MiJnistra Kultury i Sztuki odznaczenie "ZasłuŻ/ony Działaicz Kultury" -oraz "ZłQtą Odznakę Zasłużony dla Województwa Katowickiego". Dobry, uczynny, ;przyjadel dla wszystki'ch, wykazywał wielką mądr'ość żydową, fenomenalną pamięć li szeroką wi,edzę, którą ohętnlie slię dzielił. Takim za'cho~ warny go w 'nasz'ej pa'mięci. Maria WYKAZ NAJWAZNIEJSZYCH PRAC Zestawiła ETNOGRAFICZNYCH Suboczowa ST. ŁYSIKA M. Suboczowa 1952 Zajęcia ~udności XIX-wiecznego osad leśnych przemyslu 1957 Hasła .gwa:rowe, [w:] Maly XXXII,LVI. w dorzeczu Malej Panwi związane z potrzebami Ś~ąska, Wr,ocław 1962. atlas gwar polskich, It. l, ,cz. 2, Kraków 1957, s. XXVIII, �435 In memoriam badania nad Pigmejami prof. dr P. Schebesty. "Biuletyn Infol1ma'cyjny PTL" nr 2, Wrocław 1957. Prof. dr Martin Gusinde 70-Lecie sławnego badacza Ludów pierwotnych. "Biuletyn Informacyjny PTL" ilU 2, Wrocław 1957. Powojenne 1960 Kartogramy, Pigmeje 1961 ,.Spómnienie gwarowe. Wypał [w:] PoLski afrykańscy Atlas z młodości" ich języka. (próbka gwary Pod red. A. Zaręby, Kraków węgLa drzewnego Zeszyt próbny, "I.iud" 19'60, t. 45. Etnograficzny. i zagadnienie na Górnym śLąskiej Wrocław 1960. [w:] ŚLąskie z Hanuska), teksty 1961. ŚLąsku w świetle badań "Za- etnograficznych. ranie Śląskie" 1961, t. 24. 1964 Jurga KLeparski, Wprowadzenie śLąski kosy Etnografi'czne" kuźnik jako średniowieczny. narzędzia przy "Zaranie źniwach na Śląskie" 1964, t. 27. "Prace i Materiały ŚLąsku. 19'64, t. 23. 1968 GórnośLąskie archiwalia z parafiaLne roku 1607 pisane po poLsku. 1969 Hasła gwarowe miej s,cowości BoruszoWJiec Hanusek, [w:] Atlas językowy ŚLąska, t. 1, Kraków 1969. Paweł Schebesta Hejestr zakładów - pionierski hutniczych badacz na Pigmejów Górnym ŚLąsku 'pow. Tarnowskie (1887 - 1967). w połowie "Lud" XIX 1969, wieku. Góry, t. 53. "Zeszyty Gliwickie" 1969, z. 7. 1970 metryki z parafii Kopienica -Teologiczme" 1970, z. 3. PoLskie z Lat 1607 - 1611. "Śląskie Studia Historyczno- 1975 o przywróceniu s'ki" 1975, nr 5. Jeszcze Zabytki Ludowej kańców kultury śląskim nazwom na ŚLąsku SLąska. Nazewnictwo. miejscowym poLskiej i w Częstochowskiem. Tradycja przemysłowa, postaci. "Język Pol· Rozdziały: Język Bytom 1975. miesz- LEON ROPPEL (1912 - 1978) Dnia 12 maja 1978 r. zmarł w Gdyni-Orłowie mgr Leon Rappel, współzałożyciel gdań'skioegoOddZli'ału PTL ,i jego długoletni skarbnik. Urodził slię 19 września 1912 r. w Wejherowie, gdzie ukończył gimnazjum klasyczne. W la'ta,ch 1933 - 1937 studiował filologię germańską na U:niwel1sytede Jagiellońskim. Przez wiele la't był lektorem języka ll1JiemieckJiegow Wyższej Szkole Pedagogicznej, a późmiej prowadził lektorat tego języka na Uniwersytecie Gdańskim. 28' �436 In memoriam L. Roppel był indywidualnością l.iiemcką o różnOl'Odnym zakresie działania. Był poetą, prozaikiem i edytor·em piszącym ·często pod pseudonimem "Piętów Tóna". Cala jego działalność publicystyczna była ściśle związana z regionem 'Pomorsrklirrn,głównri'e zaś z Kaszubami. W 1939 r. opublikował zbiórr oprowirast,ck kaszubski·ch Na Jantarowym brzegu, którego ,cały niemal nakład spalili hitlerowcy. Jednak talent pisarski L. Roppel rozwinął się w pełni dopiero po ostatniej wojnie. Fas'cynowały go przede wszystkim historia i kultura regionu kaszubskiego. Stąd, począwszy od roku 1949, zaj'lł się populC'ryza'cją dz:ieł wybitnych twórców dawnej literatury rpOlmorl"skiej:Floriana Ceynowy, Hieronima Dcrdowskriego, J,ana Karnowskiego, Aleksandra Majkowskiego, Franciszka Sędzickiego. Zainicjował rpubEkowanie "Biblioteczki Kaszuookiej" poplfzez Wydawni,ctwo Morskie. Był autor,em antologii plesm k,aszubskiej li prozy marynlistycznej. Zbier'ał namiętnie przysłowi:a oraz 'Pi'eśni kaszubskie !isarrn był autorem p.ieśni, utworów pCr{',ty,ckich i scenicZll1ych. J.ego poezje były tłumaczone na języki: łużycki, 'słoweński 'i niemiecki. Publikował przyczynkJi biogr.afi.czne i bibliograficzne szczególnie do życia i działalnoŚ'Ci F. Ceynowy. Szkircowa1 stos.unki kulturalne kas.zubsko-łużycklie. Napisał interesującą pracę onomastyczną na temat nazw terenowych slowiańrskiej wsi Kluki. Zajmował Isię rozwojem polskiego 'słownictwa mors'wi'ego. Do najważniejszych zaś pubbikacH folklorystycznych wypada zaliczyć śpiewnik pl. Pieśni z Kaszub, opracowany wspólnie z muzyko-Iogiem pomoDskim, Władysławem Kirsteinem. Pracę twórczą ułatwiała ,mu jego własna, :pieczołowicie uzupełniana biblioteka, zawierająca wiele rzadkich druków lnie :spotykanych w wiodą,cych na Wybrzeżu k:>ięgozbioraroh. utrzYlmyw,ał 's,tały kontakt z zespołem Instytutu Słowianoznawstwa PAN ,i ko,r'eslpoll1dował ze sIawlistami, dr Hinz-em z Berlina i prof. R. Oleschern z Kolonii, zajmującymi się również badaniami dialektu kaszubs,kiego. Współpr a,cował także z rk'omisją ustalającą zasady p1sowni ka,szubswiej, do której prócz niego należeli E. Breza, W. Kiedrowski, A. Labuda, J. Treder i J. Trepczyk. L. Roppel był ,członkiem Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, Zw.iązku Literatów Po-I'Sk,j'chli członrkierrn-założydelem Zrzeszenlia Kasz.ubskJiego. Za wybitną dziaIalność zQstał luhonorowany medalami "Za Zasłrugi dla m. Gdań'ska", "Zaslużony Ziemi Gdań'skiej" i złotą odznaką "Zasłużony Praoownik Morza". Przewlekła choroba serca nie pozwoliła mu uk'9ńczyć zaaw.ansowanych pva-c z zakr€lSu slowni-ctwa kaszubswi'ch rośDin, drugiej części dykteryjek i historyjek z Kaszub oraz wychodźstwa ka'Szubskiego do Kanady. W zma'rły.m 'StlfarCiliśmy stale pogodnego ,i przY1Chylnego kolegę o·raz gorącego patriotę. Toteż pozostanie on wśród nas zaw\Sze w miłej pamięci. Longin MaLicki �437 In memoriam BIBLIOGRAFIA PRAC ETNOGRAFICZNYCH L. ROPPELA Zes'tawił L. Mavickii 1939 Piętów Tóna 1939. (pseud.), Na jantórowym brzegu. Powiastki 1955 Piętów Tóna i Staszków Jan (pseud. J. Piepki), Nasze nia kaszubskie, Warszawa 1955. 1956 Piętów Tóna, Orzechi! do ucechi! abo półtesqca kaszi!bskie, stroni!. kaszi!bscich W'ej'herowo Wiersze zagodk. opowiada- Gdańsk 1956. l!!58 Kirstein Władysław, Rappel Leon, Pieśni z Kaszub. Cz. l, Gdańsk 1962 l'iazwy terenowe słowińskiej wsi Kluki na podstawie "Rocznik Gdański" 1962, t. 21, s. 237 - 264. 1963 Ma jesma od morza. Gdańsk 1963. Hl65 Z księgi mqdrości Gdańsk 1965. Poezja morzan. i proza 13 centurii kaszubska mapy a morzu. przysłów F. Pallasa Antologia powiedzonek 1967 Florian Ceynowa twórca regionalzmu kaszubskiego. Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego" 1967, nr 6"s. 46. Dodatek 1!~69 Florian Ceynowa jako folklorysta, Wrodaw 1969. 1000 przysłów kaszubskich włączony'ch do Nowej księgi przysłów berga pod red. J. Krzyżanowskiego, Wa'rszawa 1969 - 1972. 1970 N ieco o rozprzestrzenianiu się połabskiej pieśni "Ptasie za serbski LudoiSiPyt w BrudysJnie 1970, <Rj.A XVII, 1975 I:::ydor i 1977 Dykteryjki Teodora i historyjki Gulgowscy z Kaszub, i ich Gdańsk dzieło we 1958. Si. z 1926 r. kaszubska, kaszubskich, do polskich "Biuletynu S. Adal- wesele". "Letolpis" Instituta 172 - 182. Wdzydzach, Kośderzyna 1975. 19'77. LUDWIK MROZ (1893 - 1978) Mgr Ludwik Mróz był ZlI1anym działaczem regiOit1alnym li społecznym na terenie regionu Zagórzan, Mszany Dolnej, Ty<mba:rku. Urodził 'Się 17 Isierpnia 1893 r. w Jasiennej, pow. Nowy Sącz, w wielodzietnej rodzinie robotniiczo-,chłqpskiej. Ma- �In memoriam 438 tUTę zdał w Nowym Sączu. Studia wyższe ukończył w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie, gdzie uzyskał stopień naukowy magistra nauk ekonomicznych. Następnie ukończył Studium Planowania Przestrzennego na Uniwersytecie Wrocławskim. Po studiach pralcował jako kierownik Państwowej Składnicy Kółek Rolniczych w Nowym Sączu. Od 1932 r. pełnił funkcję generalnego dyrektma Ordynacji Przygodzickiej Radziwliłłów, od 1936 L do wybuchu II wojny światowej pracował w ślą'skkh kopalniach i 'cynkownia'ch w Katowica,ch jako szef naczelnej rewizji. W 1940,r. objął kierownictwo ruchu w fabryce Podhalańskiej Spółdzielni Owocarskiej w Tymbarku. Tu wstąpił do organizacji podziemnej Związek Walkli Zbrojnej (p""eud. "Dębówka"). Na terenie inspektoratu Nowy Sącz pełnił obowiązki oficera żyw1ilośdowego 1 PSP, jak :również zaopatrywał w żywność oddziały padyzantki radz;ieckiej, walczącej na 'terenie powiatów Nowy T,arg i Limanowa (Zołotar). Po rozwiązaniu 1 PSP w 1945 r. objął kierownictwo Wytwórni Soków w Swiętochłowi1caeh, następnie pracował jako dyr,ektor Spółdz. Pmcowników Kontroli Węglowej w KatoW!ica,ch. W 1949 r. był delegatem Komisarza Rządowego ds. Organizacji Gospodarki Mięsnej :na woj. wrocławskie. W 1950 r. powrócił na teren pow. Limanowa, gdzie wespół z inż. J. Markiem zorganizował Zakład Ogrodniczo- Warzywni'czy i Zakład Wliilliarski w Mszanie Dolnej. W tym okr.esie przyczynił 'się do przebudowy drogi do Poręby Wielkiej, jak też do budowy i zorganizowania Technikum Ogrodniczego oraz Zakładu Ogrodniczego w Mszanie Dolnej. W 1957 r. wraz z inż. J. Markiem był inicjatorem założenia Spółdziclni "Zdrój" w Porębie Wielkiej z siedzibą w Mszanie Dolnej. Mgr L. Mróz do ostatnkh dni swego życia aktywnie 'Uczestniczył w życiu gospodarczym ,i kulturalnym nalszego regionu. Był długoletnim członkiem Oddziału PTL w Mszanie Dolnej, człowiekiem ogromnie popularnym i powszechnie lubianym w środowisku. Swą wyjątkową grzecznośdą zadziwiał i jednoczcśnie zniewalał każdego, kto się z nim zetknął, do odwzajemnienia taką Isamą formą zachowania się. Zawsze pierwszy pozdrawiał znajomych, dla wszystkkh okazywał bc,zinteresowną uprz;ejmość li życzliiwoŚć. Stanowił wzór osobowy taktu i kultury hycia na co dzień. Częs'to mawiał: "Wszyscy ludz;ie są dobrzy, tylko warunkli ży,cia uczyniły i'ch tabmi, jakimi są". T,ot'eż nigdy nie pozwolił okiimkolw,i1ck poWiedzieć czegoś negatywnego. Marzeniem jego było, by ludzie .naszego regionu Zagórzan przywdzia,]i z powrotem góralskie stroje. Mówił: "One są najpiękniejs.ze na śwlieaie, będą nas wszysłcy podziwiać, a turyści będą do nas zjeżdżać". Wiele pracy i starań, a takŻie własnych pieniędzy, poświęClił mgr L. Mróz zachowaniu li utrwaleniu pamięci po poległy'ch w ,cza!sie wojny kolegach oraz po partyzantach, przyczyniając się do !budowy 'Pomników, ołtarzy, a także MuZ!eum Partyzanta w Szczawie. Zmarł 6 lipca 1978 r. w Mszanie Dolnej. Za udział w pra'cy konspiracyjnej i osiągnięcia w pra1cy społecznej obrzymał: Krzyż Walecz;nych, Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczem, Medal 3D-lecia Polskii Ludowej, Odznakę Zasłużonego DZJiałacza Ruchu Spółdzielczego oraz Krzyż K,awalerstk1i Orderu Odrodzenia Polski. Aleksander Kalczyński �In memoriam 439 WALENTY GAWRON (1891 - 1977) Walenty Gawron niezwykle ciekawa postać w dzieja'ch pol,skiego ludoznawstwa - urodził się 1 'sty'cznia 1891 r. w Starej Wsi koło Limanowej, jak s'a,m z dumą podkreślał, w setną roczmkę uchwalenia Konstytucji 3 Maja. Był 'Synem szanowanego dz:iałacza chłopskiego, wie'lole1tniego wójta 's,taa:owiej'sikiego, członka Rady Powiatowej, przewodni,czą'cego Kółka RolnicZlego li .zastępcy przełożonego Kasy Stefczyka. W labc'h 1899 - 1901 ukończył ,zaledwie dwie klasy szkoły ludowej w Limanowej. Z domu rodzinnego wymiósł j,ednak pasję doczytania książek, szerok,ie zainteresowania i pragnienie ,społecznego działania. To dziedzidwosprawił,o, że już we wczesnej młodości stał s:ię wyróżniającą indywidualnością. W 1909 r. zaczął pisywać do prasy ludowej artykuły ludoznawcze, jak: PodhaLanie Limanowscy w okolicy Kamienicy, Zycie Lachów w okolicach Limanowej, Rok nieszczęść itd. 8 maja 1910 r. założył w Limanowej Teatr ,i Chór Włośdański. W 1911 r. odbył kurs sekreta,rzy gminnych przy Wydziale Krajowym we Lwowie ,i pracował jako sek'retarz ~miny w Starej Ws,i i w Sowlin:ach. Został wybrany również sekretarzem Kółek Rolniczych w Starej WSli i Morda'l'ice. Po wojnie w 1924 ;L wrócił do domu rodzinnego. Odtąd stanął do pracy w Stronnidwie Chłopskim i ,chodząc od wsi do wsi ,organizował chłopów do walki o wyzwokniespołecZlne. W 1940 'I', wstąpił do podziemnejor:galnizacji wojsk'owej pod nazwą Związek Walki Zbrojnej, był żołnierzem Batalionów Chłopskich (pseud. "Ogrodnik"). Po wyzwoleniu obsypano go 25 godnośoiami. Był m. in. sekretarzem Zarządu Powiatowego Stronnictwa Ludowego, prezesem Zarządu Powliatowego Związku "Samor;omoc Chlopska", ,członkiem 3-,osobowego Zarządu Banku Spółdziekzego. Ze'. aktywną działalność SlpołecZlno-polityczną odznaczono ,go w 194,6 r. Medalem Zwycięstwa li Wolności, a w 1974 I', Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Od 1951 r. W. Gawron poświęcił się bez reszty pra'cy ludoznawczej. Ona na stare lata stała się dla niego widką przygodą. W ,szerega'ch PTL samokształceniem nadrabia braki w wykształceniu i odważnie staje do pra.cy naukowej, do grorr.adzenia źródeł do dz:iejów powiatu limanowskiego, do rekonstrukcji prZl€lszło'śd na;zych wsi. Obdarzo'ny żarliwym 7Japałem, fenomenalną wprost pamięcią li wytrwałością, w mrówczej pracy pioniera zbiera ślady przeszłości celem utrwalenia i pokazania przyszłym ,pokoleniom. W ćwierćwieczu Polski Ludowej zdołał uzyskać zdumiewające rezultaty. Jego pracą linteresuj'e <się11lie tylko Polskie TowarzY'stwo Ludoznawcze, które za dokonane osiągnięcia nadało mu godność członka hono['<Qwe go PTL, ,ale 'również 'PI'Gsa, radio i telewizja. Prace historyczne i etnografkZlne W. Gawrona w więks1zośd pozostają w rękopusa'ch. Torują :sobie one drogę w wydawnictwa'oh PTL li in. W IpierWSZ)'lffi �440 In memoriam zeszycie limanowskiego tomu "Ar,chiwum Etnograf,icznego" ukazała się napisana przez niego monografia wsi r'odzinnej pt. Stara Wieś. W drugim zeszycie - jego praoCe poświęcone kultur;~,e ludowej pt. Wesele Lachów Limanowskich i Haman zapomniany obrzęd zapustny w Limanowej. W rękopisa'ch i mas,zynopisa1ch W. Gawron posiiada kilkadziesiąt pmc history'cZJn)"ch i etnograficznych obejmujących różne dz,iedziny kuHury ludowej, liczne 'studia źródłowe, o[:lisy, wspomnienia własne j wyniki badań archiiwalno-bibliografioczny,ch, jak i badań terenowy,ch. Pra'ce te będą sto,pniowo ukazywać się w druku w miarę uzyskania funduszów na ioch pu blikację. Oceniając naukowe Zi3'sługiiW. Gawrona nie można pominąć jego zasług popularyzatorsbch istamń o stworzenie Muzeum Z,iemi Limanowskiej. Bezinteresownie wygłasza on wiele wykładów i odczytów. Budzi za,interesowanie ludoznawstwem u przyszłych nauczycieli, przygotowujących 'się do tego zawodu w Liceum Pedagogicznym w Limanowej. W dowód wysokiego uznania dla jego ideowego życia i powagi dokonanego dzieła, w 1964 Torek,tor UJ, prof. dr Kazimierz Lepszy, zaprosił go na wielki jubileusz 600-1ecia Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie wystąpił w ulubionym przez siebie ,i uroczym stJroju pcdegrodZJkilm. W. Gawron wieloklroltniie udoiS,tępniał 'swoje pisma naukowcom i młodzieży S'tudliuj'łcej. Z nimi ,też w trakcie o,:obis'ty,ch spotkań dzielił iSlięswą rozległą Wiedzą na tema't ,tradycji Li ma:nowsZJC!zyzn y. Był doskonałym na'rrra!Jorem, miał głos o dużej sHe ei~S'presji 'i nie potmf<ił wykł,adać beznamiętnie. W. Gawron skutecznie zabiegał 'O przydział funduszy z mi,ejseowych slpółdzielń dla Oddziałów PTL w Mszan:ie Dolnej i Limanowej, 'czym poważnie ułatwiał real:izację Ich zadań sta,tutowych. Walenty Gawron dobrze zasłużył się swej rodZJinnej Ziemi Limanowskiej i z jej dziejami na zawsze związał 'Swe pracowite żYCli'e. Wincenty Gawron EDWARD MACH (1902 - 1977) Edward MaiOhnależał do tyoh }udowców-społeczn,ików, którzy całe życie poświę'cili wsi. Pracę swą r02mmiał jak'o organizowanie i lustrowaniespółdZJielllli regrionalny'choraz szukanie form opieki nad artystami ludowymi. W swoim życiorysie złożonym w Klubie ZJa,służonych SpółdZJieków wyznał, ,iż sztuka ludowa była pasją jego żyda. Urodził 'się w Przemyślu w 1902 L W rodzinie kolejarza. Po SzkoLe Kupieckiej w PrZJemyślu ukończył Akademię Handlową ,i Wyższą Szkołę Ekonomiczną oraz Studium SpółdzieLcze w Krakowie. Jedną z pierwszych jego prac było lustrowanie spółdzielni rolllliczych .JuŻ wtedy interesował go przemysł ludowy. Współpracował z Patronatem Przemysłu Ludowego i Domowego we Lwowie, ZJałożonym jesz'cze pod austr'ia,ckim z,aborem. Patrolllat ptrowadził kursy instruktorskie i zakł'adał 'Slpółk,i zarobkowe oraz zorgan:iz.ował dwa skLepy: w Krakowie i LwoWlie. Z koLei E. Ma:ch objął Is,tanoWliskorew,identa Spółdzielni Gospodar1czo-ZJar'Obkowy,ch w Kra'~owlie, a potem Związku Rewidentów w Wa:rszawie. Praca tego ifodzaju zazn'ajomiŁa ,go z ogromną li'czbą działaczy i społecmików, który'ch losami zawsze żywo się interesował. ObdarZJony miezwykłą pa- �In memoriam 441 mięcią, urodzony gawędzi'arz, był żywą ilch kartaoteką. WSlPomnoienia jego 'slięgały czasów Franciszka Józefa. Jeszcze z zasiłków Międzyministerialnej Komi'Sjli 'pod 'prz.ewod<nidwem Mini·stra Handlu w 'czasa·ch międzywojennych .zorgal1lizawał :spółdzioekzą p:rzęd:wlnię "Runo" w Wolborzu. Była ona 'prowadzona ,przez E. Ma,cha znak'omicie. Wytwarzała nie tylko przędzę, .ale ii zapaski na pobrzeby okolIcznej ludno'śd, w tym ludnośd miejskiej. E. Mach propagował wśród swych spółdzie!czyń hodowlę owioec na runo na pctrzeby SpółdzieLni (niestety, ta zdrowa koncepcja nie mogła się utrzymać wobec obo·wiązujący,ch 'przepisów). Spółdzi,elnia "Runo", połącZlO'l1a z in.nymi placówkami cepeliowskimi, istnieje do dziś dnia. E. Ma,ch był jcdny;m z zaIożycieli Cepelii, z j'ej kier·ownictwem dzielił się 'swym olbrzymim doświadczcn:iem spółdzidczym i organiZla,cyjnym przez pierwsze lata w Dziale Produkcj.J, a pÓ:tniej jako kierownik Wydziału Artysty'cznej WytwÓTlczości Ludowej. Wydział ten, przemianowany na Wyd zi,ał NadZJOru Etnograficznego, nadal pracował pod jego w ielo lctruim kier·ownidwem. Należała do niego opli'ck.a :nad li·cznymi spóldz.i-elniami regionamy;mi Cepelii, Spółdziekzymi Zrzeszeniami Chałupników WylWÓfoCÓW. Oczaraowany sztuką ludową z .całą pasją poszukiwał nowych form organizacyjnych opiek,i nad twórcami ludowymi. Jemu należy przypisać ,ini'cjatywę 'Powołania Stowarzyszenia TWÓTlcÓW Ludowy,ch, w którego Radzie Naukowej pfo<:l<cowal do ostatka. Jako w.ieloletni członek Komisji Oświaty i Kultury Zjednoczone,go StronnJictwa Ludaowego za,Sliadał w Komisji Naukowej Wojewódzkiej Rady Narodowej w Wa,r'szawie. Działał społec,mie i w wielu innYich dziedzinach, służąc swym wielkim doświadczeniem organizacyjnym. Jednakże głównym jego zamilowarn-em była nieustannie sztuka ludowa. Z obawyprwd jej pos,tępującym zanikiem opracował plan nauczania jej w szk'ola,ch podstawowych w TlegU<lTIoaoh ·0 nieZJagasły'oh c.ałkowide r'~k,odzielniczy'Ch tradycja'ch. Ten jego plan, publikowany w 'Pismach looowych, zrealizowała słynna wycinankark,a na Kurpi,ach, CZlesIawa K,onopk6wna. Kolega E. Mach należał do aklywnyeh człanków nas.ZlegoTowa:rzY'stwa. Do Qls>tatmch 'chwil swego życia pełnlił funk,cję .sk,a.rbnik,a Oddziału PTL w Warszawie i z głęboką troską myślał i mówił o <lziałalnO'śoi Pols.kiego Towarz.ystwa Lud()znawczego. MimQ konieczno~'ci ogra:ni·czen.ia swej pra·cowitej l"uchliwoś·ci z powodu zawałów s<::r'ca,E. Ma,ch nie 'chciał rozstać się z umił'owaną pr'obI.ematyką. We wrześniu 1977 r. udał się na sesję naukową z oka,zji 52-go Walneg'o Zjazdu PTL w Łodzi, poŚwięlcOiną kulturze robotniczej i etnografii .a,glomer<llcji'Przemysł{)wej. Zmarł nagle w hotelu. Mgr E. Mach był odznaczony Krzyżem Kawalernkim Orneru Odrodzeni.a Polski, Srebrnym Krzyżem Zasługi, odznaką Zasłużonego Działacza Kultury i ,odznaką Zasłużonego Działa·cza SpółdZJiekzego. Janina Orynżyna ST.ANISŁA W SZYLLER • (1914 - 1976) Urodził >SIięw 1'914 .r. w Krakow.ie. Po ukończ€ll1iu gi.mnazjUJll1 kr.akowskiego przeniósł s·ję d<l Warszawy, gdzie PTaIC'ow,ałdo chwili wybuchu wojny. W czasie dział,ań wo}enny<:h wraz ze swoim oddZJiałem w bi'twie po(} Modlinem dostał się do �442 In memoriam n'iewoli ndemiecki,ej, skąd 'uda~o mu się zbiec i powrócić do Warszawy. Był jednym z tych, którzy w wa}oe podziemnej dążyli do wyzwoleni·a narodu polskiego wraz z jeg.o kulturą i traoycj.ami. Wskutek nasil,ających się aresztowań był zmuszony wkrótce opuś'cić WaTszawę i kon1tynuować działalność partyzancką na innY1m terenie. Przyjechał wiQc do rodzinnego mi,asteczka swej matki, tj. do Mswny Dolnej. W Ms,zanie Domej jeszcze w okresie ok Uf..'<lcj i za'czął pisać pamiętniki, w któryd'l dominowała probIematyka kuHur:alna, a zwł.asz,cZ<lzagadnienia tradycji mieszkań,ców Mszany Dolnej i okoJ.i.c. Zebrane matEJI'.i,ałyposłużyły mu do napisania pra·cy nt. hislorii Msza:ny Dolnej i okolicy. W latach 1943 - 1976 pełnilszcreg funkcji zawodowych ,i ·spokcznych. Długie lata był przewodniczącym Rrezyd~um Miejskiej Rady Narodowej w Mszarozwojem mias'ta, dl3 k,tóre.g.o postarał się o .przywrócenie ,nie Do,lnej, ki,erował praw miejskich. Mimo utTaty zdrowia :pełnlił nadal funkcje społeczne, a tQ: przewodni,cząceg.o Komiletu Redakcyjneg.o .adi<lwęz!a w Msoonie Dolnej, czlonka Zarządu Spóldz. "Zdrój" im. W. Orkanu w M.szanue Dolnej, przewodruiczą'cego Kola Przyj.aciół Miejskiej Biblioteki, przewodniczącego Komisji Rewizyjnej ZBoWiiD. Od 1946 1'. byl skarbn·ik,i.e'ffi Oddziału PTŁ w Mszanie Doln.ej. Za pracę zawod{)wą is'poleczJną został odznacz·ony B:rązow)'lm Krzyżem Zaslugi, dypl<lmem Zasłużonego dla Ziemu IJimanowskiej li ooznaką Z.a:służoncg<JDzi,alacza Ruchu Spółdzielczeg<l oraz Wlpli'sanogo do Księgi Pamiątkowej Ziemi Limanowskuej. Z'marł w dniu 29 VIII 1976 r. w Krakowie. Aleksander HENRYK Kalczyński ORMAN (1920- ł976) W dniu 1 marca 1976 r. zma.rł w Kr.ak<lwie w WJieku 5'6 la·t ppłk mgr Hen·ryk Orman, długoletni (od 1956 r.) członek Polskiego Towarzystwa Ludozmawczego. Ppłk .mgr Henryk O:rman uwoził się donua 11 styczJnia 1920 r. w Lośmka,ch koło ZawJer.cia. Do !szkoły podstawowej i g1mnazjum lim. R. Tra.ugutta uczc;.szcZJałw Częstocho'wie. W czasie okupa·cj:i w lata,ch 1941 - 1945 pracował w a;ptece 'li mgra Wrocihs'kliego w Częstochowie. Po wojnie w 1945 If. PQdjął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim na Wydzi,ale F.ar;ma'cj;i. Dyplom mgr,a fa'rmacjli {)trz)'lmał w 1949 r. Po <lirzymaniu dyplomu p,r,a'cował w aptece mgra Franciszka F.pasia w Mszaillj,e Dolnej. W lut)'lm 1950 r. ws,tał p()wołany do 'czynnej .służby w Ludowym Wo}sku Polskim. Prze.szkol,eniie wojsk,owe 'odbył w Szk,ole Ofi'cer'skiej w Łodzi, ll1astc;pnliepracował na różnych stanowiskiach w Warszawie, Katowic'aoh, a ost,atn'io w Krakowie. Za WZQIr,owąpmcę w W,ojsku Polsk1m otrzymał Brązowy medal "Siły Zbr·ojne w Służbie OjczY2lny", Brąz.owy medal "Za za:sł.u·gidla obronnoś'ci k:r,aju", Złoty medal �443· In memoriam "Siły Zbrojne w Sł·użbie Oj,czyzny", ZłOlty Krzyż LJasłu'gi, Medal 30-1ooia Pol-ski Ludowej oraz odmakę Zasłużonego Pmoown:ika Służby Zdrowia. W z·akreSlle ludoznawstwa interesował się iIUOOyCYil1ą ludową. Był aktyw:nym członkiem Polskiego T.owarzystwa LudoZiI1awczego w Oddziale Mszana Dolna. Maria Orman MIECZYSŁAW WOŹNOWSKI (1898 - 1977) Dnia 11 listopada 1977 r. zmarł prof. dr Mi·eczysław WoOźnowski(ur. w 1898 T.),. były profesor Li,ceum Krzemien'i·eckiego i Ghmnazjum Polski-ego w Gdańsku, jeden z najstarszych czlonków Oddziału PTL w Mszanie Dol-nej, ,antropog·eo,graf i s.pecjali'sta zagadnień żyóa pasterskiego w Beskidzie Zywiecki-m. Cześć jego pamięci. KRIPO SHANKER MATHUR (1929- 1<977) W ost<ltiIlkh llatach 'et.nografia indyjska pOnJiOlsłaboIesil1ą stratę. Z grona etnografów tego olbrzymiego knaju ubył joeden z najbardziej czynny'ch i najprecyzyjniej pracujący uczony. 21 września 1977 zmarł w Lucknow pwf. dr Kripo Shanker Mathur, kierownik Katedry Antropologii uniwersytetu w Lucknow w Uttar Pradesh Vi północnych Indiach, ,redaktor ,,'Dhe Eastern AnthropolOgJi,st" (od r. 1962) i honorowy sekretarz generalny Ethnographilc and Folk Oulture Sociiety in Lucknow. K. S. Mllthur w wku 1940 zapisał się '!la studia ekolilomkzne na un'iw,ersyte<:i-E w Lucknow, gdzie studiował pod kierunk'iem .z,nanych uczOiI1Y'ch, ,prof. R. Mukherjee (t 1968) i .prof. D. P. Muk'erjli <t 1962), a później pod kierunk'i-em prof. D. N. Majumdar (t 1960), znanego indyjskiego ·etnogoI.a, ,o'd 1'. 1951 klieroQ\vn.ikanowopowstałej Katedry Antl"opologii na 'uniwersytecie w Luckinow. Pod kk-l'unki-em tego pr'of-es·ora rczpo-czął bada·l1Jiate.renowe w UHarPrradeslh w rejonie Dud-hi. W r. 1951 K. S. Mathur został asysl'entem przy Katedrze A:ntropologiIi KultUiI'<OWejw Lucknow, lecz wk.rólce wyjechał 'na stypendium na uniweI'sytet w Canber,m w AustralIii, gdzie w 1954 'f. ro'Zpo-cz'lłpracę doktorską, którą ukończył w f'oku 1960 pod k~erulTIkiem p!'of. J. D. ,F,rceman. Pra-oa ta r;od tytułem Caste and Ritual in Malwa Village 'ZOst<Jławydana w roku 1964, zapewniając aut'oroWli szer·OIkirozgłos. Prof. M.athur pracował pxzez kilka Lat w Delhi, a w 1957 r. powróci! do Lucknow, ,gdZJieprzebywał już do ost.atmiocihdll1li,swego życia. Świetny orgul1Jiz'a'tori pDecyzyjny wykładowca, skrupulatny bada,cz i 'li'czony, cieszył Siię wiełkiim uznaniem w Indiach li za gra;ni1cą. WY'mag.ający 00 :studentów 'p.ra'cy, precyzji i wi.edzy, dbał o postawi€Jl1Jiena należytym ,poziomie nie tylko prac doktorskiich, lecz :i magisterskkh, dziękii 'czemu archiwum Klatedry wzbogaciło się a sller,e.g c·ennych r·ozpraw (w rękopi,s.ach), a etnogr,afia hndyjS/k,a zyskJaLa ·ktilka pozY'cj.i drukowany,oh. Wyjści·e ze szkoły prof. Mathur'a gwarra,l1ItowafO' wszoohistI'onny !i wysokii poziom wyk-ształce- �444 In memoriam nia. W roku 1966 IpII'Of.Mathur został wybrany wi'ceprzewodJlliczą'cy>m Indian AnthroPQlogical A'S:£odatiQn, a w 1973 II'. ZJostał członkiem International Union of MthrQPologi,cal and Ethnologi'cal Soier1Jces. Pr'of. Mathur zm·arł w tr.ak<C1€pr.zygotowywań pokongresowegosYlm<pczjum poświęconegQ chłopstwu i wsj,które miało 's'ię odbyć w Luck-now w rQku 1978. S:mierć zabrała go w kWliocie wieku i w okresJ:e najlepszej 'i najaktywniejsZJej twórcwści nauk'owej. 1{rzysztof VVolski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/620fd8f1735abdc0a5e104a2500931ec.pdf c9c9bfa6eca973fa9275c7caeb12f493 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1800 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1668 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.393-396 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN MEMORIAM AGNJIiE!SZIKA DOIBROWOLSIKA 0905 -1979) UrodzHa '5i<:;24 w~zesn]ja 1905 'r. Ojde,c, Piotr Bieńkowski, !był profes'mem '31'chcoj.ogii na Uniwcrsy'tecDeJagiellońskim. Ma.tka, Lucyna z Jalnta-Połczyńsik,i<::Ih, pochodziła z Pomorz-a, co wpłynęło na sz,cwgÓ'1lne zai'llteres,o'walnie A;gJrl;ioeszki Dobrowolskiej Pomorzem. S't,udiowała historię sztuki na UiJlliwiel1sy'tec1ieJ agiel'1011sk~m, lecz z za.milowlUinia i wyboru za'i'molwala się etno,glra,fią i uważała się za etnografa. Po wYDśdu za mąż za historyika sztuki, późn'ieaszego profesora Tadeusza Dobrowolskiego w 1927 r., wyjachała z nim na Śląsk. Jako żona dYDektor.a i zalożyde:la Muz·eum ŚłąJsiJ<ieogo w Katowicach, który był jednocześnie kons·e.r,wa'torem zabytków na S'lą'Siku, miała wiele mo:iJiwośd pr2ieprowaidzania badań terenowy'ch nad iil1ter.e6ującymi Ją w tym czalśie za'ga-tiJrlienilami ku'ltury -ludowej. Be2iinteresoWlnie i z dużym odda'niem kierowała Bbblio'ie'ką MUZi€illim Siląskiego i zgromadziła sporą literaturę specja'liostyczną dotyczącą etnogradlii. Polbudki J'ej działałności i zainteresowań e'tnograrfi<C2inyeh kultu.rą S'ląska wy.ni1kJC\łylie względów i1deowy/ch. Waż,ne było padkireśl1enie polskości tych ziem, zwłaszcza w okresie nas'i'leni'a iIliiemieckaego nacjona,hzmu. Delbiut naukowy A;gn:1eszki DobroWlolJs.kii,ej mazpoc!zął ,s'ię w Ka,tO'W,i,c1ach"a pilerWlSZi€ prace publilkO'W,aŁa w ·ralma,ch lWy,d.alw1l1iircrt\w (Muzeum Sląskiego. Już w'tedy prace Jej cenione były z uwagi na szero'ki zakres pJ10blemaJtyki baidalWlClz,ej i Wlslzechls'tl10lllne ,naś'WILeltl'Emie kalżdeg'o baldarnegio za'gialdndeni:a. Pod!kreślić rnalloeży :rÓoż1lJoI1od!ność rSltlCls101w,a'ny,ch ,tech:ni:k baidlawczyc'h, zwbaisrzJClza posbuglliWla.nLe slię etno:gnarL~azJny.mi ba.dianlLami rVeirel1Jo'W)Cmil,co aboik: wy,kJonzy~tania :ŹJródeł al1chiiJwaolnych i szerokiej eI1u1dy:cji h~storYlCl:lmej Wlpłynęlo na wysoiki paziom jej ,opra;c'O'W,ań. WoIkl'esi·e oiku'palc,j.i llJi'emi,ocIkiiJej,~dy mąż Jej 31I1esiztoW'aIllY'Wiroz z 'ill1ll1ymi pr.of€lS()lIlalmi UtniJwe'nsyltetu J.a(gIilelLLońJs1deg<o pIlzelbYWJał w obozie, z:mul5'Wna fbyła do procy zJa,I1dbklowej. lI1lie związaiI1ej .z kiierunikJi,em Jejm,bn'tJ€IresoWJań. ;Ao wojiIlii'c l10zWlinęla żY'Wą d:zJiala:łność ,na'IXkiową -i ,baJOO'WlCzą,iZIW!JalsmcWna terelniJe Sląslka i Pomorza Ziac.hadJnilelgo. WJj,eLe;pod!rÓIŻiUj·ą,,paneltnuje ZJb.iJorrymuzeaJllJl1e, l3lfooiwa, ibibLiJote!lGi:,!~gó1nle w związku :z. ŻYWIOJą ·iln'tere\SlUijąiCąprobłematyką !Pomorza Z3IchodJnJego, bareż UW1a7JaJIlOJą za wybitmą specjalisttlkę w 'lej dzfi.ledz.iln:i'e. �In memoriam 394 Już prZied wodną działała w Komisji Etnograficz,ne:j Po~skiej Akademii Umiejętnoś,cii, a POf'elSltyt\wlwa'nilU 'bej.że K,omisjli po dlrug.iej wojlDli€ śW.i,ait'o'wejzC15!talaczłon!ciem Komisja Ebnogra,Hczn:€1j PQl1slkiej Aka·dmni·i Nau'k w Kmikawie. Opublikowała łą.cz:ruie 28 pnalc JJJa uk'0IWY'chw pOlSltalCioLSlolbny,chpu'bJli1ka.cjl ()Iraz ar1tykułów li l'()Z,p.raw w 'czai30'p~s'ma,chInaukaWyich. W związku ze swym wylkisz'tałoe[bi'em w dzi,edzinie hiJsto.rii ,sztuki z.ajmow.ała s'ię sztuką l'tlldawą, a także łą'CJzącYJmis·ię z nią pIloblemami kulitury ma'temia,lne,j głównie w jej aspekta.ch artys'tynmY'ch. A~niesz.ka Doibrowols.ka !Ilk ,ogra!IlJ'Czała 's'ię do popula'rnejetnolgrad'ii 'opiJs{)wej, .le'cz kładła nadsk na kwestie ge:ne,tyc.ZJnei analogie z;a'chodzące między przedmiotami łmiltury ludowej li ,to z uwzg'lęc!Jni'en:iem ,d'uży<ch obszarów kulturowy,ch. Bardzo płodne ibylo w Jej pna,cta,ch ·slClSOw.an1emet·ody t ypoJogicZlnej ,i 'porówna w,czej. BadaŁa podobi·eńs,twamiędzy różmeg,o ,typu .zdobnictwem, występują'c'e w me'lll.ars'twie i haflta!ch, w)'lsuwając ciekawe WJli'oolkii hipotezy. iPorów.nalI11.e·zdIOlbnk'twa te.rC!nów Isłowiańslkkh z występującym na Litw,ie i lkraja'C'h bałty,aklkh z j,ccinej 'Sltrony, j'ak rów:nii,cż w CZlCcha,ch, SŁowa'cj,i, na WęgrZle'C:h,Balkana'Ch li .zestawiCll1ie z wySltępującY'm w Niemcrech w Tyf'oilu, Bawarii, Turyngii, umożJiwHo Jej IUwydatni'eni'e po-1ski'c'h e'lerne,ntów Zld01bruilczYJch np. w 't.akicll przedmiot.a,ch ku'ltury ma teda'łnej, Jalk ISprzęty <:'odz:i,enn€lgouży,tku pochodzące z Pom{)rza ZaJch,odnli'ego. Uchwy'Cił-a dawne W'zorni>c,two :z XY i XY'! w. i uz.ai$.adnHa joego sfowi'ań.ski r,odowód, z.aZllla.czając jed!nOtcZJcś!I1!ie, kiedy naw,allSItw.iły .s.iępóźnielji$.ze elemPJlity ll1Jiem·ie<eikie. IZa'in'teresowa,nie etlnogmt£ią historyczną skł.aniało Ją 'W tmklC'ie ibadailZJjawisk późnytch, nawet wS/półClzC\'mydlt, do SlzUlkan:ia Z<!JbyltJkólW da'tOlwamych (<tak dzhsJaj rzadki,ch), łą:c.ZJO'ny·ch nti'enaz ze ś-redllli,owieczem, a 11awet 7. odkTyc.i.ami tapcheologi'i prehLst.ory,c:znej.. 1 Problem ,analogii Is.kłonił Ją .do r'e~a<elkisj'i 'nad prZiCd'WIstawnyrru ,,'ob'ie ite'oriarnli Balstia:na i Ra~la {,ta·k m,od!l1ymi w 'okr'esie .międ,zywojennym), do <szu.k:am!ia ,odpowi'edZli na pyttalnioe: czy podoibi'eństwa rmiędzy z.albytklami s z,tuk i róimy·c:h Otb;szarów etni,c:Zlnych pojawj'ają się Jliez,aletnie <l,d si,e!bi:ew wyniku pOtdlohny<:hu różnych .ludów wł,a·ślC.iw.o,ś'cipsyuh.i.c·Z1nJ'lCh, podolbnBlj wy.olbraź-n-i, 'potneb e-sl>ety'CZ'ny<:hitp., czy 'Leż sZlCrrząISlięone na z.a's:adzie .rec·epcjli, podporzą.dkowalnia Is.ię wpływom? R,ezygnow,a.ła jedmak 'z pOls'tawy dogma,ty,cz:nej, :godzą.c s,ię w {)par,cau o dioświ.aldcz'enie - me'todą empiryczną, na mOŻJliwośćdbu ,spo:sO'bów - ,podZienita;się 'podobiel\:s·tw w z.ależ·no9ci od rM'lly'ch .czynników sp mwczy'ch, 'sąsi'ed!z:tWta,migra<:j,i J illn..!Swoje wyIlli.ki ,opierała na a'ut'opsji i dOlbrej znaj1ormoś,c,iIIiJter.a'tury przedmiotu. 2Gjmow.ala 'S,ię różnymi ,dzialami nauki e,tn,ogra.fii. Za'C'zęła '00 badań odzieży iludo:wej i jej zdobnictwa, jak haft i koronka. Z jednej strony śledzHa w stroju relikty tmdycyjne, np. ,czółka 'opa'sujące gł{)wę, hiałą żałclbę de., z drugiej wpływy odm,eży mi,ejlskiej i wojiskowej, IIlp. w iS1troju jabł,on:kowskiim. Z k,oJ.ei 'prz,eszla do 'studiiów 'nad :bUldO'wni.ciwem (np. T€:gi,crnówPomorz.a ZaJchodni,e.g·o) 'OlPaZdo badań Jl:ad za.by:t.k'ami Tz·emiosła w Z!Wią:Zlkuz,e zdoll:m,iiCltw~m,chaly, ·sprzętu, stroju., 'ceramiki itp. iPrzywiązyw,ała zawsze duŻie :znaczern:e do hadail ,językowy:ch, 'Czego wyrazem był wy,o,drębnj'ony praWii,€ w ik<lJŻJdej .1<ejpulb'l1ka,c}i kS'iąż.kowej s~ownJk wYPazów .Judowy,ch, z.awie-rający,ch niej.eldn:okl'olmi,e bardz,o dek.awe .archa,j.zmy. A@nieszkia nOlbr,owo'vsik'a, 'szc.zegó.!'nie :z.as.~użo'n:a.dIa bad<Jt\ nard kulturą lud,ową Ślą.s.ka, Łuży.c iFOImorza 2G'chodniego, zwróc;ila UWG,gę i r·o'zwinęła badania nad pewJly;mi wytworami reiliJklt'owymi, j1a:kIbria·łażałoba 'słowiańska w lS:iToju, nad infiltmtami ,obcymi, 'np. koQj.oll1'~&tów h:oIJerudensk.ich w zakres,j·e budownidwa 'i Is'rr.oju na Pomorzu Za'cihodmim, U'wydaItTIi'la11uczmeellementy rod:zLme w ku:Jturze P'OImOlrz.aZachotdJJJli,og{) i Łużyc oraz krYJtY'C!Zln'ie riaśw:ietJ.iła zagadnienie tzw. ru'bie'ży etnograJi<:z- �395 In memoriam nej, 'dzielącej ku1tun; Bartów od ku'll1Jury polskiej. Meit'odą porównawczą obejmowała rrnlegie obsza':'Y geogra'f.iczne, wykflacza'jące t<lJkż'epoza kontynent ,europejski. ;K'a koniec zajmowała się pr.olblematy,ką :rubieży eltnoigrad',iczmyth w centr,alnej Eur'opie i 'opubEkowala ,irrter'e'sują'ce wyniki swokJ1 badań. PodikreśEć warto szczególne rysy ,cha'mJderu Agnies:zk,i [)lQbr'oworrsk:iej: ujmującą dobroć, ni,ezwykłą uczynność, Ibezi'D!1Jere:s'o'WID'oŚĆ i s,iIachetność. Odeszła na zawsze 29 paŹJdzier.nika 1979 r. Aleksandra BIBLIOGRAFIA PRAC AGNIESZKI Zestawiła J1acher-Tysz'kowa DOBROWOLSKIE.J A. Jlacher-Ty.szkowa 1930 Zywotek (Ze studiów cieszyński. nad strojem haftem KJaioWlice 1~30. 'ludowym), 1936 Strój, haft ,i koronka w województwie wyd. P'oilJskaAkJademia Um:iejętD'ośc,i, śląskim, IKralków '1'936. Wzory hafciarstwa HJ38 _~~:LzeumMiejskie l'UJdo:wego na Górnym w Bźelsku, $,ląsk.u, Katowlke 19,36. "Z,ar,anie Ś1ląskie" 1938, :z. 6, s. 1 - 7. 1939 Kilka uwag o istucie ornamentu "Zairanie ludowego, Śląskie" '1939, z. 1, .s. iS - 20. 1947 Strój Jacków wyd. Jablonkowskich, ~K'raków Polsbe iTowarzy1sltwo LudOlZ'nawc?)e" [.ubliin~ ,1947. 1!148 ludowy na l1Lżycach. BiblJ.cl'teka Studium gie']jońJs~ie,go, Scri'a A" nr 3, Kraków ,l9'48. Strój SłJowilańslkiiego Uniwersytetu Ja- 1949 "Biuletyn Dom pyrzycki, Ihst,orii Sztuk:i Kultury" (:Wa'flSzawa) W49, lR. 11, nr .l - 2. 1!l50 Meble ludowe -61. zaclwdnio~pomorskie. "Polsk,a SzJtuka Ludowa" i1950, nr :1 - 6, s. 56- 1951 Ikonografia ludowej od:zieży zachodniio-sloW'iańskiei, "Bamię'tnik Słorwiańsk,i" (Kra- ików) 1951, t. 2, 's. 33 - 60. 1952 L1Ldowe budownictwo Inr 4. mieszkalne Pomorza Zachodnźego, ,pcJ1Tona. Z.alby,tków" 'W52, �-396 In memoriam 1955 Strój Strój O z Jamna pyrzyok,i, przemianach 'pod Koszalinem, "Pol~kla Sztuk,a iLudowa" 1955, s. 52 - 59. ",AJtJ,asiBolskich iS'tnOljówLudowych", WrocŁaw 1955. etlnicznych Pomorza Zachodniego, "Prregląd Zachodrii", 1955. 1956 do lwdowej kultury artystycznej Pomorza Zachodniego, "Pouska Sz,tuka Ludowa" 1956, nr 3, s. 158 - ,189" Uwagi o genezie c,żasnochy, "nawna.Kultwra" 'Hi56, ilU 4. Jeszcze o Pomorzu Zachod7Vim, "PrZiegląd ZaiCihodni" 19,5,6, nr 9 - 10. Dom podcż,enioJwy na Pomorzu Zachodnim, "Ochr,ona Z!abytków" 1956, nr 4. Materiały 1957 Odpowiedź na recenzję 1958 O nazwie Kaszuby, prof. Gajka, "Onomaistica" SIowiat'rsiki" 1957, t. 5, 6. ",Pamiętnik 1958, H. 4, z. 2, s. 333 - 353. 1959 Z prohlematy'/"i od,zieźy ludowej na Pomorzu Zachodnim, (w:) Walny Zjazd s,kiego Towarzyst,wa Ludo~n,awczego w Szczer;:inie 1957, Szczecin 1959. Pol- 1960 Z problematyki budownictwa ludowego Warmii, niemieckich, ,,,.Ro:cZll1Jik Olszjtyń'~ki" 1960, t. 3. Mazur w świetle Powiśla badań 1963 Z badań nad kulturq mat,erialnq Pomorza Zachodniego, "Lud" 1963, ,t.48,s. 32'1 - 366. 1964 Rema,rąues sur les limites VII Conference d Moscou, lfo65 Les elements ethnographiq'Wes en Europe lnlternaiJiOTlJal des Sdences Centra,ze, (w:] La Pologne au et Ethnologiqwes Anthropologiques 1'9'64, s.228. finno-ugrie,ns dansles constr'Wctions PQPulaires ,de la BaUiq'Lw, Iw:] Cong!ress'UJs secu:ndus ,internationaLis du basslin meridional jiinno-ugl1islJa,r'Wm, Hel- sinki 11965. 1967 Uwagi o rub,ieżach et,noQ,Tiafi,czJnych w centralnej Eurwpie, "EltnograJJiia Polslka" '1967, 't. 1'1, IS. 6'2 - 86. 1968 PierrUJIia,sUvi rodzinrne lIlJi,o-PqmOJ's'kii'e", IW ,kuUwTz'e ludowej RomoTza Z'achodniego, "MaJterialy iZaichod- ,Ł 14, 8Zlczec,irn1'9168, ,s. 337 - 3,57. 1969 de .la cuLtu7'le .materrieUe des .liUoroux ••Ethno1ogia !EuJ'Opaea" iH)68- 1969. L'homO{lenfiit,e Bailto-:slaves, IErlxoniJana I, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee2f8dc2a0b0fe449aefaa7d69f1d7ae.pdf 32dcf53de49b1d0f22eaf1912a5e3939 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1820 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1687 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.407-409 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-'1435 V. IN MEMORIAM Lud, t. 65, 1981 EUGENIUSZ FURDYNA (1907 - 1980) Wzruszająco, prostymi słowami pisał mi o jego śmierci Aleksander Kalczyński, więzień Oświęcimia, druh najwierniejszy: "Genek nie żyje! Nasz przyjaciel, kolega i brat w dobrych i złych rokach. Zył moimi, twoimi i naszymi sprawami, bo taki był jego życiowy mus ... W czasie, kiedy nasi chłopcy rozlecieli się po światach, zabrakło przyjaciół, ale był Genek ... " I teraz już go nie ma. Należał do generacji, której lata studenckie zbiegły się z okresem kryzysu ekonomicznego: Jak wielu jego rówieśników i on musiał przerwać swą naukę. Nie szukał jednak lepszego kąta poza ziemią gorczańsko-beskidzką. Urodził się w Mszanie Dolnej, od niej się nigdy nie oderwał i z nią pozostał na wieczność. Widziałem w nim Don Kichota, tego Kawalera Smutnej Figury, który szedł w każdą walkę dla jakiegoś wzniosłego celu. Tamten z La Manczy i ten z Mszany Dolnej przegrali tyle bitew, tyle pojedynków, ale w klęskaeh nie stracili człowieczeństwa. I jeden i drugi urodził się po to, by być wolnym i dobrym człowiekiem. Serce miał wielkie dla każdego i dla każdej dobrej roboty. Nigdy nikomu nie wyrządził krzywdy i darzył wszystkich uśmiechem i pogodą. Nie umiał skarżyć się ni żalić nawet wtedy, gdy uderzały go krzywdy. Posiadał własny, dyskretnie ukrywany świat marzeń. Gdyby jego życie popłynl}ło innym korytem, ku zachodom, byłby może oficerem kawalerii, albo znakomitym aktorem. To pierwsze marzenie wyrosło z legend powstańczych, z polskiej martyrologii, drugie z wrodzonego talentu, którym czarował bywalców amatorskich przedstawień niemal całe życie. Najbardziej odpowiadały mu role komh czne. Znała go cała okolica z dowcpiów, z oryginalnych chwytów teatralnych, z powiedzonek i niezastąpionego humoru. Jego talenty aktorskie podziwiali nawet zawodowi artyści z Warszawy i Krakowa w czasie letnich wypadów w Beskidy. Smiał się jednak rzadko, nawet wtedy, gdy czarował humorem, bo śmiał się razem z ludżmi, a nie z ludzi. Bo wiedział, że na świecie, w roztokach i na zbyrkach, było dużo biedy. Nazywaliśmy go kroniką Mszany Dolnej i ziemi gorczańsko-beskidzkiej. Niestety, kroniką niepisaną. Ponoć Władysław Orkan, który obok jego domu przechodził bardzo często, bo dom stał przy porębiańskiej drodze, miał go namawiać, by spisywał swoje kronikarskie przypadki. Dlaczego tego nie zrealizował, nie wiadomo. Był dobrym i bystrym obserwatorem, opowiadał ze swadą, umiał wyłączyć plotkarskie nowin:karsltlWo z osnowy każdego wydarzenia ł - nie wiadomo jak i kiedy - zdobywał wiadomości i fakty z nimi szybko związane. I nie zdarzyło się, by go wyprzedziły pisma codzienne czy radio. Cechował go entuzjazm niemal nie ograniczony w każdej robocie i w każdej s~uacji. Był niezmordowanym entuzjastą SipOrtów, a piliki. noinej przede wszystkim, choć sam sportów nie uprawiał. Uczestniczył wiernie w imprezach sporto- �408 In memoriam wych nie tylko w Mszanie Dolnej, ale wyjeżdżał z ekipą "swoich" sportowców' nieraz i do odległych miejscowości. Jako działacz i orędownik Klubu Sportoweg() doczekał się uznania, które przyszło w postaci złotej odznaki za zasługi dla miejscowego zrzeszenia. Prawie każda organizacja społeczna znalazła w nim ofiarnego i gotowego zawsze do pracy ochotnika. Trzeba było go widzieć, jak się dumnie i szumnie nosił w okresie, kiedy mszańska straż Pożarna obchodziła jubileusz stuletniej rocznicy istnienia. Trudno by wymienić chociażby jedną imprezę społeczną, w której by nie brał udziału. Znały go wszystkie festyny mszańskie od pół wieku, wszystkie parady i obchody patriotyczne, zbiórki na cele społeczne, każda pożyteczna akcja .. Oddawał tym akcjom całe swoje serce i cały entuzjazm. Tak było również z przynależnością do PTL. Od pierwszych dni istnienia Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej EugeniuSlż Furdyna włączył się w nurt pracy, która przecież szła po linii jego życiowych zainteresowań. Umiał być natchnieniem i motorem. wielu poczynań na tym polu, a jeg() zapał i upór były nam dro~owskazem i zachętą do wytrwania w nie zawsze wdzięcznej działalności wśród ludu u podnóża Gorców i Beskidów. Zycie. jego przypadło na okres wielkich przemian, niezwykle dramatycznych_ Nie tracił jednak wiary w lepsze jutro. 2'inaliśmy jego optymi'zm i nieraz ta jeg() postawa dodawała nam otuchy w chwilach rozterki i załamań. Może najbardziej. typową cechą jego charakteru była niezłomna wiara w sukces - przy równoczesnej postawie, która odrzucała widmo klęski. Tilk było we wrześniu 1939 r. Gdy nad Mszanę nadleciały niemieckie bombowce, Genek przekonywał nas, że to polskie samoloty, i cierpiał ogromnie - patrząc na rany w ścierniskach - że nie tak było, jak myślał. Nad Dunajcem zagrodziły nam drogę do oddziałów wojskowych czarne czołgi. I ..znowuoptymizm Genka widział w nich czołgi angielskie. Tam bomby, a tu serie z karabinów maszynowych rozwiały jego nadzieje. Ta wiara pozostała w nim i z nim, a przez to i z nami do ostatnich chwil jego życia. I chociaż odszedł już od nas, będziemy czuć jego obecność, obecność przedobrego człowieka. o którym można powtórzyć za bohaterem Prusa: "Non omnis: moriar" ... Góralski święty Piet er-Paweł na pewno wpuścił go do nieba, bo Genek i tym razem z pewnością przyszedł tam z jakąś nadzwyczajną nowiną spod Lubonia. Julian SzynaZik Dobrowolski. Dillsboro - USA �ANrrOiNiI GORS,ZCZYK (.18'92- 19a0) Dnia 10 marca 1980 r. zmarł w wieku 88 lat Antoni Górszczyk, emerytowany kierownik szkoły w Pisarzowej (Limanowskie). Był to ostatni już z najstarszeg0pokolenia członków Oddziału PTL w Mszanie Dolnej, członków niezwykle twórczych. Bogaty jest życiorys tego aktywnego działacza społeczno-oświatowego, posiadającego przy tym liczne k.rzYŻe za wale0znóść z okresu I wojny światowej (w tym Virtuti MiLitari), żołnieI'Za AK, organizatora tajnego nauczania, członka ZBoWiD. My za3 w tym życiorysie podkreślimy to wszystko, co odnosiło się do Jego pracy naukowej w dziedztnie ludoznawstwa. Ro=iłowany w swojej ziemi rodzinnej,' objął badaniami życie ludu tej ziemi, ciekawe fragmenty z jego historIii, jego zwyczaje, obrzędy, podania, stroje, sprzęty, naI'Zędzia pracy, słowem - cały folklo'r i kulturę materialną. W kJilkunastu gruntownie opracowanych prelekcjach, wygłQswnych na zebraniach naszego OddtzJialu, okazał się prawdziwą skarbnicą wiedzy ludoznawczej z terenu Pisarzowej, Męciny i całego regionu limanowskiego. W swych pracach nie ograniczył się tylko do badania dziejów i opisów przeszłości, ale prześledził przemiany, jakie zachodziły na wsi do czasów współczesnych. uromadził zbiory regionalne, korzystając z bogatej tradycji rodzinnej i przeKazów swoich przodków. Cenny zbiór haftów (na strojach ludowych w Pisarzowej) umieszczony został w jednym z muzeów regionalnych. Opracowanie piękme, Kolorowo malowanych skrzyń pisarzowskich zostało wydane w I Zeszycie Materiałów Etnograficznych z powiatu limanowskiego. Inne prace, jak: Pisarzowa, Glodu i epidemie w Limanowskiem, Testamenty chlopskie z XVIII w., zostały wydap.e w II Zeszycie tych materiałów, inne prace czekają na wydanie w III Zeszycie. W uznaniu zasług w dziedzinie ludoznawstwa Antoni Górszczyk nagrodzony został w 1970 r. dyplomem Honorowego Członka PTL. Wieś Pisarzowa może być dumna z tego, że jeden z jej synów przekazał potomności tyle wiedzy o jej życiu i dziejach. Oddział PTL w Mszanie Dolnej z głębokim żalem żegna nieprzeciętnego ba-dacza ludowego i sp.olec'Z.Itika. Wanda Skula � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f27d040f1263a3c4ebab838293578de2.pdf e4aa06d195cbe5b91bd26c46c0a69b6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1843 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1709 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.417-430 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN MEMORIAM Lud, t. 66, 1982 STANISŁAW BĄK Dnia 10 czerwca 1981 r. zmarł we Wrocławiu dr hab. Stanislaw Bąk emerytorwariy profesor zwyczajny Uniwersytetu Wrocławskiego, absolwent i pracownik naukowy Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, w latach 1928- 1939 profesor Państwowego Gimnazjum w Mikołowie na Górnym Śląsku, od 1946 r. - adiunkt, a potem docent i profesor w Katedrze Języka Polskiego Uniwersytetu Wrocławskiego, językoznawca, slawista, etnograf, edytor, najwybitniejszy współczesny znawca i badacz polskich gwar Dolnego Śląska, zbieracz folkloru śląskiego, profesor Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, współpracownik Instytutu Badań Literackich PAN, członek i były przewodniczący Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członek Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i innych towarzyst\v naukowych, odzna<::zony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Medalem KOIllisji Edukacji Narodowej. Była to postać owiana legendą, której mijają-ce lata przydawały i dostojeń:itwa, i zwyklego ludzkiego ciepła. Na tę ,legendę pracowały zarówno dor·obek .naukowy Zmarłego, jak i jego pos:tawa żyCiowa, zbliża,jącaGo do ideału moralnego, a ukształtowana przez konsekwentnie -realizowaną prostotę wpostępowaniu, programowe ulnikamie godności i za:szczyiów. Profesorowi Bąkowi obce były wszelkiego rodzaju gry o ukła·dy personalne. Nie tylk-o nigdy w nich nie uczestniczył, ale nawet nie umiał o nic.h mówić. Przez -cale 'swoje życie mówił za :to prawdę, tylko prawdę - i w tzw. trudnych czasach, i później. Trwał - wykładał, egzaminował, pr.3-cow.al na swym oporowskim .polu (bo ten ·chłops.ki syn ni-gdy nie wyrzekł ,się ziemi). Ni,eobecny już odki:lku lat na u-czelni, żył w poJ.onistyczmych Isa!ac,h wykła!dow)'lch, przywoływany we wspomnienia-ch mladszych kolegów, których absolutna większość - to Jego dawni wTocławscy studenci ł'isząc ten {)'kolkznośóowy -artykuł, chciałbym wy-ekspOO'lO'W.ać dialoekt-ologilczną i etnograficzną służbę naukową Stanisława Bąka, pazwala'jącą widzie-ć w Nim 21 "Lud" - tom aa �In memoriam 418 jednego z najwyhitniejszyc.h polski'c.h ludoznawców. Szczególne miejsce w doxobku Prod'esora za'j,mowa.la problematyka śląs.ko·2Jnawcza. Już od '1". 1939 S. Bąk opublikował około 30 a·l'ty,.kułów i rozpraw - wśród nich Kilka uwag o ślqskim -q, -a na miejscu ogólnopolskiego ę, O zbieraniu materiałów gwarowych na Ślqsku, O wynikach badań nad narzeczem ślqskim w ostatnim dziesięcioleciu. Badania rowe Ślqska. polskiego toponomastyczne na obsz'arze grodzisk ślqskich, Teksty gwa- Z lat powojenmych zaś pochodzą owLa'flJelegendą opowieści o dialektologkznych wędrówkach S. Bąka po DoLnym Śląsku w poszukiwaniu "ostatnich mohikanów" gwary śląskiej, wędrówkach - kończących się często przesłuchaniami w terenowych placówkach Urzędu Bezpieczeństwa. Wmdomo czasy były niespokojne, a tajemniczy wędrowi,ec, spi!sujący w dodatku mowę okohcznej lu'dności, musiał budzić pod ej I'"ZJenia.Nau.kową sy'ntezą tychperegryu.1acji byla pionier5.ka monografia dialektologi,czna pt. Gwary ludowe na Dolnym Ślqsku. Cz.1: GŁosownia (1956). Już wtedy mówiono, że jej Autor sta'ł się najlepszym znawcą dialektu śląskiego., UkoToflJow,anie śląskoznawczego dorob.ku Profesora Bąka - to Mowa polska na Ślqsku, wydana przez Osso'liJneum w r. 1974. Z innych dl't)'lkułów i rozpraw poowięcony,ch u.rniłowa.nemu r,egiOJll owi można wY!pienić ta.kie, jak: Polszczyzna karskie Gótrnego z Górnego Slqska Ślqska w życiu i pracy i XIX z XVIII szkoły w. średniej (1956), Zapiski (-195"7), Dolny Ślqsk pod kroni- względem . językowym (1'95'8), Język polski na Ślqsku. Terytorium Slqska i narzecza ślqskie (19601. ZróżtLico,wanie narzecza ślqskieg.o (196'2), KiLka słów, o przeszŁości gwary górnoślqskie:f (19i>3) 'i wieloe, wiele iJrmyc,h. Także we wSlpom:nienia1ch naukowo- -dydaktyczny,ch Śląsk i mowa jego oSy/nów zajmowaly w pracy Profesora miejsce sz-ezególnie uprz)'lwilejowa.ne (por. cykl W drodze na Ślqsk i na Slqsku). Ale ten syn ziemi tarnobrzes.kiej, urodzony w Grębowie, nie zapomilllal ,leż w działalności naukowej w swych rodzinnych strona,ch. Poświęcił im takie prace, jak: Gwara lasowska Grębowa i okolicy (19.26), Morfologia gwary la.sowskiej (Grębów Ze zwy i okolica słownictwa Sandomierz na obszarze pod Tarnobrzegiem) ludowego (1934), Puszczy w powiecie Stan (1928), i potrzeby Sandomierskiej Teksty tarnobrzeskim gwarowe {.1931), humanistycznej z Grębowa Powstanie problematyki (1929), i rozwój na- naukowej (1963). Z tym regionem !Są też najściśilej zwią •.ane rozprawy etnograficzne - takie np., jak opublikowana w "Ludzie" Chata wiejska w okolicy Tarnobrzegu (1930), O niektórych formach budownictwa ludowego (19'30), O kształtach węgŁów w drewnianych budowlach wiejskich (19'~9) czy najslY111JniejszeWesele ludowe w Grębowie z r. 1958, Za tę ostatnią książkę podolbno ,s'ię grębowianie na swego u,czonego krajana trochę zagniewali, bo wiernie w niej odtworzył cały oby,czajowo-języ.kowy pejza;i; IW esel a wiejskiego. A na weselu - jak to na weselu: i popiją się, i pobiją, i .soczystych wyrazów nie szczędzą. No, a opisani,e ~y,ch zj.awisk należy do obowiązków ję;zykOZlll<llWcy-etno-gr<lfa! Te dwa nuMy badawcze staJe się ze sobą 'krzyżowamy w całej ;ŁwÓl'C'zośc.inau·k'owej S. Bąka czy to wtedy, gdy Prof'esor przedstawiał Postulaty dialektobog;iczne przy zbiera-noiu i wydawaniu p·ieśni ludowych (1'9:60), .czy wtedy gdy <Jpi.syIWałMazowieckie na'zwy w' budownictwie wiejskim na obszane Puszczy Sandomierskiej (1965). Nie będzie chy;ba (przesadą jeś1i pQIWiem, że w samym centrum zaiJnteresowal'1 Stanisława Bą,ka sial zawsze przede w,szyslt.kim czł:owiek - i :ten z ,grębowskiego, wesela, i ten z polskiego WTZeśn.i.a, i too spod Sy,cQ'\va czy Namyslowa. W historii poszczegÓ<1nychnaroldów (a 2Jnal ją wybornie) śledz:i'ł głównie losy jednostki i dopiero na ic.h podstawie budQlWał ogóJne prawdy historiozoHcZlI1e. Ka'Żdy •.• tudoo:'.: z osohna znajdował 'także swoje wydzielone miejsce w Jego legendaI1I1ym ze- �419 In memoriam szycie. A że pamięć miał f,enomenalną,· mógł o każdym ,powiedzJi.eć po wielu latach tyle, że .rel'aICje·te wydawały się aż ·nieprawdopodohne. Bo też do 'k-oń'ca był Prolfesor Bąk przede wszystkim nauczyciel'em. Niełat'wo było mu się więc rOlLs,tać z dydak1:y'ką, gdy opuściły Go już siły fi'zy,cllne. Po śmierci żony w grudni.u 1'977 r. załamał się ostatecznie. Kiedy w 1966 1'. pOllon~Sitykawrocła w,ska św:ięciła jubileusz 40-lecia pracy naukowej Stcunisłarwa Bąka, On uroczystość tę przeks·ztałcH w publi,cmy hołd złożony swej :tow.arzyszl:ze życia. Gdy Jej zabrakło, wszystko straciło d'la Niego sens. "Bo taka to już była rodzina" powiedziała mi po Jego śmier,ci jedna z młodych mies'zlkanek wrocławski'ego Oporowa. I o tym też !tu trzeba .przypomnieć. Wy,szedł w świLlitz chłops'kiej ,chaty w Grębowie, tak jak wyszedł z Komborni w świat Jego wielki krajan i imiffilJnik. Stanisław Pigoń, któreg,o prz,ed parunastu laty pożegnał w "Ludzie" .słowami św. Pawł.a Apostoła. Niechże i trud życia Profesora Sian1sława Bąka będzie zwień'czony cytatem Pawłowym: "Potykaniem dobrym poty'kałem się, wiarę zachow.alem, zaw<X:lum dokonał, .na ostatek przezma<:zon mi jest wieniec sprawiedliwości". JAN BIBLIOGRAFlA MIODEK PRAC NAUKOWYCH STANISŁAWA BĄKA 1926 1. Gwara lasowska Grębowa i oJwLicy, "Sprawozda:ni.a Towal'zy&twa Naukowe- go wc Lwowie", t. VI, z. 1, s. 12 - IB. ·1927 2. O tzw. mazurzeniu 3. Gwarowa wymowa w szkole, "Szkoła i W'iedza", z. 4, IS. 174- 177. samogŁosek ustnych a nauka języka polskiego szkole powszechnej, ."S:zikolai W.iedza", 'L. 7 - 8, s'. 3m - 3'35. 4. Odpowiedź w sprawie mazurzenia w szkole, "Szko1-a i Wiedza", w szkole z. 7 - 8, s. 335-337. 5. Gwarowe Sddamer (Sandomierz). Przyczynek do fonetyki gwarowej, "Pra,ce Filologiczne", t. XII. s. 215 - 222. sprawie zbierania nazw geograficznych przez nauczycieli, "Szkoła i Wiedza", .z. 2, s. 83 - 85.. 7. Bystroń J. St.: Nazwiska polskie, Lwów ,119-27, s. VIII+243, rec. (w:)' "SZkof,p. i Wiedza", z. 3,s. 121- 122. 8. O pochodzeniu form typu vźon, vźena, "Symbolae Grammat,ic.ae .iJn ho.norem IoaI1JnisRozwadow.ski, Kraków, t. II, s. 40,9- 414. 6. W .1191218 9. Z badań nad gŁosem ludzkim, 10. Morfologia gwary !asowskiej i Technika",z. 2, s. 79 - 82. i okolica pod Tarnobrzegiem) "Sprawozdania rz.czynności i posiedzeI'l P.olskiej Akademii Umiejętności", t. XXXIII, z. 2, s. 6 - 113. "Przyroda (Grębów �420 In memoriam 119129 !l. J,adwiga Zduń,czyk-JafO'szowa: Topograficzne nazwy polskie, pochodzqce od c1rzew i zwierzqt ("Czasopismo Geograficzne", z. X, s. 113 - 133), Tec.. (w:) "Czasopismo Geo,graficzne", z. 2 - 3, s. 174 - 175. 12. Teksty gwa.rowe z Grębowa, (w:) K. Nitsch, Wybór polskich tekstów gwarowych, Lwów, s. 110 - 114. niektórych 1930 Przyczynek do znajomośći gwary Polaków (streszczenie) "Rocznik.i Towarzystwa Przyjaciół Nauk 'na Śląsk.u", Katowke, t. II, s. 2.01- 20'2 14. Pamiętnik żołnierza-legionisty. Przyczynek do znajomości gwary Polaków w M·orawskiej Ostrawie, Katowice, ss. 48, 1 mapa. 15. Chata wiejska w okoHcy Tarnobrzegu, "Lud", t. IX, s. 1 - :>4-1-2mapy. lu. O niektórych formach budownictwa ludowego, "Przyroda i technL~m", z. 9, s. 400 - 407. 13. Pamiętnik w żołnierza-legionisty. Morawskiej Ostrawie, 1931 17. Ze słownictwa lud.owego w powiecie tarnobrzeskim, "Lud Słowia11sk.i", t. II, z. I, s. 115 - 125. 18. O formach gwarowych ogólnopolskiego 'trzeba', "Prace Filologiczne", t. XV. cz. II, s. 394 - 400. 1932 19. O tworzeniu się mowy Technika", "Przyroda ludzkiej, z. 7, s. 2819 - 299. 1934 i rozwój 20. Powstanie nazwy 'Sandomi.erz', "Pra·ce F.iloologiczne", t. XVI, s. 231- - 248. 21. Kilka uwag dentalis", o ślqskim -ą, -a na miejscu ogólnopolskiego "SI avia -ę, Occi- 't. XII, s. 272 - 277. 1936 22. Dr Eugeniusz Trzaska: Gwara i wpływy obce w języku uczniów szkół ślqskich, Katowice 1935, rec. (w:) "Roczni:ki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku", t. V, s. 361 - 362. 1937 23. O zbieraniu materiałów gwarowych na $ląsku, Katowke, ss. 36. 1938 :24. O wynikach badań nad narzeczem śląskim w ostatnim dziesięcioleciu, mU1n,ikaty Insty:tutu Śląskiego", Ka,tOlWice,seria III, nr 1'7. :25. Na marginesie Ocddentalis", nowych monografii gwarowych z obsZ'aru $ląska, t. XVII, .s. 162 -.178. r "Ko"Slavia 19i39 :2u. Teksty gwarowe z polskiego $lqska. Zeszyt l: Teksty rybruickim i pszczyńskim, Kraków, s. IX+80. '27. Lucjan Malinowski 1839 - 1898. W setnq rocznicę polskiej, "Komunikaty Instytutu z 12 wsi urodzin twórcy Śląskie,g,o", seria VIII. nr 2. w powiatach dialektologii �In memoriam 28. Badania toponomastyczne na obszarze 421 grodzisk "Atlas śląskich, i .zamczys.k śląskich", Kraków, z. I, s. 37 - 82, 89 - 91 +8 map. 29. O kształtach węgłów w drewnianych budowlach wiejskich, ·chni'ka", t. XVIII, z. 2, s. 76 - 83. grodzis.k "Przyroda i Te- 1945 3{). 'Kuleć', i homoTlJimy, "Ję·zyk Polski", r. XXV, s. 110 -113. 'kulawy' 1946 . 'jarmark', "Język Pols.ki", r. XXVI, <s. 46 - -re, "Język Pols.ki", r. XXVI, s. 116 - 118. 33. Prace dUllektologiczne na Sląsku, "Zaranie Śląski'e", r. XVII, z. 3 - 4, s. 12.5- 135 (odbRka: Ka,'towice 1,947). 31. Ogól1wpolsk,ie 32. Praski Staw, Hł47 34. Ciuchy< 'czuchy, 33. W sprawie wyrazu "Język Polski", r. XXVII, s. 7i8 - 719. 'policzek', "Język Polski", r. XXVII, s. 172 - 174. 19,48 36. *Węźnica i formacje 37. O. wyrazie policzek pokrewne, i niektórych "Język Polski", r. XXVIII, s. 14 - 16. innych złożeniach' typu 'pólchłopek', "Slar. XIX, s. 8 - 22. 38. Notatnik językqznawcy, "Odra", nr 20, s. 2. 39. Lanka, półlanek, póUo.nkowy, "Język Polski", r. XXVIII, s. 117 - 118. 40. JeszcZe o dzisiejszym znaczeniu 'kaźni', "Język Polski", r. XXVIII, s. 153. 41. Dialekty śląskie, "Oblicze Ziem Odzyskanych. Śląsk Dolny", Wrocław Warszawa, t. II, .5. 285 - 324. via Occidentalis", 1950 42. Polskość w obrębie Dolnego Sląska w ostatnim stuleciu w ujęciach karto- graficznych, "Przegląd Zachodni", z. 3 - 4, 's. 254 - W4. 43. PoI01~izmy w gwarze Łemków w okolicach Grybowa i Gorlic, "Biu<J-etnyPolz. X, s. 147 - 149. Slqsku (Głosownia), "Sprawozdania Polskiej skiego Towar,zystwa Językoznawczego", 44. Gwary ludowe Umiejętności". na Dólnym Kraków, t. LI, s. 183 - L88. 1954 45. Tekst ".Język Pols,ki", r. XXXIV, s. 210 - 212. sandomierski, 1955 o języku na Sląsku. rzak, Wrocław, s. 6 - 8. 46. Uwagi 47. Narzecze śląskie w dziejach - Dolnoślqskie języka i pieśni kultllry ludowe. polskiej, Oprac. "Kwartalnik J. MajOpol- s.ki", r. l, z. 2, s. 111-129. 19'56 48. Gwary ludowe 49. Polszczyzna na Dolnym górnośląska w Sląsku, życiu Cz. 1: Głosownia, i "JYT'Clcy szkoły ski", r. II, z. 2, s. 52- 67; z. 3, s. 96-105. Poz.nań, ss. 129+3 nlb. "Kwartailnik Opol- średniej, �422 In memoriam 1957 50. 51. Z historii badań nad gwarami tetu Wl'acław:skiego", seria A, M. K'ara,ś: Nazwy innych językach z. l, s. 193 - 199. 52. Z '" ce badań nad Sląsk 54. Wesele typu słowiańskich, przeszłością pod ludowe 'Podgóra', WfOIcław dialektu 'Zalas' 1955, śląskiego. w wzglqdem językowym, Grębowie. Sandomierskie. w rec. języku (w:) i XIX seria S8. r. ° kilku wątkach w baśniach dowa", r. II, z. 2 - 3, s. 9 - 19. 5,. języku pOlskich pism Andrzeja kowej Wrodal\v:>kiego Tow:łrzys'twa ° '53. Mowa - 540. polska na Śląsku, "Górny :19. Kazimierz Nitsch i dzieło prawy Komisji Językowej s.17-30. 60. Andrzeja Trzecieskiego s. 187 - 201. 61. Sprawozdanie ° stwa 62. i legendach z Naukowego, na Górnym Trzecieskiego, Naukowego", Sląsk", Pozmań, Śląsku, 67', ,.Rozprawy działalności Komisji "Rozprawy s lO. "Sprawoz.dania Lu- .,R'J'Zprawy Komisji t. L s. 55 - 84. .Języ- dialektologii, naukowego", Komisji ... ". "Rozt. II. .1ęzyik()wej ... " t. Wrocławskiego .Językowej języku pism .4.ndrzeja Tr.zecieskiego, rzystwa Naukowego", z. XI A, s. 72. l, t. V, c:z. I, s. 435 - 452, 537- Językowej Komisji z. "Liteotura .Jego i'ycia: synteza polskiej \Vroc:ławskietgo Towarzy~twa 'Psalm III. r;;eczy II, 165, nlb. 55. Zapiski kronikarskie z Górnego Śląska z XVIII i XIX wieku, Wrocławskiego Towarz.Y'stwa Naukowego", z. IX A, s. 28 - 35. 56. r. Wrocław, ,.Pra59, s. 106. Ludowa", Wrocław, i w polskim ciekawych wieku, A, nr "Literatura Uniwersymapa. "Onomastica" Książka III. Bieruniu. Rękopis z XVIII TDwarzystwa Naukowego", w miasteczku Wrocławskiego 53. Dolny 8 - 10. miejscowe dolnośląskimi, "Zeszyty Naukowe nr 5: Językoznawstwo, s. 65 -130+1 t. II, "Sprawozdania II. Towarzy- s. 217 - 219. Wrocławskiego Towa- 1960 63. Kazimierz Nitsch jako 1874 - _6 IX 11.;8, ,,:"ud", 64. Przedmowa Wrocław, dialektologiczne "Stan i pohzeby kiej problema~yki 67. Język w Przysłowia do: S. Wallis, s. XIII - XXIII. 65. Postulaty 66. Głos dialektolog, badacz i znawca Wf()c!uw, t. XLV, s. cJ.2', - 458. dyskusji, polski na przy badawcze śląskiej", "Stan Śląsku. i "pogodki" zbieraniu 69. ° i potrzeby badawcze Terytorium wydawaniu ... ", Sląska na i Górnym pieśni 1 II Ślqsku. Iudowych, i historycZlnrJ-literac- Opole, narzecza dialect ludowej area), s. 57 - 59, 141 - 142. ślaskiego, "Annales "Anna1es Silesiae". r. I, z. 3, s. 267 - 284. niektórych formacjach imiennych Warszawa, t. III, s. 3,61 - 375. 70. Prastowiańskie 'mi'k'w języku 71. ludowe w zakresie j~zykoznawC'zej Opole, 8. 77 - 116. S,iles-iae", Wrocław, r. I, z. 3, s. 2.51 - 26,6. 68. The polish language in Si!esia (Silesian Wrocła,w, i kuUury II, s. 29 - 34. Jerzy Woronczak: Teksty polskie u Mikołaja polskim, w Reja, "Slavia rękopisie 43 "Odrodzenie Occidcntalis", Biblioteki w Polsce", t. XX, Kapitulnej cz. WP �In memoriam z polowy XV wieku, Wrocław, It. 1,50. 561 - ;)6:6. Wrocław Wrocławiu /,2. Teksty z gwarowe Rybnickź,ego, 423 '1956, rec. f(lw:)] "Atnnales Stlesiae", Brzeskiego, i Tarnobrzeskiego, K. Nitsch: s. 53, 69 - 71, 102, 153 - 1.56. Wybór gwa:rowe ze S!ąska, Kraków, s. 110 -111, 115 -117, Śląskie polskich Sycowskiego, tekstów Pszczyńskiego Warszawa, gwarowych, 19~1 n. 74. 75. Teksty Liczebnik 'siedem' w teksty 149 -152,1.5.5 polskich "Raz.pralwy gwarach, t. III. s. 1'27 - 137. AJndrzej Trzecieski, Dziela wszystkie, indeks wyrazów i form, Wrocław, fototypiczne, ss. 114. gwarowe pod red. A. Zaręby, -160. Komisji Językowej ... ", 't. II, cz. 1: Wstęp, 'teksty, objaśnienia, s. 1 - 248, 275 - 442; cz. 2: Reprodukcje 11962 76. O niektórych cechach gwarowych między Wislokq, Wislą i dolnym Sanem, "Sprawoz.dam;ia Wrocławs,kiego 77. Fied!er 2169. - Towarzystwa Naukowego", z. XIV A, s. 7 - 13. dialektolog śląski, "Rocznik Wrocławsk'i", t. V, s. 260- pierwszy narzecza .~!ąskiego, "Sprawozdania Wrocławskiego stwa Naukowego", z XIV A, s. 5 - 8. 79. i S. Rospond, Slownik gwarowy S!qska, Opole, s. 3 - 7. 78. Towarzy- Zróżnicowanie 1963 "Studia lin,guistica in honorem Thaddei Lehr-Spławii1ski", Wdrslzawa, s. 339 - 345. 811. W sprawie gwar ludowych na Do!nym S!ąsku, "Rozprawy Komisji Językowej ... ", t. IV, s. 295 - 312. 20. Kilka stów 32. Stan i potrzeby, szczy - 136. o przeszlości gwary naukowej górnoś!askiej, problematyki "Rocznik Sandomier;kiej, humanistycznej Województwa na Rzeszowskiego", obszarze 1\ Pu- III, s. 105- 1~64 33. Zróżnicowanie tów .~lqskich, -523+4 84. narzecza "Prace ślqskiego, i Materiały Próba podziału Etnograficzne", i charakterystyki Wrocbw, dia!ek- t. XXIII, s. 401- mapy. Mazowieckie nazwy w budownictwie mierskiej, "Studia z filologii polskiej wiejskim na obszarze i słowiańskiej", Pll Warszawa, szczy Sando- t. V, s. 235- - 239. 85. Przymiotnik 'nikly' w gwarach polskich, "Prace Filologiczne", t. XVIII, cz. IV, s. 23 - 28. 86. Problematyka polskości S!qska w badaniach "Nauka p()llska we Wrocławiu czenie społeczne", Wrocław, s. 18 - 23. clawskiego, językoznawczych w latach ośrodka 1945 - 1965 i jej wro- zna- ispa i formacje pochodne w językach słowiańskich, "Rozprawy Komisji Językowej ... ", t. V, s. 209 -232. 88. Głos w dyskusji, "Rozdziensciana. Studia o Walentym Rozdzieńskim, autorze Officina ferraria z 1612 r., Wrocław-Warszawa-Kralków, s. 267. 819. Dawne 'sup-/ /sup-/ /saup-' w języku litewskim, "Acta Banko-Slavica: Baltica in hc}norem Ioha,nnis Otręhski", Białystok, t. III, s. 25 - 27. 9'0. Stanislaw Rospond czlowiek i uczony, "Studia językoznawcze ofiarowane Profesorowi Doktorowi Stanisławowi Ro-spcmdowi", Wrocław, s. 7 - 21. 37. Isep, �424 91. In memoriam Nazwa rzec-zna Doktorowi "Stu·dia Rospondowi", językoznawcze s. 3·31 - 338. 'Chrenaua', Stanisławowi ofiarCJIWaJneProfesorowi 1~67 92. Prof. dr Tadeusz 93. Ze 94. O stronie gŁosowej skiego Towarzystwa 95. Trzydzieści pięć Wydziału "Przegląd MiLewski, o Tadeusz:u wspomnień - 67.2. Lat Humanistyczmy", z. 5, s. &9 - 98. "Lud", t. LI, cz. II. s. 66:>- Lehr-SpŁawińskim, "SprawozdaJl1ia seria B, s. 30 - 42. nazwiska 'Bandtkie', Przyjaciół Nauk", pracy II Opolskiego naukowej StanisŁawa Towarzystwa 'Przyjaciół Wyd,ziału Opol- "Sprawozdania 1, s. 18- Rosponda, Nauk", II seria B, nr - 29. 96. O nazwie osobowej 'Cyrnech', "Slavia Occident,aJlis", t. XXVII, 97.. Stanislas Rospond, "Gnoma", Leuven, t. XII, s. 202 - 203. s. 25 - 28. 1'969 98. sprawie W nazwy 99. Wspomnienie o t. VII, s. 7 - U. 100. DiaLektoLogia 'Mazowsze', Tadeuszu w pracach ".Język Polski", r. XLIX, s. 132 - 135. "Rozprawy Komisji JQzykowej MiLewskim, Tadeusza Lehr-SpŁawińskiego, "Rozprawy Komisji .Językowej ... ", t. VII, s. 131 - 165. 101. Prof. Dr StanisŁaw Pigoń (1885 - 1968), "Lud", t. LIII, s. 273 - 286. 1970 102. i S. Rospond, Słownik wozdania Wrodaws,kiego gwarowy '" s. 40 - 44. (O zasadach redakcyjnych), "SpraNaukowego za rok 1968", z. 23 A, Ślqska Towarzy,stwa ' poLskiej w szkołach galicyjskich, .,W służbie nauce i szkole. Księga pamiąt'kowa poświęcona Profesorowi Doktorowi Ze'nonowi Klemensiewiczowi", Wal1szawa, s. 33:9- 346. 104. Moja droga do badań językoznawczych na ŚLqsku, "Język Polski" XLX, s. 140 - 152. 105, Wstęp {I), .l, Majchrzak: Dolnośląskie pieśni ludowe, Wrocław, s. 8 - 13+6 stron objaśnień do tekstów. 103. Z historii nauczania gramatyki W71 107. Z przeszłości Puszczy Sandomierski.ej, ,.Sprawozdania rzystwa Naukowego za r. 1969", z. 24 A, s. 5 - 8, W sprowie nazwiska 'Trzecieski', ,.Rozpra.wy Komisji 108. s. 41 - 55. Z dziejów 106, tajnego nauczania w powiecie 109. "ProrfHe", Rzeszów, '1.. 3(24), s. 14 - 29. W szkole dla nauczycieLi, "Dwudziestolecie le-Wrocław, ,s. 249 - 250. 110. Książka na miętn.ikarska), wsi gaLicyjskiej "Roczmiki przed pierwszą WTocławskiego Towa- .Językowej ... " t. VIII. (Wsp')mnienia), tarnobrzeskim WSP w Opo-lu 1950 - uno", Opowojną Btl:>lio:t.ecz,ne", Wmcław, .~wiatową t. XIV, z. !ReLacja :j- pa- 4, s. 99·3- - 1010. III. 112. W sprawie tajnego nauczania w powiecie tarnobrzeskim, s. 63, O nowy podział dialektów śląskich, "Slavia Occidentalis", s. 3 - 14. "Prnfilc", z. 6(2.7), t. XXVIII/XXIX, �In memoriam 425 to niegdyś bywalo z nauką gramatyki "Język .Polski", r. LI, s. 37.5- 380. 113. Jak w szko!ach zaboru austriackiego, 1972 114. Profesor Marian Koczwara (29 VII 1893- 26 IX 1970), "Tygodnik Powszechny", nr 17 (1213), s. 4. 115. W drodze na Śląski na Śląsku, "Kwartajnik Opo'1ski", r.. XVIII, z. 1, s. 112- 129, z. 2, 65 - 75, z. 3, s. 87 - 100, z. 4, s. 67 - 78. 116. Wartość językowa pieśni dolnośląskich, "Sprawozdania Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk", Iseria B, nr 8, s. 11- 42. !l7. Wspomnienie o Profesorze Karolu Ziarnie (1901 - 1944), "Profile", nr 8 (41), s. 42 - 43. 118. Prof. Bolesław Olszewicz 1893- 1772, "Ty.gociniJk Powszec.hny",. nr 41 (1237), s. 7. 119. Moja droga naukowa, "Językoznawca", Lublin, 'Z. 25, s. 87 - 8.9. 120. O nazwie osobowej 'Pandetech', "Symbolae PoJolni.cae in honorem Stanislai Jodłowski", Wro.cław-Wars'Zawa-KrakÓw-Gdańsk, s. 17 - 21. 121. Nowa mapa dialektów ,,;ląskich, "Slavia Occidentalis". t. XXX, s. 7 - 11. 1973 122. O pastorze z Międzyborza wej ... ", t. IX, s. 31 - 40. jeszcze s/.ów kilka, "Rozprawy Komisji Języko- 'iz-' i 'vy-' w .języ.kach słowiańskich, "Sprawo'zdania OpoLskiego Towarzys:twa Przyja·ciół Nauk", seria B, ,nr 9, s. 9 - 23. 124. Zmiany na wsi lasowskiej w ciągu ostatniego półwiecza, "Lud", t. LVII, s. 177-200. 125. O niektórych zagadnieniach '::: pogranicza etnografii i dialektologii, "S1udi,1 LiJnguistica", Wrocław, t. I, s. 35 - 51. 123. Przedrostki 1974 126. Mowa polska na Śląsku, Wroda:w-Warszawa-Kraków-Gdal1sk, ss. 222+8 zdjęć+2 mapy. 127. Śląske nazwisko 12,8. 'Wyszów' czy 'Rzitka', 'Wiszów, "Studia Wyszowa, Śląskie", IViszo·wa' Opole, t. XXVI, czy giczme", t. XXV. s. 271 - 274. 129. Z przeszłości gwary górnoślqskiej, "Spr.awozdania Przyja-::.iół l auk". seria B. nr 11, s. 15 - 65. 'Wiszawa'?, s. 57 - 59. "Prace Filolo- Opolskiego Towarzystwa 1.975 130. Zasady transliteracji, -słowiańskich, skiego. Teksty ss. 38. 131. Wspomnienia transkrypcji i interpretacji tek stów staro-cerkiewno- Wrocław, Instytu:t Filologii Pol,skiej Uniwersytetu Wrocławi materiały do ćwi'czeń, seri.a C - językOlzmawstwo, z. 3 (12), Anny Bąkowskiej, "Literatura Ludowa", Wrocław, z. 3, s. 32- - 53. 132. 133. "Odra", nr 12, s. 73-77. literacki, "Sprawozdania stwa Przyja'2iół Nauk", seria B, nr 12, s. 11 - 15. Wędrówki dialektologa, Najstarszy słowiański język Opolskiego Towarzy- 19\76 134. O niektórych Jaktach z zakresu polsko-niemieckich "ROZpT<llWy Komisji Językowej ... ", t. X, s. 11 - 17. stosunków językowych. �426 l:~. 136. In memonam Wrocławski i opolski ośrodek językoznawczy (Ich powstanie, wzajemne wiązania i osiągnięcia), "K.war:tallI1ikOpol<ski", r. XXII, nr l, s. 67 - 82. 'Puha' w dawniejszej polszczyźnie i w niektórych gwarach szy;ty N'auk'owe Wydziału HumarniJstycz;negD Uniwersytetu ce JęzykDzmawcze", ,s. :9 -1.1. po- "ZePra- ludowych, Gdallskiego. 1979 137. Nazwy północnopolskie lono-Slavica", w trójkącie między Wisłą Wrodaw-Warszawa-KrakÓw-Gdańsk. .,Opus-Cula s. 55 - 57. i Sanem, Po- 1980 .13'8.' Jeden drobiazg ze stosunków polsko-ukraińskich, "Slavia Orientalis", .nr 1/2. Jan Miodek MARIA ŻYWIRSKA (1905 - 19 80) 1 DoLa 18 stycznia 19,80 1'. zmarła w Warszawie w wieku 75 la.t Maria Żywir.ska, z domu Byczyńska, wychowanka gimnazjum im. C'l. Żmi'c.hows·kiej w WarszaJwie, mgr fil~zofii Uni wensytetu Warszawskiego, członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludozmawczego, wybit,ny i zasłużony, 'twórczy, naukowy pracownik muzealiny. "Ośrodki-em moich zainteresowań .naukowych. - glosild była zawsze kuJtura ludowa, ·zwłaszcza sztuka ludowa". Zamiłowania te miała szczęście konsekwentnie realizDwać do końca życia. Nie bez wpływu pozostawala tu zapewne znajomość środowi.ska wiejskiego w rodzi'l1lnym Brańszczyku - osadz.;ie fli5aC!kiej nad Bugiem - w którym Maria siq urodziła, wychowała i do Mórego chqtoie powracała. Po skończeniu studiów historyczmych w 1928 r. pierwsze s'we badania naukowe uwień'czyła przygotowa1ną do druku, po przeniesieniu z War.szawy w 1933 r Lublina, monograif,ią przemyslu ludowego Wl powiecie pultus'kim. W LubliJnie włączyła się, jako członelk założyciel; do prac Komisji HistOlji Sztuki i E~nograiil przy Towarzystwie Przy j.a,e;ió ł Nauk, ·by wkrót'ce, już jako ,kustosz Muzeum Lubelskiego, przCiProwadzić jego pełną reorga,nizację' i dO'koD<J.ćotwarci'a dla zwiedzających w ·C'z·erwcu 1939 T. Z nasta;niem okupacji Maria z ,narażeniem życia ~tarała się chronić nic tyl.ko zbiory własnego Muzeum, lecz również zdeponowane :tam zbiory .Muzeum Śląskiego oraz zbiory z prywatnych ,poznaI1skich kolekcji Skórzewskich i ·Bnińskich, a także współdziałała w ukryciu przewiezionych do Lu.bl:ina 9 IX 19·39 T. obrazów J. Matojki "Grunwa.ld" i "Kazalnic Skargi". Usunięta 'W Joi:sto:padJzie1939 r. przez oku'panta z muzeum, nadal - kOlTIspira.cyjnie - ratowała przed rz.a·gładą pamiątki hi.storyczne oraz sponądzib kopię inwentarzy muzeaunych. Po wojnie znalazła się 'W gron.ie osób, które w 1945 1'. w Lubhnie reaktywowały Polski·e Towarzystwo Ludoznawcze. Z jego też polecenia, po prze.'1iesieniu ;się pa1'lstwa Żywirs'kkh do Katowic w styczniu 1946 r., przy'czyniła się do reaktywowania Oddziału PTL na Śląsku, znajdując pelne oparcie w Komisji Etnogra.fi,cZJnej Instytutu Śląskiego. �In memoriam 427 W KatowicaCh .swe zaLnteres'Owania naukowe sberowała Ma'ria na kuI:turę zawodowej grupy gónniczej, a przyslzedł jej IZ pomocą niebawem Związek Górników, finansują'c wszelkie wydatki związane z długoo'alowymi badatniami nad tym zagadnieniem. Rozp~częła swą pracę od przygotowania kwestionariusza i bezpośrednich wy:wiadów wśród najstairszego pok~lenia górmkzegó, ponadto ,z jej initcja~ywy Związelk GÓI1nrków ogłosił konkurs na wS'pomnien~a górników. Plon tego konkursu, dająlcego nadspodziewanie cenny materiał, M. Zywirska opracowała i wydała drukiem w 1949 r. pt. Zuciorysy górników. NatrarHając w terenie na izabytki górniezej kultury materialnej i chcąc je zachować, wystąpiła w grudniu Hł49 r. do Zarządu Związku Zawodowego Górnikó,w z propozYClją założenia muzeum górniczego. Uzyskawszy na to zgodę, lo. kal w Sosnowcu i O'dpo'wiednlią subwencję, przy.>tąpiła do prac organizacyj.nych l zbierackich i w Ilen sposób dała początek pierwszej tego typu placówce muzealnej w Polsce. Omówienie jej ID-letniej działalności na tym odcinku ukazało się drukiem w 1959 r. pt. 10 Lat Zwiqzkowego Muzeum Górniczego. Równocześnie zorganizowała opiekę nad plastycznym ruchem amatorskim wśród górników, prowadząc badania nad ich twórczością plasityczną. Wyniki uzyskane w tej dziedzinie pt. Amatorski ruch pLastyczny wśród górników o:głosiła drukiem w 19'59r. Od 1'9.'i4r. współpr.acowała z Pańs.twowym Instytutem Szituki, z Instytutem Historii Kultury Materialnej PAN, gdzie powierzono jej wycinek badań nad osadnicwem gÓI1niczym, oraz Komisją Etnograficzną Śląskiego Instytuim Nau.kowego, która zlec1iła jej redakcję zbiorowej pracy o kulturze gru'py gónniczej. L1czne mniejsze prace M. Zywirskiej ukazywały się w "Bolskiej Sztuce Ludowej", w "Kwartalniku IHKM", w "Studiach z dziejów górnictwa i hutnictwa" i w "Zaralniu Śląsk,im". W rc~ku 19,67 uka'zała się jej cenna .książka pt. Zarys kultury górniczej. Obok intensywnej pracy naukowej i badawczej lVI.· Zywirska udzielała się ja,ko konsult,ant Muzeum Techniki w Warszawie, członek Komisji Ochrony Zabytków Przemysłowy'ch przy RadZlie Nau.kowej tego Muzeum oraz ja,ko liJTIspirator akcji rejestracjI zabytków przemysłowych. W lata'ch sześćdziesiątych, nadal pogłębiając studia nad kulturą górniczą. zajęła się badalf'.'iamiku.ltury polskich środowisk góm.iezych we Francji, a także związała się z Zalkła,dem Socjologii Pracy PAN, prowadząc badania nad wpływem tradycji zawodowych na formowanie 'Slię osobowości wsp6łcze.mego górnika. Ok re·., war:Slzawo.ki jej żyda, bo tam os'iadła w 19-69 r., będąc już chora na chorobę Par.kinsona, to przede wszystkim uzupełnianie obs'zernej monografLI o Puszczy Białej, nad którą pra'cowała właśCliwlie od czasów młodości, a także pisanie książki o królu Stanisławie Ponilatowskim, książjki, która 7ma,lazla szeroki oddźwięk tak u specjalistów, jak i licznychczyt~lników. Mimo pogłębiającej .się choroby i inwalidztwa, na szczęście otoczona miłością i troską najbliższej rodziJny i przyjaciół, niesłychanie dzielna w znoszeniu uciążliwościchoroby, pracowała do ostatnich lat. No,siła się z zaJmiarem wydani'a plolnu II konkuTsu na życiorysy gÓI1niJków,do którego przygotowała obszenny ws:tęp oraz uzupełniała II wydalnie k,Jiążkii o Stanisławie Auguście. Marię Zywirską cO:1iliśmy nie :tylko za dorobe,k naukowy, lecż rÓWlnież za charaikter, życzliwość i niezwykłą rzetelno'ść we wszysl1kim co robiHa. W li'zTIiamuu za działailność na polu kultury lzostała odzna'czana Złotym Krzyżem ZasłUlgi. Spoczęła w grobie rodziJnnym w Brańszczyku. Cześć .Jej pamięci! �428 In memoriam PRACE PUBLIKOWANE l. Kielich gotycki emaliowany jaciół Nauk w Lublinie". 2. Muzea badań 4. Garncarstwo 1947. "Rocznik Lubelskim. Towarzystwa Przy~ Lu.bli'n 1930 .. "Ziemia". 1939, ·nr 3. woj. lubelskiego. 3. Zagadnienie w Opolu MARII ŻYWIRSKIE.J nad tlamerowane sztuką ludową Puszczy "Odra", Kaltowice 1946. "Prace li Materiały PTL", LubliJn Sląska. Białej. "Odra", Ka:towice 1947. "Polska Sztuka Ludowa", 1948, nr 2. 7. Tiulowe czepce kurpiowskie. "Polska SztU!ka Ludowa", 1948, nr 9 - lO. 8. Kurpiowskie cementowe formy na pustaki. "Polska Sztu.ka Ludowa", 1948, mr 9 - 10. 9. Zagadnienie. prymitywnej sztuki robotniczej. "Polska Sztuka Ludowa", 1949, nr 1 - 2. 10. Życiorysy górników, Katowice 1949. ] 1. Zdobnictwo drzewne Puszczy Białej. "Pol"ka Szlu1ka Ludowa", 1950, nr 2. 12. Podloże ludowe kultury górniczej. "Polska Sztuka Ludowa", 1'952, 1nr 2 13. Twórczość plastyczna górników. "Polska Sztuka Ludowa", 1951, nr 2, 3, 4. 14. Strój ludowy Puszczy Białej. Lublin 1952. 15. Saliny W.ielickie w sztychach Wilhelma Hondiusa. "Biuletyn His.torii Sztuki", 1954, nr 4. 16. Wstęp do pra.cy S. W.al1Jisa: Pieśni górnicze Górnego Ślqska. Kraków 19·54. 17. Amatorski ruch plastyczny w w.oj. staLinogrodzkim. Księga Pa.miątko:wa. Karw:wj.cc 1955. 18. Kolonia Redan w Dąbrowie Górniczej. "Kwartalni'k IHKM", t. 3, 1955. U). Pompa górnicza w XVIII w., "Kwartalnik IHKM", t. 1, 1957. 20. Rzeźbiona forma na pierniki. "Polska Sztuka Ludowa", 1957, nr 2. 21. 10 lat Związkowego Muzeum Górniczego. Katowice 1958. 22. Amatorski ruch plastyczny wśród górników. Ka'lowice 1'9,59. 23.. Wstęp ,do: Zbiór pieśni studentów górnictwa. Katowice 1959. 24. Krążek i Tlukienka osiedla górnicze w powiecie Olkuskim. "Studi.a z dziejów gómictwa .i hu(t'nict'wa", t. 4, 1960. Z5. Problem badania kultury grup zawodowych. "Zaranie Śląski.e", 1959, nr 1. 5. Zagadnienie 6. Haft 26. W kultury kurpiowski sprawie górniczej. Puszczy utworzenia Białej. placówki naukowej "Zar<łJnie Ś11ąs;kie",l 059, nr 1. 27. Górnictwo rud żelaza, [w;] Zarys dziejów (praca zbiorowa), Katowice 1961. dla badań kultury grup zawodo- wych. ZB. Badania nad nie Śląskie", 29. Górnictwo 30. Emigracja stanem budownictwa 1961, nr 1. polskie polska w plastyce. we Francji górnictwa z zakresu zabytkowego "Materialy w świetle PRG". badań na Warszawa francuskich. ziemiach polskich przemysłu. 1961. "Problemy Zagranicznej". Warszawa 1961. 31. Z badań socjologicznych nad mieszkaniem górników polskich we "Problemy Polonii Zagranicznej", Warszawa 1963. 32. Zarys kultury górniczej (w.spólautor - J. Ligęza). Katowjce 1964. 33. Stosunek "Problemy 34, Józef 1966. do tradycji naTodowych Polonii Zagranicznej". Wiącek - polski młodego pokolenia "Zara.- górniczego we Polonii Franc,ji. Francji. Warszawa górnik-plastyk 1965. we Francji. "Polska Sztuka Ludowa", �429 In memoriam 35. Kultura ludowa okolic Pultuska (razem z .A. Pojnarową). "Roczn;iJk Pułtuski", 1969. 36. Puszcza Biała 37. Ostatnie - jej dzieje i kultura. PWN, Warszawa 1973. PIW, Warszawa lata Króla Stanisława Augusta. Warszawa 1978 (wyd. 2 poprawione). Maria 1975 (wyd. l), PIW, Suhaczowa-8erezows"ka STANISŁAW DONIGIEWICZ (1904 - 1980) Stanisław Donigiewicz był chodzącą encyklopedią ormiańską. W.pQlskiej armenistyce nie było dla niego tajemnic. Całe jego życie było poświęcone pracy nad zachowaniem i krzewieniem kultury Ormian w Polsce. Jego ostatnie mieszkanie w Bielsku-Białej było wypełnione ogromną ilością tecz.ek z materiałami i wycinkami z prasy, książkami, fiszkami, a w potrzebie potrafił być ,nie tylko genealogiem wszystkich rodzin Ormian zamieszkałych w Pols-c·e i na rumuńskiej Bukowinie, ale ,i ułatwiał kontakty 'z wszelkiimi placówkam ormi,ań:skiJmi w Europie i Azji. Niesłychanie uczynny, pełen osobistej bezinteresowności, potrafił z iście ormi,ańską zręcznością wykorzystywać swe kontakty dla nH·c;zeJ.neji·dei swego życia - .słu·i;bie Ormianom. Stanisław Do.nigiewicz urodził się 9 X 1904 r. w Czernio:w:ca,ch na BUlkow;inie. Studiów orientalistycznych na Uniwersytecie Jana KaZlimierza we Lwowie nie uk0l1czył, zmuszony do pracy zarobkowej jako urzędnik bankowy. Z chwilą kiedy prężne śrO'dowisko Ormi,an polS'kich zaczęło redagować pbmo ,.Posłallliec św. Grzegorza" we Lwowie w r. 1926 pod re~kcją ks. prałata D. Kajetalllowicza, zaan.gażo,wał się bez reszty w pralce redakcyjne i stał Slię jednym z jego filarów. Był to miesięcznik, organ Archidiecezji, w którym znaleźć można było nie tylko w.iadomości reJi.gJij.ne, ale i wszystkie wadomości () wybitnY'ch postadach na polu kultury i ,naukii, pochodzenia OTmiańs'kiego, 'kronikę żyda towarzyskiego, kronikę pośmiertną itp. Wiele artykułów napisanych było piórem Stanisława Donigiewicza. Nie .sposób tu lich wymienić. Był jednym z członlków założycieli ArchJidiecezjalnego Związ.ku Ormian. Warto tu za-cytować ~danie z artykułu programowego: "Ormi'anie byli w Polsce zawsz'e :najlepszymi synami NajjaśniejS'wj Rzeczy.pospOllitej, mnożyli jej bogactwa j'a:ko makomi'Cli kupcy, z:iemi.a'nie i urzędnicy, a w walka-cho niepodległość wybitny biali u-dział, niosąc Polsce w darze mben;ic i żYClie.Ta.kimi byli i taki,mi na zawsze zostaną" ("Posłani'ec św. Grzegor,za", Lwów, R. IV. nr 42 i 43, :s. 180). Nic dziwnego, że Stanislaw Doni'giewicz musiał zapłacić wysoką cenę 'Zia:tą swoją dzj1ala'lność w czasie okupaicjri.. Ares,mowany i wywieziony do lagru na dalekiej północy powrócił po wielu latach jako kaleka pozbal\viOlny 'słuchu. Mimo tej ułomnośoi. z ni.ezmOfŻoną €ID€'rlffiądziałał .dalej na połuopgaJnizowauila żyoia 'ro'zproszonej po 'wojnie s.połeez.ności. Ormian pOliskich. Przez wi'el'e lat współdZ'iaŁał ,z iMuzeum Etllogra'fiazmym w Krakow,i,e, ś·ciągał książki o dużej rzadkości., lub i,ch f.otokopie i przekazyw,ał do zbiorów. Podobną ak>cję podjął także i dla Bibliioteki JagieUońs.kiej w K:raBwwie. Przyczy. nil się do nawiązaJniakOlrJJta'któw pomiędzy Muzeu:m Etnogra;f'i.czmy:m w Krako'wie a Muzeum Narodowym w Eryw:amiu. Był wSlpółO'rganizator'em pie~szej wyst'31wy �~30 In memoriam eks!l1brisów omnli;ań.skich w Krakowie i lIla ŚląsIm. ,Z jego to iniiojatywy pows'tało Koło Zainteresowań Ku~turą Orrrllm przy klrakows:kim Oddziale PolsJkiego To.warzys1;wa Ludo=af\v=ego, 'ikzą·ce ·obeanie 54 osaby. W Hsto:padzie 1980 r. Kolo Zainteresowań Kulturą 011IDian zOl'g3l!lizowało sesję naukową J pi·erwszy od 193'8 r. zja7Jd Ormi;an polskich. Chociaż ś.p. Stanislaw DOllligiewicz brał udział w .pracach przygotowawczych, jednak już nie mógł w niej uczestnLczyć. Umarł ze św1adomoś'Cią, że jego powo'jenne wysiłki i zabiegi,. aby z,nów zgromadzić Pola,ków ormiański.ego pochodzenia, nie poszły na mal'ne. Zmarł oicho i bez rozgłosu. Tak jak żył. Janusz Kamocki Aleksandra Tyszkowa WANDA BRATKOWSKA (1890 - 1981) Córką Stanisława Ba raba,sza , długoletniego dyrektora Panslw. Szkoły Przem. Drzewnego w Zakop3l!lem. Ukoń'c.zyła gimnazjum realne w Krokowie. W latach 1910 - 1913 chodziła do sZkoły pr2iemysłu artystycZJnego w Pradze (Czeskiej) a w l. 1914 - 1918 studiowała historię sztuki na UJ. W r. 191,8 wY'szła 2iamąż. W lalach 1924 - 19:J9 była l!1auczy.etielką rysullików w Gimnazjum i Liceum Sa.nato.ryjnym im. bł. Ładysława 'z Gielniowa w Zakopanem Tow. Opieki nad Młodzi'eżą. W cm. sie okupacji pracowała chałupniczo. W tatach 1945 - 19'51 uczyła w Za.sadTlJiczej Szk. Metalowej w Zakopanem. W roku 1951 pT:Zeszla na emerY'iu.rę; pracowała na ułamku etatu w Muzeum Ta:trzańsk1m w Zakopanem. Całe ży,cie intereso'wała się etnografią, fotografując i rysując wzory 'zdobnict/wa ludowego .podhalańs'kiego. Była członkiem PTL. Napisała, przeznaczoną .db "Etnograf;ii PolsIkiej" pracę o dzialalnośC'i Stanisława Barabasza. Henryk Jost JANINA SZYMAŃSKA .(1899: - 19:79) Ukończyła żei1skie gi,mnazjum ro:syjsJde w Odessie w 1917 r. (ze złotym medal,em), a w Hl'le kursy nauC'zy'Ciels!l:i'euzyskując dyplom nauczydeilki w.f. Ii bio1ogii. o.sl~ed,la się w WaI"szawie, gdzie ,s;Łudiuje biologlięna UVV (uzyskują'c ma~is,terium u pr·od'.Hryniewieckiego). Dna 1.1 IV 1:944 1'. wychadZli Z3mąż za 1'adeusz:a S'zymań:s'k!iego (współfundato'~a oddzia,lu "Tea" Muzeum Ta~rzańslkiego w Ziakopa/noem). Owdowiała w 1951 r. ,W 195'2 /zam1esrzkala w Zakopanem. Była st. asystentką. Mu.Zeum Tat:rzań's:kiego, opiekując się "Teą". UczyIa w Technikum Budowalnym .i Za'sadniiczej Szkole Meta:lo'Wej w Zakopanem do W60 r. Był.a haI1ce'nką od '109>17'r. (instruikitorem) oraz członkiem PTL. Henryk Jost � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd7b1da2b4797bd42103197c9b85ad62.pdf 01ab765d3a90bb855ac5e1bfca31d58a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1866 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1731 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.415-445 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUJd, t. 1)7 Wll.l VI. IN MEMORIAM ROBERT WILUHAHEJR EUROJ'lEJSKI 'Ć1902 - '198'2) PASJONAT-LUDOZNAWCA :DllIia 1!6 u~!JIC.'<ł 1918.2r. zmarł a!ta.k SeI1C1a, tuż vi Ba;zyl'€li m .prflZJełd PI1',zyg'OltOjWywanymi urOPzyiS(t1oś(;'iaimi Je'go jlltbL}'eiUlSiZlu 80-Jiec:.a . .ie- zoo:jlba[,(]zllieU w ś'wli'eioie zlnlalllylch e'tIliogu.·,a:fÓiwnalSiZegio wWelkiu, dius.konały ZI11.aIWlOO eudiein hYJjpieijlslkiiej, w wed - dr tym i ~dbent po1Jsikiej ·kiu;Ut:u:ry huda- W;il1Jd:habe:r. do:cie!nit h~~n'or. 'Uini~'W;e;l1Syrt.etlu w BaIZy,Lei. Z!niaimli'ell1llUł to ja.cih PCISItaĆ nile tyllkJo ebncxg.mJiiJi s\Zwa,j:caPSibej, Sikiej. Pa'5<ją całegKl llUidowa w jej ale w J'egio żY'C:ia był'a odmiialI1aldh dZli,c- i eu:oopej.kiuilltura nalno!d<JIWY'Clh i re- giiona:lny'Ch, paBja, któ.rej dalwał wyJ\·.lIz Z'1""'Ów;no w terenKlIwycih POiSlZJUlkiilWall1li~\Cih we W1,,~ylS1Jk!iJL~h praJw:ie kra]jaoh eu'mpeO!mlClh, joa,k ,w d!Z1iał-a,I!nJd.Ś'c!i pJ.s,a.I1SlkJi~ w zalk:resre e'tn,()ne.j. Wlizy~tik'ix:,h, <\\'1ieil,oikrotnrie tę Ilog,iJi por·Ó!w.nawc::zej, a Z1właSlZJcza org-cll:liiIZi3Gjs.ię z RJdbC!l1tem W:iilidhaiber.em -- a pliJSIzący In\.al ktÓirzysJtyikah SI;:HK·;oi':J!nICJlŚć z:alslkJaikiiwał,a wręclz COiWnltość:. u:n.ie1jęltI!1IiJŚĆ:wylk'Glf:Zy1,!tYlwan:ia czasu J'egiO ruileZIWylkła nu:cihlliiwo;ść, pra- dla w.o,śoi baldarlN1dZej, uj:u.'\\ITliia6ąlca j,a1kiieś wetWJnętrzme ZJaISipGlk,a:jalnliawła'SiI1Je:j d!:)lc,i€lkk- pO\wołatnie I!tJidi(JIznalwc:ZJe,a lJaIralze;11 he.zJPo.ś'r'cdnli!olść. 'sl"wze'l(J>ść, nli~zmfiel1nlie żylcrzJloliwe pOiuejiŚC!ie d:] slpnllw i w Oigó,lc ,ctrJatość o n'.l:IClŻyt'e ,~,peił\n/i,an.ie ,p;!1Z.eze.tinoJgirtadlię jed z3,ooń w biieżąJcycih plrJJeIln!i>amnel1 kulturqwYk:,h. W '11;dlha'J e';' był p'i1Z"'Z C'<l,łe żyaie paiSj.Otna.'tem, zbiem:Ciile-:n, oclikrlyW'C'ą. ,iJnlt:enpretalb~)!rcm p:J;!·Ół\\'1!n)\"'~~lz.Ym.O'Ctda1nynTI 00 ao d!Z1i'eil'l ,pz:amne:j robocie" 0elern u.pr.zytolTlll1t'e:l'i'l zalil:llteresnr.va!l1ym miiąg}llii.ęć, sit~l,niU i p,oitlr,zer1Je!bno:grofiri OUlI'opej:s/k!ie:j. RniJ'e'nt Wilidlha:':J:er uroldiz:i,} s'ię :3 VIl'l w SZwildl~'ar:i:i. ~aCJh W Bav.)cleli" LUl'YJCIl1:u, Hetiidel;~Jel~u. W'ie,lu języlkó1w, <.:0 ,iluk) 'kiu:!iuTUWYClh. SkIPień Jacob R1lf, d:Jiklt'onl ein Zuricher kó,w. Jako Mm~elllm ~Ii do glów!l1:ie u;zy&'kał Dramatiker WlSiPóklZelshlY'c.h ~ ainglli!5ltylkę w w i język w Je~o r. Ba·zylei des 16. Jahrhu:nderts. baidarrl'i<ll~ihkiuilil.'ulry sitąd 'UI11li.w,E't11~'Yte- J~ Z!l1i<l(jI(](lTICIŚĆ ",eul'0!P€'jlSlkliiei1§o" P()idJejls,cJia cb l'il!2J'l w BalZY'l€li i z tej Sar:g<J's,el~I'.llllid. WłOlSlk'i na uOIl1ldyln;ue i Petl'1U'gli'i - sf;ę poidist.arwą n<luiCozy6eH€I.'11g;im:l.mzD<lll,nym Jemu 11902 r. w W!all!elrllsltaidit. oiklręg SltlUldli:olWdł g,m'm:at]dls~yikę, na W lart:acih lIm!l - 1~4ti byl ba:zy sltall1Jował kudOlWl€lj i w badań p.OIdl"r~Wli-e riOlZ,';lf,,"l\vy - jaik ZifeiStlltą wielu giI"ounalclizelI1ilU jej zaiby,t- jlUż z te;~L> znal:1Y.. z:o!sitaJ w 19J4i6r. pOlWoł!alny na dy1H~kt'o;T<ł SZlWa)jC'ialtislk!ileg') Btln>J'~m:f'k~:l,e:go. ". m72. Ce~:hą p.lp.r'Zev. Z ly.m mlUiz:eum ZlWliąJzana j;el5It jeg'o siz€!l'oika dzlLała1InJOiŚć tJCj dJiiEIQaili\1.oiŚ;L1i by1;o srt:.a,ł~ w,ZlbD>glatC<lJJlie Z1biOlrow ll1iutzlelaJlll1yrch. 'Nłe&'1t' p'etneltruaje we WlSJZy:'Sitlk:ich praWie kJmda,e;h el\.H'OIpedlsiki!dl, �In 416 łącrzlnli:e z A1IbJa1Iliią. W tym cclu 'SlZJC!Z.ególJn~e 31Zl1Julką1Ju:d!olwą. Z był Memoriam taikżle W'i'€lllolkr0'1ml1e w PoLslCe. !'l1itell'8S1~ał t'€lg.o tCIŻ 2lWłatSIZlCIZazalkmelSlu UJr.zą;diza,ł w BalZy,\ei się wy- st1aIWY clLJt)1C.r.1:ąlc'e pOISI7.IClz,elgÓllnY'Cl.'l~faQólw, zr,etSlZltą pnzy wlsIPó~pra'Cy z miuzeam'i za,graJIJtiICIl1:Yll11iL K.arilclą z Wy!sI!.:aiW OIPa)tlry\wał w)itinaWlnymkialt,ał,o~iIClm. Te Im:tDllIOig;i wraz z sZ'€Ir€lg1iem ~C\ialllilsltyicl1ll1Y1dh aIrIt'y!kIułqw, tl'lŻ ZlWila!slZJaz:a z zalkire's'u Sl21buiki1;Uldr.jW€ij,bwo.rzą 1lI1aic.zmą C1ZęŚĆJ'egJo do;r·clblkiu nralU!k!ciwel~o. Na ',polZydja M{ls1cen und Vol1cstiimliche Weihnachts.kri;prpen, z DJ'iUjg1im Maske.r~b,rauchtum t, mótw\, Alpes aaa'~j Siidosteuropa OOW1e 7Jrćidb OIPr:alaotwail'i~a" jalk: Sagen aus Ul1i (11191415)Wfalz Sch,weizer und (I'!}6B), VDilksmiirch.en,W1eIspół by! foUkLOIr. Po- a {1ahiwaJJne i '[,ere- Wyl(JJa1ni'eźróclbolwe trze- z ilJJlaelklslalmiido w:"zYlsltl~ilah t'[1z'eClh z L. UIf,fe,r ~19711), czy 110m Slzósty Jaik,(J zmrdjWlC~ "pr:z,e1d1rn!~oIt1CfWelj"(Sachvolksokunde) (1'9'7'2). czy Ktt'1CitIZJelrrbalc1J]eroem (1'~5e). z;almtehie!sCf\vań WitLdhaibetra J'etgJo klstiąjl~qwe J. Mti,JiJem, orientales p()lclikJl1e1Ś]lem!iJe zdlsŁUb"'UJj1ez.włtalSiz,cza o,st- e:u,rVIP,e<~isI'k1ilej"cldJkrY'W'a'ł też n:~1Wl2. S,wit:licliazą o t)'lm Cli€lg,Otomu WIelSIpół z L. waż,llii!elilslz)"Ch ki,erulnikÓIW ':!n;Cl,w<lł ~:) z Litere!Vury ans eluno'p~- siklile(j ku1lJtlUlry lUidO!W!eli i folikillC"l1U, Z1OS1tałW,iiMdlhal'oor zapndSlz;on,y j,aJko v.n:ll~in,g pno- 'f.elsls'O'f do 'ulllli'weflSy/ttetWw w BlIQlCln1lL~tQn i NIOlWY'm JoI1~u klllkilioll'u, etnGa'o,~ili i slZJtuikli IludJjweo. tem U!niilwetrs.y!teil.iu w Batzy1er, a t.al~ NaUIWJi'ęcej z.aL<;;h1lg elila elUlliCJtp.ejSkJieji śiwiialtlqw.ej Wii,ljcl;haher SlWc'ją i'ilC\Zll1ą. B)'lł z wyikł'łlclirumii cliZliJałaJl:o,ośc'iąr-elcliaikJcydlI1iąi - pI'ZJcclioe'ż cl~ulgollleltinJim Q19i4!4 -11l97,9) ertmog.ra:f:~i i flallklmyist~i pqW1iedZ1my slknórtlCfWio - C'zynn prrooz Ilalt 16 l1etdiagiQwał g,o s:almi, a c~d 1~4i8 waidtzńł l1etcero.ydlI1Y w O·"ik !Jeż w fur poŁ()Ż.y! tlilbliiQg;ra- soeryljine WyiaalWlDliICiUWlO,ulkialZJująice siię clo Qwa T, aż di(} śanieir:di pI"O- V,Oł'lklskJulode", 'sJaim Uirn!i'ooai!ł .ponad e1u!'\Ol,pClj!slkliJch i ś'WIi1altIClWY1dh, ad wyloorW:DiiJcItIw ·kTaljlQw)"6h, wald:z!ł "Schlweilz€'I.iiSlc:h'elS A:rohiJv .ISClhiW'e1iizm Vlo:]!tSiklumlde") aocleln- ne!aalkWclrem OInga.nu .,Sc.hweluZler Vollkis- 'kJuID,clie",pmy d'ziiu'ł z roikIre.'m W ty;m olkir'e'slile (11-9'69) l'Ci"talł hicmor,olwyim w Wi-eIlJkli'ej Bry1t..aJl1I[ii w UISA. w 'kltórym 2000 r,eC'eTll7,jli i omÓWIień r,oikJu 11950 W!~~dihialber pno- La,la 'nli'2IPl'zel'walnJioe do 0I'<ta1- nich ClWsÓiw (119717)" pit. Internationale VolkS'k'lLndL~ch.e B'ibliogT<lphie -- j'ejclyme wycfulW)l1llid!lwl{) 'Ctni'enltlUdące w c-ałiooCli r.JSiiąjglnlięć e1tin;bigrnrll~i i fcl1kl1[~rYlslty1k1i e'UlI'OIpejlSlk:~eU i ŚJWlialt~W'.ąj. sltałe kon- t::1ikJty z Wl1ellOlffia miUJZle:almti,ziwl~alSlzJCl7Ja w l1ejpUlo!Ji(cie F€laenahIlJeli Ni1elmi'Clc i w Zln.alClzme są USA. Z2ił!oIŻył w ziais~ugi ongaU1Ji!Zlalcy:jlIlJe ĘoIberrlta RiJeltzeln jeldyn,e w Eluir<JIpie, o Wu]dhalber,a. ~le Wlilern, U!t:I1z)'Im)'wał Miu'ZetUJm Z<JJb<llW€lk. Z pll1ZY\iialciół .ZJeSZlw.a,jlCa'riil~,AlUisitiI1iJi,WłlQClh i JIUIg;cISIŁa'wiili s:l.iwIOIl1zyłn~l~fhl1maillny zesUJ!Ó'l baclOJWlcizy p;8d nalzjwą "Alpes ou'ientall,et,;", ZlOlaJl1Yz wi'e~u ~r:tl!PY a twÓI1l'IZY OIPelQjial!,uSótYlClzmy.ch iOJ,,;,iąglI1Jięć baldiaIWlclz)"ch. BnZlelz wli1el:e lalt aż do Śirn!i'eI1ai był Clz:Łonl~ilem ooilulbu'I1s<klielgo [ZIUIl"altO!l1ilum ;.!agirody imlmlia J. G. Heqdel"a i j.aJkJo tatk!i UiCLliesltlDli:cIzyłw coroc.z:nylm pTZytdiz;ielalI1JilU nagród pT:ZIeZ UII1'L'W€lflS)'1t'e'[W:ie'deńSki. cząJCyl:n z,eslpdł!u "EJu.rOipaiPrelis fur V~lik1siklUnislt". ,kltóry RóIwiIJJolc;z'eIŚ-ni,ebył pI~Zl6Wiodnl- rÓWlI1iieź c.oflooZlni'e przy,zOO(Wał z ,mmJi'€lniLa F1ulIJldacQii F.V,.S. w HamlblU:I1giunrdl!?iI'clcly alta wy.róŻJnia:jąc)"Clh Slię wSipołów ~(]llik!l:ca"ysltYlClzlnYldh Z poISóZJC:zegĆI!II1)'ic,h sl1e,cllmli1UkJrodów EUiI'\OIPY wSlohOjat'luej i połiudn:,olW'eii" w t~ robe dwruJkr,Ol'tmii'e z Ploillslkli. PI'.zy gł<al'ilzał cL'~tyiClZąJc'edain'€lgto !ZelSlpoł!u laudatio. dl1li prlZJeJclS/W,c;ją śmfi:emclią. .Roibert c71oDikli,em IU,clJcrzul'clWlClZYlch" w tym w TU'IU,clinJj'e{,;JLsię pa~odiziić J>11~a(iielta) n':,e ma [-()IZIdaJn'iu IlJa~rócl wy- UicliZliel:ał stię efleJ~tytW:nii,e w 921WCaljlcarl~ki'l1l 11qW1a:l'IZ~s1:Jwlue Lucll:>- W!illidhaiber '·1I11GIWK.:IZy.m. był kaiŻJdylm OsltJartjn!ie \vyJgibooia w Brollii,e na kJLI:kana'śClie J]cmolJ:iclwyJm wI~eliu RFN, Lc(\V'alf'Zyis/bw nalUik1qwy1cih, zWt;US'ZI~1lli AiU:sltri!i, SzJ\w.lc:jli, B~g)~i, na W~I'7Jt!1l1h i w PClIISlOe. z m)'lśilą, iJe Rcfuiell1t'a ~WICdhaJbem (ltaiklże lTH~I!1J() OIsoo1s1tey> ji\1Z w:ślrod ź~j<:llc)1c.h. OblS:e11W'U\jąJC.Je:g,o n1i'eJZlWY1kłą a.k:tYlWJn,ośc I,dawało slię, ile będZli;eOlna wii,q~7Jna, co l.d"lWldlł SIUę po!~Wlj'ufldz.ać nne ZJmLenia,jąicy c.;,i~ old 1<IIt .] ego wygJląd z'€lwnębI1zI1lY. Zima!"ł mnlŻlClla !'7..1C1C z pnZJeiPI·all~owa.n:ia. �In 417 Memoriam U.prawiał ty.l'e ki.el'ullIkÓw oZ!ialalno';l'i. że na pelWlrrotr,U!dflJobędzie WYJStZJUikaĆ J·ego pebt1elgonalsltępcę w tej diZJieldizliJll;ue. MU'~izostać zal3'tąp:~o!nydopieno pl1ZJeZk.iJ~kJuna r.a;z. Pa,~j\)nait i'e~SIt nic do zasltąp.teniin. Józef Burszta IJEOPOLD SCHMIDT ;~1,gli2 - !ElBl) Mimo b][sktego sąsie'dztw,a powojenna etnografia aus,tr;iacka słabo jest u nas ·z,I1-ana.Ba·du,czy zajmujących się etnogrdlfią AJustl1ii i innych :kr,ajów ni'emieClk:ic,h pirzeslonil w 1 poloWlie naSiz~o wieku l'o:zglos Wiillhelma Schmtdt'a i jeigo ws:półpra<;;owników, w,spółlwórców s,Zlkoly his1lio'rY'cmo-<kltl'ltura,lnej,bada'czy ludów pier,wotnych. Niewielu pols,k1i.Cihetitliografó'w czy hrstoryków kuJitUTY uśwja'daJmiało sobie, kim jest dz·ialający :niezwykle ak:tY'W1l1Ii'e w W,i~dtniJu i.mienrni;ktaunte:~o, Leopo;ł.d :Sc:hmid1, który ;po wojnli'e stał slię godnym k,OiIl/ty.nu:atorem dzieła M. HaberJandlJ. jako W1ieloletni dyn~'kto!r mUZ€iUimeltnQgraIDi.czn.e,go w Wiedniu, r.edalk!to:rkwarta.1rlJillcl ,.OsieIifeiochisc.he Ze:its'chniJt fur V.oIkskiuJnde", dooent i późIJJiej pl'ofeso.r na Un.iwerc,;ytcciie W:i'edeńJSlkim.lPrzewodJlliiczący Vler.e'.1n;fur V'O~skunde ~n ,Wlien j ,wr.e1SIZ!C~·e ałonek Austr,iackiej Aikademii Naulk. Je~o postać i dzielo zm;ługu.ją na przytpomnienie i u nas. L. Schmidt s:pędził wla,śdWli-e ·ca,łe swe lżycie w \Vii.eciniol1,gdzie ur·od~ił się 'W 1~r2 r. w r,o.dzinie urzędniczej, slkończył .~imnazjum i unliweDsytet i pracował aż • do nieoczeik,iwanej raczej ,śmierlci 12 Igru;dnli.a li9~1 r.1 Już w cz.alsie slucHów uja:wniły się jego zdoh,oŚCii ba,da:wcz.e i talent szy1bkl~go opmcowywani,a z.a.ga.dni,eń, w czym przypominać mó;gł na.sue.gIoJ. S. ,By.sltT,(mial.Strudio:w.ał Ig,ermarrlis'tykę, etnografię i etno\.OIg'ię,a także fUlol,ogię kłasy,czną, naukę o smtuee ora.z hi<storię i preł1~stor,ię.Wyniósł już ze .9tudióW .prneśwd;adczeinliJe,jak pisał ·0 nlim w urn r. L. KJretzenbac.her, że istnieje wiele dys!cy,p1in naukowyc!h, lecz tYlHro jedna nauJka o człowieku. W wieku 23 l·a'tzakończył studi.a uZ)'ISikując doktorai1; ,na POids'tawie TOz.prawy o dziejach form niemiec!Qic'h misteriów Wlielkario.cnycih. Już wówczas był a.Uitorem pOJl<l.d60 puhlikadi, rprzeważn'j,e recenzji, ale t3ikJźes.porej ilośc,; niewielkoich artykułów i ;lMięk;szej pracy '0 atry,btu'tlaoh ,alllliolów w niemieckim, JUdO\WY'IT. Uijędu. Z~j,nteres,owani'a et.nograJiią rehgii ski'eirowały .go do pracy w ,samm:lung fur rel,i.gio.se 'V'o1k'Skunde w W,iedniu. skąd zab:rany wstał w początku 1'9:39 r. ido .s,Łużby woj'Skiowej w W,t.Jhr:maohcie. Jaiko wrzędn1k woj!si!Qowy pI1zeltIl1wrad~ ł k,ońlCiawoijny, wykorzystując nawcl ten l1Iiresp:rzy.jający czas do pracy na:uJk'owej,. W 1940 r. WYSzł<l jego piolnnerska na ów cZ'<liS,choć ni:ewli'elka książ,ka a .ku·1t'Urze 'ludowej Wiednia' Wie·ner Volkskunde. Ein Aufriss. W czas,Le wojny najwięcej leż 'Uwagli i przyczynkowych puJbli;kJadjlipa9W1ię.cił minionej !i /wstpólJozelSlllJej .kiu·Il>Uirz.e W.i.edIJJia, ,w ;tym dialekiom j·eg·o dzielnik. :W 1-946 r. wydał ooo.z;el'ni:ejs'zą kslią::ilkę o przedmieściach \V,ie-dnia. 1 1 Wiolsną 19lI~ r. wydano na 70-letni jubileusz L. Schmidta .nie·wielką ·książkę nieniami o Zmarłym. dokonc!clliem jego bibliografii oraz przedrukiem artykułu Die Vo!kskunde aIs Gesiteswissenschaft: Gedenkschr,itt fur Leopold Schmidt zum 70. Gubertslag. Wien 1982. 27 Lud, l. LXVII ze wspomz 1947 1'. (100.2-198,1) �418 In Memoriam O;d 1,946r. .m~oazął równoległą pracę .na Uniwer.syteci.e. Wiedeńskim jaJw docent prywatny, o.ra.z w o.~terreLClhii~c1hesMuseum fUr \'oH~slmnde jajko 'pmDownik !kont.raktowy, późnlliej 'a5yst€lIlt (!), od 19;5:5r. ]ci'erO'wmk, a potem dy;r'erkto:r teg.'> :muzeum ido przejś'c,ia na emeryturę w 1J9I7I'l r. Od!tąd łąc.zył przez pOll<lid:>0 lat pracę' muzea~:niJka, badalcza i il1Ia'Ucz)'lci€l1a akademiokiego,od 19471'., takJż€ redaktora .,Oster-· reic.hiiJSIeihtes Zei'bs:chr.ift .f\iir Vollk!sikunde", Muz'eum było jego główną si·edZlilbą,osroją dla .rlOzlelgłY'Qh ba:dań" uniwersyteit za,ś był dla niego miej-scem n<luczania młodzieży ~ nawiązywania kontakJi6w z ucz·cmy:mi Lilnych dyscypLin, Ja~o mlliZlealllllikzaisłJużyłs.ię rozbuddwą i wzJb.Qga·ceniem kierowancj pr:lez s'iebie placóWlk:i oraz utworzeniem nowy.ch ,placówe.k 1Jilialnyc.h. J·ako docenta i profesora m:ożna pod~i.wi.ać g.o za ws,z,ec.hstronność i bogactwo wykładanych pr.zedmiJOlów -- ·od wsit·ępu dro etnOlgra.f,i1i(z ćw.iczen:ia:rni), hLstorili etnograLii, tearrii i metodyki,. iOlllkJo.ru,"Zltuki ludo'wej .i muzea1:nild'wa, POiprzez wytklady o teatrze ludowym począwszy od Śir'ednJiowiecza.,'pi.e.Lgrzymkac!h, pieśn:ia.c!h i ba,Śinliach, st.rojach, maskach, :.pr.zętac.h i m,eblach, budow:nilctwlie, po e'W1ograrfię pasterstwa li wielklie;g·o miasta;. zalkmlJclZyłSiwe IWy!kłaJdyIW11eilUT. wprqwa;d'zeIlliieln IdrOe'imo,glraii.i·\w>póI('!ze ..moś,ci. W 1i94;7r. p.rze:diSbaIW,iłL. Schimildt swe pQgJlą'dy meto'do].o~i('z:ne w reLe.ra-cie· i ogłaszonej w tym:Żle roku zwięzł.e.j rozprawlie pt. Die Volkskunde ais Geisteswissenschaft GEJta10gmfliajako J1IUJuk:a humanistyczna), Określlił ją jako jedną z pod;stawowych n:;łtUJkhum.aon-ilsityczny;c,h, kitÓore'jprzedmLot·em jest "iyC'i-e w przeklzywa:lyah uporządk-owanilach (OrdrnuTllg.en)",lub nieoo sw:ob.odn:iej tłumacząc, w p.rzekazywany.ch sy.ndhr·oni,coZlllile i ,di'~c!h'roOT1i!clz,nLe .,;-trukiuraDh norm i nawyków, wiedzy i wierze,ń, .rzeczy. Zajmuje ~ię ein.ogra1iia 'statyką kulturowego ~tawa.nia slię, kulturowy,ch zdarzeń, gdy hLstOO1iakih dynamilką, a,le etnografia podbudowuje histo,rię .. gdyż "wpływ trwałyc,h elementów na .buJe!g zda:rzeń ma be:ls;pol1nie wioelk,ie znaczenie", Stara s,ię też dociekać s:ił powodiu.ją'cych trwa.n:i'e, L. Schmidt oceniał bardz.o krycycz;ruie pOlWTier.Z1chowne uprawi.a.rui.e hLsrtori'il,oparte na 3'pekulawaniu i aikc~ntowaI1iu i1nicrjaty,wyj-edl1!ostek. Etnograrf.ię trakt·ował w śCii!S-łym zwią7.iw z histo.rią, w .~tórej Czł-o-wilek tkwi .i zmienia się wła,śnie w rama.ch -owyc'h odziedziczonych ."uporządkolwail", w swym uporządkiowanym według o:kreślone/?jo kodu dzied~ietwie kul'.uwwYlm, jaJk mog:biJby,śmy dziś dop()IWi~dZlileć.Rrz.eciw.stawial s·ję kawdłkowaniu przedm:iotu etn~rU'tii i tmiktowa:niu j-akby oddzielnie jego części, ·gdyż tylko dzię.ki n.im raze!m mQŻna .poznać dQpiem ujęte od rÓ.2m)"C.h stTon w pew;ien porządc.k życi,8. Był wię.c ZiWOI,eIl!lJDk:iem ja.klby integralnego w.idzenia przedmiotu etno!grarii. PClZO,ta,wał ,poza tym ogóln:i,e zwolennik,i·em kierr:u~:lkuhi-.storyn,no-kulturoweg·o. Czytał i pisał przez cale życie bal'dzo wiele, bibliogra,fia jegu publikacji olbej:TIuje ponad 41'00 !pozycjii. J·ego włas<ne prace do'tyczą przedmiotowo niemal całego aJkr.esu e1Jnolgrańii, a zwla.s'ZJcza folkloru, tea,tru ludowego i szLuK.i lu do'wej , przy ~łaibym tylko uwzględnieniu zagadnień związa,ny·ch z go,s·podaI~ką. GeograLic.znie ,~beimują 'ktraje Ia'us1ll'ia,cki-e,:ze szczegó1ny;m uwzg)lęch~ljenicm Dolnej l".ustl'ii, Bur .. genl,andu i Wiednia; ni,ew,ielka ich czę.Ść dotyczy e~nogra[.ii Niemiec i Eurcpy, zwŁaszcza śr.odkOlwej. Wyjątkowo sięgał do krajów slowiailski,c.h (Czechy, Polska, Rosja), Węgi,er, WI-och, kra'jÓow ska:ndynaw.s.ki,c;h, Operował prawi·e ty.lko żCt}dłam; ni'emiec'kiojęzyc.zmymi, przy wykorzystywaniu tak:Żoeobcej literatury prze.dmiotu, wyją;tlk:olW.o pub:lilkiowal coś w 'OIbcYlchjęzylkacih, Ik:il:~aksiążek 'Wys.zło oW Hum-down/iach zagranli!cą. Wydał kh ollwI-o 30, nie li·c.zą,cspo.ej ilości drobniejsl.ych, suffioodziel.ny.c.h publiJkalcji, jak ,k,ata:l'ogii i przewodniki wy.sta,w czy niewielkie albumy. Mimo tak JJi'cznej pro'dJ~cj!i pilSall"sk:i.ejuc:hodz,il za peI1fekcjcmi!>tę. Nie poku.sił się o m,pi:saIllie dziieła na temat etnograrii cal-ej AJus·br.i:i,lecz ty;lko jednego z jej krajów, A,us'triij Dolnej (Volkskunde von Niederosterreich, t. I - III, Wi·en 1966 - 1974, s. 400, 72fi �In 419 Memoriam j 1219). Opracował s.zbukę ludową Ąusbl1ii oraz s,;rere,g .kJs,iążek poś,więc:onyc.h tematom szcze,gół{)wym z tej dzi'edZiiny, duże dziel0 na temat pie,śni i śpiewu ludowego (Volksgesang und Volkslied. Probe.n und Problerne, Belllin 1970, 5S7 s.) i in. Nllij)iJsa'łscl:kii wi~kisiZy,chIi mmiejs.zyc:h <łTtyklUłóiw,sjpria.w>OIzdań, .k1ountlflJiJlmlow Ii.itp. i okola 3000 r'ocenz.ji, w ktÓiryclh og.amął bodalj c:aŁo.ść~iczących się puhlikaJcji z za" kresu ku1tUll'Y:ludowej i jej Mstori:i, ata!k.ie hisitOtrii regionalnej ĄustrJii i krajów niem iJec.kIic h; omawiał też nioeldedy !puIbIi:ka'CjeOIbcojęzycZlI1edotyczące innyc.h krajów EurOjpy, wyją1JkolWo li:runych częśd Ś.Wri!ata..Dla pozmani.a pr·ac .z zakresu etnogcrafi;i ,1£olikllory\Sltyki,a także hi:st,or;i,ire,gion31nej Aus'trH ,i kirajów ni!emiecki,c'h, stanro!Wlią u'ecenzjre L. SchmJi,dta n!ieocenilony Wlprost przewo,dIllik. W 1007 r. zos'tał wybr<my człon'ki'em kores'po;ndentem, a w 19!70 .r. C!zlo.nkiem rzec.zywisty;m Aus,tri·ackii'ei Aik:ademii Nauk i tu w1kcrótce stał Slię założY'cie'lem Ul1Uchomi<mej w iHf7,3.r. niewien~iej Ipla:cówki tbda'Wc.zej a :ruowyx:,hzUlpełnie zadaniach, poświęc'onej ha·dallliom 'wSIpÓkzesnej IkJul>trury .1udowej: Lm;tittUitftiJr Gegelliwartsv,olksku:rude. 'W opal'C'iuo 'kJiłkuosobowy ,zeISlp6łroZipOCzął I'ozległle dOlklimentowani.e zjawis:k charaikterystycznyah dla wspMcz;esnej ku:luury ludowej,a więc ,nowej obyczajowoścIi, zwyczarjów, oibrzędów, '£oI.kJloru iitd.z 'telrenu tZar6wnoWlsi, ja,k i miarst, i<łbryk, IsZikół itd. ,W '19i80 J'. wY'dał ibibJiogral:fiic:ZIIl:e wpr<l!Wadzen:ie ;do etn:o:gra,f,ii ws<póŁazeisności (Einjuhrung zu.r Gegenwartsvolkskunde), pierrwiS1zą!bodaj 't'e(go I1oldzJaju publikacj'ę w l,iteratur.ze eUnograrfic21nej. Był Leopold Sah:m"i'dt siłą Jl<aiPędową €'tn,ogrod'i'i a'us,tr;a'Clkiiej, 'Zwłaiszcza w ostatnim ćwi·erĆiWieczu ti, jak sądzę, jednym 'z najgłębi.ej myślących etnogratfów cumpejsk,ich ni'e tylko oIkres'u 'Powojennego. Nie dał ,się :szerzej ,poznać w ,śowi'ecie nauki zagrani,cą, znany był 1)a'to dobrze w kra'jac:h niiemtiecikojęzyczny,ch. Należał do tych badany i miłośników kultury ludowej Austriii, :którzy przyczynliH się wydatnie do ~armonijiOego ·zespal,a!D'ia j.ej iPT,zeszlośai z teraźni'ejlS'zością. Jego dorobek ha,dawczy jest nie ,do pominięcia w badaniach z ,zakr.esu etnograf,ii !krajów ni'emieckich, a lak~e ctnog.mfi'i Europy w o:góle. Edward Pletras2ek KAZIMIERZ PIETKIEWICZ (1910 - 19-8-3) Dnia 241utego 1'9'8'31'. unarł wWarszawi'e dr Kazin~ier,z Pi'etkiewicz. Związal1Y ':icoma,] przez pięćdzies,iąt lat z etnografią polską wniósł do niej wszechstronny wkład ,na ważnym odc,ink,u polskiej isz'tLtki ,ludowej, a .zwlaiS'Zcza praktycznej o;pi~:O;:inad tą c:zęśc.'ią pGo('sikJiej ,ku!'tmy ,Ludoweti. Był be.zgmn.iczmue 3,dd3m.y 'SWEj pasji, :,raktował ją jako za.da:ni·e .naukowe !i SlPorec:z.,ne,·uważ3.ł ,bowi·em, .ż,e te dwi.-e dzie:biny działa.nia .są z;e 'S'obą ni,erozdz.ielne. Dominującą jednalk ,ceCihą oSiob:owości dokiora Pielkiewicz.a thył patrJ·otyzm. Całym .swym życiem udawadniał,że polega on między innymi ona rzetelnym 'dbaniu ,o zac.how<lJniieiloos ikllltura.llllej s(:;hedy na.ro'du, '.v której lkultuI'a ludowa zaj'muje ważne miejs'ce. Urodzony 9 ,grudntia]:9!lO 11'. 'w Aleks,audir,ciwc'e :pod Leningra'dem ;ro.z;począl nau:'-ę w .polskJiej ·szlk01JeIpodist'<1WlQWej. W '1'9-21T. wra:z z ;wldzica'mi .pI1Wflooisię na Łotwę, ,gdz.ie .kończy pol:skie gimnazjum UZY,SIk!ująC w relku 1931 maturę. W Iata'Oh �420 In Memoriam nauki służby wojskowej na Łotwie współpracuje z tamtejszą gazetą połonijną "Nasze Zycie", czynnie działa w połskich organizacjach społeczno-kulturalnych' zbiera materiały etnograficzne i folklorystyczne, które w przyszłości posłużą mu do opublikowania kilku prac naukowych na ten temat. Dzięki uzyska-niu stypendium w roku 1934 przybywa do kraju, gdzie na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego rozpoczyna studia na dwu kierunkach: fiLolo£ililpollSikiej ,i etnQgraffili. Stu.c1i:uje pod kierunkiem prof., prof.: Cezarii Baudouin de CoUrtenay .J ędrneJjewi.azJO\wej:, Ju1Ii<m.a Krzyżanowskiego, Włodzimierza Antoniewicza. Kontakt z tymi wybitnymi znakomitościami nauki polskiej zadecydował o kierunkach zainteresowań Kazimierza I'letkiewicza i na trwale związał go z zagadnieniami folkloru, sztuki ludowej i dialektologii. Po uzyskaniu w roku 1938 stopnia magisterskiego rozpoczyna studia po magisterskie na Wyższym Studium Pedagogicznym przy Uniwersytecie Warszawskim, które przerywa, by' podjąć pierwszą samodzielną pracę w Wydziale Pomorzoznawczym Instytutu Bałtyckiego w Toruniu, gdzie prowadzi badania dialektologiczne i etnograficzne na Pomorzu, mające posłużyć jako podstawa do wydania "Atlasu Etnograficznego Pomorza". W pierwszych dniach wojny praca ta i wszystkie materiały uległy zniszczeniu. D.r 1Bielk:i'ewi cz opus,zcza Toruń., !by :przez sześć lat wojennych iSonr.onlić 'si:; w War,s'Za,w~ePl'laQując dorywczo w .róż,nyc,h zawoda,ch. W .roku '.1945 r,oZlpoczy:nasię 'll'owy I'o,zdZJi:ałw ,życiu ·dr LPie'tkiewiiCza. Już w s,ierpn~u !tego ,r·oku z.gł,a'Szasię do pracy w Minilster,stwie KuLtuTyi .sztuki zoota!jąc .referendarzem ido SlPra.w :s.z:1Juik: ludowej w De.partamenci.e PJastyk.i, przechodząc w kolej.nyc'h J.at<lch poszcz€lgól<l1~ st.czebl·e awall1'su i\l,zySikUijew roku 1~5J4stanowłisko Nac7.eJnika .Wydz:i.ału Sztuki .uu-. dowej,W okres,i,e tym, !wraz z~n:nymJi znawcami p:ols.k,iej sztuki ludowej, opracowywoUjoei r·eailizuje założ,eni<l .mecenatu pańSitwOWetgo w -dZJiedzunie'twórczości ludowej. Wiele Icza\S.'UIpoświęca na !bezpoś.rednie k,anlalkty :z twór,cami ludowymi .zyskując sobie ,i,ch wdz'ięc.zność li oU7Jna.nie.ZdobY1tą wiedz'ę przekazuje w szeregu ,prac li a['tyklIłów Ipublrikow.anych w katalloga'ch IPoszczegó1nych wystaw, których najczęściej sam był sc.enarzystą ·i realiz:atOTem oraz w a,rtykula·c.11 InaukowYCih umies,zc.za.ny<::h w ,;Ludz'ie" oraz w ,;PdLslkiLejSztuce Ludowej" i ,,,Zeszyta,ch Naukowyoh Pań,s'twoweg.o ,MuzeUlm .EtnQg:r'af1cz,l1!ego'w 'Wa.r&zawie". ,W tym 'leż ·okresie .uc.ze:stn~czy w praoa.ch !Bols-beg.o !TowarzysItwa Ludoznawczeg·o będąc człorlkiem 7><uządu Oddziału Warszaws.k:]ego, na,;,tępn1e za:ś Zalrządu GłÓlwmego. ,ze w7Jględu na 'swe kompetencje wchodz.i w :sk!ła'ct.r·edakcjri "Atłasu Polskich Strojów .Ludowyc.h". 1 Mimo !tych liJcz,nY1Ch "'-atięć i fU1I1kcjlimaj>duje c.zas na wspó!Jpr<l'Cę ·Z muzeam: etnogra:f.icznymi ·służąc :im swą :fachową .radą w 19romadzen~u zabytJków poJ'!>ki<ej kultury .ludowej, zwłaszcZJa ,z .zakJ'esu ,sz'tuki, '\Jkiaetwa.,str'ojów i fOilklo.Du.Sam, wy.k'o.rzySltując do teg'OLum;dusze mjn1;jterialn~, ,gJI'omadzi w .gmachu .MiniS'terstwa okol" 112000 tys. ·o/ł}iektów z teg·o zólkresu, dbając, by oOdzwi.ewiedlaly one aktualny stan �In Memoriam 421 sztuki i <rZemiosła ludowego. Działa,lność ta ,zadeśn:iła związki dr Ka,zimierza Pietikiew,icza .z Muzeum Kulitur rLudolwych w 'Warsza,w.ie, w k'Lórym od raku 1·9,56 pełni funkcję konsultanta :naukowego. Hó'wnocześl1lekan'tynuuje pra·cę naukową ·otwierając przewód doktorski nil Uniwemytedie Wr-ocł.aiw:s:k im., ,gdzie pcd kierownictwem naukowym IProf. dr Józefa Gajlka :przy,g'otawuje .dysertację .na .temat kultury ludowej Lo·twy. ;P.ra,cę tę zaikończył w trok,u '119·611 dt.rzymując tytuł doktora nauk ,humanis1ycznyc,h. 'W rdku J!967 została ona apubl,ikowana w ,serii Prac Etnolo.gicznyc.h PTL. Lala następne przyno1s,zą zasadni'czą zmianę wżyciu dr Kaz.imierza Pietk,iewieza. SZj'1bklouzyslkuje ,kCIlejne ",topnie ,adhJJnkta i ,kustoIsza muz'eaLnego, a następnie wstaje miilr10Wany wi0edyr.ektorem:?ańs!twQ'W'e,go .Muze:umEt.nogra£icznego rw 'Warszawie pracując pod kierownictwem dyrektora tej plaeówki prof.. dr Ksawerego Piwoclk'ieg;o, z .któ.rym wiązała ,go iserdeczna !przyjaźil i w 'półne .z,a,ini.eres'Gwania w dz,i'edzinie ;polsikiiej sztuki l,udowej, Opr·a'oOlwuje :razem ,z profes·arem z,asac\y reorganizilcji muzeum, plany jego 'prz,eniesie.nlia 'zMłocin do ;nowego ,gma,c:hu w centrum miaSlt.a, pods.tawowe zaloż,eni'a przyszłych wys,taw st.ałych. Nawał zajęć z tym związanY'c:hsprawił,ż,e w [{liku 'I:9'6'7 ,na s'tałe pr,zeno,si .:się do muz,eum. W dwa lata późni/ej, po ode-j,ściu pmf. PiwocIDi'elgo na st~:l1io'wis·ko,prorektora Aka dem iii Sztuk Pięknych wWal'Szawie, ,z'ostaje powalany na starnowi.s.ko ·dy,rektora muzeum, któremu poświędił bez res.zty wszystJkie swojoe my,śli i wysiłki. Główny swój wkład na s,t.a-nowis.1wdyrektora muzeum widział ;przede wszystkim w z.a!pewnien:i'usprawnego 'działania .instytucji tak .na odcionku ,naukowym, jak '.i populary:w'tOlTskim. W tI'G1sce'o /prawidłowe przechowywanie zbio.rów wlprowa'dził nowy .sy.s'tem funkcjonowania m,a,gailYJnówmuzeall'nych 'oentraJi,:;mjąc .otpiekę nad ZJbii.orami w ,oddzielnej komórce ·organizacyjnej. Doprowadził do ikol)ca ,dzieło rozpoczęte prz.e:z ·sweg:o IPqprzednika, jalIDim było ·odhu:dowan:ie ,gmachu ooWine,go T-owd,rzys·twa Kredytow~o Zi·cmslkiieg.o i przyswsowa.nia ·go ·do potrzeb mU1lealnyc-h. Kierowal a.s-obi,śc.ie,całą akc,ją !pr.ze-no.sinWI&zj\Sit!{)ich agend muzeum do n-Olwej Sli-edZliby,.zamkniętą ,osta,tecz.nie w il9:'7'2 r. Z po'Cz.udem ogromnej (}djpowiJedzialnoŚiCi,c.zuwał ·na.d realizac:ją w)'istawstałYClh muzeum., by ,z ipełną &atysf.akcją W dniu 1.5 ,gnudul'a tHlH roku, .na IUwczystośc'ia'ch inaug'urującYCih, wy:gł·o.s,ićpamię'ine .słowa: "Wystawy stale Pail,stwoweg,o Muzeum Etnog,ra:ficzneg-o w lWar,s:zaWli-euważam za :otwa,rle". Ten piękny li ważny dla etno~ra.:5~ipolski,ej moment lila zaw>ze będzie w.ią:wł .się z pOISotacią doktora Pie:tJkiewiczil i będzie świadectwem jego os·obi'stychdla -dyscypliny zasług. Po ,zakoilczeniu tego 'e'ta:pu 'p'rac 'Przystąpił dr .P.ie'tkiewiczdo kolejnych działań :nają·cych na ·celu dals-z:e gromadzen.ie z,biorów, o11ganizację nowych wystaw CzaSlO'.'łych, .rozwijani·e wSlpół;pracy z ,instytucjami naiu'kowymi, muzeami ·oraz placówkami za,~ralilicznymi.. Współpracował akty'wnie - i to od wielu lat - ze Związkiem Spółdzielnli ,Przemysłu Ludow,ego li Artyst)'icz,nego ,.,Cepelia", i ,to na wieJu .odcinka'ch, z TOIwar.zy;stwem "P'OIlonia", ;z,os'tał :pow,01any .na członka Komitetu Na·uk Etnol'ogi'cz.nych li w skład P.olSlk,j,egoKomitetu NarodO'w·ego ICOM. Wiele w tych latach publi~o'Wał, był aut.orem lilcznych eks pert y.z, redagował "Zeszyty Państwowego Muzeum !Etnograii,czneg,o w ,W:arsz,a:wie". Uczestniczył też w szere.gu alkcji ogólnokmjowyc.h , k'tórych celem !był-o uaik'Ływni·en.i,eopieki nad zabyt.kami Jwitury ludo()wej. Ostatnie swe lata pracy zawodowej pośWlięcił akcji"Kultura Ludowa - Dobrem :'Ja,rodu" zainicj.owanej ,przez ,gDonoetnog:ra,fów ,polski'ch ,i muze.ol.ogów, CI ,real!liz-owa,r:ej .pod 'QP.ielką M-ilnis-t.ers'twaKIUl1t'uryi S.ztukj,. W uznaniu wa.gi tego zadania minister kultury ,i :sztuki powałał w lipcu 197'4 r. dr Kazimierza .PIie't:kij.ew~cza na �422 In Memoriam " stanowisko pełnomocn1ka min:ils!tm d/s tej akcji. W ,e,ią,gudwu lat wiolżył wi'ele IWYsHku w tO!,by przYln:iosła ona jak lI1adolbf'1tszeow,oce. Składaijąc ,dzi'ś )hołdZJmademu do!ktoww,i iPlietkJieWliczowi,zdajemy :sobie sprawę .l. tego,że z ,szer,egów ~ol,sk:),eg'o,Towarrz;ystwa iLu.doznawcz'eigo ,i etnografów polslklch ubył cz1QwiEJk,k'tóry pr,zle.z prawie ipięódzi'esiąt Ilat ofiarnie Ipracował dla doOO-,1 nauki, :muzealn~ctw,a i pOils,kliej s,ztUJki ,lu\dowej'. Czyrnił to z olbrzymJimzalpałem i ,Qgromnym POiczuclie:mOIdpow,iedzialnoś,c:.i.Stał s,ię Iteż dzięki ,swej pracy ,i przykładowi nalU'czy'C'ielem'wi'ellUpdkol'eń"MÓire podejmowały obowiąiZki na tym polu. Starał slię im [JrZJeka~ZJać IPTZJedewlszy'sltikim sWloją wiedzę i ,zasa:dę rzetel1n:ej pracy i wysiłlw, a,le takiż;e s,za'cIUJnelkdla Itworeów :kultu,ry ludowej ,i tych wszyls'tki'cih, którzy wklOlntakcie z tą :kiu1turą Ulpatiryw,a:li wall:'to,ści ,wa:żnych dla w3pók,ZJe:snegr rozwoju kultury pdlslki,ej'. Bar'dzo 'cenił ,soblie Wlięzi ze środowi,slkiem arty,s'tów CZ'efpiącyc'h iinslpira'coe ze ,s'ztUJkiludowej, był ich przyja'Cie<1em, a Dli'erzadko.i doradcą. Był opiekunem :kolekc:jonerówl, Jdórych dzi e<siąitk1iIznalosobiści'e i .stalrał Silę im zawsz,e pomagać .. ,Zys'kał też ISlobie popula;rność wśród ,dzJklIaczy kultury, k,i'erowników z'espołów pieśnli i tańca" repre.zentan'tów ,t'owarzystw regi'ona,lnyc:h, rzemieślników ludowyoh. iStał 'się w rt,en sposób autoryte'bem nie tylko jako naukawi'ec i muzeolOlg,ale jakoautentycz:ny dz,iałacz ikultumlny. Stąd htw.o można ,ZJrozumieć, dlaczeg.o - imi'mo OikzY'manlia wielu wys,okiic,hodz.naczeń pań,stwowych, w tym .i KrzyIta Oflioerskii,ego Orderu Odroldze'1ia [Polski - !był ,s,zc.zag61niedumny z dwu odzna:, [hOlIlK>fOwy,ch: Za,s}ulżOine,go'Dzi\aŁa'CzaKiu:ltury : Złat'ej Odznaki za Opiekę nad Zabytka:m)" Dok!tór Ka2limi'er,z Pietki!ewiJcz odszedł. Przyszłym pokoleniom ,służyć będzie Jeg:' dziieło. J l Jan Krzysztof Makulski BEJRNAiRD SYCHTA (11907- 19,82) W kSiiędze metryka,lnej paraf'i!i ISierakowice ,uKartuskie), do któ.rejnależy odlegl." o 5 ,kim Piuzdwwo, wli:eś Irodu Sychtów, wysitę[JUlje Ikilka Ig.raficzmych waI1iantów teg" 'Dz,adkli!l;~glo lila 'ogół iw InaszYlm lkir.aju :na,zwi'slka"jak np. ZYldhta 1~11806), ZY'cht (H~2;)), Suc:hlla~lS2J6) .i Syehta. 'T.oo:statnie ut'rwaliło sIę na przełomie ~IX i XX w,i,eku, choć za pierwdbną [o:rmę należy uznać wariant Sucihta, najc.zęś<Ciej poświadczany w 'p,oIskich i llliemiJecklich ddkiumenta;c,h. Nazwtisko ISiuchta je:>t ,ogólnopolskim i poahodZJi 'Od staropdlski'elgo imienia osobowego, a :spotylkany jedynie na K'as.zuibal'h war.iant Sy,chta ,ugwa,wwa Wls!pół:c.zesnaforma naZJwiska brZlmi Z,ochta) uW1funlkowany z.ost!ał w,z,glę'<iami wymowy, pI1ze,jśCliemfOluetycznym iS,taifopo,)skiego i.i w spotylmne jedynie na Ka'szubach H. IWzmiankii o nosicielach jeszez,e siamzych walriantów tego nazwIska sięgają zapewine ik!ońca XIV w., kiedy notowany był łalwnilk Itoruń~kii, .Henryk vo,n Zuc:ht,en. i drugiej połowy XV w., w Iktórej wYlsitąpił .radca i burmistrz ,gdańskii o podobnym nazwisku, przY'Pus:zczallnie Irywalizują'cy ze .zna,ną na zJemi pomorskiej p:>trycjuszowską rodz1ną F,el1beró.w. W 1'570 r.stwierdzo:no rpr.zedsiaWlidela tego .rodu w Czyi;yc,zkQwa:ch (idtZJilś Czy,ży1kOlwo):paid Tczewem, Np. 'w 1600 Ir.0I;nalwia1ne na,ZJwi,Slk.", �In Memoriam 423 'w charakterze przydomka szlacheckiego za.pisano w księgach sądowych Kościerzyny, choć warto nadmienić, że potomkowie ani ·do ipr.z)'domJków, anti .do .s.Zil.acheobwnw<'lglijuż nie przywiązywali. L. Ledebur, autor lek.sykonu szlachty królestwa pruskiego, utrzymuje, że rodzina Suchten wywodziła się z Pomorza Zachodniego (t. II, s. 179, około 1855 r.). Bernard Sychta urodził się jako piąty :l. ,k'ol'e:i(2 ,s~OIStry)iW piJerws.zy dzi'e·ń walOlsny, w czwartek 21 marca 1907 1'. W poważanej rodzinie średnio zamożnych właścicieli ziemskich Jana i Anny z domu Karszny w starej wsi kaszubskiej Puzdrowo, w której ojciec jego przez długie lata pełnił funkcję sołtysa. W najbliższym otoczeniu rodziców mniemano, że w myśl starych wierzeń ka'szubskich pierwszy dzień "zimku" przyniesie nowonarodzonemu wiele szczęścia. Zyczono mu ... rychłegh oglądania niepodległej tP,olsiki i IHJ!ZJSłaJWlienia Kawu.'bów ']1:3 cały ik!raj:. Uczęs'?Jcza! do prus.kliej szkoły ludowej w Puzdrowie, o której rodzice opowiadali mu, że została zbojkotowana przez miejscowych Kaszubów w latach strajku szkolnego 1906 -1907. W nauce wyróżnial się pilnością i zdolnościami. W 1918 1'. umieścili go ojciec i matka w gimnazjum (b. "akademickim") w Gdańsku w przekonaniu, że miasto to rychło wróci do Polski. Kiedy jednak stało się inaczej, w 1920 r. rodzice przenieśli go do 8-letniego Państwowego Gimnazjum Klasycznego w Wejhero'wie. Tam zamieszkał w konwikcie. DZJięlki'UCiZ)'1r:;nooc~ spokojowi i !pillrnościi,'a .także ,wzorOlwemu Izachowaniu S.lę zjednał ·s.obi·ekolegów gimnazjalnych i zyskó\ł dobrą opinię u wychowawców i profesorów .. Zdradzał zdo,J'noŚ<C.i 'i za:milowanie do rysunków, malarstwa li wyluesó,w. które rozmi'eszcz-ano w .izibach ,lek<c:yj'nyeh,salach .ikorytarzach. P:>lonista, prof. Michał Urbanek, niejednokrotnie 'czytał 'w klasie a nawet w pok'oju nauczycielskim jego dabrze napisane wypra·c'owania. "Rodzice ... powiedział ,po latach Sych'ta wyczar,owali w mym dzieDięcym sewu nieprzemijającą miłość do wszystkiego, 'C·) kaszubskie, 'U wrięc zarazem i pollsk'~e. Ten wpojrcmy pietyzm kazał mi stale mówii, po kaszubsku, ilelkro(' wracałem ina wakacje do wS.i rodzinnej ,Puzdrowo w powiecie kartuskim". Już jako uczei! 5 ,kLa.sy gimnazjum z,aczął 'interc30wać .się słowami, nazwam: kaszubskimi., zh~erał ;przysłowia, za,gadki ,i pieśni ludowe, spisywał zwy·cwje, wierzenia i OIpowi-adani.a'gwarowe. Przy.słuc,hiwał się ,rozmowom mies.ZJkańcóv.· Puzdrowa w S'ołecki·ej 'iZb'L~ojc.a. Wypytywał o wszystko rrodziców,sąsi:adów i znajomy'ch. Chodził do prac PC)Jow)"ch,kopani'd torfu, ,sianokosów i wykopków. Wędrow.ał po pal<;ltwiskach, słuchając opow.i'dd:ań parslerzy. Wypływał z rybakaJmi na jezi.ora. Pytał o nazwy ryb, r·ośllin 'ezy np. drzew. ,swymi wę.drówkami wakacyjnymI obejmował takie IIIi-ejsCI)woś<:i,ja!k !lip. Chmielno (.p. Kairtuzy), Domatowo (p. P.uck), i wyrazami �424 In Memoriam Gdańsk,' Ł<ljpaHce {p. Kar'tu.zy), St.rz'etPC,z(p. Wejherowo) i Strzehielinko (p. Wej,he-· ro,w,o). Ze Ii>WQiICh badań ~w~ex,wł się poloniślc'i'e Utrba11lkowii.ZaiPe;Wlne w 19;24 r. nalpiSiał w1ensZJeffiw li,t,era,ck!iledpo,]sz,czyźnie szt'Uc:~kę sceni<lz,ną pt. Szop/w kaszub-·· ska, ,od€ig:ra'ną w .rOk póŹinfiej rp:nzezuc,zniów ,gimnazjum. Był to jegodebiu.t1itera~ki o cechach amaJtOll1SIkic:h. Gimnazjum 1LTI1J~enia Króla J. Sohi·esk1egiOw ·WejU1-erow;ie,mieśc\i·e o około 10 tys. mies.zkańc6w, ukoń'czył '30 maja :119:218 .r., prz,eahodząc do .seminarium duchowneg·') w Pellplinie. Tam Uikoń'czył srtudila w zakresie filolwfii2 Iipca I.930 r. i teol0,gL :12 maja 119<3:2 r., .:wstając kS'i'ęd"'em 17 ~riUdrda tego ,reku. Tam napisał .kaszubski,;· widowJsko W1ugi,lijne.pt. We gwiózdkę ,(nIUeIOIpuJb1i!k.owane),zainsceniz.owane przez zes·pół ama'to1"s~i młodzieży Gimniazjum 'Pio.ls.ki'e.goQ w "Domu P.o1.;kim" w G·dańsku '\\1 .Hl<30 T. Późniejszą, z 19(312 r. wersją ,tego utworu była Gwiozdka ze Gdun:;ka (nie' -opubLikowaI1lł).,,o:degrana w ,19133'r . .pr.rez uc:miów ,gLrnnazjum w Wejherowie, ,potem w)'1stawiana wwie!u 'w~iach li m1iastac.h, w tym w Warszawi'e, Krc1.kowie i Wr11nie. Dnia ,1 styc,z.Jn·ia 1,9-313 T. objął pra'cę du,szpaste,f;ską w Świeciu. Pinez iJierW57.~· ·dwa miesiące był tam kapelane.m w sz,pital,u ,pO'W'i<lt'O'Nym, przez .następne - pre-foeJktem, a -przez ·dalis·ze dwa 'laJta również w~ka.rirusz.em. Tam wY'st.a,\\,.ił18 Hst·apada 193'4 .r., a p.otem ,także w C:helmnlie i Oik.olicy, napisaną przez Siiebie w języku lite-o ra.'ckim ,j w ,gwarze kociewskiej k,amedię patri'otyczną IPn. Duchy w klasztorze, osnutą na prz,eżyc>iach mi'ElS,Z:kańrców Swi.e'Cia w ilich.walce z ,zabofcą pruskim. Ni'estety, nie wohował się żaden €Igz,emp:la.rz tej ,s,ztuk'i, gdyż au:tor ,na początiku dkupacH hliHerOJwsrkliej z:nislZczył ręk.qp.is w oba'w1ie, by ni,e wpadł w ręce wro.ga W i1<!~34 r. Sych'ta napisał ,jeszcze dwa utwory sceniczne: Spiqce wojsko (drama i 4-·odsł,onowy) ,j Księże bez dzecy, rzec.z o kS'jęciu Mestw'i,n.i'e n. Na stron.ie tytułowej' Śpiqc-ego wojska, pieTwls,zego, drulkawanego .drama,tu ka.s,wib:Ski'ego Sy'chty (Wejherowo, '1193'7),autor umiJeśdł słowa: ,;Utwór po,świę(;'amojcu, który pj'crwszy mówił' mi o POIlsce". 1 maja 1935 '1'. Syahta Objął dbowIiązkJi kapelana w Kra,j.owym ZUlkla,duioePsy-chiatrYCZinym w Kocoo.foOwie pod Starogardem. Zamiłowanie do cLus~pas't€lrstwa psychiatrycznego potwieT<iził dwiema !pracami z tej dziedziny, które Ul maja 1.938r. uk.azały ,si'ę drukiem w "Mie~ięczrri;k.u Diecezja'ln)'1rn"_W czerwcu teg{) r,okuzostCl! mianowany księdzem kuratusem. W K1ocbQPoiWIie, w Wi3l5r., SY'C'hta ruJkońc.zyl piJs-a-rJJie dramaitu społec7.1no-'Oby,c.z.a-· j'owego pl. Hanka się żeni - Wesele kaszubskie w 1Jięci1~ aktach z muzyką i śpiewem. Z poc-zątkioem 1913<6 If. óWC.7Jesnyb1skup chełm.iński i staro:;ta kr.ajowy po morski wyraZldiZigodę na druk tego utworu z .uzasadnieniem, "że należy popierać s.ztUikęi kulturę regionalną, a dortychc~asiO'we jego (k.s'. Sychty - J.M.) próby literackci'e doc.z.ekały s.ię uznaJltia ze .str.,~ny czynnilków .kompetentnych". Dr ,Władysła".','· Pni,ewski .tak z·r,ecenzjOlnowal to dzieło: "Widowi'5k·o 'to świ·eże i żywe, prz·edstawi.ająoc całok,ształt obrządków lu'dowyoh pr.zedwe.s,el!nych,od ,o.gJędzi,n począws,zy, a sk;ończywszy na przenosinach do domu z,aślwbionego, wychodzi z rytmu żY'cia ,ludowego ... Umi.ejętnie wpleCli'one pieśni i tahce Ikaszubtsikie, ,1 dalc-j przys-lowia, prz.esądy .i .zabobony, podania .ilegen:dy, oryginalne przemówienia dl'llżby weselnego" znakomide ·odtwarza'ją ,życie ·i .kulturę ludową na Ka.szuha·ch". Na premierze Hanka się żeni rw K'ar\tuzalch w 111913'7 r., -tej llliajpoljJoularr..iej",·zej -s.z1.uki teatralnej SY'chty, która przez najbillitŻSzehAa nie sc:.hodziła ze scen pomorskich,. ;j niema,l całej Polski, tak m. in. powiedział jej autor: "Cza;s to wielki, a może już ostatni, uratować klejnoty teg,o ska.rbca, pÓlki nie z,ginęły i przenieść je z całą g.od-· nośclą, na jaką zasługują, ze skarbca dorobku ka6zubskiego do skarbca ,ogólnopol· �In 425 Memoriam sklej kultury ... Kto sercem przyU~ął ,do mleJs'ca, ;gdzie stała j.ego kalebka, ,kt;) ukoc,halkiUcburę sw~go regi'onu, ten pCigl~h:ł w .••obi,e uczuóe .rranodowe i pO'c.zuci~· przynaJeżnOlŚci państwowej,. Nil€'ch ha·slem na .zym będz>ie na wie:l~i: z P,oJ.slkąbyly K<:.szuby .i z PolSlką !pozostaną. Kaszubi ,pTZy Polsc'e, a ;BoIlSka z .Kaszubami". W Wejherowie, w 109>318 'r., ukazała się drul~i,em komedia sa;tyrYf:zmJa.syohty pt. Dzewczę i miedza. ISltalfizy$ię Ikłólcą i IPI"oc1ei:mją, a 'mł,(Ydzi\k!olcha:ją "choć bez ipIet" - o.to jednym ,zda,nicm ujęta treść taj óiztu1ki,'choć nie brak w .ni,ej pieśni ludowych· : pr.zysJów. Natomiast w sierpniu W3i9 r. wydany drukiem przez PoO],ski Związ'e'c Zachodni ·w ;i1,oś'C.i "lO .tys. egzemp.larzy 3-a.k:towy ·dramat pL Budźta śpiqcych, z.ostal w miesiąc ,późn,iej w calości w.raz z rękopisem s,palony 'przez .!YiIUlerowcówna rynku w Wejher'owie. Ocallal jedynie fra,gment .obrazujący ,akcję .odgrywają,cą ~ię w chacie wśród Slowinców,Móry mial .się ukazać w przygo'towywanym równocześnie do dru .. ~u pi'erwszym numerze nowego mhesli-ęczn1ika,pL "Zyoie Pomorza", a Iktóry dopiel'o wydr·ukowało czasopismo "Kasze'be" ~19'5i7).THlśc.ią tego dramatu Ibylo zmierzające do odrodzenia narodowego "budzenile" ,slow,ińców na Pomorzu Z:.ł'chodni,m l .nawo-· ly;waJrliedo z-j.ednoClz>eniaP,omonz:łSz.qzeciJls'kJi€>~o, Gdaru5lka, WamlTl'iili iVI01'liUr 'w ~rd:llcaoh ,Polsk1. - W Budźta śpiqcych przewidywalem powrót .Pols.ki nad Odrę i Baltyik w.spomi.nal po la-tarch Syc:hta, 'który w lym utw,orze zaprezentował w .naj,pię·kni'ej~,zej. formie .ideę zespo.lenia lJiem nadJbałty,(lko-odr:wńsoki'ch z P<llską. Z chwi.lą wy1buchu wojny 1009 r. "porliSki <iu,chowny .i pisarz" (Der poLn;ische' und Schrijtsteller) iZ\1ja,larzl 's.ię Ina liś;ciie olSób poslZ!ukJtwanych ,prz€>:>: g.esta;:>0 na Kaszubach, .szczególnie zaś w pO'Wliar1JaClh wej'hero>wsk,im i kalS.ZJuibs.kim, gdzie' go na szczęk,ie wiedy nie było. Znalezione przez hitlerowców utwory Sychty zo."taly l)nliszczone. Część .z nich -z,ostala jedinail<:uralowana przez s.iostrę księdza, Ha.nkę .. Geistliche W LATACH OKUPACJI HITLEROWSKIEJ (1939- 1945) Ks. Sychta, ,przebywającoo urJopi'e, dnia :14 sier,pnia J!}39 r,. zac.horował na astrą, epidemiocZ>łlącJ1or·abę zaik:aźną, dur ,(ty.fus) brzusz;ny i musial poddać Slię leczeniu w Szpitalu Miejskim w Toruniu. Tam .zastał go wybuch wojny polsko-o -niemieckiej 1 września. Po wy'lec:zeniu rsi'ę posltanowil wrócić do Kool:>orowa, l'godnie z głosem swego sumienia! abowiązku. Stanowczo po·stanowil 'odrzuc.ić sugestie f) dezerch ze stanow,is'ka .kapelana srzpita1nego, ;pomimo iż wiedział, że powrót jego pr'zypa'da na okres największych mordów w Kocbowwie i że on również może .paść' ich ofiarą. Jak wy,nika z p.isma ,dyrelktora .szpi:tala, dr Waldemara Schimans-kiego 1.9 września 1'940 r., udzi·elil po,slug re],irgijnych okole, 950 pacjentom wyznalbł :'zymskQkaiohcJciego, otrzymując w.za:mian mieszkanie, wyżywienie i niewielkie wynagrodzen.ie 50 marek netto miesięczn.ie. Jednakże na p.odstawie decyzji wydziału zdrowia Ok,ręgu Rzeszy Gd.ańslk-Pru.sy Zachodnie z 7 styc.znia 1941 r. zootc.ły 1.1'kwidowane w sz.pitalu środki ,i limit-eta.t dusz;paste.rz.a (8eeŁsorger) z uzasadnieniem . .,że sprawa ta .D1ienależy ·do ,oib-owiązików7.akladu p.syc·hia'trycznego, a mi·ejscowej parafii .katoli·ckiej". W dn.iu 3;1 ,stycznia 1:}4.1 .r. zastal ,kis. Syehta zwo.].nio.ny ze $zpital.a i po przeka'z,aniu agend miejscowej pal'afii po&Ławiony do dyspozycji ks. bp Karola Sprletta w Gdańsku, m.ianowane,g,o - jalk wiadomo - 5- grudni,a 1,93,9 L wbrew konkordatoWIi zWaiyka.nem admi:nli:st;raiorem apo.sŁo.L<;kim diecezji chełmin-· skiej . ..Ks. Sychta - opowiada A10LurKrauze, podówczas dlug'oletni pracownik s,zp:- �426 In Memoriam tala - m:1ał w :KioobOlr{)IW.ie baiIidzo dobrą @Fnuę, a 'przy tym 'na sital1Ogar.dzkim terel1ie był wręcz ni€lJnalny. D1Ja;teg,ookupant się nim ;t!Unie interesował. AI,e sy,tuaoj,1 ta mogła się Jla.g)l'e.zmi·emri.ć:na niekorzyść Syc.hty li dlatego postanowił nie zgła.sza'~ się u ~s. bp Splet:la, znanego przect'eż .hitlerowca, a QPu!kiwszy K'Ooborowo, przenieść s.ię na inny teren, by do ;końca wojny Ulkrywać .się. Dzięki ,zaufania godnym pmcowmikom sZJpibala wstał 'skontaMowany z obecnie już nie żyjącą, a podówczas iZamies,Zlkałą:11IaGalI1ba'raah 1117 IW BYld:gosZic,zy Mia[',tą GórzY11s'ką, 'osobą IZlnaną miolS'obiścrie". Kobieta ta ml~,ała lkzne kOlnta'kty z ksi'ężmi w czasie oku,pa'cj,i - pis,ze d,] autom Bronislaw Eckert z Bydgosz.czy. Umożliwiak\ m. ,in. Ulkrywanie się k.sięży, udz.ieltiła porn'ocy ks. M,ajohrzakowi z ,para,fii Serca J'ezuooweg.o z Bydgosz'czy, posyłała paczki dwom iksiężom do oibozu, a także innym. Ale oddajmy ponownie ,glos A. 'Kirauzemu: "M. GÓr.zyns:ka .sf'ecja,IIllie ,przyjec'hałado S:taT,o,gaTdu,,do mnie, wypytując sit:: () .ks.. Sy>ehtę i prosząc mnii'e o pomdę ... ". Górzyń,s'ka s>kierowala ks. Syc.htę do s·weJ si,os<try Wiktori,i ;i jej męża, Józefa SOlkołowskich do Osia, największej, ponad ~OOO mieszkańców liczącej wSli powiatu świedki,ego, położonej wśród Borów Tuchol!Slkich. przYJnależnrej pod 'względem ,etnrkzno-kUJI'tunawym, według us.taleń językoZlna wczY'ch prod). K. NiitscJ1a, do połudnj'ow:elg'o iKoaiewi<L W Os,iu Syc.ht.a ukrywał .się jak ,sam .mów.ił przeszło 'cztery lata, tj. lZ,apeWlIleod poc:ząlków ,lutego 1'941 r. d01l7 1U1t~o ;11945 L, iW~tÓry.m Wlieś ta zo~t.ała WYIZiWioJ.ona [przez :419armię :rardzi,eaką 2 Fron!t!U iBlilał'o!1Usiki'eg.o !SIPCJld akupac.jo[ hiitle· rowsikiej,. ,p,01JOIwę ,tego :a~a·s.u iSlpęŹldZ!ił IW .domOlS'llw1emałŻionlków -JÓZeT.a~ WlIktori\ Sok!ołoWlilkkh, PQdqza's ,gidy ,os!tatn~e dWd lata w mlj.es,ik!a'rJj~u WloOlwy"Ma,ni No· g.qwe.j. Ptietr'Wls:iby1lri.[POldÓlWCTZJa's właLŚ'C,jc;ieliamiolk:<Oło10 ha ,g:oSlPCJldall's1lwa 'r()Jn,eg'<.>, poł,ori;o,nego samofn~e 'Pod l!'d,s,·enn,w odległo:ści mniej w,ięcej 1,5 km na :p~I1lOCod centrom wsi, podczas gdy dwga posiadała !budynek, wchodzący w skład zWa!fcie zabudowa.ny'c.h, w.schódnich wyl'otów miejscowości OSlie fdziś ul. Kościu.s,zki 22) Z wy.mieni'onych w grudniu 119180 1'. lżyła jedynie 89-1eln:ia Wli1ktori.aSokołowska, cha" gospodaTstwem mrządz;a już jej Wlnuk, Adam. Na ,dmJ1gim,gospo.darsltw,ie włodarzy syn Malrii., Feliks No,ga. Waruniki ulk:rywama Sychty oczyw,i,ście w przebrania - u ,obydwóch rodzin były dQbre. K<sliądz i tu i tam dy,spof1ował oddzielnym, zimą ogrzelwal!1Y\ITlpOikiojem, w i~tórY1m przebywał, :prac'ował, la :l1Jawe;1wyjątkowo pr,zyjmował gośCIi, ocipra,wiał msze św,. z udziałem najlbl:iŻ:szych, zaufanych osób, nauczał. zachęcał do Iwy¢r:walIlila, POidnOlSił najjlblliŻislZY10h na duchu, wjerząc nie.z.achwj,ani,e w zwydęSltwo. Do osób, które odwjedzały k.siędm, należały poza domowni.ka,mi .siostra H,a,nk:a (lkli!lkarazy), miejs'c.owy ks. prob. WOii,nowS'ki.(raz) i rez w c:hclI<o.bie mwezwa'ny potajemnie miejs'c'owy lek.aJrlz-lPolak, Nowak. FelikJs Noga .dodaje, iŻe jego są,siladka domyślała ,$oię,że ,kto,ś u nj,ch .się ukrywa. z czego j,ednak zwi,erzyb się dqpiler'o po wojnie. Gorzej - zresztą jak u wszys:tkiah P,olIaków było z wyżywieniem, choć: iks,iądz nadal otrzymywał po1tajemni,e J~alrlki',~ywnoś,(jiowe ze szpita,la w Kocborowie, o:,.ganizo,warne tam dla niego przez Ar'tura Kra:uz.ego., a przek:azywane poprzez jego sios'trę Hankę, ,zatrudn'ioną w tymże sZiPitiallu w ch8Jralklerze "ro'bdtl1Jika r'olnego' w latac:h 1943 - 1945. WieIokr:dtnie do za,grody Sokołowskich przynos.ił księdzu jaj· ka, sZYlDlkęi inne wikJtuały wSlpomn:iany Feliks ,NOIga.'Ten też prawie regularnie. w każdą środę li niedzielę, przyohodził do k.s'iędm z najświ'eższymi w,ieściami, po· c.hodzącymi z tajnego nasłuc:hu radiowego. Ksiądz raz 'tylko - już na ikró'tkD ,pr.zed wyzwoleniem - musiał opuście kryjówkę u Nogów. Było to w 'cro,s.ie zarządwnego przez miej~cawą wła'dzę próbneg·) �In Memoriam 427 a·\armu '~wakuaiCyjne,g() 'WIsii,. ,Wniet jerdna:k 'wrócił ,do (bmu. Ni'erTlJcyLl1Iic niie wiedzieli '0 ukrY'Wianiu s:ię w 03iu 'kJsiędza. Niemnii·ej rj,edll!aik=aża,ł 0Ill ,siebie jak i !l3·obygo ukrywając.ena :łliechybną śmi,erć tym bal'dz,i·ej, że właśnie ,dk,n() flfont()l\Ve budyrrku Marii NogQwej wykorzystywała 'miejscowa władoa hitlerowska jako miejosce nakJlejania obwielszlcz'eń, zakazujących m. in. pod karą śmierci przetrzYlmywani'e osób bezzamElldowania.Jak1bytknlięty przeczuciem, w Iprzeddzi'eń wyzwol<en.ia OS'ie' ksiądz 'Opuścił swą kryjówkę w domu NogQwej, który w c.zal>ie walk Il1egł w gruza'ch. Do ,osbatni<!h dni ,żyda SyC'hta utrzymywał .k!onit.aJktyz dbydwu radiinami w Osiu, którym 'tyle zawdzięczał i którym piI'.zykażdej spos-db!naś'ci p-owtanał sŁowa po'dzięk()wania . .sy(Jhta w la.lach !pobytu w OSliu nie :popa,dł w bezczynność" oddają'c s.i'ę przede wszys:tkim badawcz'o-naiUkowej, .PQdziemnej działa:bnooai język()wej. J ego Oibydwie kryjówk1i Sltały się punktami sY'St'emalyc7.n.ego zhierarria poprzez odobmny i przeszk,olony przez .s'iebie zespół nieliC'znY'ch, choć stałych inlformaltorów Wiia:J.omości follklorystycznych w zakI'esie prZJede wszysŁkimśrodowiskowY'ch ,odmian gwar Imc.iews!kJiej ,i bOl'owi,a,ckiej. ,W c:ha:raiktemze ;~nfO'rmart:iarów.pazYiS'kJał0Ill ,do ws.pó~P['aJcy Ludz'i o ta,kiich nazwi'slkac,h, julk DiP, ,Józef i ,W,iktoria Sokołowscy, sy;n ,Bn)nisła,w, Maria Nog'owa, j,ej cór.ki Jadwi,ga (ur. 119120).i Moniikaoraz ,syn F,eliks Noga, b. wy<chowanek Oaj,\.eg~um Mariian'llm iW IPew'bialli'ew la'taICh Ht~7. -11IQ~, EufrOlzYlll!3,&l;kl.a.l'czy1k .ze wsi 'Wi,erze'hy, czy !J!2-1IEltnia mi'eszk~~a wyibu,dowaruia Kuj'onk.i 'pod Os,jenl o oapomnianym już nazw~sku. ,sZlczegÓilnie taOlSta!trna., 2)e w1Jględu na .swój wiek i -dobrą jeszcze .pamięć, a Iprzy tym zIy już stan zdrow.ia, ,cieszyła się dużym za.interes'owall'ti·em fkJsiędw. W'i'Elleu,slta1!Oillych Ihaseł językowych za'opatr.zył w i'ch nazwisU:G1 a takż'e daty pr.zeikazu. !W S1enl>i.e :Io.kaHzacjli tere<nowej uzY,Sikane informa'cje poc.bodziły z 'okQło 50 mi.ej~('owo§ci Borów T'uchOllskJich, tak z części przyl,e;głej do południowego K,ooi:ewia, j31K i z położonej pO.lia nim. A.utor ob'licZJCl, ,że Sychta zebrał z t)"C.h m~e'jslOowaśd około ~OO pods:tawawyc,h .informacji, w !tym najwięcej, bo ponad 100, z Isa,mel!?io O.>ia, ok'oh 50 .z Drzyc:imia, po około 20 z Sieflolsla'wia (SiiJer-o;sla'wka)',i ,W,ierzchów, po OIkoł[) 15 z M.iedzna ,i Nowego n. Wisłą, 'dwlo 12 ,z Brzysierska, ,okolo lID z Jeżewa, iP'O około 9 z Gruczna, Radańska .i Sliwi'C, .po ,clkał,o '5 z Grzyibka, Li,sin, P100c'hocina, Sta,rej Rzeki :i Zdrojów, po okolo 3 z oBelna, G-acek , Kujonelk (osa·da ;po,d OS'iem), Lińska, Lipi.nek (ŚWlieckli,ch), Lniana, Sar:towic i Swiec.ia oraz PQ II -'2 z Brz;ezin. Bnema, Dólska, JasZlcz·a, KomorsikJa, 'Łą1ckiego Pieca, Przechow0, Radogoszczy, Rosocha,tkL, osa·dy .starnie, 'Wałk,awisik-a, IWiellbeg·o KomO/rska i W.ią.g·a. Autor obl.ieza, że zebrane i1niormacje językowe, dokładnie analiwwane., porównywanez .inny'mi, .a lak'żeopracowy;wane ,przez .księdza, iPrzyniosły !bogaty pl.un .DJaIU . kowy: OlrienJt3;cyjIlii'e m.in. jpaTI'ad,40 p.ieŚiIl!illucto:wydh (ohło,psiklic,h),w tym tanecznydl (ki,]kanalśei.e), pi'osenek, :k,ołysa:neik i przyiŚpieweko.raz kilka żo~nier.sk~ch, w których np. odzy:wa~o :s.ię dia'l'ekie echo :slu::ź.byw wiojlsku pOIlls1kiimdeszlcze z Ciza,sólwpr.zed:noz:biorowy'ch"dail,ej - co na'jlmni~j kLlkJanaś'c,ie podań, Ileg·eną, opowieśd i,tp. Poza tym wśród info·rmac:ji był'o co llIajmrliiej po klika !bajek, ba.Llad, ,powied:w:nek, opis<Óow wierz'eń, .zabaw dzieoięcY'ch, zwyczajów, były wi,ersze ludowe, zagadki., opisy zabiegów JeJkanskie'h itp. Syc:h:ta ,swymidłu.go'!elnimi badalniami naukowymi w za.kre.>'ie języka realizował l1Ii·ejak,o.swOlbs:tąformę aI1Jty.hitlerowskiego r.uchu oporu na FO!JTI{)rzuGdańs.kim, prezentując '00 :przy.kładzi'e Osia własny styl dz;iałaln'Clśc,iClorOlnn<ejprzeciv.~.ko germa·nizacji. Z pełnym, niezffi.O'rdowanym pietyzmem z żywego języka Ludu pomor",kiego hrał właśnie oręż do tej wal'ki w postaci bogatego, wręcz niepowtarzalnego ani pod- �~28 In Memoriam wa.ża.1ncgo materiału o slowiańskości tej ziemi. Uczył s,zacUl~ku dla ludu, w którym 'wlidział ni,e tylko fakty'Czmego twórcę ku:!tu:ry ludowej, podstawy każdego narodu. ale te.ż :gwaranta m(~ż,Ew()ś'C.iprze.trwania ·i os>ta.tecznego zwycięstwa. Poznając ,na żywo .południ·owy dialekt .k,oc.iewlski oraz w z,nacz,nej cz~śc.i boro-o '.viacki, stwalfzał .swymi badaIJJioami warunki do utrwaleni,a tego po wojnie w for-o 111:ietrwałego dolku.me.ntu-zapisu. Sychta w lalach okupacjli ,napusał jeszcze utwór historyczno-obyczaje,wy pn Ostatnia gwiazdka Mestwina czyli Słoneczniki Pomorsk.ie, odegralny w Oliwie i Pel-o ;phn' e w Ul'59 r. PELPLIŃSKI UCZONY - DZIAŁALNOSC W POLSCE LUDOWEJ DIJJia ~ :kv.rjetnia 19~5 r. ks, .sychta pon;)w.nie przysląpił do pełnienia obCJ'wiąz,ków .kapelana w .szpita:lu w KO(lbo'rowie, iktÓTy miesiąc temu zO'stał wyz'wolony prz·ez: wojska radziecki,e i częś'ciow() jeszcze przez nie był za.jmCJwany. Warunki pracy w szpitalu były bardz.o ciężkie .. Budynki nosHy ślady bombairdowań, a coo wartoś-· C1iaws.ze u.rządzenia z·o,stały wywieziOl:1e pl'Ze'Z uc.<ie'kająoe władze hitlerowskie. Pa'~Tował głód, było .zi'mno" bra,kowało lelkarzy i pensonelu pomoconkzeg.o, .nie było medykamentów. W'szystJlw t,o zobow.iązywało księdza do intensywniejszej niż n()rma.1nie pracy. Nie bmkowało ~o w.Ślród chorych ,na pawilolla;c,h zakaźnych w ·cza.sie wielk,iei' epidemui duru brzusZJlicg.o i plami.steigo w ,latach 11945 - '1'946. RÓIW.nocześn.i:eznaj'dował czas na pogłęuialnJe swego wyiks.ztoakenia. W doku-o :nentach ze s:tyczni'a 1947 r. występował np. jako mag.ister, a w pół roku później' pos.iadał jlUż Itybuł naJUikowy doikt'~rae'tnolgrafii i etnologi<i, który uzy.skał na Uniwersy;tecie PozmańsikLm :na podSItawie ,pracy pt. Ludowa kultura materialna BorólIl 'Tucholskich na tle etnograf/ii kaszubskiej i kociewskiej, Niestety, cenne to dzid;:> lPóźniełj zagiJnęło, choć z·ostało uprzedrni.o zaa.kceptowa:nc ,i przyję·te do ,druku przez' koilJeg.ium:PAU w Krakowie. Dn'ia 1i8 paźdz.i:erjIl,ilka 1\W7 r. ks. dr SY'chta wstał powołany na S1tanowis.ko pro_o hoszcza !pa.ra;fji ka'ted.r'a~.nej i :profesora Seminarium Du'choWlleg'O w Pelplini.e. \Iv zw,iązlku z tym 120l'istopaida telg'o Toku wypowiedZliał pracę w Kochorowie ,i prze-prowa.dził się do Belpl.i:na. W,e wr,ześniu ,1969 If. zrzekł się l#:lbos<iwa, przesz,edł na kan.oon.ię j otrzymał tytuł prałata. Praca w aham'kte.rze prOlooslicza .i wykhdowcy semin'1l'yjneg·o mocno absorbowała przeszło 40-.l:ettnieg,0 bada'cz·a li !Jla'UkOWC.l.Mimo t{) nie .roni·C'Chał poczynań nad gromadzeniem da1szych materi'ałów etn:ografkwye.h z ca.leg·o 'obszanu językoweg·) :kaszuhsko.-pomorskiego :i nad ,ich n~łUlk.()'wymprzygotowaniem do dru~u. Chętnie' 'przy tym .kor,zy;stał ,z pom,ocy księży, kle:-yków, informatorów, j'ak np. Bernalrda .1 Ma.riti Pst.rongów, Stefa.nii, E:g'ona i Ireny Tka'czyków z Pelplinu, <Ci przede wszy~tkim .swej siostry Hanki, ,któ:ra np. dolkonywała korekt pl'ac wY'dawIDli;czych.Jeździł w deszczu ,i u,pa,le od pIeb'anii do plebani'i, w ~tórych zb.ierał mate~i'ał od proboszczów, 'Cioskona!le wającyc.h ,s.woje parafie. lub z których robił wypady do .in.nych w,iosek. WyróŻIl'iał się ła1woś'C.ią nawiązywania kontaktów l ,ludŹm.i, z którymi rozmawiał w ich :gwarze. Stąd też rozmówcy -poczytywali ,go za "swojegoJ człowieka" i chętnie udz,ieJ.a.li mu informacj.i. Nie ko.rzyslał przy tym zŻ<ldnej pomocy iinans,owej państwa, władz kościelnych czy też innego mecenasa, z ,żadnag,o dodatko\VO wolnego 'CZ<lISU, poza ustawowymi urlopami czy feriami sz,kOllnymi. J.est mec!rą wpros,t lll'i'emożl1iiwąomó\\"ić ezy naiw£t odokł.a,dnlił''wy;li>czyć:..voSJ:ylS'tkoie prace naukowe i inne ks. dr Sychty. T,rzeba jednak ·stwierdzić, że w skład' jeg,o różnorodnego dorob~u liteooko-nau.kowe.go wchodz: łączl'1Iiekilka'lla,ście ks.ią- �429 In Memoriam i ty,lei. artyJrułów ·i rozpraw naukowych, o,puhl:ikowanyc.h w taki,ch specjalistyczmy,ch periodykach j.ak I]p. "Jęz}'lk ~Q1stki"', ."Literatura Ludowa", "Onornasti'ca". "Roczmik Gdański" i "Za'pislki HiiS'borycz.ne", a także w cz·as'OIpiJsma'Oh,jak np. "Ka' "2€1oe". W:śród wSpiCimhia'nych na uwagę ZJasługu'je pierwsza poo'ca naukow,a na Po:morzu. Gd., jedna z pier·wszych w P'oJ,soe, pt. DrOlb,na twór·czość ludowa na Kociewiu, staillo!wiąca :próbę ·z;ebra,nia ci.'opralC,dwania z~g,a!dek kooirewsildoh. N.iez,aJeżnie od tE'g,o wydał drU'kiem 10 pmc z zaiknesu ,psY'c'hioatdipa.s:tar<llnej, psY'dhQCh~l'U;rgi.iips.yiC.hopa·tOllQgii, m. in. Wolność woli jako zagadnienie Iprzyrodniczo-psychologic::me ora" Co to jest psychochirwrgia? ·Wystawił też szel'eg recenzji ,związa:nych z tymi problemami. NatOlmiaSlt 'do Iprac nieapulblikow~\'llyc'h należy - prócz rozprawy dokbrs,kIiej - co najmniej 8 dmmatów. Naijwięk,szym i przy 'ty;mnajwybitni,ejs,zym dorobkiem t'lVóraym .k.s. dr Syohty, niema,l dziełem jego życi.a i iPomn'ilviem j,egQ ,pmcoWlit'aści o wielkiej warto.ś<ai dh ;ęzyk'oznawstwa słOWiilańskiego ci.,etnografii pa;lSlkiej, j.est Słownik gwar kaszubskich ,na tle kultury ludowej, opUibUkowany w ,latach i\(9:617 - 1974 (6 tomów) i w 1'9<7·6(tom 7: supJ,ement). Pra'cował nad ,nim j,esz.cze przed woj,ną 19,319L, U!parCLeci.mozornie prz.ez ok'oło 3i5 ,Jat., sam, tj. bez p'omocy irmyc.h ,specjalistów, ja,k to zWyllvle bywa przy 'opracowywaniu 'talk wiJelkiego s'łowniika. ,DZli,ełot'o, zaopatrzone w ~kor'owiJdze, :niepowtalr'za:Lne pod względem bOigao1:w:aIsłów:, fOl'm' semarn!tyik:i li [,ralzealog:J.li,zawiem ponad ,25 ,ty,s. hasoeł o różn.ej wy;moWlie, ddmiana,dh .i synoniJmach, .niJe:~·miernie -ciekawy,ch, .ni.eki.edy archalLczn)"Ch (np. dla 'hasla "biJedronka" 'Okofo 80), umieSizcZJonych na około 4000 s'br.on 00 okolo 2J.'5'Oa:r:kusza'chwyda!Wl'lii'czyc.h.,W słowniku al\1to1' -okazał się niedościrgnionym konJtynuat1orem dOIdJiku naukowego takilc:h jego wieJlviICh poprzedników, jak i11jp. FI. CeY'now;l (1<1111'7 -'1001), H. Der,dowslki f,HI'5t2 -ilI902l" G. P,oblocki ,(,1'8:>9 - ~1.i9l115), L. BirsikupslkJi (,1&4:8 - !\'8I96), S. RamuŁt W8519- .l!91'3, słownik z 139<3r.) i Fr. Lorentz 1~118'70 -19i3l'7, słownik doprowa'dził do J'ijtery "P"). N.iestety, słowniiki 'tych auvo.rów nie osą kompletne, .g,dyż nie obejmują całeg'o obsizaa:'u języka· wego Kaszub, a poza tym pozoowione są fr·azeoLogii, :a więc IPowiązania spraw Jeksylka'Lnych z kuUurą ludową. Te zaś za,leiy wy,kaZIUje wielkiJe dzieł.o Sydhty, tegTl najlepS'zego - ,j'aJkwyraZlił s,rę ,prof. K. Nitsch - z,n:awcy ws.zyS!bkJLchd'ia,!ektów gwary kaszu!hs:k,i'ej. Słownika o ,podobnej wa,rtośei nJaUikowej nie doczekala się m'dna z innych gwar na świecie. To monumentalne dzieło - ,uniJkat Sy;c:hty na zawsze weszło <do tsikUiIibnicyogóbn:QpoUosIkJi'ej ;Jml'tu'ry jako pomn.i!k-enJCy:klo'pedia 'kas'4l~bsk!i'ej kultury ludowej i też jako symbol :niieI'o,zerwalnego związkJU Kaszub .i Pomorza :z M.<l:c,ierzą."Tej ImQWie, .nliera'z i1;walI',d~ji Ż'lll1I1iOlWej Vra.?!()i\velj) :j'ak naslz chleb ka5zu:os,k,i - s~w:i'erdro aultor Słownika, - 7.Ja'\Vlazięc,z,a BoLska, że morze ~pj.ewa "jej .swoją pieśń nieustanną". _ie-k Miasto PelplLndzięki Syc:hc.ie "t'ało się ośrodkiem ba,dawczym ni,e tyliko Kaszub . .ale także Ko.ciewia,na terenie któ'r'ego naukowiec ten przeżył ponad 50 lat, it W'ię~ przeszło dw,i,e trzecie swego doty.c:hcza,s'owego życ.ia. Świa'dczy 'o tym m. 'i'n. prac;, Kultura ludowa Kociewiaków, apuJbl<llkowan!ajedYiI1Jiewe fragmenitach w "Kaszebi?' w latach ,19158 - '11959, o:raz utwór sceni'czny Wesele kociewskie (1:9519),w k,tórym zo!birazawał najpiękniejszy z ,1'uidowY'ch'(jbr:zędów teg,o regionu Ca~Oiść utWQYU, staf'loowią(:ego praw,dzilwe odJbiiciLe,dUlSzy,~udu IkoCliewsikLeg,o,ISlklada 'się 'z :7 Ic,zęśd,z,wanyc,h ·obrazami. A występują w tym utworze nie tylk'o takie najkrótsze f.ormy ,literatury Judowej, jak prz}'lsł'Qwiu, IPorzeka'dła, pl'izy;powiaISitk:i,g-ad'lvi'czy 'anegdotki, :a]:f: także w przypisach Oipisy ubiorów oraz 59 melodii pOSlJcze!gólnych pieśni i taI1'ców roegio}lalny,ch. Dialektowi kooiewl>ki:emu, gwarze - jak ktoś ,trafni,p chyba określ,ił - o wi'el\"; �430 In Memoriam właŚ>c.iwooc.iachpięknej Te}Qwsik:iejstaropolszczyzny, Sychta pośWlięcił jes'zcze jedno .niep,nzecię;tJne:dz,i.elopt. Słownictwo kociewskie na tle kv,ltury ludowej, 't.rzy'tolnowe (dwa ,pierwsze romy do litery "N" uikaz:ały siędruki~m w .1000 r.). N,owysłownik, ~tóry sa.m oo'71wał "os·tat.ni:m w,ięk&zym uśmiechem w życiu", to ogromna, .wręcz niewycrerpaJ1na ,kapalnia w<iedzy 'o fdlk1larze koC'iewslkim, jeg'O pięknie i dostojnościnie tylko ,(Ua języUwznawców i etn{)Jgrafów. NQwym dZ'iełem stworzył Sychta warunki do porównań ,gwary kociewskiej z sąsiednimi :kaiszubską i borQlWli.acką. Sy.dhta, jak żaden inny na,ukow.ie'c .i badacz, ugruntował prdblemaltykę językową Kas.zub, Kociewia ,i Borów Tuchoolslk,vc.hw pdlslkiej d~alektIQIQlgii.Wynikami swych dociekań na'd jęz)1kJi·em, tej podstawowej wartości każdej kultury na wdowej, odpow.iada~ących pod .każdym wZillll-ędemodz;is'iej.szym ryg·orom naukowym, raz jeszcze wyakcentował slowiańsIki J:1Odowodludu tej ",iemL Słynna szkoła his'toryków pp.,lplin,skioh .Ja't z:abaru pru.s'kJieg.o swą dział.a,lnością na1ukowo-edytorską uza'sadniła ,poLsiki chamlkJter ·d:z:ilejów ;P'01ffi0ll1z:a, <mlitomoo:stpe;]pl,ińsJki Syc.il1.a idqptilS.ał'do t~g·o II1ZCC,z Q czlowreku pomorskim ja:koo ni,ezn:isvcza'llnym podmiocl'e i przedmioc,ie tej wielowiekowej histonii. Sychtę pasjonowIały te'ż muzyka i śpiew, a ta,k;ż'e .sztu'ki plaslyczne. Dos.konały był z niego rysownik, :kar)1ka'turzy.s.'t-ali malalrz .. Jaglo wspaniałe 'karykat'ury uka.zywały się m .. in. w czatSop,ismach zagranicznych. Na wystawie ma,larzy k,aszubskich w Kartuz:a,ch iW 119,60 r. wysltaw.ił .13 obrazów-peJzaży pastelowych, które - ja;';" .!'lp. "W'1eczór zemowy", "Łą'czy" i "KOlie Pu-dka" - z'adziwi'ały nie tylko techn,iką. ale .również PQlgddnym., szczęśl.iwym doborem ko].orów. Wyro:zem wielkJie.go s-zacoolru i uzoonia dla Sychty była W1izY1.a, jaką w Pelplinie w H~5'6 r. złoQiżył,mu ,słynny polski językoznawc.a, jellen z największYClh uczonych wSipóbczesnej POJ:siki, prod'. K. NJits,C:h,wYlraiają'c s.ię jak najprzykład:n.iejo jego cwór·czości. W 195'7 r. Sychta -otrzymał tytuł .honowwego czlon~a G'BN w Gdańs,ku Zrzeszenie KaszU!bslko·-Pomo·rsk.ie wyróżnilo go Medalem Sto].ema (19608), a redakcj·, ..Liter" - Orderem Stańczylka (1'9:69). Uhonorowany zo'stal ,n~gr{)odami.minis,tra .kul:ury i sztuki, Józ'efa Tejc:hmy (ll9'7'5) li Wydziału Nauk S,poh~cznych ·PAN w Warszawie (1'~77: naigrroda .im. Kazimierza Nitscha). Na jego cześć wybi'lo specjalne Meda,le PamiątlkoOwe, któJ'e uroczyście wręczy:l,i mu przedstawiciele Zrzeszenia Kaszub· .sko-Pomm.s'ki,eg-o (ilI97'4) ,i Towalfzystwa Mihrśników Ziemi Kociewskli'ej oraz star'o·· ,ga.rdZ:kieg·oD,ddzi.ału Towarzystwa Literacki·ego (W80). W wig·il'ię Bożego Nawdze"loia H/BO r. IkSl. dr Paweł MiiJ1e:r,proku!I.'at,o[· kuri i biskupiej w 'Pelplinie, wręczył .Sychoie odręczne pismo papieża Jana Pawła II w dowód podzięlwwania .za spre~entowalny .mu w czasie w,i'zy,ty w Po]s-ce w .119!7'9 r. k'omp.J.e.t Slownika gwar ka,;;:ubskich (w specjalnej oprawie) .. W 1'93;1r. wyróżniony nagrodą wojewody .gd,u1skiego, o.sta,tnio ty'bubem do-ktOorahonoris caiUsa U.G. Zakor.zenioOny w ziem.i kas'zuihskiej, na .t-erenie Kociewia naulkoWlo pral'ujący ks. Jrał.at prOof. dr BernaI'd Sychta" duchow,ny, pisarz i poeta, ·dzialaicz .antylhit1elforNs,kie;go ruchu oporu, najwy;J:;li,tniejszy dramaturg kaszubsko-<kooiewski, ba'da·cz i naukowiec, najWliększy folkllorys.ta KaszUJb, Kodewia i ~orów Tuchoilski·c.h, z a.ma.t,Hsikich pasji wyro,sły językJoznawc!a i Ci1:nolg.raf,dia.lektologi lek;;ylkog.raf, his'tmyk, psycho:ug, kompozyto.r, .ry.sownilk, karykaturzysta i artysta-ma,larz, a taikż'e zamiłowany turysta-krajoz.nawca, był zawsze dla otoczenia człowiekiem skromnym, pi'awYi"!l : uczynnym, pogo'dnym, szczerym .i życzlLwym. Z na \Viiązką ~pełniły się życzenia '1,ljhliższyc,h, wy;po'wie'dziane .przez nich w dnilu je@:J urodz·in prze'd 7'5 laty, "b~T ro'Zslawił Kasz·u'bów nacaly ,kwj ... ". Zm.arl 26._11. 19HZ, pochowany w Pe.J-pllinie. Józef Milewski �In PAMIĘCI "RJZESZOiWISKJ!EGO D~iJa 22 k)Wtileltnia zmalrł 431 Memoriam KOIJBffiRJGA". F1RJANcIISZiEK KOTULA (mOO -198,3) w RIZ€'sZiolwliledOlc. F,mlIllc'ilslz,e!kK'oltUlla,za'łIOlżylcliel Miurzeum Z:~emli RIZIElSlZiolwisik~ej, dł!Ulg'oi]elbni dyirielki1JOIrMiuzleUlm akiręglQ~g'O w RJZe!SlzlolWile, nad- 21l1aI]wmiltslzy llJiJe,wąltjpl'iIWli1epOlllslkJi reg1iJoirla[lisltia bi'eżąlc1eg'o Wlile!kJu - nalUlcrLYlCli€ll, b. etIlJOIglr:alf,hlisitary1k krul:tuirY,nli eisitnulclizOll1Y baidalclZ l1el~il()trllUI'z:eislzJorwlsikJielgo, a'U'tolr kJiillkud.diJeisięClilup,ralc nalulkiQIwylClh i wli,elhl s'e!telk alIitylkiułólW. Za WyibliJtJnl€oslią!?lDlięClia 'ba1 daiWClZie zolsltał o<dznalcZlOll1YWli,eLu llJal~doomi Oslmra i wyirÓIŹlnieI1Jiattnli, m. K1ollbenga, na,gnordą "Plr1oolillÓ\W"" K'l1zY'ż'em KalWla,Ierlsiklim in, na,gI'oldą im. Onclienu Oclir'OidJzenia Pols1kJi i ilnnymi. Niileł!a~wlo jleiSlt zamknąć w knlukJim omórwrri€lI1JiJubOlga'tą olsOIbOlWlOŚĆ Zma,rłego. F,ormtalllna J,ego biolgraf1iJa j,elSit dość k1rQtlkJa"Zla to nilelzlmilel1'nli1ebQigalt1aw treiść! UI'O- ,diZJolnyw Gł!olg'olwie' Mał!0IPoIIlslkJilmjalko 5j'1n ciieśllli, Ulklo,ńlc:z)"łs,elminlalr'i,um nalUlclzy!Cliel1slkiie il zOl3ltał wli'edls:kJim nalUlc1Zlj'lclieil:em.Od cLem. Był bys!trylm mł,olcliOlŚlc1i iinitelt€lsqwał olbls,eriWla!bo'rem,a w ,się k'01Idk1c:i'cJIilieiOOm ("Choid:Zli~em po ClZalSi~e peł!nienila slię o,taclza"jący:m Go ~w:il€ldie i zlbilelnailem ślrrtiiedi:e" - jaik siam o soib'i:e żartoihldJwlie mÓlwił), a ZalmlZ'€lm ty;m" k!tólry uisi,loiwał oid!clzyjty\wać w terenlie pr!zeslz&oślC'i", c'o było t'alkże JelglO m:eltoldą w w)'lcihiolwY1Walniilu mł!odlz,i:etży. Po ;funkicjli naIUiCiZy1cii'e:!a w Rrz,elsiZ!Olwi'e był -sz,peradill1c'h. TOlteiż gdy w jlUż Zlnany ze :>wy1ch za'ilnJtlerecsowlań z;bier,alcrkD- RiZi€lSIZloM'lSiklied U1cll1w:allii,łbU,tlW'Olr>zlelIlli:e wł!aislnego 'j'lalny na }elgo kmlsito"za. Odltąld n!aMą/PIiJ1a- ~tworzył. (,O muz'elum ,ami. więocj, tialkże w Po wła~ilIemu jalk p'islze - splryltowli - "z gOIwe. W ostatln1kh za'cholwać muz:eruilT1 byt tego PIOIWliękiszalny1mi Zlresiztą - zbio- dyr€lktlorem latach pralcy w M,u'zlelu:m Zir:Zielka się funlk,oji d)'lrelkitiora, by na zalsŁużoną eme,rYituirę. i tio - muzeallnJa była można meC - Z'OI.i\tał też naziwany tYlliko cZą!s~ką alkitYiworllOI~Cli KOlt'Uk "wiJe1oibiralnżQwylm". żY:Clia i pQod~t:a!wę ogiJ'0Imnyi2:h wrę:oz l'cacy,jnych. wy- w RZielslZiowie, pl1ZlemialillolWla:neigo z ezalsem na MuzCiUlm Okrę- d!ziała,!lllJość stricte pasjonaibem zlosta,ł niICizeg,o" - poJtra:fiił wOljnii'e zolslla'ł K:oltiu!a, olclzy:wlil~c!i'e,naidal! lmmt!oISl21ema patiem w 1972 r. przejść treść dzi'ękli mUlzleu:m, K,atlul!a siam pnzj'lZJnalje --'-- "IZimila!na kli'enull'lku c:zaiSli,eQ1]{,UiPaICiji wirla:z z jego 2'v1I1zelu:rnRegilona,]nego Ale jak W1łalsną zalpabii,egli~W10Iśdiąi 00 "znalkJi OIbdęc'iu 1'9135 ~wI~eżo uitlworiz'One l'CJIw:airzylsiuWloRelglionalne roiklu Zi'emi mojelg'O żyicia". ży- fUlnlkicdii na,uIClzy!ci:ellslkJiejslba'! Stalillow:iłlO to Był On Je,go iSitdbną o'sią@niięć zbi'enad~o-<haida!wClzych i pubti- .,.,R,z,els:zooiwls1kJim K!OIlh€lrlg'iem". Od P02:z.ąitiku olklu:pa1c'.}ihi't<1erlOlwslkii'ejaż do Jwńlcla wod,ny K10ltu!a pli~"'ał "Dzi,en:niJk )kupalcyj1ny", w k1tórym jalk W131P10ml~llia ("NoIwilny RZleslz:OIW1,sikJie" nr 26,5, 1'980) - ,,1lJG'tclwalem \V1i,zy:SltkJ, co zla:wliły moljle OIC'ZYi ulszy [ ... J W re,zuilta,cjIe - prze- ·;,::eż 5 tail - za:p:ilsa'lem tyls1iące kalrt, pom,iJesz,clz10ny,chw 16 pęlkarjąicylch telka'ch". Ito uni.ka,iny maltclrliaił GolklaidIlii,e pnzelbi'eg oditwarlzalją!cy OIkJup:acj'i w Jest lheslzolwslk~em. dOitąd ni'e wylk,olr.zy1stainy. Ba Wloljlni~c, jajko pracolwnlik działall:no!ść ba,dalwc:zą ~eg.o regiolnu gólrilie : p:;rd muzoea,lny, naloi,siklU na wszyISt,k1o: dokumenty p:ilsane, Pllzedmioty luclJciwe, na,r,zędzlia" wYlP'0lsIażen1ia wnę:hlz powie,rrzlchnią, 'iVY;:1}O\wne "znaki ziemnyoh, nieZlWylk!le slalmeg]o Slilebii'etnzy inJtenlsy'wną na teI1en'i,e ca- inlt,ereslUlją~'e Go PuS'Zlczę Saln'Golmi'ers:ką, olkol!I~C!eRz:es~olwa GraiZ Poldgórize. ,i1nt'erelsuje s!ię kap,]liczlkami, ~\\ryielcik~mi sa'!<lrailnym, arlcihliltelkiturą lu;dclwą 'yałów Kqbu,t,a r'ozJwinął muzerulm, a takŻJe dla r.zeS!Z'OiWISlkliego, z połolżlenielm subiregiolny: bada ". wje dla przcl.ilz,łolś;e,i" pJ'zekopÓiw, ru:iln, nalwet rni.ejslc s.z!Juiki, w ty:m sz,clzeZibliera rz,elmi:eślln,i'clzej, iJtd., ś:le,dizti ś,la:dy kulitUlr'olWle ulkryte buaolwnli:clt,wem Z pł1cita1mi włąoZlnie, mOnumEinlt:a,I,nym, fraiP'ulją slzlcz1egóły tqpOlg,raflilc,zlne w pątniiic'Zych itd. Nigldy Go - ja:ko polsta!cli j1eclinaik w fos, oder- �-432 In Memoriam :AOIdz~wilać Go było moŻina co wi'e1ow UIln!ileijętn!ośai wylSlziuJkiiiw.aniJa loilmJ~nY'ch wa<n~u aid lUIOZli, od ,,0z~ClWli€lk'a regiilcIIlIU". k>rotnli'e m:iaiem moon!QŚć oIOOerwQWilać anfO!I'maltiar6w i dd nliJch poltI1Zl€ibiniylClh'ilnJf'OO1l11alcj1i. Oeiliem pos.zernen:i(). WYiddbYlwaniia dany'oh z hatdań teren'OwytCIh, UJi4ąldz;ai K,dbuiLa pnzez SIZIeIr€jglait tJ7JW.oibozy z ud;ZJialem stU!OOnitów i na!UJkiO/WlCÓlW z różmycth OIŚIioIdikqw kiradIU. ,Wjs.zylSitlki.e te bajdairria w MUlzeuim, byiy aile t'alkiŻe we srz.iClZlelgÓł(Jlwo dolkJuJmein;\ioiWJanei giromaldizone włalSlnYJITl a[1dhiiWlUlm domolW'ylm daw<C[ze, wynLkadąc1e z nich p:rolbi1elmy i i\V twórclZioścli pilsalI1Sikliiej KiO'tiuH w siZle~ ł;iłY~ZiOYdh, opra,c,ojWa'ń :ślięciu pOlzYlQj>ilą~zjI1lie. :KOItlUila sita.I hi'S'torYik,iem tury, byl na,zlwał sf;nJidyijll1yx:h i k!sliąriJkl<lJoh - kaŻldego pełnym tego hilsrtlQlfylkii,em kua'tury hilsrt101ryikiean luid:OiWym, Luldio!W,ej. Naide;r dllUg<l 0lIxa,c,OIwylWalny:ch przez Koibullę. WISlzYl~tlkie OIlle budZli,ly śiWIi a:dClZą lii:clzJne i<c!h I'eaeln~'e. I1dkIU do kJillkiuidiz.ie- SikJiwa ZIl1!aCiZenJiu, Był zjalWlilslk slPołe;azlnIO-lgoiSjpoldalfcZY!CIh relgiOllllu, e:tnOigJmd'em, ter.eI1IOiwym - w I1Iie ty.llku KiOlUUlm. Zi1llś wY1l1iikJi ba- pooltiulla:ty:, ZJnadldQlWlał'y ulZe(wnętrizmiiJen.ie alIitylktuław s,prajWlOI7Jda(WlazYIC>h, puJbd,iIcy- Slię wÓWiClZJas I'eg]i1on:allliJ&tą w wie!lu baJtia,wcz'e hii31to.ryikliean je~ ozy - bY'lalby jalk tiU sam klulS1iebiie llilsit,a temaltÓiw ŻY1W1eza'iinrtereisl()lwalnii.e, a czyn, O tyrrn o'kir.esi,e bialdań salm KJOIt:Ulla taik Slię wYIf,a.ża:: "... pląitJallem się po me'0l1><lIl1)'1mm:i WÓjWC!ZaLstel'lel1!lie, 1dóry pó'ŹinIie(j pazma.łem jaJk: wła5lną ,ki~,z,eń. I S7JUkałem j.aik l.egenida,mego klwUaiI.<u pajp<I101dih'iLSit'Oró..i alr,::hiiwail'no-ib.iibil1i!oltecznetj" al,e włamie tIeii fit a ł.e:j; błąlka~ąceó sta,rych dr'olgaoh, stawkami nie ted w.ieilldej. S1ię po zaiPOlln.I1!ialIly>Cih g,ru:Jidiz4s!kach, kJaioozolWii!slkaK:1hi kJOIŚ!ai€lli~slkach, pie i jelZ.iolrlka:mi, !PO pa,ry:da:ch, 1... J glCliza.e.slię z'alPaldałyk!OIślcI~oły S1t1<l's'zyro, nad i slkąd polClholdz.ily j-ę.kJi diz<wOInÓ!W. g;dizii'e ktoś zalk'OiJXlł O~T'oImlDlC sikamy, (';RnoflHe" l~J1m79). zam.or,dciWl<łł kJOIg'OŚi zalkopał w samOltlD:e<j mogrile" W !:altach kie'runek S:Z'e<ś6dzi€isi'l'tYJdh illlstęplurj:e ha'dań. pałęY;alo olśnienie", w [... ) Gidy doltąjd - ny, wiell'owa'I1S1t'WCllWą I1UliJnę, umiJelją!cą Odtąjd ten, iYJikv do kuUury, na inny, ,;ZJbiilemł€1ffi to, poglęhhlll1Y 00 Silę nliejaik'c Klobuila który ,,sial poiożył się na1ibaTldZliej od(w;ielcflll1:Cij tiraldyc'j,i balrlWinie i żywo opclW1iaidać, głÓjwtny nalCiiiSlk blaidalWiClZYna j'a1kJby £olikJlor, Zlwła(SlZlC7JasłOiW- k'ode!k1s:em ZI<ljWIilelr'aJjąicym WiSlZYJSIUko,co "jest zroZJUJmJienli'a lu!d1owej jalko talk W tlejr,elllIi'e inaiclZJed jlUż 1JeI1aiZPo:jlll1lolw8Jny;m zibli,OII1n1i:Cę aI1(.~hetY\PÓiW:,W1iJęcm'iltaw, symbOlIi, l€l~d. kUlL'tJu'ry w ilSi'OiUn'YIm imełłem , ,z;ara zeJm na:nzę:d1z'iem ku'ltllliI'Olweglo u U· KoitIUJN reclnielnltaiClja sialm pnzY'ZJl1!'ade- pod nia,gami, na cZYim moona 'Slię było poitJkJnąć" l,... }, to ,;nagle blY'Sk, kiJedy to ,,'teren mQich baidań pIOiw'ieriZlOhnJiJQwy;c;h pI1zemien;ił Slię nague czyta,lo Slię z z'a'PlilsalllejkiS/ięgi". pisze: "oOId\k,rył€ll11 l..,)oglI'()Imną podań". jalk lUidlolwed. ogóLe". W1iedzy ° glłębolkilC nie dzie<dZ!iną ClZwlWliek,u I'e<gIioDJallny:m, ale samqpOlZJIla1nia, "od6'Zlui!m'nlia Odinailaiził pGtrrebn'e ZafalSlCY'noiWał suę ową s,i,ebie" w I1Ii€!pis'anc'j. wall1tlOlśloi pOIZJITaIWlC~Zle tkJwią1ce 'w trady,cji regJiona'lnej, 'a za,ra~Ziem jako l'odalk tegiO t'en:lIllU ~ wątki w]ialimy,oh ko:-zel1li kultUiI'O/WY'ch. K;i'erqwalny wyibOilielm "zJoItyidh mY;ŚI!,i" Ludi1Ji wie~kJi:ch, jak np. poiwfiedrL€Il1Jiem A. EiJnlSitei:na, że .,'Wy;oiblraźnli:a jesit waŻlniedlSlro od wie;d!zy", sibWlor;zył Bob,ie właiSll1e dyreikitYiWY ba,dalW1CIZiO-IPOIZJllajWI(lZie, kJtó.rym z:<)ISitaił wa.lffln'Y clio końcu swy,::h dini, o .kltóryoh talk ClZęsrtlo się wy.ralŻal, a któr'e sitaly się ffilotol'em Tlueisamo'v\rlite,j w:ręc.z Jeg,o CllkJtYJWlllO!Śruhatda:W'c~Zlelji pulbiHikalCy;jln€li. Nie mając w życiu ża,dm~;go miiis'tlrza now'iSlka tu:'y w ogóle. Śiwialdiclz.ą czę."te na w tyrrn zaik:relSlie, KiotUi!a badalWlcIZielg:~, k'tÓlr'e oeclhu;je własne około o tyrrn Jego 700 pozy;ajli. ohf!iite saun włalSlną drogą J;e.giO puJbltiJkalc;je, LiJcZirte z wynW1:wni:a. N,i'e byłio d:OIs!Zieldłdo W1sIPÓik~esnCig;o f'oIlkl;OTY;Stę i Og:Ói1ny dmdbelk nliem'aU ty;glddnllia, Kiotulą taikiegiO uln;trOipoloiga wylwiia'dy piJsalrlSlkii KlOt'uiLi mOiŻoo by w kltó:rylmś s1akul· i rÓiWlnlie SlZacqwać z !loIka,1ny:ch 'tygod- �In mków - z rzesZiOlwskilmi KcibuJ,i, bądź opa,rty na kJ{~wainiem Slię AJutOfa 433 Memo'riam "Nc~inami" na C1Z:ele- nie uJm,za! s,ię jajkiś zJbi'e1rall1y;ohpm'e1z ca,lie ży,c,ie dalIlY'oh, bądź do bi.eźąJCY'c.hwydatrIzeń, .p,roblemĆjW artY'kJuł będący U'SitlQlSlUlIl- i S!pDaI\V:.Samo prYlWaitne <łpc.hiJwum domolWe KGtuJ1i btiJżej dotąd pmzez Jlik~ nie zim,wenltairyz:QlW'ane jesrt: o1blr.zYlmi.e. Sam KQ;tJu,la wY\dizlielhł kJie:dyś w nim 12 pambh, łącznli€ z o~nOlffiIlyrrn lJel5Ili.łWJelYlW:la"'n~Cih naigra i) m'a@I1e!t'oicirJ'OfWYC.hGwecUug J>eg]Os'za!oUJniku ty1ko ilelh ;prz'e1~ranLe za:jęłdby oJwIo 200 gQd!z~n) oralz z .róWJnli.eż HCZlnY9h 1JbiOl113!Ch zdl.ięć i neg-altYlwów flooog.rarfii!ClZJn)'cih.J€ISIt t.o alrdhilWulffi przy!pOlmJill1laaąlCleiJSit·a1:niez!bilQfy o. Ko~- berlga. N:a'j'W1iękisIZ·ąW<llgę pr.zywią,zYIWal K,OIuUIa OOzj'lWlilś0j,edo .kJSliąźek. Wydał ich ak. :~O, W'SlZY'SJt:kiie w'pi;,<.lne ullUlbLonJ1m pl1ZJeZN;eg,o s:tYlk'lm ga{WędiiialrlSlki~m. Do na;jha'ndiiJej .zJOOiCZU1Y't:h n.1.leżą (ty11ik'Oz O'staIt1I',iego" "f,:,1k!bry!stYlCi?JIH~gO" CikJreSlu): Hej, leluja (.l~nO) Zibiióc llrlY;SIk:1"yth w t·el'i&"je teikJsltqw .Jwlęd ~ielQkiIch poic,htO\d7JelnIia ś.re!dnii()jwlie:ctzne:go; Znaki tej samej Odc/wdzq.ce CIa pQlplf'z,OOr.,i,o;Po ślady zatrzymać RzeszowsJcim w Podgórzu pamięci (]9J7\6), leżąca błądząc, reportaż na histo- (19'7'4), wirz..ja AUi~C\ra .kru,~tlU\rynQg!iKmu nJalwelt z ok!neslU pańJSlt!wa W!~ślatn, Osltat- ryc.wy nio przeszłości. l;n.ii uka:wly diwj,l' j.elSlzClzlepo,zyc:je: s,i~ pi'zed obrony Ta.tairami, Dr-elZ Chłop'i Miasteczko, broniLi rw się przykl(ldzie sami - rZleoz o ś.ladaich Cto,gowa Małopolskiego i jego sąsi clów. Próba b,iografii. J,e;"t to ClrYlgiiUa1na lTIIol1!c.~na,1lia,n<l\PiJSaloow drużeJ mienze z a,ut0pB}i, ddtY'C1zcl'OO kuUiUJry traidY'cYljnej rcdz:;meg'o mi'aJstelCl2lka KQtruli W jednym z 0i5ltaJtirfLch wy'wiaidĆiw KJcrtlllila wyzm-aj·e: "Na'gjl'olffi'3IdiZJił'eIrrl tyle dÓlb.r, że roz..oocz·ę~a się Po pwsitu dlaltego, dla mll1ie nawa aby to, c'o na~mmadzi'łem" jaik w tJl'anls>ie, choć u:dręilffi, slię wylstr2Jelać., n::iwa pOŹJ1eĆ o~a}wi{)fść: i.eby żyć jalk nad!d~uźeJ. i prze~W1Cłr:zyć 113 kis'iąŻikii WSiz.y1s.bko ("Pro:t1He" li2/1~9). O:Startm!ie ~eż llata pralcGwał gorąJCiZl~0!W10, ooraz bal'dz"ej nalrzlekaił !1Ja dolegU,wo.ści. OdslZJe;dł z pióf'l~JlTI w ręce, kiedy chci'ał tyle je.sIZICze Old slielJjie pnz€lkiwZJac. Oddał teIŻ ki,l,k:l dallSlzyc,h ks.iążek d, (kuJkJu, m. Un. U źródeł Jl(jjliklLc:lrylSl1;y!L1ZIl1iCl, uJk<llZ,ują'ca je[go f'3l~'cY'na!l'J.ię !loUd-wem, sposób joeg,o bad:ain:ia i ilrul;.e.IlPf'eW,cj1t, Orl'aIZObrzędy, kltór€' u;ważał za najj'epszą SlwąkJslią;i.kę z tego zalkresru. Pton?ldto. w r7J€lS,Z!C\wtsik1i'eJ K'AiW zrrraj,diU.je s:ię -pona,d ,'}OO-!S'1.ro!'!IiK.'OIW'e dzieŁo oceniona żY'dia paid t'y!buIem Tamten Rzeszów, entu,Z1ja!S:tyaz.n:i<e do wydialUlia pllZiez pmd'. G. L~budę. FranClilszek ~ot'Ul~ był z racji s!w.ojoeli/1l~eZlWyI~~ tWÓ11ClWŚClipow~2Jechtnie znany. Ocliwi'edz<lJLi Go nie ty:llkJo s'pe;Clj~l'tśai z Pt~]SlkJi, zk\tórylffii u(bnzyrrny!wa,ł sitałe 'k!ont.'1.kty~or,e5lpC'ndel1J(;Ydlne i z nli~Óirymli nyc.h z za,gl'alni:cy: z ~, bH:iJ€\j WlSlpóljpralcowa~, a,J,e taikże w,i'el,u uJC"Z'O- SzIw~C\iIi" FlimilattlldJ~i, A:ng1DiI~,USA, HloJalJ1idi~., Węg;ie:r i bracia. Pn;ez Vv'SizY',sbkJtlCih t~aInY był z naU!s~.z.erlSIZYJffipddiZlilwem i u·z.naJI1iem. OsJabiśc.i·c OIdc'ZJułem bo~eśnie odedŚiciie FI'aJooiiSIZJka KioJtiUJ]i. Będz;Je mi Go brn"k>owak,. Ueż to rarzy w oiątgIU dzJi,e5liJąltlków jlUlz j'M r,Wlm:a'Wi~ai1iiś1myz sobą ,pnoi'o'l,em<'\'l1hi pasali baJdaM'IC'2Jej;jalkrżeż crlęis to d:ziellM slię zje mną o JeS'o l:ilstOlwinJiewlS1ZylSlUkimti 'swcim'i Q1sliągnlięc:iami, Zlalmi'emeniami, k~cirpo!taimi i pr'elt'eJ1!Sa'ami do llUJdzli. POZi~Sltad'e Jeg,o spuścaJzna baiCialWlcza, dZliclo ca~ J€IgD ŻYlC1iJa" e;felkjtnli'elsipo!tYlkJa.nej W1ręCIZpaisdli .życiowej, d7tie!'o wy1jąibkoowe, UinJilkaJbne, nieJZJa5It~LOOle dZiie!lo, z którego będą -czerpać pto!ml'eni<l c.isz!ka K:itlUl i? ba,dac1ZY. Jalkli.e j,ednJaJk będą l,oIsy WlSlJl<lII1!.iałieg;o a,l'ChiJWlUlrn F:n~nJózef Burszta Blri:ższe dane biqgra,filCiZJne a działa,lnoślCli baidaiW,clZe;j Flral!1Joi!slzjknK'o'truh z,najldZJi\e Czyjte!lJnJk 111. in. w n.alSlt~PUljąiCylChpozY1Cl.iaJdh:"LUid". t. 57" 11~~3; PiraiCle i Mialt-el'iaoły z Badań EtnQglra'f'k 7.mYlC h,. RZi€iS:Zów 197:9 (tQJn po~ięc:<Jll1!Y F. Ktatuli) 1979 j nr 1, 1980. ~8 Lud, t. LXVLI .,PmWe" l1!f 12, �434 In Memoriam WL.ADYSŁAW JEZ-JARECKI ~19121- 1:9!8!1) Dn~a 2'7 maja l'9i81r. zma'rł dr-Władysla',v J'eż~Jalre'Clki- etnograf całym sercem !oddany sprawie ku1tuI"y ludowej, zasłużolny muzeolog, specjalbta w dziedZJime rze'mio!sł Iwdow)'1ch, naulkowi'ec i 'pm'k'tyik. Należał do pClkCilenia,któremu w pierwszy'ch ,lat:adh porwoje'nJn)"C,h przyszło we w;;pó~pracy z ,mistrzami dyscypliclY budować zręby 'Wspókzesnej elmog,ralf,JJi nowoczesnego muzealnictwa etnogr;afi cz.nego. Plrzys'tąpił dr) :tego dZJieła i konsekwentnie realizował je prz-ez cał'e ,życj,c w pl'Ześw.iadczen:iu owa· '(he za!gadn:~enJia,z ogromnym po'czuciemodp()wiedZJialnoh·.i, którą rcprezenbwał n" ,co dzień ,i to we wszystkich swoich dziaŁaniach. Położył szczególne zas~ugi na polu mu'zealnidwa etnograficzneg'C) pra1cując prawie trzy dziesięciolecia w Państwowym Muzeum Etno,grahczny:m w Wars'Zawie. Jego dorobek na tirwałe Wlpi1sanyjest w ,histor,ię tego Muzeum. a więc i w hi:s1o,rię etnografii. Urodził się 27 września 1I912l roiku w Tarnow,ie. Norrmalny tok nauki przerwany został przez wojnę, w czasie której stanął wśród sz.eregów mlodzieży walczą('·ej z okupantem. J'ego osobista skromność przyczyniła się do tego, ,że ta piękna kalrta życia była mniej eksponowana, na pierwszym bowiem miejscu w żydu s1aWlał dr .JeŻ-Jarecki pracę, a Zlwła,szcza pra,cę naukową i spełnianie swych obov;iązków służbowych na polu murealnktwa. z którym związał się z niezwykłym wlPr'Ost zaangażo'waniem. BezpośrednJio po wojnie l Zldaniu egzaminu maturalnego rOlzpoczął 9tudia na Uniwers)'1tecie .JagiellolJskim na Studium Sł'Owial'1skim .pod klierownictwem jednego z najwybitniejszych et:lo@ra!'6w pol.;kich. prof. dr Kazimierza Mo'szyl'1·skiego. Zdobył t<) drolgą wyksztalc,e'ie, ~tó,re w PlJważny:m stopniu uk3itaHowało Jego ()SO!bOiWOŚĆ naukową. w której dmninującq rolę pełniła krytyczna ana1iza faikt6w, s'Zacunek dla źródeł lJ!c~z.pośrednil"h,do:kładne opanowanie warsZJtatu bad·.lw1C'zegoze s'Zc",gólnym uwz;'lr.;dnieniem badal'1 i pe.:etra!cji terenowych, wreSZCle troskliwo'ść o zachowanie z'lbyt."ów kullury Ju.dow0j ,lako żlródła naukowego z jed.1ej strony ,i ważnego eleme:ltu eduka:'ji r;a.rod:)lwej z drugiej. Przywiązanie do ty,'h zasad ujaw!lilo się ju,ż od pierwszych la'~ studiów. w cza'sie których rOZipo{:ząlwS1pótpracę z ówczesnym Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie dokonując badaiJ penetracyjnych i ZI1,kupów obiektów mu zecl1'n y,ch na rzecz tej instytucji. W styczniu 19.5l r .. ,po przenie.sieniu się do Warszawy. f'OiZ1począłstałą pracę 'w !11UZEmmstając: się bardzo szyb:-(o jednym z !lal,i.b:udZliej zaall,gażowanych i odpowiedzialnych pracowników tej pbcÓ'w:ki. Cha,raikter zainteresowań. zdobyta wiedza etnograficzna. która w HJ53 roku z'lStala uwie11czo;la uzys:kaniem tytułu magi."'tra filozofii (s.pecjaliz'l'Cja: etnogra,!'ia z etnologią) oraz �In Memoriam 435 \vyrażnie manifestują,cesię zdolności organi'za,cyjne sprawiły, że szybko ubarczony został funkcjami kierowniczymi. Już od ,rokul:953 sprawował faktycznie kieI'Ownictwo Działu Kul'tu.ry Materia,lnej przyczyniajcłc się do szybkieg.o rozwoju 'tego działu, a zw),alszcza powiększania jego zbiorów. Bardzo istotnym wkładem dr .Jareckiego na tym stanowi'sku była praca koncepcyjna wyzna:czająca kierun,~·d dalszych poszulkiwań badawczych Działu. Wiele czasu i uwagi pOlświęcał równie'ż zagadnieniom wystawiennktwa .1 popularyzacji etnograrfii. Opra,c()iwywał scenariusze wystaw, wf1półuczestniczył w realizacjd szeregu ekspozycji, od s·amego począt,ku był jednym z najbardziej kompetentnych twó,rców koncepdi wYlsta:w stałych jakie miały być zurganizo:wane w nowej siedzibie muzeum na ulicy Kredytowej. Obowiązki i zajęoia muzeailne nie o'słahiły ibyn"jmniej ściśle naukiCJIwych za.interesiowań dr .Jarecki'ego. Kontynuował bo,wiem szeroko za,kirQjone badania nad kulturą materialną Mazo'Wsz,a i innych regionów P.o'lski, ze s'Zlc:zególnym uwz<ględnieniem rzemiolsł CJlpartych na podstawowym s'urowcu drewnli,e. Był autorem szeregu pm'c i a1rtykułów naukowych oz t0g,O za:kresu pub1ikolwany,ah w "Ze:szytach Pań:s1lwowego Muzeum Etnolg.rafi1cznego w W:anszawie" w "Ludzie" i liJ1JI1ychczc;sopilsmach naulkowych. W 19164r'oku cJiJwDrzył pnewód doktorski na Uniwersyted,> im. Adama MiekTiewkza w Poznaniu, gdzie pod kienownidwem prod'. dr .JÓ:zeil'a Burszty oplraoawał i obl'Onił w 1:9'67 r. pracę doik'bolTslkąna temat prymitywnych technik obróbki drowna w polskiej kuHu:rze ludowej. W tym też roku powołany wistaje na odpowiedzi.al'ne stanowisko Kurat.ora Zespołu DzLałów Etnografi.l Pó,lskiej i Krajów OŚClLenny,chw PańlstwOI\vym Muzeum Etno,grafieznym w Wars'zawie. W okresie tym poświę.ca sdę z całą pasją I)adaniom terenowym olraz konceptualizacji i reaJi zacj i o,pracGwywania zbii,orów m,uzeum z zakresu kultury ma'ter,ia,lnej, Wspólne z dyrelkcją PMiE prz)'gotowuje plan zalg:ospodarOlwania nowej siedziby muzeum przy ulicy Kredytowej. \V kOllejnych latae'h osobiście kieruje prz.enosz,eniem zbuorów muzeum do nowych rnagazynów dając dowód sWY'c,holbrzymic,h u~iejętności organizacyj'nych. W lalach 1'9'72- 197'3 podejmuje nadzór nad przy,gotowywaniem wysbw'italych ze szczególnym u\vZlględnieniem wystaw polskich . .Jako «utor scenariusza i realizator wstępnej, ale ba,rdzo istotnej części wys:tawy st,J1ej "Tło historyczne formowani/a się polski,~j kultury ludowej", przyczynił si'ę do po· głębienia i upowszechnienia wiedzy dotyczą,cej podst<lwowych etapów rozwoju kuliury ehłops.kiej. Na podkreślenie z,asługuj.e rÓwl~:eż. zaan,ga'.żowanie dr W. Jareokiego na po,lu działal,no'śC'i społecznej. W począ'tku lat 70-tyc'h wstępuj.e do Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego poświęcając slwoją szczegó.lną uwagę proble.mom ochrony zabytków kultury ludowej i rozwojowi w.slpółcze'snej sztuki ludowej i folkloru. Orl pon"d dwudziestu lat był już akty'wnym dz:daczem Po']iskiegiOTowarzys.twa Ludoznawczego piastują'c szereg Odp:J\V1iedzLalnych fmikeji w Oddziale Wa,nszawskirn oraz w Komi'si'! Rewizyjnej, a ina's'lępnii1ew Zarządzie główlny;m TownlrzYls:~wa. Podejmując szereg pmc bddawczych, ul'zes'lniczą'c w liczny'ch ankietach i pracaeh przy "Polskim Atla~ie EtnDgrat!i,c.znym" wniósł swoj o:sobi.sty wkŁad na polu pracy n,mkowe.j PTL-u. W tym samym ok:res,ie współpracGlwał z Katedrą Etnog:rafii Uniwersytetu Wamzawskie!}o prowadząc zajęc'ia Le .studentami, przekazując im .s!woją W]iedzę i z,a.pa!. Szczegó1lnie jednalk cenne byŁo jego kLerow:nictwo naukowe ksz,tałtujące postawy do'świadc:zeuia muzealne pracowtli,ków ,Pań.stwo1wego MUZleun, E'tnografic.znego w Walr:szawie. .Je3t t'O może mniej wymierny wysiłek, leCZ niewą:t,phwie po.zo:s1a:wi,łoni trwać bę'dZlie s.zczegóilni:e wydatmi'e Qwoc1ują,c oS'Iąg.nięciami wie,lu uczniów, których w tej pracy wy;kształeił. Przekazał im pI1zede wszystkim pietyzm dla tradycji, po':,za!tliowa'JJ'iezabytku i obowiązek rzetelnośd w jego �436 In Memoriam nau~owym (.pra'Clowy;wan~u. Dużą uwalgę zw,ra'c,ał ząwsze na aktualne, kultur'Ytwórcze z.na,czeni'e pra'cy muzea,luej, na pOW1iqzarr~epracy muz-ea,luęj z życ1iemoodiZliennym i bieżącymi polrzeb.arni spolecZJny,mil. Ta więż ze w,spókzes.nośoią, poczuoie współoidjpowiledzialnaścli za wSlpólczesny obraz kru1tury ludowej, zwrócilCl .Jago uwagę na instytu'oje bezpośr,ednioO kształtująlce 11ZJcezywislt,aśćw tym zakresie, a zwlaszcza na Zf1zeszenie SpółdZlielir:li Pf1zemysłu Ludowego i Artystycznego CBPELIIA, z którą współ!p.raClował nieomalOId pierws'zych dni jej powstania W roku 19,71:l Z1decydClwal się os!obi.ś'Ci'ewe,s:p.r2!ećj,ej dziCt1ania przechodzą e do pm'cy w tej ir,sty;lucji. Pełnił tam, aż do dnia śmierd, :fiunklcje KierO'wHilm Dzia,łu Nadz':lru Ar'Lystyc.z::,a~o i Etnograf,k,znaglo zyskują'c s'obi'e szacunek i uZlna'llli'e. Trudno j'est w tak krót,k:ic!h slowa,ch przekazać wiedzę o doruhk:u całego życia dr Władysława JeŻ-Jclroecki-egl . .Jest to clorclbeik zna,c'zny i wid:lS:troinny. Star10iwi on cząs1Jkę hlisitorii pol'skiej etnogmifii, f~agment de,rabku Po.lsikiagl) Towa;-zystwa Ludozndlwczego" z którym zawsze CliU!się serdec,znie związany . .Jan f<rzysztof MakuLski UMARŁ .JASLEK . .J AN PLUCIŃSiG (189'7 -1,918:2) Jan Pl'ucińs:ki urodzilł się 13 IV L8917r. w .Ju~golwi.ę ,n.a ~piSIZU, w rodzinie mi:ej,s'cowego Dojnika. Pienw:>zą naukę pcJb:ie.rał w pamfi.a,jn'ej s~~kol'eludClwe:j w JurgJowi'e. Nau!ke. 't,el trwał,a pralkty1c'ZInietymm do ,wliol:>ny,gdyż od tego ,czaISt! ['oidzice za tru'dniaJ i diliiec.i do pra'c po.mocni1ezy!oh przy gospcldars,t:wie . .Ja'k przedstawiała Sfię ta lnauika, wynilka z pamiętnika PI'U('iń.s;kiil~go.Naj1częś6ej stois'c1wa:nym środkiem pedalgqgi'cznym była tJ1zdna. Ponieważ .JUl1gów diokiońca I wojny świ,allowej należał do Węgier, stąd pnzyllus uczenia :>ię języlka węgliet,jkii'ego zupełnie niezt'ozumiałegJ dla dlzjleci. Zylc!iem ICZ~OiWlielka ezęslt'Q 'rządzą przyljXlldikli i tak było zŻYiCllem PJuoliń.s:kiiego.K'i~km studen:tó,w z Krakowa wyib'ra'lo .,'>ięna wlaka'cyjną wyaieCiZJkęw c'elu 7)wiecliZ!enia S;pi,sza. Studenci ndlwiązali seI':ioeczne slloS'Ulnikiiz rodiziną Pluc.ińslbclh i dliięki i'dh pomocy .JónEik domalglający Slię ::iCjig)Jeod l1CJdziców,aby oddallllo g,o da szjkól, dosllał się do Zakładu ks. Siema:Slz:k'idla biednych iCJpu:sz'CZonych ,ehłopców, prowaidzcJlIJJegoprzez ZJukon k's!ks. misljcmarzy w Kr,a!kowie, gdzie otrzymał mieszkanie, utmymani'e i opi!ekę peda;gogic.zną. Zatklad ten PI'Uoiński w:>pomina dobrze, otworzył on pr.zedehłopcem nOlwy, polls:ki świa't. Stąd Wy1S'zedłP(jllakiem, a w przys złaś'cli gorą'cym pa tri'otą, który spra,wi1e pCILsk.ośaiulkocha,neglO Spislz.a P(]ŚWiQC!l!ł całe SJwoje życiie. W 11910 r., mies!zkaJjąc nada'! w Za1kta!dizi,t:,wpltał j1alko z'CJJ()lnyuczeń "Idenowdlny do FHii Gimnailijum św . .Ja,cka pay Ull. Sta,!'owiślanej.. I\Vybll'c:h I wojlny Śiwi:a~toOwej w 119M D. i pa'SJtęp fircntu rCJsyjlslkii'Elg)o na terenie da'waej Gal1ieji limusl1ł Plu,ciń.i'lk'iego., wltencza,o; u'czllllia piątej klalsy gimnazjal,ne.j, dr) powrotu na wieś, g]dz,ie pOImaigał Oiwdowialej wbedy malcf' w pra'cy na ['o.lii.W.~rótce j'ednaik'Żle przy pomocy dr .Jana BednarSlkiJ~g;o., wybitnego dzia,balcz;a sp:ISJk"J-maw,;.ki'ego Zlost,ał przyjęty do gimnazljum w NqWy!1ll Ta,rgu, W 1~15 r. wstał alsente·· rowany i wklrótce s!kierowa,ny na frrcmt w],r),.,lk,o~a'ulslt['iacki. Rwnny, prz-ooywał w ióżr.yeh szpi'tal1a,eh, a po wkohczenii'u diZlhłatlw(.lj.Emnych znalazł s'ię \v KompaniJi �In 437 Memoriam Slpi~o-O.rffiVlsjkJiej Sltnzeków Podhail.ailliikJilch ,Zarnlzem ,oddał Isię ,tnwdnej ,i ntiebeztI)ieczme:j pra'cy w Terenolwym KomWs'wiad'e PlJ.elbiscyloowY1rhw Biake. Dz;iałaiLność ta pO/d faŁs,zy'Wym zall'!ZJuit'em mClrld~stwa ŹJai11ld.alrma w JurgOIwie li dwu na,pa!dólW z fbtWln~ąIW rE~kJudoplf!OIW~dziła 'W 119,20 r. do uwięzje!1.i<a go w iKeżma.l1kJu prZlelZ żmdarimer:ię 'c.zeslką. Dzll'ęki interweruajli S;1:il'OIIlY pOiLslkl1ejIi TIJi€lSlt.l'uid.z',,)'lym ,zaib'iegom ma:tlki, Ul:tÓira'poPuls'za·hl rui,e~'~i z'iemię w IspraiW'ie ·llJk;odha;neg·o Jbn:us,~a, L·x/bl.ł IZwo1ni,ony. W Imiędzyc'ZIasj,e ukoń.c,zyl si,:;,c1'l1ą iklla,sę .giJmna;zj.alną w Nowym T'atr,gu. Po deiCY1Z.j'i Rady AJmba:sa.o01rÓWw Palryż'U w 119020 roo ,kltóra p.rzyzrrtała Ju,r,gÓiw PO'~Soce,}.eclzodctięia ,g<QOld należil1Ie,jmu ba,zy go~iPoldatr,clzejw TaItrach, w lils'tOlpaidJzie1920 r.cJbjął s,tan:olwliISlko nauclzydela w dwu:klasolwej sZlkole pOiwszechlnej 'w ŁapSlza'c:h Wyżni!ch na SpiSZ'lI, P,o r/orku ,pracy na tym :s<tanOlWtiJsku, dZiięki 61taJmruioOm dr Jana BedJnapsJ{jLegoO,Óiwc,zels<negositarcsty 's,priJs:kJo-!clrawtslkJiego, otrzymał platmYllJrlo,p i skierowam.i'e na PańJ&twowe KiuulS'aPed.ago,giczne Pedagogilum dr .Heruryka RCIW~i·da w Krakowie, gdz.i'e ,oprócz ,SltllJdió,wpe'd3i~o· gicznych złnżył w 1'922 r. egzamin doj:r.za1a,ści. Po ukończeniu stud/ió'w pra,c:o:wał jako nauczyciel w sZikołach powszechnyc;'h w Bnzegach i Frydma,nlie na Spiszu, a po przyłą,ozeniu JaJwOirzYJny w 1938 1'. do POIS.IDi w tejże w.~i. W czasie swej pracy na Spiszu zawalfł małżeń<S1two z Janiną RZElJ)ecką, nau'czyc.ie~ką, z którego to małżeńsbwa urQ;dz'ła się córka Ma'l'ia. Pluciński, świetny pedagog, kochający swoich ucznió-w, wychowywał ich w duchu obywatelskim, rozbudzał miłość do przyredy i reg'iGl/1a1hnej:kIUtHUtry.Za.m= brał udz.iał w wlie!u akcja,ch mających na .celu podniesien.ie pc1ZiolIT1!u wsi, w których pIa'OOlWell.Załączona bibl,ioOgraiia wy;kaz'uje je~o ~flt€'n:sy'wlllą dZJi<alal1norść. PlI'iaclUjąc na SP.;S'ZIUz'organizował slpisJki- zespół f'eatraII!1Y,który wylstępG'wał, między innymi, na SWlięctie Gór w Zakopanem w 1935 r., o() czym pis.z.e Jran Wiktor 1. 8hwile wolne, na jak1ie poz.warlałlQ mu jego pracowite życie, Sipęd/zał na wycieczkach górs.kiC\h w Thlt.ra:ch. W czasie ,dkJupacji przebywał w oko,l,ica,ch Krokowa pracując w kilku sz~oła,oh i prowadząc zarazem tajne nauc:z.anie. PlO zakoń'czeniu II woj'ny światowej pracował kolejn<J w Uniwersyte::rie Ludowym w SłUpi, w SzkJole Podstawowej w J·albłonee na Ora wie oraz jako dyr.eklt.or Uniwersytetu Ludowego w Culic.howi.e na Sląsk'u. Od l IX 1951 r. został kj·erown:i-kiem PaństwO\\,;ej Szkoły Po,d.s;ta'w{}wej w Chochołowie na Podhalu, Po szesnastoletniej pracy na tym stanowisku. owdo-· J JAN WIKTOR, Święto Gór w Zakopanem, "Teatr Ludowy", R. 27: 1935, s. 143. �438 In Memoriam wia'Wszy, przeszedł na emeryturę i za.miesZJklal w Nowym Targu Wi'az z córką Mar.ią, prowadząc staje dz:i-ałalnoś(' s'Poł'ecz1lJo-kulturalną na ukochanym Sp.iszu. .W ramach tej pracyzorganLzował w Ła!p5zach Niimic.h Spiski Zespół RieŚl1i i Tańca, pisząc dla niego r,eg1on3Jlne utwory s'cen:iclZJle,w pięknoj gwarze $ipisk1iej, w której 7cr'Iet3ztą stale pisYlwaJ. Są ,to. Wesele spiskie, I'rządki, M!udzionkowanie, PruckL, Praca koło lnu, Ogrywan.ie maji, Chochołowska L(;genda, Falsztyn. P.racując w Chochołowi'e, współdziałał z Oddziałem PTTK w Z~kopanern, a \"1 szczególności jego sekcją. Podhalańską K'OIffiisją Opiekli nad Za'byU~ami, opracowują,c wykaz za'bytkJowych zagród na z'achodnim Podhalu (w rękiopi,sie') oraz wielu zakładów przemysłowyci1 na terenie pow,i<:l'tu nowotarskieg,o 2. Przep,fcwadził inwentaryzację szałasó ..••.gorczańskich i spi,gkkh (w rękopisie). Część jego 'ce:Lnega pamiętnJik;l. pt. Dzi:?ciństwo Spiszaka araz artykuł Przezwiska mieszkańców Jurgowa na polskim Spiszu p,rzygotowało do puibUka'cji we własnym wydawni·ctwi,e Podhalańskie Towarzys'two Przyjaciół Nauk w Nowym Tal1gu. Pluc.iń5ki praQował niesirudwnie z ramieni't K,oła Przewo.dniJkÓ'W PTTK Oddziału zakOlpiańs'kii'ego nad popularyzaC'ją piękna Tatr Podhala, oprowa:dzając lic.zne grupy wy'C'ie~'Zkowe. Był aktywnym członkiem PTL l honorowym członkiem Zw.iąZ:ku Podhalan. W ·ciągu swego życ.La otrzymał wielce odzmacz,eń, z który'ch wymienia się kilka: Srehr.ny i Złat y K:rzyż Zasług.i, Krzy.ż Kawalerski ilideru Odl'OdZlenia Piol.skJi,Medal ~o.mis,jli Edu:kaaji NiCIJI1QOOwei., Inadane przez RaJdę P.ań'Sl1.wa,;pema.dioos.z·e-reg c;dmoocz,eń: PTTK, Fr,oot,u J'ed!ności Narodu, Związ,ku Nauczycielstwa Polslk:iego. Ten skromny a tak bardw zasłuż'ony człorw.iek ·odznaczał s'i-ęosobistym lIJrCllk.iem. Na krótklo przed śmIercią zapraszał do siebie przyjaciół i Zlnaj-ounyc,h,Wlrtając ich z uśmiJeclhem i Cli'eS/zącsdę z odwiedzin. Zmo rł 2 XI 1982 r. Pogrzeb jeg<l w dl1liu :j XI był wielką maniifesta,cją ku jego c7.d. Ep'i t a f i u In Na hali tatrzańs.k:iej by ległeś, Tatry Twoje umiłowanie, KołYSlałyby Cię swą pieśnią skaliste, górski,e granie. Orędowniku Spis za, w PTL-u prac'owałeś,. całe swe skiromne życie Oj'czyne-Polsce oddałeś. Niechaj wiatr haLny Ci szumi pieśni o górskliej kra.ill1;ie, !pamięć o Tobie Janie .pośród górali nie zgiJ1.ie. Barycz, azłonek gorczańskiego Klubu LiJterac:kJ.iegoprzy Związku Podhalan w Rabce Malwa Wanda 'HENRYK JOST, (Powiat nowotarski Katalog zabytków budownictwa i Zakopane) Ossolineum-Wrocław, przemysLowego 1969. w Polsce. Josto'.Va t. III, z J �In 439 Memoriam BI BLIOGRAFIA 1. Jako parobcy "On!1 Lot", R. 5: 1~24, lITr 1 "Orlii Lot", R. 5: li9I2I4,nr 213. 3. C u l y., Jurgów i Rzepiska na Spisu, "Gazeta BodhalańSIka", R. 1'4: 1'9126,t1Jf 12 4. C u l y, Łapsz? Wyżne na Spiszu, "Gazelba PodhaJań:ilka", R. 14: 1'9'216, nr 2 5. C li l y, ł.apsze Niżne na Spiszu, "Gazeta PcJdha,!ańska", R. 14: 119!26,nr 6 6. C li l y, Spis i Bukowina, "Galneta Podhala,ńska", R. 17: 19219,nr 2:2. 7. Clily, Jak to było na B-ukowinie, "Giazeta P'odhal:ań:ska", R. 17: 19i219,nr 36 8. C li l y, Jako se stryjek po staroświecku wyśpiewuwoł, "Ga,neta P'odihia,1,aii:Slka" R. 17: 192:9,nr 42. 9. M ura ń *, Jako Synlld z'.1końcył słuzbe !egionars:,;q. "Galzeta Poidha,lallislk;a", R 18: 19:~0,nr 33. 10. C li l y, Ochotnicze Straże Pożarne na Spiszu, "Gazeta Podhal3.ńska", R. 18: 19,30, nr 40. 11. C u ł y, Łapse Wyśnie, "Gazeta Podhalańska", R. 19. 19:31,nr 1,2. 12. C li l y, Brzegi koło Jurgowa, "Ga'z,e'ta Podhalań:ska", R. 20: 119,3:2, nr 10, LI 13. C li l y, Frydman na Spiszu, "Ga,z,eta P,odha'lańlska", R. 20: 1932, nr 32. 1'4. C li l y, Jak to haw u nos na wakacjach?, "Ga'neta Podihallań,ska", R. 20' 10.32 UlI" 33. J:5. Z Jurgowa, "Gazeta Podhallańiska", R. 20: 1i9312', nr 33. 1\6. C li l y, SprawiedUwość Boska, "Ka,l'enda,rz Gó.m],sikii", R. 1: 1'913'2, F,rY's,zta,t. l7. C u ł y, Spiśmichalowa, "Gazeta Podhalańs:ka", R. 2n: 1·933, nr 9" 10, lil. 18. Ga,zda ze SpilSza, IV Wakacyjny Kurs Teatralny w Wojniczu, Wspominki kursowego gazdy. Słowa gazdy przy sobótce, "Teatr Ludowy", R. 27: 11935,nr 7, 1'9. C u ł y, E witojcies Nowinki!, "Gazelta Podhala", R. 1:1 936,nr ,1:. 20. C u ł y, Dożynki i wykopki, "Gazeta Podihaila", R. 1: 19!36, t1Jf 10, 11. 21. C li ł y, Tóńce, śpiewy, muzyka i obrzóndki nase w Niemcak, "Gazeta Podiha,la", R. l: 1:936,nr 13. 22. C li l y, Tóńce, śpiewy, muzyka obrzóndki nase w Niemcak, "Gazeta Podhala", R. 2: 19,37,nr 1, 2. 23. C u ł y, Wspominki, "Ga'zeta Bodhala", R. 2: 19,37,nr 16. 24. C li l y, Brzegi we wrześniu 1937, [O pomoc, do Towarzys'twa Pcwiemn:a Pu· blicznych Szkól PowszElchnych] "Gaizeta Podhala", R. 2: 1937, nr 19. 25>.C u l y, Pocie ludzie do kościoła, posłuchajcie Boskie slowa, "Gazeta Podhaloa", R. 3: 1938, nr 15. 26. C li ł y, Spominki ze Zjazdu Ziem Górskich w Nowym Sączu, "Gazeta Podhala", R. 3: 19'38, nr 34. 27. Nasa Jaworzina, "Gazeta Podhal,a", R. 3: 19,38, nr 41 28. C li l y, Wśród rodaków za Olzq, "Ga.zeta Po<dhalla", R. 3: 19,38,nr 47. 29. Goralenvolk, "Przyjaciel Spi:sz.a i Orawy", Ka,loendarz na rok 1947, s'. 36 - 37 30. Umarł Marein [W~pomni'Elnie o MalI'lclilni'eSam.licik1im1."Przyj,aciel Spis.za i Orawy", Kal,endarz na rok 1947, s. 40 - 415. 31. Tanierze kraśnie malowane, "BoZJnaj swój kJrali", R. 3: 1960, nr 3, 32. Jak zgrzesył św. Pieter, [w:] Andrzej Jaz~slkli, Opowieści ludu spiskiego, lIudowa Spółdzielnia Wyda wn.icza, 1967. 2. Jakiie na Spisu u nos witajam miesionc nosieLi zbójnicy moj odzienie, 1 • Jan Pluclńskl pisywał pod swoim nazwiskiem I wtedy w wykazie bibliograflc:onyIn jest ono opuszczone lub pod pseudonimami: Cuły (przydomek rodziny Plucińsklch z JuriGwa) Murań i Gazda ze Spisza. �440 33. :M. 35. 3'6. 37. 38. 39. 40. 41. In Memonam O zaklętyk wojokok w górach, [w:] Andrzej Ja.zowski, Opowieści ludu spi.skiego, Ludowa Spókl:zieLnia Wycliawnlicza" 1119:671. Co w0ly WYPTorokówaly gazdowi, {'w:l An;dJrzej Jaz'oiWlski, Opowieki ludu spiskiego", Lu'eloWlaSpółdz'i,eJn.ia Wydalwni'c'w, 1!)67. Nojładniej umiejscowiona wieś no polskim Spiszu, "Podha.la.nka", Jednodni,oówka Zwi~z;ku PJodhala'n, Ludźmi,c,Tz 1!f73. Ludowe zbiory w chocholowskiej szkole. Smutne wspomnienia. "Eolska Sztuka Ludowa", R. 2,9: 119'75, nr 1/2, s. 107 - 109. Jakie piosenkt dawll,iej śpiewano w Jurgowie, "Poodhalanika", Jedn.odnlów:k<l Związku P·odha,lan, LudźmJierz H}7'5. Sierotka, "Podhal'e", Wjadol111Jo~ci NZPS., Nowy Ta:ng, 1.'4.. - 14.4..J~'1'5, .n.r 7. S:ierootecka, "Podh3.1€", Wi.a;domo;śc;iNZP!S, Nowy Tar,g, 15.4. - 30.4.,1975, nr 8. Sierotko Cz. III. "Podha,le", W,ioado;mośd NZ;PS, 1.5,. -14.5,.19f75, nr 9. Sześćdziesiąt lat upartej pracy, "P'Odha.łanka", R. I: 1;93;1, nr 1 (6). STANISLAW WITKOŚ (1902 - 1!JB2) "Różne są śmierci, rozme umj'er.ania. Śmierć gudna, po godnym żyoiu, PO?)[lstawia smui·ek, ale afirmuje żyde. Spłakaną n.ad gtI'C'bemgfloma·dkę podmJsii i ląc;z.y. Oto um".rl Człowiek, zcsbwicc1jąC n3jwięk5'zy s:padcik, ja.kl ludziom moż'r13 ofiarow3ć, pamięć ucz~iweg·o życ,ia, szl:a,c.hetnych pob.u.de~, zwyklej dr..b-r.ocis.erca" 1. Jakże bardzo słowa te odn,ois;ząs.ię do Stanisława Witkosia - regi'olI1-3Jlusty, z.b.iel'RC'za rzeczy dawnye,h, etn.orgrafa-s3n1'ouika, który dz'ięki żyóJ.wej pas'j.i p:J,z!l'c1wani;l otaczają·cego świa'la, zapewnił sobie s'z'czególne miejrsce wśród wi'Os·k.oweljs'~nleczności. I choć ~ulturę tradycyjną najbHż'szej okoLicy znohi,lUt'ował i prN:tniósl do rangi warto·śc·j narodowej, przecież Il'i,e wysferzy! s,j'ę ze wsi i pozcrsbł jej p:Jwszednim mieszkańcem, z równie zwy.klymj koJ.e1ami życia. Na świat przY'szed1 16 lisilo;pada 1902 roku w chalupie malorolnego ~()l6pOdar;z.'l z U~;j:roonej k. Kr.o.sna, śwież·eg·o reemigranta z Ameryki. Spośród ośm;(Jjflga rCJldrz.eństwa Stanris!aw byl dziecildem choiflowitym, llie obarczano go przeto zbyt clężkimi pracami g·ospoda.rc'zymi. Ow~ slabe zdr,O'Wie przewijać się odtąd będzie w jego ży'ctiorys,ie często, a.le wlaśnie przebyte chOlfoby - obok swych uciążliwości - wytyczać mu będą również niespodzjiewane kol~je życia. Zwo,]niony ze zwyklych obowią.zków chlopskiego dziecka, kOllCZY Stanislaw Witkoś czteroklasową szk<llę powszechną, zapi's'Ując się na<;tępnie do Krajowej Szkoly Tkackiej w Krośnie. Po dwu,lebniej nauce muS'i ją jednak 'opuścić, bo slaba kondycja nie pozwala odbyw.ać uc.iążliJwY'c·hzajęć prakJtY'e.znych. Wraca więc do rodzinnej wsi, floz.glą-dając Się pilnie ,za OIdpOlw.iec1ruią dla sieb've p;ra'cą. WkrótJce zresztą nadarza si·ę dobra okazja - wakuje bowiem st.anowisko pisarza gminnego. Witk.oś obejmuje ów skromny urząd, a ceniony przez wójta za rzetelną i sumienną pracę otrzymuje skierowanie na trzymies.ięc,zJllYkurs dla pisaf!zy gmirunych zorganizowany przy Wydziale Samorządowym we Lwowie. K,ończygo z postępem celującym a po 1 Z. Golębiowska, nr 5, s. 161. Wracajqc z rodzinnego pogrzebu, "Twórczość", R. 38, wrzesień 1982, �In Memoriam 441 Ij:K\WTUde - ·ot, n~,o,da! - s.po-iy,ka go w.i.eIJ.Oikroib:w :zlwii'ękiSlZeD,ie O'Jlowtią.:lJkÓiWulizędoiwy·,ch. Już Inlie siam e Bajidy mlUl~i teraz OIbslłu'EJiwać dxhctd.zą jes!zcize OIk'oll,i,czl1Je!WIs.i.e podllcroonl;eńlSlki.e - UstrDIbina, Łączki Ja~iel·· .1f)Thski'e.Wojas.zówlka., M~!deróWlka i Biabk&wIk:a. Z !tą 'OiSitar1Jniąwiąż·e się 11Jalwet na z.a· IWlSlz,e, tu Zii\ walfł bowlŁem w 119'3,2 .r,olkiuZlwiiąze~{ m:Ji.ei1sik'i i tu rÓIWIlIi.eżmi.€Is.zJrnł do Śimi'eu'C'.i.. WikirÓ!tce pdtem 09,35 l'o!k), na 'Slkn1:tekreclr,gaInóza'cji ad:I11iiJnJiL5trac.yj.nl€lj i pOWls.t3l11i3 ~miJn :zib,jo"orwYich, tmc,i WiJtk'oś SiWą grnil:'lną JXJ.Isa·dę. Szukająo da,lej SIwego miejlSlca na z;llm; ip!r·acuje Ik'ol~e.j'r1Jojalk,o IdJróżmiiJk,poborca po[],a;tk&w, rlolbohlJi.k meLiJoI'aoyjI11Y, a w kalwu ISlpm,edawea 'S!k!J.e:;:>~lwy. WszyJsltikie te prod'esje - łączl:Jlie z olsLiI1:Jniią- pCIsadą pobclrcy dlaIniJny l'eśr:ej IW ZanądZli'e Lalsó.w - mają jedna!k w żydu W,itkio,s,ia Zlna'c,zemlie szc.z'ególne: Z1bEiają go do lI'ó,ż,n.y'c,hsipole~Zlno'ści, pO'Zlwalają dC1sltir.z,eci uświ.a,domićsGhie ró,ŻJ11Ji:c.e :kiu'!t:uro1w:e, dają wlfelsz6e imoż.liwość ogJąda.nfua W'slikr<J,śn'~e:lJ"k!i.ej,t.a,ką, jalką była w i;sItoc.Le.Już wtedy .zSlzansy tej umiał Sta'!',llslalW W'i<tk.o:ś'Siko1nz:r'stać - pp~)WaidJZlićbOlWiem poc,zął s:zc.zegób[)we nO'ta,tki, ·kitwe 'Po lał.a'ch Oika:z.'lły się l1Jie-£miel1n.iec-enn)'1m malteri.ałem dOlkJu,menitlaJI11Ym. I t.ak doszLi,śmy do mku 1'9<52. Nie było<by w dacie tej n:ic :szczególnego, gdyby nie fakt, iż Zł(J.;i,~lIIlY pnz.ew.J.ekłą cholPoiJą i zn;uż-:J:ny wym,ikają.~ą 'Z nu,ej be:Zlczyn.nośdą,· podjął Wiikc,~ p;ierwS'Ze p.róby p.rakty'c'z'le:go wy;k.U1J"zys,tanie swy'ch z.a,p,i.;;.ków.Późndej, po lata-eh, ujął t.en n.owy e'ta;p S,w(}j.e~o żYOC1ab<lrdz.,o 13!t'Yidarni,e: "Mk:,dy, idąc szy'cko, malo ogląda Się wste,cz, biD życie p~ha go naprzód i chce on zdobyć nowe do6wi-ad·· czenia. S:Lary azłowi,ek zaś, idą'c p:;.wo,j,j, chę-truie olgIą.da się do tyŁu, za pirzeszbścią - i r:ozwaŻ'1 o tym, ja.k to d-a,wnicj bywalo". Owe skpom.11Je słowa stają si~ wkrótce .ideą pr.zewodnią jej pony nań. Budrz.isię w nim bow.iem j3..k!aś niec·odzie:1:na ;>asja. dokumentalisty tra.dylcyjnej kulimy wtie!sikiej, chęć jej g.runtownego p'}'ZI1'lJa:1ia i mało t€lgo - zatrzymania choć w częśoi, lJ,~"prZJei.zebran:i'e ,i za'Clhowanie dla potomny>ch najibairdziej charakterystycznych przejawów ku.Jlury odców. Własne zapiski r.v 'tak ambitnym zamierzc.ni.u pr.zestają wkrótce wystarczać. Odwj'ed!za więc Witko~ ludZIi wiekowych, "tara ,;ię pO'zyskać i:::,h p1mięć dla swoi'ch celów badawc1zy.c.h, a nierzadko z wędrówki po WS,i',Kh O!koLic,znylch w.raca obładowany matepjaLnymi 'llzupelnieniamj zdlbytych info,rmacji, wyszukanymi skrzętnie na s:trychaah, w komorach, ciemnych kątach. Równoeześnie z penetracjami t~reno>wymi !poznaj.e bo,gate piś,mi'ennictwo e~nografit:zne i fo·lklcJorystyczne, sbaje się C1zęs.tym glQściem bibhatek. archiwów i mu.zeów. Ws:tl~?uje też w szereg.i Polskie-g'o Towarzystwa Ludoznawc.zego, wląc:zają~ si'ę C,ZyIlnie w jego p'oczynania. Wyjeżdża nawet kilk.a~rotnie na kaJ,cjne zgromadzenia PTL, po których - upewn;i{)il1y co do słuSZJr100ści i potrzeby własnyc.h działań wraca do Białkówki, do swych infoirmatorów i posl11ących zbiorów. Bogate, bo gromadzone dwudziestoletnich niemal latami materiały, zaczynają wkrótce owoc,uwać. Efektem zainterc"owań staje się rękopis wielOltemallycznej mo- �442 In Memoriam !1iogTani dwóch pa:dkr.ośnieńskiah wsi - Bajdów i M:yderówki,. Peawl,e równocześnie, dzięki usHnym sltararni1am Stanisława WitkJasl~a, }ego bugate zb.io'!·y ctncxgrafLczne z.oslt!aOąudOistępnione. W .k!ońcu liJpDa 119711 roku z!OStia}eotwa.rta urządz.C111aprzez niego Izba Muzealna, odtąd jego dru,gi dom. Wyraz.y uznanL't, 7. jakimi sp(}tkał Slię wte-dy jej twóJ"oDai siam alkI. of.kja!nej dLań alk!cepta'cji. wzmocniły bardzo pozycję ·et'l'1ogr:-c\,fa-'negi'onali.sty,Nieco śmielejza,czyl'ia wltedy myślee o Wyda'l,ńu sw,ej monografi'i druki'em, a po wieLu 'perypet,iiaIClh udaj1e mu ~ię w koń,cu zjednać, swą unz{;!kającą bez~nteresownością i skromnoś'cią, grupę ludzi życzl.iwych, którzy pomagąją mu w reaI.izacji tegO zam'i'erz:enia, W 11977 roku pra'ca WitJkosi,a u'kaZlUjc się w "BibLiotece M'I.l.Z.eumNarOJdoweg,o ROIlini'ciwa w Szret1.iaw,i,e", opatI7Jona przy<::hylnym !Wstępem pr,of.dra Je Bumszty. TysięCJZll'ly,nakład owej mOlnografiii s'l!an;)wił dIa Autom ogl'Omn.ą satys~cję i szczególne wyróżni'enie. I ohoe otrzym:lł potem Krzyż Ka,walerski Orderu Odrodzenia Polski, I'CSIOlf'toWą odZ!naikę 1VLiniisteroS'twa Kultury i S.ztuk.i "Zasłużony działacz kuHuTY" i złotą "Z:ł apiekę Diad zabytkami", a nazwisko jeg,o wpi,s<lJno do "K,s,ięg; zaJsłUJŻ'OIl1Y'ch dla wo.i'ewództwa krośni,eń:slldegr;", własna ksiąŻka - dzieł,o życia s,tJainolWilad!ań s'Z{:z.egó,!nypowód do dumy i był.a nagl'odą, na klóq w pełni 11asłużył. POIffiim.o wYlrÓ'żnień i Za!;Z'C1Zytów,j1alki'c,hni,kit w B1alków,c,e ni.e dostąpił, P()został WjltkOiŚ nadalI człowielki'em 5k.romnym, ta'k!t1ownym i mrówczo pracQlwitym, Nie pOlpr,zestał bowi'em na ty;m co Cls:ią:~nął.Fa!kt agromneg'o pOlWodizell'ia manogromi,[, loozYlm świaJdozy błyskawiICzrne jej ,!'.ulJSlPnzed<lL.'1l~e, ,na,suną! mu my';'! nową: posa.er'ZeI1ia pracy o nowel'ood!lJiJały, wLJGQ~acel!l,iujŁ'j merytaryczJlJie i wznowienia dl'ukiem. R(74)oczął Wlięc nowe star.ania i wbieg'i. Zaimi.al'lUjedn~uk nie zrealiZiOwał. 2'n1<lTł 12 Ljls'tO/Pada11982 l'ok:u. I ~i.edy że~l1Ja,li.śJffiY Go na wi.ejskim cmel'i[ar~u w Szebnila{:h, mLel:iśmy wszyscy tę ŚWlta'd()im{)lŚć, że oenne nam żyde Ulbyl'o, że ods'zedł człoWliek prawy, sziac,hetny .i pra.oow.ilty, że pr<lJCąswą wzbiogiacił region i jego mieszkańców, Non omnis rnoriar Tadeusz BIB1JIOGRAFIA ]967 Ub'iór WAZ'NIiEJiSZYCH PRAC codzienny pow. Krosno zeum Budownictwa świąteczny z końcem XIX STAt'JISLAWA noszony i na przez początku WITKJOSIA mieszkań.ców XX Lud01We'go w Sanok/u", nr 6, Łopatkiewu:z wieku, 9. wsi "Materiały BajdlJ Mu- 26 - 30. "Materliały BudQWlnic:tlwa Ludowego w Sanok'u", ,)976 Ubodzy - dziady - żebracy, "Ma:tar'iia.ły Mu'zeum Budownuctwa LudO'Wego w SanGiku", 1llI2I2, s. \1'3-0 -133. ,)9''1'7 Bajdy i Moderów!ca, "B:ifb.liooiekaMuzeum Na!f'odoweg,o RoLn.ic:lwa w Sz.rell1Iia'Wlie",Boznań. 1970 Obrzędy pogrzebowe we wsi Bajdy Muzeum ilQ7'8 Zwyczaje S'_ i wróżby ,199 - 2()2. związane z wigiLią w pow. krośnieńskim, nr 1[, s. 31 - 35. Bożego Narodzenia, "Lud", t. 6'2, �In 443 Memoriam STA.Nl,sLA:W GORNY (!19~ -1982) 5 s,iel,pnia 1·98:2 L, pO kró,t'kcltrwalej oię:ek1ej chol'oh1'e. ocl!s.zedł pr,z.edwczeŚIrUe czbonek .k-osza'!ińJS:kiegoOddJz,iaro PTiL, u'zdQ,1nj{JIllYpu:oll{:y",kł dzi~\łacz ludowy. mgr Stan1sł:aw Górny. Urodzany 16 wnześDiia 1:929 r. w wi~lkc;p()ls.kiej r.odzatLe 0.hbopsik!i-ej,już jak,' dzi€JCklop();!JlJ.ałgorzkii smak peacy pnzymuSlowej u niemLeckIego dkupanrt.a. K,iedy minął czas wojny, pnmagając l1odzkom w pracy na rol~, ·I.Limń'c.zyłsZkołę podsitaW'ową, a następnie uzyskiał świadectwo dojrzałości Ltc.eu.m Handlowetgo dLa Dorosłych w Lnowrocław·w. Z kolei s1lud!iował f.rlotog:ię pols·ką w !JU'bhnie, podejmując równoc.reśnie pracę dZlienJnlLka,rsiką jako apHkant w PAP, ,MóI'a ,p(}Zw.Qililamu u'świiadomić s'obie i rozwinąć właLSJnezdoln01Śd twór,c.ze ()l"az pa,sj'ę s;połecznąg,o dział'ania W 11915'7 r. osiedlił 's,ję w Kas'zalini'e ,i tutaj J.'oZJP(}Cl4łPI1CH.:ę zawodową najpiiell'lW jakio d?)i,enntka.r:z Roz.gło,ŚIl1iPoIsikieg.o Radia, a patem kolej'no jaklo przedlStawlicli'el-,rec1a:kJlmr"Panoramy PóŁnclcy", kj'cl'CJwnik kos:z.alińs'kieg,Q Odcliztabu "Gaz'City Chłopskiej", reda:ktol' mies.ięCl!ni'ka ",PobrZle,ż.e" i wres,ZJc,i.eja:I~o redaiktor m:ielSięDzIl'ika "Czas". W tym czasie koDitynulował r'oz.poczęte s'tucliiai w l'9109 r. uzyskał dyplom ma·g]stra fiLul,ag·i·ipols'k'iiej na Un~wersytecie im. Adama Mi,cki·ewiclza w Po.zooniu. Wywodząc się ze ŚTodow.llska 'Wliej,skli,e~o,jaJka dz.iała.cz ZSL ze szczegó.Lną pas'ją zaómCJIWałsię prob1ematy:ką .rOZJWlOijU s,po"ec'zTIIO-ikiulturaLneg·o WISi,a zwłaszcza pl'Ooosem przemiiJan ku'1'tu.nowych, zachodzących wśród ludrwśoi 'OSladnvc:z:ejna Zi'emiach Zachodni,c!h i póbnoony'ch. Stąd Jego bliskie związki z kos'Z:a,Hńskim Oddzi.ałem PTL, kt6r.e utrzymywał do Q5:ta1t!ni'c'h dhWlil s'wego z.byt krótJkiego żytaLa Odszedł Czbowileik, ZlQSta~'epamięć. Non omnis moriar , . ZaI1ząd i Członk>o.wie Oddziału PTL w KQ$iali'Il'ie :.-. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49e584012d8995beecd99c4918497ba8.pdf 24c00669002c28c69a20c73112c48209 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1882 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1746 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.415-422 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 6B, 19B4 VI. IN MEMORIAM KAZIMIERJA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA (lB97 - 1984) Pogorzeb [pI'ofes.<Ju·Ka.oin.ie,ry Za wi;.s·towi,c.z-Ada.'mskicj odbył ,;;ię dwwua:s'l-ego 1ipca 19Bł T., prawie w ,sauno .połudJ]iJe. ad 'k1Uk,u wi IW Ladzi :pa.now:ały UiIJ3.ły i fala .g.o.rąca palralliŻJow.ala miesz,kaJ'tców odwy'ikłych ood 'u;pałÓ'w po ,d'1wgich tygodniaC1h ziunna·. Skupieni ma Sl-arym CmerJ]taJflz'Uodruchowo l&zuJka.liś.mycieruia li iyllko t.i, którym ceremon.iał wyznaczał miejsce bo1LSlkoot wa.r tej moguły, is'barl:iwy1.Twale w ,palących prom'ieniach słOIka. Pr.zySlzlo n3iS w ielu, nawet ba,r'liw wielu, mirmo 'uriolpÓ'w i upał·u. W olJ.'s.zalku ża~obnym Iprzewa1ia,Li jednalk lludziie 'S'ta["s,i i odoJjIf'z,ah, którzy prwkJroc.zyli już i9WOją smugę cienli,a ,i ,dla któ1rychCiZa.s !miał ~nlny M'ymiarr. Niie zabrakło też ll1a.s- o;sl(iaoi'l1oioch ,s'tuodentów Zmalrłej, z któlfymi m'irała zajęcia przed odej.ścioem na emery t lIirę. Byl<iśmy w tym ,grr'o:nie lS'lo.'iurrJikow,omłodz.i, a.le przecież i l1<l,szetwaHe s,lraclily już mlod~eńC1ZY owal!, [pOd OClZamuprzybyło nam zma'l's!zc:zek, a w·Lolsyn.ie rntiały już tej bairwy CO 17 .1:a,ttemu. I pewnie dlatego żarl śC'i'S'kał:serca, !bo $lkUIPieni na omenta,r.zuczuliośmy głęb<Jko, że 'Oto od s,zed,l Człowi,eok, który .był Śiw.ia,dJkie:ffiIlra;szej ornł{)ldo'Śclii że m'ier,zą'C poD ludz.ku, prwk,roczyJoiśorny j·uż połoIwę nasz.eg,o życia'. Pamiętam pierws'zy wy;kła,d z Pr<Jfesor Z,awoisoboowieoz-Ada;m.s!ką. 0Ja .1 ~'oik studiów w 19'62/63 r. przyjęto wtedy [pięć osób ,i 'j'uż ta rn.iewielka .liczba ll1iCll1'ZlUCała !k,am-era,!:ny,.l1lioeomiJ.,1 intymny r<Jodrl3Jj:kontaktów z owylkłado1wcą. Ka'te.dir.a Etnogrlafii mieśc.ił.a ,się w gmachu Bibli,orte'k!i Uniwc,rsytecokriej 'przy Izbiegu 'uEc Matejki i Na:·utowicza. Wykłady odbywały się w jedynej -sal,i wy,kłaldoweoj, zbyt przes'tronnej dl.a pięciuOIsób, ,a na wykładowcę czekaliśmy ,zwykle ow hoUu, który Isłużył nam zasza!tnię, !P<Jczeoka'!niq,i salę 'reklrca'cyjną. Co pewien C'ZUiS!ktoś :z nas za,giądał do bib 1'io.[eki zu:kłu,dowcj połqcz.onej 'z palk,o'joem a!sytentów i sipl'<1wdzał, C!ZY"Babci!a" już ,przyszła. Panią profesor Za'wi's'toiW'ic:z ~otarrslioSlwdenci ;na:zywa:h między :i'dbą .,Babcią" i s,zybko za·c·zęlJi.~my~'ch llaŚ<l,aJd:Olwać. W:koró'tce ,mieLiśmy olkaz1ję pfiZ.'ekonać s'ię, że "Ba:bc.i:a", w6wc·z,a;s w wieku 65 klit, miomo 'c.iężildch 'życiowych oprzeżyć i naodwyręŻJolneg,o z,drlOwua, promi'eruiowała eoner,g-ią ii ·tJwó·rczymi pomysła,mi. Na <ten iP:er~zy wy<klad 7. na:mi :ze "Wstę,pu odo €ltno~nrfli.i' przYlS!Zła w slz,al1'ej gaTsoll1oce i białej blUzce. W tym okres·ie życ.ia nos,ila rzeczy białe, szare i czarne i ni,gdy nie widziałam Pal1Ji P,rofes'o'r w Mlk'ni IW iin.Il1Yll11 Ikollo:l1z!e.M,iała barodzo dT<Jhną, 9rozUopłą, ptrawie dziew"C:zęcą Iigrurę -i pięklne siwe wło:sy 'o rmlecznej balrwie. Mówiła rvv-yraŹinie, jasulo, !ZatPewne osotarają'c :się, abyśmy Imorgl,i z te~o poieTwslZe!go w życiu uniwC["sytecikiClg{) Iwykła.du wYl1lieść jak najwięcejkmzyśoi. P'amiiętam, słuchałam zachwyc'OII1a, że wszystko ·l1oz.umialaomi naldążyłam z no'towiClll'1lierrn. Po:tem bylo tych 'kontalktÓ'W corraz więcej. DOiSrzływ)'lkłaody rz e1.:nQg,rof1iJi l~iPOłecleós'tw lPilC["w,Q'tnych,e1n:ografii Po.lsku, ellJnro.g,raJJiii Słowian O-lU!Z!Z 'tradycyjnej i wspók;z·e.sll1ej Ik'u.lltuTY1u-dowej. PieJ"'\V'szy eg,zamin ISlldardall1YIPr'zed P.mią Profes<JT w)'lpadł <:Ito1p'ier<J 00 III r. studiów., w s'emes>ta:'.zeziom<Jwym. Był to. egzamin rz etno.g'raiVi PolISki. Piani P·rofesoor miesum~a samotnie od -chw.Lli w<:!Oowieńs1lwa,za,]·edw.ic kilkauloaśC!i'emli.nui odlfO.giod ka'ted.ry, Wy,goooiej Jej był<J eg;zamMLowaoćiIllaiS'W 'domu, tym ball'd~iej, że 'Clg:zamimy c;lągnęły !Się ,dług<J, a Profesor !pytała nals odokłaodll1lie. O wyznaczonej godzinie 'nuci~kahśmy ·dzwonek przy drzwiaoh na paT,terze ,dormu l �416 ln Memoriam przy ,u1'iJCy BucZJka 30. ,prze.z długie lata 10'3·ok ll'<1zv",is'k,aloikator'k,i w,icoliała 1l,\ dcrzwiach ,urzędowa ,t.aibUic.z.ka,inf.onmując'a, że wł,<tś;nie 'tutaj mi,eśd iS,ięOtdidJZilał Po~s.k!i'ego Towa:rzys'tw.a Ludoz.na'wczego. Prz.ekrac,zaliśmy IprÓ1g .j wchodzliliilmy do ni('wie~k.iego, pr:zytuM1Jie urządZOlne.gomiesz!kani<t, wYlpełni'onegomeblam.i z "Ładu", 'książkami li łudowymi śWlią!Jk1ami.Sia,dywaij,iśmy pnzy !I1liewielikiun bUJUTec.zku,ŚJW'iadOIrI'l.ipowagi 'ohw;iJli, ol~oun,T1i'eISltTemOWa!l1li. Pani Profesor uśmiechała slię. :zadav.:ala lPytania i oie:rlPlirwie clzek;<tła Q1clip'owliedz'i. Zwy'k']e po'tem wY\\1iązywala S'ię dłuższa nnrnowa 'i zdenerw'Oiwanic 7.:l1Jiikało bez śladu. Dziś żałuję, że lnie umiałam 'w~'edy ·Z tych rozl"nów więcej sk.o.rzystać. M:i,alam lliepowta'r.wJir:ą okazję, aby pytać Panią Profesor o żydc intelektualne WaTSzawy, a Jejs1udi'a w FriflJl,andiii i FrranCj,i,O wiel.kie IP(),silaoi'eIpolls:kiej nauki, z k:tó,rymi s,ię .styrkała. I:Ież IZ 'tych TOZlmów można byłoby wY'l1Jicść, ileż u'trwallić ... Pal1Ji P,rafc,so.r IZnała .za'ilnteTeiSOWaJli<tka:ż,deg;o z na's 'i dYSJkn~tl1<ie:starała <;;'ię nimi ISlteor'ować.Pamiętam jak w 1966 T. za:l>rała mn:ie, M"u'lio!G WiL~r.u'S:zclwsiką i Elę Król,iikowsiką do Zalko,panego n.asYlTliPo:zjum f'Olklorystycz.nc. Obrady toczyły 'srię w domu wczasQlwy:m ,Podhale", doo,koła byla piękna rn,roy.:na 'z.ima. Za'kopane pęka'lo o'dgo.ści, a Ina ina'S!Zym'syrn:p8zjum poj·a'\V1ia·łys,ię v.s{)by ·z.n,me ·nam z kklury 'i S'CCny. PiieJ'w~zy r·,ł\Z zobaezylam wówczalS Zofiię S()~arzową, MarynG Okęck<j-Br-omkową, Jadw.i,gę Hryni,ewic:c:ką i Jana Sztaudynge,ra. który cały CWi' pUnic przysłuchi""'al csię obroa,dolm. Na .owym :syn1p01zj'Urn S,pi'0I'a'IWsiG oczywlisc.ie '0 trI, G) jest. a eo nie jes't folklor-ern ;i Pani Pr-ofesor ZawJs.tc"W1iczwygłoIsila odczyt ;pod zna.mi€<nnym :tytułe!m "N:i'ep()lJ"o();zumieniai .propozycje", 'k'lóry wniósł 'luieco bodu IW rO'zr1amię\.n.ione głowy dy:slk1uta.ntów. Cało,ść mater:iałów -z tego il1Jte'resującClgo 5JpOJVkan.ia zamieścił p.olem "Teatr Ludowy". HekQ'oć jes'l'em w ZaikollXllnemi ,pr-zechod'zG uli( ą K(lśd u-sz1ki obok domu "Po,d'ha'le", przypominam sobie to sympozj·um i słyszę Jana Sztaudynger,a jaik iPoasumo'wał .zawli,łe 'dysputy jed'll'l tylko f.ra'szką: "Nic żądajcie od folkloru, by :był ja'kiegoś ;koloI'u". Wmi.m·ęu,pływu lat, po skończeniu :studiów widywałam P.cu",ią Profeso,r COlTa.zlTzadziej. ByJam tylko jedną ·ze 'sltu:dentok, która pOSizła wla:sną dr.o.gą. Pa'miętam jednaJk. ja/le Pa:ni Pn}f,esor ,eicszyła siG, k,iedy udał'o mi s,ię cnś o -el.no'gr,afii wydru'ko\\,nać lub :przeprowadz,ić z niąwywia-d. Nie .~zc'l.Gdzila m'i wó\vezas .słów .pełnych ser-decz,nośoi li c.jt:lpła. Os'ta'\.nl~a wlieJoka gab z udzil,alem .,Babei" odbyla slię ,we wrze~l1iu 1977 1'. z o-j,azji 50-llecia ,pracy ,neuJwwej Pa'ni Profesor. Zjechało wÓWCZ.:l',do Łodzi m:ló'stWi) przyj,lciół uczll1Jiów.i wspólpracowników. P,rofes,olr była w do-s'k,cmalcj [(H·mic. ~\'ZTcl~Iz,ona;śm·i,:ila .s.iQi .c'ies-zyla razc·m z nami. Os.ta'Lnie, n.a,pra wdę o.,;ta-\'l1:e w'''po.rn:nielloic Wi'lLe s.ię dla mnie 7. zupc!l1i-e janym, nieK'wnym n.i-kr.mu wyd:arZJeniem. v\' _zimie, po jubileus·z·u wralcalam :P(),cljąg:icm Z Warszawy. Wysiadłam o 22-g.iej na DwO'rc-u F',cbrycznym i lYJc!ubnie jak pozostali pa"ażc1'O'wic 's·złam .z trudem po ,ohlodz.o:nym chc'dn',k'u. UI·ice po'k.ry'le były dosj.(),Wnie jcd" ą tafią ·lo·du. Nagle wśród .palSażerów ,z'Ob.\czyłam I'rofC'''.()T Z·aw: stor,V'ic 7.. k·tóra ,nic mogąc u:tlrzyma,ć ,równ:owa,gi, :z,djęła buty 'i siąpała Ipol'u,d\zie w samych lyllko P81'1czHchach. Do'la,rłam do Niej, pomoglamsię ubrać ,i po-wuj.i. kurcccorwo tr;:ymając s,ję jedna odr.u~iej dOls:zły,;my do do·mu. Kiedy w 'dniu ;PCl'grzeou, 'w upaJny lj.pc,OiWYd'loiCl'lr·e,ktDr UJ\iiwC>l'-sy'letuLódz.k,iego wy,lic'zal :va.slugi :i 'odZinalczerui'a ZIma'rlej powiaŁo mi ~1agle t-amtym mrozem ,;pr,zed bt. Zobarc!zylam s't-alT<szą:pa.nią be,z tytułów naukowych. ls,ple'.l1d1XÓWi doo,tojeńs:vw. Wlidz'iałam rnaJoeń,ką, s.iwą kohietę, be.z'ra,dll'ą w s'wej !S-am-otno'sci. s1:oJącą w no'cy, :pośrodku wielk;ie,go miliasia w 'Pończochach ,na nblDd7Jo,nyrn chod!nli'ku. I .poczułam, że wła-śf!\ie v':1Jedy była mi bar-dw blilska. Mal[jor:ata Galicka-Jabłońska �In Memoriam MIROSŁAWA 417 [''ci KWIATKOWSKA-JASTRZĘBSKA Mg'!' :'''lirosława Jastrzębs,ka, zwana "Mirką" - pierwsza asystentka w Katedrze Etnografii i EtnoIcrgii w Lublinie nie żyje. Z Jej o,wbą wiążą się \"ispomnien.ia pienvszych powujennyc-h wysiłków i prac wokół C'tnografii KUL i UMCS, Polskiego Towarzystwa Ludozn<lwczego i mnóstwa organi'zacji typu rL'giona:!nego i muzealnego. UroclZOII,1 w 1921 r. w Gąbinie (PlocKie), ukol\czyla w ł93!J '!'. s.zkołę średnią w Warszawie i lu zastała Ją II WOjD::l świalowa. Po up'ldku p()wsta1nia znalazła siG w KrGżnicy pod Lublinem, a tuż po ł lą') r. zI1al,lzła zaIrudnienie w Związku MUZyKÓWw Lublinie Graz na Kato1iekim Uniwersytecie. Tu -rozpoczq!a studia na wyd.dale hUITl,1'Ilistycznym na :;ocjologi'i, ,\ po pienvs.zym roku studiów ,przeniosła siG JW U;VICS i rozpoczf;la .,;·tu'dia w Katedrze Etno·grafii. wówczo<; należącej () wydziału biologii nauki o ziem.i u:vrcs. Pll stud-iach w łalach 1946 -195ł r. uzy.-kała, niemal ja,ko pierwsza. d~'p/,m magi,stra elnografii. Miro'sława była jedną z pierwszych muich studentek. \\'y:óżl1iała siG ogro!TIn'l pilnością, pracowitością i zdolnuściami; skromna i uczynl\C,;)ył,] przcz w ..;zyslkich bardzo lubiana i te cechy dominowaly w ,Jej charakte:'c' ·~o :{OI\C~1. \V ukresie 19·j(j r. rozpoczyna swoją dzialalllość w PolSKim Towarzy'·. ,"iv Ludozn<.lwczym, bierze udzi.,l! w trudnej pracy uporządkowania bibhotok-i To'.\'",':·zyst\va. wywiez.ioHej w latach wojny ze Lwowa do Krakowa i lam porzuc',;l~·. w nieład.zie i zlli"zczcn'i-u w okre.sie wojny, aby - z kolt'i znależć się w LU8:;':":e. gdzil' w żmud.llcj bezillteresownej pracy z udziałem w;;zy:;tkich niemal słuch,.'~'2Y i pracowników naukowych w Ka.te-drze oraz wszystkich lubelskich e;no;;'·,.:·ów zosIala uporządkowana. W pracy tej, a 'zwłaszcza w pracy nad,'katalogo''''~:''':-~~Jll biblioteki - oddała wielkie usługi, w ten s'pu.,ob zaliczyć J'l trzeba do pie:·"'.-.zydl i niezapomnianych członków Towarzystwa i katedry c-tno.grafii KUL i L'.I\1CS. Nic sposób pominąć również w tym miejscu mgr. Józefa Jastrzebskiego, Jej :':','eża, bqdącego ro\vnież w (}wym czasie ,n.a studiach w Lublinie. Po 1957 r. pr zell o";'i s'iG Mirosław,] wraz z mGżem ,do pracy zawodowej ,\. ,,:,,<1raktel'ze et!wgra,fa w Muzeum w Toma's'zowie Ma.zowieckim i tu opiekuje siG b;'::Jl~joteką i .zbiorami muzeum 'przyro>dJn'iczego. a w '196!J r. uzyskuje tytuł ku,'~-:'.o:za. Okres tell, lo uk-re'S gromadzell'ia biblio·leki i prawidłowej inwenta·ryzacji zabytJ].:ów o·raz groma.dzcnie l'kspIHlatówetno'gQ'a£>icznych. Było tu możliwe dzięki wy"',:,,ietmu us<połecZlnieniu Obojga małżol1lków ol entuzja.s1ycznej współpracy z towany< '.','dmi regionalnym,i oraz młodzieżą regionu Rawy Ma'zowicc'kiej, Brzezhn 'i 0P'k:l.:;1<1. Przcz ,wiele łat Mirooslawa prowaoz,i1a S'tudium regionałne przy :vIuz("Um - '''''y27 Lud, t, LXVII[ �418 In Memoriam gla ..-';Ld!a 10. odczyty. PraCOW<lhl Spóldz.ie'lni ·pc;;ka,:r.y. ·~·,tycioCcz.ki dla ~l.,kól 'harcen=1.\\'a Wl\Lt' 1':-<1-(':y :\Tazowiecikiej. Ten glębOiko reg:ionu typu .Ją auża Kom.isji oraz Ludof\vych w Q<ipo;wicdnich .pny Trybul~alS'k'il11, pf'<u:y. .i badawczych i Byla jest zlącz:oJlych świetla.Il)'lITl w Toma,sz,o'\\".;c OpUC:7Jb:e. [·ego :Vla.z-ow.ieek,wn . -- Wyooiak Kultu-ry \\' ,pracy i SI:luki d7Ji;Wlll:gH. ż·e byLI zmal·.jej2-l pr.acy ·.V lej .z-o.s'lala leż przcwod:,i- X1982 et!llografa Urzędu \\'yrói,IlIin'na obok 1' .. ;z etnogu·,a.f.ią zdiu·mi·cw<i h"gaciwo pnzYlkła<dem w Ri,wie orgallL.lz.aejaeil i ;;:towm·,zyszCll. nic więt: ;~L'q,r;o- ezlo::;·;:'·:I'. f'JT.fll Lyd'<1 :ku i IUl' T·.vego tetl11'atyki wieloma oidZlI1>aozeniami i :pochwalami. W życ.iorysieś,p. Mi:roslawy Ja;strzębslkciJej, lla'..:iko'wych w Ikonta;k l placówek s\\ll()jej Artystyezll'o-EJtnogll',l'f'ic:znej Wo.j·e·.vó·dz:kieg:o w PioiI:kov.',ie .d'o \\riel-u żywy e:nl'I'g-ia :: ukochanie 'lk~Y·,\·l~ym AT'tys'lycznt~go J·e.i u~nożhwlal ':-e..g") i ..d.-(>·.\·a'l~zY,~7.e(l byla ';,{Ól"cgo I •.udnwego Twórców T.rybu1nals1kim cechclwał.a T'\V·P - .~to'~·un{.~h::!.\'hrosJawy Mazowsza Stow:ar.zyszenie Plot'nk'owic .czącą Rękodzil'l'a ~połecz-ny IpJd-zach. co: ::1Po!L"czr~ic w :pr·ac 'x'''ipół- ['ol"m wc w,~pók/.l''''lym żydu. Cześć Jej pamięci J. G. WYK.\Z WAŻNIEJSZYCH PRAC ETNOGRAFICZNYCH M. OPRACOWAŁ MGR JOZEF JASTRZĘBSKI S;Y"'I:o:danie .:: prac w bibliotece l. XXXIX, 1952, s. 532 - 536. Polskiego Towar.::ystw[l .J ASTRZĘBSKIEJ Ludu:nawc:cf/IJ, "Lud" 1961 Wrri.::blj zabwgi z magiczne ..U}'~:ci:ic Studia Ci.;;£:.:nle ,.Lo:iz,:-:ie Studia "P!·c,.ce i i wigilijnym niektórych 1962 wsiach Ma terialy pow. :\Iuzeum r 9 - powiecie brze::iiLskim br:c:i7"tsl;ief/o . i rawskie:·/f). lJ)Joc:y liski m, .,Lódzkic 1965 ::wiq:ane la:nowskie okresem Areheolog.icl.llcgo BrZeZiiJ'Fkie, T w t. IV, 1»62, s. 199 - 202. 1964 :: Herodami w pow. br:e:ii!skim l. VI. 196-+, s. 185 - 193. wier:'enia E'.:'·'g'l'aficz.na" w Etnograficznc" 7.'J.'",c:aj chodzenia d:,,; S·.ll·ograficzt1c" z dniem l. Ill, 1961, s, 79 - 93. Etnograficzne' scodrokach po Z'.I:')c:aje związane 1965,s. oj wC:CSllCfjO Etnograflezllcg.o St,u- (/:zecil"IS1(llO, w Lodzi Ser:a 137 - 167. 1972 Ha'.,:s'=ie 197:2. " - (Twórcy lttdowi łódzkiej), "Lódzkie Stud-La Etllografit:z'l1c" t. XIV, 67 - 76. Br :i':ińskie (Twórcy XI\-. '. 77 - 8·1. Tu:i)rc:ość pox. :ierni i d:ialalność Rawa ludowi Jó:efy lVhlz., Toma;;'zów .ziemi Siwek, Mal.. S'S. lód:kicj), tkac:ki "Łó·dzkic i wycinankarki Studia Etllograficznc" ludowe'; : Zako.':;ciela 20, ['yeo 15. 1977 S:tuka ludowa wojewód:twa piotrkowskiego (Katalog wy.s'tawy). Piotr.ków Tryb-u- J1a:,<I~: 1977, 5:5. 16. Konkurs s:tuki Etn"gTaficZil1c" lltdowej t. XX, wojewód.:twa 1978, 5. 167 - 169. piotrkowskiego 1976 - 1977, "Łódz:,kJe Studia l. �/ In Memoriam 419 o :'II. Jas'lr:.t;b.skiej pi,sG! J. P. Deko;,v<s: \V ,utyku!ach: JÓ2c1 i !\Iiroslawa Ja,~/ r~ębscy, laureaci nUfjrody Województwo Lód:kiefjo u: 19, I r., •.Łód'l:~.i.e StUiCE" Et.nograficzne" t. XV, l!l73, s, 139 - 141. No/V bi()rJTafic~ne pracowników lód~kieuo o,~r0(lk(l <:tno(Jra.fic.: neuo, .,Łó(hj,:i,e Stud:<l Etr,ogr<l1'iczne" l. XV!!, H175, S, '27·28, \\"pomnienie o M, Ja'strzt;bskiej opubliko\I'ał R. Kotew:cz, I'v1u~eun, bylo Ich ]Jieru,,,:ym domem. "Włókna Sz'tuc,zne" ,pis,mo Za'ldadó\l' Włókien C)-,emiczmyx:h .Chemitex-Wisto/ll" Nr 16.'17, Tom,l':;zów Mazowiecki 20 Xll 19.82,s, 5. Za pracę społecaną M. Ja:it.rzębska utrzymała liczne pod7.'iękowa~li" : oypln;ny ~owarzystw oraz l'l><;ortowych władz lokalnych ,j 'wojc\\'ó,dz:..;i.ch, a tai<"Jl' j,;s~y zawicrające wyrazy u.zJwnia i ,po·dziękowa,ll.i.a jak: Dyplom HO:l():'I)WYCent:'al~;e,j Komi,,;: Koordynacyjnej ·do S'praw Upo\V'sz.echniarr:a Kultury p,'zy :Y1i·nio'tr"l.t:Kultury l Sztuki za 7.a,;łu.g,iw 'r<lZWOjUspołecznego uew'stnict'waw ~uJturze ~ 19" :' .. dyplomy hOllorowe Ministra Kul,tury i 51,tuki za o,.;iąg:liQcia \\' Up')w~ze:::h!l'a:,:'..l kullU]'y uzyskiwanc IV latach 1976, 1979. POlZa tym wraz z m~żern otrzymaia x unl r. wysQ,ką lKl.grodc: Województwa Łódzkiego za upow.;zechn:';ulic twó,CZl}~c': ludc,wej. Pos'iadała od7..naczcnia: Ho'n(Jirowa Opzna,ka 'IVojewództwa Łódz:":cCś" (1971), Srcbl'lla Odznaka za OpickQ 11<ld Zabytkami (1975L Odzml:sa Zasłuż();;;~'go Działa, cza Kultury (1975). Złota Odzna,ka za Opiekę nad Zabyt.:';arni lł977), Odznaka za Z;,;:tugi dla Wojc\\'ództwa Piotrowskiegq (l9,;"91. Złoty K:'zyż Zasług: 'H·~Wl. ,JULIAN HA:\lVLA H)33 - 1983 :-Ja zebraniu ogólnym cz!on:kowie Od· ci.zi'llu PTL w M~z<lOie Dolnej,odbylym '.1' dniu 22, Ol. Ul8-t L. minutą ciszy uczciliśmy pamięć zmarłeg'O 17 grudnia 1983 .' prezesa lHl:iZego Oddziału m,gra Juliana Hanuli, oraz poświęciliśmy część zebrania 'na \\'."pomnien'iC' p'Jśrniert'll.e o :'\':n, Gdy w czerwcu 1'9831', na zebrani,'..l 0gó!nyrn żegnał ~ię z nami, na pt:WJlll :-Ji,;'; t z !la,:i nie przypu.szczał, że było to pożegn.anie faktyczne i O:it<lteczne, Mia! przeci('ż dopiero 50 la t i wiele planó\v n;l przyszłość, Musial tylko poddać sir; ')pl'r:lcj i za.sta wek .;ercowych l w tym celu miał uclać .sit; na obserwację przed ::~1bicgiem do kll:1iki. Prawda jednak O'kazala się ba·rdziej o;':r'..ltlla, Umarl z:lIed'wit: IV fi miesięcy póżniej, Ale pamięć () \ii.m pozosta·nie 'A'~ród !las żywych, gdyż zgodnie ze .<łnwam·i Horacegl) - ,,!lO!l om'n..is moriar", Zmarły żyć będzie w dziele doko!lanym p~zez siebie za życia, wewspomnieni:1ch wychowanków w .szkok : w drUZ\'llie !1aree'l'Slkiej, w~'ród rzl'S'zy mło,doeiall1ych i do'rosłych turystów i \vędrowców zrze27· �420 In Memoriam .'iwnych w PTTK, a ,talkże wśród iczlonków Oddzjału PTL w Msz.anie Dolnej, którego człol1Jkliembył Old }ut~go 1972 L, a prerzes,em - lod' paź.dziernika 1931 r. Ju:lan Hanula UJrodzH IS.ię3. 06. ,19133r. w W'o1:iSklrzydlallsikiej w rndzllll'ie chłopskiej. W 1940 Il'CJfZ!I)(}czą'ł ,naulkę w IszJko,lecpO\w:slz;(~chnej w Woli SkrzydLC\i~sJkiej,a po jej uikolwz'en.iu w 1945 'I'. 'Ws'tąpił do pryw,C\'tnego gimnazjum w Szczyrzycu. TuU'kollczy! IX klasę w 1949 r. Dalszą naukę musiał przerwać z powodu trudnych warUllków m,ater'iaJnych w ro.ci'zilnie. Już w gimnazjum w kwietniu H}47 I'. wstępuje do ZHP. a w marcu 1949 r. do Związku Młodzieży Polskied. Plnz,ez ;) miesjęcy Ul50 r, pnaco!\wl! '\v GS "Sam'op<YmO\cChłOjpslk'a" w SkrzyidI:nej, rówiDoc'z,eśnie pełni! funkcjt; przewodniczącego Ko!a ZMP w WoE Skrzydlańsiki'ej, a póź.niej - przewodniczącego Zarządu Gmiin!lego ZMP w Sikrz)'1dJ!nej. Od września 1950 II'. do lutego 1951 ['o odbywa! szko,lenic w Szkole Organizacyjnej ZMP w Krr-aikowi,e,apo jej UlkOtlclzeniu,w marc'u 1951 2Os'1a!Isikierowany do pl"acy na 'sltwnolWillslku rk,ierowniika ¥l)'1działu SzikOilno-HarcClI1S1kiegoZ,trządu Pow. ZMP w OlkU's'~u. We Iwrz'eśniu 11951r. wstąpi! do PZPR. Od kwietnia 1953 T. przenió,;ł s'ię do pIracy w Z<tr<zą;dziePow. ZMP w Limanowej jako instruktor Wydziału Szrkolno-Ha,rcerskiego. \V.styezniu 1954 II'. podjął pmcę w S~ole Podst. ,nr2 iW Kas'iJllce Małej najpierw jalko .przeW'Odn:DkOrgani-nacj'i Ha['cers!kiej, a później na.uczyC"iel. W 1953 I'. ro,zlPoczął nalukę 's)'1sltem€lmIzaoclznym rw Liceum Pedagogicznym w Sta:rY'm Sączu, kOl1cząc ją 'egz,aminem dOijrzałośC'i 'w LiIPcU1956 To W tY'mże jeszcze ;roku To'zpoczął nauJkę w Zaocznym SitwdLium NauczyC'1elslkim ne. filologi:ipOibikiej w Krakowie. W czasje ,pracy w Ka,sin:c,e Małej pełnił Ipm.ez 11 lat fumikcję .sek,retarza POP PZPR i przez ;2 kadencje - I'adrnego Gromadzk,tej R,tdy ~arodowej. Z dniem 8 lutegJo 1~65 r. 'Został u['lolpowany :do pracy w a!dminisirac}i ja,ko przewodnkzący PrezY'dium GRN w M;s'zan'i,eDoiln€lj. F'ul]kcję tę pełnił do końca 1'!-l68r. Od 'stycznia do końcIa s'ierpruila 1969 ['o pIT'acOiwał,jaiko s'ek're1::wl'zPow, ZwiązJku Kółek RolniC'zych w Li,manowej Od wrlześn.ia 196,9 II'. wród,ł do pracy w ISJziko,lnic<i\vie, pełniąc ,do 9. la. 197Z I'. 'obow,iązlk'i ikierown:iJka Szik'oły PodsJt. w Rabie Ni,żnej. aod 10. 10. 1972 r. Ipmcuje jako inaUlc,zyciel'w !t'ejże szlko:le aż do prvedwczesnej śmierDi. Od .llts'toiPaJda1975 ,r. \'do15 lutego ,1976 T.uczęszczał na kurs ,przygntolwawczy fHolo,gii [)oll!slk:i1ej w Nowym Sączu, la na,s!tępni,e ,wstał przyjęty do WSP - filologha polslka w K['alk'Owie. Studia ukońc:zył ,dyp1oomem:ma'gi.s'iers,kim26, 06.19.31 ,I'. Z ,pralcą halrcerslką !nlie 'rozistawał ISJi'ęm,ig,dy. Jako Druh Harcmist.rz PRL !pełnil fU'11lkcjęinstruk!bora iZHP prowadząc 77 DH, a :później 14 DB: 'im. Solarza w Rlalbie Niżnej, Był wielo:klr'atnym człornlkiem Raldy HUfca, członkiem ChOlrąg,v.ianej Komisji Rewiz)'1jnej, a pm.ed:e w.szYlstlklilm- d[,użY'noiwym. Bra! za'wsze udział w ak'cj~ letniej. Był Wlzorrowym wy,chowawcą ha['cerslki;ch poikolell :i ich 11lajbliź..szYIll1 przyjacielem. Rada Hu:fcla GOlrezańskiiego Lim. Władyls'ła.wa O~kanJa w Mszanie Do,lnej ze śmierdą DI1uha HaTcmisltrm Juliiana Hanuli poniosla niepowetowaną 's'tratę. Już w Kasince Małej spędzał swoje woilne chwile z mołdzlic..'!Żą,organizując tealt'r ,amatO'rskJii,a póż:niJej - w ThalooeNi'ŻJlej wędrując z dziećmi ,i dorosłymi po Beskidach ,i liJnny,ch ,górralch jaik'o prz.ewOidniJk PTTK. ,p,roWJardziłstanice harcersild:e dla :dzieci wiejsIkiich !w KlralkQwie ora,z obozy wędrowne. Do PTTK nale~ał od ['olku 1960. Był barr-dizoalktywnym jeig'0 czl)(JTIikiiem, Brał udział w pracach Z,amądu PTTK w Ra:bce-Zdr,oju. / �421 Założył przy Sz.kole P.odst. \'1 Rabie N.iiŻnej Młodzieżowe Kolo Turr-ysltyczne. Organizował liczIle wyc'ieczki pie:srze i autoikarr'«Jowez 'mlodzie·żą, alby z<J!pozlnaćjel z pięknem naszego re.gionu. Koło ml<J,ctz.ieżowe w Rab.ie Niżnej z·dobylo w lalach 1978- 79 - 80 z.\ 'Udz:iał \\7 rajd'zie Trybo'W>lk:i-ejpucharr- prZJcchodni .na wł.asność. Założył ~eż .przy szkole seik{;ję :koła.rSJką. W 1l'97'2II'. u:k~)ńC'.z.ył ikuI's p;r,z,ewodnllków gÓJ',:kich. Jako przcwOidU1'ilk:pracował w Od:c1z,iaąeRabcz.ań.sikim, ·op.rowadzał mlodz.ie·ż i stairszycrh po tutejszym regi()lnie. Poma,gał rÓ'V.':r1:ież 'IN sZiko.Jeniruprzyszłych 'i\de:ptów, klórzy chcieoJ-iuzy;;;kać .,oLopidJ prz.ewoduika. Sam zdobył Złotą Odznakę GÓr~ką. Za swoje pr:J{;ell'trzymał od Za'rządu Złotą Odznarkę PTTK. Jc@o o,dejś(;lie O'k~'yło żalrJbą Oddział Rabczar\ski. Od ,rOiku 1954 lIu.Ieżał J1'i'!"pJ',zerwan,iedo Związku Na'Uczyciełsllwa Po'b,k,iego. Po o,kre"i-c zawieszenia dzialalrności orga'ni:zacj.i po,djął pracę w g'I'upiemlnżycielskiej ZNP. W zeb-ra\li,u wybo.rczym reaktywOJwaneg'o Związku już lnie mó,gł wziąć udziału, chociaż burdzo inlere,ował slię je·go pos'lępami. Kol. JuJiwJ Hanu,la wstąpił w poc,zet członków Oclid'Z,iał'UPTL \V IV!s:l\anj,eDolnej w lUllym 19n r. WYikazywał z a,i:nteres,OIWan-iedia.ieklOll,og.ią. W lat,\'ch 1974 - 75 pisalprollorkoly zebor:u\ czlonków Oddziału. Wdlniu 8. 06. 1975 II'. na posze'fZo:Jym zebrani'u-sesji :1<tulkowej ,ku uczc,z:eniu ~'{)cznicy WI. Orkana wygl'Orsił Tefeu'at pL "Ubra-z wsi podgo'l'czar'lSk iej pod k()łn'iet: u'bie-gle.go wieku i proj€'klly reformy usw'<Jju rolJll.'go w twórcz:r,;ci Wl. OJ"kana". V.; dni,u 24. 11. 1980 I'. ,pl"zed-s1t<\>\vił ..Współczesnekierunki etllog,rafii", :W. 09.1982 To wygla.-.ił referat pt. "Pisa'rs.hvo lu.dowedo I wojny światowej". l W dnilu 4. 10. ł981 L mgr Julian Hanula .z·ostaje wybrany pnezesem Oddz'iału PTL w M,zanic Dolncj. Na zehraniu w dniu 21. 11. 19,&2II'. wygł,asza slowo wstępne o 35-1ec,iu pow.starnja Oddz,ialu PTL 'w M·s7.ćlnie Dolnej, iPO'dikreślając zaslu-gi zalożycieli Oddóa]u: dr,] Sebas,tiana Fhz,aka i mg'w Piotra KaJecl:J,ka - d-oltychczasowych i zmarłych już prezesów Odd:z.ialu. Nies·poid'z,iewar.,1.emło,dy prell'S sam zaJHda na POW<1'Żllą chol'obG ser.ca. Na zeb'l'a.ni'u w dini'll 26 czerwca 1983 T. dzię·kuje wszystkim członkom za współpracG, sc'k·n.'tarce - za 'prowadzenie właśC'i~v;ie Oddziału, Sika'l',bl1ikow.i - za jego trud. w zbieraniu <;Ikładek. Wszyscy zebrani wyczuj'i, że preze" 7('gna się z czl<Jllkami Oddziału. \\' ze':lraniach odbytych w dniach: 25 wrzcśnia i 20 listopada 1983 Toku nic bierze już udzialu, czuje "i<; ba,rdzo ,.laby. Zdoł<1l je",zcze napi-sać Jist do członków, który sekrelarka odcz.yt:l!a zebranym. Obecni ze swej strony wystosowali .pismo d,o prezesa ze ,lr}wami oluchy i nad.ziei na 'rychłe ponowne spotkanie. Zmarł w dniu 17. 12. 1983 r. do ostat.ka wykazując zainteresoQwanie pracami, w których już nic mó-gl uczestniczyć. Je'S-zc'z.ew dniu 16.12. 1983 ł'. pToslił ż(}n~ v przekazanie mu informacji o aktu.a,IJnych wydarzeniach ·dnia z żyda organiz,\cji związkowej. Nazaj utrz rano już nie żył. Mgr Julian Hallula posiadal na'stępujące odZllaczenia (wg dat otrzymania): Odznaka Tys,iąclecJa. Odzmaka - X lat w Służbie Narodu, Knyż za Zasługi dla ZHP, - 1974 1'., Srebr1JY K'l'zyż Zasługi - 1976 'r., Zasłużony w Pra-cy PTTK ~~"śród Młod7Jcży - 1978 r .. Zlot.\ Odznaka 'Za Zasług:i dla Woj. Nowo·:;ąd:ec'.kiego - 19,8 L, Srebrna Odznaka ,. Zasłużony Dz.iał,acz Turystyki - 1978 r., Dyplom Harcmislrza Pol soki Ludowej - l!J79 r., Złoty Krzyż Zasłu'gi - 1983 r. Antnnina Lubecka �422 ALEKSANDER OLESZCZUK H900 - 1933) Ul-odzn:ny 22.VIIL1900 II'. we .w.-;:i.Kolembrody U'la Lubc!,-;z:czyżnue, v; 1-. 1937 U-k'llliczył Studium Sekc.}i Spolec:Zlnu-o.świaitowej WWP ·w Warszawie, Ig,dzie ćwic.zenta z z·akr·e-,u eit."1og-ratitiodbywa" pod kiLerun1kiBm '!)J';of. St. POl1lia'to'Ws:k~eg'n. W o·kre"'ie 19,27 - 19·:39 Inauczyciel \\. ,póllllo:)ll-ej LubelSizczyźnie. Po z<llkończcniu 11 wojny :rmuczycue'! szkól zawodorwych w Gdiu'rsku-Ohwie, a .nals't~pl1Jie"łi Parcze\-vi-c. \V czal;;ic swojej wieloletn:iej pra,cy nauc'zycie!s'k,i:cj z ,{),g'!'OImn,j pasją popularyzowaI wiedzę o region,ie pn. Lubelszczyzny i PodIasi'l. Jego szczególnc zain [ere-o'wlenia to 'Pi·eśl~.i'i illwzyka lu-dtm¥a. Rea~IiJzo'W".'łje poprzez ong:ani:zo!w,wIie .zc:s.po·łów .pil.'Sli i tańca ludolwe.glo w s.zjkołach oraz Izb-ieraulIi,cma'tcria!ów \V terc.nie. O,publiko\\··al '\\i.ie1e'cel1lnych opora.cowat} z dZJiedvi:ny fol.kł'()ru Pod!a;:lia. M. illl. na wym.ienieni~?a,;ługlu:ją -ta:k'i:epo:zycje jalk: Zboże ·i chleb w obrzędach i:wyc:ajach na Pod[asil( 011az Pieśni ludowe z Podlasia wydialnepl'ze.z PTL w rOiku 1951 j-aik{)jeden z aumefóW Arc!ui,wum EVno,grafi;c:weg,o "PTL". AI·okl;;ander Oleszczulk by! ",":iclolet.nim i aktY\V'Dym członkiem Oddziału PTL w LubDiln,ie. K.M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66caa0649a7d277ed2f08e917106b64c.pdf 70542c51aaa7cd024fb02d46d2b2b861 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1921 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1783 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.287-401 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, D36 I~ l\1ElVIORIAlVI .\NTONI JANISZEWSKI (1909 - 1985) Dnia 20 października 1985 roku zmarł Antoni Janiszewski (ur. 28 X 19(}9 "~O Poznaniu), były długoletni dyrektor Państwowej Szkoły Muzycznej I stopnia Lc" S:. Moniuszki w Zbąszyniu, postać bardzo znacząca w wielkopolskim szkolni-cb:,~ m'tystycznym, członek PTL. Do ostatniej chwili źycie S\~ie poświęcał wypełnialc.'J ::xoistego posłannictwa - pr-zybliżaniu muzyki jak największej liczbie ludzi, z',vl],:.zcza dzieci i młodzieży. Czynił to na tych odcinkach, które uważał za najbardz:t'j p:Jtrzebujące Jego pracy; tam też oddawał się jej bez reszty. Jakie motywy poza członkowstwem PTL podyktowały zamieszcze',Lc tog:) wspomnienia właśnie w "Ludzie"? Odpowiadając na tv pytanie nie sposób nie cofnąć się tu do początków J'~:;') ,',\"iązków ze Zbąszyniem, miastem, któremu pow/itał wierny przez wiele lat, ZlŻ. (:,1 koilca swego pracowitego życia, Przed II wojną światową Antoni Janiszewski pracował w Zbąszynku jć",-,::o kapelmistrz orkiestry kolejowej; po wojnie powrócił tan), zakładając dom kul~'llY i nową, działającą przy nim orkiestrę kolejową. Stąd przenosi się nieba ,,:em ) p;Jbliskiego Zbąszynia, gdzie organizuje Społeczne Ognisko Muzyczne, przemiano'.'!Je wkrótce na P'ailstwową Szkolę Muzyczną im, St, Moniuszki. Zarówno Zbąsz:;.:ek, jak i Zbąszyil leżą prawie w centrum szczególnegD subregionu etnograficzL> g:J - pogranicza PołudniDwo-Zac'hDdniej Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej. Sub: 'glon ten charakteryzuje się występowaniem na jego terenie niezwykle cenn.F" cdmian naszego instrumentarium ludowego: kozła białego C.vcselnego), kozIa czan',> g,,) (ślubnego, zwanego też dudkami doślubnymi), siclszenek, czy też unikalny:', ;'-strunowych mazanek, Ar,toni Janiszewski nie pozostał obojętny wobec tych charakterystycznych ,i"Ulnentów i muzyki, która za ich spl"awą rozbrzlniewała, dokonując rzeczy dzlśokreślanej jako e",:enement w skali całego kraju. W zorganizovvanym przez siebie ognisku muzycznym (późniejszej szkole n zyeznej) tWDrzy jedyną w Polsce klasę instrumentów ludowych, zatrudniając w n.ej j,:ko nauczyciela znanego i cenionego koźlarm, skrzypka i budowniczego kozłów'Tomasza Słiw£; z pobliskiej Chrośnicy. Wymagało to pokonania niewątpliwych ['.er forn:aInych (Sliwa był chłopem, bez żadnego wykształcenia, także muzycZl 1'0), jednak dału 'IV efekcie wymarz.one wprost warunki dla nauki gry na wspo:.:nianych instrumentach. Sliwa uczyl bowiem, przekazując repertuar i manierę w';f;onawczą met{)dą tradycyjną - pamięciową, posługując się przy tym niezwy~::', ;;achowav,:czą gwarą. Wydaje się, że powołanie wsp,Jmnianej kl,asy instrumenh;': Ldowych, w dużej mierze pomogło instrUl-:1entom i muzyce koźlan:kiej dotrvvać::J s'i.\nu, w jakim prezentują się obecnie, Po śmierci Sliwy nauczaniem zajęli kgo wycho\vankowie. zaś klasć: instrumentów łudo\vych j"tnieje \v zbąszyńsk: ,j szkole po dzieI1 dzisiejszy. ',,3- �388 IN MEMORIAM ,Wspomniane folkloru, 'Po pierwsze - :c,vanie podjęte dały w w instrumentów pamięci czasie Janiszew,.;kicgo na rzecz ochl';'- płaszczyznach. ludowych młodych istnienie ludzi poZ\\,d"ło (uczniami świadomej na klasy p,,,,- byly przynależn(),~ci do clziE:~; kCJnkrct- go regionu, 'P{l drugie - i poza ,.{Że postępowała regi'onem pud kierunkiem '2WW:; grywali 'eC Po trzecie klasy 'j'.',' \łych .- na :Po je:.i przestrzeni Pasj::{ _. w dziedzinie pozc1szkolnym ujGte z inicjaty\\'y VI Zb<js.cyniu, td podlęcznik terenie do w (uczniów ,-,kolic). Większość pTZebywania) to ,,'ielkim w talencie ,Wydaje się, Postawę 'dora .nnalnej, sienia Jego ;Jotem True kontakt Cz.;;sto doradzał '10 piJ::'>- - nic do taką r-"wiedzieć długiego nie ich czy inną dokładnie, ile czy W:i':y.;tkich przeżyt, UCZ'2:'L'1 r"cz'2j pr(JwildLow~ p,'Zez tutaj tl'zŁ'ba społeczne :'Ó\\'~1~(;'~ juko nie Jego tej w wychowawcy kontakty ograniczały ucznia, jego do postGpami Jr;'?:J i sieć zazwyczaj ognisk zdrJ .. koni,:czności z ..>' w,uunk,-,,,ci bardziej (J d:r- płaszczyz:- co rodziców dzie'~i j<lko stworzył Zb,jszynia .siG to - siG do Zb<-jszyniu, z nich łączylo i kulturalne wątpliwo~ci. precedensu. się po opuszczerju umieszczaj<jc szkołę Lwó',>;;--::a ognisk, pr~,'- koniccznośc·ą wyszuki'wał). k{lńczył dalej, kiE:".·- zc'społó-..v, przekonywania {ln sam '),,;0 do (czy były \\-Tspon1nicć muzycznej muzycznej; z uczniami jakimi nigdy następnie Jcdnak Pniew, do tych ,- kulturG''.' skali. trafi do:c;d kwestionu;"c~ Zbclszynia, Janiszewskiego bez t\\·l)rz.~~·~:e sp:'o'Nadz "obcych przeby\vaniu tych b,yło instrw;;cntach uczestoikami każdego szkoly prow<ldzil ze wspomniane za rzecz którą clutO.- zwlaszc::~ nieznanych krytyczne, tych i nic a także niż na dźwięków na ,-,szałarna.ji"; sytuacją szkoly stancji, Jego pomocny muzycznej kilku celowych, z uczniami, bez r-,,'1uzykÓ'/\T ludowych, głosy trafiłaby twórcy ścielgając k'J2poprLz nSzałan1aja~11l", i średnich być Antoniego dYl-ektor (ezęsto na zespoły się także do ,grupach trzeb8 terenie, dziecka L' mieszkania w szk'j,- muzyki Jani;:;zt'\vski,;go umo\vnie muzykGwaniu, typu muzycznej w możność bardziej, uznać I~h uczniów U{~~·~ lnuzyczncj StD\varzy:szcnia graj<jcych praktyki nie a wiele dzialalność Jako .. ;zycznych L> 2znej, zapewne wychowawcze, Interesował i,ticv,ymi, ·.G do przecież i dudach, kr<j,g graj;]cych efekty i -- koźle sprawie wychowawczym także szkoly tej wspólnym tego że ICy S<j bezspornc .J11odz,ieży znajqcych \vyLV . :zn:c lnstytucjonalm', muzyków dziewcząt o,graniczcnej rnieli ramy .l\.nloniego z pod"tawowyc'J Janiszev,,'skiego ,'t~'nieg{) życia amatorsk,iej o z nich we na nazwanych do szkół mimo gry lat rozszerzyła udział czynnych :-:]oż'mych dodatku , osób daje k,,;:- adeptó\v sztuki koźlaL;kiej. przez siC; w i ~lieustępliwość ,.j,,' osób go i popularyzo'.vania VI Janisze\vskiC'go nauki kilkuY·i.astu wprowadzania .. :lZycznych, krqg \v ~\\TiadorI1o~~ci ochror;y .t\ntolljego Odzywaly .,trurcentów, ,"ja się t'l rozbrzmiewały zost<lły skupi2jącego instrunlcntach, z N!RD, - sadność występ,;- w Wi\rszawie; ograniczyć: muzyczne instru:nentću.', ludowych), poszerzyl m'O'żna Instrumenty cechy ~\"le :)~)lu (l<l'CZCj zesp8łów) dl nie i koźlarzy, centralnych instrumentów wydatnie ludo'Nych. rcpertu<lru cOlocznieekipy doy,ynkach klasy lat aziałar;ja gruncie {)statn:ch tyrn na i byn<J.jnlnicj p;JSz.eTZ~lniLl repertuaru "L:;: Śliwy On szkoły. ~T()rzcn:e -·,d"'.':ych popularyzacja organizował uczniowie utr\'val(:l.j~I,c czwarte ni; ",',t też instrumentów uczniów skiej in. TOLoasza tam :_,na o/::rągło-'J, szeroka (m, i instrulnenty ~zyk~' y Antoniego w kilku w klasie folkloru przedłużało przez efekty n,lUczanie tutejszego młodzież), > działania, miejscowego w przez odpowiedniej nich szkole szkoly nL,- średni", j, wyższą. życi'orysów w t(~n sposób uksztalto.vał, ilu �389 IN :VEM0R:,~M wiej;;kich chlopcó .•v bez Jcgo p<>mocy i rady nie tl afiło'by nigdy do wy.i;szych szk:,: n~uzycznych (także uniwersyteckich katedr etn<Jgrafii), ilu nie zasiadłCJ~'y l.d puip'tarni filharmonii czy oper, ilu nie posiadłoby umiejętności gry na rzadkim instrL:r'1encie ludo'Nym, Żywo intereso',v<Jł się studi'ami i pracą swych wychowankó,';, z,a~ladając na wet osobliwe archi wum, w którym umieszczai ich fotografie, cz·' kore:ipondcncję z nimi. Dla tych, którzy mieL szczęśliwą możn<Jść ob-.'0wania z Jego szczególną osbJxośc:ą, pozostanie On w pam:ęci na zawsze, Kazimier.:' Dudzik PA:vIIĘCI :\lA'RII ŁOMNICKIEJ-BUJAKOWEJ (1901 - 19:815) Odznuczona \V 1977 r, dyplomem ho"Barv-i" im. Oskara Kolberga w uznaniu zasług dla kultury ludo'Nej, ~.Taria I3ujakowa jest niewątpliwie jednil z ostatnich "legendowych postaci zakopiul1skich", choć o legendę nie db;)]a, a i czas, w którym przyszlo Jej działać, leg<:ndom nic sprzyjał. Urodzon<.l IV 1901 r. w Kolomyi, najstarsza córka profesora 'l:niwersytetu L .•vowskiego, mlodość miała hartowną, bo utraciwszy matkę w osiemnastym roku życia została głową domu i opiekunką młodszych d ,\ióch braci oraz cnorego ojca. W latach 192;; -:W ucz<;szczaia do w:edeńskiej szkoly rzemiosł art y~:ycznych (Kunstgewcrbeschuie) specj:łliZ'..1jąc 5ię w dziedzinie haftu ; koyonkar"·,va, potem kontynuowała studia art ys:yezne we Lwowie u Kazimierza Sichul~:-{iegopodejmując równocześnie pracę nac;;:zyci(!lki rysunku i komp(lZycji w lwow<dch szkołach za wodO\vych. W 1934 r. v,'y:;zla Z,l mąż za inż. Jakuba Bujaka, ,,;;:>inistę i zdobywcę Nanda Devi w Hima;,ljach (193'9). Została więc synową profes<Jra uniwersytetów lwowskiego i krakows~icgo, historyka Franciszka Bujaka, twórcy histori,i gospodarczej Galicji i pozyty,\'istyczncgo działacza ludowego. Osiadla wraz z mężem w Warszawie, gdzie oojęła kierownictwo Pall.stwowego Liceum Odzie,żowego. Nawiązała też wsp:;ipracę, z warszuwską spółdzielnią artystyczną "Ład" (wyrosłą na tradycjach "Sztuki Stosowanej" i "Warsztaló\\' Krako\\iskieh"), której ideą przewoonią było tworzenie polskiej nowoczeslwj sztuk: użytkowej w oparciu o krajowe surowce, na zasadzie lcgiki m,ltel'ia!u, na:'zc;dzi oraz ~()n3trukcji wewnętrznej przedmiotu f.:.')[0·,Vy111 �390 IN MEMORIAM Przedwojenne osiągnięcia Marii Bujakowej to stworzenie nowoczesnego sty;'.! \\ pDIskiej kOrDnce klockowej, która przestała być synonimem luksusu i dziewię:'~"stowiecznego nowo bogactwa, eklektyzmu i secesji - a stała się integralną częsciel tkaniny, jej logicznym dalszym ciągiem i zakończeniem, rozplywającym się w p~'zemyślnych a prostych ażurach. Używane przez artystkę nici z wiejskiego lnu, bz,]'wione naturalnymi barwnikami roślinnymi przydawaly jej koronkom dyskretl1f j szlachetności, walorów dekoracyjnych i fakturowych oraz swoistej "zgrzeb]1;~'ci", która była podówczas nDwatorstwem i wspólczcsnym odczytaniem duchJ sztuki ludowej. Unikatowym dziełem Marii Bujakowej był,a ogromna haftowana opona ściennć', ..\ :-'konana według projektu artysty-malarza Mieczysła wa Szymańskiego na ś..",iato",ij wystawę paryską w J9,3!7 r. Przedstawiała króla Jana Sc'bieskiego wraz z Cc'',,~'zem w oto'czeniu orszaku rycerstwa po wiktorii wiedeńskiej. Owa transpozycja ::',;darstwa na haft była bez precedensu w polskiej sztuce XX w. i uzyskała Grani p ,'x na paryskiej wystawie. Różnorodność użytych materialów: len, jedwab, szych, .p;;ciorki - nadawała dzielu coś z atmosfery drogocennego ornatu czy sarInackicgJ O:·ientu. Druga wojna światowa zniweczyła małżeilstwo Marii Buj,lkowej: mąż jej prac.wał w Anglii w przemyśle samolotowym, a gdy w )9,405 r. zglosił swój powrót óo kraju - zginął w górach Kornwalii w okolicznościach nigdy nie wyjaśnionych. i\iaria BujakDwa wraz z dwojgiem dziecoi osiadła w Zakopanem, ściągnięta przez g:':..lpkę przyjaciół lwowian. Przybyła ze wsi, od rodziny teścia, konnym wozem, :Ylając jako majątek jedynie kożuszek i maszynę do szycia: w czterdziestym czw,;:tym roku życia zaczynała więc od zera. Podjęla natychmiast pracę w zakopiańsJ<:iej szkole koronkarskiej (zalożonej w 11::33 1'. przcz Helcnę Modrzejewskzl), cd. 19-ł'6 r. wstała jej dyrektorką, podniDsła z okupacyjnego upadku i p rzez d wadzieścia pięć lat kierownictwa doprowadziła do rozkwitu, znaczenia i presti,żu szkoły \\' regionie. Rozbudowala ją o działy tkactwa i hafciarstwa i związala mocno z życiem gospodarczym regionu, współproacując ze Spóldzielnią Samopomoc Chlopsk;" p:'zejętą Dd 1950 r. przez ZakDpiańskie Warsztaty Wzorcowe (CPLiA). Wykształcił" setki tkaczek, ha,fciarek i koronczarek stanowiących dziś kadrę stałych pracownic bądź chałupniczek ZWW, nauczycielek tkactwa i samodzielnych artystek-tJ<:aczek, a wśród nich nawet kilka cudzoziemek, zwabionyc'h znakomitą renomą szkoly zakopiańskiej, dla której wystarała się D nadanie imienia założycielki Helcny Modrzejewskiej, nawiązując dD pozytywistycznej tradycji -"nicsienia ludowi {)~wiaty i zawodu". Warto tu przypomnieć anegdotę Dpowiedzianą mi przez Maril~ Bujakową, jak góralka przyprowadziła do niej córkę prosząc: ,,!l0 dy pani ModrzC'jcvsko, przyjmicież moje dziewce do waszy śkoły.,." Kiedy IV 1959 r. dyrektorka odchodziła na emeryturę - uczenice żegnały ją wierszem (Tadeusza Staicha), z ktć':'ego cytuję charakterystyczny fragment: Dwie ino byly - pamiętacie ludzie Wielkie Dwie Panie na naskim Podholu Ta Modrzejewska, i ta, co jom tu widz'c'e' Wywianowały nas więcy jako złotem l to ostatnie nom na cale zycie Nom, i tym po nos. Teraz - i na pDtem. Nie ma w tych slo wach ani retoryki, ani sztucznego p,ltosU, Maria Jódarowała Podhale przede wszystkim jako artystka, która stworzyła Bujako\\c w Polsc~ l. �IN MEMORIAM 391 L ;j;)""l'j regionalny slyl w koronce, hafcie i tkaninie artystycZ~1ej. Od znanej w ';·.'",dziesloleciu arlyslyki-tkaczki, Eleonory Plutynskiej, odnowicielki bialoslock:ej '~.,niny ludowej przejęla my:';1 odnowienia tradycyjnego tkactwa na Podhalu. '::;" ;1',\,'anic byla prosla, 00 poza tkaninami odzieżowymi, jak plótno i sukno £010.. ' ':le _. tkal:two dek{)racyjne bylo ubożuchne i sprowadzało się do juhaskich to. ,.; z długim: frędzlami, b:alo-brunatnych derek '",'elnianych oraz chodników "artych kolorowych szmat. Ja tej skromnej i surowej tradycji Maria Bujako',va ..:·la dziesi'1lki projektów kililnów grze byczkowych i plochowych, gobelinó'" .,ywanów oraz tkanin haftowanych kolorowymi wełnami pracując w nadzorze ~:.·,;tycznym ZWW do końca życia, tj. przez trzydzieśei pięć łat. Począlki były skromne: zaczęła od współpracy z paroma góralkami, z któryc'h ". :,l!'zyna Ciulaczowa wspomina: "to byl czlowjek! jeden na tysiąc~ nie tylko f<:, " . .';iec, a!e doradca i przy jacie!" ". Zachowany tekst wspomnieniowy Marii BLi),,\·ej nadaje zasługi przede wszystkim zespoło\vi ludzi dobrej woli w spółdzielni, ') "Jb:e wspomina skromnie: "Wełna pochodziła z jarmarku w Nowym Targu, ,~:1ie pLZ(;dziona z runa owiec górskich, od białej poprzez wszystkie odcienie 'nowej, sZ<lrcj, do burej, brąz<l\vej i czarnej. Kilimy były w kolorach wełny nc;,.;nej z dod" lkami barw ciepłych, czerwieni i żólci. Projekty musiały liczyć z suro wet'm, C7l;Sto należało spożytkować resztki wełen - stąd drobne elementy ''"OWl', proste i łatwe w wykon<lniu. Tak zaezęły rodzić się kilimy uznane późza zakopi<\!'lskie, a nawet polskie". Warto zauw'ażyć, że nie ma tu ani słowa opisu kompozycji owych kilimów, ale l~enie sic: z surowcem", czyli logiką materiałową i techniczną było przecież ha:;.Cl estetyki "Ladu", na klól'ym chowalo się pan~ pokoleń artystów polskich, '.. tym samym czasie rzeźbiarz, Antoni KenaI', notował w Zakop<lnem: "Nie w '.' c'. ;yce prZ<.'dmiDtu, <l w jegD logi·cznym sensie jest jego piękno, Prawie zawsze ,;. ":;auta jest sumq nielogicznyc'h rozwiąz'ań. Logika jest szerDką skalą możliwości, .: '. I:ŻY od talentu, ale jest jedynym źródłem prawdy, czyli pojęcia dobra, Nie ~ . ,.:eje p:c;kno bez logiki, Jl!Śli zdarza się twierdzenie odwrotnie, to w wypadkach , , ;jania brzydocie 'estetycznej' powierzchni", Takie myślenie o sztuce było wspólne całej grupie artystów związanych tnva:. :o cub lużn:ej z "Ładem" i wzic:ło się z gruntownej znajomości i głębokiego prze~. l.d. ducha sztuki ludowej, w której dostrzeżono wreszcie wartości równorzędne L:. artościami sztuki "uczonej", Do owego równouprawnieni'a dochodziło powoli ·,por<lmi, bowiem program Norwid<l "podnoszenia Ludowego do Ludzko:';ci" art y::1terpretowali róźnie, w zależności od epoki i uwarunkowań społecznych, ~ic miejsce tu na analizę problemu (o którym obszernie pisalam) - wystarczy 'Krócie stwierdzić, że stosunek artystów do sztuki ludowej cd czasów działal':i Stanisława WitkicwiCZ<l w Zakopanem, a więc od lat 1890 - przeszedł przez .'.-jne fazy interpretacyjne: artyści sięgali po inspiracje ludowe "po szlachecku", " mieszczaósku" i wreszcie "po chłopsku", Maria Bujakowa należała do owej f.,z)' ostatniej, w ten sposób zaczerpn<)wszy od ludu podhalańskiego jego własne '.'.'i<lciczenia twórcze, potraJiła mu je zwrócić z nawiązką, a więc iS\{ltnie "wy,:rlOwala na leraz i na potem". Halina Kenaro:ea �392 IN MEMORIAM BIBLIOGRAFIA Mar·;a B u jak o w a, :-'1a::zynop:s wspomnie!'l z okazji XXV -lecia Z\VW. Mar:a B u jak a Vi a, Trzy zeszyty dokumentacji prac 1a6l9 -19,34 (rc;kopis). "erzy B e d n a l' a w s k:, Sport artystycznie utkany, Dysk Olimpijski 11 :l, 197: ,Józef G l' a b o w s k i, T~an;na wyrosła na Poohalu, "Przeglqd Artystyczny" nr . 1965. Józef G r a b a w s k i, \\Tielobarwny haft zakopiańsk', "Rękodzieło AriystyCZJI'; Maria Ł a m n i c k a - B u jak o wa, Koronkarstwo klockowe (Kursy korespondct cyjne Państwov.:ego Seminarium Nauczycielek Rzemiosł) nr 1. Warszawa 19:j.; 'nr l, 1976. Józef G l' a b o w s k i, :YIaria B u j Clk o wa - Kolorowe pasje, "Pocl/a/ r::c" wios!!!; law 1976. hena H u m l, Tkactwo dzieci \\.: szkole zakopiańskiej, "Projpk;" nr 2, 1954. ],ena H u m l, Ha.fty :vIarii Bujakowej, ".projekt" nr 5, 1196'6. Ire:1a H u m l, Artyści Zakopanego (wstęp do katalogu "Desy" w W-wic) 1973. Halina K e n a r o w a, Plastyka zakopi'ańska ].9():9- 1973, Kraków 1973. Halina K e n a r o wa, Trzy najstarsze szkoły zawodowe w Zakopanem (M{)nogr<! La Zakopanego 11a 400-1ec:e -- w druku). ]{,ystYrlCl K o n d r a t i u k, Współczesna polska tkanina artystyczn<l (W:3tc:p d katalogu XV Festiwalu Sztuk Plastycznych w Sopocie) 19:62. Anna M i c i ń s k a, Tkanina Haft Koronka (wstęp do katal\igu wysL\ \v, szkoly im. M{)drzejewskiej w W-wie) 1966. Irena T. S l a w i ń s k a, Malowane wełną, "Trybuna R.obotniczo" (Magazyn ?,);r'-, dzielny) Katow'ice 197± n 1&2. Wanda T e l a k o w s k a, S·ztuka hafciarska, "Arkady" ,nr 2, 193'6. Vvanna Ge n t i 1- T i p P e 11h ~1 U e r, 50 lat plastyki zakopiailskiej (wstęp do kat;,,, logu) Zakopane 1963. Danuta W l' Ó b l c w s k a, Wy\\'iad z Marią Bujakową, "Projekt" nr H-l, 198,1. (:1ajważniejsze pozycje z ponad 50 kaw]ogów wysta\',~ PAMIF:£I E:-.'IILA JlElWS'lEJEWICZA FL\DKINA Dnia 20 czerwca 1984 r. zmarł w Leningradżie Emil Jewsiejewicz Fr,adkir. starszy pracownik naukowy ;eningradz.kiego oddziału Instytutu Etnografii AN ZSRR weteran - inwalida II wojny światowej, pełen entuzjazmu badacz - paleodnogr;ti czarujący człowiek " mający w P{)lsce wielu {)ddanych przyjaciół. Emil Jewsiejewi'cz Fradkin 2 urodził się \II Moskwie 30 X 1921 1'. M!-odość spP.· dzi! w pełnej egzotyki Bucharze, skąd wyniósł zainteresowania l'tnogral'i;1 i archen· l{)gią. Ukończywszy szkołę średnią w 1'9''10r. został powołany do Armii Ri1dziecklc'.: Po wybuchu wojny z Niemcami poszedł na front jako telefonista, ;1 pn ukcńczen: '.i l Por. Redakcja, (w) "Sovetskaja Etnog,rafija", 1985, N. 2, s. 122. Do ciepłych słów Rcdak wkradia się pomyłka odnośnie miesąca Jego Smierci. 'Za pomoc w Lbieraniu danych biograficznych serdecznie dZliękujG p31liom Lubow La '.. żonie Zmarłe,go oraz Rycie Razumows.k:iej i Kirze 'Sieriebrowskiej z Instytutu Etnografii AX cji ZSRR w Leningr.dzie, �IN ME~'IOR1AM 393 k.l'·SU oficerskiego jako podpo!'uan;k został dowódcą plut0nu fizylierów. W lisLp,:dzie 1943 r. broniąc przepr;1\\'Y przez Dniepr pod Perejeslawem Chmielnick:rr, ,;.)st<l1 ci<:2ko ranny (a PO\\'st<1le !la skutek rany kompLkacje stały się po .fI l.i!,,2h bezpośrednim pc)\vodell1 Jego śmierci). Po powrocie ze szpitala polo',\'ego na fr<Jnt, a lipcu 1944 r. powtórnie ranny, p', (;:ugotrwałym leczeniu zdl'!11ob;i:zo\\'a!1Y został jako inwalida wojenny. UdeKoFl',;;my Orderrll1 Czel'\\'onej G\\'~ilzdy za udział w wyzwoleniu Kijowa, medalem za z··'yci<:stwo nad ~iemcam: i innym: odznaczeniami, \'1 latach Ul-t-ł· 19·1iJ s.ludio\\·ai !la \Vydziale Historycznym Uniwersytetu Li:. n':lg~'adzkiego, Był uczniem £\;;:adl'mika B. B. Piotrowskiego, słuchał wyklad6,': ·,,'\'bitnych ucwnyc!l jak W. \\'. St~'u\Ve, W. W. Ma\\'l'odin, W. I. Rawdonika, S v.i, OkUł'1 i in. Pracować 2<\CZ:11 jeszcze jako student, początkowo jako p;'z", wodnik, a od 1957 l', praco\\'ni).;, nauko\\'Y leningradzkiego oddziału Instytutu Eln,,· g:',lf;: AN ZSRR. Od lat stuci,'!1ckich do końca lat sześćdziesiątych uczestn:czy' 'l: wykopaliskach kierowanych p:zez B. B. Piotrowskiego na ur'lrtejskiej twierdz:,' Karmił-Błur (Tejszebaini) w -".rmen:i, oraz IV badaniach terenowych nad \~'ołg!, i >\' Ob'N, ro;;towskim. W pracy n::ukowej gab:;)L'to',\'ej opierał ;;ię na bogatych materiałach źródh·· 'A'ych zgromadzonych w l'vluzcum Antropologii i Etnografii im, Piotra AN ZSRJR. 'i: Leningradzil'. Zbiory te poz''',! 'oardzo dobrze". Podstawową tematyką jego pra" f'"ukowych ,t:ln()w:!a ;;ztuka >polccwr'l;;tw pierwotnych, Pisał prace o sztuce -(,,,",żylnego :YIck;;yku, pradziejo\\'Y:11 Chorezrnie, o zabytkach archeologi'cznych Palef::yny, starożytnych kulturach Kub~', o Czukaczach, Eskimosach, Tli!1Jgitach, o sztL'eć chit'\;;ki('j, Najwięcej j('dn~l~ czasu i pracy poświGcil początkom sztuki piCI' s:ycznej i jej najdawniejszym przejawom. Badając sla\\'ną na cały świat, zgl'O:nadzoną przez P. P. Jdimienkę, ko!c!i:cję za.bytkó,,, sztuki paleolitycznej z Kostie!1eK [ ob·.\'. \\'or<Jneski, E, Fradkin jo).;,ona! nie tylko szeregu "\''lżnyc'h odkryć, v,,.ydz:cL1jąc z nicj dzida sztuki nicz:1ane ',\'cześniej, ale i od nowa \veryfikując znane: T,T. in. odkrył zjawisko, które :uz',\'ał poliejkonizrnem, polegające na przedstawieni'] na jednym kawałku kamienia, ',\' jednej kompozycji, kJku wyobr'lżgeń głów z',',:c· rzęcych, Ch:ll'akterystycZl1c1 jego o;oobliwością jest wzajemne przechodzenie, p:'Z,,' v-:ykol'Zysty\\'aniu tych samych pi,l>zczyzn i linii, jednego obrazu w drugi, Zjawisko to ma ogólniejszy charakter. Prześledził je nie tylko w sztuce paleolitu. aj.~ ,nem 7. D. :\. Siergiejewem :akże sztuce współczes!1)Th plemion pierwot!lyci', CZUKCZÓW, E;;kimosów i Tling:!ó',\';' i \\'ykazał, że uni\':e,'salność zjawiska Z\\':ą1.Zl- 'POL L. G. Necacva, T. A. Popova, V. V. Fedorov, E. E, Fradkin, Al'cheo!ogiCzskoe S'), branija Muzeja antropoLogii i etnogra·fi.i im, Petra VcLlkogo Akademii nauk. SSSR, "SbornL Muzeja Antrnpologi i Etnografii", t. xx:rr, 1964, s, 150 - 168; E. J. Fradl<'n, Zbiol'y al'chcol'" p'czne w Muzeum ,1ni ropologii i Etnografii im. Piotra I Akademii Na1<k ZSRR w Leningra ' (joe, "Wadomo';ci Archeologezne", t. XXXV, 1970, s. 119 - 122; E. E. Fradkin, T. A. POPOV;), /.rcheoLogiceskie kollekcii [{unstkamery Muzeja antropologii i etnografii Imeni Petra [ i :ch znacenie dla razviti.ja otecestl'olnoj archeologii i etnografii, [w:] Godicnaja Nallcnaj(J Scsija Instituw Etnoomfii. AN SSSR, Kratkoe saderzane dokladov, Leningrad 1974, s. 49·51. , E, E. Fradkin, Potiejkoniccsk<lja sf,;ulptura iz verchna pa!eoliticeskOj stojanki Kostenk,1. "SO\'etskaja Etnografija", 1969, N. l, s. 135 - 142; tegat, Osobyj vid iskusstvlI perVabylnog9 ce!oveka, "Veslnik Akademii Nauk SSSSR", 1969, nr lO, s. 53 - 58. 'Por. D, A, Scrgeev. E. E, Fradkin. Poliejkonija na severo-vostoke Cukotki, (w:) Krallwe mderzanie dokladov godicnoj sessli Instltata Etnografii AN SSSR 1970, Leningrad 1971, s. 115- 116; ciż, ZoomorJ'Ilye, alltropomorf"yc po!tckoniceskie kompoztcii na ..1<rytatych premecach" drelinego Bertngmor'ja, [w:l Novejsir otkryttja sovetskleh archclogov, lezisy dokladov konfereneit, Kiev 19''5, c. 1, s. 29. �394 IN l\LEMOłUA:ll jesl ze strukturą pierwotrwgo wieloznaczlll'go myslenia. Zjawisko po1:ejk()]1izn:') f.:-,że slużyć do badan ideologii spoleczeń przedkb:,o\\·ych. Drugim ważnym osi4gnięciem studiów nad materialami z Kost:l'llek było l"~L yc'e wyob,'aże1'l twarzy ludzkich, których zn;uny tylko kilka. Hl')WnOCZL'~!1::'; F'"dkin wykazal bl<;<iność określeiI całego szeregu \\'ylworów plastycznych. ll'.\',~ż:J.,,)ich za wyobrażenia części ciala kobiecego, a które wg niego Sil przl'lisl;\',viell:-';,'!) zwierząt. Zmi81ld ilościowa wyobrażeó żcnskich i zwierz'lt jest w;lżnym a,'g",;',',ćntem dla zmiany poglądów na temat islnic'nia matriarchatu. Fr,1dkin równi(·.~, :> .•. ·zależnie od prof. A. Lewi-G{JUrhana, zwrócil uwagę na korelacjc IV rozrnie:'zl~'.niu zabylków sztuki ruchomej w sanktuarium. wL!żonYIll w wielkiej buOO·,\·i.i ,L:,;olitycznej' w Kostienkaeh, Uzyskane wyniki st,lnowiły pcdsl;\wf.; jego liysl'rL:,':i ~i.."·idydackiej pl. Zabytki paLeolitycznej s;:tul\i Kostiell"" 1 ". Odkryci;1 Fra:ik· ...:) ....~budzily szerokie wintercsowanie badaczy'. Ostanie lata życia poświęcił On problemo\\'i pocz;ltkó''''' szluki, )J1·/.t~d.<l<\\\·jaNc .•..:asną koncepcję na tem<lt czasu i przyczyn jej pojawiŁ'nia. Pr<lcę If.; UkOI'ICZylj"i c',:żko chory. r-<ajwa-żniejszc wyniki, poprzedzonc nlożen;,lIni metodycznymi s ukaz,"y się po śmierci Autora H. Szczególowe Ob."Ł'r\\·acje krzemiennych matcriall'.'! cj'prowadzily do wyodrębnienia niezrozumialyC'h \\'cześnicj zabytków, które zinl, .•··· )))Ttowal jako okazy miniaturowej rzeźby okresu mustierskiego a na wet ;lszl'l«ego. Wśró·d krzemiennych wyrobów, wczdnil'j określanych m. in. jako ,..<krobant'" i "retuszowane odłupki", odnalazł on osobli\\'e formy z ,.niepotrzl'bnymi lila ;c:·, funkcji występami, wnękami, zaokrągleniami. Kształty te okaz,t!y sil~ n<l~,;;')~:ast niezbędne dla uzyskania plastycznych wyobrażel1 zwierz;lt, łatwych do :~::tLL'iażenia przy ·odpowiednim obrocie wyrobu. Fradkin stwierdza, że te pierwsze w)'',~:'ażenia sztuki plastycznej związane były z przygotowyw,miem narzędzi pr'lcy. \\o'ykonując sam{) narzędzie kamienne czlowipk pracowal już jako rzeżbiarz. Pl'?Y :.'arzeniu kamiennego dzida artystycznego wykorzystywal te same m;lterialy i te ,,;:'ne nawyki pracy. Nic dziwnego więc, że pierwsze okazy sztuki powstawaly z ,dpadków surowca, wykorzystywanego do wyrobu narzędzi produkcji, w Afry(:(~ z ")azaltu, w Europie z krzcmienia - nikt nie może stwierdzić, że najdawniej:;3e ''''l'Zęlizia mogły być i drewnianymi ", PO\,,1stanie ~ztuki plastycznej ZWi;jZ,1I1Cbył·eJ ;',1 III 'E. E. B'radkin, Pamjatniki paleolitiCeskogoiskusstva Kostenok l, Avtorcfc'rat kan.di(:"~sl,oj dissertacii, ln>;titut Etnografii AN SSSR, Leningract 1975, ss. 28. ; M. in. G. F. Korobkova. Hezllltaty binokularnogo isslcdovanija mergelja i.: verc1lTlep,,:coliticcskoj swjanki Kostcnki l, "Sovetskaja Etnografija", ,1961. N. I. s. 142, 14:1. Por. też: J. Gruba, Odkrycie na pulkach magazynu, "Z otchłani wieków", R. XXXVI. 1!170. s. 200, 20~; .l. K. Kozlowski, Mury cyklopów, Wrocław 1971, s. Ill; tegoż. Arcl'~ologia Jll'I\llistoryeZll<l, c=.. l, Stm'sza epol<a kamieni.'!. Paleolit, Kraków 1972. s. 195; J. Gurba Irce.). E. E, Fradkin, poliejkoniceskaja ... ,.Archeologia Polski", t. XII, 1972. s. :!1:;; J. K. Kozlowski. S. K. Koz!fJwski, Pradzieje E'uropy od Xl -IV tysiąclecia p.l1.e., \\'arszawa 1975. s. 35. .. E. E. Fradkin. l{ voproslL o v'remcni voznikrlovenija sku[lJtury iz krenulja (v SVjLl2'l s problcmoj proizchozdenija paleoliticeskogo iskusstva), ['w:] Krutkoe soderzanie doktado/) s~s;; i,,'tituta etnografii AN SSSR, posvjścenlloj JUO-letiju so:aanija pervogo (l!<naemiCeskogo etno[if"Joantropotogiceslwgo centra. Leningra<l 1980, s. 90, n. 'Tegoż, K vOp"osu o wremeni i pricinaeh vozniknol'en<ja izobrazitelnogo tskustva, (w:) C;odil'naja naucnaja sessija Instituta EtnograFii AN SSSR. Kratkoe soderźanie dokładov 1!}83y., Leningrad i::ob"azitelnogo iskustva, ..Sovetslcaja Etnogmjtj,,", 1985, N. 1, s. 111- 127. H Najstarszy i narazie pojedynczy rysunek ol'\l'e~u n1l1stierskiego odkrył \\.' Molodow:e l. A. Czernysz (O l:r(;'men.i vo~niknovenijft ]:.alcoLitU:-eskogo i;-;-Kllsstl;a v svjnzi c issf('dovanija!ł{i 1'J-;5 g siojanki Motdo1.~a 1. [\\':] U istokov tvori.·('stl"tl. Nnvosybirsk " Por. J. Gruba (rec.), R. Gansiniec. EjJoka dr?l"c"''' ... Ardll'ołogia", l~h':.>t...,10giCi " t. vIJ jQ55, Z. 2 19,;7 1958, s. 189. 1 1 1978, s. lU - :.!:.n. t. III, 19W. [\\"1 ,.••••... �IN MEMOBIA:VI 395 .. ~ Fr<.:dkina z wykonywaniem narzędzi pracy i bezp~ś:'ednio na \\-,ązywało po.d .,~dy,]] względem da tcj działalności twórczej, natomiast \\'ytwory sztuki z po·· . '-.elu ich formalnego podobicństwa do narzędzi, na co pierwszy z\\Tacał UW<1g<-; ~ N Zamiatin 12, bardzo jest trudno wyróżnić. Fradkin \\iysU;puje jednak prz'2,':,oko hJpotezie Z,:mialina ois-tnieniu kultu kamienia. Uważa. że potrzeba sztt;:ci "",;;tycznej i,tniała u człowieka już na progu jego pov:stania i ocdzielenia się cd <a;a z·,\·:crząl. Proponujc 'więc rozszerzenie przestarzalego już pojęcia "bidogicz;·· . <::" li'iady -- trzech najważniejszych, różniących czlo\-vieka cd zwierzęcia ele:ne:,·· '.< "'-, jak różnica chodu, dłoni i mózgu, o uznanie duchowej działalności łącząCej .. sobie i z·dolnoś·ci tworzenia dzieł sztuki. Sztuka produkt duchowej p;;y.. ,cznej działalności człowicka pojawia się jako zjawisko społeczne z potrzeby ,zckazy-,\'ania emocji i uczuć, Człowieka zawsze miały charakteryzować dwa ję7.Y"i mo\\'y i sztuki, będącej podstawą duchowego porozumienia. Dla potwierdz2',; wczc;;nych j('j początków Fradkin podkreśla, że wspaniałą sztukę plastyczrq . ,incgo paleolitu musiał przecież poprzedzać długi jej rozwój w starszychoklYc·h. Tak jak w ostalni'ch dzjesi~cioleciach zmienily się poglądy na czas pojawi-E:, się człowieka, powstania trwałych domostw itp., tak należy oczeki wać zmiany " ,gl'1dów na czas pojawienia się sztuki. Drukuj'lc pracę Fradkina redakcja "Sowieckiej Etnografii" zda\'iała sobie S!Jr,,' .'i z dyskusyjnego charakteru publikacji, nie wykluczyła jŁ'dnak, że kcntynuoN,(!}i~. " go pO'ózukiwaó w ostateczności może doprowadzić do odkrycia takich wyrobó',y : ~'.łki pa!l'olitycznej, które bezspornie zostaną uznane przez większość specj,.E"'.',\-'. Redakcja podkreśla, że prace dyskusyjne szczególnie pobl'dzają myśl b<:d<i.~:•. i już tym samym przyczyniają się do dalszego roz .•••.. oju nauki u. Sam Auter '.• :, zdawał sobie sprawę, że może zostać obwiniony o zbytnią fantazję, jeśli chcd:"i <)Znaczenic P{)s2czególnych gatunków zwierząt, łecz samo odkrycie najstarszych. :,::zim' sztuki plastycznej i próba wyjaśnienia przyczyn jej powstania jest bez·· ~ecznie wielkim jego osiągnięciem. :E. Fr:ldkina jako badacza charakteryzowała nadZ\vyczajna żywotność i niesp.-:(c1Oaśmiałość myśli, mno:gość zainteresowań i umilowanie pracy bezpośrednio z·~ ;; lidłami oraz pełna niezależność od przyjętych, dogmatycznych form myślele;:'., \'):,daje się, że te cechy przyciągały do niego ludzi, zwłaszcza młodzież. Dla rodziny, przyjaciół i kolegów zawsze zostanie niezastąpionym człowic,.',)1. Cześć Jego pamięci~ Jan l~ aja 13 N. Zamjatin, Mżnjatu'rnye skulptury Archeologija", t. X. 194a. s. 86·113. Tamże, s. l~:!. S. v neolite Severo-Voscoćnoj Gurba Evropy. "SO\-E:'" �396 IN MEMORIAM DR GIZA FRANKEL (1895 - 1984) JJokt01'at z zakresu historii i literatl<ry słowiańskiej uzyskała na Uniwersytecie Wiedeńskim w roku 1922, a wlatac: 1!}2C- 28 studiowała etnografię i etno10gię na Uniwersytecie im. Jana Kazi, mierza we Lwowie pod kierunkiem pro; A. Fischera i tam pracowała jako asys· tent w latach 1928 - 39. Po 'wojnic spędzonej w Zwiqzku Radzie:ckim podjęło· pracę w Zakładzie Etnologii UMCS ': Lublinie, po czym w latach 1947 - ł95" była kustoszem w muzeum przy Zydowskim Instytucie Historycznym w Warsza wie. Po wyjeżdzie w r. 1950 do IzraeL p:'acowala do roku 1980 \V Muzeum Etnografii i Folkloru w Haifie. Na początku swej pracy naukowej dl G. Frankel interesowała się głównie zwyczajami i sztuką Zydów w Polsce i Europie Wschodniej. Już w 19 2'9 r. opublikowała w "Ludzie" artykuł Wycinank, żydowska w Polsce jako pierwsze opr"cowanie z tej dziedziny. Od tego czas~, wycinanka żydowska - zarówno w Polsce jak i w śvJiecie - .stala się głównym tematem Jej badar\ naukowych. Z tego zakresu opublikowala wiele artykułów w różnych językach (19:30, 193~5, 1964, 1967) aż do pozycji książkowej w języku hebrajskim, także w tłumaczeniu angiel;;kim, pt. The Art of Jewish P:rper-Cut 098(3). Równocześnie z tymi publikacjam: organizowała wystawy wycinanek żydowskich (np. 1955 r. w Jerozolimie, polen' -.\[ Haifie i in.). Efektem tej Jej działalności bylo odrodzenie się w lzr,lclu i \\ ś.vi ecie żydowskiej sztuki wycinankarskiej. Jako wieloletni pracownik muzealny (w Warszawie 1947 - 50, od 1956 do eme;'ytury w 1980 1'. \V Haifie, gdzie była wspólinicjatDrem i założycielem tego muzeum) zajmowała się także innymi dziedzinami kultury żydowskiej, zwłaszcza strojami, zwyczajami i obrz<;dami. Z ty,ch też dziedzin dr G. Frankel ma spory dorobek naukowy w postaci wielll artykułów, katalogów wystaw, przeglądów sytuacj' \V muzealnictwie europejskim, publikowanych w różnych cza,:l,)j c m<lch świato',\'ych i w różnych językach. Na uwagę zasługują Jej prace w j<;zyku p()hkilr., publikowane w różnych tomach "Ludu", także w "Etno;grafii Polskiej" (1,96'1). W lac lach 19'55 -1,962 opublikowała po polsku 20 artykułów w czasopismach, jak "Nowi~lY", "Nowiny Izraelsk:e", "Nowiny Poranne' czy "Nowiny-Kurier". Dotyczą onegłównie wierzeń, zwyczajów, obrzędów rodzinnyCh i dorocznych oraz sztuki ludu żydowskiego. Gdyby można bylo zebrać te artykuly i wydać razem w jednym tomie, byłby to bardzo interesujący materiał do odtworzenia kultury Zydów p;)lskich. 1 opracowano na podstawie do ze PTL materiałów przez p. Std!ę przestanych Rebhun z Haify J. B. �lN PAMIĘCI GR:ACJ:ANA MEMORIAM 397 BOJ!AR,A FIJA:ŁKOWSKI.EGO .N XII 1~84 1'. zmarł w Koszalinie -.Jo!1ek Oddziału Polskiego Towarzystwa l. udoma wczcgo, dr Gracjan Bojar Fijał',l\\'sk:. Z wykształcenia historyk, będąc . rż na emeryturze uzyskał na Vniwersy',,'cle im. Adama Mickiewicza w Poznn'u doktorat, a jcgo rozprawa otrzymala 1978 r. NagrodE; III stopnia Min;ster..va Szkolnictwa Wyższego i Techniki w '. mkcHs"e im. Adama Zaw:ldzkiego, Wo. mll' losy oraz W<llki w armitich tilian,,:',ch na Zachodzie skierowały zaintercsc. ,mia B:Jjara Fijałk()wskicgo na naukowe J:sanie lVa.1k wyzw()lcilczych i losów jeń,)'}.; W;Jjellllych r:a Pomorzu. S'tąd temat ',go dy.'ert~cji .,- Losy jeńców wojen:. uch na f'omor.:u Zachoclnim i Meklem. .'arii w latach 1939 - 1945, wydanej przez '.ION w 1979 1'. .Jedn~kżt.' i;':l<l t~ln(1tyka, bH'JarZj".;ząJcmu przez ostatnich d\\iadzieśeia kiJ-·t lat, związaJa Go z P.olskim T{lwarzys'.·;."n Ludozlla wczyrn. Z pasją godną za,)dowcgo etnografa całą swą twórczość : ,,,racką pr święcił słowin1'1skim dziejom Pomorza Zachodn:ego, \Vprowadz:ł oC) 'J:egu literackiego i spopularyzował baśnie, podania i legendy ludoAe, za\','a,'>~ archi\\'ach, przybliżył szerokim rzeszom czytełnikó\v najdawniejsze słowi2ris;ó~ .. :eje na,zego regionu. Czlnnek ,:wiązku Literatów Polskich, opubJikowtił efekt s\\'ych ptisji poszukćc!.\'czych - zb:ory legend i baśni: Morze szumi jak dawniej (19'61), Pieśi!. Swan· bora (1964), Powilc<:e (opowitidania - I'nu, Le.gendy koszali7iskiego grodu (19712), ~ ;Jgcndy znad Drcnc~kich .1ezi(Jr ;(1974), Legendy ze slowiJiskiej checzy (1976), 'iitry Drahimia (J;984) oraz ostatnia pozycja Wróżba Swantewita (19-8·5). Jego ksi'lŻki zawierają nie tylko wartości powaweze, lecz roz\vijają ,'ównicż ,tl ioty l.m, pozwałaji1 powiązać dtiwne losy Pomorza ?:achodniego ze wspólczesscią, S,! także cennym ogniwem zesptilającym kulturę dawnych ziem pomorskich kultur:; pozostalych regionów. Gracjan B.ljnr Fijałkowskl byJ nieprzeciE;tnyrn człowiekiem. W jego o.sDbi,-' otkaly siC; te w.-;zystkie cechy, których lak często pos~:ukujemy, a tak l'Ztidko zna'ljemy - urok osobisty, wiedza, doświadczenie życiowe, pasja, wiełGstron!1ość ZlC""e,·esowurl. Ten skromny człowiek, odznaczony wieloma odznaczeniami pa1'1stwo.'. y:ni (m. in. Krzyżem Srebrnym Orderu Wojenneg.o Virtuti Milita;:-i, K.ć·zyże:1\ 0:icersk;m Orderu Odl'Odzenia Polski, Krzyżem \Vałecznych i Krzyżem Pa::-ty::"ncjen), najb:::rdziej cenił Order Zasługi dla Narcdu ze Srebrną Gwiazdą Jugo;;iaw':l, ,:i został Mu nadany za jego udział w walkach wyz.vole1'1czych w tym ttik bl's;..:() P,,1~2e lur.ju. �398 IN MEMORIAM ~agła śm;c:"ć !)rze:"'::ała :vfu zbieranie m:JteriaJów do nowej k.'iążki, związ;z początkami chrześcijal1stwa na Pomorzu Zachodnim" Z żalem żegnaliśmy naszego kolegę, G" acj;:ma Boj:1fa Fijalko\Vskieg{] \V;coz·,.::. że :akich jak 0:1 ludzi spotyka siG tak rz·adko, Cześć jego pamięci! 112] ."Inna Mosiewir.:::: PROF. DR MAXI:vIlLIAN BRAUN (6 II 1903 - 17 VII 1984) :"Japływ informacji kulturalnych i naukowych z innych krajów do Polski l "' z;;wszc jest dostatcczn'e ;;zyb;';:i. Tak się zdarzyło i IV wypadku śmierci jednc;;, .. z czołowych sla'\'i,tów Zachodniej Europy, prof. dra Maximiliana Brauna, któn~•.,; uzialalność nauko\\"a wcszła na stale do historii. Był on znanym nie tylko w RF·'; lecz na całym świecie jako świetny znawca literatury i epiki ludowej Słowia Prof. dr Maximilian Braun urodził się w Piotrogodzie 6 lutego 1903 r. B.. synem germanisty i histo:'yka, Theodora Brauna, pracownika nauko\\icgo Akaden;. Kauk carskiej Rosji. }1ieszkal z rodzicami w Rosji, by po wybuchu Wielkiej R:'woJucji Październikowej wraz z ojcem v;yemigrować do Niemiec jako 15-le~.· chłopiec. Zamieszkał \Ii Lipsku. W Jatacl: 1921 - 1924 studiował w WyŻS!.f~j Szkól': ~ztuk Pięknych w Berlinie i Lipsku. Potem rozpoczął studia slawistyczne na Ur· we:'sytecie Lip~l-cim, któ:'e ostatecznie ukierunkowaly jego zainteresowania nauk""..}-,bada',\'cze, PoczątkO\\"o interesowały go języki słowiańskie i bałtyckie. P:.t""1 rozszerzył ~\\"ój ;';rąg zainteresowaI1 sluchając wykładów z historii i filon:' V'; 19'30 roku obronił pracę doktorską z językoznawstwa rosyjskiego" Dużo uw;,';" p.,)';więcał także kulturze, historii, literaturze i twórczości ludcl\vej narGdów J..g'Jsiawii. W 1933 r. habilitował się" Temat pracy habilitacyjnej brzmiai: Pocą!" e~lropei::acji w literatllr:e Slowi.an muzulmai!skich Bośni i Hercegowiny. Liczne jego prace poświęcone bylinom rosyjskim i epice ludowej Serbów, Macedończ:, ków, Chorwató\v i Cza;'nogórcó·.v, :vfaximilian Braun \vraz z Gerhardem Gesemannem, Aloi.sE'm Schmau>c· i He:"berŁem Peukertem byl twór·cą współczesnej slawistyki niemieckiej. Od l g;o' d;) 1£68 r., kiedy przeszedł na emeryturę, kierował slawistyką na Uni".versytei·'· w Gottingen, kontynuując dzieło Johanna GoUL-ieda Herdera i Jacoba Grimn, Gottingen, dzięki ::vraximilianowi Braunowi stało się głównym ośrodkiem sla \' stycznym w RFN, Prze"tało bić se,"ce Niemca, jednego ze szczerych przyjaciól Słowian. W je.;;licznych pracach z sym;:Jatią podkreślał bogaty dorobek duchowej kultury Słowi,· która stała się jego pasją. Prof. dr Maximilian Braun wykładał i na uni \ver>y: ." tach USA, był częstym go~ciem uniwersytetów jugosłowi<1ńskich. Brał czynny ud z; , lii" l:cznych międzynarodo\vych imprezach naukowych kongresach, sympozja' i konferencjach. Był członkiem 1YIiędzynarodowego Komitetu Slawistycznego, a ,', J mil r. członkiem ko:"espondentem Ser<bskiej Akademii Nauk i Umiejętności . .Je;, śmierć jest dużą stratą dla s12".\'istyki. Odszedl wielkiej rangi uczony, wierny prLj,iciel Słowian, p,'opagator ich oryginal:lej i bogatej epiki lud:)\\'cj na Zachodz Gdy kanclerz RFN _-\denaue:' na czele delegacji pojechał de ]Vlv~kIVy na rozmo\'." .~ pr'zywĆl" 'ami ZSRR, prof, d,' ~1aximilian B:"aun towarzyszył mu jako t1uma~:. �·1N 'ł.fEMORIAM 399 ś\\'il'tnie jqzyk rosyjski i !1;" sprawialy mu trUd!10Ści pozostałe języki ,<!)'N',łl1skie, Jego prace naukO\I'o-bada\vćze dobitnie świadczą o jego erudycji, Ps;:c]cy te słowa mial okazjq poznać tego niestr\'dzont'go i wytraw~('go cntuzjLh!.c; !l;c;'atur i bDh,lterskieg{) eposu lucio',vego Slowieln. Prof. dr Maxilniłian Braun był arbitrem obiektywnym i 11" ró"ni t'·<lktov. ' 'l/i,,11,;e jak i male 1uciy slo\\'i<1l'l").;:;e. Sw'obodnie poruszał siE; na n;wie ic'h cp," Ld~Tej, Był autorem d\I'óch cick<lwych monografii o jugosłowiarlskiej epice Ld,",n~j, Poruszal w nich podstawowe pojęcie a boh<lterskim eposie lu·dowym i o je;, !;tyb'ty<:e, o rzeczywistości zawartej w wątkach rozsianych w róż.nych regionL':~' k:-aju: podkreślal spn!l'czne znaczenie utworów epickich, pisał o pieśniarzach i r; ibi':>rcach tych utworów, o w;qzi epiki z historią oraz dokonał systematyki mo~,> V.:l) II' epickich, Główny nacisk kładł na funkcję epiki ludowej w ;~yc:u kultur:·;Dy:n ludu. Zwracał uwagG na stosunek rzeczywistości i stylizacji w epice lud{)I'."2'. By! on także autorem oryginalnej pracy, poświcc.onej GÓ1'skiemu Wieńcowi pe,,': Njegosa. Analizując te:1 utll'ór romantyczny Brann t\V~erdził, iż. literałizacja boh:trrsk:cj epiki ludowej w!<lśnic \I' Górskim Wif'ńcu znalazla swoje od7.wicrci:ile:lic, N'a,tqpnc plJko1cni,l Słowian In1ziGcznością będą wspominały imię tego v.. .',.b.·i:il'go slawi,ty niemieckiego, któ,'y cide swoje życic poświęcił dla ekspDnol\~l:;" ie:) j~zykóI\'. literatur i epiki ludo\\'ej. 2n,11 7 Kole JCLIAN TOLIŃSKI 1910 - 1986 Juli,):) T111ill,ki urodził się 19 czerwC;) l!HO L II' Hybitwaeh. PC1\I'. Wieliczka, ]',';l1j'lc 19 hL IV roku 19:!9 UkOI\CZ}'! Pal1,;;',~'(l',,'c' :VTę·-kic Seminarium Xauczycie!s\:c \\- KriJko\\"ie. Już od 19':;2 r. pr;lcO\I',ll 1\' 3-kbsn .I'ej ';:kole pO'.I'szechncj \\' Pwę!J:c Wielkiej, pl1\I', Li'nanolVa. W roku 193:1 objął po,;idę ;)auczyciela w Publicznej Szkole Pow-zcchnej nr 1 IV Mszanic Dolnej, \\' roku 19,~16 ukO!\czyl Pcu\stwowy v..~yż~zy l~urs Nauczycielski \\\' L\yo\\'ic -- przc'dmioty: fizyka i geografia, Oprócz tych przedmiotów uczyl róll'nież "v.f. II' star:')zych klasach, a także nauczał Ś9iC'\VU. d.;)póki SZKoła nic otrzymała ~pccj3listóI" d,l tych pl'zed miotów. Pon:cważ już od szkoly P:)',I',;zechnej inie]'('s,1\I'al s~q harecrst\\'em, !)atur<lłnie, jsko nauczycicl zalożyl drużynG harcerskq, Organ:zo\\'ał w niedzielę ',I'~'eicczki z ~;,rCl'r2,lmi, a plJdCZ,l'; fer;i letnich Simic::i JCH' �400 IN MEMORIAM urządzał '}yeh obozy szkóL Obok kurs il: 'niał harcerskie. Był wymieni·onych chemii, Był przekazać Od im początku g". Kiedy w O!{niska nr ~dch 50-tych. I tu '!Lal .\ <:t i do obrali prezesem się zajęcia nagrody. roku limanowskiego, Plowadził żyć szkoły przer\vy samej, 1965, r>:~lncj, ".lu. nlicsiąc~_: a ,\:,~~ c-o. l'oku \v niej csła niego oprócz Jak .. idu by było có.:-;że na Ddnej, L,lIże J» do Osobny ! zystwie 1 na '\],zanie Lr',erytów, plowadził 1960 ", ;,nie trzy do piękna Toliilski i z t,) >C'- Ul'ZL1- il nc1.- młodz't'żą p:':y zclobywC\jijC przl'dlniuU·~'l/ PL'ltc'k udzil'1ał do ri1d szkół l' l- \\·'k:'l(')\\'c!~. G3 lata. czę.-;to n,)\\'a kolon:L' Nie mógł chol'iJ\\C\ły. SzkoLł letnie. j~d·· jC!Ż )OJ l \\' \I;;z~l;::.~~ b:ndw z L'Ó~:~lych Ty,;iqcJl'cic; kol. .Z ~·11lt.HiziC'j:i;1 ~-które Tldi!':;-;k~ urz'ldz(~l krt1ju, ;)l.!'()ll 'N p.'.:::>_~Z \\'yCiL'l'zlzi _"ię p,d,;b:lly. - do do różne ,\ P!Hl..'- \\·Kn')tct..' n:.1.'<::2 krajobrazu ZC'stai to Niezależnie' a w dLl Lub~)llLI.'r:!:U Ci01H)~L~~ {)Si\.lgn:~U~ \\-P:'~l- jego do \\. jegoJ członkt'h\'. którego cz,lsil' Uc!.~~zcz,;! \V ~VIsL~l!LC "d ["gu wsLll \V Polskim funkcję PTTK czlullkami To\\:,:- członka j,i\łOŻY! Oddzi~\ł Oddzi,lł przy;!:',)' {)kup(~cji. dział,llnos(' ~pr<l \\'lJ\\'i\i Z '~-'1 23 11 1980:3 1'. 1\ ~(;l·~:.;ł Tu l)()lt1l']. n:lleż,'; TIC'llCLSt(l\\' i [n>l''';- przyjt;ty następnie Mszan;l' J. TolilL'k; LudD~n~)',vclcgo nauczaniu w Habce. prezesem, koi. Enlt'ryt()\\' i Demok,·ację. J, Tolinskil'go krajoznawstwo już ~.V :'ZkOL.lC~: ucznios1\.;llJ, rn:al \\'iele" '0.,Tycieczk: vv t;Jjn:n(1 i Inwalidów mj.odzieży za Towarzyst\\a o Wolność krajozna Junkcj: Zwi~jZku Towarzystwa końca. jego sklepJ":'::L'111 l1~ld tej stanowczo Połskie.go tego wycieczki pokolenia \\' roku. prcv-/ac:zil kol. będąc Popularyzował \" "l k~l?,dy tll l'lll.<kę", i~1s1rukt()1 i.l do użytku opiekę Należ'lc udzL.llu pracy Rencistów liczne było \\" S z~~iJll' P(ld~ t. 11r pr(lco\v<.11 lnlodzież ł955 Bojowników Dolnej, do organizo\\'aC:~ Lajć;ć' już członka dov·/odó\v roku zawody, czlo]]ko',\-:c dotychczas. Turystyczno-Krajoznel\vczym i.qduod SportO\Vl~ nE\j'lc Lit' \V sprav\-ro\vaniu Oddzialu dział Kolo tl're:l. n<111czycit'lki gorczailskich, te od D'olnej, Związku \\~ykazaniu Kol. .,W emeryturę -oddana spra\vowal tych zebrania chociaż :\ \\'ycieczki \\' Pol"k~,,'- \dcdy zaistr~ialych .potrz~'b kol. ToL~\~k~ 1()·:1.~O\\'LI1 \\' l\'ItlleJ nr 1 l nr 2, a l1i.lstępn:c' O'~LI"N.l~l' ldt,(.t 'IX społecznych. dt,;'.v \v IVIszanie lU których za trudnie by\vala czynności nie dwa. jel.dz:! po na uczył pieśni to\var. organizacji NauczyciPlstwa ZKP ;;:oL ToliJlskieg:,. w ~l ponieważ tych koloniach nauki zakupiony .'. '-:, pl'owadz'lc .,le P·o1,')ka. ~V za~eżn?~ci. od Ol.zo\vce, \V KaSUlce ~L 2., gdzie Z~hJL"- ella ",'.vych po'CLp,ecznych. zaczęto k-olonjach Z\\'i,jZku PU\Vi;,l!:O\\'ego lekcjej, została mł-odzież ll.a -' t.:'~ni poznała okoL::z- ukoóczył od ucznió\\'. ZNP, Szkolne na przeszedł w której letnie n8 uczył też otrzyrllal kiedy dla z "Ll funkcjij i młodzieży, roku . okolicę, ze wszystkich J. Tohlc:kii'go klJL wycil'czk: otwarte 1'. do członków po\volclr':'y związku 197,3 w tej ~\l:_,zanie działania połudl1lu: łekcje l11ic.si<łcach Od haree,'ską Ogn:sk0 OgnLska ,-- hospitując września bez L>lnej, ':.J i w również l ~~\Vóch pole zostal ,I'atu tego Prowadził po 19'57 lldleżał podzielono nauczycieli Czechosłowacji, z chemią ,:" no\ve dla Lzyk: Od nauczycielskiej Dołnej otwarło ';rganizował i,y:n liczne n:e młodz~eź wiedzę, pracy l na przedmiotów uczył także chemi', dlatego bardzo dobrym nauczycielem, wymag:lł Mszanie wycieczki \\7 biorąc hufcowym. Z,- PTTK lJl'zy ,o' Zwi,!z:'.u tL-go Z',\'iil~'"cJ wcze. i turystykę szkołnej ll<lSZ('j w ojczyzny \\'o:-(,d duehu i jej m!()d:cieży szkolm'':. p~ttriotyzll1u, wzbudzili z:;bytkl)\\'. BLl! uclzi<ił \\'yCilG'- Z:lnLb· z n1i"J·. �4tH IN :\lS:\10HIAl\l '~:'i,,'ż'l w dorocznych Zlot,~ch i\1lodzieżowych Odelz:alu PTTK Rabka. Ostat;1~ł ., jcic'czkt;' prowadził w dniu 27 listopada 1935 r. Za pract;' swą, tak \V zawodzie nauczycielskim, jak i \V PTTK otrzymał liczl1e .,'.!:n:aczen'a. m. in.: Złotą Oc,z.nakc; ZNP (1968), Krzyż Zo;sługi cI)a ZHP -(1914), T';:'i Odznakc; PTTK, Złali] Odznakc; -' Zasłużony Działacz Turystyki. Odznaki; Z:t :',; lat w FTTK i 100 lwt Turystyki Polskiej, Złotą Odznakę za zasługi dla woj. :~'.·:()s,]dl'cJ':l'g(). Zloty Krzyż Zasługi, Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Pols:':i, :'.1,dal .JO-lecia PRL. Kol. Julian Tol'ński nigdy nic odpoczywal, serce jego było stale zmęczone, ,l'e .1 ".'c dziwnego, że zgasło nagle \V dniu 14.01.l!H16 r. z ',\'yczerpan:a - na zawsze Maria .'lnto.>, Antonina Lubecka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb5e242c540ca0d2413d5f91e803eac1.pdf 8bc6795649d5ddc6fc8e1101c6deb83f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1943 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1804 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.449-457 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 19871 v. IN MEMORIAM PROF. DR JOZEF GAJEK (12 II 1907 17 IV 1987) Gdy Józef Gajek kończył szkołę powszechną w r. 1918 ważyły się losy przynależności Lwowa do II Rzeczpospolitej. Wychowany w duchu głębokiego patriotyzmu - właściwego młodzi·eży z okresu walk niepodległościowych zwłaszcza na Kresach, ten sentyment do Lwowa, z którym wiązała się cała jego młodcść zachował do ostatnich chwil życia. Gimnazjum typu klasycznego ukończył J. Gajek w r. 1926 wstępując bezpośrednio po tym na Uniwersytet im. Jan Kazimierza. Studiował równolegle polonistykę oraz etnologię i etnografię. Był to okres gdy kierunki te obsadzone były przez wybitnych profesorów, że wspomnimy tu tylko J. Kleinera, T. Lehra-Spławińskiego, J. Czekanowskiego, czy też A. Fischera. W roku 1930 uzyskał J. Gajek dwa dyplomy magisterskie i rozpoczął czynne życia zawodowe jako polonista nauczyciel gimnazjalny. Jak widać z jego dalszej twórczości sentymentalnie związał się jednak z etnografią. W r. 1932 doktoryzuje się na podstawiep racy "Kogut w wierzeniach ludowych" opublikowan('j w wydawnictwie Lwowskiego Towarzystwa Naukowego, a następnie przechodzi do pracy naukowej jako asystent przy Katedrze Etnografii i Etnologii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. W r. 1937 powołano go na kierownika Wydziału Pomor2)oznawczego przy Instytucie Bałtyckim w Gdyni. Efektem krótkotrwałego, bo trwającego do r. 19.39, rozstan·ia J. Gajka ze Lwowem, jest opracowana przez niego monografia etnograficzna Kaszub, nakład której w objętości 50 arkuszy autorskich, uległ zniszczeniu w czasie okupacji. W 193:9 r. wraca J. Gajek do Lwowa i obejmuje stanowisko dyrektora Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich, przygotowując jednocześnie habilitację w oparciu o prace "Zarys Etnograficzny Podola". Piastowane bezpośrednio przed wybuchem wojny stanowiska, zmuszają .J. Gajka do ukrywania się przed okupantami Lwowa. Pracuje dorywczo jako sprzedawca, 29 "Lud" - t. 71 �450 IN MEMORIAM buchalter lub fizycznie, zarabiając na utrzymanie rodziny. A kiedy, jak mówi uliczna piosenka lwowska, "lwowskie dzieci poszły tułać się po świecie", osiada w r. 1944 w Lublinie powracając natychmiast do pracy naukowej. Jako profesor nadzwyczajny wykłada Józef Gajek na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, a nąstępnie obejmuje Katedrę Etnografii na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. W 19'5:1 r. przenosi się do Poznania na Uniwersytet A. Mickiewicza. Wreszcie w 1'953 r. osiada na stałe we Wrocławiu, jako kierownik Katedry Etnografii Ogólnej i Słowian na Uniwersytecie im. B. Bieruta. Tu obejmuje także kierownictwo Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej powołanego przez Polską Akademię Nauk celem opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego. Działalność naukowa prof. dr. J. Gajka była wielokierunkowa. W zakresie publikacji składa się na nią blisko 200 pozycji, z czego kilka jak np. obszerna praca o etnografii Kaszub, historii domestyfikacji zwierząt domowych, budownictwie ludowym w woj. lubelskim i przemyśle domowym w woj. lubelskim i rzeszowskim, pozostają dotychczas w maszynopisie. Po pominięciu obszernego działu recenzji z prac krajowych i zagranicznych oraz sprawozdań z działalności prowadzonych przez prof. dr. J. Gajka placówek naukowych jak też różnorakich wstępów, przedmów i podsumowań konferencji, jego dorobek naukowy da się ująć w kilka grup. Istotną stanowią prace poświęcone metodzie i metodyce prac etnograficznych. Wymienić tu należy przede wszystkim "Metoda retrogresywna w etnografii polskiej" (Lud XLI, s.242 - 256), w której autor definiuje specyfIkę etnograficznej metody naukowej; "Podstawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii" (Lud XLII, s. '90'9'- 9112),gdzie charakteryzuje etnografię jako jedną z nauk historycznych, której przedmiotem badań są przemiany kulturowe konkretnych formacji etnicznych aż do narodu włącznie w ich pełnym zróżnicowaniu i w najszerszych ramach czasowych. Praca ta stanowi punkt wyjściowy do dyskusji na temat nowego sformułowania zakresu przedmiotowego i celów badawczych etnografii; "Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych" (Lud XI, s. 707); "Uwagi do Polskiego Atlasu Etnograficznego" (Lud t. XLII, s. 899 - 908); "Podstawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii" (Lud t. XLII, s. 909 - 912); "Znaczenie kartografii etnograficznej dla slawistyki w świetle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym" (W-wa 19'58,s. 215 - 233'); "Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego" (Lud XLIV, s. 153 -' 205). Charakter wskazówek metodycznych posiadają także obszerne wstępy do kolejnych kwestionariuszy przeznaczonych do badań dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego, jak też liczne instrukcje w sprawie indeksowania czasopism etnograficznych czy też katalogowania biblioteki etnograficznej. Drugą grupą zagadnień, którym poświęcił prof. dr J. Gajek uwagę, stanowią problemy związane ze strukturą narodowościową i etniczną Polski. Zagadnienia Je, interesowały go zwłaszcza w okresie przedwojennym. W efekcie powshły m.in. prace "Problemy etniczne i narodowościowe na Podolu" (Tarnopol 1931), (Lwów 19,:n); "Skład etniczny Wielkiego Pomorza" (Teka Pomorska 19:37); "Etniczne oblicze Wielkiego Pomorza" (Toruń 1939); "Siły etniczne na pograniczu polsko-gdańskim" (Gdynia 1938); a z opracowań powojennych - "Elementy kultury dawnych Prusów w kulturze ludowej Warmii i Mazur" (Prace i Materiały Etnograficzne t. XIX, s. 10 - 29). Spośród prac typu monograficznego na czołowym miejscu wypada umieścić obszerną i opartą prawie wyłącznie na własnych badaniach terenowych monografię pi. "Zarys etnograficzny Podola" cz. I (Lublin 1946) zawierającą szczegółową analitę kultury materialnej Podola z uwzględnieniem rozprzestrzeniania poszczpgólnych zjawisk kulturowych, ilustrowanych licznymi kartogramami. W dziedzinie folkloru �IN MEMORIAM 451 bardzo wyczerpującą i opartą na tle porównawczym jest praca pt. "Kogut w wierzeniach ludowych" (Lwów 1934). Do tej grupy publikacji wypada zaliczyć także niektóre powojenne prace J. Gajka, że wymienimy tu tylko "Z badań nad przemysłem wiejskim i małomiasteczkowym woj. lubelskiego i rzeszowskiego" (Prace i Materiały Etnograficzne, t. XIX, s. 10 - 2JS). Szczególnie wyczerpującą grupę publikacji J. Gajka stanowią związane z Polskim Atlasem Etnograficznym. Abstrahując w tym miejscu od historii inicjatyw Jego w zakresie realizacji tego dzieła - które uznać należy bezsprzecznie za największe osiągnięcie życiowe J. Gajka - do czego powrócimy jeszcze w dalszej części wspomnień - stwierdzić można, że J. Gajek był bezwzględnie twórcą idei atlasu i to zarówno od strony metodologicznej jak i organizacyjnej. Szereg jego prac poświęconych jest teoretycznym i metodycznym podstawom atlasu. Już w roku 1947 ukazuje się obszerny artykuł pt. "Polski Atlas Etnograficzny" (Lublin 1947, Anmiles UMCS Suplementum I). Okres późniejszy obfituje w liczne jego opracowania na temat atlasu zarówno w' wydawnictwach krajowych jaki i zagranicznych. Jest również J. Gajek autorem wszystkich kwestionariuszy do badań terenowych, stanowiących podstawę opracowań kartograficznych a zawierających ponadto wiele wytycznych co do metody i techniki badań P.A.E. W kolejnych zeszytach atlasu ukazuje się wreszcie blisko 30 map autorstwa bądź współautorstwa J. Gajka. W ostatnich latach zainteresowania naukowe J. Gajka skupiły się na zagadnieniach regionalizacji Polski, opartej na wynikach uzyskanych w Polskim Atlasie Etnograficznym. Była to jak mawiał "sól ziemi" całego atlasu. Próby tej regionalizacji znajdujemy już we wcześniejszych jego artykułach jak np. "Próba etnograficznej regionalizacji Polski w świetle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym" (Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego Wrocław 1961); :A Studyon the Ethnographic Division of Poland into Regions" (Lud t. XLVII) "Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski" {Lud XLVII). Najpełniejszy i najwszechstronniejszy obraz regionalizacji zawiera jednak jedna z ostatnich jego prac pt. ..Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski" opublikowaną w Etnogra}ii Po1ski - Przemiany Kultury Ludowej w 1976 r. Praca autorska stanowiła jedynie część działalności naukowej prof. dr J. Gajka. Bodajże największe zasługi położył on w zakresie organizacji życia naukowego. Bezpośrednio po wojnie był inicjatorem reaktywowania w Lublinie, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które pod jego sprężystym kierownictwem, bądź jako prezesa bądź sekretarza generalnego, wybiło się na jedno z pierwszych miejsc wśród towarzystw naukowych w kraju. Do stwierdzenia powyższego upoważniają zarówno kontakty naukowe krajowe i zagraniczne tego towarzystwa jak przede wszystkim intensywna akcja wydawnicza prowadzona przez nie w okresie działalności J. Gajka, że wymienimy tu tylko pozycje, które ukazały się pod jego redakcją jak: Lud t. XXXVI - XLVI; Prace Etnograficzne t. I - VI; Prace i materiały etnograficzne t. VI - XXII czy Atlas Polskich Strojów Ludowych w ilości 26 zeszytów. Łącznie pod redakcją J. Gajka opublikowanych zostało w ramach wydawnictw PTL 1132 arkuszy autorskich. Niezaprzeczalne są olbrzymie zasługi J. Gajka w zakresie organizacji archiwum naukowego Towarzystwa oraz biblioteki P.T.L. we Wrocławiu, która zresztą wyłącznie dzięki jego energii i zapobiegliwości, wywieziona została ze Lwowa do Polski, jeszcze w czasie działań wojennych. Był wreszcie J. Gajek inicjatorem zapoczątkowania przez P.T.L. prac nad Pol- �452 IN MEMORIAM skim Atlasem Etnograficznym, który z czasem stał się treścią życia naukowego wieloletniego naczelnego jego redaktora oraz kierownika Pracowni Atla:;u, działającej już w ramach Instytutu Historii Kultury Materialnej jako agendy Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu. Wszystkich zainteresow'anych tą stroną twórczości J. Gajka odesłać wypada do mego artykułu w LXIX tomie Ludu. Obraz działalności prof. dr. J. Gajka ni'e byłby pełny gdybyśmy nie wspomnieli o jego osiągnięciach w zakresie organizacji życia naukowego katedr uniwersyteckich w Lublinie, Poznaniu i Wrocławiu oraz jego osiągnięć na polu pedagogicznym. Bezpośrednio po wojnie wykłada jak już wspomniano na Katolickim Uniwersytecie w Lublinie, jednocześnie będąc głównym inicjatorem działail zmierzających do zorganizowania katedry etnografii i etnologii na UMCS. Po pobycie w Poznaniu w latach 1951- 1953 osiada na stałe we Wrocławiu piastując poza kierownictwem katedry funkcję dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycznego (od r. 1958). Pracę dydaktyczną kończy w roku 1967. Efektem pedagogicznej działalności prof. dr. Józefa Gajka jest spore grono jego uczniów, magistrów i doktorów, którzy pracując na różnych często samodzielnych stanowiskach swą naukową pracą w dziedzinie etnografii świadczą o wiedzy i poziomie, jaki osiągnęli w czasie studiów uniwersyteckich. ,Za swą działalność na polu naukowym prof. dr J. Gajek odznaczony został Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi, medalem 10-cio lecia Polski Ludowej oraz Odznaką Gryfa Pomorskiego. Zmarł daleko od Lwowa - miasta które najbardziej ukochał. Pozostało po nim bogate dziedzictwo tak w twórczości naukowej jak i w zrębach organi7Dcyjnych wielu instytucji i zakładów naukowych, na szlaku Jego ziemskiej wędrówki Janusz Bohdanowicz JAN GRZYWiACZ 28 V 1907 - 11 IV 1986 11 k'M1etnia 1986 r.zmarł członek Oddziału PTL w Mszanlie Do,lnej kloL Jan Grzywa1cz, urodzony '28 majla 1907 r. w Mszanie Dolnej-Słomka. Zmarły był ak!tywnymczłOlllkiem ZSL, IOb:slugi'Wałwiele zebrań Itego Stronm1ictwa, sprawował przez długie łata naczelne funkcje w Zarządzie ZSL. Zał,ożył Koło Miejiskie Związku Bojowników o Wolność i Dl:mo~rację, był jeglo długoletJnim pl'ezesem. Niezałeżnieod tego był sitałym prelegentem ZBoWiiD, odbywał liczme spoltkanLa z młod2Jieżą w szkoła'ch 'i na ko1cnijach ur;ządzany,ch w mieście i gminie Mszana Dolna. SzczegóLnie udzielał ,się w akcjach związanych z Miesiącem Pamięci Narodowej. Również na akademiiach urządzanych w czasie obchodów roczniic narrodowy,ch wygłaszał okolicznościowe referaty. Od roku 198:2 z powodu poważnej choroby muslial wycofać się z czynnej dz'ialałności na rzecz środowiii:,>ka.W uZJnanliu zasług Za,rząd Kola m1anował Go honorowym Prezesem Kola ZBoWiD w Mszanie Dolnej Brał udział w wojnie obronnej 19309To, ,a podczas okupacji ucz'es'tniczyl w ruchu oporu, należał do AK, (ps. "Skryty"). Działał w pal1tyzantce na terenie dawnelgo �453 IN MEMORIAM pow,iatu limanowskiego, a pra,cował jako nauczyciel w Skrzydl'all1lej. DQs~użył się stopnia kapi/ttalna. Od roku 1953 z·ostał powalany na ~tanoW1isko ,k!ierownika 8zmoły Podstawowej onr 2 w Mszall'ie Dolnej. Pełnił funkcję prezesa Związku N~'uczydelstwa Polskiego w Mszanie Dolnej oraz zastępcy prezesa Oddziału ZNP w LLmaJniOwej.Porueważ miał wyksztakenie muzycz.ne, prowadził chór nauczycie!;s,ki 'z ramielr1!ia ZNP w LimanOwej ·oraL chór dz,;ec,ięcy w Szkole PodsJt. nr 2 w MiszanLeDolnej. Do Oddziału Polskiego T'0'walrzyslbwaLudoznawczego w MsZJanie Dolnej kol. Jan Grzywacz został przyję.ty 8 l'iisltopada 19!53r. Był j,ego czynnym członkiem, uczęszczał niemal na każde zebranie, które odbywały się zazwycZJaj w salisizkolnej tej szkoły, której był kierownikiem. Wygłaszał w:iele referatów 00treści ludomawczej. abo niektóre ich ty,tuły: "Polska pieśń ludowa ,j jej problemy", "Lnstrumenty luckl,we oraz pieśń ludowa i jej 'ryltm", .,0 ludowej muzy'ce 'POlskiej", "Rozwój kolędnictwa: w P<lilsce", "Gwaa'a w twór,czości Włady:sława Orkana", "Geneza ludowa". Poza Ityun na z'ebra-nilach wygłaszał gawędy gwarr·owe oraz śpiewa,ł na noworocmych spotkniach kolędy go·rczańskie Zmarły zbierał pieśni ludowe w powaecile limanowskim, zapilsty'wał ich melodie i słowa. W ,zmarłym kol. Janie Grzywac:w Oddział PTL w Mszaillie Dolnej sltradł swego wybitJnego aktywistę i ZJTIlawcę folkloru, jego miłośnika. Antonina Lubecka BOLESŁA W WOJEWODZKI (1909 - 1986) Boles'ław Wojewódzki, pedagog, liltePat, folklorysta, dzjiałacz społelcmy - uro-· dził się 11 października 1909 croku w Lodzi jako syn Bolesława WojewódzkiegO' i Heleny z Grochowskich. W 191,2. roku rod~ina Wojewódzkich pTzenio~sła się do' TOmaL'iWWaMc;zowieckiego. Tultaj w 1923 roku ukończył Szkołę Podstawową Nr '150 a l/1U'stępnie rozpoczął w 1925 1'. naukę w Państwowym Sem1narii'um Niauczyc!ielskim im. T. Rejtana. Już pod,czas nauki w szkoJe wykazywałzdo1ności literackie.Matmę uzyskał 27 maja 1930 r. W 1931 r. rozpoczął pracę na eltade nauczycieła w Szk!Ole Podstawowej Nr 4 w Tomaszowie Maizc!wieekiiim.N;astGpnie miał prac'ować w jedlnej z podwaTiszawskich szkół, Posady Itej Tllie objął Wybuehła II wojlna śWlialilowa,.ZjaWlił się więc Bolesław W~)'jewódzki w Opocznie w dniach okupacji hit:lerowskiej. Był już wtedy nauczycielem, <:tbsoJwenltem znanego Se:rnina'rium Nauczydelskiego !im. Tadeuls;za Rejtana \II T'OmaGz'owieMazowieckim, przez pewien cza;SIsJt'udliował równUleż pedargogilkę w Wa.rszawie, skąd wła-śnie jako działacz PPS mus!iał uciekać przed pm€'śladowania.mi li s_zukać schronieni.a w Opocz.nJ.e. DziWlIl€to było "s-ch.roniemJie"S~aro wkrótce zorgGn'i-zo'wał tajne komplelty i zaczął uczyć młodzież ojczystego języka. Po wyzwoleniu BOIl'esł'awWojewódzki nie opuścił Opoczna, ale włączył się z całym zaangażowaniem do pracy. Zosltał mianowany 'inspektorem :S1zkolnym,na;stępil1liJepowierzono mu dyrekcję Szkoły Rzemieślin!iczej i dynokcję SZlkoły PodstaWlOiwej Nr 1 w Oj)OCZl~:e.Był przewodn1iiczącym PowiatolWym KomiJtetu PPS, lI'adny:m powiatowym i miejskim, członkiem Komisji Oświaty ,~ Kulitury, przewodn!iczącym KomiJs'ji �454 IN MEMORIAM Opieki Społecznej Powiatowej Rady Narodowej oraz peŁnomocnikiem ZaI1Ządu Głównego PCK. W 1949 r. został mianowany starostą opoczyńskim powiatowym. Następnym odcinkiem' jego dziafalności były Opoczyńskie Zakłady Materiałów Ogniotrwałych, gdzie na stanowisku kierownika planowania inwestycyjnego, nie zaniedbując pracy społecznej, przez 10 lat przyczyniał się do rozbudowy tego zakładu, W tym czasie brak było odpowiedniej kadry do propagowania oryginalności i piękna Ziemi OpoczyńSkiej, w wyniku czego ówczesne władze powierzyły p. Wojewódzkiemu stanowisko kierownika Wydziału Kultury Prezydium Powiatowej Rady Narodowej. Z miejsca wziął się do solidnej pracy. B. Wojewódzki był bowiem urodzonym działaczem kulturalnym. Inicjował bowiem i organizował różne formy działalności kulturalnej, razem ze społeczeństwem miasta Opoczna i regionu opoczyńskiego, ale jednocześnie bacznie obserwował i odnotowywał wszelakie przejawy samorodnej kultury ludowej tego regionu. Współtworzył tę kulturę i przez to współtworzenie podnosił ją do rangi kultury ogólnonarodowej. Oto niektóre trwałe ślady jego działalności: piękny Dom Kultury im. T. Sygietyńskiego, Muzeum Regionalne w wyremontowanym Zamku Kazimierza Wielkiego, pomnik Włodzimierza Perzyńskiego, urodzonego w Opocznie, znanego na początku XX wieku dramatopisarza, utworzenie Towarzystwa Przyjaciół Opoczna i jego wieloletnia prezesura, inicjatywa organizowania Dni Folkloru Opoczyńskiego. Inną rozległą dziedziną Jego działania było rejestrowanie samorodnej twórczości w regionie. Dr St. Swirko w artykule pt. Folklor opoczyński na warsztacie literackim zamieszczonym w zeszycie 2 - 3 "Literatury Ludowej" z 1966 roku pisze o B. Wojewódzkim: "Ziemią Opoczyńską interesuje się od lat przeszło czterdziestu. Penetrował teren, bo urzekł go swoją nieskażoną kulturą ludową, a szczególnie słowem, pieśnią, gadką, bajką czy legendą. Stał się stałym bywalcem wsi opoczyńskiej, dobrym znajomym staruch i swach, drużbów, owczarzy, zna· chorów. Zasłyszane od nich opowieści skrzętnie zapisywał w swoim notatniku ... ". Urzekający i pięknie wydany pod względem graficznym zbiór Strachy na smugu. został rozchwytany przez miłośników bajd i gawęd ludowych. Wcześniej ukazał się zbiór wierszy w gwarze opoczyńskiej pt. Opocyńskie pisanecki oraz tom opowiadań pt. Strzyga. Napisał również wiele oryginalnych wierszy i opowiadań w języku literackim. Oto jeden z nich poświęcony Matce: Ty, która kaleczyłaś stopy, której łzy zamarzały w sople, której obolałą głowę czas wcześnie uwieńczył srebrną aureolą. Której serca stuk każdy rąbał topór dnia na wióry i drzazgi, rwał tętno, rozdzierał płuca i siły nadludzkie. Która po nieprzespanych nocach różowym szalem brzasków ocierałaś oczy i w grotach zmartwień - ich mitów wierzyłaś, że zwyciężysz jak Nike Cześć Ci Matko. Inny przykład: Utkałam zapaskę według mojej woli w takie same paski �455 IN MEMORIAM jak i nasze pola. Pali się bogactwo kolorów na sukni. Jak w niwach wśród chwastów wesoło iDutnie. Za działalność zawodową, społeczną i literacką wielokrotnie był nagradzany różnymi dyplomami, wyróżnieniami i odznaczeniami. W uznaniu zasług Rada Państwa nadała Bolesławowi Wojewódzkiemu Krzyże Komandorski i Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski oraz wiele innych odznaczeń. Należał do Zasłużonych dla Kielecczyzny oraz dla Województwa Piotrkowskiego. Był zasłużonym Działaczem Kultury oraz laureatem Nagrody "Trybuny Ludu". Zmarł 14 lutego 1986 roku w Opocznie. Prezes Oddziału PTL w Opocznie MARIA ELEONORA FRYCZ (Nl93 -1986) Urodzona 13.01.1893 r. w Probołowicach, polonistka (absolwentka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego) do 1937 r. pracowała jako nauczycielka w gimnazjum w Lublinie. W 1937 r. przenosi się do Lubartowa, gdzie mieszka również w latach II wojny światowej biorąc czynny udział w tajnym nauczaniu. Po zakończeniu wojny przyjeżdża do Torunia. Ze środowiskiem etnograficznym w Toruniu związała się bardzo wcześnie. Już w roku 1952 wstąpiła do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, by od tej chwili niemal od końca brać czynny udział w jego pracach. Główne Jej zainteresowania skupiały się wokół literatury ludowej. W oparciu o materiały zgromadzone w archiwum Muzeum Etnograficznego w Toruniu publikowała w "Literaturze Ludowej" swe artykuły (Kujawska bajka ludowa i Zwierzęta w chacie) oraz opracowała kilka bajek i szopkę kujawską. Maria Fryczowa uczestniczyła w wielu pracach Muzeum Etnograficznego i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w którym kilkakrotnie była członkiem Zarządu. Przede wszystkim współpracowała przy organizacji i w czasochłonnych pracach jury 6 konkursów folklorystycznych, brała udział w seminariach etnograficznych Katedry Etnografii, a także w badaniach terenowych. W latach 50-tych przeprowadziła z ramienia Oddziału Toruńskiego PTL i Zakładu IHKM PAN w Toruniu obszerne, własne badania terenowe, w wyniku których napisała monografię pt. Budownictwo ludowe Kujaw wydaną drukiem przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Mimo sędziwego wieku niemal do ostatnich lat życia brała udział w życiu toruńskiego środowiska etnograficznego, pełna życzliwego, przyjacielskiego zainteresowania dla jego problemów. Zmarła 14.03.1986 r. w Toruniu. mgr Ewa Arszyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ab7f67175b03119f7e93cdcf4e97296.pdf c322c79b7f2a9025503258deb432ecd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1960 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1820 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.349-371 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1986 VI. IN lVIEMORIAM ZBłGN1,E'W BIAŁY (1932 - 1986) Dnia 28 lutego 1986 roku zmarł w Kral<owie dr Zbigniew Biały. Przez trzydzieści lat pracował naukowo i dydaktycznie w Katedrze Etnografii Słowian Uniwersytetu JagieIJoIiskiego. Od 1973 roku był członkiem Komisji Etnograficznej Oddziału PAN w Krakowie. W roku 1983 za pracę w charakterze nauczyciela akademickiego otrzymal Złoty Krzyż Zasługi. Zbigniew Biały urodził się 29 października 1932 l'oku we Lwowie, w rodzinie robotniczej. W 1945 roku rodzina jego osiedlila się w Bytomiu i tam w roku 1951 uiwIiczył szkołę średnią W latach 1951 - 1955 studiował etnografię na Uniwers:c-tecie Jagiel1oIiskim, pisząc pod kierunkiem profesora Kazimierza MoszYllskie;:o pracę magisterską na temat tradycyjnego rolnictwa chłopskiego w Polsce południowej. W styc7.l1iu 1956 podjął pracę w Katedrze Etnografii Słowian UJ. 21 września 1966 r. obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim dysel·tację doktorską "Ze studiów nad gospodarką chłopską w Małopolsce południowej w XIX i XX wieku", której promotorem była profesor Jadwiga Klimaszewska. Do zagadnieIi ekonomicznych i kulturowych mechanizmów wiejskiej gospodarki drobnotowarowej nieraz będzie powracał w swoich publikacjach. Właśnie z tej problematyki wyrośnie następnie jego zainteresowanie badawcze typami etosu gospodarczego w społecznościach wiejskich. Od najwoześniejszych lat uniwersyteckich Zbigniew Biały zdradzlał charakterystyczne zacięcie etnografa-terenowca. Intensywne badania terenowe prowadził jeszcze jako student, działał też w Kole Naukowym Studentów Etnografii. Jego praca mag1l1Slter9kai rozprawIa do~t-orSlka były w ZnaC1JI1ejm:erze wynikiem oryginalnych studiów empirycznych; prowadził też badania i opracowywał kaTtograroy dla Pois'kiego Atlasu Etnograficz.ne~. W latach sześćdzesiątych dr Zbigniew Biały zainicjowal wieloletnie badania kultury ludowej Pols-kieg·o SpiSlZa. Zajmował się także kul.turą tamtejszych społeczno5ci cygańs.kich. Prowadzone pod jeg'0 kierunkiem praCe wowocują potem pod,iĘe'iem badail cyganologicznych pI1zez Muzeum Okręgowe w Tarnowie. Także �350 IN MEMORIAM zapewne za sprawą obecności dr Białego wśród Cyganów spiskiej Czarnej Góry, jeden z nich wybiera dla siebie zawód etnog;rafa i obecnie sam prowadzi baci};nia jako pracownik naukowy Katedry Etnog'raf1i Słowian UJ. Etnograficzne badania terenowe prowadził dr Zbigniew' Biały również w innych 'regionach Po1:s,ki (np. na Sląsku Opolslkim i Bi,ałoslbocczyźmie), a także poza Polską: w Jugosławii. dokąd parokrotnie wyjeżdżał (raz - na okres prawie roku). ?raz na Słowacji (ze studentami etnograficznego Koła Naukowego). Głównym terenem obserwacji kultury ludowej pozostawał jednak dla niego Polski Spisz. PIano wał wydanie wieIotomowej, interdyscypliarnej monografii poświęcone: tej ziemi. Zaprzyjaźmiony z jej mieszkańcami, chciał przy tym, aby wydawnictwo to przyczy,niło się do lepszego rozumienia ich kultury, obyczaju, ich skomplikowanej historii. Pierwszy itom z zamierzonej serii zdążył jeszcze sam przygotować . ')ddać do druku w wydawnictwie UJ. Zai'lliteresowania badawcze Zb. Białego obejmowały także historię etnoiogii oraz ogólną problematykę teorio-kulturową. Zajmowała go osiemnas,towieczna !"i)ria postępu, ewolucjonizm i neoewolucjonizm. Między innymi opubłikował \\ ',,zyku angielskim rozprawę o ewolucjonizmie krytycznym Kazimierza MOSZYlls;cego. Interesowała go amerY'kailska SJZJkołakultury i osobowości, związki między rrnwojem etnologii a f,ilo2Jofią i jęzY'koznaws:twem. Uprawiał refleksje: metodologIczną (pub1.ikacje dotyczące zagadnień weryfikacji w badaniach cltnografic,znych. maz siosowa,lności meltod ilościowych). Tworzył oryglilnal,ne konstrukcje teoret~'cLne. w sZCizególności związane z koncepcją modelu świata j,ako wizji rzeczywiscDści oraz zbioru programów zachowań dla kolektywów i jednostek. Dła wlasnyC:'. badań znajdował inspirację w podejśoiu semiotyozno-struikturalnym, włąozając ".ltaj ta,k orientację gener'aJtywistyczmą (C. Levi-Sitl1aussa), jak i funkcjonaLną, rcpreze'ntowaml przez slZikołę tartusiką. Zarazem, dążąc do tworzenia ujc;ć diachro.n icznych, odwoływał się clioklasyczmego ma!terialiizmu historycznego oraz do koncepcji F. Braudela. Szukał pomocy w filozofii i in,formatyce, wciągał do wspótpracy pfizeds:tawicieli tych dYlscyplin. Wykaz jego publikacji obejmuje 24 pozycje. Wiele tekstów pozostało w n:CiO.Cynopisie. Duż,o czasu poświęcał pracom redakcyjnym. J,akio sekretarz redakcji, brał u:iz.ial w przygotowaniu pierwszych numerów "Prac Etnograficznych" wydawanych w serii Zeszytów Naukowych UJ. Jako recenzent, częśaiej jeszc:oe j2iko konsułtant. < .IŻy! radą i pomocą absolwentom etnografii i młodszym kołegom w przygotowywaniu do druku ich właSlIlych tekstów; często były tam teksty o tematyce spiskiej .Jako redaktor zamierzonej serii spiskiej pozostawił, poza tomem skJierowanym jl';:': do druku, jeszcze tomy następne, w zmacznej części dopracowane redakcyjnie. Chętnie brał udział w konferencjach i dyskusjach naukowych. Wygłaszai referaty, przewodniczył zebraniom naukowym. Zapraszany bywał między ;nnvmi na sesje nauikow€ orga!!lJizowane pr,ze1ZKatedrę Historii i Teorii Kultulry un.'.Ne'rsytetu Slą~kiego. W jesieni 1986 roku zdołał jesZlcze wZJiąć udział w polsko-jug,)·,łowiańskiej konferencji etnograficznej w Belgradzie, wygłaszając referart. o ty,)ach etosu pracy i życia na wsi poLSJkliej. Ważm!€ dla niego było wszys!tiko to, co dotyczyło spraw studenckich: zajęcia dydaktyczne, opieka nad grupą studencką, opieka nad Kołem Naukowym (w s:czególności - jego Sekcją Karpacką), opi'eka nad pracami magisterskimi. Więce; niż 50 prac magisrt.erskich pows,tało pmy jego udlZliale - czy to jako promotor", czy recenzenta, czy też konsultanta. �351 IN MEMORIAM Nie oddzjelal dzialalnosci dydaktycznej od pracy badawczej. O wseySltkim,. c:zym s,ię warsZl1;'a,towozaj'mo'wał, 'I:,wykł był ,też I'oz,mawiać ze s,tudeJntami. Przejawiał w pracy dydilJktycz,nej cały swój ~emperament,impulsywność, <zapał do podejmvwania nowej problematyki Na seminari'ach, konwersatoriach i ćwiozeniach, w rozmowach indywidualnych re studentami i w c,zaslie obozów badawczych (tak samo, jak w czasie ~potkań naukowych) ·dyskutował, spilBrał się, usiłował p,rzekazywać swój punkt widzenia - nie WYSitępując je,dnak ex caJthedra, lliepodpie-rając się autorytetem swojego statusu uniwel-syteckiego. Oszczędny i pełen wątpliwOSej względem tego,co sam pis'ał, chęlbnie prz€'kaJzywał swoją wiedzę i przemysknia w dyskusjach i rozmowach, a ta'kże w formie wykładów, które bardzo starannie pll'zygotowywal. Byl dobrej próby popularyzatorem, br·ał też udział w róimych inicjatywach służących rozwojowi współczesnej kultury ludowej. Patronował ~udenokiJemu ruchowi w Związku Młodzieży WiejSikiej, dzięki czemu na Spi.szu zostały zgrupowane studenckie obozy naukowe szeregu krakowskich uczelni. Ucze"t1niaz.ył w organ.izacj.i rozmaitych konkUJrsów i wystaw twórcz.ości ludowej (m. in. współpracował z Domem Kultury, podówczas powia'Vowym, w Wadowicach). Był ozłonkiem Ze,s.połu Doradczego Centralnego Ośrodka Metody,ki Upowsz'echiniiania Kultury. Prowadził wykłady dla słuchaczy Uniwersytetów Ludowych (m. in. w Rożnicy i w, Szycach). Osobne miejsce w popularyzatorskiej dzjałaLrroścl Zbigniewa Białego z,ajmujewieloletnia współpraca z Krakowską Rozglośnią BoIskjego Radia. Jeg{) pogadanki i na żywo' prowadzone rozmowy przy mikrofonie przybliż:ające słuchaciZom problematykę etnograficzną, uczyły Itolerancji i rozumienia świata. W tym, co mówił, częs,to pojawiały się nuty bardzo osobiste: przekora czy soeptycyzm, czasem zaduma nad.sprawami oSltateoZJnymi. Zbigniew Biały był aktyw:nym czlonkiem kr,akow.slkiiego Klubu Twórców i Dzia~łaazy Kultury "Kuźnica", grupującego j,ni€'lektualną lewicę. Do PZPR należał jeszcz,e na studiach. Niez.ależny i wobec ll1i.koglOniepol<'Orny, powSItawał wierny nadziejom .swojej młoOOsci. Po operacji, k,tóra niczego już nie ;zdołał'a odwrócić, ostabni,e tygodnie życia spędzał w domu. Ożywiał się, gdy odwiedzali go koledzy i studenci. Cies,zyła go. Ich obecność, cenił ich przyjażi1 i przywiązanie. Byłem u niego na parę zaledwie, dni przed jego śmiercią. Rozmawiał o sprawach zawodowych, był pogodny. Leszek PROF. DR HAB. KAZIMIERZ Dzięgiel DOBROWOLSKI Urodzony 20. XII. 1894 r. w Nowym Sączu, •.ma,rI 26. III. 1987 r. w Kraiko-wie. Członek hOiIlorowy PTL, wybitny uaz.any z zakresu socjologii etnografii, his.torji kultury. Ozłonek Polskiej Akademii Nauk, emeryJtowany profesor zwyczajny Uniwersyi€'tu Jagiellońsiego, kieroWll1lik byłej Katedry Etnografbi Ogółnej i 80cjolog,ii UJ w laltaeh 1935 -111965, założyciel i r.ekitor b. Wyższej Szkoły Nauk Spo-lecmych TUR w Krakowie, członek r,zeczywiSity PAU, doktor hOlliJl:i.s causa Uni- �352 KRONIKA wersy,tetu im. Komen9kego w Bratysła~ie, przewodniozący Komisji Socjologicznej Oddziału P AJN' w KjDakowie, azłonek wielu towarzystw i gremiów naukowych, odznaczony wieloma odznaczeniami państwowymi, w tym Kr.zyżem Wielkim Orderu 'Odrodzenia Polski *. WSPOMNIENIA <O OLDZE GAJEK (l6.XI.1907 - 16.III.1987) W pochmurny dzień marcowy na cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu rodzina, przyjaciele, uczniowie i sąsiedzi żegnali śp. dr Olgę Gajkową. W imieniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i etnografj i polskiej mowę pożegnalną wygłosił dl' Stanisław Chmielowski. I choć nie sposób na paru stronach podsumować .Jej dorobku pedagogicznego. organizacyjnego i naukowego, to należy przypomnieć choćby Jej najważniejsze dokonania i główne fakty z Jej życia. Z zachowanych dokumentów można prześledzić życie O. Gajkowej od chwili urodzenia w dniu 16 listopada 1907 L W Borysławiu. Jej ojciec Julian Barnicz zgin<!ł w patrolu wojskowym pod Brzeżanami, gdy miała 9 lat. Wychowywała i<j matka Stefania z domu Schminda. Naukę w szkole rozpoczęła jeszcze w Borysławiu, ale już we wrześniu 191:1 l'. widzimy Ją w "szkole wydziałowej żeńskiej połączonej z 4-klasową pospolitą im. królowej Jadwigi" w Stanisławowie. Następny zachowany dokument to świadectwo maturalne z maja 1927 z 1 Paóstwowego Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego im. A. Asnyka we Lwowie, które k0l1CZY "Z bardz~ dobrym posltępem jako :najlepsza uczennica". W~ród podpisów na świadectwie znajdujemy nazwisko ks. Eugeniusza Baziaka. W tym samym roku zostaje wolnym słuchaczem Wydziału Humanistyczneg.o Uniwersy,tetu Jana Kaz;imierza. Od 1'. 1928 podejmuje pracę w &z<kolnictwie. W maju 1930 r. zdaje praktyozny egzamin na nauCJzycielkę publicznych s7)kół powszechnych z wynikiem bardzo dobrym. W ,końcu tego rOku zdaje jeszcze eglZamion.dojI'załości w rlakresie gim.ł1Jazjum w II Pailstwowym Gimna;>:jum we Lwo~ie. W r. 1931 zawiera związek ., w ~Kazimierza najbliższym tomie Dobrowolskiego. zamieścimy artykuł omawiający działalność naukową Profesora �IN MEMORIAM 353 malżeński z Józefem Gajkiem i podejmuje regularne studia na Wydz,iale Humalilistycillnym Uniwersytetu Jana KaJzimierza. W indeksie Z!Ilajdujemy podpisy m. in. K. Twardowskiego, K. Ajdukiiewicz,a, R. Ingardena, J. Kleinera, W. Taszyckiiego, F. Bujaka, S. Zakrzewskiego, T. Sulimirskiego, ale głównie A. Fischera. Już w trakcie studiów, w r 1933, zdaje egzami.n Państwowego Wyższego Kursu Nauc,zycielskiego we Lwowie. Mimo studiów i pracy zawodowej (uczy w szkole powszechnej im Lenartowioza Nr 7) znajduje clzas na pracę ,społeczrną - w laJtach 1935 - 1936 jest naczelniczką okręgu lwowskiego organizacji "Straż Przednia". Studia )ukończyła w lutym 1936 r. i przedstawiła z wynikiem bardzo dobrym pracę magisterską na temat "Kul,tura ludowa okolic Boty1icza i Hol''' - Rada Wydziału Humanistycznego UniweI1syteltu J'aJna KJazimieI1za nadała jej stopień "magistra f,ilozofii jako dowód l2Jakońazenia studiów wyższych w zakiresie etnograHi z etnologią", a członkami komi'sj,i egzaminacyjnej byli J. Czekaroowsiki i !E. Bulanda. Jesienią tego samego roku rodzi syna Jerzego. W latach 1937 -1938 widzimy Ją wraz z mężem i dzieckiem w Gdyni i Toruniu, gdzie uczy w sZJkołach pows1zechrnych. W roku slzkolnym 193i8/19G9 Gajkow,ie są znowu we Lwowie, a Olga Gajek ponownie uczy w szkole im. LeIHlartowicza. W :tym samym czasie ,zajmuje slię także organilzacją nowego działu "przemysłu artystycznego'· w czasopiśm,ie "Sizkoła ,i Techniika". W latach 1939 - 1941 kieruje Sizkołami nr 63 i 64 we Lwowie, w laitach okupacji hitlerowskiej pracuje jako buchalter w fi'rmie Bacutil, a w r. 1944/11i945 ponownie jako kierownik szkoły nr 64. Po II wojnie światowej Olga Gajek wraz z rodziną przenosi się do Lublina, gdzie w latach 1946 - 1961 jest asystentem w Katedrze !Etnografii utworzonej pmez Józefa Gajka iM) Uniwersytecie im M. Curie-Skłodowskiej. W ostatnim dniu 1951 1'. na Wydz,iale Humanisitycznym Uniwer,syltetu Jagiellońskiego Ulzyskała stoptień doktOiTafilozofii na podstawlie rozprawy pt. "Jan Kar!owicz i Ludwik Krzywicki jako reprezentanci dwu nurtów eltnograIii polskiej" oraz ,złożonego wC1Ześniej egz,aminu ścisłego (rygorosum) z zakresu etnografii i etnologii ja]w przedmiotu głównego oraz z hteraltury polskiej j'ako pTlZ1edmiotudodatkowego. Recenzen,tatni pracy byli profesorowie K. Moszyilski i K. Dobrowolski. 'vV latach 1952 - 1953 Olga Gajkowa w,raz iZ 'rodz,iną mieszka w Poznaniu. Jej mąż wówczas pracuje w Katedrze Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. a Ona podejmuje prace zlecone przez PAN, a w 1'. 1952 je~t pracownikiem naukowym Polskiego ToWaI1zysitwaLudo2illawcZiego. W r. 1953 Gajkowie osiadają na stałe we Wrocławiu. W roku akademiokim 195611957 podejmuje wykłady zlecone z historii e,bnografii,a od nalsitępnego roku je':t zatrudniona jako adiunkt w KaJtedrz1e Etnografii Ogó,lnej i Słowian Uniwersytetu Wrocławskiego. Od r. 19611 aż do pTiZejścia []ja emeryturę w 1'. 1968 jest starszym wykładowcą w tejże Katedrze; prowadzi wykłady z historii etnografii, etnografii Sło,wian, literatury ludowej i etnografii społeczeństw pierwotnych. Szczególne zasługi położyła Olga Gajkowa w organizacji studiów rzaoczny'ch e!tnografii (lata 19.59 - 1964); "Cieszy się opinią energicznego współorganizatora studiów zaocznych'· napisze w opin,i,i w 19,63 r. Ówczesny plrorErk!borUniwersytetu Wrocławskiego prof. M. JakÓbiec. \\" tym kalendarium Jej życia obok nurtu dydaktycznego należy wyróżnić drugi nurt - Jej pracę w Polskim Towa!rzy;stwie LUldoznaw1czym. Z Towarzystwem związana by],a od CILa,SÓW lwowskich. Gdy po wojnie reaktywowano w Lublinie PTL. a jego ster wziął w swe ręee na blisko 20 lat prof. Józef Gajek, na Niej w znacznej mierze spoczęły rozlic'zne obowiązki administracyjne i wydawnicze. 2:; Lud, t. LXXII �354 IN l'4EMORIAM Przeglądając dokumenltację PTL z lait pięćdziesiątych odnajdujemy ślady Jej pracy w każdej agendzie Towarzystwa. Na łamach Ludu, niekiedy też Polskiej Sztuki Ludowej, ukazują się Jej spxawoe.daJnia z walnych zgromadzeń Towarzystwa oraz badań terenowych pDOwadzonych przez iPTL. Do części wydawnictw Polskiego Towarzysltwa LudO!znawClzego (Lud, Prace i Materiały Etnograficzne, Pxace Etnologlic'zne) opracowuje i publikuje ~ndeksy. W Towarzystwie publikuje też swoje większle prace: "Kultura ludowa okolic Hor i Potylicza" (Prace i Materiały Etnograficzne, t. VI, 1947, s. 38 - 77 oraz t. W'I, 1948, s. 39 - 77), "Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako Ireprelzenltanoi dwu nur:tów w ebnografii polskiej" (Archiwum Etnograficzne Nr 19, Wrocław 1959) i "Polskie Towarzy:,two Ludoznawcze 1895- 1945- 1960" (Wrocław 1960). Na walnych zgromadzeniach PTL we Wrocławiu (1953), Zakopanem (11956) i OlsztYl1Jie (1959) wybierano Ją na członka Zarządu Głównego. W r. 1964 'ZJostała redaktorem seriii Atlas Polskich Strojów Ludowych. Gdy bierzemy w ręce wydawnictwa PTL z pierws:zych dwudzies,tu lat powojennych, to prawie w każdym z nich odnajdujemy cząstkę .Tej pracy. Poz<;staj'lc w cieniu męża - prof. Józefa Gajka, sekretarza i prezesa PTL ~ była filarem nielicznego zespołu pracowników, Móry realizował śmiałe i ambitne cele Towar,zystwa. Po przejściu na emeryturę nadal żywo interesuje się pracami i osiągnięCiami PTL; jeslt to najozęs,ts,zy wątek w 'rozmowach prywatnych. Uczestniczy też IN zebraniach OddiZJiałuWrocławsikiego. Na se,sji naukowej zorganizowanej przez Pol;,kie Towarzystwo Ludoznawcze i Katedrę Etnografii Uniw2:rsytetu W,rocławskiego rz oka,zji 50-lecia prac~' naukowej prof. J. Gajka mówcy podkreślali, że nie sposób ocenić zasług Pro:esora w oderwaniu od rzaslug Jego Żony. Nie sposób opr,zeć się tu wspomnielniom osobistym: iluż to etnografów różnych pokolei! przewinęło się przez Ich mieszkanie przy ul. Piastowskiej we Wrocławiu i przez domek na grzbiecie Gubałówki, w którym zwy,kle ;,pędzaH w3!kacje. I jeszcze jedno spostrzeżenie: Oboje znali się od lat szkolnych, pl"Zeszli przez życie razem dzieląc dobre i złe, prawie razem też zakoi!c,zyli swą iziemską wędJrówkę. Olga Gajkowa z pogodą ducha znosiła dolegliwości fizyczne, które (l{,:;rw'y Ją pod koniec żyda. P,rzypadkowo byłem ostatnią bLiską Jej osobą, z którą rozmawiała przed .iffilercią; mówiła, że jest dumna IZ tego, że mogła pomóc Mężowi w realizacji Jego '2elów życiowych. Więc oceniła siebie tak samo, jak zaws"e oceniało .Iq otoczenie. Non omnis moriar. Zygm/(nt Kłodnickl BOLESŁAW GAiRYGA (1917- 1986) Z grona socjologów i etnografów wrocławskich odszedł doc. dr Bolesław Garyga. Urodził się 16 stYClznia 1917 r. w Przedmościu, byly powiat Wielui!, w rodzinie robotniozej jako jeden z czworga dzieci Józefa i Katarzyny z domu Beruś. W latach 1931 - 1936 uczęszczał do Państwowego Seminarium Nauczycielskiego Męskiego w Krntoszynie. W 1937 powołano Go do wojska. We wr,Z'Cśniu 1939 brał �IN MEMORIAM 355 udział w działaniach wojetr1Jnych w ISito:pniUplutonowego podchorążego w 9. pu~ku piechoty (w Zamościu, Włodzimierzu ,i pod Ko<lk.iem). Pod kOl1'lilecdziałań wojennych będąc w grupie operacyjnej ,.Poles'ie" dowodzOInej pnzez gen. F. Kleeberga, otrzymał nominację na podporucz:nika. NaSltępniJe do końca wojlny pl1zebywał w ohozach jenieckich na terenie N-iemiec. W marcu ',1946 powrócił do Klf'aju, aod czerwca tegoż roku podjął pracę we Wrocławsk.iej Fabryce Włókien S:zJtucznych na stanowisku planisty studiując równocześnie socjologię na UniwersY'tieci'C i Politechnice Wrocławskiej. Po ukończeniu studiów w ozerwcu 1951 <zostaje młodszym asystentem Kate-dry SocjolDgii, a po jej rozw.iązaniu - .starszym asystentem w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Od paźd:zriednika 1954 1'. jest aspirantem etnografii pod kierunkiem prof. dr J. Gaj,ka. W łatach 1951 - 1960 prowadzi rz.ajęcta dla 9tudentów eltnograW ("P'robłemy etniczne w cocjołogii"), a w kOI1cU lat pięćdZJies,iątych także dla studentów .socjologii ("Za'rys socjologii"}. W latach 1952 - 1957 opi1ekował się zbjo'rami, a w szczególności księgozbiorem rozwiCjlzanej Katedry Socjologii. To dzięki Jego zabiegom nie tylko nie nast'IPiło ich rozproszenie, lecz systematycznie, w miarę moż!i\H1Ści, były uzupełniane. Kiedy w roku 1957 ;reaktywowano Katedrę, izbiorystały się jej istotnym' skladnikiem i cenną pomocą w podejmowaniu od początku działa~n{Jści naukowej i dydaktycznej W tym samym roku B. Ga'ryga zo'sltaje star'szym aSY9tentem w tej Katedrze. ,.W:~kazał. ź,e pooS'iadalZ:amiiowanie i uz:dolnienia do pracy dydaktycznej i nauko''''''ej (. .. ) Z powodu braku kierownik2 Katedry Socj·olog.ii od trzech lat faktycznie kieruje tą Katedrq" pisał o Nim w końcu 1960 r dDc. dr St. Golechowslki. W łaltach 1959 - 1901 B. Garyga jest członkiem Prezydium ZaJrządu Głównego Pols':<':ego Towal'zystwa Ludaznawcz:ego, w którym pełni funkcję zaSitępcy skarbniku. \V następnej kadencj,i je"9t sekretarzem generalnym Towarzystwa. W grudniu ;19-60 r, otrzymuje stopic!'l doktora nauk humanistyoznych na podstawie złożonych egzaminów i pracy doktorskiej pt. "Radło i socha jako I1m'zędzie do p'racy n<l z'iemiach POISikich w XIX ,i XX w.". rOd stycznia nas.tępnego po'ku jes-t adiu:nk,tem Katedry Socjo.łogii Uniwersyltetu Wroc1awskilego" ,konty;nuuje swoje zainteresowania naukowe wsią. lecz miejsce problematyki etnografic;:nej zajmują problemy socjologiczne. Podejmuje zakrojone na dużą skalę badania nad SlJOlltan~cznymi formami wspóldziałania i wspólnoty Iudności wiejskiej na Sląsku. Zbiera materiały do monografii wsi Kadłub :na Opo1slZczyźnie, w k.tórej wielorakie formy współdz.iałania mają ponad wiekową tradycję. Częśc,;owe w)1niki tych penetracji zamieszcza w publikacjach w Śląskim Kwartalniku Historycznym "Sobótka", w Rocznikach Socjologii Wsi, a także w referatach wygłaszanych na konrel'encjach naukowych (Legnica 1962, Wrocław 197:3 i in.). Drugi nurt zainteresowań socjologicznych G<lrygi stanowiły studia nad dokumentamioslQhistymi. a w szczególności wspomnienia, pamiętniki i życiorysy mieszkańców Dolnego Śl'lska i Opolszczyzny. Był współolfganizatorem kilku konkur,sów na wspomnienia miesz,kańców Wrocławia i Dolnego Sląska. Wzbogaciły one naukową dokumentację procesów spolecznych, jakie dokoutaly siG na tych obszarach. Prowadzi także wykłady z zakresu socjologii dla studentów etnJOog'ra fii, fi 100zofi i, pedagogiki i stud,jum adminis-tracji na Wydziale Prawa. Równocześnie jest aktywny na niwie politycznej; po wojnie należy do PPS, od 1948 do PZPR, jest ozlonkiem egzekutywy, a w laltach 1953 - 1,956 pierwszym sekretarzem OOP przy Wydziale Filozoficwo-Historycznym. DZiiała też w ZBoWiD. Od lipca 1968 jest!. docentem etatowym, 'Z początkiem następnego roku wstaje kierownikiem Katedry SocjologiJi, a od września t,akże ,dyrekto'l'em mstty,tutu F.iloZ'Ofii, 23* �356 IN MEMORIAM Socjologii i Logiki, którym kieruje pr,zez cz,'tery la'ta. W tym samym oZ<L'>ie (1969- 1975) jest przewodniczącym oddziału wrocławskiego Polskiego Towarzysti,va Socjologicznego. Zaildadem Socjologii kieruje do POklWY lUlbe.go1980. Pogarszający się stan zdrowia powoduje, że biffi1ZedłJużs'Z-yurlQp zdrowotny, a następnie, z końcem września 1981, oochodlZlina emery,turę. Wymiernym dorobkiem dydaktycznym doc. Garygi jest wypromowanie trzech doktorów .i kierowanie wieloma pracami magisteI1skirni. W Jego dorobku naukowym n'l.leży wyróŻJnić dwa nurty: etniOgraf'ic.zny i socjologiczny. Pierwszy os·cylował dookoła problematyki narzędZJi orackich w Polsce. Był w tym zakresie godnym kontynuatorem K. Moszyńsikciego, J. F,alkowskiego i E. F,rankowskiego. Oprócz kilku arltykułów poświęconych tej tematyce, był w.spółaUJtorem kilku map narzędzi orackich w Polskim Atlasie iEtnogndHcznym. O dorobku w ..:akresie socjologii wspomniano wyżej. W ostatnich latach swego życia docent Caryga pracowal nad przyg()ltowaniem obsze.rnych s.tudiów opartych na .zebr,anych wcześniej materiałach socjologi<;znych, niestety nagła śmierć prace te przerwala. Boleslaw Garyga był wielokrotnie nag'mdz.any i odznaczany za ·dz.iałalność naukową. dydaktyczną, społeczną i polityczną, w tym także Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Zmalrł tragicZJnie 20 marca \l'986 1. Cześć Jego pam.ięc:. Czesław Huczek Zygmun.t Kłodnicki WYKAZ WAŻNIEJSZYCH PRAC OPUBLIKOWANYCH BOLESŁAWA CARYCĘ dzi Literatum uprawy 45, 1960, 5. rolnicza roli tle uprawy Kwartalnik Zasady mentów i XIX K. Kluk. wieku Radło faktów ziemi w górskich HiSltoryczny Sobótka", klasyfikacji kl~ltur1i narzędzi materialnej. - źródło badania Ekonomiczlly historii narzę- Zamojski"). Lud t. śląskie uprawy w technice wcjologiczne TRZZ, Legnica - nad wsią na pograniczu ziemi. mechanicznej historycznych, Badania terenach Czech i Slqska. rocz. XV, 1960, nr 4, s. 515 - 537. Lud, t. 46, 1961, IS. 195 - etnograficznych Etn,ogra.fioz:ne", t. XXIIlI, 19fY3, s. 245 - 297. Nau:dv:ej jako "Dziennik 158- 202. _. Narzędzia ,,81;15;;:; XVIII (Sinceruss, P!{ZEZ Zagadnienia uprawy roli (Radło i archeologicznych). Kadł'ub systematyki ele- 2:>S. Wolny śląskie "Prace na Ślqsku V r: r 11) świe- i lVIaile-rialy Se",ia REId,' maj 19fY:l.Część II, 1964, s. 10 - 17. - "Hoch Polen" to znaczy "Wielkie Polajstwo" (Walka z germanizacjq 10 społeczności wiejskiej na Slqsku). "Sląsku Kwartalnik Hbtorycz:ny Sobótka", rocz. XXIL 1967, nr 4. s. 458 - ,191. Problem radeł rylcowych na Slqsku. "Hoczniki Etnografi,i Shlskiej". t. III. 19G7s. 7-26. - Polski Atlas zesz. III, Wars-zawa 1968, mapy Etnograficzny, 141 - 147( ostat- nia mapa wespół z D. Osuchow,ską). - Problem naukowe. lokalny stTt~ktur Opole 1969, s. 235.- 244. społecznych na Opolszczyźnie. Regionalne badania �357 TN MEMORIAM MGR INZ. ARCH. ZDZISŁAW HEJGER (1931 - 1987) Zdzislaw Hejger urodził się 18 października 1931 roku w Zielonce kolo Warszawy. Był synem majstra budowlanego. Jak sam opowiadał, dla jego ojca szczytem życiowej kariery byl zawód archiJtekta. Marzył też by jeden z jego tnzech synów ukoilczył "tudia architektoniczne. Jedynie średni syn Zdz,islaw, uzdołniony plastycznie mógł ambicje ojca zrealizować. Do tego zawodu sposobił się wcześnie. Z myśl<, o architekturze skończył liceum plastyczne. Dyplom na wydziale architektury otrzymał \"v 1958 l'Oku, u prof. Bogdana Pniewskiego, na Politechnice ,\Vai·szawskiej. Pracę rozpoczął w tym samym roku w Kołobrzegu, gdZJie był zatrudniony do 1962 roku. W latach 1961 - 1971 był projektantem, a następnie ,kierowni;<:iem Pracowni Urbamd.stycZJnejw Slupsku i KO~lZalinie. Od 1 czerwca 1971 rok'u rozpocz'lł pracę w PP Pracownie Konserwacji Zabytków Oddział Szczecin, jako kierownik zespołu projektowego w Kns,zalinie. Od t'eg,o momentu zaczęła się jego walka o ratowanie zabytków na Pomorzu. Z tą problematyką zetknął się wcześniej, kiedy to na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w KOSIzalinie wykonał ,inwentaryzacje konsenvaitorskie wszystkich wiatraków Ina PomOl~ZUSrodkowym oraz kilkunastu zabytkóv,; architektury saki"alnej i pałacowej. Do n2jwic;kszych, zrealizowanych tematów należą: kopuły wież zamku Książ'1t Pomorskich w Szczecinie, ratusz miejski w Kołobn:egu, zamek ,,v Połczynie Zdroju. Marstal w Potsdamie -- muzeum filmu, zespół bramy młyilskilej w SłupskLl i wiele innych. Ponadto wykonał szereg inwentaryzacji architektonicznych i projektów remontu dla zabytków budownictwa ludowego m. in. dla kiJku zagród ~;lowiailskich w Klukach, chałup rybackich w Dąbkach kolo, Darłowa, chaty owczarza i chlewu w Somin8ch w Bytowskiem czy chałupy podcieniowej w Starej Swiętej pod Złotowern. W 1976 roku zoste,ł członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Oddzialu w Koszalinie. Byl współautoTem kilku projektów skan,selnów, w tym realizowanego obecnie Pomorskiego Parku EtnograIicznego w Kłosie 'koło KosIzalina. \V sumie ma ,za sob~ ki1kadziesie)t prac w tym około polowy Izw,iązanych z ludow'l archi tekturą Pomorza. Od 1985 roku, do chwiLi śmierci był sekretarzem koszalińskiego Oddziału Połskiego Towa.r:zystwa Ludozmawczego. Trudno spotkać architekta, któTyby tak czul ludową myśl budowlaną. Był rozmilowany w pej.zażu tradycyjnej wsi pomorskiej. Najłep~ej o tym świadczą jego znakomite akwarele i oleje pomorskich starych chałup. Tworzył je dla własnej pnzyjemności, bez myśli o rOl21gło:sie. Czasami nieśmiało of,iarowywał je swoim najbliższym. W tym była cała jego osobowość. Skromny - aż za skromny. Uczciwy aż za uczciwy! Niedio:slt:osowany do naszych cynicznych i cwaniackich czasów. Zmarł nagle 8 sjerpnia 1987 roku w pełni sił, n1iemal pmy desce kreślarskiej. Może w tym cynicznym i cwaniackim świecie nie mógł długo żyć? Tylko jego najbliżsi przyjaciele mieli możność docenić w pełni jego wartość i jego dyskretny humor niedostrzegane przez postronnych. Ochrona zabytków, a zwłaszcza wiejskiej architektury, straciła wybitnego fachowca, rozmiłowanego w przedmioeie swej pracy. Byl kilk,a,krotnie od,zmaazlOny,między innymi ,srebrną i złotą odJZJl1aką"Za ,opiekę nad zabytkami" oraz odznaką "Zasłużony dzialacz kultury", jak również liczny mi pamiątkowymi medalami. Juliusz Sienkiewicz �358 IN MEMORIAM WŁA'DYSŁkW KIRS'DEIN (1901 -11'987) Urodził się w 1901 r. w Starogardzie Gdańskim, w wielodzietnej rodzinie kupieckiej. Z zawodu był nauczycielem muzyki. Mi'elsLkał w Gdyni. Pracował jako nauczyciel w gimnazjum w Starogardzie, w Szkole Morskiej w Gdyni, w MłodZJ.ieżowym Domu Kubbury. Był tnstru~turem śpiewu i kierownikiem Ogniska Metodycznego Nauczycieli Spiewu w Gdyni, instruktorem Związku Zespołów Śpiewaczych i Instrumentalnych w Gdailsku, organiE:aiorem i dlugoletnim dyrektorem Ogniska Muzycznego w Gdyni. Wła·dys!aw Kir&teilll oprócz pracy !Zawodowej, ze .szczególnym oddaniem poświęcił się zbieraotwu reliktów folkloru muzycznego na Pomorrzu. Jego 'Z·a,interesowania objęły wszystkie regiony Pomorza Gd~t1:;kiego a więc K~ł~;/:uby, Kociewie i Pov.'iśle Dolne. \V latach 1951 - 54 brał udział \''- ngÓ1nopo!s1.;jl::jakcji r.:Jgrań folkloru muzy·cz.nego, które następnie samodzJielnie kontynuował. Plom tych działail objąl ok. 10 tysięcy zapisanych motywów muzycznych, melodii. wierszy, pl1Zyśpiewek .skatalogowanych, a następnie wykorzystanych przezeń jako material źródłowy \,' opracowaniach, artykułach i zbiorkach. Własl!1Y dorobek wydawn.'iezy zapoczątkował opracowanym wspólnie z Leonem Ropp1em zbiorem Pieś7l;i z Kaszub (1958) i ,samodzieLnie pnzygotowanym śpiewnikiem Pieśni z Kociewia (1970), na których bazuje ruch chóralny i repertuar zespołów folklo·ry.stycznych Pomorza w okresie powojennym. W następnych latach ukazały się Kociewie. Gawędy i wiersze (1976), oraz Kas;:;ebsczie kolr:de e Godowe spiewe (1932). Zebrał i opracował także wiele pieśni o tematyce marynistycznej. Własnym nakŁadem wydiał 12 pieśni o morzu ,01980)i Pieśni o Gdyni (1985). Opracował J:ówlThieżpod wiLględem muzycznym Pieśni Szkoły Morskiej w Tczewie Michała Hłasoki (1980)1. W 1975 r. w związku z setną rocznicą pobytu Oskara Kolberga na Pomorzu. przyczynił się wydatnie do uroczystego upamiętnienia tego wydarzenia. Był inicj[ltorem ,i głównym organizatorem sesji naukowo-popularnej poświęconej Kolbergowi. Opublikował t'akże z tej oka.zji kilka artykułów w prasie lokalnej i mapy trasy wędrówek Kolberga po Pomorzu. Opracował wybór pieśni pomorskich Kolberga :na użytek sz,kół, oraz szkic Szlakiem Kolberga na Pomorzu dla biulteityU1rU PTTK. Władysław Kierstein był populary.zatorem .szeroko pojętego £olkloru przede wszystkim pomorskiego. Jako muzyk o upodobaniach etnograficznych i folklorystyewych, aktywnie wspierał J:uch amatorski dostarczając materialów repertuarowych. Swoją długoletnią i rzetelną pracą, zarówno zawodową, jak i społeczną, oraz ogromnym !Zaang.ażowaniem, przyczynił się do rozwoju ruchu folklorystycznego na ziemi gdańskiej. Zmarł 9 sty=ia 1987 ,r. Oddział PTL Gdańsk ,JOZEF LECH 1;9212 - 1986 Z naszego grona odszedł na zawsze Józef Lech, wieloletni (od 1956 ·roku) członek P.ol~kiego Towarzystwa Ludo7Joawczego, ·zmarły 11 łLstopada 1986 roku. W okresie swojej przynaleiJności do PTL-u pełnił on funkcje między ~nnymi członka Za- �IN MEMORIAM 359 rządu Oddlliiału Łódzkiego, zaś przy Zarządzie Głównym - zastępcy ozłonka Zarządu. Działał w Komisji Rewizyjnej, Sekcji Muzealnej, Sądzie Koleżeńskim. Od 1953 do 1985 roku (tj. do odejścia na emeryturę) pracował jako !m'stosz w Muzeum Archeolog·icznym i Etnografj,cZII1ym w Łodzi kierując ostatnio Dział,em Gospodarstwa i Przemysłu Wiejskiego. Józef Lech urodził się 17 marca 1922 r. w Białymstoku, tam też uczęszczał do szkół, dz.iał",ł w ka·dr,ze harcerskiej, na rocznym kur,sie zdobył kwalifikacje nauczycielskie. W 1944 po wyzwoleniu, uczestniczył jako nauczyciel w organizowaniu szkoły w Ostrej Górce koło Sobótki. Służbę wojskową odbył w stopniu oficera i ponownie podjął pracę nauczycielską, tym razem w Łodzi, w szkolnictwie zawodowym. Równocześnie studiował pedagogikę społeczną na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Łódzkieg,o. Tytuł magis1Jra filoz:of,ii uzyskał w 19·52 r. n.a podsŁawie pracy Kształcenie dziewczqt do przemysłu metaLowego w szkołach przysposobienia zawodowego pisanej pod kier. prof. H. R'adlińskiej. W 1953 roku rozpoczął pracę w Muzeum .EJtmografic.znym w Łodzi (po ·reorganizacji w 1956 I' noszącym nazwę Muzeum AJrcheologiczne i E:fullOg!I'a:l:iicZII1e w LOcIJZli), POCziltkowo jako pracownik w Dziale Naukowo~Oświatowym, później jako jego kic·rownik. Studia pedagogiczne pod kie,runkJiem prof. H. Radliilsikiej, doświadczenie własne w pracy z młodzieżą w szkolnictwie i w kadrze harcer&kiej, owocowały na gruncie muzealnym. Kierując tym dizliałem s.pccjaliwwał się j-ednocześnie w problematyce etnogra£.icZiIlej poprzez udział w seminaniach Katedry Etnog.raiii UŁ. \Vraz ze stopniem adiunkta otrzymał w 1955 roku zadanie zorganizowania Działu Rzemi.osł li Rękodzieł, rz czasem poszerzonego o roLnictwo i hodowlę, Móry wówczas otrzymał wyżej w.spomnianą nazwę D:z..ialu Gospodarstwa i Przemysłu Wiejskiego. \ Lata pięćdziesią,te były okresem ożywionej działalności łódZlkiego ośrodka etnograficznego kierowanego i inspirowanego przez prof. Kazimierę Zawistowicz-Adamską, której osobowość wywarła niezatarty wpływ na łódzkie placówki takie, jak Ka·tedra Etnografii, Muzeum Etnograf~czne, Łód:z'ki OddZiiał PTL ..•u i pracownii.ę etnograficzną PAN. \II pierwszym roku pracy w Muzeum J. Lech rozpoczął badanu·a ,terenowe we wsi Jasień w ówczes1nym powiecie rawskim, lOajmując się zagadnieniem samowystarczalności wSli w zakres~e pTlZetwórstwa płodów rolnych, rękodzieł i rzemiosła. Tem<ilt ten był kontynuowany w dalszych badaniach we wsiach Klonowa (SiJeradzkie), Załęcze Wielkie (Wieluńskie), Łęka (Łęczyckie) i Łaznów (Brzezińskie). Kontynuując prZCJZwiele lat powyższą p·roblematykę w badaniach terenowych J. Lech skonaentr-ował się na tradycyjnych, reliktowych i zanikających technikach rękodzieln.iczych. Badania swe wZJs:ze1rzyłna iJ11ne obsza!I'Y Polski, jak Kieleckie, Rzeszowskie, Krakowskie, Białostockie i in. SZCizególnym sentymen:tem J. Lech darzył Podlasie, były to jego strony rodzinllJJe. Odnajdywał tam ludzi znających jeszcze stare techniki rękodzielnicze. Inspirował ich do odnawiania swoich umiejętności, co dało efekty w pOsit,aoili,czll1ychopracowań, IZbogatą dokumentacją rys.Ullkową i fotograficzną, :sporządzaną "na żywo". SukceS!em było odtwor:zenie m. in. spombu plecenia łapci z łyka lipowego, spo.r.ząclzam:iabron laskowych, czy też wyrobu świec woskowych. Przez długie lata, prowadząc uporczywie wnikliwe badania oraz poszukiwania terenowe J. Lech zgromadził liczne kolekcje zabytków, skompletował wyposaże[JJia wielu warsztatów rzemieślniczych, m. in. gwoźdzJi.ana łódzkiego, śledrząc zaś działalność konstruktorów i wyna,lazców wiejskich gromadz.ił również urządzenia przemysłowe przeznJch wykonane. Były to bardzo częsJto różnorodne machiny i urząd7J€ll1JianiejednokirotJl1'ie pomij.ane w tradycyjnych opraco- �360 IN MEMORIAM wania etnograficznych, jak np. urządzenie do przepompowywania wody, rowery i pralki drewniane, a także tradycyjne olejamie czy też warsztaty tkackie. W tej dziedzinie działalność J. Lecha była pionierska i wyprzedzała poszukiwania podjęte p['zez tnJne muz;e.a etnografciazne w Polsce. Obok problematyki rzemiiQ's1:ali przemysłu w,iejs·kiego J. Lech ro.zpocz.lł systemartyczne prace rz zak'resu iJnwentaryzacji wiejskiego budownictwa mi'e'sz'kałnego. gospodarczego i prrzemysłowego wraz z jego wyposażeniem. Prace te, prowadzone na terenie Polski środkowej przez zespoły inwentaryzacyjne pod jego kierunkiem, miały dostarczyć materiałów naukowych dla budowy łódzkiego par,ku etnograficznego, którego, obok prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, był gorącym rzecznikiem i twórcą założeń projektowych. Mimo upadku tego proj'ektu, prace inwentaryzacyjne były kont)'inuowaJne, a ozęść z nj,ch przejął PTL w ramach akcji ..małe skanseny". W wyniku tych działań J. Lech zgromadzi I dokumentację kilkuset obiektów budownictwa mieszkalnego, gospodarczego 1 przemysłowego. Uzupełnieniem malteriałów tlerenowych są kopie dokumentacji obiektów zabytkowych wykonanych przez katedry architektury Politechnik'i Gdańskiej i Kra'kows>kiej, uzyskaJle w czasie kwerend w archiwach obu instytucji. Wyniki badali znalazly \\·.naz pOiza materiałami dokuffiCirlJtacyjnymi, rów.nież w ponad 40 artykułach publikowanych przede wszystkim w Serii Etnograficznej Prac i Mate,.iałów Muzeum Arche:olo~iczniego i E·tnograficznego w Łodzi oraz w "Łódz;kich Studtach Etnograficznych". Na szczegóLną uwagę zasługują opracowania dotyczące inwentaryzacji zabytków Itel'ena,wych z dziedziny przemysłu ,i przetwórstwa wiejskiego {"ł:.ódz.kie Studia Etn,ografic;z.ne", t. 3: 1961, t. 4: 1962, t. 5: 1963) oraz założeń i organizacji skall1lsenu (,tamże, t. 6: 1964, t. 9: 1967), a także dokumentacje tra-clycyjnych procesów wytwórczych a reko'fl~ibrukcje reliktowych technik (P'race i Materiały iH./LiE. w Łodzi, S~r.ia EtnograiiJcrzna, t. 6: 1964, t. 8: 11966.t. 9: 19(7).NajwiękS'za praca J. Lecha: Tradycyjny dom chłopski i jego użytkowanie na obszarze Polski środkowej, st2nowiąca część monografii Kultura wsi Polski środkowej w procesie :::m:any (Prace i M'ateriały Muzeum Archeolog.icz:nego i Etnograficznego w Looz'i. SeTia Etnogr,aEozna, nr 20: 1979) jest rezultatem nae tylko w.ieLoletnich badań i przemyśleń, ale zarazem jedynym (dotychczas) opra,cowalIl~em syntetyaZlnym, a oorazem wielopłasz.czyznowym tego zagadnienia na ohSlZJarzePolski środkowej. J. Lecha jako badacza charakteryzow,ala rZJadko spotykana umiejętność: 1<1czenia humanil~tyaZJnego punktu w;idzenia kultucr-y rz dużymi zdolnościami polJitech~ llIioznymi, '00 szeZlególnie zaowocowało w podejmowanej przez niego problematyce badawczej. Łatwo nawiązywał kontakty z rzemieślnikami, zyskując wśród nich duży autorytet dzJęki dobrej IZJIlajomości poruslZlanych zagadnień, a ;wrazem rozumieniu ich osobowości i życzliwemu podejściu ujawniającemu się przy rozwiązywaniu pr.oblemów życjowych badanych osób. Nawiązane k()ll1;takJtytrwały nieraz przez szereg lat. Pod tym względem J. Lech różnił się od "ankietowych b;HJ:1czy", zadowalających Slię wypełnieniem tylko rubryk kwestionariuslza i wlk.ó.tce tracących kontakt z badanym środow!~sk~em. Z dział,a,Lności popu1aryzacyjniO-oświaito,wej J. Lecha wymi!enić należy to. że był on autorem i współtwórcą wielu wY'Sltawetnograficmych w Muzeum łódzkim i innych ośr:od:k'ach. Ostatrną jego wystawą była oryg:iJnalna eks>pO'zycj'apt. Narodminy chLeba. Poza Jtym 0piI"acował scenariusze do fiJmów oświatowych: "Na jarmark w Studzialllnej" (1959 r.) oraz "Wiatraki" (1960). W pororz.wnien.iu z Kuratorium Okręgu Łódzkiego org'ani!zował młodziewwe obozy etnogra.fiClZne wędrowne !i stacjonarne. W czasie tych akcji młodzież poszukiwała zabytków etnograficznych i gl'Oma·dziła materiały ,opisowe. Prowadrz.iił również zajęci'a ze studeIlltami etoog;rahi na �TN MEMORIAM 361 Uniwersytecie Łódzkim, uczcjC ich sporządrLania rzetelnej, poprawnej metodologicznie dokumentacji obie'któw :zaby,tkowych w terenie. J. Lech za swoją dJziiełałność, postawę społeczną i zawodową został uhonorowany w J 974 r. Medalem 30-lecia PRL, a w la,tach 1969 i 1975 Srebrną i Złotą Odznaką ..Za opiekę nad zaby,tkam1i". Odchod~ąc od nas Józef Lech pc;·z.os,tawił znaczny dor.obek ooukowy, do którego niejednokrotnie bGdą s'ięgać jego następcy, a t,akże pamięć o sobie, j-ak.o o sumiennym bad a t:.zJU, pQ'awym i pełnym życzl;iwości człowieku W. Nowosz ANTONIN A LUBECKA 1910 - 1987 Dnia 27 czerwt:a 1987 r. zmarła w Mszanie Dolnej Antonina Lubecka wieloletni sekretarz Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej. Członkiem Towarzystwa była nieprzerwanie od 1963 1".. a t:zlonkiem ZarLądu, piastuj,jC stanowisko sekretarza, od 1976 r. Urodziła się 30 stycznia 1910 1'. w Nowym Sączu. Jako absolwentka Seminarium Nauczycielskiego w Nowym Sączu (1929) rozpoczęła zawodową pracę nauczycielską, początkowo na pograniczu Polski wśród ludności ukraińskiej, a następnie w Piekarach Śląskich do 31 sierpnia 1929 r. Na Śląsku poszerzyła swoje kwalifikacje zawodowe k011cZąCstudia w łnstytucie Pedagogicznym w Katowicach (1936- 1939). Wojnę przetL'wała w Krakowie, gdzie prowadziła niezorganizowane komplety tajnego nauczania Zydów. Od marca 1941 r. do stycznia 1945 r. pracowała jako robotnica w fabryce Suchard w Krakowie. Po przesuniGciu się frontu zatrudniona była jeszcze przez okres 5 mies. w Krakowie w swoim zawodzie nauczycielskim, a następnie znów powróciła na Sląsk podejmując pracę w Szkole Podstawowej Nr 2, a później w Zasadniczej Szk'Ole Zawodowej w Siemianowicach Śląskich. Tam wyszła za mąż (mąż, 'również: nauczyciel, rodem z Wilna). Po urodzeniu dziecka dla jego zdrowia, za poradą lekarzy przeniosła się wraz z rodziną w 1954 1'. do Mszany Dolnej, W nowym środowisku podjęła pracę ':ZJawodowąw SiZJkolePods.tawowej Nr l przez kilka miesięcy na stanowisku nauczycielki, a następnie przez okres blisko' 20 lat (do 1973 r.) jako kierownik tej szkoły. Sprawując równocześnie opiekę nad małym d/zoieckiem, łatwo weszła - zawodowo i w pracy SipOłeclZJl1.ej - w miej-· scowe mszańskie środow~ko. �'362 IN MEMORIAM Piękina to rzecz, gdy człowiek jest sel'decZlilIie z,w.ią,zany ze społecznością swojego kraju. Lecz szczególnie ważne - aczkolwiek z różnych przyczyn, nie prze;: w,Sfzystk'ich ludZIi wyoz,uwalne i nie przez wszystkich uqJ\1<awane- są więzy łączące człowieka z regi~onem i jego ludem, gdz'ie urodził się li wylrósł, lub też reg~onem pó;ź;n.iej.szychlat ozlowieka, dobmwolnie wybranym i polubianym, Ileż to mamy w naszej Ojczyźnie powSlzechnie z;n.aJnychprzylkładów miłośoi do regionu, miłości a~tywmej, przewiJającej .się w pracy ·i twórczości dla dobra Teg~onu, Pnzykładem ·.są znani nam regionaliści Podhała: Kazimierz Przel'wa-Tetmajer, który rozsławił na całą Polskę reg~on podhalańsk'i ~ wpwwadził górali do literatury pol'slk,i:ej.I Wł. Orkan autor słynnych '"Wskazań dla synów Podhala" i równocześnie piewca Ziemi gor'czańskiej, On to nawoływlał: "Ze wsią swoją rodzinną żyj - i daj jej 00 najlepsze z duszy swej". To przykład ludzi wielkich. Ale w skali mikroregionu jakim jest pojedyncza miejscowość .j jej okolica, też spotyka się ludzi żarliwie miłujących region i pracujących dla regionu. A ,takdm właŚiIlie człowiekiem była AIIltonina Lubecka. Tak w okresie pracy :z,awodowej, jak po przlcjściu na emeryturę, pelniła w Mszanie Dolnej wiele !Zaszczytnych funkcji spoleQZJI1ych,Była zmaną i cenioną dZJiałaczką Związ,ku Nauczycielstwa Polskiego, w tym w latach 1958 - 1965 kierowtrl'ikJem konferencj'i teoretycZ'llo-pedagogicz,nej Ogniska ZNP w Mszanie Dolnej i sekretarzem POP przy Szkole Podstawowej Nr 1. Zachowując zawsze nienaganną postawę nauozyciela-wychowawcy, wychowała kilka pokoleń młodzieży szkolnej orail slużyła radą i pomocą fachową wielu nauczycielom. Była członkiem KP PZPR w Lima.l1J(jwej (1958 -1970), Radną Rady Narodo·wej Miasta d Grniliny w Mszanie Dolnej. (1961 - 1972), radną W:RN w Krakowie (1959 - 1965), posłem na Sejm PRL iIV kadencji 01965 - 1969). Do dz,iś dnia istnieją Itrwale dowody jej pracy społecznej. A więc budowa pomnikowej Szkoly Tysiąclecia (obecny budynek Szkoły Podstawowej Nr 1), której była inicjatorką - li jak ·sltwderdza autorytatywnie gminny inspektor oświaty Józef Nowak - "To dzięki Jej operatywności, uporowi i oddaniu sprawom społecznym obiekt ten został zbudowany". Była współzałożyoieLką SpółdzieLni Mieszkaniowej im. Wł. Orkana w MSZ-anie Dolnej, na rzecz której pracowała niemal do ostatnich chwil &wego życia. W latach 1966 - 1974 była społecznym prezesem tej Spółdzielni. Spółdzielnia wybudowała blokowe O'Siiedle mieszkaniowe przy' ul. Stal'Owiejskiej. NaJZwis:ko Antoniny Lubeckiej otwiera też listę działaczy, którzy powoływali Społeczny Komitet Budowy Oś<rodka Zdrowia w Msz.anie Dolnej. Obecnie od kiłiku już lat dziala w Mszanie Dolnej p;rzy'chodnia lekarska. Była przewodniczącą Ognj,ska Emerytów ZNP (1974 - 1976), a od 1978 &karbnikiem tego Ogniska ,i sekret,ar7Jem Rady Zakladowej ZNP. Była też członkiem ZBoWiD-u. Osobną kartą Jej działalności była praca w Polskim Towarzystwie Ludoznaw·czym Oddział w Mszanie Dolnej. Była sekretarzem naszego Oddziału nieprzerwanie od 1976 'r. aż do os,tatnich dni swego życia. Każdy, kto pracowal lub pracuje w społecznych organizacjach i stowarzyslzeniach dobrze wie, jak ważną jeSlt rola sekretarza org.aJnizacji. Nie będz,ie pl'zesadą gdy powiemy, że uznanie jakim cieszył się w tym czasie Oddział Mszański u swoich nadrzędnych władz organizacyjnych ,zawdz,ięczać należy w ogromnej mierze 'W'łaśnie składnie działającemu sekretariatowi Oddziału. Naturalnie działały tu i inne okoli CZil1lO ści, lecz nie pora o nich mów.ić. Oto pl10sta ilustracja działaLności Antoniny Lubeckiej. Prowadziła regularnie �363 IN MEMORIAM i teTmi~wwo ko,respondencję Stowarzyszenia, w tym w ,slzcZ1egóJ:nościz Zarządem Głównym PTL, PI'Zygotowywała program każdego posiedzenia Oddziału, sporządzała sprawozdania z działalności, w tym także na coroczne zjazdy delegatów PTL. Wygłaszała także prelekcje, zwiiązane z Istaturtowymi Ziainte:rel5\owa!lliamiczłonków. Opracowała dla redakcji "Ludu" wspomnienia pośmiertne o zmarłych członkach Oddziału (mgr Julian Hanula, Julian Toliński - to wspólnie z Marią Antos j Jan Grzywacz). Uznanie i sympatia, jaką cieszyła się Antonina Lubecka nie była h'zeba to pocikreślić skryta lecz jawna. Na naszym kwartalnym zebraniu cz,łonków, a było to dnia 24 maja 1987 r. Zarząd wyraził Jej serdeczne uznanie za Jej pracę, a w~zyscy owacyjnie oklaskami potwier,dzili swoją apr·obatę. W miesiąc później już ",ie żyła. 3~dzie bardzo ~lam Jej brakowało' Odznaczenia: Odznaka honorowa PCK, Od!1Jnaka za Zasługi dla ZAiemi Kra;kowskiej. Złota Odznaka ,za Zasługi dla Ziemi Nowosądeckiej. Złoty Krzyż Zasług'i Zasłużony Nauczyciel PRL, Medal Komisji Edukacji Narodowej, Medal 40-lecia P1-tL, Krzyż Kawalerski Orderu OdrodlZiel1liaP'olski, wpisana wstała do Księgi ZasJużonych dla Miasta i Gminy Msz,ana Dolna. Spoczywa na cmelll.tarzu w Msza;nie Dolnej. Jak napisano w "Gazecie Krakows.kiej": pozositaClie na 'Zawsze we wdzięcznej pamięci wielu miesz·kańców MSI?Jany Dolnej. Cześć Jej pamięci! Jan Kaplan JOZEF MAJCHRZAK 1(1909 - 1985) PIEWCA POLSKOSCI DOLNOSLĄSKIEGO FOLKLORU Folklorystyka jest jedną z nielicznych dziedzin wiedzy, które angażują zbieracza i badacza tak glęboko i dalece iż ba,dany przedmiot staje się pasją az.łowieka, hobby i jego autentycznym powołaniem. Znakomicie to można było obserwować na przykładJZiie zmarłego niedawno folklorysty Józefa Majchrzaka. Był to miłośnik folkloru, który zarażał swą pasją wszystkich, którzy mieli z nim kontakrt.. O swym przedmiocie badań, pieśni dolnośląskiej, muzykowaniu ludowym w dawnym Wrocławiu, nie umiał mówić tanem obojętnym, o·schłe i skrótowo, lecz zawsze się rozpalał, z 'roziskrzonym wzrokiem roztaczał wizję dalszych potrzeb badawczych, rzucał tematy nowe, koniec?Jne, waiJ!lJe, które chciał sam opracować, w k,tórych sensowność wierzył, do których pflZekonywał innych, młodych adeptów folklorystyki do podjqcia badań. Kiedykolwiek się go spotkało, można było wysłuchać co nowego odnalazł w archiwum, na jak~e ślady nowych źródeł natrafił, co lil1lteresująjącego znalazł i gdzie swą zdobycz opubhkuje. A publikował sporo, zaś WS;ZYSltik'O, co wyszło spo,d jego pióra, nacechowane było rzetelnością, udo!kumen,towaJIle przypisami, czasem zbyt dokładnymi, :zbyt szczegółowymi, jak gdyby sam bał się własnej pasji, własnego zaangażowania i świadomie podpierał swe tezy tak rozbudowanymi przypisami. Po,znałam go w 1973 roku poprzez pracę doktorską, której byłam recenzentem. Była to jedna z tych prac, które się nie tylko ocenia, ale z których można się wiełe samemu nauczyć. Tytuł jej brzmiał: "Połska pieśń ludowa na Dolnym Slą- �364 IN MEMORIAM sku". Na początku, gdy otI1Zymałam pracę do oceny, pl1zeraziLam s,ię grubośc~ą i OIpasłośoią tomu. Rzadko się 'zdarza aby praca doktorska liczyła bł,isko ,tysiąc stron maszynopisu. Obrona była jednym sukcesem doMoranta, który już wówczas był znanym i ceI1lionym foLklorystą i który na dobrą .s'Prawę mógłby obron:ć swój doktorat w oparciu o bardw ,rozległy doTobek zbi1eracki i badawczy, Miał j~ż wówczas w swym dorobku blisko 700 audycji fołkłm'ystycznych, 40 altykułów i esejó\\', pięknie w)'ldany w i1'955 r'oku '21biór Dolnoślqskich pieśni ludowych. Nic chciał jednak łatwiizny. Uil'1ikał jej, s.am stawiał sobie wysokie wymagan;a. Toteż l'Clwet z wyróżnieniem obroniona praca doktorska zostala przez niego na nowo O[Ji'aCrl\'.'ana, gdyż zanim ją oddał do druku, znalazł dalsze nowe materiały, wzbogacl! .swój zbiiór o nowe pieśn:i, ,i rtTzeba mu było pracę tę niemal wyrwać 'z l"<jk, aby j,) dać do wydawllJidwa. Kiedy wreszcie w 1983 roku wyszła drukiem pt. Polsko iJieśń ludowa na Dolnym Ślqsku otrzymałam ją z dedykacją. która brzmi: .,Książi'G tę napisalem po to, aby czas przemijania nie zatarł śladów". Istotnie Cd la dzi;l!a~ność nauko-wa dr Józ:~Ia Majchrzaka była ukierunkowana na utrwalenie tego. co tak ulotne, co przemija. Dlatego z taśmą magnetofonow,!, notesem przemierza! \';il'ski Dolnego Sląs'ka, zwłaszcza te, gdzie mieSJzkała ludność rodZJima. która pieśl\ iudow,! UZl!laWała za swój wy:zmaczni:k polsko'ści, za wyraz swej włas'ncj odr~bnośc' etnicznej w s'tosunku do Niemców. Wc w5tępie do .k"i<:jżki JózcI Burszta '''.l;z:lie stwierdza, że "kSJiążk'a jest dziełem życia jej aJutora. Powstała jako efekt :>tałej. konsekwentnej i z zaparciem realizowanej lillii zaintcresow,u\ badawczych jinii ustalonej już na począt~u jego ukierunkowania zawodowego". A trzeba o')d,,('. że zainteresowania te kształtowały się już w latach pięćdziesiątych, kiedy to ,lU tor, 'IV ramach ogólnopolsk.iej akcji Państwowego łnstytutu Sz,tuki dokument()\\'~ll polską ,pieśń ludową na DoIIl1IY.m Sląs.ku. Zanim jednak dojdziemy do zaprezentowania jego boga(e;..(u dowbkLl. \\',llk d.or;ZJucićgarść danych bi'ogr.af:icznych, gdyż stanowią nne bezpośrednio [Jl'Zyczynę jegoO'zainteresowań :i. są knl1zCJniami,z ,których wY'l'osły jego prace. Józef Majchrzak UI'Odził .się 13 marca 1909 roku w Westfalii w Osterfeld jako jakoO syn polSikiego emigranta. Tęsk.nota za Wiełkopolsk<l, Móra byla ojczYZ:lq jego rodZliców, przywiodła go do Rawicza, gdzie ukończył Seminarium Nauczyc.iełskie. ZalQlim jednak przyjechał do iRawio?!a, miał kO!ntakt z wielkopolsk'l wsi,}, folklorem, gwa'rą. Był w niej tak rozmiłowany, że w rozmowach prywatnych bardzo często wracał do tego okresu, wspominając. swe lata mlodzicrlC7.C, Studia muzykologiczme ukończył we Wrocławiu w 1949 roku pracą magiS'terską na temat: Slqskie warianty krakowskiej melodii "Za Krakowem czarny las", "Mialeś chamie zloty róg". Już jako 40 latek rOZlpoczął pracę jarko kierO'\vcnik Redakch M'llzycznej Rozgłośni P,ol&kJiego Radia weWrocławi-u. TerH'z do,piero mógł I'DiZlwtiJnąć .prawdziwądz,iałalność, z jednej strony zbieracką :i. do-kumentacyjną. n.agrywając na taśmach stare .pieśniozk.i ślą.skie; z drugiej popularyzującą, prezentując na falach eteru dowody połskości Dolnego Śląska, p()prze:~ uti'\V;Jlon;1 i pie:~gnowaną tu pieśń ludową. Wyn1kJiem owej fascynacji były prowadzo.ne w latach 1960 - 1970 -koncepty, których głównym celem była pOllularY21acja folkloru dolnośląsrk,iego. Od 1970 roku rozpoczął pracę w Studium Nauczycielskim, a później w Par'1stwowej Wyższej SZ!lrole MUJzycznej we WrocŁawiu. W latach sześćdzlies.iątych., będąc kJierowl1liJk!re<m Domu Kultury w Kątach Wrocławskich, był już na tyle Zlnany jako folk-lorysta, że Katedra 'EtIl1ogrr'af.iiwe Wrocławiu prosiła go o wykłady 'z muzy,ki ludowej. Dlateg.o .'też tak baTdzo pasjonują.ca jest ta część jego książki. która bezpośrednio prezentuje charakterystykę dolnośląskich tradycji muzyki ludowej. �365 TN MEMORIAM Autor przebadał bowiem całe archiwum, przygotowując się z jednej strony do wykł<:dów, z drugiej do napisia'IlJi,aswej rOZipmwy dOIMol1s:ldej.Miał do niej znakomite pDzygotowanie. Zliliał bowiem rolę pieśni Ludowej na obClzyźnie, wiedział jaką funkcję ona pełni w uświadomieniu narodowym. Znał żywioł polszczyzny zawarty w muzyce ludowej, aI,e umiał zaraZletm poddać muzycznej typologiJi ZJebrane pieśni, wskazać na ich śląs'kie wyróżniki, wyszuikać :ich słowiańskie cechy. Jest na ogół w naszej folklorystyce rozpowszechniony mit o regionalnych badacza,eh. Zapomina s.ię, że w £olklory,styce []lie ma badaClzy reglionallIlJyoh. Ze każdy reg:onalny badacz wnosi cCg)iełkę do tego,co nazywa się ogóLnonarodową kulturą. I właśnie Józef Majchrzak - jako badacz regionaLny wniósł do skarbca kultury narodowej nie tylko kilka cegiełek, ale gmach cały, który usuwa istniejącą od \;yjeków ignorancję historyczną dotyczącą Dolnego Śląska. Badania wszak opierał na kulturze ludowej ludności rodzimej, tej 'autochtonic.flnej, o której myślano, że już dawno wymarła, b,)dź też został,a zgermanizowana. Tymczasem właśnie :zbiory, prace, artykuły i eseje a także rozpoczęta choć nie ',,-ydana praoa o muzykantach śląSlkich jak 'i Zlnajdująca się w druku praca o spontanicznym muzykowaniu n,a ŚląsIku, ,sbnowią zaprizeczenie rozpowszechruionego poglądu o zniemczeniu ludności DoLnego Śląska. ::lia współczesnych mieszkailców Dolnego Śląska, którzy z,agospodarowali 1Stniejacą tu przestrzeil własnymi wyobmżeniami i wlasną kulturą, mają prace Józefa :\lajchrzaka szczególną wartość. Wskazują one na lkoDzenie tej ziemi, na to, że można i trzeba się utożsamić z tradycyjnymi wartościami dawnych Slązaków, gdyż ',\'yrastały one z tego samego pnia, co oala polska kuLtura ludowa. Dlatego zebran,,· pieśni ludowe, usłY5'ZJanew radiu melodie śląskie mogą prowadzić do psychicz:,ej stabilizacj.i dZ1siejszych mieszlkailców tych ziem. A ten właśnie proces utoż,z,:11ionia się z Dolnymi Słąskiem, z jego folklorem i pieśnią, jest największą zasług, zmarłego Józefa Majchrzaka. Dorota DR LONGIN Simonides 1. MALICKI (1908 - 1986) :'-~'odził "ię 12 styoZJl1iia1908 T. we wOli Sławno k/GniezHa w patriOltyc'z:nej rodzinie nauczycielskiej. W 1918 T. przyjęty do gimnazjum klasycznego we Wrocławiu, opuszcza w dwa lata później Dołny Śląsk przenosząc się do Wielkopolski. gdzie \V 1927 T. zdaje (w Chodzieży) maturę. Rok później zapisuje się na Uniwersytet 'loznailsk'i. Studiuje geografię, e1:nograf,ię i archeologię, a w 19,3'2 T. otI'zymu je dyplom magistra filo:wfii w zakresie etnoLogii i etnog!rafii. W następnym roku :'Dzpoozyna pracę w charak,terze pDalktykaIl!ta w 'Muzeum Morstk,im. Po odbyciu s:ażu asystenckiego zostaje w 1938 'T. powołany nas,tanowisko kustosza powstającego w Katowicach ,skansenu górnośląskiego. Przenosi na jego teren szereg obiektów zabytkowego budo\\nl1lietwa tudoweg,o wyposaża je przedmiotami rodzimego ',vytwór"twa i s!ztuki. W 1938/39 r. orgtanizuje Wiielką wystawę PIt. "Powsl1:anie s]c;skie". Z chwilą wybuchu II wojny światowej przenosi na wschód Wliele �366 IN MEMORIAM eksponatów. Po zakończeniu kampanii wrześniowej osiedla się z żoną \V Kr&;';()'"'' ie, pracując w trudnych warunkach na utrzymanie. W 1944 1". zostaje al'eszt(,wany przez gestapo i osadzony we więzieniu na Montelupich. Po wyzwo.leniu obejmuje stalIlowis:kiOdyrektora Okręgowego Muzeum GóulOśląskiego w Bytomiu, sprawując jednool.eśnie nadzór merytoryczny nad muz·eami w Bielsku i Cieszynie, Częstochowie i Raciborzu. W 1950 r., na podstawie rozprawy Zarys kul·tury materialnej Górali Sląskich otrzymuje na Uniwersytecie Po,znat\S'.kim doktorat. Rozbudza zallnteresowanie kuLturą ludową, penetruje teren i gromadzi coraz więcej eksponatów w Muzeum Bytomskim. Za jego staraniem roz.buc'.r,"\·uje się gmach muzealny dla pomies'zazenia ooraz licZiIlliejszych zbiorów. Jednak ,l'.> odbudowaną "nową część" sięga inna protegowana instytucj::l. W słusznej waice ,. jej za'trzymanie dla muzeum, zos,taje pokonany, zdjęty ze stanowiska dyrektor<J. : pozbawiony pracy w 1952 r. OkresK)·wo bywa zatrudniony w muzeach: wŁadz; '19541.' naS/tępnie w Gdańsku i Krakowie (w Dm.ale Kultury Słowian). W '1958 r. : l.il1-uje na stałe zaangażowany w Muzeum Pomorskim w Gdańsku, jako kustosz Działu Etnograf.ieznego, tutaj do otrzy·manego mieszkania sprowadza swoją rodzinę. Odtąd rozwija szeroką akcję na rzecz zorg.anizowania osubnego muzeum 2tnog,r·afi-cnnego. W penetracj,i terenowej !Zbiera wiele z·abytków ludowej kultur:: materialrnej, wzbogacając mU1Zeum gdańskue i uz.upclniając zbiory w mL;zeach: w Sztumie, Nowym Dworze i we Wdzydzach. W wyniku usilnych jego st::lra:' :.lini-stersJtwo Kultury ,j Sz.tuk.i daje środki :EiuaJIlsowe na odbudowę s'palonegG Pał'acu Opa,tów w OLiwie, z -przeZlllaczeru'€m go na siedZJibę muzeum etl1ografl0:nego. Po zakuńczeniu odbudowy (1965 r.), ·mimo nlie otrzymania wszystkich pomie,,'zczcn n·a cele muzeaJ~nc, p-r.z€JltOSli zbiory etnogr.a£ianne· z Muzeum Pornor.skicg:J Jonecne Muzeum Narodowe) do Oliwy. Pod kierunkiem dr L. Malickiego Dział <::t.nograficzny prowadZJi w lilowej siedzibie ooialalność wySltawienniczą, naukowo-badawczą i oświatową. Odbywają się tutaj odczyty, prelekcje i poranki folklorrst'"Czne. PoZJa dz-iałalno·ścią muzealną Longim· Ma·~i:cki s,iJn.ie angażuje s,iG w prc\cach PolSIkiego Towal1zy·SI1;w,aLudoznawczego, któ·rego zostaje prezesem w 1962 :. Organizuje konferencje, wY·Sltawy .i spotkani·a z twórcami ludowymi, przygot,)\\'uje Gdańsk do Walnego Zgromadzeni'a Delegatów w 1971 r. Reprezentuje Oddz:ał Gdański na zj,azdtach 'i wa1nych zgromadzeniach, konferencjach krajowych j zagranioz'nych. utrzymuje kuntaldy z wybrntnymi et[JlQgrafami w Polsce i paz"'. jej g.ranicami. PonadtLo jesit aktywnym czlonkiiem Towar'zystwa Rozwoju Zic!~'. Zachodll1,ich i Północnych, .pzeezo.ZJnawcąw Cepe~j,i oraz członkiem sekcj,i ctnog:',<icznej Komitetu Nauk Socj·ologiaz,nych PhN, a także ozłonkiem zespołu don\;;czego d/s muzealnych. Longlin Malicki JCSlt autorem kilkudZ\iesięciu wartośeiowych publ,ikacji l, tematyce e1Jrl1ograf;icznej. Są to m. .in. Zarys kultury materialnej Górali Si c: <kiclz, Katow:ice 1936, Strój Górali Sląskich, W,roc!aw 1956, Kociewska sztuka l:irlou;o, Gdańsk .1973, Rok obrzędowy na Kaszubach, Gdańsk 1986. Opracował wiele artykułów fachowych, w tym ponad 20 z.amieszcZOlllo w czasopismach zagranicznych. Za pr.a{:ę i ,z,asługi ,poŁożone dla nauki, zwŁaszcza etnografii oraJZ K\.~l-tury polskiej, L. Malicki był wielokrotnie odznaczany, m. in. medalem "Millcr~ium" w 1966 r., złoltą odznaką "Zaolpiekę na,d !Zaby:tk·ami" (1970), odznaką ,.Zasłuż •.~ncgo Działacza Kultury" (1971). oraz Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1972). W 1978 lr. wyróżniony,roSItał Nagrodą O. Kolber.g'a. W 1973 r. pnzechodzJ na emeryturę, ale nadal aktywnie Odooiale PTL biorąc udział w jego praaach - zebraniach, dach i sympozjach klraj-owych oratz, zagraJl"1icznych. działa w Gd.'.:·:,;Kim konferencjach. ;:jaz- �361" IN MEMORIAM Zmarł 19!Jistopada 1986 ,r. w GdaI'lJsku. P,o,zostanie w pamięci j-ako dOSlkonały' organizator i opiekun muzeów ebnogra£icz;nych oraz OorędoWiltLk'tfladycji ludo-· wych w sztuce i kulturze na wsi pomorskiej. Wojciech. Błaszkowski. PROF. DR HAB. FELIKS M&RKOWSKI (1902- 1,985) Urodził się i1<8maja 1902 1'. we Lwowie w rodzinie ~.nte.Jigenckie-j. UczęSlZczał od: 1911 r. do Szkoły R.ealnej we Lwowie i tam w 1920 1'. Zldaje maturę. Odtąd pracuje w różnych prz€dsiębiorSitwach techniazno-budowlamych. W 1924. zapisuje się na studia na Politechnice Lwowskiej, które kończy z dyplomem inży:J.iera prchitekta w 1928 r. W 1935 r. przedstawia pracę PoLskie dwory zwyczajne i obronne i zdobywa, tytuł dok,tora ,nauk ltechruicZlnych. Zatrudn~ony na Poliotechnice LwowSlk,iej w charaJkterze adiunkta poświęca ·się badaniom archit'ciktolDJioznym nad zamkami i .pał·acami o historyeznym znaczeniu. W początkach roku 1939 na podslta,wie roizprawy haibihtacyjne-j FortaLicjum w Perehińsku wstaje mianowany docentem {ogłoszone w 1940 r.). Obok architektury dworskiejintere'suje się żywo zaby,tkowymi budowlami miejskimi i wiejskimi, a wyniki tych badań publikuje w "ZYCill Technicznym" i innych czasopismach o charakterze naukowo-popularnym. W czasie okupacji jest za,trudniony w charakterze referenta ochrony zabytków miaSlta Lwowa. W ro/w 1945 przybywa do Gdańska i tu na Po1itechnice wstaje powołany na zastępcę profesora w Katedrze Budownicbwa Wiejsk>iego, na WY'dZliale Archit£;ktury. W rok później o~nzymuje nominację na profe:sora na.dizwyczajneg,o w tejże Katedrze, pl"lekSlz,tałconej z jego inicjatywy w Katedrę Architektury i Planowania W,si Poza wykładami na studium dZliennym pr,owadzi zajęcia w W'iecrlorowej Szkole LnżynierskJiej NOT przy PG i kJieruje '(ogółem lOS) pracami dyplomowymi. Jest również promotorem trzech przewodów dQkJtor,sk.ich. W roku 1960 obejmuje k!erowllictwo Ka!iedry Histor~i Architektury Polskiej na PoHtechnice Gdańskiej, a także stanowsko opiekuna Katedry Historii Architektury Powszechnej. które pelni do 196;';r. Od samego początku swego poby,tu w Gdańsku podejmuje badania i studia nad a.rchitekturą Polsk~ pÓ1nocnej, w tym również nad budowniotwem ludowym, ,zwłaszcza w regionie kas,zubskim, kociewskim !i na Żuławach. Zywo ,Lll1teresujresię rodzimą kuLturą wS'i pomorSkiej. Poprzez Komitet OrganiZJ<łcyjny pr,zyczynia się do powstania Gdańs:kJiego Oddziału PTL w 111956 .r. W rOIku U1iastępnym, po ukonstytuowaniu się Oddziału prof. E. Markowski zostaje jego prezesem i godność tę piastuje do roku 1962. Z myślą o r.aitow,anJiuzagrożOlnych zabytków budowniotwa ludowego i zapewniel1liJu im na,leży,tej opieki, robi starania o Izdobyccie tel'enu dla budowyskansenu, obejmującego w swym progr'amie trzy regiony gdańskie: Kaszuby. Kociewie i Żuławy. Do skansenu tego, zlokalizowanego w Dolinie Radości k. Oliwy, miały być przenies.ione ~rzy 'Zl3'grody,r.eprezentujące ku1twrę rodzimą poszczególnych �368 IN MEMORIAM trzech regionów. Nie~ety, projekt ten upadł z powodu oporu ówczesnych władz admiJnistm,cy jnych. Poważny jest wkład naukowy profesora Markowskiego, jak też wyniki w upowszechnianiu wiedzy o aI1chite~burze Plo1ski Północnej (ze szc.ZJególnym uwzg,lęd·nieniem budOWlllliotwaludowego). PotwierdZJają to jego prace ogłaszane drukiem już w latach międzywojennych (dotyozące Wlażnych zabybków arch;i;tekJtury na Białor'usi, Wołyniu, Podolu) oraz powojennych - o architeJkt'l.III7.€Gdańsk.a oraz wsi pomorskiej m. ;i:nnym!i: Zaginione prace konkursowe StanisŁawa Noakowskiego Warszawa 1948; Zabytki Ziemi Kaszubskiej w iitografiach W~ktora Gonsienieckiego, Warszawa 1962; Architektura ludowa Polski PóŁnocnej Warszawa 1962; Gotycki klasztor dominikański we Lwowie w świetle gdańskiego rękopisu z XVI w. (K.A.U.), 1969, t. 2; Niski zamek we Lwowie (K.A.U.), 1972, i szereg innych. W dorobku ·swoim pozo~aWlił W1ielki mater~ał archiwalny, obejmujący zbiór dokumentacji obieMów drewniJanego budowniobwa ludowego w Polsce, w tym po. waimą ilość danych .z Pols-kii półnoonej, z,wla'9Zlczaregionu kaszub9k~ego. Był także czl()ir.,kiem 1iozmych <towarzy.S'tw i stowarzys:zeń, m. in. GdańsJkie~o Towarzystwa Naukowego, Stowar,zyszenia Historyków SZJtukii, Stowarzyszenia Architekitów Polskich, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Kmjo.znawczego, czlonkiiem KJOmiS'jiMuzeów :i Za.bytków iltd. P,rofesor dr Feli'ks Mail'lwwsiki bardzo się zasłużył dla nauki polsk'iej, zwłasz·cza w dziedzinie a'rchitekitury, a pnzede wszy·stkim na polu budowniotwa drewnianego. Był znawcą i miłośni!kJiem sztuki ·i k>ultury ludowej. W uznaniu ZJasług otr,zy'mał wiele 'nagród i odznaczeń m. ,innymi Złoty Krzyż Zasługi w 1957 .r., Krzyż KawalerskJi Orderu Odrodzenia Polski w r. 1972, Medal .Komisji Edukacji Narodowej w 1980 1'. Zmarł 7 Listopada 1985 r. Wojciech Blas.zkowski ZOFIA NEYMAiNOWA (1910 -11\987) W dniu 14 ozerwca 1987 To zmarła w Siemdzu mgr Zofia Ncymanowa, kie.roWln.iczka mlej.s.cowego Muzeum, z,asłuż'Ona pracownica na polu społecznym i nau.kowym, długoletni za.angaŻ/owany c.złonek PTL oraz honorowy członek tegoż Towar,zystwa. Mgr Zof,ia Neyma.nowa ur.odz,iła się w Pińc.zoWiie jako córka Ludw,~ka Waręskiego i Julii z Luniewskich. Ojciec jej był urzędnikiem, matka nauczycielk'l ;£'0'wiatowego Gimnazjum Męskiego w Pinczowie; ona też założyła dwie placówki uświz.towe: w 1897 ol'. Żelli;ką Szkołę Hc]nd~ową w Radomiu, a w 1912 r. Progimnazjum Żeńsk1e w Pińorowie. Wcześni'e s'tr,aciła rodziców: ojciec jej zmarł w 1920 r., matka w 1921 r. Od 1924 r. wycho.wyw.ała się w Tw.orkach pod Warszawą, li brata ciotecznego, dr \Vi1Jolda ŁunieWlsktiego. D.zięki jego star·aniom i pomocy ukończyła w 1930 r. Państwowe Gimnazjum im. Narcyzy Żmichow~kiej w Warszaw.ie oraz dwa f<J!kiuHety na WydZiia1e Humanistycz,nym Urriwersyitetu Warszaw,s,k.iego, tj. w 1938 r. filologię polską pod kierunkiem :pDOf.J. Krzyżano'Wls~iego, a w /1:939 r. ihistonię sztu;k!i pod ,kierunkiem prof. Z. Batowskiego. Tak z jednej, jak i drugiej �IN MEMORIAM 369 specjalności uzyskała dyplom magi'stra. Będąc ll1l<l Uniwersytecie Warszawskim pl1zez pewien czas pełniła funkcję asysten'tk.i u prof. Z. Ba-towsk.iego. Jesienią 1940 r. wyszła za mąż IZ<I Ste.fana Dobiesława Neymana, uc,z-n-ia Wyższej SlJkoły T'echnicznej, Mórego ojciec Józef, jako rejent, pracował w Warai'e, w biurze hipotecznym jej wuja Hipolita Luniewskiego. Ślub odbył się w Tworkach w kaplicy s<.p.italnej, Drugą wojnę światową Z. Neymanowa spędziła w Two°l.'kach i Prusz.kJOwie. W pierwsIzych latach Po ls.k,i Ludowej osaadła w SieradiZu, gdzie począibkowo p'r,acowala jako polonistka w miejscowym gimnazjum, póŹirlJiej, tj. w 1948 r. objęła kiero\\.'1.',ictwo Muzeum Regionalnego. W p'lacówce tej z wielkim poświęceniem i żarliwośoią przepracowała prawie lat 30. W ciągu tego czasu dokonała bardzo wiele. Przede wszystkim przeprowadJziha kap~tal:ny remont z'abyrtJkowego bu·dynku muzealnego i urządziła w nim pracownie, magazyny, bibłiOitekę o.r<lJiZ stałą wystawę a'rcheologiczną. historycZJną oj etn<JgraficZil1ą. Wielokrotnie 'Zwięks!Zyła ZJbiory muzealne, zwłaszcza w dziale etnograficznym. O<llzyskała Część dawnych oolrdzo cennych ekspOl!1atów ,rozproswDych po muzeach po:1skich. Położyła tArwałe podwaliny pod Sieradzki Park Etnograficzny. Opracowała jego założenia i lokalizację na łęgach nadwarciańskich (1971 r.). wytypo,wala slzereg obiektów zaby,tkowych z budownictwa ludowego, część z nich zwiozła do skansenu, część zabezpieczyła w terenie. ,Rozpoczęła też rekonstrukcję domu zgierskiego tkacza. W związku e realizacją skansenu wiele przeżyta rOiZczarowań i kłopotów. Z. :'-Jeymanowa zol'gauizowała też wiele wystaw czasowych w muzeum 'i p00a jego obrębem. W 1975 r. z ramienia M~ni's,terstwa Kultury i SZJtUJki,brała udZiiał w rea'lizowaniu ogólnoeu·ropejskiej wysi.awy e.tnograf:ic.ZJnej pt. "Miłość i małżeństwu". Wystawa ta odbyła się na terenie Belgii w Antwerpti i Liege pod patronatem C~ESCO. Z, Neymanowa prowadz.ila naukowe ba,dania etnograficzne w Sie'radzkiem, Łaskiem. Wieluńs,kiem. Radornszczańskiem i Opoczyńskaem. I'nrt'e'resowałasJę głównie folklorem, Siz:tuką ludową, kuLtem !ZIl11arłychora'z ceramiką nowożytną i ws'półczesną. Z etnogr.afii napisała kilkanaście prac, z których część zamieśc:ila w "Łódzkich Studiach Etnograficmych" (t. I, III, IV, V:III, XIV, XIX) i w "Pracach i Materiałach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Ład.ZJi" (Sei1iia etnograficzna nr 3, 5, 7), część natomia s't w .folderach, przewodniku turys.tyozll1Jo-krajoznawozym i w katalogach wystawowy'ch poświęconych 5Iziuc'C,ludowej. W 1962 'r., jako reda'kJtorka, rozpoczęła wydawanie rocZin'ika muzealnego pt. "Studia ii. Materiały do Dz·iejów Ziemi Sieradzkiej". W pierwszym tomie tego wydawnictw,a ZiI1alazły 'się prace archeologicZiDe, numi'zmatycz.ne i etn,ografJczne. Z dużym wangażowaniem ,zajmowała się twórcami ludowymi. Dla nich co roku urrz,jdzała ,konkursy, wystawy, spotkania, wyjazdy, pomagalaum również w różnych życiowych pOItrzebach, Wiele też inicjatywy i przects'iębiorczości wykazała przy organizowaniu i prowadzeniu Sekcji Korespondentów Terenowych PTL. Ona też zorganizowała i k.ierowała Sekcją Miłośników Folkloru Złoazewa i okolicy, .którel w 1979 r. przekształciła w Kioł.o MJl.oŚil1ików Folkloru Złoazewa i okolicy. Zajmowała się też popularYZiacją etnografii, przes.złością SieradlZkiego tudz·ież historią sztuik.i. Akcję tą prowadzila nie tylko Ina terenie placóWiki muzealnej, ale również w bibl:io,tek.ach gromadZJk'i-ch, świetlicach wie,jsk1ch i na Studi:um Regionalnym. Dała Slię też poz.nać jako świetna gawędziarka w audycjach radiowych prowadzonych przez reda:kto,ra Zbigniewa, KOI'lzeJ1Jiowskiego. Działalność popularyzator;slką rozwijała ,także p.OiZagranicą. 24 Lud, t. LXXII �370 IN MEMORIAM W latach 1972 -1974 wygłoSliła w Jugosławii i Rumunii cykl odczytów 0 kulturze ludowej POIlslk,iśroicllkowej. Zajęcia zawodowe umiejętnie łączyła z pmcą społeczną. Przez cz,terry kadencje była radną WQjewódzildej Rady Narodowej w ŁodlZli.Przy tym działała w WojewódiZJkiej Komisj·i Kultury i SlZJbukli.Poza tym uczes.tniczyła ow p!l"acach PolskD.ego Towa'1'2ystwa Luclioz:na,wc;zego,p€t.niąc f.UI!1!kcjęz-cy sekretarza gene,ali!1ego, a pr.zez wieIe lat członka Za'rządu Głównego, uzy.s'kując w końcu godność hi:morowego azhmka tegoż TowaI'lZYlSlt.wa.Działała też jako prezes ŁódZlkiego OddJzri.alu PTL. Ona pnzyczyniła .się rówll1ież do powstania i roz.woju sieradZlkiego PRO Nu. Za swoją działalność zawodowo-społec2iną wstala OdzllilCtZlonam. in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia PoIsk'i oraz nagrodą im. Oskara Kolberga. Zmarła w Sieradz.u w clz.aslie śpiąc.ziki cukrzycowej, dnia 14 czerwCa 1987 r. Pochowan,a lZ.Q;stałana cmentarzu paraHalnym w Warcie. Jan Piotr BIBLIOGRAFIA 1955 Sztuka ludowa regionu Dekows":i PRAC ZOFII NEYMANOWEJ sieradzkiego, [w:) 10 lat sztuki ludowej województwa wystawy sztuki i rękodzieła ludowego, Łódź 1955, s. :r; - 44. 1956 Muzeum w Sieradzu, "Lud" 1956, t. XL H, s. 867 - 8'68. 1957 Sieradzkie, [w:) Sztuka ludowa województwa łódzkiego, Ka:talog wy;'.awy, Łódź 1957, s. 9 - 10. 1958 Ptaszki godynickie, [w:] Sztuka ludowa województwa łódzkiego, Katal0g wy.stawy, Łódź 1958, s. 9 - 11. Katalog łódzkiego, 1959 Sztuka ludowa regiont\ radomszczańskiego, [w:] Sztuka ludowa ziemi radom- wystawy, Radom&ko 19509, brak paginacj-i. Epitafium z Szadka, "ŁódZJk.i.eStudia Etnogra:Ei1czme",Łódź 11959, t. I, s. -lI - 45. 1960 Wnętrze chaty w Klonowej i okolicy (Sieradzkie), "Praoe i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnog-raficz.nego w Łodz·i", Seria etnograficzna nr :] Lódź 1960, s. 207 - 240. 1961 Wnętrze chaty w Załęczu Wielkim (Wieluńskie), "Prace i Materiały Muzeum Archeologiaznego i Ebnogm:EicZJnego w ŁodZli.", Seri.a etnograficzna nr ~, Lódź 1961, s. 75 - 95. Zabytki cechowe z Sieradzkiego, "Łódzkie Studia Etnograficzne", Łódź 1961, it. WIr, 6. 37 - 44. 1962 Jan Samuel Lewental farbiarz i drukarz sieradzki (1816 - 1823), ,.Łódzkie Studia Ebnoga-aiiiczne", Łódź 1962, t. IV, s. 37 - 41. Ignacja Piątkowska (1866 - 1941), "Litemtura Ludo·w.a", Warszawa 1962. nr 1/2, szczańskiej, S'. Katalog 19-25. Muzeum Redaktor w "Lirteratura Ludowa", 'vVaToS'zaw'a 1962, nr 1/2, s. 9:3- 94. "Studia i Materiały do Dziejów Ziemi SieradlJk,ie'j". Lódź Sieradzu, rocznika 1962, t. I, ss. 130: 1963 Wnętrze chaty we Włynicach i okolicy (radomszczańskie), "Prace i Mateniały Muzeum ArcheologIi.aznego i Etnograficznego w ŁodlJi", Seria etnografliczna lI1r 7, Łódź 1963, s. 75 - 101. �371 IN" MEMORIAM Sztuka lltdowa Wyniki regionu konkursu "Sztuki sieradzkiego, ludowej Katalog regionu wystawy, sieradzkiego", Łódź 1963, &S. 32. Katalog wystawy, Sieradz 1963, s. 5 - 6. 1965 Sieradzka sztuka ludowa i zabawkarstwo ludowe, Katalog wystawy, Sieradz 1965, bez paginacji. obrzędowa i zabawkarstwo ludowe, "Łódzkie Studia EtnoŁódź 1966, t. VIII, s. 1:1;62- 169. Sieradzkie kowalstwo ludowe, Katalog wystawy, Sieradz 1967, ss. 28. Sżeradzkie Łaskże (twórcy ludowi), "Łódzkie Studia Etnograf.iczne", Łódź J 972. t. XIV, s. 115 - 133. Rzeźba i zdobnictwo ludowe regionu sieradzkiego, Kaitalog wY'Sltawy, Sieradz 1972, s. 8 - 13. Sztuka ludowa, [w:] Sieradz i okolice, przewodnJik krajoznawczy, Łódź 1974, s. 75 - 85. Co warto zwiedzić (Zabytki sieradzkiego), [w:] Sieradz i okolice, przewodnik krajoznawczy, Łódź 1974, s. 43 - 74. Jadwiga Grala (1912 - 1976), twórczyni ludowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne", Łódź 1977, t. XIX, s. 133 - 139. Kilka lLwag o budownictwie i stroju sieradzkim, [w:] Sieradzki folklor i sztuka ludowa, Sieradz 1978, Katalog, brak pag-inacji. 1966 Sieradzka sztuka graficzne", 1967 197:!. 1974 J977 1978 Zestawlł: Jan Piotr Dekowski �~---------------------------------~ łł Informujemy. że nakładem Polskiego Towarzystwa zały się dwie bibliografie zawartości czasopism wa". Publikacje te są pierwszymi bibliografiami j zycje opracowane domską ~ ~ ~ zostały z Ośrodka przez Grażynę Dokumentacji Ludoznawczego "Lud" i "Literatura luclotych czasopism. Obie po- Ewę Karpińską i Informacji uka- i Morię Etnograficznej Niewia- PTL w Łodzi: 1. BIBLIOGRAFIA ZAWARTOŚCI "LUD" ZA LATA 1895 - 1985. Wrocław 1988. Cena 1.000 zł. Nakład: 1.000 egz. ł sporządzono ł działach l eja : : tj. zostało dział w oparciu agólny. teoria o kryteria kultury treściowe w ośmiu i metodologia. zasadniczych historio i organize- etnografii. muzealnictwo, etnografia Polaków, etnografia powszechna, nauki pomocnicze, varia. Publikacja zawiera 4.288 pozycji. zaapatrzona jest w indeks asobowy, edytorskie poszczególnych ł indeks nazw geograficznych i etnagraficznych Of : , : tomów "Ludu". ~ Nakład: 700 egz. , Bibliografia ł gadnienia ~ ludowej. ; matu, posiada teorii i metodologii mikrofolkloru. muzyki 19 działów i tańca, języka wierzeń. folkloru, magii, ludowej obejmujących prozy popularnej. medycyny ludowej, czelnego : OBIE POZYCJE WYSYŁAMY ZA ZALICZENIEM POCZTOWYM!!! rystycznych w kulturze poprzedzono "Literatury artystycznej, wstępem folkloryzmu. Profesora dr sztuki Czesława np. narracyjnej, literatury ł ł ł łość teatru ~ ~ : inspiracji ludowej Hernasa, za- paezji j dra- folklo- ~ ł : ~ i i inne. Ca- ~ redaktora na- Of ł Ludowej". ł I Of ł problemowych folkloru, I" ~ł' ~ : ~ ; oraz noty 2. BIBLIOGRAFIA ZAWARTOŚCI "LITERATURY LUDOWEJ" ZA LATA 1957 - 1980. Wrocław 1986. Cena 350 zł. l ;:, ł ~ l ~ Of ~. ! ł Zamówienia na kartach pocztowych przesyłać na adres: I" Zarząd Główny POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ul. Szewska 36 50-139 Wrocław ~ ł , ł ~ -------- l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d00a672c015e853f463bb2bce8c3d5b0.pdf 3ff44d1deb955e5aaadb3046fb74c79a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1974 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1833 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.333-361 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989- 1990 V. IN MEMORIAM TANCRED BANAl'EANU (1922- 1987) 31 stycznia 1987 r. zmarł w Bukareszcie profesor Tancred Biiniiteanu, wybitny specjalista w zakresie historii i teorii sztuki ludowej, członek honorowy naszego Towarzystwa, zaprzyjaźniony z wieloma etnografami polskimi. Tancred Ovidiu Biinateanu urodził się w 1922 r. w mołdawskim Siret. Wpływ na jego późniejszą karierę naukową wywarła niewątpliwie intelektualna atmosfera rodzinnego domu w Czerniowcach, a później w Bukareszcie. Ojciec był filologiem, interesował się m.in. porównawczą gramatyką indoeuropejską, matka była historyczką sztuki, rodzice przyjaźnili się z wielu ciekawymi osobami. Tancred Bana~eanu, studiując na wydziale literatury i filozofii uniwersytetu bukareszteńskiego, specjalizował się w dziedzinie współczesnej literatury rumuńskiej i folkloru. Po studiach pracował w siedmiogrodzkim muzeum etnograficznym w Cluj i tam w 1946 r. zrobił doktorat w zakresie etnografii i folkloru. W 1951 r. przeniósł się do Bukaresztu, gdzie podjął pracę w Państwowym Muzeum Sztuki Ludowej. Wkrótce został dyrektorem tegoż muzeum i funkcję tę pełnił przez 24 lata (195378), a po połączeniu w jedną całość muzeum ze skansenem kierował tam działem wystaw do czasu przejścia na emeryturę (1982). W latach 1954-77, a więc równolegle, wykładał sztukę ludową w Instytucie Sztuk Plastycznych, gdzie uzyskał tytuł profesora. Zainteresowania naukowe prof. Banateanu koncentrowały się na rumuńskiej kulturze ludowej i muze(}logii etnograficznej. W zakresie kultury ludowej szczególnie zajmował się sztuką, strojem i garncarstwem. Prowadził wiele badań terenowych (łącznie przepracował w terenie, w kraju i za granicą ponad 2 tysiące dni), gromadząc obiekty dla muzeów i materiały do prac autorskich. Pisał sporo; opublikował kilkanaście opracowań ujmujących sztukę ludową całego kraju, bądź poszczególnych regionów, m.in. Bukowiny, północnego Siedmiogrodu, Vrancea; tezaurus ludowego stroju rumuńskiego i wiele jego monog,rafii regionalnych. Z opracowań problemowych wymienić trzeba przynajmniej przygotowany wspólnie z Marcelą Focsa Ornament w rumuńskiej sztuce ludowej 1. Najpoważniejszą pozycję w dorobku autorskim Tancreda Banateanu stanowią wydane w r. 1985 Prolegomena do teorii i estetyki sztuki ludowej 2. Pełna bibliografia jego prac zawiera 355 pozycji, w tym 22 większe prace syntetyczne i monograficzne, 92 studia i artykuły 3. Sporo czasu poświęcał prof. Banateanu na działalność popularyzatorską, t(}też znaczną część jego bibli(}grafii stanowią artykuły o rumuńskiej sztuce ludowej w czasopismach naukowych i kulturalnych w kraju i zagranicznych, w tym również 1 Ornamentul In arta populara romdneascd, Bucure~ti 1964. , Prolegomene la o teorie a esteticli artel populare, Bucure~t1 1985. , Revista de etnografie ~i Colclor, t. 32, 3, 1987: In memoriam Tancred Ovidiu apr. Boris Zderciuc. s. 295 - 300, Bibliografia lucrarilor stiintifice ab lui Tancred opr. Marica Popescu, S. 301 - 312. Bdnateanu, Baniiteanu, �334 w "Polskiej Sztuce Ludowej" 4, scenariusze i konsultacje filmów dokumcntabych komentarze do zestawów przeźroczy, etc. Aktywność naukowa i dorobek autorski zapewniły profesorowi Banateanu poczesne miejsce wśród etnografów zarówno rumuńskich, jak i europejskich. Pcłnił on wiele odpowiedzialnych funkcji społecznych w swoim kraju, należał do kilku towarzystw etnograficznych, m.in. do węgierskiego, jugosłowiańskiego, włoskiego, był członkiem królewskiej komisji folklorystycznej w Belgii, międzynarodowego instytutu archeocywilizacji w Paryżu. W listopadzie 1984 r. profesor Banateanu przyjechał do Krakowa na zaproszenie Komisji Etnograficznej PAN. Na posiedzeniu tej komisji przedstawił swoje przemyślenia dotyczące wędrówek wątków i motywów ornamentalnych oraz technik artystycznych na przykładzie ceramiki pokuckiej. Korzeni jej dopatrywał się w Armenii i Gruzji. Garncarze-Ormianie osiedli na Bukowinie w epoce jej świetności, a później przenieśli się na Pokucie i dalej na Ukrainę 5. Hipoteza ta została przyjęta z dużym zainteresowaniem, więc profesor obiecał przysłać wkrótce większy artykuł na ten temat z dokumentacją ikonograficzną. Niestety silne bóle mięśni, które utrudniały mu wówczas zwiedzanie Krakowa, a które uważał za chwilowe, były początkiem ciężkiej choroby, która przeszkodziła w realizacji tego i wielu jeszcze innych planów i w końcu zabrała go, w pełni sił twórczych. Ewa Fryś-Pietraszkowa STANISLA W BLASZCZYK (1906- 1989) W dniu 14 listopada 1989 r. pożegnaliśmy na cmentarzu miłostowskim w Poznaniu dra Stanisława Błaszczyka, honorowego członka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego twórczość i działalność poświęcona głównie była wielkopolskiej kulturze ludowej. Stanisław Błaszczyk urodził się 14 czerwca 1906 r. w Konarach, w dawnym powiecie rawickim, a zmarł 8 listopada 1989 r. w Poznaniu. Spędzone dzieciństwo na wsi miało wpływ w późniejszym okresie na zainteresowania etnograficzne, choć po ukończeniu gimnazjum wybrał studia polonistyczne, a po studiach pracował jako nauczyciel. Zmarły od wczesnej młodości interesował się problematyką etnograficzną, a zwłaszcza ludową twórczością artystyczną, które to zaintcresowania w późniejszym okresie związały Go na trwałe z muzealnictwem. Zainteresowania kulturą ludową spowodowały, że pracując jako nauczyciel w Korpusie Kadetów w Rawiczu od 1930 L, wolne chwile poświęcał Stanisław Błaszczyk wędrówkom po wciach południowej Wielkopolski, w czasie których zafascynowały Go przydrożne rzeźbione krzyże i słupy. Tym właśni.e "Bożym Mękom" poświęcił swe pierwsze artykuły. • T. B1in1iteanu, J. Formagiu, KoszuLa kobieca. Ze studiów "ad rumuńsl<im strojem ludowym, "Polska Sztuka Ludowa" 1966, nr 2, s. 101 - 112; T. Biinateanu, Rumuńslde ""cynie Ludowe, "Polska Sztuka Ludowa" 1959, nr 3, s. 123 - 131. • Sprawozdania w r. 1984 (w druku). z czynności i posiedzeń Oddzialu Polskiej Akademii Nauk w Kn,;·;owie. �335 W 1945 roku, po zakohczeniu działań wojennych, powraca dr Stanisław Błaszczyk do pracy w szkolnictwie, ale równocześnie wiąże się z Instytutem Badań Starożytno~ci Słowiańskich Uniwersytetu Poznańskiego. Ten kontakt miał wpływ na późniejsz'l pract:) zawodową. Odżyły więc w tych trudnych czasach powojennych zainteresowania kulturą ludową, czego wyrazem był artykuł "Zabezpieczajmy dzieła sztuki ludowej" opublikowany w "Przyjacielu Ludu" w Kościanie. W 1949 r. wią;~c się ell' Stanislaw Bh:szczyk z działem etnograficznym Muzeum Wielkopolskiego (od Hl50 Muzeum Narodowego) jako wolontariusz, a od l stycznia 1950 r. ja1w pracownik etatowy. Był to początek związania się Zmarłego z muzealnictwem na trwałe. Sytuacja dział'.! etnograficznego Muzeum po 1945 roku była tragiczna. Zbiory etnograficzne, które w 1939 r. wynosiły około 3880 eksponatów, zostały przez okupanta hitlerowskiego rozproszone i prawie całkowicie zniszczone. Dział etnograficzny został be:cpośrednio po wojnie reaktywowany, ale faktycznie trzeba było na nowo zgromadzić obiekty. Praktycznie dopiero w 1949 r. zapadła decyzja a zlokalizowar.iu działu etnograficznego w Hogalinie. w związku z czym, rozpoczęto na szeroką skalę pene'trację terenową w Wielkopolsce dla uzyskania eksponatów potrzebn~'ch dla przygotowywanej wystawy. Dzień 24 lipca 1949 r. był wielkim wydarzeniem dla etnografii wielkopolskiej, gdyż została otwarta stała ekspozycja etnograficzna w Hagalinie, po której oprowadzał gości dr Stanisław Błaszczyk, jako przedstawiciel zespołu, który przygotował ekspozycję. Z dniem 1 stycznia 1950 r. dr Stanisław Błaszczyk został etatowym pracownikiem muzeum, jako kierownik działu etnograficznego, a zarazem jedyny pracownik działu. B<;dąc pracownikiem muzeum dr Stanisław Błaf.z.czyk rozpoczął systematyczną eksplorację terenu dla uzupełnienia zbiorów, a równocześnie rozpoczął prace badawcze nad rzeźbą ludową, strojem i rolnictwem. W krótkim czasie rozpoczął też On porządkowanie zbiorów, a po tym również przeprowadził reorganizację wystawy stałej i przygotował katalog wystawy, który ukazał się w 1952 r. Hozpoczęte porządkowanie zbiorów trwało kilka lat, gdyż w tym czasie miał On wieje innych zajęć między innymi wyjazdy w teren w celu pozyskania eksponatów, jak również zajmowanie się administracją całego zespołu pałacowego w Rogalinie. Należy podkreślić, że rozwój muzealnych zbiorów etnograficznych w okresie po II wojnie światowej nierozwiązalnie był związany z osobą dra Stanisława Błaszczyka, który poprzez swój ofiarny wkład pracy, swą pasję zbieracką i znawstwo przedmiotu potrafił zgromadzić gros najcenniejszych muzealiów znajdujących się w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu. Dra Stanisława Błaszczyka nurtowało zlokalizowanie zbiorów etnograficznych w Hogalinie, do której to miejscowości był utrudniony dojazd. W związku z tym od samego początku swej pracy w IVluzeum widział konieczność przeniesienia zbiorów etnograficznych do Poznania, co też nastąpiło po powrocie obrazów z galerii Haczyńskich w 1956 roku. Na przełomie 1956 i 1957 roku została zlikwidowana wystawa etnograficzna w Hogalillie i rozpoczął się okres przenoszenia zbiorów do Poznania. Finałem kilkuletnich starań dra Stanisława Błaszczyka było powołanie w 1962 roku Oddziału Etnograficznego z siedzibą przy ul. Grobli 25. Od tego czasu rozpoczął się długi okres starań o remont kapitalny otrzymanego budynku, a tal·.i:e dlug~ okres remontu. Przechodząc na emeryturę \V k0l1CU 1975 raku dr Stanislaw Bła~zczyk ni:; �336 zerwał więzi z muzeum. Nadal utrzymywał On żywy kontakt z Oddziałem Etnograficznym służąc radą i pomocą swym młodszym kolegom. W zasadzie większość swego dojrzałego życia dr Stanisław Blaszczyk związał z Muzeum. Tu właśnie włożył swój cały zapał i serce, by odbudować zbiory etnograficzne w Poznaniu, a będąc na emeryturze opiniował scenariusze wystaw stałych przygotowywanych na otwarcie Muzeum Etnograficznego w Poznaniu w czerwcu 1987 r. Otwarcie Muzeum było spełnieniem marzeń dra Stanisława Błaszczyka, w którym to otwarciu uczestniczył ciesząc się z zakończenia swych działań rozpoczętych wiele lat temu. Praca w muzeum wiązała się z zainteresowaniami Zmarłego. Tu mógł prowadzić badania, których wyniki publikował. Tu też mógł prezentować dorobek ludu wielkopolskiego szerokim kręgom społecznym w postaci wystaw. Dr Stanisław Blaszczyk pozostawił po sobie 140 publikacji. Publikacje Jego świadczą o wielostronnych zainteresowaniach. W głównej mierze prace swe pisał na temat sztuki ludowej, zwłaszcza wielkopolskiej. Najistotniejszą pozycją była Jego książka "Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce", wydana przez Muzeum Narodowe w Poznaniu w 1975 roku. Na szczególne podkreślenie zasługują: katalog wystawy wielkopolskiej sztuki ludowej w Poznaniu w 1961 r. (prezentowanej również w Koszalinie i Lublinie), oraz w 1974 r. z okazji 25-lecia otwarcia stałej wystawy etnograficznej w Rogalinie. Pracując w Muzeum Narodowym dr Stanisław Błaszczyk widział konieczność udzielania pomocy muzeom w Wielkopolsce. Pomagał więc gromadzić eksponaty oraz or-ganizować ekspozycje muzealne w Kaliszu, Szamotułach, Pyzdrach, Międzyrzeczu, Koszutach i w innych miejscowościach. Widział też konieczność zorganizowania w Wielkopolsce skansenu. To właśnie dr Stanisław Błaszczyk opracował założenia naukowo-programowe wielkopolskiego skansenu mającego powstać w Szreniawie, a które wykorzystane zostały ostatecznie w Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Tu też od 1982 r. został konsultantem. Przechodząc na emeryturę w 19,75r. dr Stanisław Błaszczyk za ogromne osiągnięcia w pracy dla muzeum, został honorowym kustoszem Muzeum Narodowego w Poznaniu, który to tytuł nadał Mu Minister Kultury i Sztuki. W powojennej historii Muzeum Narodowego był to pierwszy i jedyny przypadek nadania tego tytułu pracownikowi muzeum. Dr Stanisław Błaszczyk swej wiedzy nie zachowywał dla siebie, lecz przekazywał ją również studentom etnografii, dla których od 1960 r. prowadził wykłady z zakresu sztuki ludowej i muzealnictwa na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu, a w latach 1974 - 1978 także na Uniwersytecie Wrocławskim. Zmarły brał aktywny udział w organizacjach związanych z etnografią. Był długoletnim członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w którym od 1952 r. do 1983 r. pełnił różne funkeje w Oddziale Poznańskim jak też w Zarządzie Głównym. Był też członkiem Komisji Etnologicznej i Wydziału Nauk o Sztuce Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. J ego wiedza, umiejętności i doświadczenie było powodem, że był członkiem rad naukowych Muzeum Narodowego w Poznaniu, Narodowego Muzeum Rolnictwa w Szreniawie i Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, a także Wojewódzkiej Rady Ochrony Dóbr Kultury w Lesznie, Komisji Kwalifikacyjnej Twórców Ludowych przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, Terenowej Artystycznej Komisji Kwalifikacyjnej Spółdzielczego Zrzeszenia Rękodzieła Ludowego i Artystycznego w Poznaniu. Także członkostwo Zmarłego w redakcji międzynarodowego czasopisma etnograficznego i folklorystycznego "Demos" (Berlin-Drezno) j zespole badań po- �337 mników przydrożnych austriackiego towarzystwa ludoznawczego w Wiedniu świadczyły o uznaniu Jego głębokiej wiedzy i umiejętności. Działalność Zmarłego była zawsze doceniana, o czym świadczą posiadane przez Niego odznaczenia państwowe, resortowe i wojewódzkie, a także nagroda im. Oskara Kolberga, którą otrzymują wybitni twórcy ludowi jak również ludzie zasłużeni dla popularyzacji twórczości ludowej. W zmarłym dr. Stanisławie Błaszczyku etnografia wielkopolska straciła wybitnego znawcę kultury ludowej. Zbigniew TOTOński NAJWAZNIEJSZE DANE Z :lYCIORYSU DRA STANISŁAWA Wykształcenie: 1918-1920 gimnazjum w Głogowie (Dolny Sląsk) 1920-1926 gimnazjum w Rawiczu - matura 1926- 1930 Uniwersytet Poznański - studia z zakresu historii i historii sztuki 1932 magisterium - filologia polska (literatura XVII w.) 1933 dyplom nauczyciela szkół średnich 1950- 1952 Uniwersytet Poznański - studia z zakresu etnografii kresu antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii 1971 doktorat z zakresu etnografii (specj. sztuka ludowa) BŁASZCZYKA literatury polskiej magisterium z za- Zatrudnienie: 1930-1939 Korpus Kadetów w Rawiczu, nauczyciel 1939 ewakuowany z Korpusem Kadetów do Lwowa 1940- 1941 po powrocie ze Lwowa - robotnik i taksator artykułów rolnych niemieckiej firmy powierniczej w Wolsztynie 111 .•1 maj - czerwiec: w więzieniu śledczym Gestapo w Kościanie 1941 - 1945 kasjer i księgowy w hurtowni kolonialnej i fabryce wód mineralnych w Wolsztynie 1945 od marca: organizator i p.o. dyrektor gimnazjum i liceum w Wolsztynie do powrotu przedwojennego dyrektora 1945 od maja do lipca nauczyciel gimnazjum i liceum w Lesznie 1945- 1946 od lipca: organizator i dyrektor gimnazjum i liceum oraz szkoły handlowej w Zielonej Górze 1946- 1948 organizator i dyrektor gimnazjum w Lubniewicach (Ziemia Lubuska) dla sierót po nauczycielach 1948- 1949 nauczyciel gimnazjum w Szamotułach 1950-1975 kierownik Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu Zatrudnienie 192~ 1945 1949 dodatkowe: Informator na Powszechnej Wystawie Krajowej w dziale szkolnictwa artystycznego pracownik naukowy Instytutu Badania Starożytności Słowiańskich Uniw. Pozn. - praca dorywcza współorganizator jako wolontariusz działu etnograficznego Muzeum Wielkopolskiego (późn. Muz. Nar.) 22 Lud t. LXXIII �338 1952 i 1953 1954 - 1954 1960 -1987 1974 - 1978 1982 -1989 instruktor na obozach etnograficznych dla studentów w Ostrołęce badania dla Polskiego Atlasu Etnograficznego wykłady zlecone z zakresu sztuki ludowej i muzealnictwa dla studentów etnografii DAM w Poznaniu wykłady z zakresu sztuki ludowej dla studentów etnografii Uniwersytetu we Wrocławiu konsultant muzeum skansenowskiego na Lednicy Członkostwo: Polskie Tow. Ludoznawcze Poznańsltie Tow. Przyjaciół Nauk (członek Komisji Etnologicznej i Wydziału Nauk o Sztuce) Komisja Weryfikacyjna Twórców Ludowych przy Ministerstwie Kultury i Sztuki Redakcja międzynarodowego czasopisma etnograficznego i folklorystycznego DEMOS, Berlin-Drezno Zespół do badań pomników przydrożnych austriackiego towarzystwa ludoznawczego w Wiedniu (Arbeitagemeinschaft fur Bildstock- und Flurodenkmalforschung) Rada Naukowa Muzeum Narodowego w Poznaniu Rada Naukowa Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie Rada Muzealna Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy Wojewódzka Rada Ochrony Dóbr Kultury w Lesznie Terenowa Artystyczna Komisja Kwalifikacyjna Spółdzielczego Zrzeszenia Rqk:Jdzieła Ludowego i Artystycznego w Poznaniu Udział w pracach 1952 1953 - 1976 1962-1965 1965 - 1968 1970 - 1976 1976 - 1979 1979 -1982 1985 PTL: członek zarządu oddziału w Poznaniu prezes i viceprezes oddziału PTL w Poznaniu członek Gł. Komisji Rewizyjnej PTL przewodniczący Gł. Komisji Rewiz. PTL zastępca skarbnika Zarządu Gl. PTL skarbnik Zarządu Gł. PTL członek Sądu Honor. PTL członek honorowy PUBLIKACJE STANISŁAWA BŁASZCZYKA 1933 1. Staropolski przekład "Prace polonistyczne nr 5 Poznań 1933, 92 str. Resume! "Sylwi" wersy te tu Poznańskiego" Mairet'a. Studentó\'1 Ur,j- 1934 2. Sur une traduction Comparee" en polonais de la SYLVIE de Mairet. "Revue de Litte;-aturf 14 1934 nr 1, s. 181 - 183 1935 3. Boże Męki nad Baryczq Olobokiem. "Kuryer Literacko-Naukowy" 1935 nr -IS. s. VIII - X, ilustr. 1937 4. Wielkopolscy świqtkarze. "Prosto z mostu", r. 3, 1937 nr 7, s. 5 il. �i rzeźbiarz. "Prosto z mostu", r. 3, 1937 nr 29, s. 5 (w obronie M. Rożka nnonimowo. Wyjaśnienie tamże nr 34 s. 3) 5. Sekwestrator 1938 6. Na 300-lecie miasta "Orędownik Rawicza. Rawicki", r. 20, 1938 nr 68 1939 7. Dorobek rzeźbiarski świątkarza Franciszka Nowaka z Raszew. "Kronika Go- stYl1ska", t. X nr 8. 1939, s. 113 -120, ilustr. 1946 8. Zabezpieczaj'.rty "Przyjaciel cyjny" (Powiatowy), Kościan 1946 nr 1 - 4 dzieŁa sztuki. Ludu - ludowej. Biuletyn Informa- Poznań 1952. Mu- 1952 9. Dzial Kult1try i Sztuki Ludowej zeum Narodowe w Poznaniu, w Rogalinie. Przewodnik. ss. 103, tabI. 32, ilu str. 1953 10. Z dzia/.alno.ki 152 etnografów 11. Sprawozdanie z działalności "Z Otchłani poznańskich. Wieków" 1953 z. 4 c J 50 - 1954 znawczego za rok z 12. Sprawozdanie Działu Kultury Oddziału Poznańskiego Pol. Towarzystwa L1:do- 1953: "Lud" t. 41 s. 1253 - 1254 dzial.alno.~ci i Sztuki Muzeum Ludowej. Narodowego w Poznaniu w zakresie "Lud" t. 41 s. 1178 - 1183 1956 13. KiUw o wielkopolskiej sztuce ludowej. Pięć lat na szlakach nych. Polskie Towarzystwo Turyst.-Krajoznawcze, Poznań 1956 14. Uwagi UWGa na marginesie badań w r. 1953 według wadzonych terenowych nad kwestionariusza rolnictwem nr i hodowlą 1 Polskiego ficznego ... Lud" t .42: 1955 cz. 2, 1956 ss. 913 - 922, tab. 15. Sprawozdanie Oddziału PTL w Poznaniu (1.L1954 - 30.VL1955 Atlasu ttLrystyczprzeproEtnogw- r.). "Lud" t. 42: 1955 cz. 2, 1956 ss. 955 - 957 16. Ludowe oblicze Poznania. "Dziesięć Wieków Poznania, Warszawa 1956 t. III s. 265 - 269, ilustr. 1957 z Grabonoga (pow. Gostyń). "Studia Muzealne" nr 3, Poznall 1957, s. 124 - 140, ilustr. res. dodatek s. 9 -10 18. [Rec.] Sztuka ludowa Warmii i Mazur. Informator po wystawie obja.zdowej. opr. A. Klonowski, 1953. "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza", t. III, zesz. 2, 1957, s. 320 - 321 17. Kapliczka ludowa 1958 1958 nr 5 ss. 13 - 15, ilustr. "Polska Sztuka Ludowa" 1958 nr 1 ss. :3- 36, ilustr. mapa. Sum. dodatek s. 1 - 3 19. Wielkopolskie 20. Rzeźbiarze obrazki ludowi na szkle. poludniowej "Ziemia" Wielkopolski. r. 12, �340 21. Dział Kultury i Sztuki Ludowej t. 43 (1956), 1958 liS. 382 - 387 Muzeum w Poznaniu. Narodowego "Lud" nabytków etnog'raficznych. Muzeum Ziemi Kaliskiej, Kalisz 1958, Katalog ze wstępem W. Klepandego, ss. 4 -16, 6 ilustr. 23. Muzeum w Pyzdrach. "Muzealnictwo" nr 7 - 8, Poznań 1958, ss. 74 - 76, il. 22. Wystawa 1959 24. Z badań nad budownictwem ludowym na pograniczu wielkopolsko-lubuskim. "Prace Działu Etnografii IHKM PAN", zesz. 3, Warszawa 1959 ss. 123 -149, ilustr., mapa 25. Les sculptures populaires du musee de Poznań. "Ethnographica l, (1959), Moravske museum v Brne, s. 118 -126, ilu str. 26. Une exposition de peinture et de sculpture. "Ethnographica" I (1959) Moravske museum v Brne, s. 260 1960 [w:] "Kultura ludowa Wielkopolski" t. l, Poznań 1960, ss. 563 - 650, ilustr., Sum., Rez. 28. Garncarstwo. [w:] "Kultura ludowa Wielkopolski" t. l, Poznań 1960, s. 437 - 469, ilustr., Sum., Rez. 27. Plastyka. 1961 ludowa Ziemi Kaliskiej w świetle badań terenowych. wieków Kalisza", t. 3, Kalisz 1961, s. 385 - 459, iI., Rez., Sum. 29. Kultura 30. Zwierciadlo życia wsi. Na marginesie w wystawy Muzeum "Osiemnaście Narodowllm w Po- znaniu. "Gazeta Poznańska" - Magazyn 1961 nr 160 31. Wielkopolska sztuka ludowa. Sierpień - wrzesień 1961. Koszalin. rodowe w Poznaniu, M. Sikory 32. Sztuka znad Warty. Muzeum w Koszalinie, "Koszaliński Muzeum Na1961, 24 str. tabI. Słowo wstępne Głos Tygodnia", dod. do "Głosu Koszaliń- skiego 1961, nr 210 1962 (Z okazji 50-lecia zbiorów ludoznawczych). "Gazeta Poznańska - Magazyn", 1962 nr 118 34. Dzieje poznańskich zbiorów etnograficznych. Ziemia Nadnotecka 1962 nr 6 35. Zagroda wybraniecka w Russowie. "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (13), 1962, t. VII, zes. l, s. 47 - 85, ilustr. i rysunki 36. [Ree.] Katalog wystawy pamiątkarstwa Warmii i Mazur, Olsztyn 1957. "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (13). 1962. t. VII, zesz. 1, s. 369 - 371 37. [Rec.] T. Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1958. .Studia i Mater. do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (12), 1962, t. VII, zesz. 1, s. 405 - 408 38. [Rec.] Warmińska rzeźba ludowa. Katalog wystawy oprac. H. Skurpski i F. Klonowski, Olsztyn 1958. "Studia i Mater. do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (13), 1962, t. VII, zesz. 1. s. 415 - 418 33. Skarbiec ludowej kultury. 1963 39. Wystawy wielkopolskiej "Muzealnictwo" sztuki ludowej w Poznaniu, 1963 nr 11, s .123 - 130. iI., Res. Koszalinie i Lublinie. �341 40. Wystawa współczesnej twórczości ludowej Wielkopolski Poznań (katalog). 1963, ss. 32, ilustr. Słowo wstępne T. Peksy 1964 41. Eksponaty dolnośląskie i opolskie w zbiorach Muzeum Narodowego w Pozna- "Prace i Materiały Etnograficzne" 1964, t. 23, s. 619 - 631, ilustr., rys. 42. Stolarstwo. [w:] "Kultura ludowa Wielkopolski", t. 2, Poznań 1964, s. 465 - 498, ilustr., rys., bibliogr., Rez., SUrn. 43. Kultura wielkopolskiego ludu. "Lite'ratura Ludowa" 1964, r. 8 nr 112, s. 9 - 13, ilustr. 44. Pamiętnik podróży do Ziemi Swięte; Józefa Wawrzynczaka. "Literatura Ludowa" 1964, nr 112, s. 96 - 103. niu. 1965 45. Jadwiga Szeptycka i Zofia "Literatura Szembekówna. Ludowa" 1965, r. 9 nr 2/3, s. 23 - 34, ilustr. 46. Sztuka starożytnego 47. Zagadkowa "Gazeta Chłopska" 1965, nr 31 "Literatura Ludowa" Meksyku. scena na kaflu kościańskim. 1965, r. 9 nr 2/3, s. 52, ilustr. 1966 48. Wielkopolski lU" haft ludowy na wystawie "Muzealnictwo" poznańskiej. 1966, 13, s. 125 - 132, ilustr., Res. 49. Wystawa sztuki starożytnego Meksyku w Poznaniu. "Etnografia Polska" 1966, t. 10, s. 487 - 490, ilustr. 1967 50. Przemiany kulturowe wsi dolnoślqskiej w okresie XX-lecia PRL. ..Muzeal- nictwo" 1967, nr 14, s. 90 - 98, ilustr., Res. Ul68 51. (Rec.] J. Grabowski, Sztuka ludowa fOTm'll i region'll w Polsce. Warszawa 1967, Arkady. [w:] "Nurt" 1968 nr 2, s. 45 - 46 52. Poznańskie obrazy z litografiami. "Polska Sztuka Ludowa" 1968 nr 4, s. 171180, ilustr., Sum., Rez. 1969 starożytnego Meksyku. Katalog wllstaW1/ oprac. S. Blaszczyk i M. Kwaliaszwili, Poznań-Bytom 1969. (Słowo wstępne J. Ligęzy, Kultura starożytnego Meksyku - M. Frankowskiej), ss. 46, ilustr., mapa 53. Sztuka 54. WlIstawa pokonkursowa współczesne; sztuki ludowej Wielkopolski, czerwiec 1969 (katalog), Poznań, Pałac Kultury, ss. 26, ilustr., Słowo wst. M. Prill 55. Zbiory realiów w świetle zadań Muzeum Rolnictwa w Szreniawie. "Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie" 1969 t. l, s. 181 -186 56. [Omów.] "Literatura Ludowa" 1957 - 1967 (Volksliteratur-Folklore). "Demos", Berlin 1969/2, s. 135 - 142 57. Rzeźby mistrza Gliwicza czy Pawła Brylińskiego. "Studia Muz,ealne" nr 7, Poznań 1969, s. 99 - 109, ilustr., Zsfg. 58. Wissenschaftliche -Kii.Stenland) Tagung in Słupsk. zu Fragen der Volkskultur in "Demos", Berlin 1969/3, s. 274 - 275 Pomorze (pommern- �342 59. Współczesne w dyskusji malarstwo ludowe. Materiały z Lublin konferencji. 1969, głos s. 17 - 19 i 23 Tagung unter dem Thema "Die Folklore im gegenwartigen Poznań 16 -17.6.1969. "Demos", Berlin 1969/4, s. 393 - 395 61. Sztuka ludowa jako przedmiot badań etnograficznych. "Lud" t. 53, 1969, s. 332 - 344 62. O plastyce widowisk folklorystycznych. "Teatr Ludowy" 1969, zesz. 12, s. 8 - 10 60. Gesamtpolnische Leben", 1970 63. Sztuka starożytnego Meksyku. lias zwili, Poznań-Szczecin tura 64. Rola starożytno Meksyku folkloryzmu 65. Współczesne w - przeobrażenia dyskusji przeobraże{t oprac. S. Blaszczyk i M. KwaSłowo wst. W. Filipowiak, Kul- sztuki [w:] "Folklor w ży- ludowej. Poznań 1970, s. 47 - 65 ska Sztuka Ludowa" 66. Głos wystawy 1970. Wznowienie. M. Frankowska w procesie ciu współczesnym", Katalog sztuki ludowej (Z bada?'t nad "Pol- folldoryzmem). 1970 nr 3/4, s. 131 - 143, Hustr. "Aktualne problemy ludowej twórczości i opieki w Polsce". "Polska Sztuka Ludowa" 1970 nr 3/4, s. Hi4 - 168 67. Pomniki ludowej plastyki przydrożnej w rysunkaclt Wiktora nad niq Gosienieckiego i Jana Wronieckiego. "Studia Muzealne" nr 8, Poznań 1970, s. 88 - 106 68. [Rec.] Tomasz Skorupka, Kto przy Obrze, temu dobrze. Poznań 1967, "Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolski i Pomorza", 1970 t. 10, zesz. l, s. 190 -194 69. Gegenwiirtigen n. Leben (Material der gesa.mtpolnischen wissenschaftlichen Kon- Poznań 1970. "Demos", Berlin Hl70/3, s. 267 - 268 [Omów.] "Literatura Ludowa" 11 (1967- 68), nr 4 - 6. ,.Folklor warszawski" (Folldore von Warschau). "Demos", Berlin 1970/4, S. 318 - 319 ferenz in Poznań 1969), 1971 72. Drzeworyty wielkopolskie. "Polska Sztuka Ludowa" 1971 nr :l, s. 131- 154, ilustr., Sum., Rez. 1972 '73. Skansen Wielkopolski w "Muzea skansenowskie Sum. Szreniawie - założenia naukowo-programowe. [w:] w Polsce". Pozna:i'l 1972, s. 275 - 309, i1ustr., Rez., Res., rzeżba kultowa w Wielkopolsce. ,.Polska Sztuk:! LudGw~" 1972 nr 2, s. 69 - 82, ilustr., Sum., Rez.; nr 3, s. 131 - 152, ilustr., Sum., Rez. 75. Konferencja redakcji czasopisma "Demos" poświ-:;cona nowcj klasyfikacji systematycznej prac etrwgraficznych. "Lud" 1972 t. 56, s. 257 - 360. [Wspó!autor: Anna Kutrzeba Pojnarowa] 74. Ludowa 1973 1973. Katalog 76. Czerwiec wystawy pokonkl:.Tsowt':! Wstęp wie:;.:cp. s:::tuki lwI. po.'imlc~tnc [oraz] WY]:GZ s. 4 - 8 77. Tadeusz Wróblewski blikacji. "Lud" 78. Był duda, miał WS;Jomnienie pu- dudy... Wypowiedzi: Stanisław mas~czyk, liof/u,cQW Linette, "Nurt" 1973 nr 6, s. l, 16 - 19, ilmLr. (v.;idkol'o1. f;zt.uka lud.) Dokumentac.ii '1 Informacji EtnoQ1'a.ficzncj PTL w Loclzi (Zcntrum Maksymilian 79. Ośrodek (1914 - 1972). t. 57, 1973, s. 399 - 404 Prill. fiir ethnographische scha.ft Volkskundlichen Dokumentation 'Unci Injormaticn dCJ' Polnisdten Gesell(PTL) in Łódź. "Demos", Berlin 197'ł/1. s. 116- 118 �343 80. (Omów.] Franciszek Pawęski, Polskie 81. 10mów.] Literatura [= Folklore]. muzealnictwo Poznań nische Naturkunde-Museumswesen), s. 241 - 242 Ludowa. Dwumiesięcznik Wissenschajtlicheliterarische (Das polBerlin 3/1973, przyrodnicze "Demos", 1970. naukowo-literacki Zweimonatsschrift) (Volkslite- Nr. 1 (XVI), Verlag PTL, Wrocław Jan.-Febr. 1972, 4 ein- und mehrfarbige Abb. "Demos", Berlin 3/1973, s. 279 - 280 82. [Omów.] Józef Milka, Kamienne pomniki średniowiecznego prawa. Krzyże pokutne. (Steinerne Denkmiiler mittelalterlichen Rechts. Siihnekreuze). \Vroclaw 1968, 24 s. 23 Abb, 2 Zeichnungen. "Demos", Berlin 4/1973, s. 386 - 387 ratur 1974 83. Sztuka ludowa regionu wielkopolskiego "Ruch", Vłarszawa formacyjnym na obwolucie) znaniu. 84. Wiel/capolska sztuka ludowa. 1974. ze zbiorów (9 pocztówek Wystawa Muzeum jubileuszowa, dziernik 1974. Muzeum Etnograficzne oddz. ss. 25, ilustr. Wspólautor: Zofia Grodecka Narodowego wielobarwnych Muzeum Poznań Narodowego w Po- z tekstem wrzeswn in- - paź- w Poznaniu, 85. Miejsce Skulska w historii polskiego malarstwa ludowego. "Rocznik Wielkopolski Wschodniej" 1974 t. 2, s. 161 - 183, ilustr. 86. Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji czasopisma "Demos", poświęconej wdrażaniu jednolitej klasyfikacji prac etnograficznYCh i folklorystycznych, 1973. "Lud" t. 58, 1974, s. 330 - 332. (Współautor: Anna Kutrzeba-Pojnarowa] In. Wystawa "Wielkopolska Sztuka Ludowa" ze zbiorów Muzeum Etnograficznego, oddzial 88. fl9. 9U. 91. 92. 93. 94. 95. 96. MlL.zeum Narodowego w Poznaniu, T,.zcianka lipiec - wrzesień 1975. Wyd. Muzeum im. W. Stachowiaka w Trzciance. Folder 6 str. [Omów.] Longin Malicki, Kociewska sztuka ludowa (Die Volkskunst von Kociewie), Gdańsk 1973. "Demos", Berlin 111975, s. 58 fRee.] Barbara Kolodziejska, Rzemiosło garncarskie w Zielonogórskiem. PWN, Warszawa-Poznań 1973. "Lud" t. 59, 1975, s. 228 - 232 [Rec.] Longin Malicki, Kociewska sztuka ludowa, Gdańsk 1973. Wyd. Muzeum Narodowego w Gdańsku. "Lud" t. 59, 1975, s. 235 - 233 [Omów.] ,'polska Sztuka Ludowa" (Polish Fol/c Art), an illustrated quarterly (1969 -1972). Publishers, The Institute of Art of the Polish Academy of Sciences. Editor: Aleksander Jackowski, "Ethnologia Polana" vol. 1: 1975, s. 206 - 210 [Omów.] Barbara Kołodziejska, Rzemiosło garncarskie w Zielonogórskiem (Tópferhandwerk im Gebiet von Zielona Góra), Warszawa-Poznań 1973, 212 s. 29 ABB. "Demos" 2/1975, s. 145. [Omów.] Edward Ozgowicz, Śląska rzeźba ludowa w drewnie (SchWsische volkstiimliche Ilolzbildhauerei), Wrocław 1973, 42. S. 101 Abb. "Demos", Berlin 2/1975, s. 148. Konferencja plenarna Redakcji kwartalnika DEMOS. Poznań-Błażejewko 910 X 1974 r. "Lud" t. 5D, 1975, s. 302 Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce. Poznań: Muzeum Narodowe 1975, 217 (4) str. ilmtr. Bibliogr. Res. Zsfg. [Omów.] Herbert Dąbrowski, Chalupa bytowska w świetle badań architektonicznych w latach 1968 - 1970 (Das Bauernhaus im Gebiet von Bytów im Lichte der Architekturforschung 1968 - 1970). "Koszalińskie Zeszyty Muzealne" 2 (1972), s. 116 -141, 20 Abb, l Karts. "Demos", Berlin 411975, s. 340 - 341. �344 1976 97. Ludowość w rękodzielnictwie. Materiały na krajową konferencję poświęconą Poznań 1976. Wydawn. Centralnego Zarządu Rzemiosła w Warszawie, s .13 - 21 98. Wiesława Cichowicz (l886 -1975). (Wspomnienie pośmiertne). "Lud t. 60 1976. s. 368 - 370 99. ZOfia Szembekówna (l885 -1974). (Wspomnienie pośmiertne). "Lud" t. 60, s. 370 - 373 100. [Omów.] St. Blaszczyk, Miejsce Skulska w historii polskiego malarstwa ludoproblematyce wego (Die rzemiosł Stellung artystycznych. von Skulsk in der Geschichte der polnischen volkstiim- "Rocznik Wielkopolski Wschodniej" 2 (1974), S. 161 - 183. "Demos", Berlin 3/1976, s. 220 - 221 101. [Omów.] Halina Cękalska-Zborowska, Wieś w malarstwie i rysunku naszych artystów (Das Dorf in der Malerei und Zeichnung unserer Kunstler), Warszawa 1974, 316 S., 152 Abb. 8 farbige Tafełn. "Demos", Berlin 3/1976, s. 221222 lichen Malerei). 1977 102. [Ree.] und Rudolf Weinhold, des Weinbaus. Edition Vivat Bacchus. Leipzig Eine 1975. "Lud" Kulturgeschichte des Weines t. 61 1977, s. 261 - 264 103. [Rec.] Jan Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939). "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" 413. "Prace Etnograficzne", z. 8. Kraków 1975. "Lud" t. 61 1977, s. 267 - 270 104. [Ree.] Sofia KovaceviCova, Knizny drevorez v ludovej tradicii. Tatran. Bratysława 1974, "Lud" t. 61, 1977, s. 267 - 278 105. ,[Rec.] L. Malicki, Kociewska sztuka ludowa; Gdańsk 1973 . .,Polska Sztuka Ludowa" 1977 nr 4, s. 246 - 248 1978 na wielkopolskich malowidłach koś[w:] Tradycja i przemiana. "Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową". Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Seria Etnograficzna Nr 9, Poznań 1978, s. 187 - 195, ilustr. 107. [Omów.] S. Blaszczyk, Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce (ReligiOse Volksplastik in Grosspolen Vart plastique cultuel de type populaire en Grande Pologne), Poznań 1975, 220 S. 97 Abb. auf Tafeln (== Monografie Muzeum Narod. w Poznaniu XIV). "Demos". Berlin 3/1978, s. 207 - 208 108. Twórczość ludowa i pamiątkarska Pomorza Srodkowego, Koszalin 1978. Wstęp s. 3 -7. [Inni autorzy: Z. Szulc, H. Ostrowska-Wójcikowa, A. M. Mosiewicz] 106. Karczmarki i pijanice w mocy diabla cielnych. 1979 i kultury ludowej Wielkopolski, t. I, 1979. PAN Oddział w Poznaniu. Seria: Etnografia t. II. Mapy i komentarze na tematy: 11) Znaczenie wyrazu "Babula"; 37) Nazwa foremki do masła; 39) Nazwa stołka do wyciskania sera; 47) Nazwa pieca do gotowania; 48) Nazwa daszka nad paleniskiem pieca do gotowania; 50) Nazwa pojemnika w piecu do grzania wody; 87) Znaczenie wyrazu "kwas"; 92) Nazwa zupy z ziemniaków; 99) Nazwa chudego mięsa; 100) Znaczenie wyrazu "chabas"; 102) Nazwa surowego tłuszczu gęsiego; 103) Znaczenie wyrazu "okrasa"; 105) Nazwa galarety z nóżek; 106) Znaczenie wyrazu "kiszka"; 112) Lokalizacja i nazwa urzqd:::enia do wcdzenia 109. Atlas języka �345 110. Współpraca z redakcją "Demos". Uwagi po konferencji w Lubljanie. "Lud" t. 63,s. 369 - 373. Ill. Problemy dokumentacjt t informacji etnograficznej w Polsce. Autorzy: Stanisław Blaszczyk, Ewa G. Karpińska, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Teresa Zakrzewska. "Lud" t. 63, s. 235 - 252 112. [Omów.] Józef Grabowski, Sztuka ludowa. Charakterystyki porównania odrębności (Volkskunst, C/tarakteristik Vergleiche Besonderheiten). Warszawa 1977. 330 S. 153 Abb., dafon 7 farbig. "Demos", Berlin 4/1979, s. 2!H- 273. 1980 113. [Omów.] Atlas domowe, języka Pożywienie Hauswirtschajt, i kultury (Atlas zur Nahrungswesen), ludowej Sprache Tom I: Gospodarstwo Grosspolens. Band I: 1979. "Demos", Berlin 4/1980, s. 206 Wielkopolski und Wrocław Volkskultur 1981 in Polen. [w:] ,,3. Internationale Tagung fur Bildstock- und Flurdenkmalforschung" 18 - 21 Juni 1981. S1. Georgen am Langsee, Karnten. Verein fur Volkskunde, Arbeitsgemeinschaft fur Bildstock und Flurdenkmalforschung. Wien. s. 5 - 6 116. Wielkopolski słownik biograficzny. PWN, Warszawa-Poznań 1981. Hasła: Cichowicz Helena s. 115; Szachowski Władysław s. 692; Szembekówna Zofia s. 737 - 738; Szeptycka Jadwiga s. 738 117. Austriacki zespół do badań pomników przydrożnych. "Lud" t. 65, 1981, s. 348349 118. [Omów.] Istvan Szilagyi, Architektur der ungarischen Kalvarien (Architektura węgierskich kalwarii). [w:] "Acta Technika Academiae Hungaricae" t. 88, 1979, s. 185 - 205. "Lud" t. 65, 1981, s. 315 - 316. 115. Mariazell-Bildnisse 1982 119. Wiejski rzeźbiarz Józef (1837 - 1930). Wydawn. Glanc nie. Strzelno 1982, ss. 16, ilustr. 120. [Omów.] Stanisław Blaszczyk, Karczmarki i pijanice Oddziału PTTK w Strzelw mocy diabła (Schank- In: "Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową (Tradition und Verandering. Studien zur Geschichte und zur gegenwartigen Volkskultur)" (= Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Seria Etnograficzna, Nr 9), Poznań 1978, S. 187 - 195, 4 Abb. Demos, Berlin 1/1982, s. 53 wirtinnen 121. Pokutne und Sćiuferinnen pomniki kamienne in der Hand województwa des Teufels). leszczyńskiego w świetle dawnego· [w:] "Rocznik Leszczyński" t. 6, Poznań 1982, s. 99 -123, ilustr. [Omów.] I. Kabat "Demos" 2/1987, poz. 164 122. Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski t. III, 1982. PAN Oddział w Poznaniu. Seria: Etnografia T. IV. Mapy i komentarze: 269) Łopata do kopania ziemi; 288) Drqżki i nosidła do siana; 289) Nazwa drqżków i nosideł do siana~ 293) Nazwa beleczek podłużnych dawnej brony drewnianej; 294) Nazwa beleczek poprzecznych dawnej brony drewnianej; 295) Nazwa żelaznych zębów dawnej brony drewnianej; 316) Bronowanie wzdłuż skiby; 317) Nazwa bronowania w poprzek skiby; 318) Nazwa bronowania na ukos do skiby; 333) Nazwa ostatniego pokosu zboża; 334) Nazwa pojedynczych kłosów nie skoszonych przez. nieuwagę; 335) Kobieta odbierajqca i wiqżąca zboże za kosa prawa, zwyczajów i legend. �346 123. [Omów.] (recenzja): Antoni Kroh: Współczesna rzeźbia ludowa Karpat Polskich (Die gegenwćirtige volkstiimliche Bildhamerei in den Polnischen Karpathen), Wrocław, Warszawa 1979. "Demos", Berlin 3/1982, p. 206, s. 159-160 124. [Omów.](recenzja): Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy - Prace badawcze - Opieka i upowszechnienie (Polnische Volkskunst. Wissenstand - Forschungen-Pflege und Verbreitung). Łódź 1976, 164 s., 73 il. Ł.S.E. XVIII. "Demos" 4/1982, p. 332, s. 238 125. KrucYfiksy kujawskiego rzeźbiarza Józefa Glanca. "Pol. Sztuka Lud." rok XXXVI, 1982, nr 1 - 4, s. 79 - 86 1983 126. [Rec.] Josef Lanz, Krippenkunst in Schlesien. Verlag. [w:] "Lud", t. 67, 1983, s. 312 - 316 Marborg 1981, N. G. Ekwert 1984 127. Dziewięćdziesięciolecie czeskiego muzeum rolnictwa (ZemediHskeho muzea). "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie", tom 14. 1984, Państw. Wydawn. Rolnicze i Leśne, Oddz. w Poznaniu, s. 319 - 321 127a. Pomniki pokutne na pograniczu wielkopolsko-ślqskim (Referat wygłoszony 19.5.1981. "Sprawozdania nr 19 - 99 za 1979-1981".) Wydział Historii i Nauk Społecznych. Pozn. Towarzystwo Przyjaciół Nauk 1985, s. 83 - 85 128. Rzeźby Pawła Brylińskiego [w:] "Dawne Świątki Wielkopolskie. Muzeum Archidiecezjalne, Oddział Sztuki Ludowej, Poznań 1985, s. 5 - 12. (Katalog wystawy) 1986 129. Dlaczego 130. Twórczość miki "Wprost" 1986 nr 23 (8.6.86), s. 25 - 26 i amatorska [w:] Radość tworzenia Średzkie SejŚroda Wlkp. 1986, s. 5 - 16 zobrazowanie regionu międzyrzeckiego. "Lud", t. 70, 1986, s. 232- Skansen? profesjonalna Kultury. 131. Etnograficzne 238 132. Rzeźbiarski trud majstra Andrzeja Majchrzaka, Poznań-Gostyń 1986. Wydawcy: Gostyńskie Towarzystwo Kulturalne i Muzeum w Gostyniu, stron 32, ilustracji 18 + 2 na okładce 133. Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski, t. IV, 1986 PAN Oddz. w Poznaniu, Seria: Etnografia T. V. Mapy i komentarze. Mapa pomocnicza 10) Typ przestrzenny miejscowości, Mapa pomocnicza 11) Typ społeczno-gospodarczy zbadanYch miejscowości; 387) Znaczenie wyrazu obora; 388) Znaczenie wyrazu chlew; 391) Nazwy ogólne żywego inwentarza; 392) Handel i hodowla koni w latach 1920 - 1980; 393) Hodowla owiec; 394) Proces zaniku hodowli kóz; 398) Wiek konia wdrażanego do pracy; 419) Kaczor (w'ymowa); 423) Zawalania przy pędzeniu krów; 424) Zawołania na krOwę przy dojeniu; 425) Zawołania na kury; 426) Zawalania na kaczki; 427) Zawołania na gęsi; 436) Nazwy ula ze słomy. Dodatkowe materiały bez mapy: 5) Znaczenie wyrazu stajnia; 6) Osoby wdrażające konie do pracy; 8) Nazwy rodzenia zw£crzqt domowych 1987 134. Muzeum skiego. Ludu Polskiego "Etnografia w Poznaniu według koncepcji Eugeniusza. Frankow- Polska", t. XXXI: 1987, z. 2, s. 61 - 76, 2 ilustr .. stres?cz. ang. �347 1988 135. Wywiad na temat Wielkopolskiej Sztuki Ludowej przeprowadziła ze mną "Przewodnik Katolicki" 1988 nr 13 - 14 (27 III - 3 IV 1988), s. 3 - 9. Tytuł: A sztuka zawsze tu była 136. [Rec.] lIans Joachim Schauss, Es kommt alles aus mir selbst. Begegunngen mit polnischen Volkskunsstern. "Pol. Sztuka Ludowa" r. XLII: 1988, nr 1 - 2, s. 132 - 133 Ln. [Omów.] Stanislaw Blaszczyk: Rzeźbiarski trud majstra Andrzeja Majchrzaka (Das bildhanorscheschaffen des Meisters Andrzej Majchrzak) Poznań-Gostyń 1936, 32 S. 18 Abb auf TafeIn 2 Abb auf den Umschlag. "Demos" 4/1988, poz. 384 Alicja Drzewińska. 1989 i33. Zbój ze Strzelna. "Przegląd Wielkopolski". R. III: 1989 nr 1 (7), s. 38 - 41, 3 iI. 139.• Hlas jr;zyka i kultury lttdowej wielkopolski t. V Transport, mapy: mapy po'nocnicze, seria etnografia t. VI PAN Oddz. w Poznaniu mapy pomocno 442, 44:3, 44"1,458, 459, 462, 463, 464, 465, 466, 477, 478, 479, 494, 495, 496, 497, 510, 511 oraz komentarze do map o numeracji j.w. 1990 [40. Kultura ludowa miasta i regionu. rcgionu ostrowskiego Poznań 1990, LUBOMIRA S. (w:) Ostrów Wielkopolski - dzieje 471 - 503. MARIA BOBROWSKA (1960 - 1990) Dnia 22 stycznia 1990 roku zmarła nagle w Poznaniu Luba Bobrowska. Tak n~pra'Ndę, to człowiek nigdy do końca nie p<Jgodził się ze śmiercią. Jeszcze trudniej jest mu pogodzić się z nią wtedy, gdy zabiera z naszego grona osobę młodą, stoj'1Cą dopiero u progu swego dojrzałego życia. Jakże trudno pogodzić się ze śmiercią Luby tym wszystkim. którzy się z Nią zetknęli, poznali Ją, stali się Jej przy jacićlmi. Samą swą osobowościa sprawiała, że nie można było wobec Niej przejść obCJjęln-ie. Ktokołwiek znał Lubę musiał sobie zdawać sprawę, iż ma do czynienia 7. r;astacią wyjątkoWil. trudno poddającą się utrwalonym wyobrażeniom, a jednoccr:śnie nienagunnie ułożoną i kulturalną. Los spraw'ił, że znalazła również swą Droge; do środowiska etnograficznego, ale ten sam 103 chciał. iż opuściła je na z?w;:ze zanim zdążYla ~iG w nim zadomowić na dobre. Odeszła niespodziewanie, pozo~tawj<::jąc wiele rozpoczętych prac, zabierając ze sobą dzie:óiątki wspaniałych pomy,ł6w. które zamierzała realizować. Znając Lubę i Jej zdolności sądzić można, Ż2 zn;;lazłyby one swe urzeczywistnienie w formie zadziwiającej wszystkich swą odkry'Nczością, oryginalnością skojarzeń i naukową rzetelnością. Luba urodzil'l siG 13 kwietni<J. 1960 roku w Poznaniu. Już w latach szkolnych ;:",>,,'aula na siebie uwagG zdolnością do samodzielnego myślenia i poszukiwaniami, L:;6ro dalece wykraczały poza przyjęty progi"am nauczania. Była uczennicą Szkoły l'od~tawowcj nr l, a następnie III Liceum Ogólno!{.ształcące;:!o w Poznaniu. Być �348 może zainteresowania jej Ojca, profesora matematyki Uniwersytetu oraz Politechniki Poznańskiej, sprawiły, iż w szkole średniej uczęszczała do klasy matematyczno-fizycznej. Ukończyła ją w 1979 roku z wynikiem bardzo dobrym i została Lubomira Bobrowska (1960- 1990) bez egzaminu wstępnego skierowana na studia. I w tym momencie górę wzięły Jej zamiłowania humanistyczne ukształtowane niewątpliwie atmosferą domu i szkoły, w szczególności zaś przez nauczycielkę języka polskiego - panią mgr Branisławę Kaźmierską. Podjęła Luba studia polonistyczne na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Lecz zawężenie zainteresowań nie mogło Jej satysfakcjonować. To najprawodopodobniej jej Matka, profesjonalnie zajmująca się kulturą ludową i folklorem oraz ich upowszechnianiem, przyczyniła się do tego, że drugim kierunkiem studiów Luby stała się etnologia. Ukończyła obydwa te kierunki z wynikiem bardzo dobrym. Tytuł magistra filologii polskiej uzyskała na podstawie pracy o literaturze emigracyjnej: "Wiersze religijne Józefa Wittlina wobec kulturowej tradycji judeochrześcijańskiej" (1986), pisanej pod kierunkiem doc. dr hab. Marii Adamczyk. Tytuł jej pracy magisterskiej z etnografii, której promotorem był prof. dr Józef Burszta (nb., była ostatnią magistrantką Profesora), brzmiał: "Współczesne postawy apokaliptyczne w Polsce" (1987). Każdorazowo bardzo wysoko oceniono poziom naukowy tych prac. Swiadczyć o tym może fakt, że praca o Wittlinie znalazła uznanie pani Haliny Wittlinowej, wdowy po Wittlinie na stałe zamieszkałej w Stanach Zjednoczonych, oraz profesor Zoyi Yurieff z Uniwersytetu w Nowym Jorku, wykładowcy literatury słowiańskiej, specjalistki od twórczości Wittlina; miał to być początek dalszej współpracy. Część jej pracy o postawach apokaliptycznych, tak upowszechniających się w pomroce lat stanu wojennego, została opublikowana w "Ludzie" (72: 1988 - Graviora Manent), a dalsze jej fragmenty były przez Lubę przygotowywane do druku. �349 Lecz na tym nie wyczerpują się "formalne" związki Luby z etnografią. Jeszcze w czasie swych studiów ukończyła trzyletni kurs dla instruktorów zespołów folklorystycznych organizowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury. Rozwinięciem tych zainteresowań był miesięczny wyjazd na stypendium elnochoreologiczne ufundowane przez Stowarzyszenie Kulturalne w Nijmegen w Holandii. Dla Muzeum Rolnictwa w Szreniawic przez szereg lat wykonywała prace dokumentacyjne nad zachowanymi zespołami pałacowo-parkowymi i folwarcznymi. W październiku 1987 roku podjęła prac~ w Studium Języka Polskiego dla Cudzoziemców na Uniwersytecie Poznańskim. Natomiast od października 1989 roku rozpoczęła etnologiczne studia doktoranckie na Wydziale Historycznym tejźe Uczelni. Na początku 1989 roku została sekretarzem czasopisma "Lud" - organu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zainteresowania wzajemnymi wpływami literatury i innych dziedzin kultury oraz sposobu istnienia narodów żyjących w diasporze, których egzemplifikacją jest naród żydowski, mogła Luba rozwijać uzyskując trzymiesięczne stypendium w Jerozolimie (styczeń - marzec 1989), gdzie afiliowana była przy School of Cultural Studies, uczestnicząc równocześnie w zajęciach uniwersyteckich w Instytucie Semiotyki i Poetyki, Instytucie Literatury Hebrajskiej oraz współpracując z Centrum Badań nad Kulturą i Historią Zydów Polskich. Cala działalność i zamierzenia badawcze ujawniają Jej interdyscyplinarne zainteresowania. Jeden ich biegun stanowiły zagadnienia literackie. Praca o Wittlinie, której fragmenty przygotowywane były do miesięcznika "Zycie i Myśl" oraz artykuł o powieściach Milana Kundery, wydany w niezaleŻllym czasopiśmie "Czas Kultury" (13 -14: 1990 - Sen o gdzie indziej), stanowią jedynie ułamek Jej pracy, który zdążyła utrwalić. Całościowe studia nad Józefem Wittlinem miały być przedmiotem rocznych badań realizowanych dzięki przyznanemu Jej stypendium Fu1brighta w USA. Pozostawiła szkice pracy na ten temat, która miała się ukazać po angielsku, a także rozpoczęty przekład na język polski pracy profesor Yurief! pt. Józef WitHin. Na drugim krańcu lokowały się Jej zainteresowania etnologiczne. W ich ramach mieszczą się studia nad postawami katastroficznymi i problemami mniejszości narodowych. Te dwa kierunki badań łączy jednak wspólny wątek: z jednej strony była to kwestia dwóch ojczyzn, rozdarcia ludzi, którzy przynależą jednocześnie do dwóch światów kulturowych; ze strony drugiej jest to religia i postawy religijne, płynące z tradycji judeochrześcijańskiej, jako obszar objawiania siG i jednocześnie środek łagodzący pojawiające się na tym Ue napięcia emocjonalne. Nieuniknione podjęcie wątku śmierci w tak ukierunkowanych pracach Luby sprawia wrażenie, jak gdyby przeczuwała jej przedwczesne nadejście. Tak: nagle odejście przerwało ledwie rozpoczęte dzieło, a pisanie o Jej pracach w terminach potencjalnych właściwie możliwości i osiągnięć stanowi niewątpliwie niepowetowaną stratę dla humanistyki. Tragedia Jej najbliższych stała się udziałem Jej przyjaciól i współpracowników. Kroczyła przez życie "idąc po górach, przeskakując pagórki". Jeśli nawet nie zdołała utrwalić większości swych zamysłów, to zapewne zdążyła pozostawić w nas Jej przyjaźń i bezinteresowną serdeczność, pogodę ducha i wiarę w szlachetność człowieka, której była uosobieniem. Pozostaje nam jeszcze wiara w to, w co Luba wierzyła niezłomnie: że po swym ziemskim doświadczeniu narodziła się do nowego życia. Michal Buchowski �350 WSPOMNIENIE O DOKTORZE JANIE PIOTRZE DEKOWSKIM (1907 - 1988) Dnia 20 listopada 1988 r. zmarł w Łodzi dr Jan P. Dekowski - nauczyciel, etnograf, muzeolog, naukowiec i społecznik, honorowy członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Należał do grona wybitnie zasłużonych dla ochrony dóbr kultury ludowej pracowników muzealnych. Wspomnienie, które pragnę Mu poświęcić, tylko w skromnym zakresie spełnić może potrzebę upamiętnienia Postaci i dorobku. Doktora Jana P. Dekowskiego poznałam na przełomie lat 1956/57, gdy zostd przeniesiony służbowo do Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi z Tomaszowa Mazowieckiego, gdzie dotychczas był kierownikiem Muzeum Regionalnego. Zdobywałam wówczas pierwsze doświadczenia w pracy muzealnej i z zainteresowaniem przyglądałam się poczynaniom starszego Kolegi, z którym wypadło mi dłuższy czas pracować przy sąsiednich biurkach. Zanim zwróciłam uwagę na Jego publikacje, do których w przyszłości miałam wielokrotnie odwoływać się z pełnym zaufaniem, zaciekawiała Jego osobowość ukształtowana - jak wynikało ze zwierzeń - na niełatwej, lecz świadomie i konsekwentnie ukierunkowywanej drodze życia. Zasadniczą pasją, realizowaną na tej drodze od lat młodzieńczych, była etnografia. Stanowiła ona dla Niego nie tylko sprawę zawodową, lecz także osobistą, zaspokajającą w pełni umysłowe i emocjonalne potrzeby. Do osiągania większych i mniejszych sukcesów naukowych w tej dziedzinie przyc:yniała się nie zwykła wprost pracowitość, wytrwałość oraz umiejętność stawiania sobie coraz nowych zadań i wypełniania ich z całym oddaniem i poczuciem odpowiedziz,lności. Dr Jan P. Dekowski pochodził z rodziny robotniczej. Urodził się 22 lutego 1907 r. w Tomaszowie Mazowieckim jako drugi syn Konstantego i AgT;ieszki z Kurzyców. W rodzinnym mieście ukończył Seminarium Nauczycielskie ~i;c':;;:ie im. Tadeusza Rejtana (1926 - 1931). W 1949 r. podjął studia etnograficzne 1'1". Upjwersytecie Łódzkim pod kierunkiem prof. dr Kazimiery Zawistowicz-/\d~m:;kiej i w 1953 r. otrzymał dyplom magisterski na podstawie pracy: Strój p?otrkOlcski W 1968 r. doktoryzował się pod tym samym kierunkiem przedstawiając roznrawę: Pożywienie chŁopów Łowickich (1880 -1939). Oba opracowania ukazały się drukiem. Pracę zawodową rozpoczął jako nauczyciel szkół wiejskich, ale już w 1933 r. otrzymał przeniesienie do szkolnictwa w Tomaszowie Mazowieckim z obowiązkiem zaopiekowania się zbiorami zgromadzonymi przez tutejszych krajoznawców i ,:.prganizowania regionalnego muzeum. Pracę tę wykonywał społecznie. Równolegle działał też w harcerstwie jako drużynowy i komendant hufca. Podczas okupacji hitlcrowskiej zbiory muzealne uległy zagładzie, toteż w 1945 r. przystąpił do organizowania muzeum od podstaw. W 1946 r. otworzył pierwszą stałą wystawę et:l0graficzną. W 1951 r. wycofał się ze szkolnictwa i jako etatowy pracownik UP'.li"twowionego Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Mazowieckim kierował ni.m do 1956 r., kiedy to został służbowo przeniesiony do Łodzi. W Muzeum Archeol0gicznym i Etnograficznym w Łodzi, na stanowisku kustosza, prowadził Dzidł Stroju Ludowego, był kierownikiem zespołowych badań terenowych i w latach 1962 - 1968 kierował zespołem działów etnograficznych. W 1972 r. przeszedł na emc-y,urę. Rozwój zainteresowań etnograficznych datuje się od pobytu w seminarium nauczycielskim, stając się odtąd pasją całego życia. Inspiratorem był nav.czycieJ historii, wychowawca i opiekun uczniowskiego koła krajoznawczego Tadeusz Seweryn, artysta malarz, etnograf, późniejszy dyrektor Muzeum Etnograficznego �351 w Krakowie. Dzięki Sewerynowi rozpoczął po·szukiwania etnograficzne we wsiach opoczyilskich i opublikował, jeszcze jako uczeń, pierwsze wyniki. Samodzielne badania etnograficzne na tym terenie prowadził dalej jako nauczyciel i pracownik muzeum. Do dłuższych należały badania obrzędowości weselnej prowadzone w 1939 r. wraz z muzykologiem J. Kolasińskim, z ramienia Towarzystwa Przyjaci6ł Nauki, Literatury i Sztuki w Tomaszowie Mazowieckim. Projektując pracę o ziemi opoczyńskiej w dawnych wiekach prowadził rozległe poszukiwania archiwalne, a dokol1'lne wypisypozostaly jedynym śladem akt zniszczonych podczas wojny. Badania w Opoczyńskiem kontynuował w 1945 r. przy wspóludziale malarza S. Justa i w 1949 r. na rzecz Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Dotyczyły onc kultury materialnej i folkloru. Systematyczne badania indywiduc:Jne i zespołowe na szerszym terenie prowadził w latach 1956 - 1972 jako kustosz ł6dzkiego muzeum. W różnych rejonach środkowej Polski zajmował się gló"mie b'adycyjnymi dzialami gospodarki, strojem, pożywieniem, obrzędami, literature) ludową i sztuką. W rejonie Puszczy Kozienickiej zbierał materiały na temat pożywienia, wesela i znaczenia lasu w życiu wsi. Debiutem wydawniczym były artykuły: O przydrożnych kapliczkach w pow. opoczyilskim, "Siew", 1028, nr 48, s. 7 - 8, oraz Podkoziołek, Rzeczk6w (pow. Piotrków). ,.Ziemia", 1928. s. 278. W tym czasie ukazało się w "Ziemi" kilka dalszych, 'n życzenie redakcji opublikowanych pod pseudonimami: Adam Kalina i Jan Smęcir,a. Jeszcze przed ukoóczeniem seminarium drukował też drobne przyczynki \'1 ,.Orlim Locie" i w "Kurierze Literacko-Naukowym". Pełna bibliografia ogłoszonych prac obejmuje ponad 200 pozycji, w tym również książkowe. Są to rozprawy monograflcznc, zbioi'Y pieśni i opowieści, artykuły przyczynkarskie, biogramy, opisy miejscowości, sprawozdania, katalogi i przewodniki turystyczne. Do ważniejszych należą: z dzicdziny stroju ludowego ~ Str6j piotrkowski, Wrocław 1954, ss. 89, Str6j sicrr::dz!,:i. Wrocław 1959, ss. 75. Łęczycki strój ludowy, Łódź 1983, ss. 84, Strój ludowy na obsZCLrzc Polski środkowej i jego przemiany, "Prace i Materiały Muzeum Arch801ogicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 20: 1979, s. 221 - 297; z dziedziny pożywienia Przemiany tradycyjnego pożywienia na ObS':-GTZe Polski !;rodkowej, tamże, s. 171 - 219, Z badań nad pożywieniem ludu lowickiego (1880 - UJ39). tamże, Seria Etnograficzna nr 12: 1968, ss. 245; z dziedziny gospodarki - UpTClwa Toli i rośliny uprawne w Opoczyi!skiem, "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 13: 1959, S. 19 - 98, Pasterstwo nad Pilicą, tamże, s. 149 - 277; z obrzędowości i folkloru - Obrzędy i zwyczaje świętojańskie w Piotrkowskiem, ..Łódz)·~je Studia Et:1ograficzne", t. 4: 1962, s. 131 - 145, Stan i problematyka bada11. nad obrzędowością ludową środkowego dorzecza PUicy, tamże, t. 5: 1963, s. 75 - 99, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, "Prace i Nlateriały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 24: 1983, s. 195 - 267, Folklor regionu opoczyńskiego [wspólnie z Z. Hauke], Warszawa 1974, ss. 268, Folklor ziemi łęczyckiej [w~;póll1ic z Z. Hauke]. Warszawa 1981, ss. 480, Strzygi i topieluchy. Opowieści sieradzkie, Warszawa 1987, ss. 337. Materiał zawarty w publikacjach, nawet w drobnych artykułach, ma trwają wartość źr6dłową, gdyż pochodzi z wnikliwych, rzetelnych badań terenowych prowadzonych w ciągu z górą lat pięćdziesięciu, w tym kilkunastu z udziałem żony Bronisławy (poślubionej w 1950 r.), której przygotowanie muzyczne przyczyniło się do uzupełnienia nutami licznych tekstów pieśni. Materialy źródłowe stały się też podstawą do opracowania okolo 15 widowi.sk ludowych poświGconych tradycyjnym obrzędom, m.in. Tryptyk wesela opoczyńskiego i lIej tam w karczmie pod Opocznem (archiwum Muzeum w Opocznie). ;:-;rieulega wątpliwości, że bez osobistego wkładu J. P. Dekowskiego wiedza etnograficzna o regionach środkowej Polski byłaby znacznie uboższa. �Będąc od 1972 r. na emeryturze dr J. P. Dekowski nie przerwał pracy i kontaktów naukowych. Prowadził badania naukowe, kontynuował działalność wydawniczą jako autor i członek komitetów redakcyjnych, współdziałał z Katedrą Etnografii UŁ, z Muzeum Regionalnym w Opocznie, gdzie od momentu powstania w 1976 r. był stałym konsultantem, a także z Muzeum Okręgowym w Kaliszu, czego wynikiem było powstanie tam działu zabytków kultury miejskiej (1987). Rozwijał też dalej działalność społeczno-naukową i popularyzatorską z ramienia PTL, którego aktywnym członkiem był od 1958 r. Wymienić należy przede wszystkim powołanie i otaczanie opieką naukową środowiskowych grup miłośników współdziałających z etnograIami. Są to działające w ramach organizacyjnych PTL koła: Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi (od 1958 r.) oraz Miłośników Miasta Opoczna i Regionu Opoczyńskiego (od 1979 r.), a także Koło Miłośn.ików Folkloru Miasta Kalisza (od 1976 r.), działające pod patronatem Towarzystwa Miłośników Kalisza i Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Kaliszu. Działalność kół nie tylko przyczyniła się do zebrania materiałów opisowych o nieprzemijającej wartości źródłowej, ale i pozwoliła zgromadzonym w nich ludziom ciekawiej żyć. Za swe zasługi dr J. P. Dekowski otrzymał honorowe odznaczenia, nagrody i tytuły. Są to: Złoty Krzyż Zasługi (1964) i Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1976), Odznaka Zasłużonego Działacza Kultury (1965) i Honorowa Odznaka Województwa Łódzkiego (1966), nagroda województwa łódzkiego za upowszechnianie twórczości ludowej i etnografii (1966), nagroda "Barw" im. O. Kolberga (1978), tytuł Honorowego Członka PTL (1975) i Honorowego Obywatela Miasta Kalisza {l980). Odszedł w łeczną funkcję grafów i osób wie odczuło tę pełni aktywności naukowej pełniąc powierzoną Mu w 1987 r. sporedaktora projektowanego przez PTL słownika biograficznego etnozasłużonych dla etnografii polskiej. Srodowisko etnograficzne dotklistratę. 2RODŁA K. Zawistowicz-Adamska: O doktorze Janie Piotrze Dekowskim i jego zasłuZ okazji 45-lecia badań naukowych [z bibliografią za lata 1928 - 1972 liczącą 193 pozycje], "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 17: 1973, s. 7 - 9 (tom z fotografią jubilata i dedykacją). B. Urbański: Jan Piotr Dekowski laureat nagrody PWRN w Łodzi, tamże, Seria Etnograficzna nr 11: 1967, s. 261. B. Wojewódzki: Jan Piotr Dekowski (w 65 rocznicę urodzin), "Chłopska Dro'ga", 1972, nr 50, s. 6 - 7 (z fotografią). J. P. Dekowski: Noty biograficzne pracowników łódzkiego ośrodka etnograficznego [w tym własna], "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 17: 1975, s. 24 - 25 i 63 - 601 Iz bibliografią za lata 1973 - 1975 liczącą 26 pozycji]. Dr Jan Piotr Dekowski [w:] Laureaci nagrody "Barw" im. Oskara Kolberga .1978 (z fotografią). B. Szal: Doktor Dekowski i jego podopieczni, "Ziemia Kaliska", 1984, nr 42. M. Gumola: Niezwykle Kolo. 10 lat działalności Koła Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi przy Oddziale Łódzkim Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Łódź 1984, ss. 115. A. Urbanowska: 10 lat działalności w dziedzinie folkloru miejskiego Kalisza, Kalisz 1986, ss. 69. gach dla polskiej etnografii. �353 M. Gumola: Sylwetki ludzi niepospolitych. Jan Piotr Dekowski, "Biuletyn Informacyjny", miesięcznik instruktorów, Łódzki Dom Kultury, 1986, nr 1, s. 12 -14. Wymagają tu sprostowania błędy autora Zamiast: Antoszewski, ks. Maciejewski, Zarembianka, powinno być: Tadeusz Antoniewicz, ks. Kazimierz Olszewski, Halina Zarembina, a ponadto: przeniesiony z Tomaszowa Mazowieckiego do Łodzi został nie w 1953 lecz w 1956. A. Urbanowska: Zjazd kól miłośników folkloru w Opocznie, Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 26: 1986, s. 157 - 163. BIBLIOGRAFIA JANA PIOTRA DEKOWSKIEGO KONTYNUACJA OD ROKU 1975 Skróty: ŁSE - "Łódzkie Studia Etnograficzne". PiMMAiEwŁ "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna. Wcześniejsze pozycje bibliograficzne znajdują się: za lata 1928 -1972 w PiMMAiEwŁ nr 17: 1973, s. 13 -19 (193 poz.); za lata 1973 - 1975 w ŁSE t. 17: 1975, s. 63 - 64 (26 poz.). Noty biograficzne pracowników Łódzkiego ośrodka etnograficznego, ŁSE, t. 17: 1975, s. 19 - 58. Bibliografia prac pracowników łódzkiego ośrodka etnograficznego, tamże, s. 59 - 83. Kuchnia regionalna wczoraj i dziś [wspólnie z B. Markuzą-Bieniecką], wyd. I, 1976, wyd. II, 1978, ss. 164. Zwyczaje i obrzędy weselne Łódzkich rodzin robotniczych [w:] Folklor robot- "Literatura Ludowa", 1976, R. 12/15, s. 31 - 84. Opoczno i okolice, wyd. I, 1977, ss. 128, wyd. II, 1983, ss. 124. Tade'usz Seweryn w Tomaszowie Mazowieckim, ŁSE, t. 19: 1977, s. 125 -128. Ignacy Kamiński (1883- 1974), tamże, s. 128 - 131. Janina Smykowska, tamże, s. 131 -132. Opoczyński konkurs folklorystyczny, tamże, s. 141 -142. Sprawozdanie z działalności Koła Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi PTL (25 IX 1975- 25 VI 1976), tamże, s. 142 - 143. Z poetyckiej twórczości Koła MiŁośników Folkloru Robotniczej Łodzi, ŁSE. t. 20: 1987, s. 145 - 147. Muzeum Regionalne w Opocznie, tamże, s. 160 -161. Kolo Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi (23 IX 1976 - 12 VI 1977), tamże, s. 165 - 166. niczej Łodzi. PokŁosie Przemiany konkursu, tradycyjnego (w:] Kultura wsi Polski 1979, s. 171 - 219. Strój ludowy Ciekawa, pożywienia środkowej na obszarze potrzebna polski wystawa Kalisz 1979, s. 1 - 3. Z obyczajowości rodzinnej (wyd. 1982), s. 55 - 58. w wiejskiego procesie na zmian, obszarze Polski środkowej t. 2, PiMMAiEwŁ, nr 20: i jego przemiany, tamie, s. 221 -299. wystawy pt. Pamiątki i starocia ro- środkowej (katalog dzinne], miasta Tomaszowa Mazowieckiego, Wyjątki z prac Kola MiŁośników Folkloru Robotniczej Sprawozdanie z dzialalności KoŁa Miłośników Folkloru 23 Lud t. LXXIII ŁSE, t. 21: 1979 Łodzi, tamże, s. 121 - 127. Robotniczej Łodzi (1 IX! �354 1977 - 7 VI 1978), tamże, s. 140 - 141. W Kaliszu nad Prasną [zbiór pieśni,], Kalisz 1980, z. l, ss. 16, z. 2, ss. Hl. Region opoczyński, ŁSE, t. 22: 1980 (wyd. 1983), s. 5 - 16. Osadnictwo opoczyńskie w latach 1812 - 1864, tamże, s. 17 - 53. Zwyczaje i obrzędy sobótkowe w Opoczyńskiem, tamże, s. 103 - 147. Muzeum regionalne w Opocznie, tamże, s. 161 - 163. Kolo Milośników Folkloru Miasta Opoczna i Regionu Opoczynskiego, tamże. s. 171 - 172. [z Z. Hauke] Folklor ziemi łęczyckiej, Warszawa 1981, ss. 480. Łęczycki strój ludowy, Łódź 1983, ss. 36, fot. i tab!. barwne s. 48. Wieś Bielowice w świetle taktów i liczb ,[katalog pt. Sztuka ludowa w bielowickich kręgach rodzinnych], Tomaszów Maz., 1983, s. 7 - 10. Zwyczaje i obrzędy rodzinne [w:] Kultura wsi Polski środkowej w procesie zmian, t. 3, PiMMAiEwŁ, nr 24: 1983 (wyd. 1987), s. 195 - 267. Janina Szczurowska i jej zbiorll [katalog pt. Opoczno w świetle kolekcji historycznej Janiny Szczurowskiej], Opoczno 1984, s. 4 - 5. Opoczno w ostatnim pólwieczu, tamże, s. 8 - 12. Z badań nad problematyką wesela opoczyńskiego, ŁSE, t. 26: 1984 (wyd. 1986), s. 5 - 82. Kapela skrzyńska, tamże, s. 91 - 96. Doktor Maria Misińska (1908 - 1982), tamże, s. 147 -148. Jubileusz Muzeum Regionalnego w Opocznie, tamże, s. 148 - 152. Popularyzacja kultury ludowej wśród mlodzieży szkolnej (Izba Ludowa przy Szkole Rolniczej w Przedborzu), tamże, s. 163 - 165. Slowo wstępne [w:) J. Łuczkowski: Pieśni ludowe regionu opoczyńskiego, Łódź, 15185, s. 3 - 5. [z J. Łuczkowskim] Bibliografia regionu opoczyńskiego, Opoczno 1985, ss. 21. Strzygi i topieluchy. Opowieści sieradzkie, Warszawa 1987, ss. 337. Encyklopedia pożywienia ludowego w Polsce, pod red. A. Kowalskiej-Lewickiej (w przygotowaniu do druku). Irena Lechowa PAMIĘCI JOZEFA JASTRZĘBSKIEGO (1920 -1989) Józef Jastrzębski urodził się 4 lipca 1920 r. w Radomyślu (woj. siedleckie), w rodzinie Jana Jastrzębskiego i Anny z Chrominskich. Była to rodzina o tradycjach drobnoszlacheckich, utrzymująca się z pracy na roli. W latach 1947 - 1951 studiował etnografię z etnologią na UMCS w Lublinie. Dyplom magisterski otrzymał na podstawie pracy: Sitarstwo bilgorajskie pisanej pod kierunkiem prof. dr. Józefa Gajka. Podczas studiów związał się ściśle z Zarządem Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mającym wówczas swą siedzibę w Lublinie. Na zlecenie Towarzystwa przygotowywał w latach 1948-1951 materiały dla celów Polskiego Atlasu Etnograficznego, początkowo z archiwaliów. m.in. z rękopisów prof. Kazimierza Moszyńskiego, a następnie prowadząc badania terenowe. Współpraca z Towarzystwem pozostawiła jak często wspominał trwały i cenny ślad w Jego życiu. �W grudniu 1952 r. rozpoczął pracę w Muzeum Lubelskim. W tym czasie Jego żona Mirosława z Kwiatkowskich (poślubiona w 1950 r.), absolwentka etnografii na UMCS, była asystentką prof. J. Gajka. Z ramienia PTL, a następnie Muzeum, J. Jastrzębski prowadził rozległe badania na terenie Lubelszczyzny. Dotyczyły one głównie rękodzieła i przemysłu ludowego, rolnictwa i hodowli. W 1956 r. rodzina przeniosła się do Tomasza Mazowieckiego, gdzie obojgu małżonkom otwierała się możliwość zatrudnienia w wielodziałowym Muzeum Regionalnym, z przewidzianą dla J. Jastrzębskiego funkcją kustosza i kierownika tej placówki. Na tym stanowisku z miejsca dał się poznać jako dobry organizator, sumiermy pracownik i działacz społeczny. Równolegle z uciążliwym i długotrwałym remontem, jakiego wymagał zabytkowy pałac Ostrowskich będący siedzibą Muzeum, J. Jastrzębski (z udziałem żony) prowadził pracę naukową i popularyzatorską. Prace badawcze objęły przede wszystkim bezpośrednie okolice Muzeum, tj. ówczesne powiaty: brzeziński, rawski i opoczyński. W pracy badawczej na dalszym terenie (np. w Wieluńskiem) współdziałał z Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. Wynikiem badań były pozyskiwane muzealia wzbogacające zbiory dotychczasowe, urządzane liczne wystawy i konkursy sztuki ludowej oraz publikacje. Kierowane przez J. Jastrzębskiego Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowieckim stało się wzorową placówką naukowo-oświatową wyróżniającą się na terenie kraju. Z pracą zawodową J. Jastrzębski potrafił godzić różne funkcje społeczne. Z Jego inicjatywy powstało Towarzystwo Przyjaciół Muzeum. Czas jakiś był miejskim radnym, przez wiele lat był członkiem Wojewódzkiej Rady Ochrony Dóbr Kultury i Muzeów przy WRN w Łodzi. W różnych kadencjach należał do władz PTL, działał w komisjach rewizyjnych Zarządu Głównego. Był też czyrmym członkiem PTTK i Towarzystwa Przyjaciół Tomaszowa. W Stowarzyszeniu Twórców Ludowych przewodniczył Radzie Naukowo-Programowej. Za swą działalność J. Jastrzębski otrzymywał liczne nagrody, w tym (wraz z żoną) prestiżową nagrodę województwa łódzkiego (1971) oraz odznaczenia państwowe, resortowe i lokalne. Są to: Złoty Krzyż Zasługi (1980), Medal 40-lecia Polski Ludowej (1984), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1987), Złota Honorowa Odznaka PTTK (1977), Odznaka Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej (1978), Odznaka Honorowa "Za zasługi dla archiwistyki" (1979), Odznaka "Za zasługi dla województwa piotrkowskiego" (1981), Medal "Za zasługi dla miasta Tomaszowa Maz." (1987). W 1982 r. J. Jastrzębski przeszedł na wcześniejszą emeryturę z powodu złego stanu zdrowia, a w 1984 r., gdy nastąpiła poprawa, ponownie podjął pracę muzealną w niepełnym wymiarze godzin. W 1988 r. zachorował na zawał serca, po czym znów nastąpiła znaczna poprawa zdrowia. Toteż pełnym żalu zaskoczeniem dla rodziny i przyjaciół był Jego nagły zgon, który nastąpił w dniu 13 maja 1989 r. Pochowany został w Tomaszowie Mazowieckim na cmentarzu przy ul. Smutnej, gdzie w 1982 r. spoczęła Jego żona Mirosława. Irena Lechowa �356 DANIELA MĄDRZAK (1926 - 1989) Daniela Mądrzak - długoleni członek Oddziału Łódzkiego PTL - urodziła się 4 stycznia 1926 r. w Łodzi, w rodzinie Stanisława Mądrzaka z zawodu stolarza i Władysławy z Boczkowskich, robotnicy fabrycznej. Pracę zawodową rozpoczęła w 16. roku życia jako robotnica w łódzkim zakładzie włókiennicznym. W 1951 r. przeszła do kadr administracyjnych. W latach 1955 -1968 pracowała w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi, gdzie wcześniej znalazł zatrudnienie jako stolarz Jej ojciec. Daniela Mądrzak (1926 - 1989) Pracując w łódzkim Muzeum zdobyła ogólne uznanie i sympatię. Odznaczała się wielką sumiennością, ambicją, oraz dążeniem do pogłębiania wiedzy i podnoszenia kwalifikacji. Z dużym nakładem sił i wyrzeczeń, godząc naukę z pracą zawodową ukończyła technikum ekonomiczne (1964) i podjęła studia zaoczne na wydziale filologiczno-historycznym Uniwersytetu Łódzkiego. W zespole etnograficznym łódzkiego Muzeum najściślej była związana z działem dokumentacji oraz konserwacji stroju, tkanin i wytworów plastyki zdobniczej. Z zamiłowania włączała się do badań terenowych zespołu etnograficznego. Przeprowadzała wywiady w łódzkim środowisku robotnicznym (1963), co zaowocowało opublikowaniem dwóch wartościowych przyczynków: Dawne gry i zabawy łódzkich dzieci, "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 7: 1965, s. 191 - 194 i Zwyczaj chodzenia Herodów w łódzkim środowisku robotniczym, tamże, s. 194 - 20D. W badanym ze- �357 społowo rejonie Puszczy Kozienickiej (1966 i 1967) zebrała szczegółowe materiały z zakresu stroju ludowego, przechowywane w muzeałnym archiwum. Nawet po odejściu z Muzeum i przejściu na emeryturę nie zerwała kontaktu z łódzkim środowiskiem etnograficznym pozostając w szeregach członków Oddziału Łódzkiego PTL. Po ciężkiej chorobie zmarła 17 kwietnia 1989 r. MARIA POLAKIEWICZ (1911- 1987) Maria Polakiewicz urodziła się 19 łutego 1911 r. w Tomsku na Syberii jako córka Bronisława i Anieli z Łastowskich, Polakiewiczów. Tam też rozpoczęła naukę w Podstawowej Szkole Polskiej. W 1922 r. w ramach akcji repatriacyjnej, przyjechała wraz z rodziną do Polski i po paromiesięcznym pobycie w Warszawie, zamieszkała na stale w Wilnie. Po ukończeniu nauki w szkole powszechnej uczęszczała do Państwowego Gimnazjum Zeńskiego im. Ks. Adama Jerzego Czartoryskiego w Wilnie. W 1932 r. zdała egzamin dojrzałości typu humanistycznego. W 1933 r. wstąpiła na Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Uniwerystetu Stefana Batorego w Wilnie, gdzie w 1939 r. otrzymała absolutorium w zakresie geografii. Podczas studiów, w 1936 r., wstąpiła do Związku Harcerstwa Polskiego, z ramienia którego prowadziła szeroką działalność instruktorską przy Hufcu Wileńskim. W 1938 r. w zorganizowanym Pogotowiu Harcerek Chorągwi Wileńskiej podharc mistrzyni Maria Polakiewicz była zastępcą komendanta. Okres wojny uintensywnił tę działalność. Działała aktywnie w Szarych Szeregach, nieco później jako żołnierz Armii Krajowej okręgu Wileńskiego. Prowadziła pracę ideowo-wychowawczą wśród młodzieży harcerskiej, kierowała wykonywaniem różnych prac pomocniczych w zakresie informacji i propagandy, brała udział w pracach o charakterze wojskowym w służbie pomocniczej Związku Walki Zbrojnej, a później Armii Krajowej. Szczególnie aktywnie uczestniczyła w organizacji i prowadzeniu tajnego nauczania jako jego organizatorka i kierowniczka na terenie jednej z dzielnic Wilna. W tym też okresie rozpoczęła pracę zawodową. W 1941 r. pracowała w Instytucie Geologicznym w Wilnie jako pracownik naukowy; do pracy tej powróciła w roku 1944 i kontynuowała ją do końca pobytu w Wilnie, tj. do maja 1946 r. W ramach akcji repatriacyjnej, w maju 1946 r., przyjechała wraz z rodziną do Bydgoszczy, a krótko potem do Torunia, z którym związała się na stałe. 1 sierpnia 1946 r. podjęła pracę na stanowisku asystenta w Dziale Etnograficznym Muzeum Miejskiego w Toruniu, kierowanym przez dr Marię Znarnierowską-Priifferową. Od tego dnia począwczy związała się z muzealnictwem etnograficznym w Toruniu na ponad 35 lat. Wraz z podjęciem pracy rozpoczęła systematyczne zgłębianie wiedzy z zakresu etnografii i szeroko pojętego muzealnictwa. W 1948 r. ukończyła kurs muzeologiczny w Krakowie. W latach 1948 - 49 uczęszczała również na wykłady i seminaria z zakresu etnografii prowadzone przez prof. dr Bożenę Stelmachowską na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika. Na tejże uczelni, w 1949 r. otrzymała dyplom magistra filozofii w zakresie geografii �358 W okresie pracy w Dziale Etnograficznym prowadziła Maria Polakiewicz etnograficzne badania terenowe na terenie wielu regionów Polski północnej, głównie z zakresu kultury materialnej, ale także sztuki ludowej i folkloru. Prace te prowadziła częściowo z ramienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego aktywnym członkiem była już od 1947 r. oraz w ramach prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. Brała niezwykle czynny udział we wszystkich poczynaniach Działu Etnograficznego włączając się w akcję popularyzacji kultury ludowej, opracowywanie i realizację ekspozycji stałych i czasowych zarówno w Muzeum w Toruniu jak i w innych ośrodkach Polski północnej. W końcu lat pięćdziesiątych brała udział w pracach, których celem było stworzenie samodzielnego Muzeum Etnograficznego. Aktywnie uczestniczyła w działaniach Społecznego Komitetu Budowy tego Muzeum, a z chwilą jego powstania jako samodzielnej placówki była jednym z jego pierwszych pracowników. W Muzeum Etnograficznym w Toruniu pracowała Pani Maria Polakiewicz aż do 1982 r., w tym od roku 1971 jako emerytka. Z właściwą sobie pracowitością i energią od początku włączyła się w budowę i rozbudowę Muzeum, w prace mające na celu jego wszechstronny rozwój. Brała twórczy udział w wypracowywa.niu koncepcji i założeń tej placówki i w kierowaniu nią. Prowadziła nadal etnograficzne badania terenowe, szczególnie na Kujawach, Krajnie Złotowskiej i w Borach Tucholskich, których wyniki opublikowała w kilkunastu pracach, spośród których szczególnie cenne jest jedyne dotąd monograficzne opracowanie kultury ludowej Borowiaków Tucholskich oraz przewodniki po wystawach stałych Muzeum. Efektem tych badań było również zgromadzenie w Muzeum szeregu cennych, unikalnych kolekcji z :z.akresu różnych dziedzin kultury materialnej. Duży wkład wniosła Maria Polakiewicz w działalność wystawienniczą. Była także twórcą naukowej koncepcji magazynów zbiorów muzealiów i odnośnej dokumentacji, uważanej w owych czasach za najlepszą w Polsce. Ważną dziedziną Jej działalności była praca dydaktyczna i wychowawcza. Przez wiele lat kierowała praktykami muzealnymi studentów etnografii w Muzeum Etnograficznym, a także prowadziła zajęcia z zakresu muzealnictwa na Etnograficznym Studium Podyplomowym przy Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wniosła też olbrzymi wkład w wychowanie młodszych pracowników Muzeum. W bogatym dorobku zawodowym Pani Marii mieści siG także szereg konsultacji oraz pomoc przy urządzaniu muzealnych ekspozycji etnograficznych w wielu ośrodkach Polski północnej, m.in. w Klukach, Grudziądzu, Chojnicach. Kcyni i Golubiu. Maria Polakiewicz była w Toruniu aktywną działaczką wielu towarzystw naukowych i organizacji społecznych, przede wszystkim: Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Polskiego Towarzystwa Geograficznego. Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu. We wszystkich tych towarzystwach przez wiele kadencji brała udział w pracach ich zarządów. Szczególne zasługi położyła w działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pełniąc przez szereg kadencji różne funkcje w zarządzie Oddziału Toruńskiego i w latach 60. w Zarządzie Głównym. Brała czynny udział we wszystkich naukowych i organizacyjnych poczynaniach tego Towarzystwa. Za zasługi w pracy zawodowej i społecznej Maria Polakiewicz odznaczona została Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem X-lecia PRL; przez Ministra Kultury i Sztuki wy:-óżniona została złotą odznaką "Za opiekę nad zabytkami" oraz odznaką "Zasłużony Działacz Ku!- �3iJ9 tury", przez Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu - nagrodą "Za zasługi dla ochrony, poznania i popularyzacji kultury ludowej w Polsce północnej". Mgr Maria Polakiewicz była osobą, która wniosła olbrzymi wkład w powstanie i rozwój Muzeum Etnograficznego w Toruniu, w budowę jego dzisiejszych podstaw. Z całą pewnością była jego współorganizatorem i współtwórczynią. Zmarła 24 grudnia 1987 r. w Toruniu. Roman Tubaja WANDA SKUŁA (1905- 1988) WANDA SKUŁA .- współorganizatorka i pierwsza długoletnia sekretarz Oddziału PTL w Mszanie Dolnej - nie żyje. Odszedł na zawsze człowiek szlachetnego serca i wielkiej dobroci, doskonały pedagog i przyjaciel młodzieży. Absolwentka Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie była profesorem Gimnazjum Sióstr Urszulanek w Tarnowie, Liceum w Mszanie Dolnej, piastowała urząd dyrektora Liceum w Ujanowicach, następnie była profesorem Liceum w Rabce, skąd przeszła na emeryturę po 34 latach pracy w zawodzie, jako biolog i geograf. Niesłychanie aktywna społecznie była współorganizatorką powstałego z inicjatywy prof. dr. Sebastiana Flizaka w 1947 r. - Oddziału PTL w Mszanie Dolnej. Praca sekretariatu Oddziału pozostawała w rękach mgr Wandy Skuły nieprzerwanie przez 29 lat. Będąc czynnym członkiem Towarzystwa brała udział w corocznych Zjazdach PTL, często jako delegat Oddziału. Za pracę w Oddziale otrzymała specjalne wyróżnienie. Od 1960 r. mgr Wanda Skuła pełniła również funkcje prezesa Oddziału Miejsko-Gminnego Ligi Ochrony Przyrody w Rabce, gdzie pracowała z najwyższym zaangażowaniem w dziedzinie ochrony przyrody. Współpracowała z dyrekcjami szkół podstawowych i średnich, z wieloma instytucjami, propagując akcje zadrzewiania miast, oczyszczania potoków górskich itp. Za prace te odznaczona została Honorową Srebrną i Złotą Odznaką LOP, a za całokształt pracy Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem 40-lecia PRL, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz innymi odznaczeniami państwowymi. Mgr Wanda Skuła ur. 30 XI 1905 r. w miejscowości Dobrotwór k. Tarnopola zmarła w Rabce dn. 11 XII 1988 r. Pochowana została w grobie rodzinnym w Mszanie Dolnej. LUBOMIRA SCHREIBER (l911 - 1988) LUBOMIRA SCHREIBER urodzona w 1911 r. w Tyśmienicy zmarła 25 ,XII 1988 r. w Nowym Sączu. Córka Anny i Kazimierza Schreiber, burmistrza w Tyśmii.'lticy - zamieszkała od 1949 r. w Rabce, gdzie zatrudniona była na stanowisku �360 wychowawcy najpierw w sanatorium im. Pstrowskiego, później w Instytucie Matki i Dziecka. Poza pracą, utalentowana muzycznie, oddawała się turystyce i folklorowi, stąd też Jej udział w pracach Oddziału w Mszanie Dolnej, którego członkiem była od 1979 roku. Łagodna i cicha (w gwiazdy chętnie patrzyłaś) całe skromne życie rodzinie i pracy poświęciłaś. Lubomira Schreiber pochowana została w Gdyni. JADWIGA ZELECHOWSKA (1915- 1988) Dnia 12 kwietnia 1988 r. odeszła od nas na zawsze mgr inż. Jadwiga Zelechowska, wieloletni członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, były pracownik Muzeum Etnograficznego w Toruniu ichtiolog oraz wspaniały znawca rybołówstwa tradycyjnego. Urodziła się 1.3.1915 roku w Bajarce k. Kijowa w rodzinie urzędniczej. Gimnazjum ukończyła w Toruniu. W 1937 r. uzyskała z wyróżnieniem dyplom inżyniera ichtiologa na SGGW w Warszawie. Swoją pierwszą pracę rozpoczęła w Wylęgarni Ryb na Wigrach. Tam też po raz pierwszy zetknęła się z życiem i pracą rybaków. Czas wojny przeżyła w Warszawie uczestnicząc w ruchu oporu, a następnie biorąc czynny udział w Powstaniu Warszawskim. Po zakończeniu wojny powróciła do Torunia wiążąc z tym miastem swoje życie rodzinne i zawodowe. Podjęła pracę jako inspektor rybactwa w Pomorskiej Izbie Rolniczej, później w Dyrekcji Lasów Państwowych jako kierownik działu rybackiego. Niezwykle czynna, pełna energii, równocześnie z pracą zawodową rozpoczęła szeroką działalność społeczną. Reaktywowała po wojnie Pomorskie Towarzystwo Rybackie w Toruniu, w którym prowadziła doradztwo zawodowe. Bardzo czynnie działała też w Lidze Ochrony Przyrody. W 1947 r. nawiązała kontakt z Działem Etnograficznym Muzeum Miejskiego w Toruniu i od tego czasu rozpoczęła się jej trwała współpraca z tą placówką w zakresie pozyskiwania zbiorów rybackich. W latach 1962- 1965 pracowała w Muzeum Etnograficznym jako adiunkt w Dziale Rybołówstwa. Dzięki bardzo licznym kontaktom w środowisku rybaków. wśród których była bardzo ceniona i lubiana, przyczyniła się w ogromnej mierze do powiększenia muzealnej kolekcji rybackiej. Była też z prof. dr Marią Znamierowską-Priifferową współautorem scenariusza i komisarzem największej w kraju stałej wystawy tradycyjnego rybołówstwa w Polsce. Ze względu na trudne warunki materialne powróciła do pracy w Centrali Rybnej, ale do ostatnich tygodni swego Zycia nie zerwała kontaktów z Muzeum, czynnie uczestniczyła w działaniach Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego oraz w pracach Oddziału PTL. Jadwiga Zelechowska wnosiła w życie zespołu muzealnego nie tylko głęboką wiedzę teoretyczną i praktyczną z zakresu rybołówstwa, ale i niezwykłą osobowość człowieka-humanisty otwartego na ludzkie sprawy. Przez wszystkie lata była oddanym przyjacielem profesor Marii Znamierowskiej-Priifferowej, o czym najpiękniej świadczą słowa autorki, napisane w przedmowie do książki Tradycyjne rybołówstwo ludowe w Polsce, Toruń 1988 - "Memu przyjacielowi, ichtiologowi, współtwórcy działu rybołówstwa w Muzeum Etnograficznym w Toruniu, ś.p. Jadwidze �361 Żelechowskiej, dziękuje; gorąco za to, że była stałym honorowym recenzentem moich prac, w tym także i tej, nie szczędząc czasu na dyskusje, cenne rady i różne inne formy pomocy". Jadwiga Zelechowska była również dla wielu z nas wspaniałym człowiekiem i przyjacielem. Za swą wszechstronną działalność została odznaczona: Brązowym Krzyżem Zasługi, Złotym Krzyżem Zasługi, Odznaką Zasłużonego Działacza Kultury, Srebrną Odznaką Zasłużonego Pracownika Morza, Złotą Odznaką Honorową Ligi Ochrony Przyrody, Odznaką Honorową Zasłużonego dla Ochrony Przyrody oraz Medalem 40-lecia Polski Ludowej. ITena WTonkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4828d9529d1d2efe7bd584c2f093457.pdf c3e0673365ae98961daa1c36abdb6a76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2036 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1890 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.333-345 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 IN MEMORIAM DR JAN-KRZYSZTOF MAKULSKI (1938-1989) Dr Jan-Krzysztof Makuiski urodził się w Warszawie 15 stycznia 1938 roku, zmarł 18 listopada 1989. W latach 1956-1961 studiował etnografię i archeologię na Uniwersytecie Warszawskim; okres 1959-60 spędził we Francji jako stypendysta Instytutu Etnologii Uniwersytetu Paryskiego, Praca pod kierunkiem takich mistrzów jak prof. A. Leroi-Gourhan oraz Roger Bastide znalazła trwałe odbicie w jego pasjach i zainteresowaniach kontynentem afrykańskim, którym dał wyraz w wielu publikacjach poświęconych kulturze mieszkaliców tego obszaru świata. Studia etnograficzne ukończył w Warszawie w roku 1961, w tym samym 'roku rozpoczął pracę w Instytucie Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk specjalizując się, początkowo w etnografii Polski, później zaś w etnografii Afryki i krajów Trzeciego Świata. W latach 1966-68 był starszym asystentem w Katedrze Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego gdzie prowadził zajęcia z socjologii polityki i jednocześnie wykładał socjologię na Studium Afrykańskim. W roku 1968 przeszedł do pracy w Katedrze Socjologii Kultury kierowanej przez prof. Józefa Chałasińskiego, koncentrując swoje zainteresowania wokół zagadnień socjologii kultury wiejskiej. W roku 1969 uzyskuje tytuł doktora nauk humanistycznych; jego rozprawa doktorska traktuje o przemianach społecznych i ekonomicznych u plemion tuareskich Sahary. W marcu 1970 obejmuje stanowisko wicedyrektora ds. naukowych w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, 1 września 1974 zostaje mianowany dyrektorem Muzeum. W początkach lat siedemdziesiątych dokonuje się przełomowe wydarzenie w powojennych dziejach warszawskiego Muzeum Etnograficznego. Uzyskanie stałej siedziby przy ulicy Kredytowej 1/Mazowieckiej 13 umoźliwia przeniesienie do odbudowanego i zaadaptowanego na cele muzeum gmachu wszystkich działów Muzeum, zlokalizowanych dotąd tymczasowo w trzech przypadkowych obiektach. Ogromną zasługą dr Makulskiego jest opracowanie - wspólnie z zespołem pracowników naukowych założeń mel'ytorycznych wraz z koncepcją wystaw stałych oraz wszechstronnych kierunków działania placówki. Uroczyste otwarcie Muzeum w jego nowej siedzibie odbyło się w końcu roku 1973. Z biegiem lat kierowane przez dr. Makuiskiego Muzeum Etnograficzne powiększa swoje zbiory, zakres działania oraz kadrę stając się centralną placówką muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Waga, jak'l dr Makuiski przywiązuje do sprawy współpracy z zagranicą sprawia. iż l\~uzcurn nie tylko wpisuje się w sposób trwaly VI' życie kulturalne Warszawy, lccz również zyskuje rozglos międzynarodowy notując na swym koncie wieL~ sukcesów \V popularyzacji dorobku polskiej kultury ludowej za granicą. Przez wszystkie te lata dr Makuiski łączy obowiązki dyrektora Muzeum z pracą naukOWa i dydaktyczną. Dużo publikuje, przy czym jego opl'acowania dotyczą zarówno proillcmów muz.calnietwa, jak i zagadniell szerszych, odnoszących się do w~zlowych problemów współczesnej etnologii i socjologii oraz metodologii badań. �334 Pisząc o muzealnictwie szczególną uwagę poświęca kwestiom przydatności zbiorów i dokumentacji muzealnej do analizy przemian kulturowych, roli muzeum etnograficznego w dokumentacji przemian współczesnej obyczajowości, a przede wszystkim zadaniom muzealnictwa etnograficznego w Polsce traktowanym jako instrument polityki kulturalnej. Pasjonują go problemy złożone i trudne, np. sprawa miejsca kultury ludowej w kulturze wsi współczesnej, czy też zagadnienia definicji i zakresu etnografii w świetle współczesnych potrzeb społecznych. Był członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych oraz Komitetu Nauk Orientalistycznych Polskiej Akademii Nauk a także szeregu polskich i zagranicznych towarzystw naukowych. Aktywny działacz ruchu ludowego, znajdował również czas na 'pracę w licznych zespołach doradców i ekspertów. Swojq wiedzą i doświadczeniem dobrze służył nauce polskiej i polskiemu muzealnictwu. Janina N. SkTzyńska DOC. DR HAB. ANDRZEJ MIKOŁAJCZYK (I94S-19Bl) 16 stycznia 1991 roku zmarł nagle doc. dr hab. Andrzej Mikołajczyk, Dyrektor Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Kierował muzeum, łączilcym parę dyscyplin naukowych, od 1979 roku. Jego ideą było powiązanie archeologii. Doc. dr hab. Andrzej Mikołajczyk (1948-1991) �335 etnografii i numizmatyki wspólną płaszczyzną antropologicznie pojmowanej kultury. Etnografia była w tym łańcuchu ogniwem, które dostrzegał i rozumiał. Będ'lc wysokiej klasy specjalist'l-numizmatykiem wychodził zainteresowaniami poza jej ramy stawiając na pierwszym miejscu człowieka ,jako twórcę kultury i zarazem jej wytwór. Zostawił ogromny dorobek naukowy w postaci 377 prac opublikowanych, w tym 20 pozycji książkowych, należał do licznych towarzystw naukowych, między innymi do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego członkiem był od 1979 roku. W latach, od 1982 roku do 1986, 'wchodził w skład Komisji Rewizyjnej PTL przy Zarządzie Głównym. Był wyróżniany wieloma odznaczeniami pa11stwowymi i resortowymi, w tym: Srebrną Odznak'l za Opiekę Nad Zabytkami (1977), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1989). Dużą wagę przywiązywał do rozpowszechniania wiedzy zarówno w sposób specjalistyczny jak i popularyzatorski. Ze szczególną troską traktował wydawnictwa muzealne. Rozszerzył istniejące serie "Prac i Materiałów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" o trzecią serię Numizmatyczną i Konserwatorską. Dbał również o serię "Biblioteki Muzealnej" publikującej głównie katalogi, foldery oraz zwarte monotematyczne opracowania. Był naczelnym redaktorem wszystkich wydawnictw. Zdołał je utrzymać mimo trudnej sytuacji finansowej muzeum. Popierał różne formy popularyzacji nauki, za jedną z najważniejszych uważał wystawiennictwo. Kilka wystaw etnograficznych, nie licząc archeologicznych i numizmatycznych, powstało z Jego inspiracji, jak choćby ostatnio otwarta (16.11.1990) wystawa czasowa "Znad Niemna, Prypeci i Dniestru". Odszedł Człowiek o szerokich horyzontach umysłowych, ogromnie zasłużony dla nauki i muzealnictwa polskiego. Był silną osobowością, która jednych pobudzała do działania, innych porażała, rzadko kto pozostawał obojętny. Zrobił dla kultury bardzo dużo, mógłby jeszcze więcej. Zmarł w wieku 42 lat, zostawiając nas z gorzką refleksją nad odwiecznym problemem przemijania. Elżbieta Królikowska PROF. DR MARIA ZNAMIEROWSKA-PROFFEROWA (1898-1990) W dniu 20 sierpnia 1990 roku zmarła prof. dr Maria Znamierowska-Priiffcrowa - twórca, założyciel i pierwszy, długoletni dyrektor Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Maria Znamierowska urodziła się 13 maja 1898 roku w Kibartach na Litwie. Po ukończeniu szkoły średniej w Libawie rozpoczęła studia na Wydziale Filologicznym Wyższych Zeńskich Kursów oraz w Polskim Kollegium Uniwersyteckim w Kijowie. W tym też czasie prowadziła przedszkole pod kierunkiem Janusza Korczaka. W 1920 roku wstąpiła na Wydział Humanistyczny Wolnej Wszechnicy w Warszawie, gdzie studiowała historię kultury i historię sztuki. Równocześnie pracowała jako wychowawczyni w Domu Sierot w Pruszkowie pod kierownictwem Marii Falskiej i Janusza Korczaka. Bez wątpienia praca ta dała początek trwałym już potem zainteresowaniom problemami wychowawczymi, pedagogicznymi, przywiązywaniu tak wielkiej wagi do pracy z dziećmi i młodzieżą, pracy popularyzatorskiej, szeroko pojętej dydaktyce; te właśnie predyspozycje ornz rozwijane �336 umiejętności i zainteresowania sprawią, że z czasem stanie się wybitnym pedagogiem. W 1921 roku przenosi się Maria Znamierowska na Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Przez okres dw6ch lat uczęszcza na, wykłady z zakresu historii sztuki i polskiej architektury ludowej na Wydziale Sztuk Pięknych tej uczelni. W latach 1922-1925 studiuje przyrodę na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym tegoż Uniwersytetu. Wobec kłopot6w zdrowotnych nie kończy studi6w przyrodniczych (choć jej praca magisterska o ważkach zostaje wydana drukiem) i powt6rnie podejmuje studia na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, tym razem są to już studia etnograficzne. Prof. dr Maria Znamierowska-Pri.if1'ewwa (1898-1990) Ten dość długi okres poszukiwań mający w efekcie przynieść wyłonienie się, spośr6d r6żnorodnych zainteresowań, ich głównego nurtu, kOflczy się w 1927 roku podjęciem pracy w Muzeum Etnograficznym przy Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie pod kierunkiem prof. dr Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej. Od tej pory Maria Znamierowska koncentruje swe zainteresowania i poczynania na problemach kultury ludowej i muzealnictwa etnograficznego. W 1932 roku kończy studia na Wydziale Humanistycznym uzyskując tytuł magistra w zakresie etnologii i etnografii. W okresie swej pracy \V Uniwersyteckim Muzeum Etnograficznym w Wilnie �337 przes7.ła mgr Maria Znamierowska wszystkie stopnie służbowe od zastępcy młodszego asystenta do stanowiska kustosza włącznie. Naukowe poczynania ostatnich lat przedwojennych uwieńczone z05tały uzyskaniem w 1939 roku stopnia doktora w zakresie etnologii i etnografii u prof. Kazimierza Moszyńskiego, pod którego kierunkiem pracowała w ciągu poprzednich dwóch lat. W latach 1927-1939 gromadziła Maria Znamierowska-PrUfferowa materiały naukowe oraz zabytki kultury ludowej z terenów ówczesnego województwa wileńskiego i nowogródzkiego, a także częściowo białostockiego, dorywczo zaś również z Pomorza, Polesia i Wołynia. Opublikowała kilkanaście artykułów i prac naukowych dotyczących różnych dziedzin kultury ludowej. Wśród nich najpoważniejszą była monografia pl. Rybołówstwo jezior trockich. Ta właśnie tematyka już wówczas zaczyna dominować w pracy naukowo-badawczej dr Prtifferowej. Lata te to także okres intensywnej pracy na polu muzealnictwa etnograficznego. Rozwój Muzeum Etnograficznego przy Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, znaczne powiększenie jego zbiorów, tworzenie podstaw naukowej dokumentacji obiektów i metodologicznych założeń placówki uniwersyteckiej to w znacznej mierze efekty działań dr Marii Znamierowskiej-Prtifferowej. W tym miejscu należy również przypomnieć, że już w 1934 roku wystąpiła Ona z koncepcją utworzenia w Wilnie muzeum na wolnym powietrzu. Była to jedna z nielicznych w owym czasie inicjatywa powołania tego typu placówki. Lata pobytu w Wilnie to również pierwszy etap pracy społe£znej w. Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, a więc między innymi organizacja i udział w zespołowych badaniach wsi Mieszkańce w pow. wileńskim oraz podjęcie się redakcji studenckiego pisma "Ethnographica", którego pierwszy numer ukazał się w 1937 roku. Wszystkie te nurty działalności staną się odtąd wielką P;lsjążyciową .. Dużą rolę w poczynaniach w owym okresie odegrały niewątpliwie liczne podróże zagraniczne, których celem było zapoznanie siEi z organizacją muzealnictwa, działalnością innych instytucji naukowych oraz archiwów wielu krajów Europy, między innymi Francji i Włoch (1925), Węgier (1927), Czechosłowacji, Austrii i Jugosławii (1929), Danii i Norwegii (1930), Litwy (1931), Finlandii, Łotwy i Estonii (1935), Niemiec (938). Po wybuchu II wojny światowej kustosz. __ dr Maria Znamierowska-Prtifferowa zostaje zwolniona z pracy w Uniwersytecie Stefana . Batorego; w Muzeum pracuje jednak nadal - społecznie, podejmując jednocześnie pracę zarobkową jako prywatna nauczycielka; bierze też aktywny udział w tajnym nauczaniu. W 1941 rokll rozpoczyna pracę w Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie; w 1944 rokupodejmuje pracę w Urzędzie Konserwatorskim Litewskiej SRR, a· nieco później w 1'v'Iiejs~im Muzeum Sztuki w Wilnie. W maju 1945 roku, z transportem przesiedlonych z Wilna pracowników Uniwersytetu Stefana Batorego, przyjeżdża dr Maria Znamierowska-PrtiffeI:owa do Torunia. Już 1 listopada tegoż roku rozpoczyna pracę pedagogiczną i naukową j:lko adiunkt w Katedrze Etnologii i Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, kierowan'~j przez prof. Bożenę Stelmachowską. Bardzo szybko uświadamia sobie skromny stan badań nad kultur'l ludową Polski północnej i jeszcze szybciej - nader nikły stan posiadania obiektów z tego zakresu i tak lI1ielicznych wówczas placówek muzealnych. Zdając sobie sprawę z olbrzymich potrzeb w tej dziedzinie, z ogromną energią i właściwą sobie pasją przystępuje do pracy~ Proponuje utworzenie przy Uniwersytecie muzeum obejmującego swym zasięgiem Polskę póinocną, a przy nim budowę skansenu. Kiedy propozycja ta natrafia na trudr.ości i realizacja projektu nie zostaje podjęta,· prawie natychmiast, bo.. już"W' o 22 Lud t. LXXIV �338 1946 roku tworzy Dział Etnograficzny przy ówczesnym Muzeum Miejskim v.' Toruniu; pracami tego działu kieruje do końca 1958 roku. Zastane w Toruniu zbiory etnograficzne z przedwojennej kolekcji parlstwa Steinbornów to 162 obiekty. Już po dwóch latach zbiory liczą ponad 2.000 obiektów, a w listopadzie 1948 roku udostępniona zostaje zwiedzającym stała ekspozycja kultury ludowej Pomorza i Kujaw. Dział Etnograficzny przy Muzeum Miejskim w Toruniu był pierwszym działem etnograficznym utworzonym w Polsce po II wojnie światowej. Lata następne to okres niezwykle intensywnej terenowej pracy badawcze] nad kulturą ludową różnych regionów Polski, to tworzenie kolekcji etnograficznej, to wiele publikacji - artykułów i prac dotyczących różnych dziedzin kultury ludowej, praca dydaktyczna na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu i wn'~zcie bardzo aktywny udział w pracach wielu towarzystw naukowych i społecznych, a w tym przede wszystkim w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Był to nie tylko okres intensywnego rozwoju Działu Etnograficznego w Muzeum, ale wysiłków i pracy, których efektem było powst:mie wielu muzeów i działów etnograficznych na obszarze Polski północnej. W 1955 roku dr Marii Znamierowskiej-Prlifferowej nadany zo:,tał tytuł profesora. W drugiej połov.rie lat 50. Profesor koncentruje swe działania wokół tworzenia odn;bnego muzeum etnograficznego, co stało się faktem 1 stycznia 1959 roku. V: tym bowiem dniu rozpoczęło działalność samodzielne Muzeum Etnograficzne \V Toruniu, obejmujące swym zasięgiem obszar Polski północnej. Pierwszym jego dyrektorem została oczywiście Profesor Maria Znamierowska-Prlifferowa. Faktem bez preceden~ su w owym okresie było już w ciągu następnych dwóch lat wybudowanie nowego pawilonu Muzeum. Był to bodaj pierwszy po II wojnie światowej w Polsce budynek wzniesiony z przeznaczeniem na muzeum. W pełnym toku znajduj,} się JUŻ też w tym czasie prace zmierzające do budowy przy muzealnego skansenu. Lata 60. to okres szybko postępującej, szeroko pojętej rozbudowy Muzeum, gromadzenia jego zbiorów, tworzenia nowoczesnej placówki muzealnej prowadzącej wielostronną działalność naukową, badawczą, kolekcjonerską, wydawniczcl or<lZ popularyzatorską. Znacznej rozbudowie ulega też kolekcja z zakresu rybołówstwa w Polsce, kolekcja, którą w znacznej mierze gromadzi Profesor osobiście, a która wkrótce staje się największą w kraju. Kolejno organizuje się i udostępnia zwiedzającym ekspozycje stałe Muzeum; wystawa tradycyjnego rybołówstwa ludowego w Polsce istnieje do dnia dzisiejszego i nadal stanowi przykład ekspozycji dobrze rozwiązanej i ujętej dydaktycznie. W 1969 roku, w roku lO-lecia istnienia Muzeum, otwarta zostaje część kujawska skansenu, w której do dziś funkcjonująca ekspozycja wnętrz, realizowana była pod osobistym, naukowym kierownictwem Profesor i przy bezpośrednim, czynnym Jej udziale. Już po dziesięciu latach istnienia Muzeum, stało się ono pod kierownictwem Marii Znamierowskiej-Prlifferowej jedną z czołowych i największych placówek etnograficznych w kraju. Zaangażowanie i ogromna pasja, wiedza i doświadczenie prof. Priifferowej, umiejętność rozbudzania zapału u młodszych pracowników. ich fascY'l1acja osobowością swego Dyrektora, przyniosły w krótkim czasie znakomite efekty. W tym samym okresie Maria Prlifferowa wysuwa projekt organizacji SIeci placówek typu skansenowskiego in situ na obszarze byłego \-voj. bydgoskiego, w tym skansenu rybackiego przy ul. Winnica w Toruniu oraz rozpoczynu prace związ;:me z budową takiego skansenu w Kaszczorku, u ujścia Drwęcy. �339 Oczywiście, równoczesme, Profesor kontynuuje żywą działalność naukowo-badawczą i dydaktyczną. Prowadzi indywidualne i organizuje zespołowe badania terenowe nad różnymi dziedzinami kultury ludowej regionów Polski północnej. W 1957 roku opublikowana została ogromna Jej praca zatytułowana Rybackie narzędzia kolne w Polsce i w krajach sąsiednich; pxaca ta wydana została potem powtórnie w języku angielskim przez Fundację Kościuszkowską w Stanach Zjednoczonych. Okres ten obfituje także w szereg innych publikacji oraz wiele prac redakcyjnych; przez szereg lat była członkiem Komitetu Redakcyjnego "Ludu", "Prac i Materiałów Etnograficznych", a następnie "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga". Wiele czasu poswięca też Profesor inspirowaniu działalności publikacyjnej młodszych pracowników Muzeum oraz merytorycznej i metodologicznej pomocy w tym zakresie. Równolegle kontynuuje działalnośĆ dydaktyczną jako pracownik naukowy (w latach 1958-59 także kierownik) Katedry Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w, Toruniu prowadząc wykłady z zakresu etnografii i muzealnictwa aż do 1988 roku; ostatnio - na Podyplomowym Studium Etnograficznym. Przez blisko 10 lat, począwszy od 1954 roku, była też Profesor kierownikiem toruńskiego Zakładu Etnografii l!nstytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, który w owym czasie zajmował się głównie badaniem kultury ludowej Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej. Odbyła szereg podróży zagranicznych, między innymi do Bułgarii, Czechosłowacji, Francji, Grecji, Jugosławii, Kanady, Rumunii, Stanów Zjednoczonych, Szwecji, Wielkiej Brytanii, Włoch, Węgier, Związku Radzieckiego, biorąc czynny udział w organizowanych tam kongresach i konferencjach etnologicznych związanych z muzealnictwem. Okres toruński naukowego życia Marii Priifferowej charakteryzuje się także niezwykle intensywną pracą w licznych towarzystwach naukowych i organizacjach społecznych; w wielu z nich pełni Prof. Priifferowa odpowiedzialne funkcje w zarządach. Szczególnie podkreślić należy ponad 40-letnią pracę 'w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, którego była w ostatninl okresie członkiem honorowym, a w którego Zarządzie Głównym pracowała od 1946 roku przez wiele kadencji (w latach 1961-64 oraz 1967-73 pełniąc funkcję wiceprezesa), wnosząc wiele twórczej inicjatywy, organizując jego walne zgromadzenia i konferencje naukowe, reprezentując to Towarzystwo w kraju i poza jego granicami. Od 1946 roku była też Profesor członkiem (jednym z założycieli) jego Toruńskiego Oddziału, członkiem zarządu tego Oddziału, a od 1962 roku przez szereg kadencji - prezesem '. Nie sposób również nie wspomnieć o Towarzystwie Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu, którym faktycznie przez wiele lat Profesor kierowała, będąc nie tylko jego twórczynią, ale i inicjatorką jego poczynań, a w którym aktywnie pracowała jeszcze do niedawna. Była członkiem zwyczajnym Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Czynnie uczestniczyła w pracach Pomorskiego Towarzystwa Muzycznego przez kilka kadencji, także jako członek zarządu. POtTladto należała do 13 innych towarzystw naukowych i towarzystw przyjaźni (między innymi pol- l Szerzej patrz: B. Kopczyńska-Jaworska, DzialaLność prof. dr Martl Znamlcrowsklej-Prllffcrowej w PoLskim TowarzystwIe Ludoznawczym, w: Rocznik Muzeum Etnografic:r.nego w Toruniu, t. l, Toruń 1978, s. 17-27; tamże: F. Midura, ZnaczenIe dzlaLalnoścl prof· dr MartI Znamierowsklej-Priifferowej dLa muzeaLnlctwa etnograflcznego, s. 13-16; tamże: D. Poklewska, Bibliografia (publikacji Profesor do 1978), s. ~8-34. �340 sko-fińskiego, polsko-indyjskiego, polsko-szwedzkiego), Wiele z nich, między innymi Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków, przyznało Jej członkostwo honorowe. Profesor była również członkiem Polskiego Komitetu Narodowego IeOM oraz przez wiele lat aktywnym członkiem zespołów doradczych, działających przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, między innymi Zespołu Doradczego do Spraw Parków Etnograficznych i Budownictwa Drewnianego. W końcu 1971 roku prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa, wbrew swej woli, skierowana została na emeryturę, ale przez kilka lat nadal pracowała w Muzeum jako konsultant. W dalszym ciągu była niezwykle czynna jako etnograf, muzeolog, działacz społeczny. Bierze udział w indywidualnych i zespołowych badaniach terenowych organizowanych przez Muzeum, aktywnie uczestniczy w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w działaniach Towarzystwa Przy jacióllVIuzeum Etnograficznego w Toruniu, kieruje pracami Zespołu ds. badań rybołówstwa ludowego i ochrony jego zabytków przy Komitecie Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, którego była członkiem. W jego ramach zainicjowala Prof. Prlifferowa opracowanie słownika rybackiego. Spośród publikacji z lat osiemdziesiątych poczesne miejsce zajmuje praca pt. Tradycyjne rybołówstwo ludowe w Polsce na tle zbiorów i badań terenowych Muzeum Etnograficznego w Toruniu, wydana w 1988 roku. Nie zaniechała także Profesor działalności inspiratorskiej i organizacyjnej w odniesieniu do powstających, nowych placówek typu muzealnego. Jeszcze w latach osiemdziesiątych konsultowała zagadnienia merytoryczne i opracowywała koncepcję tworzącego się muzeum w Jastarni, a w czerwcu 1987 roku bierze udział w otwarciu zagrody wiejskiej w Nadolu (filia Muzeum Ziemi Puckiej w Pucku). Pewne odbicie tego wypełnionego pracą życia stanowi długa lista od:z.naczeń, medali i nagród, którą otwiera Złoty Krzyż Zasługi - nadany W, 1939 roku, Następne wysokie odznaczeńia to: Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1957), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1978), Medal Komisji Edukacji Narodowej (1984) oraz tytuł honorowy "Zasłużony dla kultury narodowej" (1988). Spośród innych, z lat powojennych, wymieńmy przykładowo: Medal lO-lecia· Polski Ludowej, Medal 30-lecia Polski Ludowej, Od7ll1akę Tysiąclecia przyznaną za działalność społeczną w obchodach tysiąclecia Państwa Polskiego, złotą odznakę pamiątkową Gryfa Pomorskiego (1960), odznakę "Zasłużony dzialacz kultury" (1963), złotą odznakę "Za opiekę nad zabytkami", ponadto odznaki za zasługi dla województwa bydgoskiego (1960), za zaslugi dla województwa wrocławskiego (1978) i torUr1skiego (1979), Medal 50-lecia Instytutu Bałtyckiego (1977) oraz liczne nagrody państwowe i wojewódzkie, a także dyplomy hOO1orowe Ministra Kultury i SztukL Osobno wymienić trzeba odznaczenia przyznane przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, które prof. Priifferowa ogromnie ceniła. Były to: Złota Odznaka UMK z okazji 25-lecia Uczelni, okolicznościowy medal w 40. rocznicę powolania do życia Uniwersytetu, wreszcie medal "Za zasługi położone dla rozwoju uczelni" przyznany przez Senat w 1978 roku. Prof. Priifferowa otrzymała również najwyższe prestiżowe wyróżnienie środowiska etnograficznego, jakim jest Nagroda i Medal im. O. Kolberga "W uznaniu zasług dla kultury ludowej" (1976). Ponad 100 publikacji naukowych, wkład w rozwój polskiej etnografii, ogromne zasługi w zakresie koncepcji, teoretycznych podstaw i organizacji muzealnictwa etnograficznego w Polsce, w tym również nowatorskie inicjaty'wy, koncep~je i poc~ynania w zakresie muzealnictwa skansenowskiego oraz ochrony kultury ludowej łącznie z budownictwem, popularyzacja wartości tej kultury wśród społeczeń- �341 stwa, praca pedagogiczna - wykształcenie i wychowanie wielu pokoleń etnograf6w i muzeologów, inicjowanie i aktywny udział w organizacji i pracach wielu konferencji międzynarodowych i ogólnopolskich, działalność twórcza i organizacy jna w wielu t&warzystwach naukowych i społecznych, kolegiach doradczych, komitetach redakcyjnych i wiele, wiele innych prac to dorobek, który można by roz~ dzielić na kilka życiorysów. Ogrom tych dokonań nie jest jednak w stanie przesłonić niespotykanej, fa~;cyr.J.ującej osobowości Pani Profesor. Pełna temperamentu, konsekwentna i wytrwała, niespotykanie pracowita, z pasją angażująca się w kolejne działania, a jednocześnie obdarzona fantazją i posiadająca niespotykaną wyobraźnię, wymagająca od siebie i innych, a jednocześnie pełna wyrozumiałości i pobłażania wobec cudzych dabości, Pani Profesor zawsze gotowa była nieść pomoc innym, zawsze znajdo'Nala czas na współczucie, pocieszenie czy udzielenie życzliwej rady. Polskie środowisko etnograficzne i muzealne, środowisko naukowe i kulturalne Tort;nia, przyjaciele, wychowankowie i współpracownicy, przedstawiciele towarzystw naukowych i społecznych, władze centralne, wojewódzkie i miejskie Torunia pożegnały prof. dr Marię Znamierowską-Prilfferową w dniu 2·i sierpnia 1990 roku w sali Muzeum Etnograficznego w Toruniu - w Jej Muzeum, które stworzyła i którego była pierwszym, wieloletnim Dyrektorem; w tym samym miejscu, w którym w 1978 roku zorganizowano Jej Jubileusz 50-lecia pracy naukO\vej, a w 1988 roku Jubileusz gO-lecia urodzin. Spoczęła na cmentarzu Św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego w Toruniu, w mieście, któremu poświęciła przeszło 45 lat swego życia i pracy, i w którym pozostawiła swe ukochane dzieło - Muzeum Etnograficzne w Toruniu wraz z przymuzealnym skansenem, którego rozbudową do ostatnich niemal dni żywo się int.erewwała. Odeszła nestorka etnografii polskiej po długim, pełnym pasji, niezwykle twórczym życiu, wypełnionym niemal do ostatnich dni intensywną pracą zawodową i społeczną. Zostanie na zawsze znaczącą postacią w historii etnografii i muzealnictwa etnograficznego w Polsce I. Roman Tubaja KAZIMIERZ WIĘCŁAW (1913-1990) 18 maja 1990 roku zmarł w Mszanie Dolnej Kazimierz Więcław. Członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Oddział w Mszanie Dolnej był od 1975roku. Urodził się 2 stycznia 1913 r. w Międzybrodziu Bialskim. We wrześniu 1939 roku uczestniczył w kampanii wrześniowej, rozbrojony pod Przemyślem, uciekł z transportu i podjął pracę w kopalni węgla w Trzebini. Po latach porzucił tę I W końcu 1990 roku Muzeum Etnograficzne w Toruniu przejęło bibliotekę, spuściznę (dokumenty, materiały terenowe, rękopisy, maszynopisy prac i artykułów, w tym część niepublikowanych itp.) oraz pamiątki po prof. Marii Znamierowskiej-PrUfferowej. Muzeum, po opracowaniu przyjętych materiałów, zamierza zorganizować stałą ekspozycję biograficzną poświęconą ~yciu i działalności Profesor. �342 pracę i przeniósł się do Żywca, gdzie znalazł zatrudnienie w Cegielni. W 1954 r. przyjechał do Mszany Dolnej i podjął pracę w PKP, pracując tam aż do przejścia na emeryturę. Żonaty, miał troje dzieci. Śp. Kazimierz był artystą malarzem, amatorem, lecz Jego malarstwo było sztuką wielkiego lotu. Jego dzieła miały duże powodzenie. Mniej znany jest fakt Kazimierz nie lubił się chwalić, że uznali Go profesjonaliści, o czym świadczy powierzenie Mu przez artystę z dużego ośrodka artystycznego wykonania obrazu na mającą się odbyć wystawę. Nasuwa się pytanie skąd u śp. Kazimierza zrodziły się zainteresowania ludoznawcze. W Jego przypadku odpowiedź jest prosta. Pochodził ze środowiska wiejskiego (Beskid Mały), miał artystyczną duszę, malował głównie pejzaże regionu Gorców i Beskidu Wyspowego. W poszukiwaniu tematów w swoich wędrówkach stykał się z ludźmi regionu, a stąd już tylko krok do poznawania i zainteresowania się kulturą ludu i ludoznawstwem szeroko pojętym. O skali Jego ludoznawczych zainteresowań świadczy, że nie opuścił omal żadnego ze zjazdów krajowych, organizowanych przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jak wiadomo wciąż w innym regionie Polski. Nasuwa się z okazji tych wspomnień pewna refleksja. Artystyczna wrażliwość, a taką dysponował śp. Kazimierz, pozwala intensywnie przeżywać piękno otaczającego nas świata, pozwala dostrzegać zjawiska, niedostępne dla zwykłego zjadacza chleba. Przekonany jestem, że śp. Kazimierz tak właśnie głęboko przeżywał piękno tego świata. Niech Dobry Bóg przyjmie Go do Swojej chwały! Jan Kaplon PROF. DR FRANCISZEK (1906-1991) WOKROJ W dniu 29 kwietnia 1991 roku odszedł na wieczny spoczynek prof. dr Franciszek Wokroj, emerytowany profesor nadzwyczajny Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Prof. Wokroj był ostatnim, wykształconym przed drugą wojną światową, antropologiem sławnej szkoły Jana Czekanowskiego. Urodził się 12.10.1906 roku we Lwowie w rodzinie robotniczej. Jego ojciec, litograf, umarł gdy profesor miał niespełna 12 lat. Po ukończeniu szkoły średniej podjął studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym w zakresie antropo-geografii, które ukończył 1937 roku uzyskując dyplom magistra na podstawie rozprawy pt. Badania antropologiczne na terytorium nordycznym Polski. Po stracie ojca, już od 15 roku życia, pracował między innymi w emigracyjnym towarzystwie okrętowym Holland-America Line we Lwowie a następnie w urzędzie skarbowym jako księgowy. Po studiach podjął pracę w Katedrze Etnologii i Antropologii Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie pod kierunkiem Jana Czekanowskiego. W tym krótkim przedwojennym okresie prowadził liczne badania wykopaliskowe pod kierunkiem prof. L. Kozłowskiego, oraz badania antropologiczne nad młodzieżą akademicką Lwowa (w tym Lwowskiego Korpusu Kadetów), a także wśród kolonistów niemieckich i Łemków na Podkarpaciu oraz Słowińców i Kozaków. Po wybuchu wojny, gdy do Lwowa we- �343 szła Armia Czerwona, był w latach 1940-1941 asystentem Zakładu Geologii Uniwersytetu im. Iwana Franko, a po ponownym wejściu tej armii do Lwowa· w latach 1944-45 pracownikiem naukowym w gabinecie antropologicznym przy Katedrze Zoologii. W 1945 roku repatriował się do Poznania. Jak pisał M. Cwirko-Godycki (1958) "różnorodne zainteresowania prof. Wokroja ożywiły Zakład Antropologii Uniwersytetu Poznańskiego, do którego trafił od 1.X.1945 roku jako starszy asystent". Jednocześnie pracował jako nauczyciel ·w In Państwowym Gimnazjum im. Bergera. W 1946 roku został delegatem Miinistcrstwa Oświaty z ramienia Referatu Rewindykacji do przewiezienia majątk~ Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. W tym trudnym czasie, dzięki Jego ni~zwykłej pomysłowoki, udało się Mu przywieźć do Polski 25 wagonów zbiorów, w tym biblioteki prywatne wielu profesorów, także Jana Czekanowskiego. Doktoryzował się 1948 roku na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym u J. Czekanowskiego na podstawie rozprawy pt. Zróżnicowanie społeczne, zawodowe i antropologiczne młodzieży szkół Wyższych akademickich we Lwowie. W czasie kierowania Katedrą Antropologii Uniwersytetu Poznańskiego przez J. Czekanowskiego, F. Wokroj był jego prawą ręką do spraw organizacyjnych i administracyjnych, których stary już Mistrz nie lubił. W tym czasie. podjął pracę nad rozprawą habilitacyjną badania kolonistów niemieckich na Podkarpaciu w zakresie antropologii i demografii. W 1954 roku został mianowany zastępcą profesora, zaś w maju 1956 roku, na podstawie nowej ustawy, został mianowany na stanowisko docenta. Od 1946 był współpracownikiem Komitetu A!!1tropologii PAN, a od 1956 roku Komitetu Antropologicznego PAN. Pełnił też funkcję sekretarza Polskiego Towarzystwa Antropologicznego, sekretarza redakcji "Przeglądu Antropologicznego" i zastępcy redaktora naczelnego. W latach 1955/57 był prodziekanem Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi. Tytuł profesora nadzwyczajnego nadała mu Rada Państwa w 1962 roku. We wrześniu 1956 roku objął kierownictwo Zakładu Antropologii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, na którym przebywał do 1962 roku. Od l.XII.l962 do l.III.1965 roku był kierownikiem Katedry Antropologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Po śmierci prof. L Michalskiego w 1965 roku objął na dwa lata kuratorstwo Zakładu Antropologii w Łodzi. 1.01.1967 roku objął kierownictwo Zakładu Antropologii Regionalnej i Etnicznej w Katedrze Antropologii UAM w Poznaniu, na którym przebywał do momentu likwidacji Katedry w 1969 roku. W 1969 roku przeszedł w stan spoczynku. W swym naukowym dorobku pozostawił około 75 prac o tematyce ontogenetycznej, antropologiczno-demograficznej, socjologicznej, a przede wszystkim z zakresu kraniologii Ostrów Lednicki, Cedynia. Po wojnie w swej działalności skupiał się na pozyskiwaniu materiałów szkieletowych z licznych cmentarzysk Wo·lin-Młynówka, Koszalin-Góra Chełmska, Kołobrzeg-Kolegiata, Łowyń pod Międzychodem i inne. Prowadził również systematyczne badania studentów Uniwersytetu Poznańskiego, a w latach 1961-64 pół ciągłe badania licealistów Wielkopolski i Pomorza, w których uczestniczyli pracownicy Zakładów w Poznaniu i w Toruniu. Wykształcił około 50 magistrów i 11 doktorów. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Antropologicznego, Polskiego Towarzystwa Archeologicznego i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Czechosłowackiego Towarzystwa Antropologicznego. W latach 1958/59 uczestniczył w Polsko-Egipskiej ekspedycji naukowej badającej ludność pustynnych obszarów Egiptu, a w 1975 roku prowadził w Moskwie badania materiałów byłej Katedry Etnologii i A!!1tropologii UJK we Lwowie i współdziałał na rzecz przekazania ich do Polski. Szczególne wię:ti łączyły Go ze �344 środowiskiem etnograficznym i stomatologicznym, na którego gruncie propagował badania paleopatologii uzębienia. Antropologię pojmował szeroko, dostrzegał jcj różnorodne powiązania z archeologią, etnografią, demografią, socjologią i medycyną. Najbardziej twórczym naukowo okresem życia F. Wokroja były łata 1939-1950, kiedy publikował nowoczesne naówczas prace z pogranicza antropologii, socjologii i demografii. W latach sześćdziesiątych skupił się na badaniach wykopaliskowych i ontogenetycznych. Nikt w okresie powojennym nie może dorównać Mu w liczbie prowadzonych prac wykopaliskowych, na których kształciło się wielu antropolog6w. Pozostawił po sobie bogatą spuścizinę naukową i duży dorobek organizacyjny. Andrzej WSPO:vINIENIE O SP. PROFESORZE FRANCISZKU Malinow~ki WOKROJU Zmarły w 1991 r. śp. profesor Franciszek Wokroj należał do grona moich profesorów, pod których kierunkiem studiowałem w latach 60. na UAM w Poznaniu. Wykładał On wówczas studentom etnografii podstawy antropologii fizycznej wplatając także w program zajęć elementy antropologii etnicznej. Jak pamiętam, był On nie tylko bardzo wymagającym wykładowcą, ale ró\',mież naukowcem potrafiącym łączyć suche fakty z interesująco podanymi anegdotami i zabawnymi opowieściami nawiązującymi często do prowadzonych przez Niego badań terenowych. Jeszcze w czasie studiów, gdy stałem się członkiem PTL, poznałem profesora Franciszka Wokroja od innej strony, a mianowicie jako niestrudzonego działacza społecznego ruchu naukowego, który wiele swego wolnego czasu i energii poświęcił polskiemu ludoznawstwu i jego stowarzyszeniu. Był On jednym z nielicznych antropologów fizycznych aktywnie uczestniczących w pracach PTL. Choć' sam nie podejmował problematyki etnograficznej, to do środowiska etnologicznego zbliżały Go bez wątpienia zarówno tradycje szkoły antropologicznej J. Czekanowskiego, akcentującej jedność wszystkich nauk antropologicznych, jak i własne zainteresowania problemami antropologii etnicznej i historycznej, a także osobiste doświadczenia z badań terenowych prowadzonych wielokrotnie w środowisku wiejskim. Już od pierwszych powojennych lat profesor Franciszek Wokroj uczestniczył w pracach na rzecz odradzającego się PTL. Był jednym z tych, którzy walnie przyczynili się do uratowania dla Towarzystwa i połskiej nauki cennych zbiorów bibliotecznych znajdujących się we Lwowie - byłej siedzibie stowarzyszenia. Dzięki wielu zabiegom, w których niebagatelną rolę odegrał także profesor Franciszek Wokroj, unikatowa kolekcja książek, będąca do dziś najlepszym księgozbiorem etnograficznym w Polsce, znalazła się w nowych granicach naszego kraju i po kilku latach wędrówek jako biblioteka imienia J. Czekanowskiego, otworzyła swe podwoje we Wrocławiu. W uznaniu osobistych zasług oddanych tej sprawie, jak i w podzięce za lata społecznej, bezinteresownej pracy na rzecz PTL, Walne Zgromadzenie Delegatów na zjeździe w Łańcucie w 1983 roku nadało profesorowi Franciszkowi Wokrojowi zaszczytny tytuł członka honorowego. Począwszy od lat 40. profesor Franciszek Wokroj wybierany był do centralnych władz PTL, pełniąc w nich przez wiele kadencji szereg funkcji, które wypełniał zawsze z wielkim poczuciem odpowiedzialności. Znany był ze swej solidności, �345 akuratności i dociekliwości, a te właśnie cechy czyniły z Niego dobrego kandydata na stanowisko odpowiedzialne za sprawy finansowe i kontrolne. W latach 1954-1958 był skarbnikiem Towarzystwa, w okresie 1961-1963 oraz 1976-1979 członkiem, a w kadencji 1973-1976 przewodniczącym Głównej Komisji Rewizyjnej. To właśnie w tych latach miałem zaszczyt współpracować z profesorem Franciszkiem Wokrojem podziwiając Jego niespożyte siły, energię, stanowczość oraz biegłość w sprawach budżetowo-administracyjnych, jakże odległych - jak mi się wówczas błędnie zdawało, od czystego dyskursu naukowego. Wielokrotnie wybierany był także do Zarządu Głównego - jako zastępca członka (lata 1956-1959, 1967-1969) i jako członek rzeczywisty (lata 1959-1961, 1973) aktywnie uczestnicząc w opracowywaniu strategii działań PTL i w rozwiązywaniu małych i większych spraw bieżących. W okresie 1964-1966 był profesor Franciszek Wokroj także członkiem Sądu Koleżeńskiego przy Zarządzie Głównym. Jednak ukoronowaniem tej wieloletniej nie zawsze przecież wdzięcznej - pracy na rzecz Zarządu Głównego stał się Jego wybór w maju 1980 roku na prezesa Towarzystwa, którym przyszło Mu kierować w wyjątkowo trudnym okresie politycznych przełomów - aż do 1982. Warto tu również wspomnieć, iż nie bez racji profesor Franciszek Wokroj uchodził za jednego z najlepszych znawców statutu PTL, którego był nie tylko doskonałym prawnym interpretatorem, ale również krytykiem. To za Jego sprawą ożyła w Towarzystwie dyskusja nad brakami i mankamentami tego podstawowego dokumentu, co w końcu doprowadziło do uchwalenia :mlowelizowanej jego wersji. Aktywnie działając przede wszystkim w Zarządzie Głównym był profesor Franciszek Wokroj przez wszystkie lata także członkiem Poznańskiego Oddziału PTL zasiadając wielokrotnie w jego władzach i reprezentując Oddział jako delegat na Walnych Zgromadzeniach PTL. Należał On do generacji profesorów będących łącznikami między przedwojenną tradycją akademicką a nowymi czasy. Cząstkę tej tradycji starał się przekazać środowisku etnograficznemu poprzez swą pracę dla, i w Towarzystwie. Dla tych, którzy Go znali pozostanie we wdzięcznej pamięci jako niestrudzony, ofiarny i zasłużony działacz ludoznawczego ruchu. Aleksander Posern-Zieliń.ski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d24ab0212a2e9282b2654e6f703d5080.pdf 38f85b5830ba956ddb79106dda112d0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2055 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1908 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.349-350 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 V. IN MEMORIAM JAN TACINA (1909-1990) 16 grudnia 1990 roku zmarł w Katowicach znany i ceniony muzyk, folklorysta, zwany Śląskim Kolbergiem, Jan Tacina. Urodził się 25 października 1909 roku w Oldrzychowicach na Zaolziu. Szkołę średnią rozpoczął w polskim gimnazjum w Cieszynie, a ukończył w seminarium nauczycielskim w Borku. Nauczycielem, który dostrzegł, docenił i rozwinął uzdolnienia i młodzieńcze zamiłowania Jana Taciny (w zakresie zbieractwa rodzimego folkloru) - był wówczas prof. Karol Hławiczka. Po krótkim okresie pracy nauczycielskiej w Ustroniu, Jan Tacina przeniósł się do Hołdunowa pod Katowicami, aby móc podjąć studia wyższe w Konserwatorium Muzycznym w Katowicach. Po ukończeniu studiów w 1938 roku rozpoczął pracę w Instytucie Śląskim, studiując jednocześnie zaocznie na Wydziale Pedagogicznym w Katowicach. Plonem pracy zbierackiej Jana Taciny z okresu 20-lecia międzywojennego był bogaty zbiór cieszyńskich pieśni ludowych i Zaolzia, przekazany Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie (zamieszczony przez Stefana Stoińskiego i Józefa Ligezę w II i III tomie "Pieśni ludu polskiego na Śląsku") oraz zapis ponad 600 pieśni i tańców śląskich, i nagranie 50 płyt (na wałkach woskowych) dla Archiwum Fonograficznego w Poznaniu. Wiosną 1940 roku Jan Tacina został aresztowany przez Gestapo i wywieziony do obozu koncentracyjnego w Dachau i Gusen, gdzie przebywał do końca 1941 roku. Resztę okupacji spędził jako zesłaniec obozowy w hucie w Linzu. Twórcze echo tego okresu życia Jana Taciny to tom 550 pieśni i wierszy opracowanych wspólnie z bardem polskiej pieśni obozowej - Aleksandrem Kulisiewiczem - i złożonych w Wydawnictwie Muzycznym w Krakowie w latach siedemdziesiątych. Po II wojnie światowej osiedlił się Jan Tacina w Bielsku i rozpoczął pracę w szkolnictwie zawodowym. W latach 1950-1961 był pracownikiem Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Uczestnicząc w zbieraniu folkloru muzycznego gromadził i inwentaryzował pieśni i tańce ludowe z terenu Śląska Cieszyńskiego, Górnego i Opolskiego. Zgromadził wtedy 536 pozycji pieśniarskich od 253 wykonawców zamieszkujących 9 powiatów ówczesnego województwa katowickiego. W roku 1956 Jan Tacina kończy katowicką Wyższą Szkołę Muzyczną specjalizując się w wychowaniu muzycznym. To kolejne pole fascynacji. Pedagogika zaowocowała stworzeniem przez Niego nowej, unikatowej metody wychowania muzycznego w szkole podstawowej - metody całościowej. Teoria nauczania tego przedmiotu sprawdzana była eksperymentalnie przez 8 lat w kilku szkołach w Bielsku-Białej oraz za granicą i obserwowana przez ośrodki metodyczne krajowe i zagraniczne. Została udoskonalona i zweryfikowana w praktycznych doświadczeniach pedagogicznych. Do jej wprowadzenia wydał autor własnym nakładem podręcznik dla klas I-IV oraz podręcznik nauki gry na skrzypcach. Wydał również dwie prace teoretyczne Nauka melodii i Nauczanie muzyki na stopniu podstawowym. Lata wytężonej pracy i eksperymentów pedagogicznych czynionych na własny koszt nie dały pożądanych rezultatów, bowiem nowa metoda nauczania muzyki nie znalazła uznania u ówczesnych władz oświatowych. Zawiedziony i roz- �350 goryczony Jan Tacina w 1967 roku podejmuje pracę w dziale etnografii Muzeum Okręgowego w Bielsku-Białej, gdzie pracuje nieprzerwanie do 1976 roku. Okres ten wypełniony był mrówczą, niezwykle sumienną i systematyczną pracą, polegającą na prowadzeniu badań terenowych z zakresu folkloru muzycznego i słownego, z pogranicza śląsko-krakowskiego (głównie żywieckiego) oraz gromadzeniu pieśni, przyśpiewek, zapisów o różnym charakterze, w tym choreograficznych, i związanych z obrzędowością ludową. Dokumentował również sylwetki instrumentalistów, śpiewaków i gawędziarzy, a także poetów ludowych. Gromadził też materiały gwarowe i muzykanckie, rękopiśmienne teksty instrumentalne, dzięki czemu posiadamy obecnie repertuar nie istniejących już kapel i wirtuozów ludowego instrumentarium beskidzkiego. Pozostawił po sobie w Muzeum Bielskim archiwum materiałów w różnej postaci, zawierające około 2 tysięcy pozycji. Plonem jego pracy popularyzatorskiej w tym okresie były liczne publikacje zamieszczane w regionalnych periodykach jak: "Kalendarz Śląski", "Kalendarz Beskidzki", "Zaranie Śląskie" czy na łamach lokalnej prasy. Publikował zbiory nutowe i towarzyszące im opisy obrzędów i obyczajów, szkice popularyzatorskie z dziejów folklorystyki na Śląsku, sylwetki informatorów, zbieraczy, muzykantów; pisał wiele o tańcach i instrumentach ludowych. Z ogromnego dorobku Jana Taciny - zbioru liczącego około 14 tysięcy pieśni, zapisów tanecznych i innych, tylko niewielką część udało się opublikować. Są to: "Gronie nasze gronie" pieśni ludowe znad źródeł Olzy (1959), "Pieśni ludowe Śląska Opolskiego (1963), "Śląskie tańce ludowe" t. 1 Śląsk Cieszyński (198ł), "Śląskie tańce ludowe" t. III - Górny Śląsk (1987) oraz "Po kolędzie" - kolędnicze pieśni ludowe (1987). Pozostałe, to bądź zbiory przygotowane do druku jak: dwa tomy pieśni ludowych bielsko-cieszyńskich, czy tom pieśni ludowych pszczyńsko-rybnickich, bądź materiały czekające na opracowanie i wydanie. Nie było danym Janowi Tacinie dożyć opublikowania efektów swojej ostatniej pasji życia jaką było dla Niego, po przejściu na emeryturę (w 1976 roku), opracowywanie chorałów kościt:lnych dla potrzeb ogółu parafii kościoła ewangelicko-augsburskiego w kraju. Ten człowiek najgłębszej wiary i autentycznej religijności był teź wielkim patriotą. Od roku 1939 należał do koleżeńskiego stowarzyszenia "Acord", którego założyciełe (12 młodych ludzi o podobnych zainteresowaniach) złożyli przysięgę pracy dla dobra Ojczyzny do ostatnich dni. Jak i inni Jan Tacina przysięgi lej dochował. Nadzwyczaj pracowity, niezwykle skromny i naturalny, Jan Tacina nie został za życia w pełni dostrzeżony i należycie wynagrodzony, pomimo tego, że wiele o Nim dobrego powiedziano i napisano, w tym prace dyplomowe i magisterskie. Jego jedyne wyróżnienia to: nagrody, m.in. im. Oskara Kolberga, Juliusza Ligonia i Karola Miarki oraz "Sowa Beskidów". W pamięci pozostanie jednak jako osobowość nieprzeciętna, człowiek wielkiej powagi, spokoju i spolegliwości. Był długoletnim, czynnym i godnym członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Kultura muzyczna i folklorystyka śląska poniosły dużą stratę, gdyż mimo podeszłego wieku był pełen planów, młodzieńczego zapału, siły inspiracyjnej i uporu w staraniach o wydanie i upowszechnienie dorobku swojego życia. Byłoby wielką stratą gdyby dorobek ten nie został upowszechniony. Bemadel/a 7llrno � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2db490f98c8372bb42d8ca2e4c24237.pdf b543341626615f1a608c0d77fb94602f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2075 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource Cieśla-Reinfussowa Zofia (1910-1993) Kutrzeba-Pojnarowa Anna (1913-1993) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1927 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.327-337 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 v. PROF. IN MEMORIAM DR ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA (1913-1993) Urodziła w 1913 roku w Krakowie, odeszła w 1993 i została pochowana na warszawskich Powązkach w rodzinnym grobic rodziny ze strony matki. Została dzięki temu z nami, w Warszawie, do której przeniosła się z Krakowa w 1953 roku. Pozostawiła po sobie kilka pokoleń uczniów i miejsce, którego chyba nikt nie będzie w stanie zająć. Była naszym nauczycielem choć może nie od razu mogliśmy zdać sobie z tego sprawę - nie pouczała, nie narzucała własnego zdania, nie prowadziła za rękę choć była gotowa włożyć wiele czasu w naszą pracę, nawet kosztem swojej własnej, przy najmniejszym znaku z naszej strony, że takiej pomocy potrzebujemy. Szanowała nasze poszukiwania i rozterki, cieszyła się każdym osiągnięciem. Miała w sobie niezwykłą pokorę wobec każdego dobra tkwią~ego w człowieku i w każdym umiała je dostrzec. Surowość i nieprzejednanie zachowywała jedynie wobec postępowania nieetycznego. Prawdą jest, że nie zawsze widzi się sprawy, które są blisko nas, że konieczne jest oddalenie, może nawet oddalenie spowodowane śmiercią, by stały się wyraziste. Mamy poczucie, że za Jej życia nie byliśmy w stanie w pełni dostrzec kim dla nas była naprawdę. Z etnografią zetknęła się Pani Profesor po raz pierwszy w kole krajoznawczym gimnazjum im. Królowej Wandy w Krakowie w wieku lat 13. Wzięła udział w badaniach terenowych, a następnie podjęła pracę nad budownictwem wiejskim w Zawoi; jej rezultaty opublikowała w Wydawnictwie M uzeum Etnograficznego w Krakowie (1931). Studiowała historię, specjalizując się w naukach pomocniczych i w historii średniowiecznej. Poza seminarium Jana Dąbrowskiego (historia średniowieczna) i Władysława Semkowicza (nauki pomocnicze) uczęszczała na seminarium Romana Grodeckiego, Stanisława Kota, Kazimierza Moszyńskiego, Kazimierza Dobrowolskiego i Jana Stanisława Bystronia. To gruntowne wykształcenie humanistyczne pozwoliło Jej na akceptację takich teorii etnologicznych, jak teoria przeżytków czy teorie zasięgów a jednocześnie widzieć rozwój kultury jako proces. Historia i etnologia nie były w jej ujęciu przeciwstawne a uzupełniały się. Zawdzięczamy Jej prace będące wzorowym przykładem przeprowadzenia krytyki źródłowej, pod tym względem domagała się podobnego traktowania źródeł etnograficznych i historycznych (pisanych). Zawdzięczamy jej znakomitą, problemową historię etnografii polskiej, lepszą od dłuższych, ale nie tak pogłębionych, prac ostatnich lat wydanych przez młodsze już pokolenie. Jej budząca kontrowersje obserwacja że, niezależnie od europejskich lub światowych inspiracji, etnografowie polscy zawsze stawali na gruncie historycznych interpretacji kultury ludowej, każe nam zastanowić się nad sposobem naszej pracy, nad naszymi kompleksami i uwarunkowaniami. I wreszcie dała nam przykład jak traktować koncepcje kultury tradycyjnej jako wyjście do modelu, z którego wariantami mamy do czynienia w etnograficznych badaniach terenowych (w Mnikowie, w Trześniowie, na wsi podwarszawskiej). Pani Profesor była nauczycielem wyjątkowym, łączącym poszukiwanie naukowe z godnym sposobem życia. Badania były drogą Jej życia. Nie tylko ze szkiełkiem w oku analizowała źródła �328 na temat historycznej i współczesnej kultury wsi polskiej, ale ukazywała te problemy tak aby współczesność i przyszłość tej wsi widziano w środowiskach naukowych wyrażnicj, by rozumiano je Icpicj. To nic był przypadek, żc na tcn tcmat właśnie zaplanowała wystąpienie na 13.12.1981, to jest na trzeci dzień Kongresu Kultury Polskiej, przerwanego ogłoszeniem stanu wojennego. Jej wiclką troską było zawsze lączenie wysiłków: badaczy i praktyków, hisloryków i etnologów, wsi i miasta, różnych kierunków tak zróżnicowanej etnologii, różnorodności w kulturze ludowej i globalnej i wreszcie tradycji rodzinncj Jej własnej: micjskicj i wicjskiej, intelcktualnej i chłopskiej, krakowskiej, krośnieńskiej i warszawskiej. Jest to bogate dziedzictwo - obyśmy z niego mogli uczynić pożytek. Zofia Marian Soko/ew;cz Pokropek �DR PRor. HAB. ANNA ZAMBRZYCKA-STECZKOWSKA (1931-1993) \ Dnia 4 maja Niezwykle życzliwy innym Urodziła kiedy Kultury 1993 roku ceniony etnolog, studia Materialnej PA N jako w Krakowie prof. dr hab. Anna i z pasją oddany swej Zambrzycka-Stcczkowska. dyscyplinie, szlachetny i zawsze człowiek. się w 1931 roku to podjęła zmarła całkowicie laborant, w Wilnie, w kierowanym UJ. Już w czasie a po uzyskaniu 'lic już od 1950 roku związała przez studiów Prof. Kazimierza zaczęła magisterium pracować w 1955 się na stałe z Krakowem, Moszyńskiego w Zakładzie roku jako Studium Etnologii asystent, Historii IHKM później zaś �330 adiunkt. Doktorat na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UJ obroniła w 1972 roku i wtedy też została zatrudniona w Katedrze Etnografii Słowian. Po otrzymaniu w 1981 roku stopnia doktora habilitowanego zostala powołana na stanowisko docenta, a następnie w 1991, na podstawie całości bogatego dorobku naukowego i dydaktycznego, na stanowisko profesora. W rok później otrzymała tytuł profesorski. Prof. Zambrzycka-Steczkowska od 1981 roku pełniła funkcję Kierownika Katedry, w 1987 rczygnując z niej na własną prośbę. Aktywność badawcza ProF. Zambrzyckiej-Sleczkowskiej była wiclokierunkowa. Początkowo w latach 70. dominującym wątkiem w Jej badaniach było wiejskie rzemiosło. Tej tematyki dotyczyła praca magisterska pisana pod kierunkiem Prof. Kazimierza Moszyńskiego, a potem rozprawa doktorska Uwarunkowania pozycji spo/e('znej rzemie.i/nika wiejskieyo (Na przykładzie wybranych wsi Kotliny Nowotarskiej), której promotorem był Prof. Mieczysław Gładysz. Z tego zakresu opublikowała kilkanaście pozycji, w tym wysoko cenioną i nagrodzoną książkę Rzemieś/nik w społeczności rolników wydaną w 1974 roku we Wrocławiu. Późniejszy kierunek zainteresowań to zagadnienia współżycia społecznego na wsi. W trakcie kilkunastoletnich badań terenowych, prowadzonych na obszarze Śląska Opolskiego, zebrała bogaty i interesujący materiał, który stanowił podstawę rozprawy habilitacyjnej Zwyczajowe Iormy współżycia społecznego. Studium wsi Owsiszcze na Śląsku Opolskim, która ukazała się drukiem w 1980 roku w Krakowie. Praca ta uznana została za niezwykle cenną pozycję w literaturze etnograficznej z tego zakresu i wyróżniona nagrodą III stopnia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. Bardzo ważnym nurtem w pracy badawczej Prof. Zambrzyckiej-Steczkowsk iej, a jednocześnie ważkim z punktu widzenia badań nad kulturą, była problematyka "daru" w jego symbolicznej funkcji. Warte podkreślenia jest, że nie tylko sama podjęła ten temat i starała się znaleźć dla analizowanego zjawiska stosowny kontekst teoretyczny (znajduje to wyraz m.in. w takich opracowaniach jak: Społeczna i kulturowa funkcja daru, "ZNUJ, Prace Etnograficzne" z. lO, 1977; O możliwości analizy wymiany darów, "Prace Etnograficzne" z. 18, 1983, czy Pojęcie daru jako kategorii kultury, "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" Seria Etnograficzna, nr 28, 1988/91), ale z jej inspiracji włączyła się w te badania grupa pracowników Katedry, którą kierowała, jak i etnologów z wielu uniwersyteckich ośrodków etnologicznych za granicą, m.in. z Zagrzebia, Pragi, Belgradu. W latach 1982-1990 była też kierownikiem tematu badawczego "Kulturowa funkcja daru" realizowanego w ramach Problemu Węzłowego 11.1 "Polska kultura narodowa. Jej tendencje rozwojowe i percepcja". Organizowala w Krakowie międzynarodowe sympozja poświęcone tej problematyce. Wielokrotnie też prezentowała wyniki swych b<i1,lańza granicą. Pod Jej redakcją powstał monograficzny zeszyt nr 25 "Prac Etnograficznych" poświętony w całości temu tematowi, a prezentujący prace etnologów z różnych krajów europejskich. W połowie lat 80. Prof. Zambrzycka-Steczkowska podjęła nowy temat. We współpracy z Prof. Olgą Goldberg z Uniwersytetu w Jerozolimie prowadziła badania terenowe i przygotowywała tom poświęcony obrazowi Żydów jaki utrwalił się w świadomości mieszkańców Wieliczki. Opracowala dwa rozdziały do tej zbiorowej pracy. W sumie dorobek publikacyjny Prof. Zambrzyckiej-Steczkowskiej obejmuje ponad 70 pozycji. Ponadto redagowała wiele zbiorowych wydawnictw. Od 1981 roku była redaktorem wydawanej w ramach "Zeszytów Naukowych UJ" serii "Prace Etnograficzne", a także w latach 1988-90 członkiem redakcji "Etnografii Polskiej" i od 1986 roku wychodzącej w Bratysławie "Ethnologia Slavica". W 1991 zostala powołana w skład Senackiej Komisji do spraw wydawniczych Rady Wydziału Filozoficzno-Historycznego. Godne podkreślenia jest, iż ProF. Zambrzycka-Steczkowska stale dążyła do unowocześnienia warsztatu badawczego. W początkach jej kariery naukowej za prawdziwe nowatorstwo uznano wykorzystywanie przez Nią taksonomicznych metod typologizowania zjawisk kulturowych. Przywiązywała dużą wagę do informacji naukowej. Jest autorką bądź współautorką kilku �331 bibliografii etnograficznych. To z jej inicjatywy powstał w Katedrze Etnografii Słowian UJ "Bank danych o źródłach dotyczących kultury ludowej Karpat", którym kierowała przez ostatnich kilka lat. Z tym wiązały sit;: również prowadzone pod Jej kierownictwem zespołowe prace nad stworzeniem słownika "słów kluczowych" naszej dyscypliny, znacznie juź zawansowane. Jest to niezwykle istotny wkład do opracowania ogólnej koncepcji organizacji etnograficznej informacji naukowej przy wykorzystanu techniki komputerowej. Poza wielostronną działalnością badawczą Prof. Zambrzycka-Steczkowska brała czynny udział w pracach różnych krajowych gremiów naukowych. Należała do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, od 1981 roku uczestniczyła w pracach Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (w latach 1983-1987 jako członek prezydium) oraz Komisji do Badań nad Współczesnością tegoż Komitetu. Była członkiem Komisji Etnograficznej Komitetu Słowianoznawstwa PAN w latach 1979-83 oraz Komisji Etnograficznej i Komisji Słowianoznawczej Oddziału PAN w Krakowie. Od 1964 roku brała udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badań Nad Kulturą Ludową Karpat i Bałkanów. Związana była również z towarzystwami regionalnymi, takimi jak Podhalańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk czy Towarzystwo Przyjaciół Orawy. Kierując Katedrą Etnografii Słowian przywiązywała olbrzymią wagę do nawiązywania szerokich, międzynarodowych kontaktów naukowych. Dzięki jej staral/iom rozwinęła się niezwykle owocna współpraca z ośrodkami etnologicznymi (i to nie 'tylko uniwersyteckimi) m.in. z Zagrzebia, Belgradu, Brna, Pragi, a także Instytutami Antropologii Społecznej w Lund i Bergen, czy Seminarium Slawistycznym w Gandawie, wyrażająca się wspólnymi badaniami i publikacjami, wymianą pracowników i studentów. Było to jedno z tych wielu działań, które podejmowała z myślą o wyrobieniu naszej Katedrze, posiadającej przecież wspaniałe tradycje, pozycji i rangi ważnego ośrodka etnologicznego. Miał temu służyć także zredagowany przez Nią tom prac pracowników Katedry w języku angielskim fil Search of Paradigm, prezentujących ich aktualne orientacje badawcze, a który rozpoczyna obszerny tekst Jej autorstwa będący retrospektywną oceną dorobku naszego ośrodka. Prof. Zambrzycka-Steczkowska z wielkim zaangażowaniem i odpowiedzialnością podchodziła do pracy dydaktycznej. Była wymagającym, ale nadzwyczaj życzliwym studentom nauczycielem. Na prowadzonych przez Nią seminariach panowała zawsze atmosfera prawdziwego, intelektualnego partnerstwa. Zyskiwała szacunek w oczach swych uczniów, także i tym, że jak niewielu etnologów z jej pokolenia otwarta była na nowe prądy i metody w badaniach nad kulturą. O wielkim szacunku i sympatii jaki żywili dla Niej jej uczniowie świadczy i to, że wśród żegnających Ją na Cmentarzu Rakowieckim w Krakowie, obok przyjaciół i kolegów, tak tłumnie stawili się studenci ze wszystkich roczników, z którymi pracowała. Niespodziewana śmierć Prof. Zambrzyckiej-Steczkowskiej jest niepowetowaną stratą dla środowiska etnologicznego. Odczedł ceniony badacz i wykładowca, inicjator wielu znaczących przedsit;:wzięć naukowych. Małgorzata Maj �ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOWA (1910-1993) 9 marca 1993 roku zmarła mgr Zofia Cieśla-Reinrussowa, długoletni <.:IJonek Oddziału Krakowskiego i członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczcgo, członek Komisji Etnograficznej przy oddziale PAN w Krakowie. Urodziła się 8 maja 1910 roku w Krakowie, była dzicckiem szewca, Józefa Cieśli i Magdaleny z Tomasików. W tej rzemieślnieznej rodzinie o ludowym rodowodzie (dziadkowie ze strony �333 ojca gospodarzyli na roli pod Bochnią, a drugi dziadck był krakowskim flisakiem) dbano o kształccnie dzicci. Dwoje starszych zostało nauczycielami, a Zofia Cicślanka po maturze rozpoczęła w 1928 roku studia matematyczne na UJ. Z powodu sytuacji rodzinnej przerwała je na dwa lata, a po przerwic poszcrzyła ich zakres o geografię z etnografią, którą studiowała u prof. Kazimierza Moszyńskiego. W 1935 roku uzyskała absolutorium z matematyki, a w 1937 - magistcrium z filozofii w zakresie geografii na podstawie pracy Import do Polski towarów ko/tlllialnych spożywczych w lalach 1924-35. Na kilka miesięcy przed dyplomem podjęła okresowo pracę przy porządkowaniu zbiorów Muzeum Etnograficzncgo, finansowaną z funduszu dla bezrobotnych. To ostatecznie zadecydowało o wyborze zawodu, została bowiem przez dyrektora Seweryna Udzielę zaangażowana na stałe na stanowisku kustosza. Pracowała m.in. przy urządzaniu ekspozycji Muzcum Ziemi Krakowskiej, otwartej I czerwca 1939 roku w pałacu Wlodkowiców. Wkrótce w związku z wybuchem wojny, zaczął się demontaż wystawy, a pakowanie i transportowanie eksponatów odbywało się już w czasic, gdy w budynku stacjonowały wojska niemieckie. Zbiory umieszczono w gmachu Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie były scgregowane i katalogowane przed planowanym wywozem do muzeów nicmicckich. W 1941 roku muzeum zostało zlikwidowane. ~ówczas za aprobatą prof. Stanisława Kutrzeby oraz Feliksa Kopery, dyrektora Muzeum Narodowego i prczesa Związk u M uzców, Zofia Cieślanka podjęła pracę w dziale geograficznym niemieckiego Institut fUr Deutsche Ostarbcit, gdzie oficjalnic zatrudniona była w bibliotcce, tłumaczyła teksty i przygotowywała matcriały kartograficznc. Jej nielegalnym zadaniem było dozorowanie księgozbiorów muzealnego i Instytutu Geografii UJ oraz dostarczanie z nich książek polskim uczonym. Po wojnie Zofia Cieśla-Reinfussowa wróciła do Muzeum Etnograficznego, skąd jednak w 1946 roku została zwolniona wskutek merytoryczncgo zatargu z dyrektorcm. Przez następne lata pracowała m.in. w szkolnej bibliotece i w przedsiębiorstwie rozpowszechniającym filmy oświatowe; kontaktów z zawodem jednak nic zerwała, współpracując z prowadzoną przez męża pracownią dokumentacji sztuki ludowej (zaczątkiem Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, obecnie Instytutu Sztuki PAN). Brała udział w pracach redakcyjnych "Polskiej Sztuki Ludowej", uczestniczyła we wszystkich obozach naukowo-badawczych i w wielu krótszych wyjazdach penetracyjnych, organizowanych przcz tę placówkę, a z zebranych materiałów przygotowała kilka artykułów i przyczynków. Dopiero w 1967 roku Zofia Cieśla-Reinfussowa powróciła do pracy w Muzeum Etnograficznym, gdzie zorganizowała dział obrzędów i przez 8 łat go prowadziła. Był to dla niej okres szczególnie intcnsywnej działalności. Opracowała i zrealizowała scenariusz stałcj ekspozycji obrzędów i zwyczajów dorocznych i rodzinnych; była komisarzem trzech wystaw zagranicznych, opartych na jej własnych scenariuszach, a mianowicie: tradycyjnych strojów i tkanin (Miluza 1972), "Polska sztuka ludowa - symbol, motyw, znak" (Lozanna i Winterthur 1973) i ekspozycji obrazów na szkle Eweliny Pęksowej (Lund 1974). Z Jej inicjatywy ogłoszony, a rozpropagowany przez środki masowcgo przekazu, ogólnopolski konkurs pisanek dał doskonałe wyniki, wzbogacił zbiory muzeum o około 5.000 współcześnie wykonanych pisanek, umożliwiając orientację w żywotności zjawiska, różnorodności aktualnie stosowanych technik zdobnictwa. Zofia Reinfussowa żywo interesowała się także innymi współczesnymi przejawami sztuki ludowej i obrzędowości, nie tylko uczestniczyla w jury licznych konkursów i przeglądów z tego zakresu, aJe współpracowała z placówkami je organizującymi, podsuwając pomysły i tematy imprez. W krakowskim oddziale PTL Reinfussowa pracowała w zarządzie, przez wiele kadencji wnikliwie prowadziła komisję rewizyjną, ponadto podejmowała się wielu prac niewdzięcznych, a pracochłonnych. Na dorobek autorski Zofii Cicśla-Reinfussowej składa się ponad 50 tekstów, wiele z nich zostało opublikowanych w "Polskicj Sztuce Ludowej". Cechuje je znaczna różnorodność tematów; dotyczą kultury materialnej, artystycznej, społecznej. Można w nich rozróżnić dwa ctapy. W pierwszym powstał szercg dociekliwych, dobrze udokumentowanych monografii z zakresu �334 garncarstwa (m.in. w Wyszkowie), zaowocował twórców Aleksandry pełnymi m/odzieży Lemkowszczyźnie zespołu do i drugie, mniejsze, studiami, ("Polska Muzeum przebieg dotyczące Wydawnictwa znaczna Muzycznego, w miesięczniku "Hale Sylwetka niezbyt i Dziedziny" Zofii Reinfussowej mocna, i bezpretensjonalna, bardzo (1992, nr kraju, obejmujące przez Krakowa, się z podowu 1993, nr wydawnictwo mężnie i stałe zapracowana, żyła "K raj" na zamówienie kryzysu wydawniczego. spraw kultury takich jak ludowej, "Orli Lot", już na łożu ukazały się I). bez wspomnienia walczyła aspekty i przygotowanie napisane w czasopismach 11-12; pełna wielokroć czynna druku na nr 27, 1981). Duże, Droga". Ostatnie dwie pozycje, przygotowane listy babci Gnojek ze Stanis/awa Dolnego. nie byłaby ale silna wewnętrznie, nad kSZla/lIIwaniem jak np. dobór dużą wagę do popularyzacji opublikowana "Chłopska Serdeczne w Sanoku" naszego do nie ukazały sylwetkami Szyszki oraz niezwyk- Ze studiów przedmiotu, w okolicach niestety przywiązywała została Erazma 1981, nr 3-4), czy "Weczyrki" na terenie przyjęte z Herodem w Brańsku, na emeryturę, humanistycznymi Ludowego literaturze kolędowania, część jej dorobku Ludowa" "herodowych" kolędy "Teatr Ludowy", "Kobieta", śmierci, w tym wzruszające bardzo jak np. N a pastwisku. Sztuka (warsztaty etap, już po przejściu garncarza Budownictwa widowisk Zofia Cieśla-Reinfussowa stąd a zarazem w dotychczasowej występów, dwuosnowowej Drugi Polańskiej-Hryńczuk, reneksji opracowanie a nie zauważane tkaniny budownictwa. wiejskiej ("Materiały monograficzne Podlaskiej), i wszechstronnymi, pisankarki się osobowo.ki Polskiego w Białej kowalstwa, głębokimi - le interesującymi, ważne, ośrodek ozdobnego Jej ccch osobistych. z ciężkimi nieco Fizycznie dolcgliwościami. w ceniu Cicha swojego męża - Romana. Obok wielu własnych obowiązków zawodowych i rodzinno-domowych znajdowała czas na kreślenie map i planów, przepisywanie na maszynie jego prac naukowych, których była zarazem pierwszą lektorką i zrozumienia udzielenia zawsze rady i pomocy. Dobrze i przyjażnie ze swymi wspominając pracowni się to i recenzentką. dla innych; osób wiązało, przyjaciół, w środku ale którzy wiele wewnętrznego skora do wysłuchania rozumiała informatorami z bliższego naukowej Miała otoczenia. swojego przyjaźniła długo będą ludzi, w terenie, o Niej nawiązywała Nie tylko i pogody, trosk niedoli wytrzymywała niemal przyjęła nas WAŻNIEJSZYCH Import towarów Kraków 1937.-~/ do Polski Okucia wozów z okolic Makowa, nr kontakty dziesiątki łói.ka, nie lat istnienie do rodziny. z którymi Zostawiła wielu pamiętać. PUBLIKACJI kolonialnych długotrwałe niedogodnościami, Ewa WYBÓR życzliwości a w potrzebie ze szpitalnego przez wraz z wszystkimi a także i kłopotów, serdeczne, z towarzyszkami mieszkania się z nami, ciepła cudzych "Polska w ZOFII lalach Sztuka Fry,v-Pietraszkowa CIEŚLA-REINFUSSOWEJ 1924-1935, "Wiadomości Geograficzne", r. II, 1948, nr 11-12 oraz r. III, 1949, Ludowa" 1-2. Skrzynie Materia/y Dywany 1954, nr 1. z powiatu ostro/ęckiego, "Polska w polskiej architekturze ludowej, "Polska kurpiowskie Dom z wnęką do sztuki ludowej dwuosnowowe Siwaki z Bia/ej Sztuka ludowa Podlaskiej, Brańskie dywany Magdzikiem) gorlickiego, "Polska Łowiectwo zbiorowa Sztuka i rybo/ówstwo, pod rcd. r. V, 1951, nr 4-5. Ludowa" r. VI, 1952, nr 4-5. "Polska Ludowa" Sztuka "Polska Ludowa" Sztuka Sztuka z Wyszkowa, Sztuka "Polska dwuosnowowe, praca P/ockiego, braci Sk/adanowskich w Sieradzkiem, (z Janem powiatu Mazowsza Sztuka r. VIII, Ludowa" Ludowa" Sztuka r. VII, 1953, nr I. Ludowa" r. VIII, 1954, nr 5. r. X, 1956, nr 6. r. XI, w: Nad rzeką R. Reinfussa, Ludowa" "Polska Kraków 1957, nr 2. Ropą. Zarys 1965. kullury ludowej �335 Sztuka pillSlyczna, z wv:ką w: Nad rzeką Ropą ... , op. cit. "Polska Sztuka Ludowa" r. XX, 1966, nr 2. z wv:ką w ludowym hudownictwie Malopolski, "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" nr 5, 1967. Suszenie (}\,'o("()W i wrdze/lie mi('sa we wsiach poludniowej M a/opolski, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" r. III, Kraków 1968. Ohrzrdy ludowe w kO/lkursach, pokazach i w terenie, "Polska Sztuka Ludowa" r. XXIII, 1969, nr 2. Budownicl wo ludowe, w: M onoyra(ia powiatu M yślenickieyo, t. 2, Kultura ludowa, praca zbiorowa pod red. R. Rcinfussa, Kraków 1970. Erazm Szyszko - neslOr polskich garncarzy ludowych, "Polska Sztuka Ludowa" r. XXXI, 1977, nr 3. Żywot/lo.V(' ohrzrd()w Illllowych w Krakowie i na wsi podkrakowskiej, "Lud" t. LXI, 1977. Bihlioqra/ia prac R. Rein/ussa, "Lud" t. LXIV, 1980. Aleksandra Polańska-Hryńczuk - pisa/lkarka lemkowska, "Polska Sztuka Ludowa" r. XXXIV, 1980, nr 3-4. ( Na pastwisku, ze studiów nad kształtowaniem sir osohowo.~ci młodzieży wiejskiej, "Polska Sztuka Ludowa" r. XXXV, 1981, nr 3-4. "Weczyrki" na IA'mkowszczyinie, "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" nr 27, 1981. Stadny wypas owiec /la terenie Podlasia /la przestrzeni ostatniego stulecia (1860-1970), "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie, r. XIII, Poznań 1983. Serdeczne listy hahci Gnojek ze StU/lis/awa Dolnego kolo Kalwarii Zebrzydowskiej, "Hale i Dziedziny" r. III, 1992, nr 11-12. ŚWirlO "Jordan" u Lemhiw z Wysowej, "Hale i Dziedziny" r. IV, 1993, nr l. C/lUlupa Zayadnienie w M y.vlenickiem, ehalllPY �PROF. MARIO D. ZAMORA (1935-1993) W dniu mencie 12 sierpnia Antropologii, Szeroką popularność Nauk Rady tem - clektem Mary z Unii. z zmarł Unii, w ten jako dniu niezwykłej 5 ruchliwości Tomoko Hamada, College of William a z ności Profesora Zamory jako Uwagą i życzliwością Profesora prezydenta wybrany został College of William Kongresu nic tylko poświr,;ceniem z całego D. Zamory XIV Unii, and Nauk pracował świata. z Departamentu na formalnego, Znany korespondem:ji. Kongrcsu a prezyden- i z wielkim prowadzoncj Unii Unii był rzecznikiem wykonawczy DepartaWirginia. w Mir,;dzynarodowej roku, jetnologów szeroko w w stanic Międzynarodowego Unii Mario profesorem zastr,;pcy wyznaczeniem XIV Zamora Profesora i sckretarz Mary z antropologów szczególnic współpracownik and 1993 charakteru Unii działalność sierpnia był Byl w Williamsburgu funkcjr,; Profesor działalności Zamora. Pełnił następnego mir,;dzynarodowego do D. Mary Zamorze związany miejsca i Etnologicznych. włączeniem and Profesorowi Wybór Williamsburga i rzeczywistego Mario William i Etnologicznych. Stałej Antropologicznych nad r. of przyniosła Antropologicznych posiedzeniu ale 1993 College by! Profesor Antropologii pisa! o działal- o niezwykle wartościowej "dyplomacji antropologicznej". Zamory objęci byli również antropologowie/etnografowie z Polski. Profesor Mario D. Zamora Uniwersytccie Corneel. Filipińskiego w Baguio, Centrum Badań i Archeologii. nad Od jako był także jako dyrektorem Filipinach i w Indiach, antropologii kulturowej generalym Etnicznymi profesor dwudziestu na profesor Mniejszościami Wykładał w Norwegii. studiował Pracował lat Fundacji zajmował rządowego, i dyrektorem na na rilipińskiego Narodowego i Instytutu Uniwersytecie profesora doktorat Uniwersytetu Muzeum Fulbrighta stanowisko i obronił i dziekan Etnologii w Trondheim zwyczajnego Uniwersytetu w Williamsburgu. Obszarami kilkanaście wiejskie specjalizacji książek na Filipinach, w Indiach, autorem wreszcie m.in. książki ctniczne 1972; razcm z J. Y. ArcelIana Studies 1967. Ostatnio Podobnie jedynie z Jego pracował przygotował nad perspectives, jak nauczania niektórzy listów. inni Ostatni polscy z nich i Filipiny. Baguio pracy poświęcona zbiorowej znałem z 6 lipca Opublikował społeczności władał, uniwersyteckiej. antropology, Towards peace oraz i użyteczność itI applicatioł1s, 1970, Alemar-Phoenix, Prof. etnologowie pochodzi rozwój edukacji o{ Philippine City językiem na Filipinach, w systemic A bibliography były których its dimeł1sioł1a, its limitatioł1s, przygotowaniem zostanie Indic zainteresowania narodowej antropologii anthropology, która były jcgo ludu Pampangów, integracji anthropology: in Philippine Zamory Przedmiotem społeczności i procesy metodyka Cultural 1970, wydał anthropological Profesora artykułów. szczególnie mniejszości antropologii, naukowej i wiele Był Manila Baguio City Quezon-City and justice: E. Sunderlandowi. Profesora 1993 roku. Mario D. Zamorę Dziękuje w nim � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6617c11bedaf0df76d01aef6e9df157d.pdf 1298fb3c9f058b1432073c837b2ff4ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2097 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource Gładyszowa, Maria (1912-1994) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1947 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.345-348 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 V. IN MEMORIAM MARIA GŁADYSZOWA ( 1912-1994) W dniu 23 marca 1994 roku etnografia polska poniosła wielką stratę. Tego dnia w wieku XI lat zmarła doc. dr hab. Maria Gładyszowa, która od momentu powstania ówczesnego Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii PAN), tj. od 1954 roku, związana była z Zakładem Etnografii tego Instytutu. W latach 1980-19X2, tj. do ezasu przejścia na emeryturę, pełnila funkcję Kierownika Pracowni Etnologii w Krakowie. w Krakowie �346 Maria Gładyszowa urodziła się 27 lipca 1912 roku we Lwowie. Ojcem Jej był dr medycyny Zygmunt Rehan, matką zaś Janina z Langmanów. Egzamin dojrzałości złożyła w 1931 roku w Rybniku. Następnie wste!piła na Uniwersytet Jagielloński, na którym w 1937 roku otrzymała dyplom magistra filozofii ze specjalnością geografii i etnografii. Jeszcze w trakcie studiów, w 1936 roku ukończyła roczny kurs Studium Pedagogicznego UJ, zaś po złożeniu egzaminu pallstwowego na nauczyciela szkół średnich, pracowała w szkolnictwie średnim ogólnym i zawodowym. Prac~ t~ kontynuowała podczas okupacji hitlerowskiej, biorąc udział w tajnym nauczaniu organizowanym przez Ośrodek Tajnego Nauczania nr I w Krakowie. Maria Gładyszowa w 1931\ roku zawarła zwi,!zek małżeńsk i z M ieczyslawem Gładyszem, który odegrał wielką rolę w Jej zainteresowaniach etnograficznych. Wspólnie bowiem prowadzili prace terenowe, wydawnicze oraz bibliograficzne. Już w 1938 roku Maria Gładyszowa kierowała instruktorskim obozem organizowanym przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. W 1939 rok u uczestniczyła w etnograficznych zespołowych badaniach terenowych na Śle!sku, które prowadzone byly przez Polską Akademię Umiejętności w Krakowie i łnstytut Śląski w Katowicach. Kontynuowała je po zakończeniu II wojny światowej - w 1946 i 1948 roku. W latach 1946-1949 była asystentem-wolontariuszem przy Katedrze Etnografii Słowian UJ. Z Katedrą tą współpracowała także w latach późniejszych (1968-1972). biorąc udział w konsultowaniu prac magisterskich. W latach 1950-1953 pracowała w Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, prowadząc delegaturę tego Muzeum w Krakowie. W tym okresie (1952-1953) współpraco wala z Kated rą Etnografii U niwersytet u Warszawskiego, pelni<)c funkcję instruktora na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. W 1954 roku Maria Gładyszowa rozpoczęła prac~ w Zakładzie Etnografii IHKM PAN w Krakowie. Tytuł doktora nauk humanistycznych uzyskała w Uniwersytecie Jagiellońskim w 1961 roku na podstawie pracy Wiedza ludowu o ywiazdach (Wrocław 1960), której promotorem był prof. dr Kazimierz Dobrowolski. Rozprawę habilitacyjną stanowiła monografia eómo.'iląskie hudownictwo ludowe (Wrocław 1978). Tytuł doktora habilitowanego i stanowisko docenta uzyskała w 1979 roku w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, w którym odbyło si~ Jej kolokwium habilitacyjne. Zainteresowania badawcze Marii Gładyszowej koncentrowały się między innymi na zagadnieniach metodycznych zwi:ganych przede wszystkim z przygotowaniem założeń teoretycznych oraz problematyki zespołowych badań etnograficznych, poświęconych wybranych dziedzinom kultury Polski południowej, głównie Śle/ska i Karpat. Podstawowym nurtem Jej zainteresowań naukowych była architektura ludowa. Opracowania na ten temat były rezultatem dogh;bnych badań empirycznych i poszukiwaI't archiwalnych. Są one istotnym wkładem w rozumienie procesów historycznych kultury wsi śląskiej i karpackiej (zob. np. Zarys rozwoju hudownictwa ludoweyo w Sio/kowicach Starych w XIX i XX wieku, "Etnografia Polska" t. I, 1956. s. 200-213; Budownictwo. w: Stare i Nowe Sio{kowice, cz. 1, Wrocław 1963, s. 349-508; M/yny mączne, w: Stare i Nowe Sio/kowice, cz. 2, Wrocław 1966, s. 201-260; O hudownictwie ludowym w Karpatach Polskich. Zayadnienia, metody i kierunki hada\\'cze, "Etnografia Polska" t. 11,1967, s. 99-111; Budownictwo, w: Etnografia Pol.~ki. Przemiany kultury ludowej, I. I, Wrocław 1976, s. 279-327; Uwarunkowania hudownictwa ludoweyo w wyhranych regionach Karpat Polskich, "Etnografia Polska" t. 25, 1981, z. 2, s. 150-172; Budownictwo i struktura osadnicza, w: Tradyc:ja a współczesne przeohra::enia kulIlIry wsi Beskidu Śląskiego, "Etnografia Polska" t. 28, 19l\4, z. l. s. 35-71). Istotnym polem działałności naukowej i organizacyjnej Marii Gladyszowej była Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach, z którą związana była od 1960 roku, a od 1985 roku kierowała polskc, sekcją tej Komisji. Była członkiem międzynarodowego zespołu autorskiego, przygotowującego �347 monografię budownictwa mieszkalnego Karpat i Bałkanów. Maria Gładyszowa wiele wysiłku włożyła również w redakcję zespołowego opracowania kultury ludowej w Polsce, którą powierzono Jej w 1970 roku, a która miała stanowić jeden z rozdziałów trzytomowego międzynarodowego wydawnictwa Kultura ludowa narodów słowiańskich. Maria Gładyszowa przez wiele lat uczestniczyła w zespołowych pracach bibliograficznych, których część została opublikowana (np. Bibliografia historii kultury ludowej Karpat. Materiały do hihlioyrafii polskiej, cz. I, Warszawa 1960; PoLska bibliografia historii kultury ludowej Karpat za lata 1968-1972, w: L'udove stavitelstvo v karpatskej ohlasti, Bratislava 1974, s. 295-319; Biblioyraphia ethnographica Carpatobalcanica, t. 1, Lidova architektura, Brno 1981, s. 79-92). Maria Gładyszowa od 1948 roku była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a od 1973, tj. z chwilą reaktywowania, Komisji Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie. Jako przewodnicząca Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, od 1985 roku wchodziła w skład Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Maria Gładyszowa brała ponadto udział w licznych konferencjach krajowych i zagranicznych. Wygłaszane przez Nią referaty dotyczyły przede wszystkim problematyki budownictwa ludowego w Karpatach. Dorobek naukowy Marii Gładyszowej stanowi pokaźny wkład w dziedzinie etnografii polskiej, nie tylko w zakresie architektury ludowej, ale także metod postępowania badawczego i historycznego spojrzenia na procesy rozwojowe i ich wielostronne uwarunkowania oraz powiązania. Zofia Szromba-Rysowa Danuta Tylkowa MARIAN PALMOWSKI ( 1929-1993) 24 lutego 1993 roku zmarł w wieku 64 lat Marian Palmowski zasłużony działacz kultury, współzałożyciel i najwybitniejszy działacz Towarzystwa Miłośników Starego Sącza, aktywny od samych jego początków, tj. od 1948 roku. Członek PTL, Oddział w Krakowie od 1987 roku, poprzednio długoletni członek Sekcji Korespondentów Terenowych Ośrodka Dokumentacji i łnformacji Etnograficznej PTL w Łodzi. Ekonomista z zawodu, biegły w zakresie księgowości przedsiębiorstw, choć urodził się w Tarnowie, całe życie związany był ze Starym Sączem i Ziemią Sądecką. Kronikarz wydarzeń miejskich, badacz dziejów Starego Sącza, między innymi rodów starosądeckich, organizacji społecznych. Współpracował ściśle z Muzeum Regionalnym, zabiegał o wydawnictwa poświęcone Staremu Sączowi. Troszczył się o narodowe i sakralne zabytki miasta za co został uhonorowany Nagrodą im. Brata Alberta Chmielowskiego w 1983 roku. Był współorganizatorem kilkunastu Festiwali Muzyki Dawnej w Starym Sączu. Inną jego pasją była filatelistyka; szeroko propagował tę szlachetną pasję zbieracb! wśród młodzieży, był między innymi organizatorem filatelistycznych kół młodzieżowych. od 1983 roku przewodniczącym Komisji Młodzieżowej, a od 1982 roku członkiem Zarze!du Oddziału PZF w Nowym Sączu. Za SWe! bezinteresowną i wytrawną działalność w dziedzinie szerzenia kultury, propagowania historii i dziejów Starego Sącza i Ziemi Sądeckiej otrzymał wiele wyróżnień i odznaczeń, a między innymi Zasłużony Działacz Kultury oraz Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Anna Spiss �BIBLIOTEKA ZEStAf/CA er Pragniemy poinformować wszystkich Przyjaciół "Biblioteki Zesłańca", że wydawane przez nas książki mogą nabywać bezpośrednio u wydawcy, kierując zamówienia indywidualne i zbiorowe pod adresem: Jt::..J BIURO WYDAWNICZE. POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE UL. SZEWSKA 36; 50-139 WROCŁAW Oto lista książek, które dotychczas opublikowano: 1. S. Dakiniewicz, Więzień P-303. Wspomnienia łagiernika, Wrocław 1992. Cena zbytu: 30 tysięcy zł. 2. L. Dzięgiel, Lwów nie każdemu zdrów, Wrocław 1991 (wyczerpane) 3. M. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Wrocław 1991 (wyczerpane) 4. A. Janocha, Pod opieką Matki Bożej, Wrocław 1993. Cena zbytu: 40 tysięcy zł. 5. Z. Librowicz, Polacy w Syberii, Wrocław 1993. Cena zbytu: 35 tysięcy zł. 6. N. Lippóczy, Zapiski z Gułagu, Wrocław 1992. Cena zbytu: 20 tysięcy złotych 7. W. Niezgoda-Górska, Dosyć nam Sybiru, dosyć Kazachstanu, Wrocław 1994. Cena zbytu: 45 tysięcy zł. 8. Z. Orłowska, Tajgo, pamiętna tajgo, Wrocław 1991. (wyczerpane) 9. L. Perepeczko, W łagrach na "saratowskim szlaku", Wrocław 1993. Cena zbytu: 35 tysięcy złotych 1O. J. Prorok, Skazani na zagładę, Wrocław 1991. Cena zbytu: 30 tysięcy zł. 11. A. Sobota, W stepach Kazachstanu. Wspomnienia z lat 1939-1946, Wrocław 1993. Cena zbytu: 30 tysięcy złotych * Ponadto informujemy, że w dwumiesięczniku naukowo-literackim "Literatura Ludowa" 1- 6: 1991 zostały opublikowane cztery pamiętniki stanowiące ciekawy zapis polskich losów na syberyjskim wygnaniu (Jakucja, Kazachstan). Cena czasopisma: 40 tysięcy zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a37301193f10663267acfb2fadb950ed.pdf 342284709bf761bcb35165df828c5796 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2176 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource Burzyński, Henryk (1912-1995) Kunczyńska-Iracka, Anna (1934-1994) Frankowska, Maria ( 1906-1996) Brozi, Krzysztof Jarosław (1952-1996) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2023 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.347-359 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. l. 80. 1996 VI. IN MEMORIAM KRZYSZTOF JAROSLA W BROZI (1952-1996) \\ dniu 2(, lutct'o I ()<)(, roku /marl nagi<: prof dr hab. Krzysztof J. Brozi. antropolog kulturoIII I Lllillcrsylćtu im. M. Curic-Sklodowskiej w Lublinie. Byl kierownikiem zalożonego w roku I()'J 1 1:lkladu Antropologii Kulturowej UMCS. autorem kilkunastu książek i wielu artykułów. Iniclatorcm i organi/atorcm Lubelskich Seminariów Antropologii Kulturowej. których ósma ćlll cia odbed/ic SiC II roku I <)<)6 i poświęcona zostanie Jego pamięci. Zbliżenie z etnologami prof K .1 Iho/i Iwi:vanc było I Jego pr/ekonaniem o szerokich granicach antropologii kullUtollĆJ. II l'amaL'h któlcj możliwe są różnorodne ujycia badanych problemów i konicczna "'p,'dpIIIĆII 1"/l1\ć!J dlscyplin naukowych. Choć punktem wyjścia w pracach prof. K. J. Brozi l" II: iil%lia. doslr/cglil lnaczcnic etnologii wewnątrz antropologii kulturowej i dlatcgo Uc"lL':;lnlC/II II konlL'rcncjach ctnologicznych i posiedzeniach Komitetu Nauk Etnologicznych 1'.\'\ a II ,,"oim pisar:;twic coral czyściej kor/.ystal I prac etnologiClnych. \a kvtaltOlI:lnic sic laintncsowaJl naukowych prof. K. J. Brozi mialy wplyw odbyte studi:t 1"<](:1 nIl l 'nillcl:;llcclc oral II\ja/dy zagraniczne: zainteresowania tc były jednak pr/cdc 'I ·/1 :;Iklnl II I nikicm dokonancg" I\yboru. Ukoilczyl bowiem prawo i równolegle studiowal li!:J/Plic 1'0 :;tudillch pracował II Instytucie Filozofii i Socjologii UMCS. W ramach tego Instytutli pilI gOlOII Iii roiprawe doktorską poswiyconą metodologicznym problemom antropologii iunkcj,)!l!llncJ 1~Il'ni:;łalla Malinowskiego (Antrop%gia /imkcjona/na Bronis/mra AIIl!inowskie\\\ ll:lll lllCtllO I ubehkic, I.ublin 198-'). Wybór koncepcji antropologicznej jako przedmiotu etnaliiI klćlule ullage prof. K. J. Bro/i ku antropologii kulturowej: JeJ Iwią/kom z filozolią hl'l"rl!!. 11IltropologiC/n:1 teori:1 kultury. Zainteresowania antropologiClne rozwinął. i tu mamy do (/1 IliĆnll1 " kokinym ważnym wyborem. w trakcie rocznego pobytu na Uniwersytecie w Chicago \1 Illta'.'11 I ()X.I-I ')X·l. I'r:lcuJc tam pod kicrunkicm prof. Georga Stoekinga. mająccgo zasługi ,-!""nIL' II :;tudlllch nad historiil antropologii. Dalszym zbliżeniem do antropologii jest Jego praca habilltaclJnl1 lai:11 :;ie II niej probkmatyk!j wartości (/Introp%gill wllrto:ici Ujęcie metod%~/C~!lC. \\\d!lllllictllO t'ivleS. Lublin 1989). Problematykę wartości K . .I. Brozi rozwinąl nic tylko IC IIzi'ledu n<llC.l 1.llaC/cnic w :;/kołaeh i kierunkach antropologicznych. Pełnila ona ponadto "ll/lla 101,' II rO/lllj<lIKj prlCl Nicgo koncepcji :;tandardu kulturowego. (lklc':; pl' h<lhillt~lcil. od !"Oku 1989. to Clas. w którym prof. K . .I. 8rozi koncentrowal siy już pl:l\1 iI' III "ICllliL' 11:1 Illgatilllclliach antropologii kulturowej i identytikowal siy z tym kierunkiem Ildd:ln. \\skll/uJi\ na lo Ilic tylko opublikowane prace. ale również wysiłki organizacyjnc. skiero\I<lnc n:l hudol\lltllL' II I.uhlinic ośrodka antropologicznego i wprowadzenie antropologii kulturo\1,.1 dl' nllllClilllia uniIIClsyll"ckiego. l'lva wydalliem poprawionej wersji Antrop%gii wortoc\:ci. \\\ d:1IInict II (\ I ·NI("S. I.uhlin 1994. opublikował On kolejną książky Materio!i::m kU/tUrollT C/,lIkll//IIW/CIII\/IIITlilli Ilarri.\(/. Wydawnictwo UMCS. Lublin 1994. a takżc książki( I"mbe 'Tllrl/~iI'/1 .\~/dCC (//lIrojJo/l!gic::ne. Wydawnictwo Norbertinum. Lublin 1992: wydanie II. \\\(1::11 niciII o l i\les. lu hl in 19')5. Opublikował ponadto. nawiązującą clo o:;tatniej wymicill,'nćl billIki. hrll:;/lllC /.//I/::ic / krv~vs cvwi!i::aCji w perspektvwie antropologii kulturOll'e/. \\\ d:lllillL"tllll i i\.1( 'S. I.uhlin I 'J9.', Ilygłos/oną w serii ..Wykłady otwartc UMCS". a także cilIa i')llIlkl 1~)!lI:IL'ćich:lr:lktcl podl·<;CI.nika .introp%gii kulturowej. t. I /'.il/TS historii antropl!/o,l'.ii i,I//llIrollC/. \\\c1ll11llictllll UMCS. Lublin I9'J2 i t. II Refleksje nad pOlI'staniclI! c\'Hi!i::acji 1 �348 i wyobra:::elliami O świecie, Wydawnictwo antropologią a filo::ujią i historią. Pre::entacja Wydawnictwo UMCS. Lublin UMCS, Lublin IlIhe/skie?,o 199:\, :irotlO\l'isk(/ prace; /.bioro\\ą\/il(,b aIllFU/)()/ogll kll/!lmmcj. 1995 oraz wybór tcbt(m '1lltropologlunych .lillrn/)()!(),~~iII kulturowa. 7.bli:::enie epok i proIJlemóH'. Wydawnictwo lJl'v1CS. Lublin I'J'J'i. Znajomość prac prof K . .I. Brozi pozwala na wska/.aniL' naJ\\ażlliejs/\ ch kinunkl')\\ kg,\ badali. Były nimi: l. Interpretacja kierunków i konccpcji S\\'iiltll\\ej 'llltropologii "llitu]"()\\L'j Rozważania nad funkcjonalizmem, zreszt'l stale najbliższym prof K. I. liro/i. /ost,ily tli II/upcl· nione krytyką matcrializmu kulturowego M. Harrisa i koncepcji nilrodu i n.le.i0n<lli/mU I' (iellncra: 2. Analizy antropologiune niektórych ważnych problemó\\' \\Sp]')łuesne.i I'ol,ki I s\\i,I[;: Są to m, in. rozważania nad nacjonalizmem, i szn/.eJ. mistylik<icj'l s\\i"dollllhL'i 'PilleC/.ilL'j a ponadto nad kryzysami cywilizacyjnymi oraz zwią/anymi I nlllll kryZ\ sami gr,lllic i t<>rill \\Iadzy: :\. Przygotowanie ogólnych, podre;C/.nikowych uje;ć \\ inl/) ,llltrop"logiClJILj, priL'<\c wsz)'stkim na użytek studentów, Istotnym uZllpelnienicm dzialalnosci badawcZl:j prof K. I lho/i b) 1,1kgo \\'lclb a"t\ \\ I](I'C dydaktycma i organizacyjna. zmicrzaj'lea do obje;cia nauczanielll antropologii cor,1/ to s/clv.\cb zespolów studentów UMCS oraz do organizacji Centrum Bad,j(l i :"allc/ania ;\nlropologii Kulturowej przy UMCS. Wspomnieć należy również o z\\olywanych pr/C/ :\icgo, od roku I')XX. dorocznych Lubelskich Seminariach Antropologii Kulturowej lIrill o .Icgo ud/iale \\ pr/\ g"t()waniu programu dla szkól D::ied::ictwo kllltw'oll'e II' rcgiollie. wa/n) III tal,jL' db clIH,jogii. Na czym polega zatem wkład prof K . .I. Bn)Zi do ro/.wijajqccj sit; antropo!o!!ii kulturp\\,'] w Polsce" Interesowala go z jednej strony antropologia /. jej problemami tcorct\Cln\ mi i IllCtpdologicznymi. CZCJllU dal wyraz \V studiach intnprcluj'lcych poSl.Clcgólnc kierunki dntrtJpr.,jpgiczne, 'l drugiej jednak strony pragną! przyczynić si.; do lro/umil'nia :,1,11](\\\ i PIl\CL'''''\ kulturowych, tak w przes/Jości jak i w teral.niejslOsci. Stoso\\al pode.lscic in!nd),c\plin'll!lc. które z\\iązanc było z .lego obrazem antropologii jako najhanl/icj ogl'Jincj n,luki u Clj,\\\ ie'ku i kulturze. Podkreślal wagę aplikacyjnych funkcji antropol\lgii. bard/icj jcdn,l" "dpu'\ ialbł'l \ lu funkcja nauczyciela. ostrzegającego przed pojawiającymi sit; /agroi.cni'1I11i. liii. ebpl'n,!. In,lchnic .lego studiów i pisarstwa dla nauki polskicj polega nil' tylko n<l IIPO\\ \/cchnlcllill kl\ 1\ C/i1l'i wicdl.)' o zalożeniach i koncepcjach przyjmowanych \\. antropologi i ~\\ latll\\ Lj .ilc 11')\\J11C/ '1.> proponowaniu nowego rozumienia niektórych pojęć i poslc!./cnia /,Ikrcsu b,l\bn ;lllIrtJpoill:,'IC/nych. Walczyi ponadto o instytucjonalne uznanie antropologii kullllro\\L'j. \Vain'l di,1 IllCgo h\b sprawa wpisania antropologii kulturowcj na liste; dyscyplin naUkll\\ych, /. kIJ')!.)ch mUliLI nadd\\ d,' stopnic naukIme. Pr/,ygotowal na len tem;lt Jllemorial i \\ IwiJllku / nim 1,ISlana\\ lal ,ie' Ilde! relacjami między antropologią kulturową a etnologią i innymi d) sC\'plinJlIlli nauk,,\\ \'Jlli (lhICC,d przedstawić swoje propozycje w tym zakresie w artykule IwpisaJl\ m dla "I.udu" Prof K, .I. Grozi przyjmowal wicie obowiązk<'l\\, stawial prl.cd sob'l trlldnc CL'Ie. pdulI\\ ,d dotkliwie uplywający ezas i dlatego żył i pracowal w wal'llllkach dużego ohci'licllid PS) l'!IIC/lll'o'\\ W ostatnim liście z dnia 12 lutego 1996 roku, k!l'1I'Yod Niego Olr/\'lll,;lem. pL'<d o /llilC/LI!!U żyezJiwości ... którajest potrzebna w pracy IwórClej. gd/ic sposobnosci do po!kni,,:ćic'l la" \\ i,'k. a o którą Clysto lak trudno w środowisku ludli skazanych \\ znaC/1l\1ll st('pniu n,1 kOII"II!.L'11Cic" Odszedl przedwcześnic Uc/ony, który wiele lrobil dla rtJ/\\ijaj,!ccj si.; \\ nilS/.\ In "rdill antropologii kulturowej. �349 IIENRYK BLiRZYŃSKI (1912-199:1) \\ I ()')", rllku zlllarl I kmyk BmzyJiski. znany i cćniony artysta ludowy. folklorysta. Ksi~żak I I.o\\lczanin Urodzi I si~ w 1912 roku wć wsi Trąby w rodzinić chlopskicj. DzićciJistwo i mloLio',C Jcso przl p,ldly na czas. który w historii sztuki ludowćj nazywany jćst Jćszcze zlotYIll \lIckicIII. (';,1.,. II k[(')ll m nieomal wSl.ystkić wn~trza chalup lowickich były bogato przyozdohl(\11C\I\L"inankilllli. paj,!kami. bukictami kwiatów_ a mcblc byly malowanc i zdobionc snyccrką I kmll Ilurz.\ll,ki bl I dzicckicm tcgo OKrcsu. Od najmlodszych lat otoczony byl wYl\vorallll ,ztllkl. \I Ich atnlllsICrzc dorasta!. ukochal jć i tworzy!. Pierwszc Jego pracc. jcszczc dzicci~cc. to ,zmilClill1C lalki ubrane vv Imvickic samodziały i wycinanki z kolorowcgo papicru. Mając czternaśLic lilt zaintcresml al si~ tkactwem plócicnnym i wcinianym_ które było jeszcze wówczas p()\\"zecllllle upr,m IiIllL' V\ kazdcj chalupie na \\si. Zarlmno II jednej. jak i w drugicj dl.ic(!Jjnie nauczITIeli"! bv la Jego matka. Pierwsze welniaki tkał dla swych sióstr, początkowo V\edlug istnie}lceJ 11IUl". a p(·)inie.jjuż wedlug Ivlasnych projcktów. \ll\le zmial1\ V\ zlciu Artysty przyni(lSi rok 1929. Wicś i"nlby należala do paralli Chruślin. :cdzlc znaJduje si~ kllści(-'I w ,tylu gotyckorencsansowym z drugiej polowy XVI wieku. W kOścicle 1\ 111IOzpocz~la pracc konserwatorskic Zoila Baudouin dc Courtcnay. PI"?y konscrwaeji kościoLi znalal.I prac~ miody I kmyk Bur/Yllski. BurZYl1Ski pomagając malarcc uczyl si~ jcdnoczcśnic ll.sunku I zaS<ld khldzcnia lill'b. ('hol' OKrCS tcn trwał dwa lata. to Jcdnak wystarczy lo. aby J\rtysla rllZill iI(lVIid ,,~ \I Illalarsl wic. P(\mimo Llscynacji malarstwem tkanie samodzialów lowickJeh bylo ledn"k dla niego najV\azniL~Jsze. 1V\,)rUllśL'iil I klll"yka Burzy I'lskiego zaintereSlmala si~ [lconora PlutyJiska. która by la 1\llaZanil I lu\varzl slvvem Popierania Przcmyslu Lud(lVVego w Warszawie. [)I.i~ki PlutyJisklej llur/v II,ki Ilkol'leZ\1 kms lilrbiarsk! i tkacki w Warszawie. Po powrocie do rodzinncj wsi /mg'"llzlllldl Iv ojcllwsk!eJ IzbiC L1rbiarni~ i warsztat tkacki. Produkowanc przcz Nicgo wclniaki cieszI" 'le duz\ m powodzcnicm. gdyż. wi~kszośl' byla tkana wedlug starych wzoróV\ IndldulilC\ eh ,i~ II \Iuzeum I-:tnllgrallcznym vv'Lowiczu. '\aln te Illnicj~ll)()ści V\ latach I11lodzie(1Czych i starszych wykorzystywal B urzyJi'-.k i pl'ZY rllZI)\ L'II pr"Cileh ,11'1\,11uny ch. W latach IlJl(, i 1938 wykona I dV\a ornaty dla wJasneJ parali l. ;: Llk;~ e11"1vl<lllllal\ elLI organizacji spolccz.ll\ch. \\\ hllch dlll!-,leJ "Oln\ śmalmvel poloz) I kres dz.ialalności lilrbiarskiej i tkackiel. Po "\1.,, 0ic-nlll 111ll/\ll,kl pn',ho" al w/.nm\il' tkact"o \\ Chrllślinie, sąsiednicj wiosce. gdzie zal11leszka!. IllIdllil:-:CI '1IIOllco"e nic poz"olil\ na rozwój tkalni. W tej sytuacji zajijl si~ malarstwem. \ liliIlII dl "lletiz,1 e111nl('" mlevkalnych_ początkowo przy pomocy walków i matryc. a później Icc/llle. \\ I ()id I I ()n Illkll .'\rtysta brai udz.ial w konkursach na wytwory sztllki IIILiowej i otrzymal n,lgro," \\ I ')i)!) lilkll "/1'llud/i,Ji w "ystawic malal"?y amatorów. wystawiaj'lc akwarele. pastele I 1\ 'linki \\ I '!77 IllKII " konklllsle "I-'olklol' Robotniczy" otrzymalnagrod9 za cztery obrazy. lleml k HIII'Zllhki zaCZiii maill"al' jak sam mówi!: "nic dlatego. icby zaimpono-wal' ,rod 'liI I'-.kll. <Ile LiLltego. ze pragn,\lem bardzo pokazać swojc prace tym ludziol11. z którymi l" 1i1/"ll\ie'lel11 popizez kultur~ rcgionu i poprzez związki krwi". \\ I ')'i!J Illkll :\11\ sla Idl11ieszlal w Ksawerowic kolo Lodzi. i"lItaj w jedny III z pomicszczcll "I dOl11u IIl'/ijdzil izb~ ksi~żacką Pomimo zmiany miejsca zamieszkania l kmyk BurzYl1sk! n:lllill 1111'/\nlv" dl 1.111\ kllnlakt z /lemi,\ [owicką i brai czynny IIdzjal w wydarzcniach ku!tu1';J!I1\ L'h �350 Ilenryk Burzyilski byl członkiem Lódzkiego Odd/i.i1l1 I'olskićgo Ti'" aJ/\ si II a l,lIdo/naIlLlc'go, lItrzymywal żywy kontakt z Kołem Folkloru RobotniC/ci I,od/i S/,C/cgólna pr/\.I'I;I\ l'ILl\ 1.1 Go z prof K, Zawistowicz-Adamską. Odszedl Artysta pełen pasji. wierny tradycji i kulwrzl' swojcgo rcgionu. .1 !II!.',!.'II'::II/II MARIA II'I/h,/; FRANKOWSK/\ ( I 906-1 <)96 ) W dniu 17 września 1996 roku zmarla w Warszawie. IV widdl ')() laL pmrcsm doklOI Vlal'ia frankowska. wybitny etnolog. amerykanista. czlowiek niezwykle prawy i s/lachctn:- . .IC.ls/crokic /ainteresowania naukowe. połączone z gruntowną wicdzą ogólną i ćI"IlL!lcj'i. pasja hildallLla i dociekliwość, podejmowanie trudnych problemów ctllologiclllych oral Ilich:- lI'al'l siLI ducha i charakteru sprawily. że była postacią nietuzinkow,\. pO/.oslawiaj'lc'l wv,d/ic pi.,:lno ,IIC.l Iliezwyklej osobowości, Pro1Csor Maria FrankolVska rozpocz,la swą dl.ialall1ość naukow'ljui 1\ C/i1sic sludll'" II Inlwersytecić I'oznailskim. kiedy to IV 1929 roku podj,la pr'1C' jako awstcntka II Ilhlllucic' Etnologii lego Uniwersytetu. Opublikowała w<'l\vu.as. pod ni1/l1iskicm panic(lskllll "-arhl)\\ sb. sllój picnIszy artykul. W 1931 roku uzyskala tyłUl naukOlI\' doklora lilo/olii II lakrl',il' etnogratii. etnologii i prehistorii na Wyd/iak IlumanistyC/nYIll l )nillcr.sylclu PO/nal\sklcgo. IN ciągu kilkudziesięciu lat swej pracy prorcsor Maria FrankOlIska IIVI'i/alw hlłd in.'lllucjonalni..: I kilkoma placówkami -- 7 l'ar\stwowYIll MUl:eum Etllogral·'l'I.ll\m II Will's/<lllie I K<lICdl;1 Etnogralii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza \\' PO/naniu (obccnic Inst\-lul LlIwlogii i ,\ntlllpologii Kulturow,,:,j Ui\M IV Poznaniu), z Zakładem Etnograiii Instytutu Ilistorii Kullury IVLI1l'lI;Jinci Polskiej Akademii Nauk w Warszawie (obcenic Zaklad Llnoiogli Instytutu Arehcologli i J-:tnologii PAN IV Warszawi..:) i z Pracowni,! f,lnogralii (ohceni..: I'r;ll'mvnia l:tnolo!'li) Ie!,o Instl lUlU w Poznaniu. Problemy muzealnictwa stanowily Jeden z ważniejsl.yeh nurt(l\1 .lej l.<linICreS()II;Ul ,lUI w 192<) roku zinwentaryzowala Muzeum Kasl.ubskie \\'e IN/,dyd/aclL \1 lalach I 'no do I 'n'! 11\Iii kustoszem w Muz.eum Etnograficznym \\' Warszawie, W 1\'111tó C/asie. II micsi;lcach ktnil'h. pracowala I. polecenia Ministerstwa WyZIlali Religijnych i (lślI'ien:nia i'ublic/Ill'go. II nlllZCUIll Ciuimeta i Trocadero w Paryżu oraz ll1uzeaeh M<ldrytll. Ikrlina. MonilchiulTl, Lipski!. !lIC/na. StuttgartII. Kolonii i Ilamburga, Druga wojna ś\\'iatowa przCl'wala .ki d/ialalność nlll/C<llną klllr;1 podj,la na nowo. obok innych zaji(ć. \v latach powojennych. Pr/.CI kilb micsi,n roku I ()-I~ b:- la kustoszem Muzeum Wielkopolskiego (obecni..: MUl.eulll N<lllldoll c) 1\ i'o/,n'lIlill. od lW" d,) I ')6() roku - kierownikiem Dl.ialu Pozaeuropejskiego w P;U'lstW()\\\nl \II1/CIIIII l.lIWgl.t1ICZI\I 111 II' Warszawie, a od 1<)(,7 do 197(, rokll kuralorem D/.jalu. 1\:-la ki lIiclolclllilll Cllollkiclll Ra," 'luzealnel lego Muzcull1, Profesor Maria I-'rallkmvska II·' ciągu \1 idu lat prac\ II' IIUI/...:ach d;dil .'i\' IHl/nill' pk,> makolllity zn<lwca pl'Obkllwtyki ll1u/calncj, autor sccn;lli uS/y i k;\lalo,ie""" lIic,111":- si;tll \ 1ied/\ innymi byla alItorem scenariusza slakj wystawy Il/,iahl PO/ac'uropc.lskil'go i';1I1sIIIOIICgO \Olllle'um !-:tnograticznego \\' Wars/awie, Swoją Ilicel/_y \1 dziedzlnlc' mll/l';J!nil'III;1 pr/l'kil/.;i1;1 II pilbIlkowanych artykulach i wykladach uniwersytcekich. I)ui" ,kj z;lslu!,;, i o.'obi,t\ III 'Ilkcl',,'m 11\lo zainiejowanic trwającej długie lata. od \9(,X roku. lIymian; ohiekt(m ctllllgr.t1lllll\ch Il1I~d/1 Musco de las Culturas miasta Meksyk a i'alistwolI'ym i'vllll'eUlll Itll\l~rilJiCln\ ni II W,IIVillI ie, n:c' tylko \\'ymiany, ale takżc c1arollizn ze strony lll..:ksykal\skicj, I )/i.,:ki tcmu '" IU/CIIIll \I \\<IIV;III ic' \\'zbogacilo si, o hard/.O CCIlIl'l i ullikatoll'i\ kolekck ohickl<'", Illl'ksllal'lSkicj kltlllll"\ i '/luki �351 ludolIej. I.t.:brall;\ \\ sposób melodyt.:zny i przedstawiając'l zarówllo zróżnicowania rcgionalne kullU1'\ mc'b~ kallskicj. jak i \\-Sl.yslkie dzicdziny kultury ludowej lego kraju. :\iuII')'kk lIa/.ne micjscc w życiu naukowym prolCsor Marii Frankowskiej zajmow<Jla lL'i;lbIIlOŚC dydaklYCllla. ktlml r<)/.poCl.t;la .lui. w latach okupacji prowacl/.ąc \\. Wars/.a\\ic \\~ klad~ I !akn:su pohkil'j kultury i s;(uki ludowej Ila Tajnych Kursach Oświato\\o-Spolecznych. \\ paid/iemikll 1')·1:' roku podjt;la pract; na Uniwersytecie w Poznaniu, początkowo Jako ""llIlllarills/k;!. ;1 "d I 94() roku na etacie adiunkta Katedry Etnografii i z tym Uniwcrsytetcm III iivana b~ la Ilajdlu/cj. bo pOllad 2:' lat. Na szczcgólnc uwypuklenie z<lslugujc 1~lkt. że po laklll')Clellin II IIOjlly ślliatowej razcm I.e swoim mężem. wybitnym polskim uC/onym dno 10;:ielll. proksol'<:m Lu~cnins/em Frankowskim. dlugolclnim kierownikiem Katedry Etnografii 1'llilll'lS~letu l'o/lla,'lskiego oral I. doc. dr Tadeuszem Wróblewskim. oclbudow)'wala tę Kat<:drę P" lIlisl.C/cni:tch \\ojennych i rozgrabicniu jej micnia w latach okupacji. PrzYCl)'nila się do uraIIl\\alli" duze.j CI<;ści unikalO\\ych i cennych zbiorów bibliotecznych Kalcdr)'. I'rol'esor r--'Iaria FrankO\\'ska z\\-iq;:ana l. Uniwersytclclll w Poznaniu. pracowala z mlod/ieŻ<\ i dla Inlod/ie/~. Slll/ilC jej. I.awszc I dużą życzliwością i oddanicm. wlasną wied!ą i doświadC/elllt.:I11.l'rO\\i1d/ila \\ykladv z I.akrcsu ctnogralii - powszcchncj. Europy. Slowian. a także I. IllUlL·alllicllla. lIy~laszai;\c Je larll\\nO i przecie wszystkim dla studentów etnogratii. jak i archeoI"gii. geogr;i1ii. antmpologii oral socjologii. Mimo przejścia w 1971 roku I. Uniwersytetu illl. \. \lickielliC/a do l'olskie:J Akadcmii Nauk. nadal prowadzila wyklady glówni<.: I I.akre:su :lIllel'\ kanislyki or;lI.. antropologii kulturowej dla siuchaczy z Poznania. Warszawy i Torunia. I'roll;ltI!'lC selllin:lIia magisterskie prol'esor Frankowska wyszkolila kilkudziesit;eiu magistrćm LlIHlgr~i1ii. I'I'/CI II ick lat byla opiekunem Kola Naukowego Studentów Etnografii Uniwersytctu II 1'(\lIlaniu. in,pirując i wydatnie pomagaj'lc im w rozwijaniu zainlelTsow,nl naukowych i wyrabiaj;!c nmie.jętno\c salllod/icinego posl.erzania wiedzy. Sprzyjala i zach.,:cala do prezcntowania slllde:nckieg(\ dorobku naukowcgo na ogólnopolskich konl'ercncjaeh. Darl.yla ogromną życzliII (\ści;, \"/elkie naukO\\e illicjatylly studentów. ch<,:lnic pomagala II' ich lilchowym doskonaleniu ,i~. l;illS/e i II b/dej chwili sllli.yla swą radą i wskazówkami. Podobną postaw.,: miala wobcc IlllodSl\ ch praCll\\ Ilikl'l\\ nauki. pomagając illl II' :<:dobywaniu znaCl.ącej pozycji \\ Lyciu nauko\1\ III p(\pr/o !.:Ich~canie i nlohilil.Owanie do wytt;i.onej pracy w atmosfcrl.e rOl.taClanej prze/, slebil' /~ olill ości. 1I/nania dla ich osi;l!!.nięc i aktywizowania do elalszych dzialall. 'akż~ tu podkre,!ic I'/adko spol\bn~ lak pelcn otwartości i serdeczności .Icj stosunek do drugiego czIO\\·ieka. 1IIilie,i<;tIHl\l'lIsilIchania ,i.,: II .ie:go potrzeby i gotowość niesienia pomocy nie tylko w sprawach ll;lIlko\l\eh. alc lak/.c' II ludl.klch probkmach dnia codzienncgo. "a ,elllInariach doklorskich prol'esor I'ranko\\'ska skupiła wokól siebic~ grono etnograt('l\\ i ;lrcheolt1glill ! I'o/nanla. WarSl.a\\~. Krakowa. i'orunia } Szczecina. spośród których wiei II /llob\ lo doktor;i\\' pod .lej kierunkiem. Wielk'l kj zaslugą bylo \\'yszkolcnie grupy specjalistów II lakresie ;llllcrybnist\ki. kl<lr/Y I.asilili kadrt; naukową kilku uni\versytetów i placówck Polskic,j .\Lllklllii :\allk l'r(\k,,,1' r--'I~lri;1I'rilllkollsb dala si.,: poznac jako dydaktyk ró\\niei \\- lagranicznych ""(Hlkaeh 11allkollveh. W lalach I')(,7 do 197:' trzykrotnie miala cykle wyklad()\\ w i'vkksyku. II I.scllel" :\:leillll;ti de :\Iltmpologia e Ilistoria. w Coiegio de Mexico. w Musco de las Cultllr"s (lI;li 11/1l.'ln\\Tl'sylc~Cle: \\ (illadalajara. Z koki Ila Kubic pmwadzila wyklady w instytlleie iIIH,lo~ii l'lIb;IIJSkiej i\kadelllii Nauk. II Centralnym UniwCl'sytccie II Santa Clara i w lIniwersylecie: II S;lI1li;I;:O de ('lib;!. !I.(·/IInokgk I dzi;tiitiności'l Ila llnillcrsyleeie w Poznaniu. prol'esor Maria Frankowska podiela PLIl\' II instyluele f\reheologii i 1':lIlOlogii PAN (dawn. Instytut Historii Kultury Materialnci 1'.\:\). pelni;lc od I'):,cj do kmica I In c> roku J'unkcit; kierownika pO/nallskicj PracO\\ni Etnologii lt.:g"l 11ISI\!utIJ (cl;I\\I1 l'raCll\\nia i-:lnogralii). W latach )972 do 197(, byla t~ż kierO\\nikielll lakl:idll Ltll(\logii 1/\1: I'AN (d;I\\}1 IIIKM PAN) w WarszawIc. a po przejściu na cmeryturę l'h!;i1a po" nlana Ilil st;lI11misko konsultallta l1auktlwego tego Zakladu . .lako kiel'll\\nik /;ikladu FlIllllogii 1;\1·: PAN przyczynila się wydatnie do slinali/.ll\vania ro/pol'lell'goinl II l'Ieśnicj podstalll)\\,ego przcdsięwzi<;cia naukolI cgo Zakladu. j;lkilll lwio �352 wówczas opracowanie syntezy etnogralii polskiej. Dzi;,:ki .kj W) silkolll i kinoll,l1lc~o pr/el '\I,! zc;;poiu. w 1976 roku opublikowano pielw;;7.y tom. a \V I ')X I roku dru~i IOIll SFI/I(':.I· ('II/ognI/ii polskiej. Dzic10 to stanowi jedno l najbardziej znao'lcych o;;i,,~ni,'l' \I dziL'j:leh pol;;ki..:.i etnogratii. Nadto S/czególnie ważką i znaczącą .lej zaslugą dla polskiej elnogralii lwio pOlIolanie do ż.ycia nowego ezaspisma etnogra1ic7.nego. organu ln;;tytutu ;\I'chcolo~il I !tnol()~il 1'.\'\ (dawn. II-/KM PAN). wydawanego w j9zykach obcych pod na/II,\ .. I·:l!11lologia I'o!ond". I'lcrlls/) tOIll t<::gorocznika ukazał sil( \V 197) roku. Będąc inicjaton:m. a nast;,:pni,' r..:daklorCIll 1":1,'0pJSlll<l. proksor Frankowska umo;i.liwila praentację dorobku polski<::j cl!wgralii na Ii"'um micd/l nan1dOllym. Profesor Maria Frankowska przez ponad :W lal byla kic]'(mnikiem I'raC(}\1 ni I.lihl!,)gii lAl--: PAN (dawn. Pracowni Unografii II-IKM PAN) IV I'ozn"niu. I'OC/'llkolVo kicIOlIal" b"d,UII<Imi 1.\1 iązanymi z etnogralią Polski, prowadz;lc prace h:r..:nowc gl<)lIni<:: nad bmloll n iC!1I,'Ill ludclIIym Wielkopolski. Plonem tych dzialm1 byla 111.in \I) d,lIla \I I '))') roku pr;lca Ibionlll <I Z bac/(7I1 nad budO\Fl1lclwel11 ludowym IV lVIelkopolsce 1195 -l-I 95 -). \V I ')(" roku ladecI dOli ;Ii<l o amerykanistycznej specjalizacji Pracowni. \V kilka lat pI')/niej l.au,I<1 inSpIIO\l:ll' i 10/11 Ij:ll w Iym zakn:sic badania ctnoreligioznawczc. Zainteresowania badawcze profcsor Frankoll'ski-:j problemalI k'l 'IIn..:r)'k;lIIi';II'Cln,! "d/\l I-:rciedli!)' się IV Jej działalności mU/.calnl:j. dydaktycznl:.i i naukowcj. slat,1 "i,' ICl. ;IUI'I['..:m,lcI egu inicjatyw naukowych i organizacyjnych, Na sz.:gólnl: podkr<::śkni,' laslllgllj..: 1,II'OU,!lko\l:Jnl" przez Nią studi,')\\, alllcrykanistyC7.nych na S7er;;;,) skid, i slw"r/..:ni,· picrllve.i \I I',,!s.:,' 11;llIk,,wej placówki amerykanistyez,ncj. klóra stala Si9 I'raccmni;1 J:tlhilogii L\I': 1':'\:\ Id:llln I'r<lC"\lnl<l Etnogratii IHKM PAN) \V dzicdzinie amerykanistyki wys7kolila grono speejaiist(lII. ktl'll:,ch SkllpIi:1 \lok()! \łehlc, współpracując z nimi przez dlllgie lala .lej lasługa byla pialIsI," \I I'(,!scc "r~an!/:Jcj<l SjHllk;lIi wszystkich amcrykanistów polskich, Mieli oni oka/ję d" \lymiall\' sllOich 11lIgI;I,it'lII n<l Cll..:r::ch zorganizowanych przez profesor Frankowskil Ogólnopolskich Senlinal1,1l'h '\Ill::l'Ilanisll'O!l) ch Na .il:dnym 7. nich stormllłowala bardzo iSl"!nl: progr<lm"",' lalo/cllia p"lski":I :lIncl'l kanisIl ki. które odegraly ważną rolę w dalszym k;;;tallowaniu sic lej dziedzinl nallki \V program i.: II In polożyla szczcgólny nacisk na konieczność podejmowani;1 plac /..:sp()I"\llclt. \I ktl'>l:-l'h uClcstnic/.yliby pr/.cdstawieiele różnych dyscyplin naukollych, Z<llllin/cnia te lI'eali/ol\all si,' zarówno IV powstaniu różnych placówek nauk(l\vyclt Iiklerllnkow;lII)ch n,1 IJI'<lC":<l1II..:rykaniSl)czne. jak i IV utwor/.eniu w 196) roku l. inicjalywy pro/l:sor Franko\lski,'.i SckCJi ;\lllnllanistyc z.nej Polskiego Towarzystwa Ludo/nawczego. jako na;bard/.iej IIÓ\lczas odpolI icdnie.j (ll1ll1 organizacji polskich amerykanistów, Sckcja llliala sw"! sicdzibę \I I'''/n<lnill. :J1..:j II i..:l"ktllinl prezesem była prof-:sor Frankowska. Za najważniejszc spośród ladal] polskicj amerykanislyki II/n;da cck n'lllko\l":. d)dak!lc'/ne, infomlacyjno-popularyzatorskie 01'<11:dzialalność zllliel'7a.iąc:\ d" lJa\l i<)l;llli,1 I ro/vc'r/Cnl<l k(\lItaktów z zagranicznymi ośrodkami naukowymi .. kj zdaniem. II tl'lll Ihil,J'()11\ III lI)'silku 1"1,, etnogralii byla szczególnie W<l7.na i pierwszoplanowa zan'lIIn" I 1',lc!i nauk""1 cit. Ii pr/edllll"[U bada!1. jak i prakty-:znych. I'rolcsor Frankowska była równicż inicjatorem ulllOrzenia KOlllisj i ,\lll":l'I k:1I1istH'/n,j K"mitetu auk Etnologicznych PA ,gdzie ohj91a i'unkcj<; pr/e\l(lLiniu:lccj, l'llilddw pr/,'\lodniczyla PO\l stakmu IV 1978 roku Polskicmu rowarzyst l\'ll Stud i()\\ I ,all Illlanl":lI k:lni'!1 UlI I cit Byla aktywnym czlonkicm wielu towarzystw Ilaukuwyeh. II II'Ill l.ai'-r;I1]iun: ch IU\I ar/I ,!II amcrykanistyunych. Ill, in. Soci-:tć i\nlcricanist-:s \I I'dr\ZU i Socicddd :vlniCil11d dco ,\niJ(lI'(llogia, I'rolCsor Maria Frankowska I\')'raz swoim zaillteresow:llliolll allllTI bnist)unl III <Lila pr/.c,k \I'szyslkim w licznych publikacjach. Najwai.nicjs/-: wśn',d nich mieJSC": I:lJlllllJ,' Illullllgr,I1i:l {'ods/awv pu gOSI!odilrki zagadnici\. spotkanicm wiejskiej Hl Peril 11' oSlu/llim okresie !)(I//I)11'1I1/11I !Ilk,)" I !JI('/'ll's:l'Il/ sll/le('1I1 XVI I plenl'S:a p(J/O\I'(J XV!I \I, (19(,7) IJI dzick tl'l11. uh(lk \lic'llI lt'/n\cb szcz-:gólny nacisk polożyła na proc;:s>' pr/cmian kultul'll\l I ch. sp(l\\(ldllll,lI]ICh d"óch I.upclnie odmienn)ch kulilIr. Praca l" >!i1no\li istulnl \l11:1d \I pU/ll:lnle sllll- konkll'I.,'cie. I'Vlek �353 ,lCji spokCl.no-gospodarCl.ej jednego z ważniejszych pozaeuropejskich ośrodków cywil ilaelJl1\ ch "\l/tlte.l pmksor Frankowska zainteresowania swe skierowala ku Meksykowi, glównie na /agadntenia /\\tivane / jego s/.\uką którą studiowala zarówno w jcj fimnaeh historycznych, jak t \\spólCl.esnych. I hadaniami tymi wiązaly siy Jej wyjazdy do krajów Ameryki Laeińskiej (Kuba. :\kksyk). gdzie pmwadzila badania terenowe oraz zbierala materialy archiwalne i biblioteczne. hj.;la si.; n\wnió studiami religioznawczymi, koncentrując sit( przede wszystkim na problemie S) nkret\/mu t·eligijnego. I. .lej inspiracji i pod Jej kierunkiem powstal w Poznaniu zespół ctnograló\\-religio/nawe\lw. który zająl się analizą ruchów spoleczno-religijnych i kultów ,I Ilkrct) c/n) ch na tetenie ohu Ameryk. Rezultatem tego projektu badawczego bylo kilka lI1ollogralii pr/edstawiaj'lcych badane zjawiska w ich wymiarze historycznym. antropologicznym i religto/nawCl.)nl. I tego też nurtu Jej zainteresowaI1 wywiodła sit( ksi'lżka Milologio A::lekóH' t I'}~7). która lll\/gl,;dniając najnowsze odkrycia naukowe wypełniła poważną lukę w polskiej literatur/c pr/edmiotu. Drugiej ksi'lżki z tego nurtu zainteresowaI1 - Milologio Mo/óH'. niestety .IL1/Ilte ukot'ICl.yh I'ol!obtl\ los podzielilo wielkie dzielo profesor Frankowskiej S::luka Meksl'ku. które przygotml I II ala pr/CI. wiek lal. ~ak/lles/c/e zwnieić uwag.; na warsztat badawczy profesor Marii Frankowskiej. daleki od pl';lna \\askie.l speepilizacji. Wprawdzie etnogralia Ameryki była Jej glównym polem badawczym. !Oledn<lk \\ .lej dorobku w)rainie dostrzec można uwzglt(dnianie zjawisk w szerokich perspekIl \\,Ich interdyseypli:larnych. co bylo zawsze jedną z Jej naczelnych dewiz. Nicjdnokrotnie II \ kot'/I-;[y""al<l .IednoCl.cśnie iródła archeologiczne. historyczne i etnograficzne, aby, posilkując St.; l,tk r(lżnorodnYIII lllatCl"iaklll. dochodzić do gcnezy badanych zjawisk, przedstawienia ich to/\\ojtt I pr/eks/talceli. ukazania ich funkcjonowania w bież'leej rzeczywistości. W Jej etnohistotl C/nym podejścill istot,! byla dllologiczna interpretacja faktów z przeszlości oraz historyczna rck(l[lstrukciit tt'esei kulturO\\ych, analizowanych w dlugich przedzialaeh czasu. Widoczny \\ !\\órc/Ości pmll'stll Frankowskie.l silny historyzm lączył sit( jednocześnie z mocno aKCCIl!O\\illlYIIIpOlkjścielll kulturowo-relatywistycznym, odrzucającym wszelki schemat myślenia ( kwalilikol\anic Llku'lII kultu["()wych według z góry przyjętych i obowiązuj'lcych w danym środo\\ Isku i epoce sZ.ablonów interpretacji. W oglądzie faktów znacznie wiykszą uwag.,: pr/I \1 I<!i\wala do ich kOiltekstu dziejowego niż do analizy porównawczej, starała się bowiem /a\\s/e \\Ijaśniać badane /Jawiska na gruncie kultury, której są one cLt(ścią skladową Dziyki lellll! ul1i~al,1 pochopnych uogólnicli, efektownych choć pozbawionych głębszych perspekty\\ hipo!o ()J",lI twind/ell nic uzasadnionych przez aktualny stan badali. I'rofeSOI' do~tor Mal'ia Frankowska zajrnowala bardzo wa:ine i znacząec miejsce w polskim /YCtU naukowym, przyczyniając si.; do jego rozwoju i wnosząc do niego swój poważny dorobek had,lIIC/I Byla C/.Iowiekiem wielkicgo formatu i żywimy nadzieję, że potrafimy zachować l prZek,l/,IĆ nast.;pnYlll pokoleniolll choć C/t(ŚĆ tych wartości, którym byla wierna. !\,faria Paradowsko ERNEST GELLNER (1925-1995) Dnia) listopada 19'») roku zlllari nagle w Pradze wybitny filozoL antropolog i socjolog ,lara/em. I.mest (;cllner. Dorobek jaki pozostawił po sobie jest doprawdy imponujący. Bez ""ltpieni;1 odciśllie on swój znacząc) ślad w dziejach myśli społecznej i fiłozoficznej. I'u.e/yl lat nicmai 7(). ~3 Lud [. LXXIV �354 Ernest Gellner urodził się w roku 1925 w Paryżu. Wychowywany byl w intelektualnei rodzinie żydowskiej w Pradze, gdzie uczyl się też w angloje;zycznym gimnazjum. W roku 1'.1.,9 przybył do Anglii, uczęszczając najpierw do szkoły w SI. Albans. Następnie u/.yskal stypendiull1 w Balliol College w Oksfordzic: studia ukończył jednak dopiero po wojnic. Wstqpil do Czeskiej Brygady Zbrojnej, która brala m. in. udzial \V oblężeniu Dunkierki. a nns\l;pnie \\ parnd/ie zwycięstwa w Pradze. Widząc co się świe;ci w powojcnnej Cz.echoslowacji. powróci I do Anglii \V roku 1945. zaś po ukończeniu studiów udnl sie; na dwa Inta jako ..lecturer"· lilozolii do szkockiego Edynburga. W 1949 roku przcniósł się na 3:; lat do London School of I:conomic ilnd Political Sciences, na której od roku 1962 zostal profesorem lilo/Olii. Tam zelkn<\! się / anlropologami lej klasy co Raymond r-irth cZ.y Isaac Schapera. Poglębilo to jego lainlen:sO\\illlia antropologią. W roku ł974 zostal członkiem Akndemii Brytyjskie.i. W I l)R4 obi<\1 st<1I10\1isko William Wysc Professor w Antropologii Spolecznej na Uniwersytecie IV Call1bridge. Cllollklell1 King's College. a zarazem szcfem Deparlnmentu Antropologii SpoleczneJ tego uni" c."I"SI 1etu Kiedy w roku 1993 w Cambridge przeszedl na emeryturę. to /Ostal szcf"clll Centrum SlUdió\\ nad Nacjonalizmem na Uniwersytecie Środkowoeuropejskim w Pradze. Do antropologii prowadziła go nie tylko jej atrakcy'jność IV kontekście stanu brytyjskich nauk spolecznych lat 1950 .. ale także jej związek z rzeczywistym stanem spolecznylll. FilO/o/ja byl;) dla niego zbyt abstrakcyjna. socjologia zbyt ewoluejonistYC7.na i poeh!onicta bllllO\vanielll "ieikich systemów. Być może dużą rolę w poszukiwaniu 7wiązk\lIv z antropologi;\ odegral jeg!> slynny atak na brytyjską filozofie; lingwistyczną z roku I'):;R (,\Irma I r::ec\·. lI\d. po!. !')X,)). Zaangażowal się wówczas w sprawy. które staly się przedmiotem SporÓII lil%ló,,· i ;lI1troP')logów przez wiele lat i trwają do dziś. Krytykowal on zapou.;\lkowan) pr/CI Wiltgens1eilw .,solipsyzm poznawczy" i relatywizm kulturowy. Do kOliea pozostal z\\olennikiem racjonali/Jnu. co zwłaszcza po pojawieniu się idei postmodernist)'cznych nic byio wygodne. Nic 1)\'1lo jednak racjonalizm oderwany od kontekstu historycznego i spolecznego. ic intereso";ily go ro/lI'ażania nad poszukiwaniem uniwersalnych standardów myślowych. Sam racjonalizl1l traklOw;iI (iellnn jako myślowy wytwór kultury europejskiej. Celem filozofów takich jak KartCliusl i Kant hl l,) wyzwolenie umysłów z oków tradycji. Jest to oczywiście niemoi.lille do kOliea. ale oka/alo "c motorem napędowym nauki, która rozlala się po świecie i niC/alClnie od lokalny ch tradl ej i rozwija się powszechnie, a z jej osiągnięć korzystają uczeni z rói.nyeh kl'CgÓlv kultulO\\\ch Stanowisku temu dawal wyraz Gellner mie;dzy innymi IV takich pracach jak ('oIlC"!)IS Ulld SOc/et) (1973). Legitimation of Belief (1974), Spectacles and IJredlCIIllleills (f l)RO). Ne/at"'lslIl III/d the Social Sciences (1984), Reason and Cllllure (1992). Problemy teoretyczne, poruszanie się na pograniClu ,,·ielu dyscyplin 11I1I11;lI1istl UII\ ch. In lo bez wątpienia wielkim wkładem Gcllnera w ich rozwój l\' dtugie.i poiolI ie n;lsz,'go stulecia Lączył w nich niezwykłą kompetencję i wiedzę z rzetelnym krytycy/mćm i bh skOliiII \ nil skoprzeniami. Myśli jego podążały niekonwencjonalnymi śeiei.kami. Polemiwllal II nich 11J<l.il\'iększymi myślicielami europejskimi: Heglem. Marksem. Weberem. Willgensteinćlll. I:reudem. C/I Z bardziej współczesnymi badaczami jak Eisenstadt. Oakeshotl. Keyenes. Ryle. Poppel. Yates. Habermas, Rorty. Mierzył sit,: z wieloma antropologami n jednocześnie ohszernie kor/yst;iI / ich dorobku, by wymienić C. Levi-Straussa. E. Leacha, R. Firtha. F. L. 1·:l'nas-IJrilchalda. R. Nl'ćdhama. M. Sahlinsa, M. Blocha. C. Geertza. Wymienione powyżej praec o charakter/ć li IO/oliClnym tylko IV cze;ści ilustrują te przymioty twórczości Gellnera. S/.ereg / nich "y kr;IC/,) poza kanon filozofii lub ramy jakiejkolwiek innej ustalonej dyscypliny naukowćj 1'11Y\VOlaJlll1 lU choćby Psychoanalylic Movemenl: Dr Ihe ('lInning of (Jllr"a.1"01I ( 19R5) czy IJ/ougli. ,\\ron/ alld Book (1988), ta ostatnia praca o historii spolecznej i intelektualneJ spoleCldlst" lud/kieh W rokul954 Gellner prowadzil badania terenowe \I' górach I\tla.s II rvLlroku. Wvnik;ilo t(\ z jego zainteresowań światem arabskim i kulturą islamu. ROl.llmial i antycyp()"ai /11;IC/el1i..:tej cywilizacji dla współczesnego świata. Wynikiem tych studiów by!y jego \\1;ISl1e ksi'liki SI/II/I.\ oj t/ze Alias (1969) oraz Muslim Sociely (1982). W tym ostatnim zbior/e es..:Ym /<I.i;11sic np k II l'sll~1 zestawienia myśli Ibn Khalduna i Davida f1ume'a . .lego zail1teres()lI'ania ś"iateln ~lrabskil1l �355 I.nalazly lei. wyraz wc współredagowanych przezeń tomach: z C. Miacud Arabs and Berbers (1973) i. I. J. Walenburym. Patrons and C/iel1ls in Mediterranean Societes (1978). W lalach I %() /.ainleresowal si~ także antropologią w ówczesnym Związku Radzieckim. Stal si.,: promotorem mysli niektórycb badaczy tego kraju. np. Anatolego Khazanowa. w świecie antropologów anglosaskich. Wynikiem tych zainteresowaI1 była m. in. zredagowana przez (iellnera praea Soviet alld Western Anthropology (ł980). Na tym nic kończyły się jego związki I. antl'l)pologią za Żelazną Kurtyną. W łatach 1980. nawiązał liczne kontakty z antropologami polskimi. Ok,vii ku lemu przysporzyły obchody stulecia urodzin 8ronisława Malinowskiego. Sto!d Illi.,:dzy inn) mi wspólredagowana przez Gellnera, wraz z R. Ellenem, G. Kubicą i .l. Muchą. książka .\la/illollJski f1elll'een 7'wo Worlds (1988). Do uczonych z Europy Środkowej i Wschodniej podchodzi I zawsze I. dUŻ'1 życzliwością i wielu z nich pomógł. począwszy od pisania listów rekolllelldacyillyeh. po promowanie ich myśli w świecie zachodnim. W tym sensie spclniał rol~ mieL!zykuiturolVego trickstera. Na wykladzie wygłoszonym w Berlinie w maju 1995 roku podzieIii curopejsk,\ tradycję antropologiczną na dwa zasadnicze nurty: szukająca genealogii ludzkiej II sk;i1i globalnej. dominuj'jea IV Wielkiej Brytanii i Francji, oraz środkowoeuropejska, która była I.lli;\Z<llIa / ruchami narodowymi i lokalnymi tradycjami. Malinowski miał być jego zdaniem tym. kto II pc\\nym sensie poląC/yl te chvie tradycje. Gellner zapytany, czy zalicza sam siebie do tci drugiej tradycji. odpowiedzial: .,JeŚli chcecie krótkiej odpowiedzi: tak". I )ocenial wag.,: wydal'zeli, które nastąpily w Europie w czasie ,,Jesieni Ludów". W 1993 roku II artykule .lllthro{Jo!ogy {II FUI'O{Je, publikowanym w "Social Anthropology", napisal: "Rcunilikacja i-:uropy w 19X9 jest wydarzeniem porównywalnym w swym znaczeniu z Rcwolucją Fr:Incusk,! i ReJlmllaej'l" Zniesienic barier pozwoliło Gellnerowi na bezpośrednie studia nad problemami spolce/llymi i kulturowymi obszaru przechodzącego intensywne procesy zmian. IlisloI'\'unc sploly i strukluralnc LIwiklania jak zawsze znajdowały się w polu jego uwagi. Zająl ,ic' przedc' \\s/yslkim problemami narodowościowymi, ideologii nacjonalistycznych i społeezeli-;,\\ a llby\valelskicgo IV Europie Środkowej. W dużej mierze pobyt w regionie stal się okazją dla kO;llynUO\\.ania jcgo wcześniejszych zainteresowaIl z tego zakresu (Nations and Nationalism I ()X1: wyd. polskie I <)91l. Książka pobudza bczustannie zajmujących się t'l kwesti'l do nowych pr/cm) sldl i na dlugo \\'eszla do kanonu lektur podstawowych z tej dziedziny . .'\k.S;lIlliula Rcwoluep I<)X9 umożliwiła Gellnerowi powrót do miasta jego mlodośei. I)oiegnal .,i~ / nim. jak to zawsze bywa I. ludźmi tak wybitnymi. zbyt wcześnie. Michal Buchowski TADEUSZ KORZINEK (I91 X- I<)%) I X kwietnia I<)<)(,roku w Krakowie ielolelni e/.lonek Kola Zainteresowań I"o\\arz.ystwa I.udo/.nawuego. 1\ zmarl Tadeusz Korzinek, doktor nauk weterynaryjnych, Kulturą Ormian przy Oddziale Krakowskim Polskiego Klemens J. Krzysztofowie: �356 A A KU CZY' SKA-IRACK/\ (1934- ł 994 l Była historykiem sztuki i - co nie CZęSIO w tej profesji się zdar/<! cal'l SII'I pr,lcę h<ld,jlle/,I skoncentrowała na sztuce ludowej. Urodzila się 20.07.\ ')],) II BlilHlwie ~olo Kr<lśllika. Ihla córką I.ygmunta i Marii 7, Bielskich. Ojciec, e~onomist,1 rolllY. pracolIiI! IIdU~'>IIO. Il1dlb architckt wnętrz, zginęla tragicznie w 1944 roku. Anna od La~o(lCzeni<l studi<'lII n<l liniIInsI iLTle Warszawskim (1965 rak) do końca pracowała w Instytucie S/tu~i PA\i II \VaISl.all il'. przechodząc wszystkie kolejne szczeble naukowej drogi. od asystenta po dDcenla i ~in()\lni"a Pracowni Sztuki Ludowej i Nicprafesjonalncj. lapoC/.<ltkOllanc na sludiach jeJ zaillll'l"eSOllauia badawcze utrwalily się i rozwinęły w Instytucie; pewien WplYII n,1 lo IV: 11',nl" I.l't~nięcic z pro!. Romanem Reinfusscm i wielokrotny udzial w organilOwanych pr/CI nie;2o badan!dcll terenowych. a takżc z Aleksandrem Jackowskim. redaktorcm ..Polskiej S/tu~i LudDwej". I e/asopismem tym Anna była ściśle związana, w latach 1')57-1 ()()I) pelnild ohml ia/~i sdretdl/,l redakcji, a czlonkiem zespołu redakcyjnego pozostala do końca. Głównym obicktcm zaintercSOWal'l Anny KunezY{lskiej-lrae~il~j b: la dallna ludoll,1 vtub przedstawiająca i jcj powiązania genetyczne z gotykiem i barokiem. problem pogranie/a r11li;d/1 sztuką ludową a cechową, a także współczesna twórczość ludowa. osobnIlOŚĆ 111(\("«'>11i n.:cepcj;1 ich dziel we własnym środowisku. Z picrwszej grupy do naibard/il~j ceuion: ch n,dó.'( jet prace o Chrystusie Frasobliwym. publikOIvant: w "Pols~iej Sztuce Ludowej" 1\ <J(,() I 1')~iIJ) or~11 przepracowana wersja angielska Man 0/ Sorrow in Ihc /?ch,r.iolls 1'011, l/wllllOIl 1..Pol i,1i ,\rt Studies" t. 4. 198]), także prace o Malce Boskiej, I.włas/ua il/ar/Olllla II' r/'IIII1CIIWlsl'!CI r~('~/'i<' ludowej ("Polska Sztuka Ludowa" I')SSl, a ponadto Kr~l'~e CC::hIOIIC i IIIOJloll/l'('~//(' liglll"l drewniane:: Malopolski (,.Pols~a Sztuka I.udowa" I ')7(, l. Problem pogranicza sztuki ludowej i cechoweJ rozpatl)llała przedc IIS/ISI~illl II d/ic'd/inil' malarstwa i gratiki. W 1973 roku uzyskala do~torat na podstall'ie l110lHlgralii o'rodb II1,iI<lrs~ie~o w Częstochowie, opuhlikowanej pl. Malarstwo 11Id()\re kręgli c::('slo('holl'ski<·.t~" ( )S'Olll1c'lIlll 1978). Była inicjatorką i wspólautorką pozycji S::llIka 11II1'!1I(/ II' 1'"ls(c. II I dallel pilei. ;\rl,,,h' IV roku 1988. Sama przygotowała dużą i ważną jej część, bo c,ilą vtukę pr/ed.stall l<lj;!e:t I/ei.hl'. malarstwo i grafikę, a także wstęp i rozdział zamy~aj'lcy pl. 1I'.1'j)()Ic::cslla Ilr()r("~()"L'· 11I/('I~/,{//iCl;" lI'si. Ta publikacja, w którcj podsumowala swojc pr/.emYŚlcnia i II ieh>lelnle studia, stila SI!; podstaw'l przewodu habilitacyjlIego. zakOllczoncgo II' I ()S,) ro~u. W sumie dorobek autorski Anny Kunczyi\skicj-Irackiej. ,)ho~ II: llIielli(lrll'ch 1)(>/1cj i zwartych. obejmuje ponad 25 artykulów oraz s7.ereg drobnlcjszych prac. hiogr;JIlH·l\I. Il'Cl'lIzji ell" W roku 1983 zostal wyrótniony nagrodq im. Brata Alherta ..za lllt'HU: 11~lad II li,hl,lIli,1 IJ."I religijną s/tuką ludową"· Watny nurt .jej pracy i zaintereSOWali stanowi la działa111ość dyd;l~ty una. W Litach I '!7'-1 'F') prowadziła wykład kursowy ze sztuki ludowej dla studentóII elnogr;ilii lIa llnil\ Cls\lecil' Lódzkim, a w roku 1976 podjęla zajęcia IV Katcdr7.e I·:tnologii i Anlropologii Kultumlll'.i lJniwcrsytetu Wars7.awskiego. które z czasem rozwinę/y się II' specjali/ację. Pr,IL'l" Ie SllILiclll;lI11! traktowała nader powalnie, ale i emocjonalnie. czt:rpała z niej wiele satyst'a~ci i i r<ld(lści Anna Kunczyńska-Iracka, jako wybitny specjalista w s\\oJej d/ied/inie. uC/e~lnicl\ la \\ Il'I,,krotnie IV sądach oceniających plony konkursów s/.tuki Indowej. \\Sp,')ipraCOII,iI;1 I ..( 'l'peli,]' ze Stowarzyszeniem Twórców Ludowych. Nalcżala do Polskiego T()\\ ar/lSlll<l I Uli(l/llal\ l"IC~\' (od 1978 roku), do Stowarzyszenia Ilistoryków Sztuki. Mi<lla 1ll1ll')stIIO pLUlI>11 i p"IllI,lli\\ badawczych, zamierzała Ill. in. rozwinąć studia nad kapliczkami i liguranii pl/ldr"/!11 lIIi. pO S/Crzyć badania nad recepcją tradycyjnej sztuki ludowej przez II SP(')icZl'Sll: ch lIlieSl~,II'ICl'II\ 1\,i. Choroba nowotworowa o szczególnie ostrym i szyhkim przehiegu p,,\V,Jiił<lj'i pO p;1I"I1lllic',i'Ie:tL'il. \ S czerwca 1994 foku. Je.i przcdwczesna śmierć jest Slr,It'1 dla n;lll~i. a !lokśnic nliouł" .i'l dUll' grono przyjacióL kolegów i współpracowników. �357 BOZENI\ KURAL ( 1938-1995) 4.01.1995 roku Il1larla I~oi.ena Kural. elnograf~ starszy dokumentalista w Zespole Dokumentacji S/.tuki Ludowej I'racowni Instytutu Sztuki PAN w Krakowie, członek Oddziału Kr,lkoll skiego !'TI .. l Jro(Lćila si.; 1310.1 'H8 roku w Warszawie, byla córką Leonii z Solygów i Stanislal'la I/dchskiego. Matka. naue/ycielka. llTaI z małq Boi.enq, bezpośrednio po wybuchu woin) pr/eniosly się do Krak<l\\a. gd/ie osiaclly na stale. Ojciec. inżynier-mechanik, brai CZ\lI11Yudzial II Illlojnic' Sllial<l\lej. "'alC/'lc w dywi/ji gen. SI. Maczka, wróci I dopiero po wojnic. l~o/cn<l po Idaniu llIatury II' krakowskim liceum ogólnoks/.lałeącym prĆlbowala sil na fizyce uniller\\ h:ckie.j. ail: l.rClygnowala z kgo kierunku. Ukoliczyla dwuletnią pomaturalną szkolę lahoranl,'l\\ IllcdyC/.nych i podj<;la prac.; II' wyuczonym zawodzie, Zajęcie to nic dawalo jejiednak ,al\SI;lkeji i dl<llego. po l.alll'IŻp(ljściu. powróciła na studia. wybierając etnografie,; na UniwCI'sytecic' ,lagiellOl'lsk illl. .Iu/ pndClas studiów. w 1967 roku. nawiązala wspĆllpracy z I'racowni'l Inst\ll1l11 S/\llki I'/\N, Ilvjezd/ająe kilkakrotnie 7 zespolem na badania terenowe, \V tej;!.e !'raCOlini ro/poC/..;la pl'ac.; bezpośrednio po uzyskaniu magisterium w 1970 roku. pozostaj,\e z nią III i,!/an,1 do kOl'I"\. prallic 25 lat. fhierala i opracowywała materialy terenowe. prcl\Yild/.ila ;\I\'hillum naukoll·e . .ki osobiste /.ainleresowania badawcze dotyezyly urz'ldzenia i wystroju Ilnelr/a donlII chlnpskiego. I kh')rcj to problematyki opublikowała kilka artykulĆlw. glĆl\\'llic \\ k\\,lru!lniku ..1'01-;"" S/.tuka Ludll\I'a" IS PA " Do ważniejszych należą opracowania skrZYli podh~t1a(l,kieh (I 'iT!., I 'J74). a l'lb.e: JVspólccsne tcndenc.je rO::\I'ojmve dOll/ll chłopskiego II{[ IwiskulI .\ilis::1I (I'n(,): 1,IIi/O\1'C ej k"'iaIF:: wiórów (1977); KlIrliiC' Zielone .- o.'irodek IIwsoll'ej /lI'Iillllkcji clclI/cnh)1I \1'lslmill IFSI}()lccsnych wiejskich 1vn('lr:: mies::"alnvch (wspĆllnie Z I,:, FryśPictrasl.koll", l ')X I l. ,I II ..Rouniku Bialoslockim" t. XVIII. 199/. 7 hadw/nad IVI!Jo,w::cnic/ll \lll~II':: IliiC,l'::kulllldl IIIi/no,'cl rllskiej:: okulic Hajnówki, Bielska f'od/askiego i Siemialyc, I'rllu k'go pl/.YSotO\I\'llala reeenzjc publikacji ctnograticznych, hasla do ..[)cmosu" oraz Illor/olle~o ,!ldll,t/nie S/mmiku "1'()rn),,' ludowvch, W maszynopisie pO:lOstal\'ila II i<;ks7e "pr:lcO\I ,IIIic dOl) C/.'lcC \\ yposa/enia i I.dobnictlV'a wnętrza mieszkalnego na I'odlasiu. Ilo/Clla od kilku lal Im<lgała się I. \Iielu dolcgliwościami. o (7)'m wicJzialo tylko gl'Onp naihlii:;;\eh. lolc·/. jcj 1I<l!,dcodcJście bylo i'.upclnym zaskoczcniem dla przyjaciól i znajomych. !'O/OSI,lIlic II naSl.~ch .sercach I pami.;ei. ,//icjo NORBERT .Ha/eta L1I'PÓCZY (I 9()2-1 9<)6) \\. dnill 24 czcnlCI 199(, roku II wieku 94 lat zmarł inL Norbert Lippóczy, ezlowlck nalezilc)' dp grol);1 naj/;lcniejSl.)'ch i zaslu/.onych Tarnowian, B.,:dąc W.;grelll z pochodzenia. IX1święcil I'ol,ce Ili.,:k'/osć· S\lcgo I\'eia i pme)' Ih I hibliolilcm i II )'trawnym kolekcj\lncrcm. hojnym otiarodacą obdzielając) m swymi Ibinrami J'(·)/.111' inslytucjc, tak IV Polsce jak i za granicą \Vspólzalożycielcm Tarnowskiego 'IoIl<III.)'II\a !'rl.)p;ni !'olsko-W<;gierskiej. a zarazcmlącznikielllllliędzy Polakami a \Vęgrami. I'ochod/.il 1.l,!liy'l IV' okolicy Tokaju na Węgrzech, był absollVcntem Akademii Rolniel.cj II IlcbleCl)nic. ,l prakt\k.; l.<lgr'1I1iun,\ odby! IV Danii. Finlandii i Auslrii Nawiązując do rodzinneJ lrad\'eji lajnl"llal SI": upral\"1 wilHlgron, produkcPl i dyslrybuejil win t\lkajskich, Konlakly �358 handlowe, m. in. z Tarnowem, zaowocowaly również. poważnymi zllli;IIWIllI IV .lego zyciu osobistym - tu właśnie poznał przyszlą żon~, panią dr Kornelię Wojnar. ktl\r<\ poślubi I IV 1933 roku, a w dwa lata później doczckał się urodzin syna Piotra. Tarnów stal się dla Pana Norberta drugim domem. Podróżuj'lc miydzy swymi dwicm,l oiczy /.nami zachwycił się ludowym malarstwem na szk Ie. z klórym zdkn'll si.,: w' /akopanelll. Ta rascynacja rozpoczęłajego drugą pasję ~ kolekcjonerstwo (kolorowych obraz.ów na szkic). któremu poświęcał każdą wolną chwilę. Równocześnie zaczął gromac!7.ić literatur.,: dotycz.'le'1 tego lelllatu Trasy jego poszukiwań objęły całą poludniową Polsk~. Slowaczynlę i RUlllunie;. W pracy zbieracza pomagali mu często polscy górale oraz. Huculi. a zbiory ciekawych ikon. ludowej ccramiki z Pokucia i świątków powiększaly się z roku na rok. Pasja la pozwolila mu do 1939 roku zgromadzić 138 obrazów, 200 sztuk ceramiki huculskiej i okolo 40 świ'1tk(m małopolskich. Wybuch" wojny światowej zniweczyl plany i rozwijające siO; pasje kolekcjonerskic Rodzina Lippóczych wyjechala na wschód pragn'lc dojechać na Węgry. /ostala zatrZ}mand na granicy, a za nielegalną próbo; jej przekroczenia Norbert Lippóczy zostal skalany przćl Sowietów na pięć lat więzienia, które przepracował IV obozach pracy. W 1945 roku zostal zwolniony, ale nic mógł powrócić do Polski. gdyi. nowo z<llvarta konwencja mio;dzy Polską Rzeczpospolitą Ludową a ZSRR obięla jedynie n:palriant()\v narodowości polskiej i ż.ydowskiej. a nie uwzględniła reemigrantó\v innych narodOl\'ości. II tym \Vo;gróII. Pozostaj,\c w ZSRR pracowal w fabryce odzieży. Dzięki usilnym st;lI'aniom żon\ otrzylllal IV ambasadzie polskiej w Moskwie paszport konsularny i wreszcie po 14 latach I'Ozl'lki. P()\IT(')ci! do krąju. W Tarnowie pracowal jako kierownik octowni w lakiadach SpożYlvcz\'ch I'r/<.:llJ\ siu Terenowego ..Powin" aż cia przejścia na emeryturę w I 96S roku. Przedwojenne zbiory Norberta Lippóczego przetrwaly. Kolckcja sztuki ludml'eJ m. in. Ohl'ill: na szkic. których liczba wzrosła do 260 s7tuk. powio;kszona o nowe nabytki I. Iliszpilnii. i\lzacji. Syrii. Indii. Niemiec, Austrii, Czechoslowacji ofiarowana /.Ostala przel Norberta Llpp()CZego Muzeum Diecezjalncmu w Tarnowie. Obok tego zespolu trafi la ceramika. 1\ tym ol'yginaln\ piec I. kafli huculskich, jak też rzeiby sakralne i ekslibrisy o tematyce chrystologicznCJ /biór ten przekazal inż. Norbert Lippóczy spoleczelistwu Tarnowa IV dow{ld IldziyC7ności za spontaniczna i bezinteresowną pomoc okazaną w czasie tragicznych wydarZCli na W.;gr/.ech jesieni'l 1956 roku. jednocześnie był to wyraz wdzięczności za lata szczęśliwie przeżyte 1\ Polsce. Kolckeja eksłibrisów Norberta Lippóczego przedstawia si.; dziś imponuielco. (iromali/.onil przez dlugie lata drogą 7akupów i wymiany z kolekcjonerami i artystami-grafikami na cal y m świecie, sprawiła, że Norbert Lippóczy stal się jednym I. najwi<;kszyeh kolckejoncr()II' ekslibrisu w Polsce. Swe zbiory ofiarowywał hojną ręką rozmaitym instytucjom. Olhr/)mi. rÓinolellliltyczny zbiór ekslibrisów i związanej z nimi literatury otrzymalo Muzeum Okr.;gowe wlal'llmlie. Kolekcja liczy ponad 25.000 egzemplarzy od XVIII wieku po elas) wspólC/esne. Ekslibrisy z kolekcji Norberta Lippóczcgo można także ogl'ldać w innych nluzeilch polskich. \\' Wars/.awie, Zielonej Córze, Wrocławiu i innych. Muzeulll Rolnicze II IlulialKszcie OII'/\'Ill;i1o bogaty zbiór etykiet win tokajskich odziedziczonych po rodzinie:, 1200 bieli.ek o tematyce Iliniilrskiej, jak również ponad 5000 ekslibrisów związanych temalyC/nic I. wincni i winną latoroślą Jako bibliofil i zapalony zbieracz gromadzi I pamiątki związane z postaciami gen .. il'lzelil Bema, PeWIi·ego. Balassi'ego. 8atorego, Liszta. także ksi 'li.k i mÓI.,i;ICl: o 1.II·i'lzk<lch polskowęgierskich. Muzeum Okręgowe w Tarnowie posiada przekazany wzbogacony przcz zbiory Tarnowskiego Towarzystwa Przyjaini okolo 1200 pozycji. w tym książki, dokumenty, prasę i przedmioty. Inż. Norbert Lippóczy opublikowal wiclc artykułów o tematyce stwie na szkle. ekslibrisach. Organizował wystawy i swoich zbiorów, był tlumaczem i konsultantem. Norbert Lippóezy byl m. in. członkielll Towarzystwa Przyjaciół Książki w Katowicach, od roku 1974. Oddziału PTL w Krakowie. ekslibrisów. przC/. niego depoz)t bcmialll\ll. Polsko-Węgierskiej. winiarskiej. opracowywal Tarnowskiego Towar/ystw<l Kola Milośników I·:kslib,isu ludowym katalogi liC/clcl mal,,,Ily<"I<l11 1"·I.YI<lCI(·)1W<;gicJ'. II Kr<lkmlie (Hal. �359 W uznaniu zaslug dla propagowania kultury węgierskiej i polskicj został odznaczony przcz ambasad.,: W.,:g,icr Ordc:rcm Gwiazdy Rcpubliki Węgicrskiej. Tarnowska Rada Miejska przyznala mu Ilonorowc Obywatclstwo Miasta. Od Ministra Kultury i Sztuki otrzymał odznakę Zaslużony dla Kultury Polskiej. Pan Norhert Lippóczy charaktcrze i kulturzc na zawszc pozostanie w pami.,:ci tarnowian jako człowiek o wielkim osobistcj. iv/aria Jarnro::.ik � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9282d3b08e37bcfad508b8ac970b9a66.pdf accb95bd7a40dab21f1e4188970195e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2198 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Pieprzyk,Jozef (1917-1997) Swienko, Henryk (1930-1997) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2044 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.324-328 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 324 Po opublikowaniu zjazm nie słabnie. k/opedia L'udovej lit/as li S. Kovacevicova Jako współautor kll/I!/ry wzięła (1995) S/ovenska przeszla na emerytur.,:: udział w opracowaniu oraz w przygotowaniu jednak jej twórczy dwutomowego pracy. uzieła kt(,ra ma wyjaśnić rozwój i charaktcr słowackiej kultury ludowej poprzcz odwalanic si.,: do s/.crszych kOnlekstów (S/ovakia - F,llropean Context of Fo/k Cll/ture. IV druku). Charakterystycznymi cechami clI' Soni Kov<lcevicovej jako e/.lowicka entuLncv- curopejskich i uCl.onego byly samo- dyscyplina. świadomość wytkniętego celu. pracowitość oraz duże \\Yl1lagania stawiane sobie i współpracownikom. Chyha głównie dzięki tym cechom zyskala autorylcl i zaul~lI1ic koleg()\\ w Slowacji i poza jej granicami. Wśród zalet wyniznialy siO;jej zdolnosel pedagogieznc i hezimeresolVne niesicnie pomocy każdemu, kto jej potrzehowal. Osohowość i wyniki naukowe dr Soni Kovacevicovej byly często i publiCl.nie occniane Do najbardziej prestiżowych należą: najwyższe odzn<lCLenie Rcpubliki Slowackiej /a Oi/ogruflc::ny at/as S/owacji. nagrocIa l-Ierclcra i ezlonkostwo honorowe I'olskicgo Tmvarzyst\\a l.udoznawczego. Nustis/m'a Sto!ic'i/Ó Odd/ialu Po/n(iJ\- v. IN MEMORIAM JÓZEF PIEPIVYK (1917-1997) J 997 roku 5 lipca skiego PTL. leszczyI1skim. zmarł Urodzi I się W roku w Poznaniu dr Józef 1950 ukoI1czyi Picpr/.yk. It) 17 roku 13 września studia wieloletni w Ibbko\Vieaeh socjologiczne czlonck \\ obccnym na Uniwersytecie wOJc\\ód/.!wie Pozmlliskim pra,,! magisterską u prof dr. T. S7.czurkiewicza "Procesy kulturalno-oświatO\\e \\' d\\óch "Isiadujących ze sobą grupach regionalnych w powiecie gostyllskim", w 19(,X ohronil na ll!\M mzpra\\.,: cloktorską, pisaną Poznania". Zawodowe poci kierunkiem prof. ż.yeie poświęci clI'. .I. Burszty ... Uementy I dziennikarstwu, \\iejskie kulturzc W miasta 1946-1 ()6X hyl dziennikarzem \V lalach ..Glosu Wielkopolskiego", następnie clługoletnim kierownikiem Ośrodka Dokumentacji Prasowcj w Poznaniu. 01'.1. Pieprzyk hy! wielkim milośnikiem Wielkopolski, z pasj'l dokumen!O\\ał dziejc i tradycje kulturowe e7.ony m.in, Krzyżem i popularnonaukowych Wie/kopo/sc~v Grabonóg regionu, dzialal Kawalerskim opraeowa!\ ::aclli i nicponie, w Wielkopolskim Orderu Towarzyst Odrodzcnia poświęconych POZn,\I'l 19X8 oraz wic Kulturalnym, Polski . .Icst autorcm Wiclkopolsec, ostatniej /)::ieie \" tym zostal \\ielu m.in. \)c!/na- nauk()\\ych ksi'lżkowych ,I;III1I1V/)~pO\l'o pod /)(llIelll. ł 995. ./acek l3edllarski �325 IIENRYK SWIENKO ( 1930-1997) 21 st~ cznia 19'n roku zginąl ~micrcią lrngiuml prof. Henryk Swienko, jcden z przedstawicicli pO\\"(lJcnncgo cllHlrciigioznaw,!wa polskiego. Całe swoje życic zawodowe pOŚWIt;cił działalnosci naukowo-dydaktyu.nej w d/.iedzinach: lilo7.0tii. ctnordigioznawstwa i antropologii kulturOllcj. Pozostawi I po sohic hogaty dorobck naukowo-badawczy, jak również krąg doktorantów i magi,trantllll. Ods/cdl w pełni sil twórczych i planowanych zamierzeń naukowych. Prof. I knryk liz> czny na micjscO\lcJ Ilallczcgo lJniwcrsylc!u zakllalifikowany R% podslawow;\ stacji na studia magistra lil()/olii. ctnoreligiol:nawczc. \I' czych kolc.jowcj. lilozoficme Jaku odbywanych I:reS/tą pod i ;\. ;\nisimowem intcgralny sIliata. 1948 roku zostal IV Toruniu, Leningradzkim. Na podstawi!:: uzyskał "Ksi'li.b ludów alc jui. syberyjskich). Dyscyplina procesu innćgo. niż nauk(lIIćj II S/kolnictllic II)/szynl. II (jdaliskll. a nasl<;pnic II Zakład/.ić Został stnrS/ym Rdigioznall'stwa .lana I.ego\\ IC/.a pl'/.~ gOIOlI'al rozprawo; /')ó]) 19M, roku uzyskalt)'tlll nwrcu l 1\' 1960 roku w to miejscc ()db~ I paromiesi<;unc sla/.e naukoll'c II' Instytutach dl:ic poślI'i.;cone /hicr,lIlill malniah')\I' archiwalnydl przeszedl do w przypadku humanistycznych. FilozoIii dydaktyczno- w Katedrze rilowtii WSI-' Tu pod kicrunkiem prof. dr. po/skim (/8271963 i 1967 W latach Etnografii AN ZSRR i ikonograficznych IUl!t"lII S~ hcrii j,lko Slvi,l!opogl'ld niltliralislYCl:ny'". W pa/.d/.icl'lliku I ')6X rokll /organizował Zakład lilozoficznym pracy magii w piśmiennie/wie nauk ta stala sit; społeczno-kulturowego mialo asystentem IriS PAN. {'rob/ell/wyka doktora tytuł wicrny do ostatnich dni. Wierzcnia traktował w swoich n::l1eksjach badaw- poznawCl:ego. slaIH1Ivi'ICL:go wyraz i Winiza". pracy w 1955 roku naukOllćgo ogl:ldu 1'/.L:uywistośL:i. sposobu myśknia oraz interpretacji zjawisk. Po ukoJ1Ci.cniu sludiów mslal /.mlllgai.owany na stanowisko rniaktora w dziale wydallnic!lla PrzygolO- w 1950 zostal ujawnily się również jego zainteresowania kontaktów z prof. M. I. Szaehnowiczem (wicrl:cnia procesu Studium ukończeniu cgzaminów której pozostał magi.,: i mitologit; składnik Jćdnak/L: studiów wplywcm słuchaczcm a po jego w Uniwersytccie spccjalnoscią naukową (/Idavcza vamanil:ll1). "osllaJania'" W a w latach procesie pO::l1l1nia i I:danych W lrakcle glt"lIInie i tcoria rcligii) jcg.o drug'l "archaiC/nc" 1930 roku w Ilajnówce na Białostocczyźnic. 1943-1945 pracowal jako robotnik i gimnal:julll, im. M. Kopernika i II/i"jsce hi/)()/"::l' (hl,torJa lII"od/il 'It; 30 listopada Swicnko Tu lci. UkOl'lCZ~I s/kol.; w Moskwie i Lcningrado tL:matll ,.Szamanizm i Cywilizacji Kultury w Instytucie Nauk SpokCino-Lkonomiunych PolilL:chniki Warszawskiej i kicrowal nim do września 1989 roku W marcu 1 I ("(Iku II/.yskal nominacj.,: na docćnta. a w e7.L:rwcu 1988 roku - na prolesora 'n nadzll \uajnćgo nallk humanistycznych. praulIIal II Zakladzic znaIluego I\bdcmii ;\ntropologii \lalIk W okrcsic Społecznych. 1989 roku do września od października Ohyczajowej i Ekologii Religioznawczej Instytutu 1979-1986 prowadzi I wyklad W latach Illonograliczny i seminarillm d~ plonlOll'c / teorii rcligii i L:lnologii religioznawczej w Podyplomowym Rcligioma\\Ci.) III llnil\crsytelu WarS/all'skicgo. 7 kolei w latach 1983-1989 był dyrcktora (clllralnL:go szallSklcgo. z /.~ciem nauk(lIIym. HUlllilllisl~ uncgo palI 1"('" iI do Antropologii MćtodycznL:go uynncj współdzialal wówczas Frycza Modrzcwskiego. d/.ialalnosci I ')7(, roku tegoi. Komitetu, i /agraniunych Politycznych nic /.rywając uynnić naukowo-dydaktycznej I 'n5-1 ')80 h~ I ulonkićm Religio/na\\ućj Nauk im. ;\ndrzeja Kulllll"OIIL:j II' Instytucie \\- latach Studium 1990 roku przL:szedl na emcryturę, Ilardw Fllndacji cjc l. a od s!yunia krajollych Osrodb Wc IH/cSniu Filowlii 13m! czynny konferćncji Nauk UMCS Etnologicznych udl:ial (z referatami War- kontaktów w pracach InslylUtu 1996 roku kierownictwo Zakładu w Lublinie. PAN (przez 1980 - przewodniczącym liiozolicmych Studiulll zastępcą Uniwersytetu jednakże W październiku obejmując i Socjologii Komitetu do pa/.dziernika spolecznie 1990 Religio- Komisji lub komunikatami) i religioznawczych, m. in. dwie kaden- Etnologii w szeregu uczestniczył �326 w Światowym Kongresie Filozoficznym w Warnie (1973). W marcu 1989 roku byl członkiem zespolu wizytujqeego Instytut Filozolii Uniwersytetu MoskiewsklegG. Od stycznia 1954 roku należal do Polskiego Towar/ystwa Religio/.nawCl.ego, pclniqc przez kilka kadencji funkci9 członka zarządu i skarbnika, a w latach 1991-1992 przewodniczącego zarządu. W latach 1982-1992 był czlonkiem Komitetu RedakCYjnego ,,I'r/.eglądu Religioznawczego". Od października 1979 roku byl czlonkiem Polskiegolowar/}stlva Ludoznawczego. W uznaniu zaslug naukowo-dydaktycznych otrzyma l pięć nagród f\ll1listra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. w tym dwie za publikacje: Religia I religie (1982) oraz ,I/agia IV :':yeiu clOlvleka (1984). jak również szereg odznaczeli palistwowych i resortowych: Srebrny (1973) i Zloty Krzyż Zaslugi (1980). Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzcnia Polski (1989). Medal Komisji Edukacji Narodowej (1976). Brqzowy Medal za laslugi dla Ohronnośei Kraju (1982). Odznakę Zaslużonego Dzialacza Kultury (1976). Wybrane Monografie. studia. rozprawy: U iróde/religii. WIecelIla .\Iagia w :':ycill c::/owleka, publikacje plenvolne. eol. Wars/awa COl. Warszawa 1962. Religia. Iskry. Warszawa 1964 Wler::enla plerwolne a prohlelll towski, Iskry. Warszawa Problematylw 1965. Ullografla prof. dr. Jwh. I !cnryka SWIL'n~i pochod::enla religii. 1 ()(,() II /'(//"]'.1' d::lcl')" rl'/lJ!ll. red. l ..Ponia- 1964. magii ludOll'C/ w pl.i'miennlelwle "Euhemer. religlo::nawca. IIlslo!"!a ::agublOnego r('koplsu IwisklIIi 11818-11)(,2;. J'rzegl'ld religlOznawez\" Wae/awa Sleros::ewsklcgo 19hh. lo .iakllllleh; IFiS PAN. Warszawa ill h ... I·.tllograiia Polska'" t. 13, 1969, L. l Siergiej Tokarew. genelycno-Illslor]!cne /órmy religii. KiW. Warszawa 1969. Arkad111S:: /Inisimow marksistowski Wstęp. w: S. A. Tokarew. IIjl;'cle reilgll, hislor]!k i leorell'k \t'ler::eil lwi,)", Plerwolne w: A. Anisi- ,'l\'hertl, mow. IFier::ellla Illdów f'ófllOCY, KiW. Warszawa Alllropologla Spolec7nyeh spo/ecllu I3rolllslawa PW. nr 4. Warszawa Spo/ec::no-klllturowe 1971. fJI/sudsklego. 1973. c::asll I pr::estr::ell/ aspekty ! Prace le/I s\t'Wlo!)(}l'.ladOlre i świalOpogląd. red . .I. Lipiec. KA W. Kraków 197() Wklad Brlmls/awa Pilslldslaego do elllogra/il religllJ::/lU\tcCj. IFiS PAN. Warszawa 1979. Religia I religie. Iskry. Warszawa 1981. Magla w :':yciu c/owleka. MAW. Warszawa 1983. S'n)' s::amanów svberv/sklclt, .. Annalcs Universitatis Lublin 1996. Artykuly i komunikat) f>ew S::lernherg gioznawczy" Wac/aw cesklJj 1969 ArkadII/s:: jako i/ego o jakli lach, ,inislmow glqd Religioznawczy" Nau~ Lkonomlczno- ::llaCellle, w: Nauka Studia Religioznawczc. Mariae ('urie-SklodO\lska" l. 2(). nr 14. UMCS. naukowe: (/86/-1927) 1965. nr 4. Slel'Oscewskij monografii Instytutu hadac w'leceli jll"]'mlll·ll·lIn-li. ,.j':uhemer Pr/.egl'ld Reli- A: 70-lelll ltl'cltoda lt SIl lei /Jlen1'O/ elllogrofiSibirskogo (Hdielcnija AN SSSIC nr I Nowosibirsk Irud" o jakutach .. Izwicstija (! I) f 0-/1)68) 1971, nr 2. jako hodac:: 11'ler::eli ludl))\' .IThcn'lsk/(/l .. J-:uhemcr. l'r/c- �327 l'roh/oImu/I'/.." rciigllclI(flI'C::'U 1888-/952 /'crc::.meh do hiswrii czy" l'n3, nr 3, Ull%giu rcligio::'l1l1\vsl1va w I'o/sce, .. ElIhemcr. w lalach Przegląd Religioznaw- 1976. nr 32, "ElIhcmcr, Przegląd Religioznaw- I'ropo::.vcje h(f{/(Ill'c::e, "i\rgllmcnty"'. religio::'lIall'cu, SiergiE'j {o/..aricI!' ilU PoS/cJ::'E'l7iach,.lkadE'mii UmiE'jęll1m'ci w Krakowie 1I,'s!or religio::'lIaws/llla mJ::ieckiego, czy" 1977. nr 2, r.'/llOlogiu i rc/igio::'lIu\I's!l!'o .. J':uhc\llcr. /'roh!emr IIIC!oi/%gic::'lIe II'/../(/(/ hui/uc.I' 1)(Ilsl,ich gląd Rcligio/na\\l'/Y". Feliks KOli Przcgląd Rcligioznawczy" nr 3, 1977. e/lloreligio::'lImvstll'a marksistOlI'skiego CODKI .. Warszawa 1977. \I' pO::'lIallie kll/tllr /lIdO\vych i pierwotnych świata, .. Cuhemer. Prze- I ')XO. nr I fJuduc IlId')\I' SI'haii i rewolllcjonis/a. "Acta Universitatis Wratislaviensis" nr 572. l JW. Wroela\\ I'roh/emuly/..a I ')X I. !corii religii Przcgląd Rcligio/.n:l\\c/)''' IJrollislll\\,{/ :\laIiIlOl\'skiego \li Ii/era/llr::.e polskiej, "ElIhcmer. 19X5. nr I. Leonard J Pelka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d6caced5a5c6f850cb063fe6b793596.pdf c283198e0a8d3c0fda6db81725ce8675 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2221 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource Mach, Jan, ks.(1923-1998) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2064 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.381-382 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82, 1998 V. IN MEMORIAM Ks . .IAN MACII (1923 - 1993) W deszczowy dzielI majowy pożegnaliśmy na \\iejskim cmentarzu w Tokami pod Myś\enicami ks. prałata .lana Macha. \\icloletroicgo członka Krakowskiego Oddziału PTL. Był postacią niezwyklą. choć skromną i niepozorną. I'rzcpojony glęhokim patriotyzmem. miłością ojczystej historii. a także tradycyjnej kullury lud:l\vej. polra1i1 te \"•.~rtoŚci wlączyć skutecznie w pracę duszpasterską Pochodzil ze wsi. więc środowisko chłopskic rozumiał doskonale i potrafił nim kierować. W Tokarni. gdzie przepracował ponad pojowę swego życia (od 1961 roku), wpoił parafianom szacunek dla dawnej kultury ludowej. a zwłaszcza sztuki i zdobnictwa, doprowadził do ożywienia i kultywowania ważnych jej gałęzi. Cicszył się wśród nich ogromnym autorytetem i był naprawdę kochany. Ksiądz Mach był na swoim terenie prekursorem i pierwszym organizatorem konkursów na bibułkowe kwiaty i ozdohy wnętrza. Ten pierwszy konkurs urządził wspólnie z Muzeum im. W. Orkana w Rahce. gdyż ówczesnc władze nie zgodziły się na oparcie go o plebanię. Konkursy tego rodzaju. przejęte w następnych latach przez Miejski Dom Kultury w Myślenieach, rozrosły się do rangi ogólnopolskiej i roadal prym w nich \~iodą ..kwiaciorki·' z Tokarni i sąsiedniej Skomielnej Czarnćj. Bez konkursów natomiast ożywil ks Mach tradycję \\\'sokich. harwnych palm wielkanocnych. występujących nic;!.dyś na sporych obszarach Podkarpacia. W uroczystych procesjach Palmowej Niedzicli poj:!I\ia się ich caly las. Procesje tc. wzbogacone toczoną przez ministrantów ligurą Chrystusa na osiołku naturalnej w ielkości (inspiracja średniowiecznym zwyczajem krakowskim) S'I obelilie najhard/.icj malownicze. najpir;kniejs7l:: w południowej części kraju tym hardziej. że odhy\\ajq się \\ szc;~eg6lnci scenerii zabytkowego drewnianego kościółka. Zjeżdża z tej oka;tji do Tokarni wielka liczha kon<:serów i obserwatorów, wycieczki autokarowe z odległych nieraz miejscowości. lic/.lle grupy cudlOziemców. Kościół pod wC/waniem Matki Boskiej Śnie71lej (zwancj Tokarską). rozbudowany i remontowany pieczolO\vicie rl"l:el ks. 'Vlacha w ścis!ym porozumieniu ze służbami konserwatorskimi, został wzhogacony dookolnymi kapiicami. kapliczkami i rLÓ.bami. a w dekoracji oltarzy stosowane są hihu/kowe kwiaty. Kaplice poświ~col1c są m.in. pamięci polskich żolnierzy i partyzantów. którzy polegli w obronie ojczyzny. ofiar ni'~mieckich i sowieckich ohozów koncentracy'jnych. W jednej I. kap Iic mieści się pm:zel pll!skich ś\\iętych i bj('goslawionych. W zahudo\\anim:h prly kościelnych za/(7)'! ks. Mach izbę miejscowych pamiątek. w której wystawi I zebranc [frio siehie i podar(l\',ane przez paratian dawne narzędzia rolnicze i gospodarskie. meble. ohra/Y. rzciby miejsco\\ych Iwórców. Z jednym z r/c7.biarzy związany był szczegółnic mocno. Był mianowicie mecenasćl1l i inspiratorem t\\órczości kościelnego Józefa Wrony. Zachęcał go do pracy. zam<l\vial serie rzcźb do kościoła i kaplic. przyczyniąj,\c się w znacznym stopniu do osiągnięcia przez tego cichcgo i nieśmialego artyslę ugruntowanej pozycji wśród ludowych rzeźbiarzy. Opiekowal si~ rówilićż innymi twórcami zc swćgo terenu. woził na wystawy i wernisaże. cieszy/ si" ich sukcesami. Ks. Mach pojawial się od czasu do .:z.asu na zehraniach i sesjach naukowych naszego Oddziału. gdzie rzadko. alc cdnie zabierał g/os w interesujących go kwestiach. W Krakowie odwiedzał także znajomych i przyjaciół. a Ill:a! ich sporo wśród etnografów. historyków dziejów i sztuki. konSCf\\"alorólI. W tym roku mial przejść na emerytur.;. opuścić parafię. w której duszpasterzował niespełna 40 lat. Pozostal w niej na zawsze. Gdyby więcej kapłanów pojmowało podobnie S\\oją misję jak On. elementy tradycyjnej kultury ludowej byłyby znacznie lepiej widoczne i s/anowanc wc współczesnym i'.yciu naszcgo krąiu. Ewa Fryś-Pietras::kowa �POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE w ramach serii .Biblioteka Zesłańca" opublikowało trzy monografie biografic2lne poświęcone wybitnym polskim uczonym, których losy, z konieczności były, związane z pracą i życiem poza Ojczyzną· ... Książki są zaopatrzone w indeksy geograficzne i nazwisk, streszczenia obcojęzyczne, posłowia, ilustracje; mają twarde lakierowane, piękne okładki. ----_,o::>....,-o~oe:_---Proponujemy: 1. Brzęk G., Benedykt Dybowski. Wrocław 1993 Życie idzido, (cena: 15,00 zł) 2. Wójcik Z., Ignacy Domeyko. Litwa-.Fm/l(:ja-Clrill', Wrocław 1995 3. Wójcik Z., Karol BolJdallowicz. (cena: 25,00 zł) Szkic portretlI badacza Azji, Wrocław 1997 (cena: 15,00 zł) ----_,o=>...,o~oo-o-<o=-_---Zamówienia prosimy kierować nil adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO l.UDOZNAWCZE ul. Szewska 36 50-139 Wroclilw tel. 071/ 44·46-13 ---------------_._-_._~--------- �zainteresowanym odległymi dziejami Polaków na Syberii polecamy szczególnie dwie publikacje w wydaniu bibliofilskim; oprawne w imitację skóry, ze zł"Oceniami na okładkach, drukowane na specjalnym papierze, zaopatrzone w ilustracje i mapy. 1. Dziennik Józefa Kopcia brygadiera wojsk polskich (Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali A. Kuczyński i Z. Wójcik), Wrocław 1995 - (cena: 22,00 zł) J. Kopeć za udział w powstaniu kościuszkowskim został zesłany na Kamczatkę. Książka ma charakter wspomnieniowy, przedstawia losy brygadiera na tle wydarzeń epoki; wiele miejsca zajmują opisy egzotycznej kultury ludów Syberii. 2. Dwa polskie pamirtniki z Syberii XVII-XVIII (Red. nauk. A. Kuczyński), wiek Wrocław 1996 - (cena: 20,00zł) Pierwsze polskie opisy Syberii autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka (wiek XVII) i Ludwika Sienickiego (wiek XVIII), przebywajacych na zesłaniu w Jakucji. Pamiętniki sa opatrzone komentarzami historyków polskich i rosyjskich. Opisy dotyczą losów zesłańców, a także kultury syberyjskich tubylców. zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36 50-139 Wrocław te!. 071/44-46-13 �Książka doskonała jako upominek i jako źródło wiedzy o tradycyjnych strojach ludowvch. Prawie wszystkie ubiory ludowe w jednej książce, bogaty i nader przy· stępny opis. Teresa Karwieka, Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław 1995 (s. 156,81 ilustracji, 5 barwnych tablic; cena 12,00 zł W publikacji tej autorka przeanaliwwala ubiory ludowe pod wieloma aspektami. Najwięcej miejsca poświęciła zróżnicowaniu regionalnemu wiejskich ubiorów, przybliżyła również rolę stroju ludowegn jako wyrazu zamożności, stanu cywilnego, wieku; opisała stroje odświętne i obrzędowe. Zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKJE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36 50-139 Wrocław tel. 071144-46-13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a90d795910c73a530243a0bf1489c6df.pdf d3bf8ad7adb4ecfe6893da44af816d47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2236 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Reinfuss, Roman (1910-1998) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2078 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.263-268 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 83. 1999 V. IN MEMORIAM MALWA CHĄDZYŃSKA ( 1909-1998) BARYCZ Idę ku wam Gorc('. jako kil pr::yslani. gd::ie woda u ::ródla pragnienie me koi. S::c::ylÓwi lIhoc::y pragnę ch/onąi' cis::ę ona serce moje mar::eniem kołys::e.. Tak pisała Malwa Chądzyńska Barycz. nauczycielka i poetka. kochąjąca ludzi i zachwycona pięknem świata, który ją otacza!. Urodziła si~ 9 października 1909 roku w Smodnej koło Kosowa. Ukończyła Seminarium Nauczycielskic Sióstr Niepokalanek w Slonimie koło Nowogródka oraz Instytut Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. Wieloletnia nauczycielka IV PodczerlVonem, ZaIVoi, Lipnicy Wielkiej na Orawic, II' Zakopanl:m i w Zespole Sanatoriów w Rabce. Pracowała w wielu organizacjach i stowarzyszeniach: Klubie Poetyckim przy Oddziale Gorczańskiego Związku Podhalan w Rabce, Kluhie EkologiC/nym, Polskim Towarzystwie Ludoznawczym - Oddział w Mszanie Dolnej, którego byhlwielolctnim i aktywnym członkiem, Twórczość poetycka Malwy Chądzyńskiej Barycz układała się w cykle: .,Tatry moja miłość", ..L przyrodą na ty", ..Rabka i Gorce". ,.Moim dzieciom", ..Świat dziecka", "Kobietom-matkom", ..Miłość i wierszc" .. .Papieżowi-Pielgrzymowi". Wiersze poetki drukowano w wielu ezasopi,mach i tomikach poczji. W 1994 roku wicrsze Malwy Chądzyóskiej Barycz wydano w almanachu poezji religijncj ./ dllch wieje kędy chce .... a w 1977 roku w tomiku wierszy poetów rabezańskich Sereenl nw/o\t'ane. Malwa Barycz była laureatką VI Konkursu Poetyckiego "Serduszkowy wiersz" organiZ\l\\anego przez Micjski Ośrodek Kultury w Rabce, 13 lutego 1998 roku został wydany tomik wil:rszy Ali/oH: i lFiers::e. Malwa Barycz pisała: IJ::iękllję I'anie za trud. /zy. udręki. więcej /ask mi da/e!;. klólTch nie po/ic::ę. IJ::iękllję ::0 :::vcie w cielliu Twojej ręki chcia/wll d/a Twej chwały .~wiecii:jasnym ::lIic:::em. Malwa ChądzYllska Barycz była odznaczona Krzy7.em Kav,;alerskim Orderu Odrodzenia Polski. Złotą Odznaką Związku Nauczycielstwa Polskiego, Odznaką ZNP za tajne nauczanie, Medalem Komisji Edukacji Narodowej. Odznaką Zasłużonego Działacza Kultury. Zmarła 2 marca 1998 roku. Spoczywa na cmentarzu IVRabce. Ka::imiera Łacny �264 JAN KAPLaN (1915-1998) Dnia 3D grudnia 1998 roku zmarł w Rabce w wieku 83 lat śp. mgr Jan Kapłon. Urodzi! się 6 kwietnia 1915 roku IV Rabce. w rodzinie rzemieślniczo-chłopskiej. ))0 szkoly powszechnej uczęszczał w Rabce. W czerwcu 1934 roku zdał egzamin dojrzałości w Ogólnoksztalcącym Gimnazjum im. Seweryna Goszc/.Yllskiego IV NOllym Targu. typu neoklasyczncgo. W czerwcu 1938 roku uzyskał stopicń magistra praw na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Już w latach uniwersyteckich (1935 rok) wstępuje do Związku Podhałan .- Ognisko Rabka. Z pasją poświęcał się pracy społecznej w środowisku nie tylko rabczm\skim - działał w Polskim Towarzystwie Turystyczno-Krą;oznawczym. Związku Podhalan. Polskim Towarzystwie Ludoznawczym Oddział Mszana Dolna. którego był prezesem od 1972 roku - do ostatnich chwil życia. W 1989 roku na 65. Walnym Zgromadzeniu PTL wszedl w skład Zarządu (jjównego. Od ł 985 roku był członkiem Towarzystwa Naukowego Płockiego. Omawiając zasługi śp. Jana Kapłona dla ziemi gorczańskiej. nie sposób pominąć również jego pasji dokumentowania: liczne publikacje, opracowania w rękopisach. wspaniałe rotogralie (zob. Udd=ial li' .\Is=anie Dolnej. w: Kronika PTL (/895-1995). red. Z. Kłodnieki. Wrocław ł997. s. 142-ł45). Za aktywną. pełml poświęcenia pracę społeczną i zawodową był wielokrotnie nagradzany odznaczeniami: - tytułem zasłużonego członka Związku Podhalan, - srebrną odznaką prrK. - medalem 4D-lecia Polski Ludowej nadanym z inicjatyw) Urzędu Miasta i Gminy Mszana Dolna_ - Medalem Pamiątkowym w 75 rocznicę Ratownictwa Ciórskiego w Rance. - odznaką za zasługi dla Województwa Nowosądeckiego. Realizując swoje zainteresowanie turystyką zdobył małą Odznakę Narciarską i dużą srebrną Gal'. Adwokatura uhonorowała go ..lłotą Odznaką Zasłużonego Działacza Zrzeszenia Prawników". W dowód uznania Zarząd Główny PTL nadal mu najwyższe wyrÓj.nienie - Członkostwo honorowe. Ostatnią oznakę - turystyczną - uzyskał IV roku 1987. Była lo ..Krajoznawcza oznaka im. Jana Pawła li" w stopniu brązowym - oznakę tę cenił sobie bardzo. Odszedł od nas członek. naszego Towarzystwa. który do ostalnich chwil życia służył nam radą i pomocą. Był człowiekiem wielkiego serca. pogodnego ducha. aktywnym działaczem społcCl.nym i regionalnym. Dobroć i subtelność promieniowała z całej jego istoly. Żcgnam)' śp . .lana słowami Kazimierza Przerwy Tetmajera: - dwie są święle r::ec=y o sile aposlolskie). - piękny i doblY duch c::łowiecy li' gorącej piersi polskie). Sp. Jan Kap/on został pochowany ł999 roku. na Cmentarzu Komunalnym w Rance IV dniu 2 stycznia �265 ZOFIA K1vllECIK ( 1916·1998) Dnia 17 czenlea 199R roku zmarła w Mszanic Dolnej IVwieku 82 lat śp. Zofia Kmiecik. Była członkiniq Oddziału II Mszanie Dolnej od 1954 roku. tj. przez 44 lata. Urodziła się 13 kwietnia 1916 roku IV Mszanic Dolnej. w rejonie zagórzańskim. który serdecznie pokochała. Aktywnie uczestniczyła w pracach Oddziału. o czym świadczy fakt. że przez trzy kadencje. IV latach 19581963 i 1976-197R. oyla członkiem Zarządu Oddziału. Brała udział również IV walnych zgromadzeniach dekgalów. które odoywały się co roku w różnych miejscowościach kraju. W 1936 roku I.olia Kmiecik ukończyła Prywatne Gimnazjum im. Marii Konopnickiej typu humanislycznego IVWieliczce. uzyskując świadectwo dojrzałości. W 1938 roku ukończyła 2-klni Wydział POCZ\()\\y Instytutu Administracyjnego. W październiku 1938 roku podjęła pracę w Urzędzie Pocztowym IVWarszawie. gdzie pracowała do wybuchu Ił wojny światowej. Następnie. do 1952 roku. pracowała II Urzędzie Pocztowym w Mszanie Dolnej. W latach 1952-1962 oyłą zatrLidniona w Pallslwowym Młodzieżowym Zakladzie Wychowawczym w Mszanie Dolnej II' charakterze starszego księgowego. Później. aż do uzyskania emerytury. pracowała IV Urzędzie Pocztowym II Mszanie Dolnej. Zoli a Kmiecik oyła I\yiątkowo pogodną osobą. Z jej uśmiechem można oyło spotkać się codziennit:. Wszyscy. którzy ją znali. podkreślają zgodnie. i.e rozmowy z nią napawały optymizmt:m. Ryła uczynna i zawsze życzliwa dla ludzi. Droga Pani Zofio' Niech Doory Bóg przyjmie Cię do swoj~j chwały. Jan Kaplan JAN KROCZKA ( 1906-1997) Jan Kroczka urodzi I się 26 stycznia 1906 roku w Krakowie jako syn Franciszka i Marceliny z d. l.aeh. Sz.kołę podsta\\ową oraz Państwową Szkolę Przemysłową ukollczył w Krakowie. Podjął pracę kolejno IV ..zjednoczonych Fabrykach Maszyn i Samochodów S. A. Oświęcim", ..Państwowych Zakładach Inżynierii" w Warszawie. zakładzie ..Przemysł Pomocniczy" w Sędziszowie Małopolskim. II' innych zakładach państwowych i spółdzielniach oraz własnej lirmie II Wołowie i Mszanic Dolnej. W różnych okresach Jan Kroczka piastował urząd ławnika, był członkiem Naczelnej Organizacji Technicznej. czlonkiem sekcji Rady Rozwoju Ziemi Limanowskiej. czlonkiem T()\\arzystwa Miłośników Ziemi Sędziszo\\skiej i innych. Za całokształt swej działalności ekonomiczno-g.ospodarczej otrzyma! wiele dyplomów i listów gratulacyjnych z wyrazami uznania. Był wpisany do Księgi Zaslużonych dla Ziemi Limanowskiej i miasta Mszana Dolna. Był bezpartyjny. Jan Kroczka oył twórcą wiciu usprallnień racjonalizatorskich. posiadał 5 patentów, z których jeden. dotycz<\cy samochodu Fiat 621. w postaci rysunków i opisu przekazał do Muzeum Techniki w Wars/.allie. Był członkiem Światowego Związku Żołnierzy AK, odznaczony Krzyżem AK i Medalem Wojska. Od 1975 roku Jan Kroczka oył członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Oddział w Mszanie Dolnej. Zawsze brai żywy udział IV posiedzeniach, wykazywał wiele inicjatywy. niejedna jego propozycja znalazła zastosowanie w Oddziale. W uznaniu zasług na polu kultury, z oka,:i i stulecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, został w 1995 roku wyróżniony Odznaką ..Zasłużony Działacz Kultury". Jan Kroczka z.marl 20 lutego 1997 roku w wieku 91 lat i został pochowany na miejscowym cmentarzu. Helena Kroc::ka �266 ROMA REINFLJSS ( 1910-199R) W ostatnich latach unikał I\i.;kszych spolk'll1 czy konkrcncji. jcdnak na /apros/cnic swojcgo. Krakowskiego Oddziału Polskicgo Towarzystwa Ludo/Jlawczego. pr..'ybyl na sesj.; naukową związaną z 7-1. Walnym Zgromadzeniem DdegaróII i jubileuszem IOO-lecia tegoż Odd/jalu. Na o[\\,m:iu sesji przyj,,!. obok innych z_aslużonych jego członków. podzi.;kow,mie i kwiaty za wklad 1\' prace T(lI\arzystwa. Prly tej okazii spotkal si.; i z ożywieniem rozmawial z widoma dawnymi uC/Jliami. wsp()lpracO\\Ilikami. pr/)jaciólmi i znajomymi: na spotkanie [O\I·arzyskie. ,mi na \\}ciccz.k.; nic dal si.; mun(l\\ić. Nikt nie przypuszcza!, że \\idzimy go ostatni raz. N'bt.;pnego dni'L 26 wr/.eśnia odszedł na /al\s/.c. Roman Reinfuss. syn Franciszka i 7.olii z Mnerków. urod/il si.; 27 maja 1910 roku \\ Pr/.eworsku. ale dzieeiI1stwo i mlodość sp.;dzał \V innych miastach małopolskich. zwłaszcza 1\ Tarnowie i Gorlicach . .kgo ojciec s.;dzia zmarl w 1919 roku. ale \\ rodzinie bylo \\i<,:cej pmwnik(l\\. toteż. i Roman studiował na UJ prawo. z którego magisterium u/yskal w roku 19.15. Aplikacja w kancelarii notarialnej 1\ (;orlicach ulwierdz.ila go w przekonaniu. iż nic jesl to /.'I\\ód dla niego. WCl.eśniej. pode/as I\ędrów'ek po l3eskidz.ie Niskim. zainteresO\\al si.; pO\\'ażnie kultur" Lelllklm. a swój pierwszy artykuł o Iemkowskim paster~;(wie opuhliko\lal II roku 19.11. Wledy też nawi'lzal kontakt z Sewerynem Udzidą dyrektorem krakO\\skic),!.o Mu/cunl Ltnogralic/.ncgo. ucz.;szczal także jako wolny sluchacz na zajęcia prof. K. MoszYl1skiego. Gdy Roman Rcinfuss zrczygnowal z kariery prawnie/cj. S. {Id/ida z.aproponował mu asystenlurę w muzcum. a po roku mianował go kustoszem. Jako pracol\nik MU/.eum podj<tł R. Reinfuss regularne studia elnograliczne u prof K. Dobrowolskiego (proi'. MoszYl1ski obj;,1 wówcz.as katedr.; w Wilnie) i został jego asystcntem. Pode/as okupacji niemieckiej nadal opiekował się zbiorami muzealnymi. ale jako do/Orea, później laborant. Ig.odnil~ /. zaleceniem wladz konspiracyjnych strzegł ich przed rozkradaniem i wywoz<::m. Po wojnic. już \1 1945 roku skolH.:zył studia. a w rok później uzyskał doktorat na podst3\\ie pracy l.f!/IlkO\l'iejako kowanej w 1949 roku w .,Pracach i Materiałach [·:tnograliunych". jako we samodzielna pozycja). W roku 1953 uKalala si.; jego gm/w elllogra/fena (opublia wznowionej w roku 1998 praca hahilitacyjna /'olskif! druki Illdo· płótnie. ale wlaśnie wtedy zostały zniesione przcwody habilitacyjnc. Roman Reintilss do roku 1951 kontynuowal pracę w Muzeum J:tnograliunym \1 KrakO\\'ie (kustosz i zastępca dyrektora). alc już na przełomie lat 1945/1946 powierz.ono mu /organi/O\I,mie studi()w etnografiCl.nyeh na reaktywowanym {Jniwersytecie Wrochl\\skim. ),!.dzie pracowal do roku 110 ł 949. początkowo jako wykladO\\ea. potem /ast.;pca prolcsora i ~icrownik katcdry. Na Dolny m Śląsku pmwadzil / niellielkim /espolell1 prace lerenol\e nad zahytkO\\ym hudollnicll\em drewnianym. nad kulturą osi<::dlanej (u ludności. a tab.e dokumelltOllal zbiory dolnośhlskich muzc(·lII. Pod koniec 1946 roku podj'1ł si,,: now'ego zadania. które /aci,vy!o na calym jctw dals/ym życiu i zawodowej karier/.c. lostal kienl\lnik iem Sekcji Idobnict\la w p(l\\slaly m w (\wczas 1',l/'lS(\1 ()\\y f1l �267 Instyluci<: Badania Sztuki I,udow.:j, Pla<:ówka til włąo.onu po czt.:rech latach do Państwowcgo Instytutu Sztuki, a \\ 195') roku do Instytutu Sztuki PAN. poszcrzalu stopniowo sw~i zakres badawczy i po kilku lalach ohi.,:ła całość z,agudni<:ń związanych z ludową kulturą plastyczną tradycyjną i WSP(')lez.:sną R, R<:infuss. kllll'y \\ roku 1955 uzyskał Iytul proksora nadzwyczujnego, a w 1971 roku - z\\ yczajn<:go, rw\\adził ją prl.<:/. 34 iat,l do koń<:a 19S0 roku. kicdy to prz<:szedł na <:merytu1''':, Mial wlasną oardm sz<:roko zakrojoną koncepcj.,: badań nad szluką ludową. której nie dane mu hylo r<:aliz,o\\ać nigdy z takim rozmachcm. jak planował. Do tcgo bylby bowiem potrzcbny caly inslytut. a ni<: kilkuosooowa praco\mia, Poprzcz badania wykopaliskowc. kwcrcndy muzealne, archiwalnc i bibliogruliC7..n<:. a rrz<:d.: wszystkim dokumentację w terwie pragnął stworzyć ogromn.: archiwum sztuki lud(l\\<:j. któr<: stanowiłoby bazę dla opracO\\ań monograficzny<:h i syntdyonych, ProC Rcinfuss ni<: z\\'i'l/al si.,: na Siak z żadną uCi'e1nią. jcdnak dzialalność dydaktyczna stanowiła wain<: role j<:go pracy i zaint<:r<:sowań, Rozpocząl ją, jak wspomniano. nu uniwersytc<:ie Wrocla\\skim, W lalach 1946-1949 wykladul równocześnie ':Inografię w Wyższcj Szkole Nauk Spokcznych \\ Krakowi<:. a " latach 1951-1963 sztukę ludow,! na krakowskiej Akadcmii Sztuk Pi.,:knych, W roku 1951 podj'lł zaj.,:cia z<: sztuki ludowej w Katedrz<: Etnografii Słowiun UJ i pnmadzil j.: do polO\\y lat SO, Najwi.,:cej satysfakcji przyniosła mu jednak praca na UMCS w Luhlini<:, W 1957 roku r<:aklywował tam katedr.,: etnograłii. którą prowadził przez 10 lat. WychO\\al w tym czasi<: Irzy rocmiki absoh,cntów (13 osóh) i promowal si'<:ściu doktorów, Byl doskonalym dydaklyki<:m. wykładał jasno i jcdnocześni<: z wiełkim zapałem. Ze swoimi lubelskimi absolwentami zachowal do końca ścisłe przyjacielskie wiFY, !ainlcr<:sowania naukm\o-badawczc Romana R<:infussa byly s/,crokic. koncentrowały si~ jednak w d\\llCh ohszarach. kultury ludow<:j Karpat i jej powiązań z krajami bałkailskimi oraz sztuki ludo\\ej \\ Polsc.: i krajach są~i.:dnich, Od kuhury ruskich mieszkai1ców Beskidów rozpoczął. Matcriały zebran<: w latach lr/.ydziestych na Lelllkowszczyinie. a także wśród Bojków. Rusinów Szlachtowskich i /Iuculów nabrały bc/.cennej wartości po przesiedleniach Lemków i 13ojków. Badania wśród L<:mklll\ \\znowił. gdy zaczęli rowracać do swych dawnych si<:dzib. Wyniki badai1 opracował w licznych arty kułach. a także w książce .~'/adami l.e/tlków (wyd, "Kraj". 1990), Żywo intere~owala go również kultura rói.nych grup górali polskich oraz pogranicze mie,:dzy ludnością górską a mieszkallcallli nizin, I,'lunie tcj tematyki dotyczy ponad 70 pozycji w bibliografii jego dorobku, opublikowanej" 19S0 rokul. a róinicj. na cmeryturze. wielokrotnie do niej powracał. O ludO\\'<:j szluc.: i rz<:miośk artystycznym traktowała większość z J 4 pozycji książkow)'ch Romana Reinfussa. m,in, (;ul'/lcilrslll'O ludowe (1955), M"h/arslwo ludowe w Polsce (1977). LudOI!''' km!'ills!l!'() ilrlrs/l'C::II" (19RO). I,udow'a r::e:ba kamienna l>' Polsce (1989). dziesi,)tki arlyku/(m i rrz)o) nków, a takie zwi.,:z-'J zarys całości - S::/lIka ludowa 1-1' Polsce (1960). Każdą rozprawę przygotll\\'ywal nadcr staranni<: od stron)' mat<:rialowej. w historycznym kontekścic, Prof Rcinfuss ni<: byl uczonym typu gabinetowego. Mimo. iż inter<:sowały go problemy teorel)Czn<: i mdodołogiun<:. pozoslawial jc dla następców uważając. ż<: priorytet ma dokumentacja terenowa i \\Sl~rne opracowania zebranych materia/ów. Pasjonowało go również muzcoznawstwo. zwłaszcza skans<:Tllll\ ski<:. strój i kostiumologia. popularyzacja nauki. a także działalność na rzcu ochrony s/.luki ludowej i l(llkloru. Swkal rozwi,!zań. które umożłiwilyby nie tylko przetrwanie. ak i rozwój tych dziedzin. zwłaszcza zanikai,!cych rękodzieł. W C/,ynnym i pracowitym jego życiu ni<: było czasu na rozrywki. niewiek pozostawało go na \\ypoczyn<:k czy działalność organizacyjną Ni<:przypadkowo jednak otrzymał tytuł honorowego członka 1''11. (19S0 rok), W jcgo po\mjcnnej historii tmale się zaznaczył. chociai raczcj ni<: pOlkjnHmał siC; wysokich hmkcji. Tylko w pierwszych JÓZ<:I~1(Jajka. S<:kr<:tarza (ien<:raln<:go, Prowadził wtedy powojennych kadencjach był zastąpcą s<:kcję metodologiczną przy IG oraz s<:kcj.,: poradnictwa dnogratlcll1ego. Potcm jeszczc wielokrotnic należal do Zarządu Głównego. do zesp0!<'lI\ redakc)jnych m,in, .. Ludu", recenzował wydawnictwa. brał udział \V ważnych dyskusjach. np, na 1<:lllal I'olski"p'o ii/lasu e/l7ogra/ic::I7"p'o, czy Instytutu Kultury Matcrialn<:j, C:zyn- Cicśla-Reinlllssowa. /lihliogmlia prac Nomano Rem[l/Ssa, ..Lud'· 1980. s, 53-66, Ta sama ukazala si, L Smwk 1980, Obejmowała 268 pO/ycji, Do polowy 1988 roku liczba ieh wzrosla (\ około 110 daiS/.) ch poz\'cji, I /, w .. A.:ta SkansclHllogiea" �268 nie uczestniczył w wielu zjazdach Towarzystwa. wygłaszał referaty na temat etnografii i sztuki ludowej Białostocczyzny ( 1961). Limanowskiego (1968). Lubelszczyzny (1973 i 1985). o potrzebie międzynarodowych badań karpackich (1956) i in. W Krakowskim Oddziale I'TL brai udział w wielu pracach zarządu. inspirował różne jego poczynania. m. in. w 1960 roku jako wiceprezes Oddziału zainicjował zespołowe badania nad kultura tradycyjną podkrakowskiej wsi Tyniec. Z zapałem przystąpiło do nich 20 osób. niestety dla wi.;kszości był to zapał słomiany i do opracowania monografii tej wsi nic doszło. Prof Reinfuss należał do Komitetu Nauk Etnologicznych. do kilku komisji naukowych przy krakowskim Oddziale PAN. z których Komisję Etnograficzną prowadzi I w lalach 1984-1991. Przyczynił się \\ ydatnie do powstania Stowarzyszcnia Twórców Ludowych w 1967 roku i do końca patronowl1ł pracom tcgo Stowarzyszenia. Był postacią znan'l i powai.aną w kręgu ludowych artystów i miał wśród nich wielu oddanych przyjaciół. W kondukcie pogrzebowym. odprowadząjącym prochy Romana Reinfussa. niezwykle licznym jak na zimn'ljesicnn'l szarugę. można było zauważyć górali. krakowiaków. a także Lemków w tradycyjnych strojach. A żegnało go przeciągle buczenie pasterskich trombit. I:\••• a Fry.\'·l'ietras=kowa �LJzupdnienil: Artykuły opublikowane wIornie 82 ... Ludu" tłumaczyli: D. N. Collins . .I. lJrry. Maria Antonina C=aplicka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na SyberiiZbigniew .Iasiewicz (z języka angielskiego): E. l3ockhorn. O. Bockhorn. Ponownie IV domu? Siedmiogrod=cy Landlerc;:ycy międ=y Rumunią Mirosław Rucki (zjęzyka niemieckiego): R. Merkien':. KulIlIm ludowa Wileńs=cy:ny w pierws=ej połowie XX wieku - Mirosław Rucki, Monika Leonowicz (zjęzyka rosyjskiego). i Austrią - Renata Misiewicz. �Książka doskonała jako upominek i jako ir6dło wiedzy o tradycyjnych strojach ludowvch. Prawie wszystkie ubiory ludowe w jednej książce, bogaty i nader przystępnyopis. Teresa Karwieka, Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław 1995 (s. 156,81 ilustracji. 5 barwnych tablic; cena 12,00 zł W publikacji tej autorka przeanalizowala ubiory ludowe pod wieloma aspektami. Najwięcej miejsca poświęciła zróżnicowaniu regionalnemu wiejskich ubiorów, przybliżyła również rolę stroju ludowego jako wyrazu zamożności, stanu cywilnego, wieku; opisała stroje odświętne i obrzędowe. Zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKlE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36 50-139 Wroclaw tel. (0-71) 344-46-13 �W oparciu o rękopis będący w zbiorach Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w ramach serii "Archiwum Etnograficzne" (t. 36, cz. I, II, Jll) ukazała się publikacja: ----_~~o--c=-----Brzozowa Jan Świętek, i okolica Zakliczyna Obraz etnograficzny, nad Dunajcem. Zbiór z lilII 1197-190(1. cz. I: Oko/im U lIt (ubiór, pożywienie, d01l1os1 \\,0) I Pram (pastersl wo, hodow lil, ps/.C7.ci;ll'sl wo, rolnictwo, ogrodnictwo, rzemiosło, hilmlel) Wrocław 1989, s. 234, cClla 'i.OO zł C7 .. (wyobra7.enia, kultura II: WierzeJ/iII [etyka), kult, wL'lcrVllilrin, 1cc7.I1iclwo) Wrocła w 1998. s. 247, cCllal S,OO zl cz. Ill: LI/dl/OŚć. T~ody Zwyczaje i I'vj{'cin /llr/WI/C (I{odzina). Wroclaw 19<J9 (w druku) cena ok. 1".00 zł -----c:o::::~~o_C>o-----Zamówienia prosimy kierować Ila adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 Wrocław ul. Szewska 36 leI. 071/344-46-13 �, , NOWOSC wserJl ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Jan Wieick, Strój Górali Łąckich, Wrocław 1999 (cena: 20,- zl) Oferujemy również innc tytuly z tcj serii: I. J. P. Dekowski, 2. J. Swieży, Strój podlaski 3. F. Klonowski, 4. B. Kaznowska, 5. T. Seweryn, Strój sieradzki, 1959 W-w (nadbuża{ISki), Strój wanni{lski, W-w W-w 195!! (10,- 1.1) 1%0 Strój bilgorajsko-tamogrodzki, Strój krakowiaków (10,- zl) wschodnich, (10,- W-w W-w 1958 I%0 (reprint (I U,- zł) J 991) (ll,- Zamówienia prosimy kierować na adres: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Szewska 36 50-) 39 WROCŁAW tel. 071-344-46-1 J 7.1) 1.1) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0595f215bcfccc5a80e6301ba2c6df72.pdf d6fcbb18e02956ddb8b090bca8237402 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5043 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource Mikułowska Halina (1917-1998) Glapa, Adam (1916-2000) Hankowska, Romualda (1933-1999) Bieńkowski, Wiesław (1926-1999) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4678 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.203-209 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, L 84, 2000 V. IN MEMORIAM WILSLAW BIL 'KOWSKI ( 1926-199')) I II', 22 listopada 1999 L zmarl w Krakowie po ciężkiej chorobie prof~sor W, Bieńkowski. wybitny uczony, historyk nauki i kultury, bibliograt: biogralisloL pror l3ie(lkowski był dlugoletnim kierownikiem Zakładu Bibliogralii Bieżącej Krakowskiego Oddzialu Instytutu Historii PAN, wykladOlI'Ci.j na bibliotekoznawstwie, współtwórcą tego kierunku studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był też redaktorem naukowym Bibliografii historii polskiej. członkiem rad naukoII")ch. m.in. Polskiego słownika biograjic::.nego, Inslytutu Bibliotekoznawstwa i Informacji Nauko\\(:j UJ. Archiwum oraz Biblioteki PAN i PAU w Krakowie. Muzeów Etnograticznego i Historycznego w Krakowie. Wybrany w 1994 L czlonkiem kon:spondentem odrodzonej Polskiej Akademii Umiejętności. wchodził w skład jc:i ZaWIdu jako delegat Walnego Zgromadzenia. Był odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu 1'010nia Restituta i wyróżniony nagrodami krajowymi i zagranicznymi. Krakowianin z urodzenia. mieszkał w mlodości w posiadłości rodzinnej na Łobzowie. Ojciec Kazimierz hy! urzędnikiem skarbowym Laz.arów. literalk,! i tłumaczką Żonaty z l3arbarą Klimalą, i legionisto" malka Maria Paulina Z miał dwóch sYJl(')\\, !aillleresollania naukolIc Prll!'csora Bicókollskiego obejmOllaly historię kultury XIX i XX w .. szczeg(')lnie histori.,: nauk humanistycznych. historiogratii. etnogralii. socjologii, historii myśli s[lokeznej. Pasjol1(l\\al si.,: dziejami i kultunl Krakowa i Uniwersytetu Jagiellońskiego w dobie autonomiczncj (ialicji. By I lei. z,nawC<] dz,icjów P(lmorz.a. Warmii i Mazur. Obok swoich zawodowych [la~ii. II lym lak/e ksi.,:go/Jlawstwa i edytorsl\la naukowego. posiadał hobby - kolekcjonowanie POCZ((')\Iek. dru~(')\\ ulolny ch. odznak. medal i. pudełek od zapałek, Jakże się cieszył, kiedy pamięlaliśmy o II/bogacaniujego z,biorów. Profc-;or Iliel\"ll\1 ski ukol\ezyl histori.,: i socjologi.,: na Uniwersytecie Jagiellońskim (1951 1<)52), Dyp!om magistra socjologii. choć właściwie koi\ezyl etnogralię. która nic była jeszcze administrac)jnie II y odn;bnionym kierunkiem na uczcini. uzyskał w 1952 r. li swego mistrza, a [lolem prz,yiacicl<L prof. Kazimicrzll Dobn)\mlskiego, Ty tul pracy brzmiał: ..Zagadnienia kultur) ludollej II piśJllicnuiclllie polskim II lataeh 1800-1914". Dodać należy. że W. Bieńkowski Ilysohl cenil szkol.,: l)ob]'()\\olskicgo i Kaz.imierza Moszyi\skiego. O prof Dobrowolskim pisal II zrcdagll\1 ancj prz.C/ siebie. II ydancj II' Krakowie II' 1994 r.. pracy zbiorowej I\a::.imier::.Dohr{}\l()lski c/rmieh i l/c::.mn·, Stopiei\ naukowy doktora nauk historycznych uzyskał w 1962 r. na [lodsta\1 ie roz[lra\1 y ..Krzysztof ('elesl)'n Mrongowillsz ł764-1 S55", stopiei\ doktora habilitolIanego II 1970 r.. na podsIalI ie rozprall} .. Kazimierz Kelles-Krauz. Życie i dzieło". W 19S I r. �204 otrzymał stan()\\,isko proiCsora nadzwyczajn.:go, w roku 1<)<)211 ,)<)1. proiCsora akad.:mickim zwy<:zajnegu. Prolcsor BieJil.~ulvski zlliązał sit,: od I lipca 1951 r. z KrakOlIskim Oddzialcm Instytutu Historii PAN, gdzie pracolI"<lł II Zaklmlzi.: Dokumentacji. 1'0 różny<:h prz.:ksz.tałceniach powstał tu w 1<)91 r. Zakład Bibliografii l3ież~c",j. którym kierowal ud 19XI I'. W Instytucie Ilislorii w 1990 I'. utworzył i kierował Zakładem Dziejów Kultury Krakowa. W I<)75 I'. rozpuczął pract,: dydaktyczną na Uniwersytecie Jagielloilskim. gdzie rozwinął działalność n,luKową ZaKładu/Katedry. obecnie Instytutu l3ibliotckoz.l1<1I\stlla i Inł()l'fnacji Naukollej. 1'0 prz.cjściu na emerytur.; w IlJ96 I'. nic tracił kontaktów zawodOllyeh i naukoll) ch. nadal mial tei. wyklady. m.in. monograJiczny z "Kultury Krakowa" - o wybitnych osobistościach naszego miasta. Od IlJ~N I'. prowadził ogl)lnopulskie. interdyscypliname seminarium doktorancKie w Instytucie Biblio[eKozJlallslwa. Znane były coroczne sympozjony doktorantów w Lailcueie. na które mimo dużego ostatnio zl1l.;cz.enia. cht,:tnie jeździł. a potem ze swadą Opt)\\, iadał nam o nich. Cieszył sit,: dUi.ym autoryt.:tel11 i symp,Jlią wśród stud.:ntów. o czym może ślliad<:zyć spontaniczni.: zredagOlI'nny nekrolog rozlepiony na murach uczelni i Akademii: Drogi Pr()jesur::e.' /'Iw:::dego Pana slm.-a płynę/a nauka. (jod::im' .\jJt(d::one:: Panem po::ostaną nie::apomniClnymi lekcjami ~vcia. /JocelJiani. lrakl(}\l'(f/lijak INlrlner::)'::aws::e hęd::iemv myśleć o Panujaku I\.nchanYJIl. Wvhitnym. Nie::asfąpionylll. II' g/ęhokilll :;;a/u/l/c::vmysil,'::}(od::inq Kochanego / Prot Wies/awa /Ji'eJikmrskiego /Sllldenci IHi/:V UJ Profesor był człowiekiem wielkiej aktywności naukowej i społecznej. Należal do .:Iity naukowcj i kulturalnej Krak(lIIa. ale przecież nic tracil kontakló\\ ze środowiSKiem, w którym rozpocząl działalność. Od 1960 I'. brai udziaL jako dziejopis i miłośnik Pomorza. w pracach I WyJzialu auk Iłumanist~ cznyeh Cdaliskiego T (mar z~ stIla auKllIl-ego. praC<,: zawodoll,! zaczynal właśnie 1\ Gda,lsku. a od 1973 r. II' pracach Ośrodka Badali NaukOlI'ych im. W. K.,:trzyliskiego w Olsztynie. Warmia i Mazury to Jruga miłość I'rol'csora po KraKowie. gdzie rÓIInież spędzał pi.,:kn.: II akacje z przyjaeiólmi. W latach ł 972-1993 Prolesor pc/nil odpowiedzialni\ liJnkcjo; sekreti.Jrza rcdakcji "Studiów Hi- storycznych". II- okresie /966-1991 wchodził w skład KomileIti Redakcyjnego ._Rocznika Muzeum Etllogralicznego w Krakuwic". Profesor byl czlonkiem Komisji Ilistorii Nauki PAU oraz Kilku Komisji Ilaukowydl Oddzialu Krnkowskiego PAN: Socjologicznej. Komisji NaUK Historycznych prz.eksz.tałconej w Historyczną. Prnsoznawczej. od ł 973 r. Komi~ii Etnograliczn~j. Był też członkiem od ł 94X I'. Polskiego Towarzystwi.J HistoryczJlego, w którego 711rządzie oddziału zasiadał. PolsKiego Towarzystwa Bibliologicznego. od utworzenia l)' 19901'" Polskiego TUII'arzystwa Ludoznawczego. od 1949 I'. W pa:i.dz.iemiku 1999 r._ z okazji 50-lecin ezłonkost\I<L mial otrzymać uroczysty adres od Zarz'ldu CJłllll'll.:gO PIL któr.:go nieslety już nie zdą~yliśmy przed śmiel1c1ną chorob~ uroczyście \I r.;cz.yć I'roksonl\l i. Tckst ndresu został odczytany przez pr.:zesa Oddzialu Annt,: Spiss na ialobnym posiedzeniu Towarz.ystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. którego był czlonki.:m od 1946 I'. i prez ..:sem przez 16 kadencji ( 1964- ł 980). a następnie l\To;czony roJz.inie Proksora. Whśnie z ramienia tego Towarzyst\\a ProlCsor uczestniczył z Ilielkim zaangażO\vaniem od 1958 r. w jury corocz.nych konkurslllv sz.opek krakoll'skich. a IDO-lecie TO\\'ilrzysl\\a uKa:1łlła się 1\ 1<)97 r. wyczerpująca monogralia autorsIwa I'rotesord Slra:::ni(~v d::iejóu' miasla narot!ml'ej pamięci. \\' serii Biblio(eka KrakowsK,L nr 137. której byl wieloit:lnim r.:daktorem. Wano tu może przypomni.:ć inny lemat krakowski. mianowicie. sesj<; naukową zatytulOlvi.Jną ..Kultura ludOlva Krakowa i regionu krakowsKi.:go"_ zorganizowaną przez Oddział Krakowski PTL w dniach 11-15.09.1976 r. w KraKowie z okazji 51. Walnego Zgromadzenia Ddegatów. II' czasie której W. Bielikoll'ski wyglosil reterat Kraków joko o.l:rodekhodwi e/l1ograjic::nych. Matcrialy z se~ji opublikowano w .. Ludzi.:" t. 61. 1977. Dorobek prof Biclikowskiego obejmujc blisko 550 pozycji. o różnym cilti.arzc naukowym. od gruntownych monogratii to imponujący komentarz I\iusza. m.in. jego badań po artykuły du 550 listów ludollwll·czych. popularnollaukoll':. K. Ke\les-Krauza. praci.J wyda\lnicza Szczególni.: opracowanie nad k'kslami c.:nn.: publikacj.: dorobKU K.C. MrongoJózefa Wawel Louisa. Wśród kilkudziesięciu. opartych o żródłOllą bazę arehillalną biograml)\I' napisanych do Polskiego SIO\l'nika 8iogl'ajic::negu. znalaz.ly się równi.:ż biogramy ludol.llawców i wybitnych postaci kultury ludowej. m.in.: Aleksandra klskiego (t. II. 19641. Rcgin) l.ilientalo\Vej (I. 17, 1972). �205 i..:gOly Paukgo (l. :25. 1(80). Slanislawa 1'0la<.:Zka (\. 27. 1982). Sabały (I. 34. S..:\\..:rynil (l. .16. 1(95). Pisywal ki. biogramy \\")'hitnych ..galicyjskich·· Polaków. 1992). Tadeusza m.in. Antoniego Kaliny. Karola Potkaóski..:go do OSIerreichisches Hiographisches 1.exikon 1815-1950, oraz do paryski..:go IJllemllliOlIlt/ lii/Jliogruph\' oj /lislorical Sciences. Wat10 też przypomnieć ar1ykuł Wincenty I'o/jako elI/ugrU;: ..Sllidia i Matnialy l.ub..:lskic"l. 13. 1988. druk 1991. Ze znakomitego doświadu..:nia I'ro!l:sora \\ biogr.llisl) ..:..:.przy j..:go dUi...:j ż.yczliwości. korzystaliśmy przy przygotowywaniu uekaj'lc..:go na \\yl!ani..: Slo"'l/ik" hiograjic::'lIegu e1f1ograjoll' polskich. Prolesor był za~t;,:pcą redaktora .. dr Anny Kml<i1ski..:j-I ...:wickiej. autorcm biogramu Stanisława Hystronia. Dodajmy_ i.e tcmu \vybitn":lllu UC/OJJ..:nlll pnświ.,:cił Profesor swc wystąpieni..: ,..Ian Stanisław Bystroń jako historyk kultury polski..:j" na posi..:d/.cniu Komisji FInogralicznej PAN 14.03.1996 r. IN 50-kcic śmi..:n;i Se\\LTyna lIdzi..:li. wybitncgo ludoznawcy. założyciela Muzeum Elnograliczn..:go \\ Krakowi..:. n<l I.organi/.()\\anej przcz Muzcum uroczystej se~ji 24.11.1987 r. Profesor \v) glosił rekrat "Działalność S":\Il;rYllil Ud/.icli \1' Komisjach Polskiej Akademii UmiejQtności \\ KrakOl\ i..:". RL'krat) w Krakl)\\ i..:" \\ 1991 r. l. lej sesji ukantly siC; w lO tomie "Rocznika Muzeum Etnograficznego Proli::sor lInl/) 1 lemat ..prad/iej(l\\" elnografii. wlaśeiwie ludoznawslwa. podnosząc Iym sam) m presli/. lej gał":/i nauki . .leszcze w czasie studiów z.afascYIHl\\ał siC; postacią Oskara Kolberga. W 140. roClnic.; jego urod/in. na s..:sji towarzyszącej zjazdowi PTL w Jeleniej Górze \1 liniach 15-1 'J.05.1954 L. W. Bicilkll\\ski wygłosił referat .. Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badali luJozn<l\\'Clych w I'ols<:..:-- (poszer/.ona wersja ukazała się drukiem w Archiwum I::tnograficznym nr 12. Wro<:la\1 1(56). To właśnie wtedy zapadła uchwała o wydaniu dzieł wsz.ystkich Kolb<:rga. ale \\'(')\\czas ,~abraklo na len cel funduszy. 150. rocznicJ; urodzin Kolberga Oddz.iał Krakmvski PTL wcspól I Towarzyst\vem Miłośników Historii i Zabytków Krakowa uC/cil urOCl.) sq s..:sj.\ 15.01.1 <)(,5 r. \V Krakowie. \\ Clasie której W. Bietikowski wygłosił referat "Kolberg w Krako\\i<:". opublikOllany \\ .. Roezniku Krakowskim" L 39. 1968. Od 1978 r. Profesor trwale urod/ ...:nia Kullllraln..: sympozja inicjały\\.,: z\\ iązal si.; I Dniami Kolbergowskimi w Przysusze (ob. woj. mazowieckie), miejscu Kolberga. \V 1960 L powstało lu bowiem bardzo ambitne Przysllskie Towarzystwo im. Oskara Kolnerga. maj'lce na celu popularyzowanie tej wspaniałej postaci poprzez naukm\e. tl:sti\lale pieśni i lalieów ludowych. Profesor gorąco popicrał tę lokalną i ni..: i..alm\ al Clasu na uCleslniclwo. Na ogólnopolskiej sesji naukow~j w Przysusze 206.1990 L \\ yglosił r..:Jerat przygotowany \\ spólnie Z dr Annl\ Grueą. "Krakowskie konek~je Oskara Kolberga" (..!<oClI1ik Krako\\ski" l. 69. 19(3). /\by zakończyć w,/Iek Kolberga w życiu Profesor'L tr/..:ba j..:szCl<: \\ spolllni..:ć o kolbergowski..:j sesj i nauko\\'(;j zorganizowancj 26. I 1.1994 r. przez INydziall·ilologiCl.ny PAl J \\ Krakowie. Pokłosie sesji ukazalo si.; drukiem w 1998 r., w pierwszym '1umerze now..:j s..:rii \\ ydalvniuej PAll .. IN służbie nauce". pod redakcją Profesora. Tamże znąidujemy .lego glos IV dys~usji ..0 wspóiCl..:snych lórmach uczczenia pamięci Oskara Kolberga. Rozwój badail nad kullur,! ludOI,,! \1 Polsce ( I XOO··1867)". Jeden z oslatnich artykułów prof. Bieńkowskiego to: Osk"r J-:o/herg u .Ik(/(Iel/li" (.·lJliejl,'/I/O.ki w A:rakOll'ie. Prace Komi~ii Historii Nauki PAU. Kraków 1999. Trudno bylob) si.; tei.. dziwić. że Prorcsor był gorącym or;,:downikiem wydania drukiem (Kraków-Ols/lyn 2000) r.;kopisu. lJlajdująeego się w Bibliotece PAU i PAN w Krakowie. z którego korzyslal Kolberg. pl. l'ie.~lIi IlIdll ::'110(/ górnej Dl1l'ęcy \I' parafiach OS/J-ódskiej i Kraplewskiej :hieralle w 1836 do 18-10-go /'OkIl pr::.e::...'( G. G.. tj. przez Gustawa Gizewiusza, 1810-1 X48. folklorysly. budziciela i or.;do\\ nika SpnlW) narodowej na perytCriach Mazur pruskich. I.wil\zany od p(l!l\ i..:cza senkcznymi \\i;,:zami z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Profesor rzadko miał ostatnio czas i siły uczeslniczyć w naszych spotkaniach. zawsze jednak przychodził. nal\..:1 \1' Ilajwi.,:i-.vy deS/cz. po nO\I'ość \1·yd'l\\niCl.ą ("Proszę Pani, ja po książkę la\\sze przyjd{'ml·mil). Byl sel'lkcznym przyjacielem. doradcą. konsultantem kolejnych zarządów odd/ialu go. obecnie \\ KrakO\lie. IV KrakOIIi..:. W I'lC/Y I si.,: lei.. \\ przygotowywanie obchodów I OO-Iecia krakowskie- najslars/..:go oddzialu I'll.. lowarzys1'leych I.X X IV Zgromadzeniu 1\ liniach :22-:24.(Jl).1998 L Powołany pr/.el: Zarząd Główny na sekretarza go s..:sji nauko\\ci. konsullOl\al nasle projckty. doradzał referentów. W czasie sesji, Delegatów naukowektórą czę- ścio\\o pnmad/il i /IIakomicie podsumował. wygłosił z drobiazgową znajomością tematu. referat .. Krako\l scy prekursorzy badaó 11Ido/.na\\cl.ych w pierwszej połowie X IX wieku". A potem �206 intcresował si« nHlżli\yością \Iydania tekstów. Idążył jcS/.uc mhauyć okładki, ale ksiąi.ki (f'r::ed IO() lafy i d::isiaj. Ludo:://(lIrsflro i elnogralia i zaakceptować projekt międ::.1· Wiedniem. 1.11'0- wem. Krakmrem a l'ragą, KrakóI\ 1999). do której dostaruyL jak zllykle. starannie przygotowany do druku tekst. już nic zd'liył wzią(' do r«ki. Profesor pryncypialnic postr/egal rolę clnogra!ii, pisał b(lII icm: "już od I.arania .. hudziła i rozwijala poc7.ucie świadomości narodowej ... uka7lljąc piękno ojczystcj kultur) ludu, równoczcśnie broniła skutec7.nie przcd zahorcami polską tradycję. by móc pr/ekazać j,\ potomnym". A równoczcśnie potrafił si« zachwycić np. umiejętności,! sypania piaskiem w/.ort'l1\' na polepie i dziwić się z uśmiechem. że nic o tym nie wiedział ~ ..a pr/eeież chodzi Iem na scminaria do profesora Mos7.yńskiego". I taki pozostanie IV naszej pami«ei. uczony - erudyta. mówi"cy i pisz'ley piękm, polszczyzną. przy tym gawędziarz pełen osobistego uroku. patriota i spolcunik. przyjacielski i życzliwy, elegancki. o wysokiej kulturze osobistej pan. Bardzo krakowski Profesor. Pogrzeb na Cmentarzu Rakowickim w KrakOllie zgromadzi I rzesz.,: przyjaciół. znajomych. IlspółpraeOlmików i uczniów Profesora. a nickonwcncjonalne mOlly pogrzebowe \1 )rażał) glęhllki żal. ../lIna SjJiss ADAM GLAPA (19l6~2000) 7 czerwca 2000 roku zmarł dr Adam Glapa etnogra[ rcgionalista. nauczyciel i popularyzator wartości OŚlI iatowych i kulturalnych, zwi,,z.any s/ez.ególnie Adam (;Iapa z terenem Wielkopolski. urod/ił się 4 maja 1916 roku \\. Grodzisku Wielkopolskim. UkllńCl.ywszy w 1936 roku w Lesznie seminarium nauczycielskie ro/POCZ'11 pracę w \.•.yuczonym zawodzie naipien\ II' Swarzęd/u. a następnie w Zh'lszyniu do 1939 roku. Po utracie niepodIegiości la propagowanie plliskości ziem pogranie/a i historycznych granic zachodnich onlz za przynależność do Iwi'IZku Zachodniego Polaków \\ Zbąszyniu z.ostał przez wladze okupacyjne skazany na kan,: śmierci. co zmusiło (io do O[lllszez.enia nia. UkrYllal lotogralicznej dośll"iadezenia się II I'oznaniu miejsca zamieszka- pracując l\" lirmie SICII ncra. Maj'lc już pell'ne pedagogiczm: i organizatorskie. brał czynny udział II tajnym nauczaniu oraz iniejowai i reali/llllal w kOllspiraeji inne I(lrmy życia kulturalnego, m.in. widOll"iska i wieczornice dla coraz szerszego kn,:gu polskich rodzin. Jedna z takich wieczornic o treściach folklorystycznych pl. ..Zaręczyny u JakubOll"skieh". zorganizowana i zainscenizowana przez Adama Glapę przy Ilspółudz.ialc .lana Bzd~gi z [)omachol\"a. została sfilmowana IV warunkach konspiracyjnych przez Stanisl<lll"a Kuszę i Zygmunta Brychcego. stanowiąc wraz z innym lilmem pt .. .1. szarych dni" dokulllenl o unikatowej wartości z życia Polaków IV czasie okupacji. �207 \\'/lln.:m tradycji T(lII ar/y'tlla C/ytclni Ludowy ch. Adam Ciapa przygotowywał w tym cza,.ie tabe pn>~r"I11Y edukacyj!l" " cykLtch lętllalycznych z f(·)i.nych dzicdzin Iviedzy. które były nast<;pni<.: prC/cntUllan<.: II konspiracji II polskich domach prz<:z prowadzących z<~j~cia. Sam rcali/llwał lematy dotyu'lce historii Polski, kultury ludowej i folkloru. Każdy. komu znanc są rcalia I. /.)cia cod/.icnncgo Polakt)\\' w ó\\'Czesnym Kraju Warty. orientujc się, jakic w związku I. tym istniały I.agro/cnia dla rcali/atorów i uczcstników wspomnianych inicjatyw pod~imowanych I taką od wag,! i I patriolyclllych pohudek przcz Adama Glap.; i innc, także wymienione tu osohy. W latach 1')-15-1950 Adam (ilapa pracowal IV POlllaniu. kolejno w Milicji Obywatelskiej. II IJckgatur/c Ministcrsl\\a Oś\\·iaty. W)dziale Kultury Urzędu Wojewódzkicgo. Po wyzwoleniu h) ł jednym z picl'\\Slych ochotllik()\\. którzy czynnic 1Vf<lczyli się do prac porządkowych i normalizujących jy cic II' I.l'ujnowanym Poznaniu. Zajmował si.; przede wszystkim ochroną i zabezpieczaniem lh'lbr kulturaln)<:h oral rCakl) wowanicm instytu<:ji oświatowych. Pracowat także IV MUlcum Narodo\\') 111. org.ani/.ując z inspiracji prot'. Eugcniusza Frankowskicgo dzial etnograIiuny najpicrw II Poznaniu. a nast.;pnie \\ pałacu w Rogalinic. To on właśnic był autorem odeIII) podpisancj prIG IloiL'wod<; poznańskicgo zwracającej si.; do spokczellstwa o przeka7A1nic przcdmio\('lII I d/icd/iny kultury ludowcj. Odezwa ukazala się w dzienniku .. Wolność" nr 52, 1-1 C/CI'\I'Ca 1')-16 roku. W \\yniku lego aktu napływały eksponaty. co pozwoliło na powstanic piCI'\\S/L~i stałej ckspozycji \\ pałacu IV Rogalinic. którą l\\orzyli pod kierunkiem prof Józefa (jajka: Adam (i1apa. Slanisłml Hlas/.czyk. Longin Malicki i Krystyna Klęsk. W latach 1')-15-1')50 Adam (ilapa studiował c1nograli;;. antropologię i prehistori<; na ówczesnym Wydziale Ilumanislycznym UniwersytclU Poznaliskiego. W 1950 roku ukończył studia otr/ynlllj'lc dyplom nr ł i tytuł magistra liJozalii. Po ukoliczeniu studiów. przez okres I roku. pracu.i'lc na stanOII isku redaktora II Polskim Radiu w Poznaniu. pr/ygotolVal kilkadziesiąt audycji i slueholl isk. 1\ tym II iele I dziedziny kultury ludo\\cj i f()lkloru. wykorzystując również mojliwości popularYIll\\ania istnicj'lcych i tworlllnych przcz sicbie zespołów regionalnych z tcrcnu Wielkopolski. Od 1951 do I')61 roku hył latrudniony w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym na stanowisku rcdaktora Ic<:illliClnego. pocz.'llkOlIO lIPomaniu. a następnie wc Wrocla\\·iu. W tym czasic organil\l\Ial r(l\Inió. \\sp()inic I. dr Olg'l (jajkol"l i Stanislawcm Stankiewiczcm. zjazdy Towar/ystlla. konli:rencic krajO\le i mi;;dzynarodowc oral. licznc scminaria. W 1961 roku na Uniwersy te<:ie W rocla II skim ohronil prac.; doktorsk'l "';Irój lI[ięd=.1-T=ecko-babimojski na Ile ubiorów ,rielf.i(J/wlskich. której promo(or<.:m hył prof. Józef Gajck. Od 1962 roku dll 1'!72 dr Adam Glapa pracowal IV Palacu Kullury w Poznaniu, na stanowisku kicnlllnika jcdncgo I. d/ia/(lIl. W tym samym okrcsic prowadzi I spolecznie poradnię etnograticm'l dla nauCl) cicli oral. instruktortl\l zcspołów rcgionalnych oral środowisk i osóh zainlcresoIlanych t'llemalyką Na kilka lat pr/cd pr/cjściem na cmcrytur;; wrócil do pracy IVszkolnictwie. W ciągu długich lal d/ialalności zawodowej i spolccznej. dr Adam Glapa z ogromnym zaangażll\laniem i pas i,! 1\ląClal ,i<; II nurt pracy programowcj i organizatorskiej mając~j na celu przede WSI) s[kim hadanic i popular) /.lJwanie kultury ludo\\ ej i folkloru. Prowadził hadania tcrenowe II' kr'liu i la granic,! II lakrcsic \\ ielu inlercsuj'lcych Go tematów ludoznawczych. m.in. brał udział II' hadaniach pnllla<ilOnych pod kicrunkicm prof .ll'm:lil Burszty IV celu pozyskania materiałów do publikacji "'/1/1/11'(/ /[((/mr(/ li'i<,/kopolski. \\ której znajduj'l si.; dwa Jcgo arlykuły. Prowadził równiej hadania na tercnic licm lachodni<:h w nawi'lz<lIliu do prac nad Polskim allasem elnograJic::lIll/l. W piefl\Slych lalach po \\oinic II spólorgani/.lJwał i II\orzyl od podstaw zespoly rcgionalne. m.in. II Sl.amolulach. Koś<:ianiL·. (irod/.i,ku, DąnróII'Cc Wielkopolskicj i Podmoklach oraz ogniska mUl) ClJJC II /.h'1S1Yniu i Wlos/akolVicach. Był wspólorgani/atorem wielkich imprez ogólnokrajowych. jak np. do/ynki og.ólnopolskie w 1946 roku w Pomaniu, Swi.;to Morza w Szczecinie, otwarcic radiostacji lIC Wrocl<l\\iu. /.a S\\ój naj\\i.;ks/Y osobisty sukces organizatorski uznal przygotO\lan'l pr/Cl. siehic implCl.'; i(llklorystyezną z okazji 100-lecia Wiosny Ludów w Milosl<l\\ iu I.. ud/ialclll naj\\y /s/ych władz pallstwowych i przedstawicielstw zagranicznych oraz /.ja/d AUlOch[oJl('lI\ I. /.icm Od/yskan)'ch. W części artystyczncj Zjazdu wystąpił wtedy przywieliony pr/cl Nicgo Icspl'llludo\\y l I),\hrówki Wiclkopolskiej. �208 W ciągu swcgo dlugiego i pracowitcgo 7.ycia nigdy nic zaprzcstal pisarstwa . .lego wszcchstronnc zainteresowania równicż pOLaelnogralicznc. np. w zakrcsie historii Polski. z\\laS/.cza Pomorza Zachodniego. symboliki .- różnych form orlajako godla paIistwolleg.o . lnalally wyral II licznych publikacjach. Byly tcż prlcdmiotcm Il')glaszanych przCl Niego prckkcji. OdCZ.ylÓI\. a na \\l: I ckspozycji wystawienniczych (orly polskie). Dr Adam Cilapajest autorem ok. 70 pozycji publikowanych. w tym książek. arlykulów. rozpraw i reecnzji II' dzicnnikaeh. czasopismach krajowych i zagranicznych .lest m.in. autorem takich pozycji. jak: Siny s~al//ollllski. -"Inij d~ier::"cki. SIrrjj mi(:d~yc('ckohahil//ojski w ramach serii ..Atlas polskich strojów ludowych" (III dalI niet 110 PTJ.). Dr Adam (jlapa był laureatem wielu nagród i wyrói.niel;. Posiada I odznak.,: ..I.aslużony Dzialacl Kultury" ( 1968 r.). Medal za Zaslugi dla Obronności Kraju (1970 r.). Odznak.,: Ilonoro\\',\m. Poznania (197 Jr.). I.Jotą Odznake; /.wiąLku auczyeielstlHl Polskiego (I 'n() r.). Medal Komisji Edukacji Narodowej (1980 r.). Wielki Medal\\' 40. rocznicę Wymolenia Poznania (19X5 r.). Odszcdł od nas kolega. badacz oraz milośnik kultury ludowej i Il)lklortl. człowiek o silnej osobowości. działalność spolcczncj bezkomproll1isO\IY. dokonujący nieraz Iwdn) ch i nicpopularnych w dużej mierze inspirowaly idee organiczllikOll'skil' u7yteczności. Pozostanie zmvszc II' naszej pamie;ci. - patriotyzm wyhorów. Jego i praca o walorach .·/Icksalldm I/'ojci('c!loll'skll ROMUAl.DA IJANKOWSKA ( 1933-19(9) 5 kwietnia i konscrwator Romualda 1999 roku zmarła zabylków. Hankowska sach Wschodnich. z domu Ile Włocławku I'ujdak. W 1945 roku w ramach dr Romualda urodlila repatriacji Ilankowska. si.,: 13 l\Tześnia przyje..:hala lasluiony mUleolag 19.\3 roku w I.id/ie l\Tal/. rodlin'l na Kre- do Wloclawka. Tutąj w 1')51 roku otuymala ślliadcctl\'() dojrlalości w (iimna/,iulll illl. 1arii Konopnickicj. W t) m samym roku rozpocz.;la studia na Katolickim Unillersytecie I.ubelskim \\ zakr~sie historii sztuki. uzyskując IV 1956 roku tytul magi,tra. W 1')5'1 roku ROlllualda Ilankowska związala si.; z Muzcum Zicmi Kujall'skicj IVC Wloclawku. W placów..:.: lej przeszla II sl)'slkie slczehlc merytorycznych stanol\isk. aby II' 1')65 roku obj.,ć funkcje; d) rektora IllUleUIll. Kierowane przez ni'l Muzeum Kujawskie IV krótkim czasie stalo sie; c/.oIO\I'<\ regionaln,! instytucj,! w kraju. To wlaśnie z inicjatywy R. Ilankowskicj rozpoel.,:to m.in. org.anilacj.; Ilielkich konkursl)\\ .. Biennak Fajansu". którc ucz)'n iIy malO\l'anc r,,:clll ie wyrohy W 10cl<I\\ sk ich l.aUadll\l· Cna IIIik i Slołowej. znane i modnc w Polsce. i za g.ranieą Dlięki j-:j usilnym staraniom 'lu/.eum plllYSkalo nOlle obiekty. w których otllarlO po r-:montach i pracach adaptaCljnych now.: OddziaJy: MUleuTll Historii Wloclawka i Muzeum [(nograliczne. W latach 1976-1992 R. Ilankowska praco\\'ala II Prlcdsie;hiorstwie P,uiSIlI'owym I'racO\\I1ie Konscrwacji Zabytków w Toruniu. W 1')82 roku obroniła na Wydziale Ilumanistycznym Uniwersytetu Mikolaja Kopernika w Toruniu rozpraw.; doktorsk'l .. Fajans IlIoclawski ki i próha oceny wartości artystycznej wyrobów". Od I ')9:> do 1997 nlku R. Ilanko\vska pracowala II I'l'l. I~iurn Ilandlu IV Warszawi.:. W tym czasie opracolIala m.in. dokumentac.i<; konserll,ltorsk" w Rydze. wytycznc do odbudowy kościola św. Kalar/.) ny II Petershurgu oral przed pałacem Piotra I II' Peterholic. Romualda IlankO\lska była czlonkiem Ilidu historyków Sztuki. Wloclawskicgo Towarzystwa lnawczym zwi,vana dzialu. MiTllO widu .- dzieje fabry- /.agraniu!1ego mun'l\V ohronn)ch r-:stiluracji liHllUnn tO\I<"'ll'slw nauko\\ych. IV Iym: SlowarzySl.enia aukow-:go. I. Polskim Tll\l'arzystwelll Ludo- hyła od trzydziestu lat. bioqc aktywny obowiązków lawodowy-:h R. Ilankowska mllial II' pracach lOrt"iski-:go Odl.alVSle lnajdllllalil czas dla kok- �209 żanck i kolegów. zwracających si.; I. prośbą o pomoc w rozwiązaniu problemu badawczego. Ułat\\iala \\iclu polskim badaczom poruszanie się po niezwykle bogatych archiwach St. Petersburga i Rygi. Publikowany dorobek naukowy dr R. !Jankowskiej obejmuje ponad trzydzieści pozycji. Odeszła w pc/ni sil tv.órcl.yeh. Będzie nam jej bardzo brakowa/o. Jan ,~więch Ważniejsze publikacje dr Romualdy Hankowskiej 1991 1992 1997 1998 1999 2000 /V/oc!awskijójalls. Wrocla\' •.. Nie::nane I'elershurskie .I'lc/{~v SIallis/awa Allgllsw Ponialowskiego, Warszawa. [{u.kió/ .';11'. Kalar::yny w Sanki Pelersbllrgll. Warszawa. Odbudowa kO.';cio/a.';w. f-.:alur::yny.·/Ieksand/yjskiej IV Sanki Pelersbllrgll. Leszno. Uk/ad I'r::eslr::ellll)' i ::ahllciowa miasla. w: W/oclawek. D::ieje miasla. l. I. Włocławek. IFslęp. \\: I\. Bujak. f-.:aledra W/oclmvska. Warszawa. HALINA MIKULOWSKA ( 191 7· 1998) 31 grudnia 1998 roku zmarła w Toruniu mgr Halina Mikulowska, emerytowany pracownik Muzeum etnograficznego w Toruniu, zasłużony muzealnik. badacz sztuki ludowej w szczególności stroju i hattu. Halina Mikulowska urodziła się 6 czerwca 1917 roku w Wilnie. Tam zdała w 1936 roku maturę \\ Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Elizy Orzeszkowej i wstąpiła do Państwowego Instytutu Robót Ręcznych w Warszawie. W 1938 roku uzyskała dyplom nauczycielki robót n;cznych w szkołach zawodowych. W grudniu 1938 roku wyszla za mąż 7.a Stanislawa Andrzeja Mikułowskiego. Okres okupacji spędziła w Warszawie. Od 1945 roku na Uniwersytecie Miko/ąja Kopernika w Toruniu studiowala zabytkoznawst\\ o i muzealnictwo. W grudniu 1950 roku uzyskala magisterium na podstawie pracy o stroju ludowym Kujaw. Prae\( z<l\\odową rozpocz<;la już w marcu 1950 roku na stanowisku instruktora spolecznooś\viatO\\"ego w Muzeum Miejskim w Toruniu. Od 1959 roku do przejścia na emeryturę w 1977 roku związana była z Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Poez;j1kowo zajmO\\ala się różnorodną dzialalnością związaną zc sztuką ludową. będąc kierownikiem d/.ialu nauk()\\"()-oświalowego. ostatnie cztery lata przed emeryturą kierowała dziakm kultury duchowej. Ponadto była konsultantem w Spóldzielni Pracy R«kodziela Ludowego i Ańystycznego ..ARS·· (potem .. RZUT') w Toruniu. Prowadziła też zajęcia na Podyplomowym Studiull1 EtnograJii przy UMK w Toruniu. Często pełniła funkcję konsultanta dla wielu muzeów i dom(lw kultury Polski północnej. �210 Po przejściu na emeryturr,: nadal prowadziła czynną działalność zawodową i pozostała w stałym kOnlakeie z Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym Halina Mikułowska związała się w 1951 roku. biorąc aktywny udzial w pracach Toruńskiego Oddziału. Przez jedenaście lat była członkiem Zarządu Oddzialu w Toruniu. a od 1955 roku pełniła funkcję opiekuna merytorycznego kola PTL-u w Keyni. Uczestniczyła także w działalności Stowarzyszenia Historyków Sztuki i Pomorskiego Towarzystvła Muzycznego. Współpracowała z Kujawsko-Pomorskim Towarzystwem Kulturalnym w Bydgoszczy. Do nąjważnicjszych dokonań Haliny Mikułowskiej należą badania etnograficzne na terenie Kujaw. Pałuk. Krajny. ziemi chełmiński~i. Kaszub. Wynikiem tych badań byly zarówno publikacje z zakresu stroju ludowego. haftu oraz rzeźby ludowej. jak i zakupy wielu cennych obiektów. Stworzone przez Nią kolekcje elementów stroju kujawskiego i paluckiego należą do najbardziej reprezentatywnych i najcenniejszych zbiorów tego typu obiektów w muzeach etnogralicznych w Polsce. W roku 1953 zostal wydany. w serii Alias Polskich Strojów I.udowych, SIrój Kujawski - autorstwa H. Mikułowskiej. Halina Mikułowska była też autorem scenariusza jcdynej w północnej Polsce stalej wystawy strojów ludowych. Trudne do przecenienia są rezultaty kilkudziesięciu kursów haftu. jakie prowadziła Halina Mikułowska. głównie na terenie Kujaw i Paluk. Pozwoliły one na bardzo szerokie rozpropagowanie i przetrwanie hallu regionalnego. Była konsultantem str~iów ludowych dla wielu zespołów folklorystycznych. Na wielu konkursach z zakresu sztuki ludowej występowalajako juror, wygłosiła wiele odczytów popularyzujących sztukę ludową. Za swoją działalność Halina Mikulowska otrzymała szereg odznaczeń. Do najważniejszych należą otrzymane w 1974 roku - "Zaslużony działacz kultury". w 1975 .. Złota Odznaka ..Za opiekę nad zabytkami". IV 1985 roku Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. w 1986 roku Ogólnopolska Nagroda im. Oskara Kolberga "Za zaslugi dla kultury ludowej", w 1996 roku - nagroda Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficzl1t:go w Toruniu .,Za z.asługi dla poznania, ochrony i popularyzacji kultury ludowej Pomorza i Kujaw". Halina Mikułowska była osobowością nieprzeciętną - zawsze życzliwa dla twórców. chętnie pomagała młodym. Charakteryzowała ją wielka umiejętność i łatwość nawiązywania kontaktu z ludźmi. Pracowała tak jak żyła - z pasją. .lej radość życia i optymizm udzielał się tym. którzy z nią się spotykali. Kinga Turska-Skowronek Najważniejsze 1953 1958 1964 1965 1971 1971 1971 1973 1977 1979 1980 1981 1982 prace Haliny Mikulowskiej Stój kujawski. Alias polskich strojów ludouych. Poznań. Sprawozdanie z penelracji lerenu (szluka ludowa i arty.~ci ludowi) w powiecie Żnin i częściowo Szubin. rękopis IV Archiwum Muzeum Etnograticznego w Toruniu. Pa/ucka szluka ludowa ... Literatura Ludowa" nr 3. Warszawa. Slrój kujawski i haft. w: ZaJys elnograficzny okolic Kruszwicy. red. M. ZnamierowskaPrOtlerowa. Toruń. Hafty i koronki. w: Współczesna szIuka ludowa w woj. hydgoskim, red. W. Szkulmowska., Bydgoszcz. Slrój ludowy. Przewodnik. Toruń. Rzeiba, w: W"pólczesna .eluka ludowa]V woj. bydgoskim. red. W. Szkulmowska.. Bydgoszcz. Sztuka ludowa na Pa/ukach, "Ziemia" t. 7. Hafty kujawskie. Kalalog wyslawy. Inowrocław. Haji kujawski. Wzory i inslrukcje. Teka nr I. Inowrocław. Haft kujawski. Wzory i inslrukcje. Teka nr 2. Inowrocław. Haft palucki. Wzoly i inslrukcje. Bydgoszcz. Dawne hafty kujawskie. Alias wzorów. Strzelno. �W oparciu o rękopis będący w zbiorach Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w ramach serii "Archiwum Etnograficzne" (t. 36, cz. I, fi, III) ukazała się publikilcja: -----:o:o~~o<:=----- Jan Świętek, Brzozowa i okolica Zakliczyna Had Dunajcem. Obraz etnograficzny, Zbiór z lilt IR97-1906 cz. I: Oko/im Ullf (ubiór, pożywienie, d0l11os1 wo) I Pmcn (pilsterslwo, hodowli1, Ps/,c7.c\;lI"slwn, rolnictwo, ogrodnictwo, rzemiosło, hilndel) Wrocław 1989, s. 234, cellil .'1,00zł cz. II: Wicr7.Cllitl (wyobrażenia, Wrocław kullura [etykil], kulL, wclerynilritl, 1998, s. 247, leczniclwo) CCllil 'IS,OO zł cz. III: LI/dl/OŚć. Rony Zwyczaje i pvjf'cia pmwI/c (I~od7.inil). Wrocław cella ok, IS.OO zł 1999 (w druku) ------:o:o~~o-c:a----Zamówienia prosimy kicrowilĆ na adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 Wrocław ul. Szewska 36 tel. 071 /344-46- J 3 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Jan Wielek, Strój Górali Łąckich, Wrocław 1999 (cena: 20,- zl) Oferujemy również innc lyluly z tcj scri i: 1. J. P. Dekowski, (10,- zl) Strój sieradzki, W -w 1959 2. 1. Swieży, Strój podlaski (nadbui.at'lski), W-w 19511 ( I 0,- :1.1) 3. F. Klonowski, Strój wannil.ski, W-w 1960 ( 10,- 71) 4. B. Kaznowska, Strój bilgorajsko-tamogrod7.ki, 5. T. Seweryn, Strój krakowiaków W-w 19511 (I U,- 7.1) wschodnich, W-w 1%0 (reprinl 19(1) (!\,- zl) Zamówienia prosimy kierować na adres: Polskie Towarzystwo ul. Szewska 36 50-139 WROCLA W tel. 071-344-46-1 J Ludoznawcze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d932f821f83061267d4c90c7e42950c.pdf 1521dcfde1e27a9d6b5cb7c8b1b6ee05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2021 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Kukier, Ryszard (1924-2000) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1876 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.421-423 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IN MEMORIAM RYSZARD KUKIER (1924-2000) 6 lipca 2000 r. zmarł w Toruniu prof. dr hab. Ryszard Kukier, etnolog, geograf, ekonomista, emerytowany pracownik Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Ryszard Kukier urodził się w 1924 roku w Rudzienku na Lubelszczyźnie w rodzinie inteligenckiej. W latach 1938-39 oraz 1945-48 uczęszczał do gimnazjów w Warszawie i Elblągu. Świadectwo dojrzałości uzyskał w 1948 roku w Tczewie. W latach 1948-1953 odbywał studia w zakresie geografii i etnologii na UMK w Toruniu, uzyskując kolejno dwa dyplomy magisterskie: w zakresie geografii ekonomicznej w 1952 roku oraz etnografii w 1953 roku. W następnych latach (1953-1955) odbywał aspiranturę krajową w zakresie geografii ekonomicznej na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu i tam też doktoryzował się w zakresie etnologii. Od 1956 roku zatrudniony był kolejno jako asystent i adiunkt przy Katedrze Etnografii UMK w Toruniu. Na podstawie monografii Kaszubi Bytowscy R. Kukier habilitował się w 1969 roku i po zatwierdzeniu habilitacji i powołaniu na stanowisko docenta przeniósł się do powstałego na UMK Instytutu Ekonomicznego, przemianowanego później na Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania, z którym był związany do ostatnich dni życia. W latach 1974-78 był kierownikiem Zakładu, Geografii Ekonomicznej, a jednocześnie pełnił funkcję prodziekana tego wydziału. Następnie, po zlikwidowaniu Zakładu, pracował w Zakładzie Planowania i Polityki Ekonomicznej na stanowisku docenta, aż do 1990 roku, kiedy to został mianowany profesorem. Jego aktywność nie ustała z chwilą przejścia na emeryturę w 1994 roku. Nadal prowadził cieszące się dużą frekwencją seminaria i wykłady, oraz działalność popularyzatorską. W dorobku naukowym R. Kukiera przeważają monografie regionalne i rozprawy poświęcone obszarom Polski Północnej i Środkowej, jak: Pomorze, Krajna, Kujawy, ziemia dobrzyńska, lubawska. Prowadził intensywne badania na terenie Kaszub, pogłębiając je o badania archiwalne także w Niemczech (Berlin, Greifswald, Stralsund). Zajmował się także problematyką zachodniej rubieży kaszubskiej. Opisywał różne dziedziny wytwórczości ludowej na Pomorzu i terenach sąsiednich, publikując artykuły w pomorskich czasopismach regionalnych. Gromadził zabytkowe obiekty z zakresu kultury ludowej dla wielu muzeów Pomorza. Próbował również ustalać zasięgi grup etnograficznych i etnonimicznych na badanych terenach w oparciu o świadomość mieszkańców i miejscowe nazewnictwo. W latach 1975-85 brał udział w badaniach terenowych Zespołu badań Polonijnych w Poznaniu i Krakowie, dotyczących przemian kulturowych Polonii, m.in. Polaków z Bukowiny w Rumunii. Współpracował z szeregiem muzeów regionalnych jako ekspert-doradca przy opracowywaniu scenariuszy wystaw. Był też aktywnym członkiem Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Współpracował również z zagranicznymi instytucjami etnologicznymi i geograficznymi,jak Institut fUrVolkerkunde, Humboldt Universitiit, Sorbische Institut fur Volkskunde �422 w Bautzen, Instytut Geografii Uniwersytetu Karola w Pradze czy Słowacka Akademia Nauk w Turcanskym Sw. Martinie. Za monografię Kaszubi Bytowscy Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie nadało Mu Medal Stolema i Order Stańczyka, a władze Bytowa tytuł "Zasłużonego dla Bytowa i jego regionu". Za nienaganną pracę dydaktyczną i wychowawczą Rada Państwa w 1974 roku nadała R. Kukierowi Złoty Krzyż Zasługi, a w 1986 Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Otrzymał On również Medal40-lecia UMK, nadany przez Rektora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Teresa Dunin-Karwicka :~:{~.~;~~; <~~':~.~~_~y;~r>.: �Seria: Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk Nr 1. Teresa Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Łódź 1979, ss.168. Nr 2. Grażyna Ewa Karpińska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1970-1975, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa 1980, ss. 430. Nr 3. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. l, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa 1982, ss. 237. Nr 4. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa 1983, ss. 233. Nr 5. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1989, ss. 500. Nr 6. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologi'L pod red. Aleksandra Posem-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1995, ss. 199. Nr 7. Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, pod red. Michała Buchowskiego, Wydawnictwo ECO, Międzychód 1996, ss. 172. Nr 8. The Task of Ethnology/Cultural Anthropology in UnifYing Europe, pod red. Ale- ksandra Posern-Zie1ińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1998, ss. 165. Nr 9. Ethnology and Anthropology Congress ofthe International at the Time ofTransformation. Union of Anthropological Poland at the 14 th and Ethnological Scien- ces, pod red. Katarzyny Kaniowskiej i Danuty Markowskiej, Studio Bilboart, Łódź 1998, ss. 140. Nr 10. Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, pod red. Zbigniewa Jasiewicza i Teresy Karwickiej, Dalet Sp. zo.o., Poznań 2001, ss. 185. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Jan Wielek, Strój Górali Ląckich, Wrocław 1999 (cena: 20,- zł) Oferujemy również inne tytuły z tej serii: 1. J. P. Dekowski, Strój sieradzki, Wrocław 1959 (10,- zł) 2. J. Świeży, Strój podlaski (nadbużański), Wrocław 1958 (10,- zł) 3. F. Klonowski, Strój warmiński, Wrocław 1960 (10,- zł) 4. B. Kaznowska, Strój biłgorajsko-tamogrodzki, Wrocław 1958 (10,- zł) 5. T. Seweryn, Strój krakowiaków wschodnich, Wrocław 1960 (reprint 1991) Zamówienia prosimy kierować na adres: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Szewska 36 50-139 WROCŁAW (8,- zł) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09063162e23b2cc201ef00cea448b76d.pdf fca9a8d941e351d2da2f6d09dc3a0e3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5064 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Burchardt, Helena (1922-2002) Gusiew, Wiktor Jewgieniewicz (1918-2002) Błaszkowski, Wojciech Józef (1908-2001) Armon, Witold (1924-2002) Szwedkowicz,Teresa (1932-2001) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4698 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.367-376 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN MEMORIAM WITOLD ARMON (1924 - 2002) 9 września 2002 roku zmarł w Toruniu dr Witold Armon, znakomity znawca historii etnologii i szerzej nauk antropologicznych, ceniony bibliotekoznawca i biograf. Absolwent Uniwersytetu Poznańskiego, uczeń profesorów E. Frankowskiego; J. Czekanowskiego i 1. Kostrzewskiego, związany z tym Uniwersytetem i etnologią również przez doktorat napisany pod kierunkiem prof. M. Frankowskiej; po studiach pracuje głównie jako bibliotekarz i bibliotekoznawca. Nie stracił jednakże kontaktu z naukami etnologicznymi, wykładał historię etnologii i etnologię powszechną na Uniwersytecie Łódzkim i Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika, prowadził badania i publikował z tego zakresu, także będąc już na emeryturze. Uczestniczył w konferencjach etnologicznych i zjazdach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego członkiem był od roku 1947 i które kilkakrotnie wybierało go do Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego; był również wiceprezesem Toruńskiego Oddziału PTL za prezesury prof. M. Znamierowskiej-Priifferowej. Witold Armon urodził się 27 lipca 1924 roku w Kiejdanach na terenie Litwy, w rodzinie inteligenckiej, jako syn Stanisława i Aleksandry z domu Jacuńskiej. Maturę uzy~ skał w roku 1942 w Gimnazjum nr 6 w Kownie. W czasie okupacji pracował jako robotnik kolejowy, a w roku 1943 został wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec. Po wojnie, w roku 1945, przybył do Wielkopolski. W roku szkolnym 1946/1947 był nauczycielem oświaty dorosłych w Pożarowie w powiecie szamotuiskim. Studia Witold Armon podjął w roku 1947. Zapisał się na Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Poznańskiego, na którym studiował etnografię z etnologią u prof. E. Frankowskiego, antropologię u prof. 1. Czekanowskiego i prehistorię u prof. J. Kostrzewskiego. W grudniu 1951 roku uzyskał stopień magistra filozofii z zakresu wyżej wymienionych dyscyplin na podstawie pracy Polscy etnografowie - badacze innych krajów świata i ich dorobek naukowy, przygotowanej pod kierunkiem prof. E. Frankowskiego. Już w trakcie studiów powierzono mu w Katedrze Etnografii UP kolejno obowiązki asystenta-wolontariusza, subasystenta i młodszego asystenta, z głównym zadaniem opieki nad biblioteką. Po krótkim okresie pracy w charakterze kierownika działu nauki w Młodzieżowym Domu Kultury w Poznaniu (1951-1952) Witold Armon znajduje w roku 1952 zatrudnienie w Muzeum Archeologicznym, kierowanym przez prof J. Kostrzewskiego, najpierw jako asystent i następnie jako adiunkt, od roku 1954 kierownik biblioteki muzealnej. W roku 1964 przez kilka miesięcy kierował biblioteką Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. We wrześniu 1964 roku otrzymał etat kustosza w Bibliotece. Głównej Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, w której pracował do września 1975 roku. Pracę doktorską Dzieje polskich badań nad Jakutami napisał pod kierunkiem prof. M. Frankowskiej i w roku 1972 obronił na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. �368 W roku 1975 przeniósł się do Łodzi, gdzie pracował jako adiunkt w Katedrze Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. Powrócił stamtąd w roku 1976 do Torunia i został zatrudniony w tworzonym wówczas Zakładzie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UMK, przekształconym później w samodzielną Katedrę, prowadzącą studia bibliotekoznawcze. Zakład początkowo mieścił się w ramach Instytutu Filologii Polskiej. W czasie, kiedy Zakład znajdował się w strukturze Instytutu Historii i Archiwistyki, Witold Armon pełnił w nim w latach 1984-1987 funkcję zastępcy dyrektora do spraw bibliotekoznawstwa. W Katedrze Bibliotekoznawstwa UMK Witold Armon pracował do roku 1989, kiedy to przeszedł na emeryturę. Nadal jednak prowadził seminarium magisterskie, w którym w latach 1979-1992 wypromował 66 magistrów. W uznaniu jego zasług dla toruńskiego bibliotekoznawstwa uhonorowany został tomem Studia ofiarowane twórcom toruńskiego bibliotekoznawstwa dr Zofii Mołodcównie i dr. Witoldowi Armonowi w 75-lecie urodzin, Acta Universitatis Nicolai Copemici, Bibliologia IV, Toruń 2000 z zamieszczonym w nim artykułem S. Kalembki Zofia Mołodcówna i Witold Armon twórcy podstaw Katedry Bibliotekoznawstwa UMK iBibliografią publikacji dra Witolda Armona opracowaną przez E. Jaroszewską. Witold Armon był wybitnym bibliologiem i biografem. Od roku 1961 współpracował z Polskim Słownikiem Biograficznym i opublikował w nim około 30 biogramów. Ogłaszał biogramy także w innych wydawnictwach, takich jak Słownik Pracowników Książki Polskiej i Encyklopedia Katolicka. Przygotował je również do znajdującego się obecnie w druku Słownika Etnografów Polskich. Wspomógł tajnie w latach 1960-1969 blisko setką biogramów emigracyjną Lietuvilł Enciklopedija, wydawaną w Bostonie. Dla nas jednak szczególnie ważna jest działalność Witolda Armona jako bibliografa, wydawcy źródeł etnograficznych i historyka etnologii polskiej. Z tego zakresu szczególnie cenna jest przygotowana przez niego Bibliografia historii etnografii polskiej (w: Historii etnografii polskiej, red. M. Terlecka, Warszawa 1972), zaopatrzenie wstępem, bibliografią i słownikiem biograficznym tomu dotyczącego Litwy Oskara Kolberga (Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga, t. 53, Wrocław-Poznań 1966), a także artykuły omawiające stan badań lituanistycznych i początki etnologii w Polsce. Wielkim uznaniem cieszą się jego studia biobibliograficzne o etnologach polskich, a przede wszystkim polskich badaczach Syberii. Praca Witolda Armona Polscy badacze Jakutów, Wrocław 1977, jest jedyną książką polskiego etnologa okresu po II wojnie światowej przetłumaczoną na język rosyjski i wydaną w Federacji Rosyjskiej (Polskie issledovateli kultury jakutov, Moskva 200]). Opublikowana z inicjatywy Instytutu Studiów Humanistycznych Akademii Nauk Republiki Sacha (Jakucja), została zaopatrzona posłowiem przez Jakuta prof. W.N. Iwanowa, który podkreślając jej walory stwierdził: ,,jako historiograf uważam, że W Armon wykonał ogromną, czamąpracę o charakterze porównawczo-analitycznym". W związku z rozwiniętymi w Jakucji w ostatnich latach zainteresowaniami związkami historycznymi polsko-jakuckimi, napisał dalej WN. Iwanow, "wydanie książki W Armona po rosyjsku wywołane zostało obiektywną koniecznością i odpowiada zapotrzebowaniu na taką literaturę naukową, której potrzebują specjaliści w tej dziedzinie wiedzy historycznej" (s. ]66, ]68). Witold Armon był znakomitym erudytą, potrafiącym analizować działalność naukową na różnych terenach i w różnych czasach z uwzględnieniem panujących w nich warunków. Był zwolennikiem "antropologicznego" modelu etnologii. Rozumiał, w związku ze swoim pochodzeniem kresowym i mądrością, sytuacje w środowiskach wieloetnicznych i wielokulturowych. Nie zgadzał się na uproszczone oceny ludzi działających w takich warunkach, irytowały go np. rozważania nad stopniem zruszczenia poszczególnych badaczy polskich pracujących w Rosji. Przywiązany do polskości i dumny �369 z niej, prace polskich badaczy rozpatrywał krytycznie w szerszym kontekście osiągnięć naukowych. Był niezwykle skrupulatny w swoich studiach, z temperamentem prostował niedokładności innych, nie znosił opinii pochopnie formułowanych i nieuzasadnionych. Tym właśnie cechom zawdzięczamy trwałą wartość Jego prac. Witolda Armona poznałem przed 55. laty jako wychowawcę na koloniach letnich, których byłem uczestnikiem. Już wówczas zafascynowała mnie Jego osobowość i "egzotyczny" kierunek studiów. Po latach czułem się zaszczycony tym, że zwrócił się do mnie z prośbą o uwagi o swojej pracy doktorskiej. Okazji do długich rozmów dostarczyły ostatnio pobyty w klinice pod Poznaniem, do której przyjeżdżał z żoną Krystyną - swoim dobrym duchem. Wówczas to namówiłem go do spisania wspomnień, opublikowanych w "Ludzie" (t. 85,2001). Niezmiennym sentymentem darzył Litwę - swój kraj rodzinny i był tam ceniony. Przez całe swoje życie był pomocny innym, dzieląc się swoją ogromną wiedzą. Dzielnie znosił niedogodności i cierpienia związane z chorobą. Witold Armon zmarł w Toruniu w dniu 9 września 2002 roku. Pochowany został na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Toruniu 13 września 2002 roku. W uroczystościach pogrzebowych uczestniczyły władze Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika, koledzy iuczniowie Zmarłego oraz przedstawiciele ośrodków etnologicznych z różnych miast w Polsce. Odszedł człowiek prawy, niezwykle zasłużony dla środowiska etnologicznego i bibliotekoznawczego, przywiązany do tradycyjnych wartości akademickich. Zbigniew Jasiewicz BIBLIOGRAFIA WYBRANYCH PUBLIKACJI ETNOLOGICZNYCH WITOLDA ARMONA * l. Edward Piekarski - zapomniany badacz Syberii, "Świat": ilustrowany dodatek tygodniowy "Głosu Wielkopolskiego", 1948, nr 51, s. 5. 2. "Lud": organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, t. 39 (za lata 1948-1951). Rec.: Armon Witold, ,;Z Otchłani Wieków", t. 21, z. 6 1952, s. 203. 3. Trudy lnstituta Etnografii im. N.N. Mikłucho-Makłaja N.s. T 1-18, MoskvaLeningrad 1947-1952. Rec.: Armon Witold, "Lud", t. 41, 1954, s. 889-908. 4. Zainteresowania o. Kolberga/olklorem litewskim, "Lud", t. 42,1956, s. 431--445. 5. Z Kroniki Instytutu Zachodniego. Prof dr Bożena Stelmachowska (1889-1956), "Przegląd Zachodni", R. 13, nr 2 1957, s. 362-363. 6. Kazimierz Moszyński, "Z Otchłani Wieków", t. 25, z. 3 1959, s. 200-201. 7. Trzydziesty czwarty Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Z Otchłani Wieków", t. 25, z. 5 1959, s. 345. 8. Lietuvią Enciklopedija, t. 21-29; 36, Boston 1960-1963; 1969, około stu haseł autorskich i współautorskich. 9. Polski badacz Jakutów - Mikołaj Witaszewski, "Etnografia Polska", t. 4, 1961, s. 141-152. 10. Oskar Kolberg, Dzieła Wszystkie, t. 53, Litwa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław - Poznań 1966 (Wstęp, Nowsza literatura uzupełniająca; Słownik biograficzny; Spis bibliograficzny). �370 11. Badania nad litewską kulturą ludową w latach 1945-1965, "Etnografia Polska", t. 12 (1968), s. 452-490. 12. Kubaryjan Stanisław (1846-1896), etnograf, badacz Oceanii, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 16, 1971, s. 9-12. 13. Bibliografia historii etnografii polskiej, w: Historia etnografii polskiej, red. M. Terlecka, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1972, s. 271-295. 14. Malinowski Bronisław Kasper (1884-1942), etnolog (antropolog społeczny), socjolog, profesor uniwersytetu w Londynie, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 19, 1974, s.332-336. 15. Polscy badacze kultury Jakutów, Zakład Narodowy im Ossolińskich, Wrocław 1977. 16. Obrębski Józef (1905-1967), etnolog i socjolog, wykładowca Wolnej Wszechnicy Polskiej i Uniwersytetu Łódzkiego, profesor Long Island University (Nowy Jork), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 23, 1978, s. 461-463. 17. Eugeniusz Frankowski (1884-1962) jako badacz Półwyspu Iberyjskiego, w: Polskie badania obcych kultur ludowych, Acta Universitatis Vratislaviensis nr 572, Wrocław ]981, s. 23-31. ] 8. Piekarski Edward (1858-1934), leksykograf, etnograf, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 26, 1981, s. 60-62. 19. Piłsudski Bronisław Piotr (1866-1918), etnograf, muzeolog, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 26, 1981, s. 305-308. 20. Kilka uwag do artykułu: D. N. Collins, 1. Urry, "Maria Antonina Czaplicka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na Syberii", "Lud", t. 82, 1998, "Lud", t. 84, 2000, s. 138-139. 21. Polskie issledovateli kultury jakutov, Institut gumanitamych issledovanij, Akademija Nauk Respubliki Sacha, Moskva 2001. 22. "Czytać samodzielnie i krytycznie dawne teksty Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, "Lud", t. 85, 2001, s. 323-334. 23. Początki etnologii uniwersyteckiej w Polsce, w: Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, red. Z. Jasiewicz i T. Karwicka, Poznań 2001, s. 17-30. H. * Bibliografia przygotowana na podstawie opracowania E. Jaroszewskiej Bibliografia publikacji dra Witolda Armona, w: Studia ofiarowane twórcom toruńskiego bibliotekoznawstwa dr Zofii Mołodcównie i dr. Witoldowi Armonowi w 75-lecie urodzin, Bibliologia IV, Acta Nicolai Copemici, Nauki Humanistyczno-Społeczne, zeszyt 340, Toruń 2000 oraz informacji własnych. �371 WOJCIECH JÓZEF BŁASZKOWSKI (1908-2001) Nestor pomorskich etnografów, Wojciech Józef Błaszkowski, zmarł 27 grudnia 2001 roku. Urodził się w 1908 roku w Gowidlinie w rodzinie od pokoleń zamieszkałej na Kaszubach. Był pierwszym Kaszubą etnografem z uniwersyteckim cenzusem. Studiował na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, uzyskując w 1951 roku dyplom magistra filozofii w dziedzinie etnografii i etnologii. Po studiach pracował jako wizytator i kierownik szkolnictwa artystycznego w Koszalinie; w Gdańsku kierował Pracownią Etnograficzną GTN, a następnie Zakładem Etnografii w Wyższej Szkole Pedagogicznej. W latach 1969-1973 był kierownikiem działu budownictwa w skansenie wdzydzkim. Jego zainteresowania zawodowe skupiały się przede wszystkim na budownictwie pomorskim (szczególnie podcieniowym) i sztuce ludowej, głównie kaszubskiej i kociewskiej. Gruntowna znajomość architektury ludowej, nieprzeciętna aktywność badacza terenowego i niezwykła pracowitość sprawiły, że zgromadził unikatowy i obszerny materiał dokumentujący zabytki pomorskiego budownictwa ludowego, a w wielu wypadkach wykonał ich pierwszą inwentaryzację opisowo-rysunkową (miał duże zdolności plastyczne). Po latach mógł stwierdzić, że spenetrował ponad 1200 wsi i osad pomorskich, głównie kaszubskich. Materiały te stanowiły podstawę do opracowania koncepcji i planu zagospodarowania przestrzennego rozbudowywanego skansenu we Wdzydzach. Był współautorem tej koncepcji i przez kilka lat kierował jej realizacją. Tworzenie muzeum we Wdzydzach było dla W. Błaszkowskiego "budową pomnika, świadka wspólnoty kulturowej kaszubsko-polskiej". Podejmował także próby wprowadzenia elementów budownictwa regionalnego w zabudowę letniskową na Kaszubach. Opublikował szereg prac naukowych i popularnonaukowych oraz wiele artykułów w prasie lokalnej. Prowadził działalność popularyzatorską w różnych środowiskach. Z właściwą sobie skrupulatnością odnotował ponad 300 spotkań z młodzieżą szkół średnich i akademicką oraz z twórcami ludowymi. W 1957 roku znalazł się w grupie założycieli Oddziału PTL w Gdańsku. W kolejnych latach pełnił w Oddziale różne funkcje. W gdańskim środowisku naukowym ceniona była nie tylko jego rzetelna, głęboka i wszechstronna wiedza, ale przede wszystkim prawość charakteru. Dla etnografów, pracowników kultury, twórców ludowych W. Błaszkowski pozostanie niepodważalnym autorytetem, nie tylko w sprawach zawodowych. Krystyna Szalaśna �372 HELENA BURCHARD ( 1922-2002) Helena Maria Burchard urodziła się 25 stycznia 1922 roku w Częstochowie, rodzinnym mieście swego ojca Hipolita Burcharda, oficera wojsk polskich. Matka Helena z Porzeckich pochodziła z Berdyczowa na Ukrainie. Atmosfera rodzinnego domu o tradycjach humanistycznych, zainteresowaniach historycznych i krajoznawczych wywarła silne piętno na Helenie ijej młodszym bracie Przemysławie. Oboje skierowali swe zainteresowania ku historii kultury. Przemysław studiował etnografię na Uniwersytecie Jagiellońskim u prof. Kazimierza Moszyńskiego, a z czasem stał się znanym podróżnikiem i autorem licznych książek i reportaży etnograficznych i podróżniczych, natomiast Helena wybrała jako dziedzinę swej pracy naukowej archeologię. Helena Burchard ukończyła liceum ogólnokształcące w Częstochowie w 1939 roku. Całą wojnę pracowała jako urzędniczka w Tomaszowie Mazowieckim, gdzie w tym czasie mieszkała z matką i bratem, podczas gdy ojciec przebywał w niemieckim obozie jenieckim. Bezpośrednio po zakończeniu wojny, jesienią 1945 roku, zapisała się na Uniwersytet Jagielloński, gdzie studiowała prehistorię, uczęszczając równolegle na wykłady, proseminaria i seminaria etnograficzne prof. Kazimierza Moszyńskiego. Pod sam koniec studiów przeniosła się do Poznania, gdzie jesienią 1950 roku obroniła pracę magisterską u prof. Józefa Kostrzewskiego. Po uzyskaniu magisterium z archeologii powróciła do Krakowa, gdzie podjęła pracę jako młodszy asystent w Zakładzie Archeologii Przedhistorycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego (grudzień 1950 - grudzień 1951 r.). Od marca 1951 roku do grudnia 1952 roku pracowała w Muzeum Archeologicznym Polskiej Akademii Umiejętności. Po likwidacji PAU przez władze komunistyczne PRL i przejęciu jej agend przez nowo powstałą Polską Akademię Nauk kontynuowała pracę (od stycznia 1953 r.) w Zakładzie Historii Kultury Materialnej PAN (później Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN) na stanowisku asystenta, a następnie adiunkta. Na emeryturę przeszła w 1982 roku. Nie zerwała jednak kontaktu z Instytutem, gdzie przez szereg lat pełniła obowiązki sekretarza redakcji "Sprawozdań Archeologicznych". Lata studiów u prof. Moszyńskiego wywarły silny wpływ na jej późniejsze podejście do badań kultur przeddziejowych, gdzie przede wszystkim interesowała ją historia kultury, a w jej obrębie problematyka związana z pożywieniem ludności, jego produkcją, przyrządzaniem i konsumpcją. Zadebiutowała doskonałą, a w archeologii pionierską pracą o roślinach uprawnych w pradziejach Polski. Było to wówczas pierwsze podsumowanie wiedzy archeologicznej na ten temat, opartej na źródłach wykopaliskowych. Dokonała weryfikacji chronologicznej znanego wówczas materiału (w granicach Polski sprzed 1939 r.), a materiały polskie uzupełniła o niemieckie, pochodzące z przedwojennych badań ziem zachodnich przyłączonych do Polski po 1945 roku. Jest to praca monograficzna, do której odwoływać muszą się wszyscy historycy rolnictwa i poiywienia. Praca ta p1. Rośliny uprawne w pradziejach Polski referowana była na posiedzeniu Komisji Prehistorycznej PAU, a następnie publikowana w "Przeglądzie Archeologicznym", t. 9, z. 2-3, (1953 r.) s. 154-176. Na konferencji międzydyscyplinarnej poświęconej pożywieniu, zorganizowanej w Krakowie przez Krakowski Oddział PTL, H. Burchard wygłosiła referat będący doskonale udokumentowaną i zwięzłą syntezą pożywienia okresu neolitu. Opublikowała �373 go w zbiorowym wydawnictwie pozjazdowym Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków 1973 pod tytułem Stan badań nad pożywieniem neolitu na ziemiach polskich. Jest to nie tyle "stan badań", ile podsumowanie naszej wiedzy o pożywieniu w neolicie. Drugim nurtem zainteresowań H. Burchard, bliskim jednak historii pożywienia, były początki eksploatacji soli w Polsce południowej. Zgromadziła bogate materiały z literatury przedmiotu i wykopalisk; sama także prowadziła prace wykopaliskowe w okolicy eksploatowanych w pradziejach słonych źródeł w Wieliczce, Bochni, Łapczycy i Sidzinie (Małopolska). Z tego zakresu opublikowała 16 prac, m.in. O eksploatacji soli w Polsce do XIII w., "Slavia Antiqua", t. VI, Poznań 1959, s. 396-412. Czysto archeologiczne zainteresowania H. Burchard skupiały się wokół neolitu, zwłaszcza kultury pucharów dzwonowatych. Helenę Burchard cechowały szerokie horyzonty myślowe, wielka erudycja, rzadko spotykana rzetelność i pracowitość. Pracę naukową ułatwiała jej doskonała pamięć, a przede wszystkim znajomość języków. Językiem niemieckim i rosyjskim władała na równi z polskim, czytała też swobodnie literaturę francuską i angielską. Z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym Helena Burchard związała się jednak na studiach. Była członkiem czynnym Oddziału Krakowskiego PTL, zaangażowanym w sprawy Towarzystwa. Uczestniczyła w wielu sesjach naukowych organizowanych przez PTL (także jako prelegent) i dopomagała w organizowaniu dwu Walnych Zgromadzeń połączonych z sesjami naukowymi, jakie odbyły się w Krakowie. Uczestniczyła też w kongresie etnograficznym w Budapeszcie oraz brała udział w etnograficznych badaniach terenowych na Podhalu. Była człowiekiem niezwykłej prawości, wszyscy, którzy ją znali, darzyli ją przyjaźnią i szacunkiem. Zmarła 7 lutego 2002 roku w Krakowie, pochowana została w grobowcu rodzinnym na cmentarzu w Częstochowie. Anna Kowalska-Lewicka WIKTOR JEWGIENIEWICZ (1918-2002) GUSIEW Śmierć Profesora Wiktora Gusiewa, folklorysty rosyjskiego, interesującego się nie tylko szeroko rozumianą tradycj ą kulturową Rosjan, Białorusinów, Ukraińców, ale i wielu innych narodów słowiańskich: Macedończyków, Serbów, Bośniaków, Czarnogórców, Słowaków, Czechów, Bułgarów, Polaków, zdaje się zamykać pewien etap slawistycznych badań w folklorystyce radzieckiej i rosyjskiej. Etap, którego podstawę stanowiła metodologia marksistowska, a żywe w nim były badania nad folklorem antyfaszystowskim narodów słowiańskich, gdy rozwijano zróżnicowane formy współpracy na gruncie słowiańskim, w którym to czytelne były idee słowianofilstwa. Zgodne z nim stanowisko tego Uczonego przetrwało próbę czasu: początki Jego badań sięgają bowiem drugiej wojny światowej, ich rozwój przypada na okres politycznej mocarstwowości Związku Radzieckiego, nie zniszczyła go "wiosna ludów" lat 90. minionego stulecia. Był po prostu zawsze człowiekiem prawym, uczciwym, tolerancyjnym, o wielkim sercu. O wartości Jego dorobku świadczą prace, recenzowane w wielu krajach. Estetykajolklaru stała się bestsellerem w literaturze naukowej. W Polsce oceniona została jako praca "o fundamentalnym znaczeniu dla folklorystyki", jako "dzieło w skali światowej nowatorskie", przyję- �374 to jąjako ,jedną z pierwszych prób systematycznego wykładu ogólnej teorii folkloru". Monografie tego rosyjskiego folklorysty o teatrze ludowym, słowiańskich pieśniach partyzanckich weszły do kanonu lektur. Wiele z jego prac zostało przetłumaczonych na języki obce. W literaturze przedmiotu trwałe miejsce zajęły studia o Iwanie Franko, Vuku Karadficiu, pieśniach partyzantów polskich. Artykuły Profesora Gusiewa oraz recenzje Jego prac publikowano na łamach specjalistycznych czasopism europejskich, również w Polsce ("Literatura Ludowa", "Lud", "Studia Estetyczne", "Ruch Literacki"). I jeszcze jeden aspekt obecności Profesora Gusiewa w tym nurcie badań, bardzo ważny w życiu naukowym tego Uczonego: od 1958 roku był aktywnym uczestnikiem wszystkich zjazdów slawistów, do ostatnich swych dni przewodniczył Komisji Słowiańskiego Folkloru przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów. Rozliczne kontakty Profesora Gusiewa z folklorystami słowiańskimi miały prócz sensu stricto naukowego charakteru, również wymiar - można oceniać - towarzyski. Myślę tu o przyjaźni z folklorystami, etno lingwistami, etnologami z wielu ośrodków naukowych w kraju (Warszawa, Kraków, Wrocław, Lublin, Poznań, Opole). Przywołuję tu urok osobisty tego Uczonego, uczynność, szlachetność, rzadko spotykaną życzliwość ludziom i światu, gdy jako ateista z tolerancją i wielką atencją odnosił się do religijności innych narodów słowiańskich, gdy w minionych latach pamiętnych przemian społeczno-politycznych wyznawał: "podziwiam i kocham wasz kraj". Profesor Wiktor Gusiew, rzeczywisty członek Akademii Nauk Humanistycznych, zasłużony działacz sztuk ZSRR urodził się 2 maja 1918 roku. Po ukończeniu w Homlu szkoły średniej i Technikum Muzycznego, studiował w Moskiewskim Państwowym Instytucie Historii, Filozofii i Literatury im. N.G. Czernyszewskiego. Miał wówczas zajęcia m.in. z Piotrem Bogatyriewem, a terenowymi badaniami folklorystycznymi, w których wówczas uczestniczył, kierowali Jurij Sokolow i Wiera Pomierancewa. Druga wojna światowa studentowi IV roku przerwała studia, powrócił z niej dopiero w listopadzie 1945 roku. Podjął wówczas pracę w Pedagogicznym Instytucie w Czelabińsku, w ciągu 10 lat przechodząc drogę od asystenta do kierownika Katedry Literatury. W 1955 roku rozpoczął pracę w Instytucie Rosyjskiej Literatury Akademii Nauk ZSRR (w tzw. Puszkinskim Domu) w Leningradzie, w sekcji folkloru, aktywnie włączając się w prowadzone tu badania. W 1953 roku otrzymał stopień kandydata nauk historycznych w Instytucie Etnografii Akademii Nauk ZSRR, a w 1965 roku obronił tu pracę doktorską. W 1969 roku przeszedł do pracy w Instytucie Teatru, Muzyki i Kinematografii w Leningradzie, powołując w tym samym roku w tej instytucji sekcję folkloru; pełnił w niej funkcję prorektora do spraw nauki. Lata 50. i 60. to okres, w którym Profesor Gusiew uczestniczył w kolektywnych pracach folklorystów, etnografów, specjalistów staroruskiej literatury. To właśnie pod koniec lat 50. rozwinęła się Jego współpraca z folklorystami na gruncie słowiańskim w ramach międzynarodowych zjazdów slawistów, w ostatnich latach - jak wspominano - stanął na czele Komisji Słowiańskiego Folkloru Międzynarodowego Komitetu Slawistów. Od 1964 roku stał się członkiem naukowego komitetu z zakresu folklorystyki przy Oddziale Literatury i Języka AN ZSRR, a od 1965 roku wszedł w skład stałej komisji Międzynarodowego Centrum do badań nad robotniczymi i rewolucyjnymi pieśniami. W 1972 roku został członkiem Związku Folklorystów Jugosławii, w 1974 roku - honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a w 1988 roku - honorowym członkiem Towarzystwa Guślarzy i Poetów Czarnogóry. To w ramach międzynarodowej współpracy slawistycznej rozwinęła się idea komparatystycznych badań Profesora Gusiewa nad słowiańską kulturą; jak oceniają biografowie, zajmując miejsce priorytetowe w jego zróżnicowanym i obszernym dorobku na- �375 ukowym. Nie można w nim pominąć prowadzonych przez całe życie terenowych prac zbierackich, które rozpoczął już podczas studenckich ekspedycji w latach 1939-1941, a później sam organizował i prowadził w różnych rejonach byłego Związku Radzieckiego wiele folklorystycznych obozów terenowych. Wyniki tych prac wykorzystywał w wielu swych teoretycznych dziełach. Profesor Gusiew opublikował 9 autorskich książek, z których naj żywszy rezonans zyskały prace o estetyce folkloru (Problemy folk/ora i istorii estetiki, 1963; Estetika folk/ora, 1967, tłum. na język polski w 1974, na język czeski w 1978 r.), teatrze ludowym Ustaki russkogo tieatra, 1977; Russkij folkłornyj tieatr XVIII - nacza/a XX wieka, 1980; Russkij narodnyj kukolnyj tieatr, 1983 r.) i pieśniach partyzanckich (S/awjanskije partizanckije piesni, 1979), 6 antologii tekstów, z których wiele miało po kilka wydań, pod Jego redakcją ukazało się blisko 30 prac zbiorowych, w tym monumentalna praca Russkij folk/or Wielikoj Otiecziestwiennoj Wojny (1964), blisko 400 studiów, artykułów, recenzji, sprawozdań w naukowych pismach radzieckich, rosyjskich i państw tzw. bloku socjalistycznego*. Wiele swych prac poświęcił Profesor Gusiew problematyce metodologii folkloru, historii folklorystyki radzieckiej, rosyjskiej, słowiańskiej. Osobne miejsce w Jego dorobku naukowym zajmuje folklor drugiej wojny światowej (badania nad polskimi pieśniami partyzanckimi prowadził w latach 60. w naszym kraju), interesował się folkloryzmem, wpływami kultury popularnej na tradycyjny folklor. Profesor Gusiew, oceniając swe badania z perspektywy "estetyki marksistowsko-leninowskiej", odcinał się od "dogmatycznych wulgaryzatorskich koncepcji sztuki ludowej" w Związku Radzieckim, "autoreklamiarskich dzieł, pretendujących do ugruntowania «podstaw» marksistowsko-Ieninowskiej teońi folkloru". Stanowisko tego Uczonego jako człowieka i badacza można określić Jego słowami: "marksistowscy przedstawiciele folklorystyki nigdy nie głosili idei narodowej wyłączności i wyższości folkloru jednego ludu nad folklorem innych narodów. Teoretyczne zainteresowania folklorystów radzieckich, wiernych zasadom internacjonalizmu, nie zamykały się wyłącznie w granicach folkloru rosyjskiego, lecz dążyły do historyczno-porównawczych badań nad folklorem różnych ludów" (W. Gusiew, Estetyka folkloru, Wrocław 1974, s. 9). I na koniec akcent osobisty, bo powracają pytania, dotyczące kresu życia Profesora. Wiktor Jewgieniewicz Gusiew zmarł 12 stycznia 2002 roku. Czy już chorował, gdy pod koniec grudnia - jak co roku - wysyłał kalendarzyk-widokówkę z życzeniem "Szczęśliwego Nowego Roku"? Myśli o Nim jedynie przyjazne towarzyszą mi, ocalając w pamięci wielogodzinne rozmowy podczas stażu w ówczesnym Leningradzie, i zachowane kartki z życzeniami z okazji 8 marca. Wszystko to sprawia, że zakończenie serdecznego wspomnienia o pracowitym życiu, dorobku naukowym i uroku osobistym Profesora Wiktora Gusiewa musi brzmieć: non omnis moriar. Teresa Smolińska \ ~. 'r!,: ,"1'11'"'1: ••-:.- i :!!~;IilJ'(~ 1'1 > h:.tLll.- 1..;LI}~l y ...;;:. . __ .r: \' *Zob. szczegółowe adresy bibliograficzneprac WJ. Gusiewa: 1. WiktorJewgieniewicz Gusiew. Bib/iogra.ficzeskijukazatiel naucznych !rUdaw(1941-1981), sos1.L.M. 1wliewa,red. A.Ja. Trabskij, Leningrad 1984, ss. 39; 2. BibJiograflja naucznych !rudaw Wiktora Jewgieniewicza Gusiewa. K 80-/ietiju sa dnja rożdienija, sos1. G.w. Lobkowa, Sankt-Pietierburg 1999, ss. 71. �376 TERESA SZWEDKOWICZ (1932-2001) 28 czerwca 200 l roku zmarła w Opocznie Teresa Szwedkowicz. Urodziła się w 1932 roku, zdobyła wyższe wykształcenie pedagogiczne. Była nauczycielką wychowania plastycznego w szkole podstawowej i liceum ogólnokształcącym. Od 20 roku życia zajmowała się zbieraniem elementów stroju ludowego. Jej kolekcja to kilka tysięcy przedmiotów: zbiór haftów z koszul kobiecych i męskich, chusteczek, poszewek i ręczników oraz próbek tkanin lnianych i wełnianych. Gromadziła również wycinki i zdjęcia fotograficzne przedstawiające typy ludowe naszego regionu. Swoje zbiory eksponowała wielokrotnie w placówkach kulturowo-wychowawczych i telewizji. Jan Łuczkowski Ilustracje zamieszczone w niniejszym tomie pochodzą z następujących źródeł: l. (s. 32A) Maska mykeńska, Muzeum Narodowe J. i G. Roux, La Grece, 1969. 2. (s. 48A) Maska tybetańska, t. Ił, Leipzig 1939. w Atenach, za: H.U. Bernatzik, fot. E. Serafis, za: Die Grof3e Vo/kerkunde, 3. Fotografie w tekście P. Schmidta "Centra/ność" i "pograniczność", autorstwa Zb. Kamykowskiego i St. Arczyńskiego, za: K. Saysse- Tobiczyk, Pod wierchami Tatr, Warszawa 1956. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca451f057bc1028c02f4982f1252f3c0.pdf 81ca92bd9952caa752292e3cd7739155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5085 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4718 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.409-414 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 V. IN MEMORIAM STANISŁAW CHMIELOWSKI ( 1922-2002) W sobotę 14 grudnia 2002 roku, w mroźny zimowy dzień na cmentarzu smochowickim w Poznaniu, pożegnaliśmy doktora Stanisława Chmielowskiego h. Jastrzębiec - etnografa i regionalistę, byłego wieloletniego dyrektora Muzeum Okręgowego w Lesznie. Człowieka, którego zasługi dla rozwoju kultury miasta, ziemi leszczyńskiej i Wielkopolski są bezsporne. Z pochodzenia nie był leszczynianinem. Urodził się w 1922 roku we Władypolu, niewielkiej miejscowości pod Stanisławowem, na byłych ziemiach polskich (obecnie Ukraina), w rodzinie o głębokich tradycjach patriotycznych i talentach artystycznych. Był synem Adama Chmielowskiego i Marii z domu Wolskiej. Jego babka, Maria z Kłopotowskich Chmielowska, była znaną malarką. Zainteresowania artystyczne odziedziczyła też jej córka, Maria Ewa Łunkiewicz-Rogoyska, ciotka Stanisława. Malował także brat dziadka - Adam Chmielowski, znany jako święty Brat Albert. Od młodych lat Stanisław Chmielowski wędrował z rodzicami z jednej miejscowości do drugiej w poszukiwaniu pracy. Jego ojciec zmuszony był szukać pracy u okolicznych właścicieli ziemskich. Do czasu wybuchu II wojny światowej mieszkali w Kańczudze. Potem wywędrowali do Żuklina, a następnie osiedlili się w Siennowie - w rodzinnej miejscowości jego matki. W okresie II wojny światowej walczył z ojcem i bratem w szeregach AK na Rzeszowszczyźnie w oddziałach dywersyjnych. Ojciec zginął w 1943 roku, a brat w bitwie pod Kuryłówką w maju 1945 roku. Walcząc w partyzantce, ukończył równocześnie podchorążówkę, uzyskując stopień kaprala podchorążego. Po zakończeniu wojny osiedlił się w Wielkopolsce. Zamieszkał w Mosinie. W 1948 roku ukończył Akademię Handlową w Poznaniu, a cztery lata później Uniwersytet Poznański, na którym uzyskał tytuł mgr filozofii z zakresu antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii. Pracę magisterską napisał z zakresu budownictwa ludowego na Pałukach, w powiecie żnińskim, pod kierunkiem prof. 1. Gajka. Stosunkowo wcześnie założył rodzinę. To dla niej zaraz po studiach pilnie szukał lokum, a dla siebie sensownej pracy. 28 grudnia 1950 roku ożenił się z Antoniną Marią Brykczyńską h. Gwiaździcz, niezapomnianą Tosią. Ze związku tego urodziło się troje dzieci: Adam (ur. 1951 r.), Marcin (ur. 1952 r.), Maria (ur. 1954 r.). Wszyscy znajomi zapamiętali, że byli bardzo szczęśliwą rodziną. Po studiach, w latach 1949-1950, pracował jako kierownik biura w Sanatorium "Staszycówka" w Ludwikowie pod Poznaniem. Następnie w latach 1951-1952 jako księgowy w Kolejowych Zakładach Gastronomicznych w Poznaniu. W 1952 ukończył Wyższy Handlowy Kurs Rachunkowości w Poznaniu. W listopadzie 1952 roku objął stanowisko głów- �410 In memoriam nego księgowego G.S. Samopomoc Chłopska w Lęborku. Jednak wobec braku obiecanego mieszkania, po dwóch miesiącach zrezygnował. Od kolegów etnografów dowiedział się bowiem, że jest praca z mieszkaniem w Lesznie. Nie zastanawiał się długo, mimo świadomości, że czeka go trzy razy niższa pensja niż w Lęborku. 16 stycznia 1953 roku powołany został na stanowisko kierownika Muzeum w Lesznie, które mieściło się wówczas w leszczyńskim ratuszu. Tam, na II piętrze otrzymał upragnione, własne mieszkanie. W latach 1959-1967 był nauczycielem kontraktowym w Technikum Odzieżowym oraz Zasadniczej Szkole Zawodowej CZSP w Lesznie, gdzie uczył historii ubiorów. To właśnie z Lesznem związał swoje najlepsze lata. Przez 34 lata swojej pracy w tym mieście stworzył od podstaw placówkę muzealną o bogatych i różnorodnych zbiorach obejmujących zarówno regionalia, przedmioty kultury materialnej, jak i wspaniałe kolekcje obrazów. Jak sam wspominał, początki działalności muzeum były więcej niż skromne - zbiory niewielkie, ekspozycje ubogie. Niedługo potem ratusz przejęły władze miasta. Sto Chmielowski wraz z rodziną zmuszony był przenieść się do lokalu przy pl. Metziga 17. Wobec braku sal ekspozycyjnych urządzał wystawy objazdowe w okolicznych szkołach i domach kultury. Jednocześnie konsekwentnie i wytrwale zabiegał u władz o nowy lokal dla swej placówki, co po kilku latach uwieńczył sukcesem. Po adaptacji budynków przy placu dr. 1. Metziga bez reszty pochłonęła go praca. Z ogromną pasją szukał i gromadził zbiory. W ich poszukiwaniu - często na rowerze - przemierzał nawet te odległe okolice Leszna. Poszukiwał i znajdował - zapomniane i zniszczone, leżące gdzieś po piwnicach, strychach czy komórkach. Z niemal benedyktyńską cierpliwością przywracał im dawną świetność. Wpisywał własnoręcznie w inwentarze. W jednym ze swych ostatnich wywiadów mówił, że z każdym eksponatem wiązały go niepowtarzalne wspomnienia, np. ogromny obraz Marii Leszczyńskiej znalazł w prywatnym mieszkaniu w Mosinie. Przywiózł go do Leszna zwinięty w rulonik. Kolekcję ponad 80 portretów królów kurkowych z XVIII i XIX wieku uratował ze strzelnicy milicyjnej, kiedy likwidowano w Lesznie Urząd Bezpieczeństwa. Za jego sprawą m.in. powstała w Lesznie unikatowa i znacząca, licząca blisko 800 prac, galeria malarstwa o tematyce wiejskiej, z której leszczyńskie muzeum jest dzisiaj dumne. Jej ozdobą są obrazy tak słynnych malarzy jak: 1. Malczewski, L. Wyczółkowski, 1. Fałat czy K. Sichulski. Jego też zasługą jest utworzenie działu etnograficznego, w którym zgromadził liczącą blisko 400 sztuk kolekcję czepków ludowych. Ocalił wiele cennych starodruków, książek i czasopism. Był autorem publikacji o tematyce regionalnej, organizatorem licznych wystaw, sesji naukowych i imprez kulturalno-oświatowych promujących dorobek kultury Leszna i ziemi leszczyńskiej. Był człowiekiem nad wyraz skromnym, życzliwym ludziom. "Czasu dla siebie miał niewiele - wspomina Edmund Jankowski, były wicewojewoda leszczyński, a wcześniej długoletni członek władz Leszna. - Przez długie lata z nim współpracowałem. Stronił od rozgłosu. Był wyjątkowo dociekliwym, ale i cierpliwym badaczem naszej historii. Całe miesiące potrafił poświęcać na wyjaśnianiu dziejowych zagadek. W stosunku do otaczających go ludzi był niezwykle taktowny i grzeczny. Nigdy się nie narzucał, ale gdy już przyszedł do mnie z jakąś kwestią i prośbą, wręcz nie wypadało mu odmówić". W 1975 roku na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza uzyskał doktorat z etnografii za pracę "Geneza, rozwój i zróżnicowanie strojów ludowych Wielkopolski, oraz podstawa nakryć głowy", napisaną pod kierunkiem prof. Józefa Burszty. Ci, którzy znali Stanisława Chmielowskiego, wiedzieli, że w swym życiu miał dwie wielkie miłości. Pierwszą była rodzina, w tym zwłaszcza żona Antonina. Wszak to Tosia - tak do niej zwracał się na co dzień - obdarzyła go miłością równie wielką i stworzyła mu rodzinne ciepło, dbając o synów i córkę oraz wszelkie tzw. przyziemne sprawy. Była też jego najlepszą przyj a- �In memoriam 411 ciółką i współpracowniczką, nieocenionym kustoszem i powiernikiem. Drugą miłością było niewątpliwie leszczyńskie muzeum. Wychował wspólnie z Tosią grono oddanych pracowników, którzy po dziś dzień wspominają go ciepło i z należytym szacunkiem. Swoje dzieło, prężną i bogatą placówkę muzealną, przekazał następcom w roku 1987. Odszedł na zasłużoną emeryturę. Ze względów zdrowotnych przeniósł się do syna do Poznania. Często wracał jednak do Leszna, gdzie odwiedzał muzeum i znajomych. W dalszym ciągu służył leszczyńskim muzealnikom doświadczeniem i radą. Był działaczem kilkunastu organizacji społecznych, m.in. Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego. Współtworzył m.in. "Rocznik Leszczyński", od 1976 był członkiem jego Komitetu Redakcyjnego. Był także członkiem Komitetu Redakcyjnego "Informatora LTK". Współpracował redakcyjnie z "Atlasem Gwary Ludowej" oraz z "Atlasem Polskich Strojów Ludowych". Autor katalogów m.in. "lA. Komenski w zbiorach Muzeum w Lesznie" (1970), "Jan Jonston" (katalog starodruków - 1972), "Medale i rzeźba Zbigniewa Lukowiaka" (1980), "Lucjan Michałowski - architekt i malarz", (1982?), "Katalog wzorów haftów występujących na terenie Chazów" (1983 - tekst), "Katalog wzorów haftów biskupiańskich" (1984 - tekst). Współautor rozdziałów w pracach zbiorowych: Kultura ludowa Wielkopolski - Wytwórczość odzieży, ffYtwórczość z rogu, kości i włosia - t. 2, (Poznań 1964), Ziemia leszczyńska - Kultura ludowa (Leszno 1966), "Leszczyńskie Zeszyty Muzealne" - Stroje ludowe województwa leszczyńskiego (1989) oraz tekstów do przewodników wielkopolskich o muzeum leszczyńskim m.in. Muzea Wielkopolski (Poznań 1969). Publikował także artykuły w czasopismach "Poznaj Swój Kraj" , "Lud" oraz w "Panoramie Leszczyńskiej". Podsumowaniem wieloletnich zainteresowań etnograficznych S. Chmielowskiego jest niewątpliwie Słownik nazw i wyrażeń związanych ze strojem ludowym Wielkopolski wydany w 1995 roku przez Muzeum Okręgowe w Lesznie. Był aktywnym działaczem kilkunastu organizacji społecznych działających w Lesznie i w Wielkopolsce, m.in.: mężem zaufania Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki, Grupa Leszno (1954-1975), członkiem Rady Społecznej Domu Kultury w Lesznie (1959?), Społecznym Opiekunem Zabytków (od 1959), członkiem Rady Ochrony Dóbr Kultury przy Wojewódzkim Konserwatorze Zabytków w Poznaniu (1961-1965), sekretarzem Komisji Rewizyjnej Państwowych Ogródków Działkowych im. J. Marchlewskiego w Lesznie (1959-1977), delegatem na Kongres Kultury w Warszawie (1966), członkiem Zarządu, skarbnikiem i wiceprzewodniczącym Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego (1968-1980) a od 1979 roku był przedstawicielem LTK w ogólnopolskim Konwencie Towarzystw Kulturalnych, członkiem Konwentu Towarzystwa Kulturalnego z ramienia LTK, członkiem Komisji Oświaty i Kultury Miejskiej Rady Narodowej i PiMRN w Lesznie (1969-1975), członkiem Komitetu Kultury i Sztuki Prezydium Powiatowej i Miejskiej Rady Narodowej w Lesznie (1970-1973), członkiem Sekcji Muzealnej przy Zarządzie Okręgowym Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki (1970-1975), Przewodniczącym Oddziałowej Komisji Opieki nad Zabytkami przy PTTK w Lesznie (1970-83), Zastępcą Przewodniczącego Wojewódzkiego Komitetu Opieki nad Zabytkami przy PTTK w Lesznie (1975-1983) członkiem Wojewódzkiego Zarządu PTTK Leszno (1975-1985), członkiem Komitetu do spraw organizacji skansenu wielkopolskiego (1971-1975?), członkiem Komisji Wychowania, Oświaty i Kultury Miejskiej Rady Narodowej w Lesznie (1975-1977), członkiem Komisji Propagandowej Komitetu ds. obchodów rocznicy l Jonstona (1972-1975), przewodniczącym Wielkopolskiej Rady Muzeów Terenowych (1981), przewodniczącym Komisji Etnograficzno-Artystycznej przy Wydziale Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Lesznie (1976-87). W latach 1985/86 był członkiem Okręgowej Ko- �In memoriam 412 misji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Poznaniu. Szczególnie duże zasługi położył w rozwoju Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego był m.in. sekretarzem, członkiem i Przewodniczącym Komisj i Rewizyjnej PTL O/Poznań (1970-1981), sekretarzem Komisji Rewizyjnej Zarządu Głównego PTL (1973-1979), skarbnikiem Zarządu Głównego PTL (1979-1982), I wiceprezesem ZG PTL (1983-1988), założycielem i prezesem PTL O/Leszno (1981-1991). Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1977), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1984), Krzyżem AK (1986) oraz medalem "Polska Swemu Obrońcy" (1994). Wyróżniony: Brązową Odznaką Działkowca (1965), Złotą Odznaką Działkowca (1969), odznaką ,,Za Zasługi w Rozwoju Województwa Poznańskiego" (1971), nagrodą im. Oskara Kolberga, odznaką ,,Zasłużonego Działacza Kultury" (1966), srebrną odznaką "Za Opiekę nad Zabytkami (1969), złotą odznaką "Za Opiekę nad Zabytkami" (1975) - medalem ,,Za Zasługi w Rozwoju Pracy Kulturalnej między CSR i PRL - przyznanym za upowszechnianie wiedzy o Czechach i lA. Komenskim, odznaką "Zasłużony Działacz Frontu Jedności Narodu" (1979), medalem "Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej" (1980), medalem LTK "Za Serce dla Kultury" (1991), odznaką "Za zasługi w rozwoju Województwa Leszczyńskiego" (1984), odznaką pamiątkową "Akcja Burza" (1995), odznaką "Weteran Walk o Niepodległość" (1995), medalem pamiątkowym z okazji 45D-lecia miasta Leszna (1997), odznaką "Zasłużony dla Województwa Wielkopolskiego" (2002). Był również laureatem nagród: Ministerstwa Kultury i Sztuki (1961, 1965, 1968), Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu (1963, 1967, 1970, 1972), Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego (nagroda główna - 1976), Urzędu Wojewódzkiego w Lesznie (1978). W 1995 otrzymał wyróżnienie za szczególne osiągnięcia w ochronie dóbr kultury staropolskiej i ludowej przyznane przez Kapitułę Nagrody i Medalu Zygmunta Glogera w Łomży. Zmarł 10 grudnia 2002 roku w wieku 80 lat. W poznańskich Smochowicach pożegnali go najbliżsi, dawni współpracownicy i przyjaciele, w tym grupa najwierniejszych leszczynian. Stanisław Chmielowski należał do grona tych osób, którzy odegrali znaczącą rolę w promowaniu Leszna i ziemi leszczyńskiej. Pozostawił po sobie dzieło wielkie, dzieło swojego życia - muzeum w Lesznie. Naszym zadaniem jest je kontynuować. Zaś pamięć o Stanisławie Chmielowskim pieczołowicie pielęgnować, ponieważ był on dla nas niedoścignionym wzorem człowieka i muzealnika. Cześć Jego Pamięci. Witold Omieczyński OLGA ANDRIEJEWNA GANCKAJA (1920-2003) Była członkiem honorowym PTL. Otrzymała ten tytuł w 1974 roku wraz z czterema innymi etnografami z Akademii Nauk Związku Radzieckiego, jak zanotowano w Kronice, "w związku z 25D-1eciem utworzenia Rosyjskiej Akademii Nauk". Zasłużyła sobie na ten zaszczyt szczególnie. Przez wiele dziesięcioleci (także już jako emeryt) pracowała w Instytucie Etnografii im. N.N. Mikłucho-Makłaja AN w Moskwie, w zespole zajmującym się kulturą ludową Słowian Zachodnich, przy czym do niej należała przede wszystkim etnografia polska. Opracowała z tego zakresu szereg tematów, m.in. budownictwo (1968) do monumentalnej serii Narody Mira. Z racji przydziału służbowego opanowała język polski nie tylko biernie, studiując literaturę przedmiotu i zasoby archiwalne, ale doskonale się nim posługiwała, prowadząc własne badania w terenie nad polską sztuką ludową. Kontaktowała się wówczas z artystami ludowymi, poznawała ważniejsze ośrod- �In memoriam 413 ki twórczości. Jej książka na ten temat, Narodnoje iskusstwo Polszi ukazała się w 1970 roku w Moskwie, w ramach instytutowych wydawnictw, w skromnej wprawdzie szacie graficznej, ale świetnie przygotowana pod względem merytorycznym. Temat został ujęty w aspekcie historyczno-etnograficznym, a problemy artystyczne, jak zastrzegała się autorka, poruszano w stopniu niezbędnym dla określenia specyfiki polskiej sztuki i jej regionalizacji. Zajmowała się także rodziną w Polsce i opublikowała książkęPolskaje siernja. Opyt etnograficzeskogo izuczenija, Moskwa 1986. Podczas kilku wielotygodniowych pobytów w naszym kraju Olga A. Ganckaja zadzierzgnęła serdeczne i długotrwałe przyjaźnie z wieloma etnografami warszawskimi i krakowskimi, doskonale czuła się w Polsce. Choć korespondowała rzadko i lakonicznie, pisała m.in. "często wspominam Kraków", w każdym liściku dopytywała się o losy znajomych, nawet dzieci. O Zofii i Romanie Reinfussach napisała kiedyś: "zostali w moim sercu na zawsze". Była osobą ciepłą, pełną życzliwości i serdeczności. Kochała Polskę i Polaków, szczyciła się swoimi polskimi korzeniami. Szwankowało jej zdrowie, przeszła niezliczoną ilość ciężkich zabiegów chirurgicznych, po każdym jednak podnosiła się siłą swej woli i wracała do pracy naukowej. Właśnie dotarła do nas wiadomość, że zmarła w pierwszej dekadzie maja tego roku. Ewa Fryś-Pietraszkowa PROF. DR HAB. URSZULA KACZMAREK (1948-2003) Zmarła nagle w Poznaniu 19 marca 2003 roku w wieku zaledwie 55 lat. Ukończyła polonistykę na UAM w Poznaniu (1971). Swą pracę naukową i nauczyciela akademickiego związała z Instytutem Kulturoznawstwa UAM, w którym pełniła szereg ważnych funkcji (kierownik Podyplomowego Studium Kultury i Turystyki w latach 1981-1991 oraz od 1995 roku Zaocznych Studiów Licencjackich). W 1981 roku została doktorem nauk humanistycznych, w 1993 roku habilitowała się, a w 1999 roku uzyskała tytuł profesora. Zainteresowania badawcze prof. U. Kaczmarek obejmowały m.in. mechanizmy funkcjonowania kultury, jej upowszechniania, problematykę pogranicza polsko-niemieckiego, ale ich głównym obszarem była Polonia w krajach Europy Środkowo-Wschodniej - bułgarska, czeska, wschodnioniemiecka, rumuńska, a w szczególności węgierska. W dziedzinie badań polonijnych stała się uznanym autorytetem. Ostatnią dużą pracą w jej dorobku, obejmującym blisko 200 publikacji, jest wydana w 2002 roku książka Spod znaku Warneńczyka. Za szczególne zasługi dla Polonii węgierskiej została uhonorowana Nagrodą Świętego Władysława. Prof. U. Kaczmarek była członkiem Komitetu Badań Polonijnych PAN (od 1999 roku zastępcą przewodniczącego), Rady Porozumiewawczej Badań nad Polonią, członkiem założycielem Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego. Zainteresowania prof. U. Kaczmarek kulturą, w tym ludową, związały Ją także z poznańskim środowiskiem etnologicznym: Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM, Sekcją Etnograficzną Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk oraz poznańskim Oddziałem PTL, brała udział w wielu etnologicznych konferencjach. Prof. D' Kaczmarek była człowiekiem dla wszystkich otwartym i życzliwym, pozostawiła niezatarty ślad w pamięci i sercach ludzi, którzy ją znali. Anna Szyfer Jacek Bednarski �In memoriam 414 ANNA LUBAŃSKA (1935-2003) "Pani Ania" - spokojna, delikatna, dająca poczucie bezpieczeństwa - tak w pamięci pracowników biura, biblioteki Zarządu Głównego PTL i członków Towarzystwa, którzy spotkali Ją na swej drodze, zostanie zapamiętana. Pracę w Towarzystwie zaczęła jako główna księgowa w roku 1995 - roku stulecia PTL, wyjątkowym ze względu na zwiększone obciążenia organizacyjne i rozliczeniowe. Była rozsądnym, rzeczowym doradcą Zarządu Głównego w sprawach finansowych, potrafiła wybrnąć z trudnych sytuacji; wszystkie rozliczenia przekazywane do instytucji współpracujących z PTL-em były przyjmowane bez zastrzeżeń. Miała ogromne doświadczenie zawodowe - jako główna księgowa pracowała od 1975 roku w urzędach wojewódzkich, najpierw w Legnicy, a od 1987 we Wrocławiu. Odznaczona Złotą Odznaką dla Finansów, Złotym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką Towarzystwa Miłośników Wrocławia. Była autorytetem w środowisku finansistów wrocławskich instytucji kultury. Chętnie uczestniczyła w wernisażach, premierach teatralnych, operowych i innych wydarzeniach kulturalnych Wrocławia. Bardzo kochała swoje dzieci i wnuki; była z nich dumna i starała się je wspierać. Zmarła po krótkiej, nieuleczalnej chorobie. Bardzo emocjonalnie przeżywała każdy Zjazd PTL, i choć nie była członkiem Towarzystwa, to Jej sumienność, zaangażowanie i lojalność wobec Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zasługuje na ciepłą pamięć jego Członków. Paulina Suchecka ANNA MAŃKOWSKA (1922-2003) Od 1977 roku była członkiem Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i brała żywy udział w jego pracach. Uczestniczyła w wielu Walnych Zgromadzeniach PTL i związanych z nimi Sesjach Naukowych, przychodziła też na odczyty organizowane przez Oddział PTL w Krakowie. Miała szerokie zainteresowania kulturalne, zwłaszcza krajoznawcze, a w ich obrębie interesowała się kulturą ludową Polski. Pochodziła z rodziny rzec można "C.K. galicyjskiej" (matka Maria z Turków-Chronowskich, ojciec Roman Pospischil), w której zubożała polska szlachta (także uczestnicy powstania styczniowego) przemieszała się z elementami obcymi narodowościowo - wśród jej przodków byli rodowici wiedeńczycy, Czesi, Węgrzy, trafił się nawet jeden Hiszpan. Rozproszeni od Krakowa po Tarnopol i Stanisławów w II połowie XIX wieku pełnili na ogół różne funkcje administracyjne (urzędnicy skarbowi, burmistrzowie, urzędnicy salinarni), byli prawnikami lub zawodowymi (często z konieczności) wojskowymi. �In memoriam 415 Dzieciństwo i wczesne lata szkolne spędziła we Lwowie, później był przelotnie Pułtusk i Przemyśl, a w czasie II wojny znów Lwów. Tuż po zakończeniu wojny repatriowała się wraz z matką i babką do Szczecina, gdzie jej ojciec doszedł z II Armią Wojska Polskiego i pozostał tam jako komendant garnizonu Szczecin-Dąbie. Tam wyszła za mąż za Jerzego Mańkowskiego, urodziła jedyną córkę Romanę, a w 1957 roku przeprowadziła się do Krakowa, gdzie po wojennych perypetiach osiadła większość rodziny. Przed wojną zdobyła średnie wykształcenie ogólne i podstawowe muzyczne; planowała studia na kierunku wzornictwa, jako że po ojcu malarzu-amatorze odziedziczyła znaczne zdolności plastyczne. Wojna pokrzyżowała te plany: we Lwowie zaczęła studiować medycynę, potem dwa lata uczyła się w Akademii Sztuk Pięknych. W Szczecinie uczestniczyła żywo w organizacji życia kulturalnego wśród repatriowanych polskich osadników: szkoły i biblioteki, chóru kościelnego, zarabiając na życie jako urzędniczka. W Krakowie po ukończeniu różnych kursów z zakresu ekonomii i zarządzania doszła do stanowiska asystenta dyrektora Instytutu Górnictwa Naftowego i Gazownictwa, gdzie przepracowała wiele lat aż do emerytury. Była członkiem wielu stowarzyszeń, przede wszystkim o charakterze turystycznym i kulturalnym: PTTK od 1962 roku, wspomnianego wyżej PTL, Towarzystwa Miłośników Lwowa od 1990 roku. Był jeszcze i Klub Teatru, Towarzystwo Przyjaciół Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, potem KIK, Stowarzyszenie Odrodzenie, ruchy oazowe i neokatechumenat. Uczestniczyła żywo w porządkowaniu zrujnowanego zamku w Korzkwi i przez szereg lat opiekowała się zespołem pałacowym z kaplicą w Karniowicach, pracowała przy budowie kościoła 00. cystersów na Osiedlu Szklane Domy w Nowej Hucie. Od lat 60. ulubioną formą spędzania wolnego czasu i wakacji stało się kolarstwo turystyczne (tzw. przodownikiem została w 1969 r.). Na rowerze objechała całą Polskę w ramach rajdów, towarzyskich wycieczek i samotnych wędrówek, które w latach 80. przerodziły się w sposób pielgrzymowania do sanktuariów maryjnych (odwiedziła niemal wszystkie w Polsce). Na rowerze jeździła do 70 roku życia, potem, dopóki zdrowie jej pozwalało, wędrowała jeszcze pieszo. Od dziecka była osobą bardzo ruchliwą - narty, jazda konna, pływanie, kolarstwo i lubiącą życie towarzyskie (zapewne był to rodzaj "spadku" po bardzo rozgałęzionej, barwnej osobowo i utrzymującej wzajemne kontakty rodzinie). Doskonale sprawdzała się też we wszelkich przedsięwzięciach organizacyjnych. Właściwie jej życie toczyło się poza pracą - wśród ludzi i ich spraw, na które zawsze była otwarta, gotowa wysłuchać i doradzić, pamiętająca o urodzinach, imieninach, rocznicach i problemach setki osób, które taką właśnie ją zapamiętały: pogodną i zaangażowaną, jako dobrego wspaniałego człowieka. Romana Krzanowska �INFORMACJE DLA AUTORÓW PUBLIKACJI W "LUDZIE" Publikacje w "Ludzie" są zamieszczane w następujących działach: "Studia i materiały", "Poglądy i opinie", "Sylwetki", "Rozmowy i wspomnienia", "Recenzje i noty recenzyjne", "Kronika" oraz "In memoriam". Artykuły ("Studia i materiały") są przed przyjęciem do druku opiniowane przez recenzentów "zewnętrznych". Objętość przesyłanych do redakcji artykułów nie powinna przekraczać 1,5 a.a. (60 tys. znaków ze spacjami) łącznie z materiałami ilustracyjnymi, a recenzji i innych opracowań 0,3 a.a. (12 tys. znaków). Teksty należy przekazywać do bieżącego tomu nie później niż do 30 czerwca, w dwóch egzemplarzach wraz z dyskietką z ich zapisem elektronicznym (preferowany format Microsoft Word for Windows). Do artykułów należy dołączyć streszczenie (w języku polskim lub angielskim o objętości ok. 2 tys. znaków). Informacja o autorze tekstu winna zawierać imię i nazwisko, stopień naukowy oraz miejsce pracy (dla ewentualnej korespondencji prosimy także o adres domowy, e-mail). Odniesienie w tekście do źródła winno zawierać nazwisko autora, rok publikacji i numer strony, np.: (Burszta 1974, s.14). W bibliografii należy uwzględnić nazwisko i imię autora, rok publikacji, pełen tytuł, wydawnictwo, miejsce wydania, np.: Burszta Józef 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Publikacje w "Ludzie" nie są płatne. Redakcja zastrzega sobie prawo do skracania i opracowywania tekstów. Materiałów nieprzyjętych do druku redakcja nie odsyła. Materiały do druku i korespondencję prosimy przesyłać na adres redakcji: Redakcja "Ludu", Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM, 61-809 Poznań, ul. św. Marcin 78. REDAKCJA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b90ab431b82b85ac8b8ca990d519bc0.pdf 3f1eae6b5760f8cb516434495a026f29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5109 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Rouch, Jean (1917-2004) Łaszczyński, Andrzej (1919-2003) Ter-Oganian, Leon( 1910-2002) Szewczyk Zdzisław (1918-2004) Dydowicz, Janina (1930-2003) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4740 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 VI. IN MEMORIAM JANINA DYDOWICZ (1930-2003) Janina Dydowicz, z domu Kroczyńska, urodziła się 3 września 1930roku w Wołorninie. W 1946 roku wraz z rodziną przybyła do Poznania i w tym mieście zamieszkała już na stałe. W 1950 roku ukończyła gimnazjum ogólnokształcące im. Dąbrówki. W latach 1951-1956 studiowała na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Poznańskiego, uzyskując w 1956 roku tytuł magistra historii kultury materialnej. Jeszcze przed ukończeniem studiów wykonywała zlecenia pracując w Muzeum Archeologicznym, w Katedrze Etnografii oraz w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, a także w Poznańskim Oddziale Towarzystwa Historycznego. Wydział Kultury WRN w Poznaniu zatrudniałjąjako konsultanta w sprawach dotyczących kultury ludowej. W związku z tym, że w Poznańskim Oddziale PTH oraz w IHKM PAN zajmowała się m.in. prowadzeniem bibliotek, w kręgu jej zainteresowań pojawiło się zagadnienie czytelnictwa w bibliotekach naukowych. W międzyczasie, pod kierunkiem prof. Jerzego Topolskiego, przygotowywała rozprawę doktorską "Historyczne warunki kształtowania i zanikania zwyczajów gospodarczych", którą obroniła w 1963 roku. W 1964 roku została zatrudniona w Bibliotece Głównej UAM w Poznaniu w Sekcji Bibliograficznej Oddziału Informacji Naukowej na stanowisku bibliotekarza. Już w 1969 roku powołano ją na stanowisko kierownika tej Sekcji. Stopień starszego kustosza dyplomowanego uzyskała w 1976 roku. Od 1972 roku do przejścia na emeryturę w 199 l roku kierowała Oddziałem Prac Naukowych i Dydaktycznych. Przez kolejnych 10 lat,już w niepełnym wymiarze czasu, zatrudniona była w Oddziale Udostępniania Zbiorów. 1. Dydowicz prowadziła szeroką działalność dydaktyczną, kształcąc bibliotekarzy, a także młodzież akademicką, którą m.in. uczyła umiejętności korzystania z księgozbiorów naukowych. W formalnych opiniach podnoszono jej niezwykłą aktywność zawodową i społeczną, wysoki profesjonalizm, wielkie zaangażowanie w programowanie i organizację tradycyjnych i nowatorskich form szkolenia studentów i młodej kadry bibliotekarskiej. Jej różnorodne zainteresowania i osiągnięcia w dziedzinie naukowo-badawczej znalazły wyraz w szerokiej działalności upowszechnieniowej oraz w licznych publikacjach związanych nie tylko z bibliotekarstwem, ale także z tymi dyscyplinami, które stanowiły podstawę jej studiów,jak historia kultury materialnej i etnografia. Uczestniczyła m.in. w pracach Komisji Koordynacji i Badań nad Dziejami Wsi Polskiej przy Instytucie Historii PAN w Warszawie, wygłaszała referaty z tego zakresu (m.in. na Kongresie Kultury Polskiej w 1966 roku). Będąc już w 1974 roku członkiem Oddziału Poznańskiego Komisji Badań Regionalnych PAN,jak również współpracując z Komisją Etnograficzną Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, opracowywała rozdziały do takich publikacji jak m.in. Wielkopolska w XXX-leciu, Dzieje Gniezna, �Inmemoriam 412 Dzieje Poznania, Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce. Opracowała również artykuły do następujących pozycji wydawniczych: 60D-lecie Koła, Ziemia Jarocińska w Polsce Ludowej. Większość z kilkudziesięciu jej publikacji dotyczy głównie metodologii nauk, naukoznawstwa, infonnacji naukowej i bibliotekoznawstwa. Szczególnie należy także podkreślić jej wkład badawczo-naukowy w zakresie kultury ludowej Wielkopolski. J. Dydowicz była od początku członkiem zespołu powołanego przez prof. Józefa Bursztę w 1957 roku w celu przeprowadzania badań na terenie Wielkopolski, ziemi lubuskiej i w Koszalińskiem oraz opracowania monografii na podstawie uzyskanych materiałów. Udział w szeroko zakrojonych tematycznie badaniach i ich krótkie tenniny realizacji wymagały od zespołu (w tych trudnych powojennych czasach) szczególnej mobilizacji, dyscypliny, dyspozycyjności, a także odporności psychofizycznej. J. Dydowicz podjęła ten trud, realizując zadania z właściwą sobie odpowiedzialnością, energią i entuzjazmem. Zawsze uśmiechnięta, życzliwa i koleżeńska. Łatwo nawiązywała kontakty z miejscową ludnością, pozyskiwała ich zaufanie i pełną akceptację oraz uznanie członków zespołu badawczego. Była współautorką Kultury ludowej Wielkopolski - trzytomowej pracy zbiorowej pod redakcją Józefa Burszty wydanej przez Wydawnictwo Poznańskie w latach: t. l, 1960; t. 2, 1962; t. 3, 1967. Opracowała artykuły: Wnętrze chałupy (t. l), Zwyczaje i obrzędy doroczne (t. 2), Zbieractwo (t. 2). Jej uczestnictwo w badaniach w Koszalińskiem zaznaczyło się artykułem Rok obrzędowy wczoraj i dziś, w pracy zbiorowej pod kierunkiem i redakcją Józefa Burszty Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, wydanej w 1964 roku przez Wydawnictwo Poznańskie. J. Dydowicz była zawsze bardzo związana z rodziną, którą założyła w 1951 roku, wychodząc za mąż za Zbigniewa. Miała dwie córki - Hannę i Ewę. Za zasługi w pracy naukowej, dydaktycznej i społecznej otrzymała liczne nagrody, wyróżnienia i odznaczenia, m.in: Złoty Krzyż Zasługi (1989), Srebrny Krzyż Zasługi (1981), Zasłużony dla Województwa Poznańskiego (1985), Zasłużony Działacz Kultury (1980), Honorowa Odznaka Miasta Poznania (1975), Zasłużony dla rozwoju informacji naukowej (1989), Nagroda Rektora UAM (1974, 1982). Publikacje etnograficzne Janiny Dydowicz 1960 1963 1964 1964 1965 1965 1965 1967 1969 Wnętrze chałupy, w: Kultura Ludowa Wielkopolski, red. J. Burszta, t. 1, Poznań, s. 163-197, ił. Wielkopolskie zapusty, "Polska Sztuka Ludowa", nr 2, s. 72-81, ił. Rok obrzędowy wczoraj i dziś, w: Stare i nowe na wsi koszalińskiej, red. J. Burszta, Poznań, s. 208-234. Zbieractwo w Wielkopolsce, w: Kultura Ludowa Wielkopolski, red. J. Burszta, t. 2, Poznań, s. 299-329, ił. Literatur zur volkskundlichen Gegenwatschung-Polen, "Deutsche Jahrbuch rur Volkskunde", Teil II, s. 343-358. Problematyka i metody badań nad wiejskimi zwyczajami gospodarczymi, ,,Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr l, s. 87-101. (ree.) O metodołogiczeskich woprosach istoriczeskoj nauki. Woprosy Istorii 1964 nr 3, s. /-68 - "Studia Metedologiczne" nr l, s. 139-141. Zwyczaje i obrzędy doroczne w Wielkopolsce, w: Kultura Ludowa Wielkopolski, red. J. Burszta, t. 3, Poznań, s. 11-89, ił. O kryteriach doboru wsi do badań monograficznych, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr 3, s. 387-399. Aleksandra Wojciechowska �Inmemoriam 413 ANDRZEJ ŁASZCZYŃSKI (1919-2003) Urodził się 19lutego 1919 roku w Jodłowniku k. Limanowej, w ziemiańskiej rodzinie Witolda i Janiny z Romerów. Egzamin dojrzałości zdał w 1939 roku w gimnazjum im. św. Jana Kantego w Poznaniu. Przez cały okres okupacji pracował w nadleśnictwach myślenickim i bocheńskim jako robotnik leśny, gajowy, później leśniczy, równocześnie działając w partyzantce, w Batalionach Chłopskich, potem w Armii Krajowej - w placówce "Dwór" Dobra, obwodu "Lina" Limanowa pod pseudonimami "Wierzbno" i "Andrzej". Dosłużył się stopnia plutonowego z cenzusem. Po ujawnieniu się w 1945 roku rozpoczął studia na Wyższych Kursach Leśnych UJ w Krakowie, kontynuował je od 1946 roku na Uniwersytecie Wrocławskim, będąc równocześnie asystentem i starszym asystentem. W 1948 roku uzyskał tam magisterium z filozofii w zakresie geografii i geologii i pozostałjeszcze przez rok na tej uczelni, wykonując jednocześnie mapy Dolnego Śląska dla Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie. W latach 1949-1953 pracował w Państwowym Instytucie Hydrologiczno-Meteorologicznym w Gdyni, potem w Warszawie, gdzie został kierownikiem sekcji w wydziale geologii surowców wtórnych. Równocześnie współpracował z Biurem Projektów Wodnych i Melioracji, po czym w 1953 roku, kiedy przeniósł się do Krakowa, podjął stałą pracę w krakowskim oddziale tegoż Biura, dochodząc do stanowiska starszego projektanta. Pracował w nim do 1971 roku, ale równolegle prowadził zajęcia dydaktyczne w Wyższej Szkole Pedagogicznej (1956-1958), w Instytucie Geografii UJ (1959-1961), potem także na Wydziale Leśnym Wyższej Szkoły Rolniczej. W 1971 roku obronił pracę doktorską u prof. Bolesława Alexandrowicza na Wydziale Leśnym Wyższej Szkoły Rolniczej w Krakowie i tam podjął pracę dydaktyczną. Na Akademii Rolniczej pracował do emerytury, na którą przeszedł w 1984 roku. Z etnografią zetknął się podczas swych geograficznych studiów we Wrocławiu, uczęszczając na zajęcia Romana Reinfussa. Prowadził wówczas z przyjacielem badania terenowe w obu dziedzinach. Prezentować się musieli wówczas dosyć podejrzanie - gdyż jak wspominał póżniej prof. Reinfuss - wielokrotnie wiejskie posterunki milicji sprawdzały u władz uczelni ich tożsamość i legalność delegacji. Zainteresowania kulturą ludową i krajoznawstwem przetrwały długo. Podczas swych licznych wypraw w teren, tak służbowych, jak i rekreacyjnych, wiele obserwował z tego zakresu. Dzielił się swymi spostrzeżeniami w kilku artykułach i przyczynkach na łamach "Ziemi" pod koniec lat 50. i również w dalszych latach, ponieważ znajomość z prof. Reinfussem przerodziła się w trwałą przyjaźń. Podczas wizyt w Pracowni Badania Sztuki Ludowej IS PAN przynosił zdjęcia interesujących kapliczek i figur odkrytych w leśnej głuszy, wskazywał stare budynki wiejskie. Do oddziału krakowskiego PTL wstąpił w 1959 roku, ale rzadko pokazywał się na zebraniach. Należał raczej do samotników. Uaktywnił się dopiero w 1990 roku w Światowym Związku Żołnierzy Armii Krajowej, w gronie dawnych towarzyszy z partyzantki. Zmarł 8 listopada 2003 roku, pochowano go z honorami wojskowymi w kwaterze AK na Cmentarzu Batowickim w Krakowie. Ewa Fryś-Pietraszkowa �lnmemoriam 414 JACEK OLĘDZKI (1933-2004) Latem tego roku, 11 sierpnia, po wielomiesięcznej chorobie zmarł nasz kolega, który w polskiej humanistyce i w etnologicznym polskim życiu naukowym zajmował miejsce niepoślednie, godne naj znakomitszych. Zajmował je nie dlatego, że skutecznie wspinał się po szczeblach akademickiej kariery, ale dzięki realizowanym pomysłom naukowym i badawczym, oryginalnym interpretacjom teońi, metod i tekstów już publikowanych, rzadko spotykanej intuicji w ocenie dzieł artystycznych. Studia i całe życie naukowe Jacka Olędzkiego związane było z warszawskim ośrodkiem etnograficznym. W roku 1955 ukończył studia na Uniwersytecie Warszawskim ijako asystent rozpoczął pracę w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN. Tu właśnie, w roku 1965, uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych. Od roku 1969 do 1973,jako dziennikarz Wydawnictw Współczesnych RSW "Prasa", zajmował się niepopularnym w owych czasach realnego socjalizmu rodzajem publicystyki, pisząc o paradoksach polskiej kultury, o zwyrodniałych obyczajach społeczeństwa, o śmiesznościach życia codziennego i o nonsensach świętowania. Pisał też o swoich doświadczeniach jako badacza kultur innych kontynentów. Wiele też publikował w czasopismach etnograficznych (w "Etnografii Polskiej" i w "Polskiej Sztuce Ludowej", potem w "Kontekstach"). W 1974 roku powrócił do nauki dzięki etatowi adiunkta w ówczesnym Studium Afrykanistycznym UW, a potem osiadł na uniwersyteckim Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych. Ale habilitację w roku 1991 uzyskał na Wydziale Historycznym. Przechodząc na emeryturę w 1999 roku, wprawdzie pożegnał się z uczelnią, ale nie przeIWał kontaktów naukowych i pisania. Przez całe życie był związany przede wszystkim z etnologią. Od początkowych zainteresowań sztuką ludową, Kurpiami i Mazowszem, czego dowody pozostawił w pierwszych artykułach i książkach, poprzez refleksje mongolskie, afrykańskie studia w Senegalu, aż po powrót do mazowieckich korzeni w Murzynowie. Ta naukowa droga życia Jacka Olędzkiego wiedzie przez kilka miejsc, w których nieco dłużej się zatrzymał. Najpierw oczywiście Kurpie, gdzie przyglądał się artystycznym wypowiedziom tamtejszych mieszkańców, zawartym w ich oryginalnej sztuce i w obyczajach. Potem Mongolia (uczestniczył w pierwszych naukowych ekspedycjach organizowanych przez prof. Witolda Dynowskiego), gdzie zafascynowali go araci, ukazując mu świat serdecznych, aczkolwiek surowych więzi z przyrodą i ze zwierzętami. Następnie Afryka - pierwsza wielomiesięczna podróż z uniwersytecką wyprawą na ten kontynent przez prawie całą Afrykę Środkową, potem roczny pobyt w Senegalu, dzięki stypendium Institut Fondamentale d' Afrique Noire. Powrócił stamtąd z tysiącami zdjęć i notatek, wrażeń i refleksji, które z czasem zaowocowały zbiorem esejów zatytułowanym Ludzie wygasłego wejrzenia. Szkice poświęcone wybranym kulturom pierwotnym dawnego i w.spółczesnego świata, wydaną w 1999 roku. Ale wcześniej opublikował inną książkę, tę, w której śledził losy ludzi z wioski, gdzie zatrzymał się na dłużej: Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturowej mieszkańców wioski nadwiślaJlskiej XVIII-XX wieku, �Inmemoriam 415 wydane w roku 1991. Tę książkę uznano za godną habilitacji, natomiast Ludzie wygasłego wejrzenia okazali się godni profesury na Wydziale Historycznym UW. Przewód profesorski dobiegł końca latem 2004 roku, finału jednak Jacek 01ędzki już nie doczekał. Urzędnicza indolencja odebrała i jemu, i nam tę satysfakcję. Naukowe obserwacje notował Jacek 01ędzki nie tylko słowami. Aparat fotograficzny i filmowa kamera były dla niego równie użytecznymi, a doskonale ze słowem zgranymi narzędziami pracy. W tych technikach dokumentujących obrazem życie spotykanych ludzi był chyba zawodowcem. Nie chodzi jednak tylko o ukończone kursy - np. w 1957 roku został absolwentem Studium Realizatorów Filmów Naukowych we Wrocławiu - ale przede wszystkim o znaczenie, jakie przywiązywał do obrazu filmowego czy fotografii oraz o intuicję w tworzeniu obrazowej dokumentacji naukowej. Każdą bowiem rozprawę, artykuł czy książkę rozpoczynał od wyboru fotografii, które stawały się swoistym kwestionariuszem, natomiast słowa opisywać musiały wydobywane stamtąd problemy. Tak właśnie powstał album Sztuka Kurpiów (wydany w 1970 roku) i Kultura artystyczna Kurpiowszczyzny (ukazała się rok później). Od fotograficznego konspektu zaczynał też pracę przy wszystkich artykułach "kurpiologicznych": o rybakach (rok 1959) i kowalach (1964), o poglądach na piękno puszczańskich mieszkańców (1963) i ich domostwach (1965). Podobnie postępował, opisując i analizując rodzimość i ludowość narodowej sztuki Mongołów (1969) i znacznie już później zagłębiając się w morze problemów współczesnej sztuki Afryki (1976). Co więcej, nawet teksty pozornie odległe od wizualności dla Jacka Olędzkiego i tak były inspirowane obrazami. W ten właśnie sposób powstał jego pomysł wspólnego (T.M. Ciołek, l. Olędzki, A. Zadroźyńska) pisania »yrzeczyska (rok 1977), który udało sięjakoś zrealizować, pomimo kontynentalnych (Australia, Afryka, Europa) odległości - fotograficzny scenariusz umożliwił tę dziwną współpracę. Od 1978 roku wiele lat Jacek Olędzki spędził w Murzynowie, które stało się miejscem jego badań i życiową przystanią. To stamtąd pochodzi obfity zbiór fotografii i notatek inspirujących liczne jego artykuły i książkę. To właśnie tam powołał do istnienia i prawie własnoręcznie wybudował regionalne murzynowskie muzeum, wypełnione drobnymi przedmiotami, z których każdy opowiada historię swych właścicieli, historięjakiejś części wioski. To właśnie owe znaki istnienia pozostawione przez ludzi, zarówno przez tych, dawno już pożegnanych,jak i do dziś żyjących, o których Jacek Olędzki pamiętał do ostatnich chwil życia. Oni stali się znakami jego istnienia. Znakami jego istnienia są też ci, z którymi współpracował w Warszawie. Przede wszystkim młodsze i naj młodsze pokolenie etnologów, których pobudzał swoją wyobraźnią do oryginalnych badań i interpretacji zjawisk współczesnej kultury. To ziarno owocuje już w artykułach "Kontekstów", w kilku pracach magisterskich studentów warszawskiej etnologii, w akademickich analizach interpretacyjnych. Podstawą ich staje się uwaźne odczytywanie tekstów Jacka Olędzkiego, które - jako wsparte o skrupulatne archiwalne i terenowe penetracje, studia, poszukiwania i badawcze doświadczenia - podsuwają niebanalne skojarzenia, a tym samym mogą otwierać zapomniane albo zupełnie nowe furtki w etnologicznej refleksji. Można w nich odnaleźć nie tylko oryginalne spojrzenie ich autora, odkrywcząprezentację, nieoczekiwaną interpretację, ale nierzadko także i kpinę z prymitywnych niekiedy opinii, propagowanych z całą powagą. Jacek Olędzki bowiem do ludzi łagodnych nie naleźał. Jak każdy człowiek wrażliwy, chronił się za chropowatością słów i gestów, nierzadko też uprzedzał bolesne dotknięcie niemniej bolesnym dla innych atakiem. Od tych zaprzyjażnionych wymagał doskonałości osobistej, moralnej, estetycznej. Nikt jednak tych oczekiwań nie był w stanie spełnić, on także. Stawało się to powodem sporów i kłótni. Każdy jednak spór toczył się o sprawy najważniej- �Inmemoriam 416 sze, o zasady, o życie, o śmierć. Ale w spotkaniach z nami, posługując się z pozoru tylko imponderabiliami rzeczywistości, Jacek Olędzki wskazywał najwyższe obszary wzniosłości nauki, kultury, światopoglądu. Nic chyba dziwnego, że uznawano go za człowieka konfliktowego i trudnego. Odszedł CZŁOWIEK w całej tego słowa wielkości i mizerii, którego życie wypełniały nie tylko upadki, ale wcale nierzadkie wspaniałe wzloty, który obok egoizmu potrafił okazać głębię mądrości i naprawdę bezinteresownej dobroci. Zapewne pozostanie w naszej pamięci. Ale pozostanie także w swoim dziele, o które przyjdzie zadbać nam, przy życiu pozostałym. Anna Zadrożyńska JEAN ROUCH (1917-2004) 19 lutego 2004 roku w wypadku samochodowym w Nigrze zginął Jean Rouch - człowiek legenda, pionier filmu etnograficznego, który poświęcił całe swe życie Afryce. Nadzwyczaj trudno w krótkiej notce pośmiertnej streścić bogate i niezwykle twórcze życie człowieka, który tysiącom ludzi "pokazał" Afrykę. 1. Rouch był twórcą ponad 120 filmów dokumentalnych o tym kontynencie, w większym lub mniejszym stopniu związanych z Afryką. Urodzony w Paryżu w rodzinie naukowców (ojciec był dyrektorem Muzeum Oceanograficznego w Monako), w młodości studiował zarówno nauki humanistyczne, jak i techniczne. Z Afryką zetknął sie w czerwcu 1940 roku, do której rzuciły go wypadki wojenne. Początkowo pracował w Nigrze jako inżynier. Szybko jednak porzucił stałą pracę na rzecz przygód typowego afrykańskiego trampa. W latach 40. podróżował po pustyniach Nigru, spłynął w dół Nigru w drewnianej dłubance, konno przemierzył cały niemal kraj. Cimetiere dans la Jalaise (1950), którym "pokazał" (dosłownie) "zaczarowany" świat Dogonów, kręcony w Ghanie Jaguar (1954), czy powstały na Wybrzeżu Kości Słoniowej Moi, Un Nair (1959), poświęcone zmieniającej się tożsamości Afrykanów poddanych presji akulturacji, to pierwsze jego filmy. Wśród najczęściej cytowanych tytułów wymienić można jeszcze Cocorico, Monsieur Poulet (1974), opowiadający o przygodach trzech przyjaciól podróżujących po nigeryjskim buszu, a także powstały we Francji i w Afryce Madame /'Eau (1992), ukazujący problemy imigrantów afrykańskich w Paryżu i ich trudne powroty w rodzinne strony. 1. Rouch zapisał się także w historii filmu jako twórca przełamujący granicc mi«dzy antropologiem, reżyserem i producentem, łączący różne zakresy kompetencji profcsjonalnej. Dzięki swemu wykształceniu akademickiemu, łączącemu różne zakresy kompctencji: antropologa, inżyniera oraz profesjonalncgo filmowca stał się on wzorem i nauczycielem kilku pokoleń filmowców i afrykanistów. 1. Rouch przeszedł do historii antropologii dzięki wkładowi w rozwój wizualnych tcchnik opisu etnograficznego. Do historii filmu zaś - dzi«ki brawurowemu prowadzeniu r«cznej kamery, łamiącemu niekiedy dotychczasowe kanony estetyczne. Obie sfery aktywności intelektualnej zawdzięczają mu pionierskie próby "przełożenia" języka nauki na j«zyk sztuki iodwrotnie. Szczególna wrażliwość artystyczna autora sprawiła, iż elementy fikcji micszały �lnmemoriam 417 się niekiedy w jego filmach z wiernym ("naukowym") odzwierciedleniem rzeczywistości. Przedmiotem jego szczególnego zainteresowania stały się afrykańskie mity i rytuały. Treść i forma jego filmów - łącząca walory artystyzne z naukowymi - nadały mu w środowisku afrykanistów przydomek Cinematic Griot. 1. Rouch był twórcą i wieloletnim dyrektorem Comite du Film Etnographique działającego przy Musee de I;Homme, a także dyrektorem Centre National de la Recherche Scientifique, był też profesorem w Ecole Pratique es Hautes Etudes. Był aktywny zawodowo do ostatnich swych dni. W marcu 2004 roku miał prowadzić seminarium w ramach paryskiego festiwalu "Bilan du film ethnographiques", zginął w drodze na festiwal filmowy w Niamey. Wraz z jego śmiercią wielką stratę poniosła zarówno kinematografia francuska, jak i światowa afrykanistyka. Dorobek twórczy 1. Roucha stanowi jednak niewyczerpane źródło inspiracji dla kolejnych pokoleń etnologów sięgających w swej pracy po zapis wizualny. Świadectwem tej tendencji jest m.in. wielka konferencja "Jean Rouch (1917-2004) and his contribution to cinema", zorganizowana 7-10 października 2004 roku przez Westminster University w Londynie. Ryszard Vorbrich ZDZISŁAW SZEWCZYK (1918-2004) 21 czerwca 2004 roku na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie pożegnaliśmy wieloletniego pracownika Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie - stokustosza, mgr Zdzisława Szewczyka. Zmarł w Krakowie po przewlekłej chorobie 14 czerwca 2004 roku. W Muzeum Etnograficznym w Krakowie Zdzisław Szewczyk pracował nieprzerwanie od I marca 1946 do 31 grudnia 1990 roku, ostatnie pięć lat będąc już emerytem. Swe pracowite życie rozpoczął 10 pażdziemika 1918 roku w Krakowie. Tu ukończył w 1937 roku Gimnazjum im. Św. Jacka, a następnie rozpoczął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wojna przerwała je i zmusiła młodego Zdzisława do pracy w tartaku w Kielcach (1940), w piekarni w Krakowie (1941-1942), a w latach 1942-1945 w wojskowym niemieckim magazynie mundurowym i w wojskowych zakładach remontowych w Krakowie. Nie brał czynnego udziału w działaniach wojennych w cza.sie II wojny, lecz umiejętnie sabotował pracę, wykonując ją nieprecyzyjnie lub uszkadzając sprzęt. Po wojnie od pażdziernika 1946 roku kontynuował studia, lecz nie wrócił na chemię, zaczął studia humanistyczne, wybrał etnografię, którą ukończył w 1952 roku. Pracował także w Przedsiębiorstwie Państwowym "Film Polski" jako operator i prelegent (1947) oraz jako asystent w Sekcji Zdobnictwa w Państwowym Instytucie Badania Sztuki Ludowej w Krakowie (1948-1949), w którym zetknął się z późniejszym wieloletnim nauczycielem i przyjacielem Romanem Reinfussem. Pracę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie rozpoczął jako jeden z pierwszych pracowników muzeum odbudowującego się po wojennych wstrząsach. I stycznia 1950 roku �418 Jnmemoriam został asystentem, a od J lipca 1951 roku do końca swej pracy był kierownikiem działu kultury materialnej. Na stanowisko starszego kustosza został powołany w październiku 1979 roku, zgodnie z ówczesnymi przepisami, przez dyrektora Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miasta Krakowa. Zdzisław Szewczyk był wybitnym etnografem, który całe swoje Zyciezawodowe poświęcił badaniu, dokumentowaniu i upowszechnianiu kultury ludowej. Pasjonowała go bardzo praca w terenie, przemierzył wraz ze swą żoną Haliną Bittner-Szewczykową ziemię krakowską, limanowską, sądecką, Pogórze, Podhale i wiele innych regionów Polski. Wykonał setki fotografii dokumentacyjnych, zapisał drobnym pismem dziesiątki zeszytów, sporządzając drobiazgowe opisy rzemiosła ludowego, budownictwa, rękodzieła, a przede wszystkim dokumentował temat najbardziej ulubiony - strój ludowy. Dzięki jego mrówczej pracy badawczej udało się odtworzyć szczegóły wielu strojów regionalnych południowej Polski. Opublikował szereg artykułów poświęconych tej tematyce w czasopismach i seriach "Polska Sztuka Ludowa", "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Ziemia". W ostatnim okresie, będąc już na emeryturze, opracował i przygotował do wydania tekst o strojach szczyrzyckich. Był muzealnikiem, współpracował przy tworzeniu kolejnych wystaw stałych Muzeum, szczególnie przy prezentacji strojów ludowych, rzemiosła, izb: krakowskiej, podhalańskiej i dolnośląskiej, warsztatów ludowych - do dziś tak lubianych przez zwiedzających. Był także autorem wystaw czasowych. Z ważniejszych wymienić naJeży "Ule zdobione w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie" (1969), ,,Kolorowa wieś Zalipie" (1974), ,,zegary ludowe" (1978), "Malowanki Powiśla Dąbrowskiego" (1982), "Od Krakowa. Krakowskie stroje ludowe" (1988), "Zegary w izbie wiejskiej" (1990), pisząc do nich katalogi, foldery i informatory. Wiele z nich prezentowanych było w muzeach południowej Polski iza granicą. Opracował założenia merytoryczne i techniczne do projektu nowego budynku Muzeum w Rabce (1967), projektu wnętrza karczmy-ekspozycji w Muzeum Lenina w Poroninie (1974), przygotował scenariusz wystawy stałej strojów ludowych Lachów Sądeckich dla Muzeum w Nowym Sączu (1974), scenariusz wystawy w Muzeum Towarzystwa Miłośników Starego Sącza "Dom na Dołkach" (1975), scenariusz wystawy malarstwa ludowego na Powiślu Dąbrowskim dla Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Tarnowie (1978), ponadto konsultował wiele wystaw organizowanych w izbach regionalnych województwa krakowskiego. Swą wiedzą dzielił się z innymi, przygotowywał opisy i wykroje strojów ludowych dla bardzo wielu zespołów regionalnych. Był konsultantem między innymi zespołu "Mazowsze" i "Krakowiacy". Współpracował z twórcami filmu Wesele Andrzeja Wajdy. Prowadził zajęcia na Podyplomowym Studium Muzealnym przy Uniwersytecie Jagiellońskim, Studium Folklorystycznym w Nowym Sączu, prowadził seminaria folklorystyczne w Limanowej. Wygłaszał okolicznościowe wykłady, prelekcje i odczyty na tematy związane z etnografią południowej Polski. Wielokrotnie konsultował prace seminaryjne i dyplomowe studentów, recenzował publikacje o strojach ludowych. Był jurorem, znanym z wymagań merytorycznych, na licznych festiwalach folklorystycznych w Kazimierzu nad Wisłą, "Tatrzańska Jesień" w Zakopanem, "Malowana Chata" w Zalipiu, "Wianek Krakowski", zespołów dziecięcych krajowych i polonijnych oraz wielu innych. Był stałym konsultantem spółdzielni rękodzielniczych "Cepelia", "Milenium", "Starodruk" w Krakowie. Wielokrotnie współpracował z radiem, prasą oraz telewizją Kraków i Katowice. Zdzisław Szewczyk posiadał duże zdolności techniczne, które wykorzystywali kolejni dyrektorzy Muzeum. Dyrektor prof. Tadeusz Seweryn powierzył mu opracowanie wstęp- �Inmemoriam 419 nych projektów adaptacji nowej, uzyskanej po IIwojnie światowej, siedziby Muzeum, tj. budynku ratusza dawnego miasta Kazimierza przy pl. Wolnica l. Później nadzorował remonty i rozbudowę tego budynku. Zawdzięczamy mu wprowadzanie istotnych modyfikacji, np. mimo oporu władz konserwatorskich udało mu się przeforsować zainstalowanie windy, co w znacznym stopniu usprawniło pracę w muzeum. Jego rozwiązania techniczne w magazynach zbiorów służą do dziś, na ich przykładzie uczyli się inni muzealnicy, jak w sposób bezpieczny ulokować w minimalnej kubaturze maksimum zbiorów. Kiedy w końcu odszedł na zasłużoną emeryturę, jeszcze przez wiele lat zwracaliśmy się do niego z prośbą o pomoc w sprawach remontowych ikonsultowaliśmy szereg kolejnych projektów zmian w tej dziedzinie. Był człowiekiem skromnym, cenionym fachowcem, wychowawcą i nauczycielem kilku pokoleń muzealników. Był wymagający, ale i niezwykle pracowity. Za swą pracę w Muzeum był wielokrotnie nagradzany. Z ważniejszych odznaczeń państwowych, resortowych i regionalnych, wymienić należy Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Złotą Odznakę za Pracę Społeczną dla Miasta Krakowa, odznaczenie Za Zasługi dla Ziemi Krakowskiej, odznakę Zasłużony Działacz Kultury, Nagrodę im. Oskara Kolberga. Był honorowym członkiem CrOFF - Międzynarodowej Organizacji Festiwali Folklorystycznych. Zdzisław Szewczyk był krakowianinem silnie związanym z miastem i regionem krakowskim. Znał jego historię, kulturę, w szczególności kulturę ludową, pracował nad szczegółowym wyznaczeniem zasięgu strojów krakowskich i granic etnograficznych regionu krakowskiego. Publikował mało, lecz w zebranych przez siebie materiałach z badań terenowych czy na kartach katalogu naukowego Muzeum zapisał bezcenne dane, które dziś już stały się zamkniętą przeszłością. Nasz kolega odszedł na zawsze, lecz w Muzeum Etnograficznym w Krakowie pozostaną plony Jego pracy, które służyć będą kolejnym pokoleniom. Maria Zachorowska LEON TER-DGANIAN (1910-2002) Leon Ter-Oganian przypominał wielu bohaterów powieści Romain Gary'ego, jego biografię cechowały bowiem podobne zawiłości etniczne. Urodził się w Sankt Petersburgu jeszcze w 1910 roku, z matki Rosjanki i ojca Onnianina. Na początku lat dwudziestych przybył do Polski. Ale pierwsze lata trzydzieste spędził u onniańskich krewnych w Stanach Zjednoczonych, otrzymał nawet obywatelstwo amerykańskie. Wrócił jednak do Polski. Po kampanii wrześniowej trafił na Litwę. Po jej zagarnięciu przez Sowietów stał się więźniem łagrów. Mógł je opuścić jako żołnierz Annii Czerwonej, będąc jednak polskim oficerem, odmówił złożenia przysięgi. W końcu pozwolono mu wrócić do Polski. Kiedyś powiedział mi, że ze wszystkich wątków etnicznych, jakie złożyły się na jego biografię, za najważniejszy uznaje ten polski. Polską kulturę wzbogacał zatem w narzędzia potrzebne do obcowania z innymi kulturami. Czynił to chociażby jako lektor języków obcych uczelni warszawskich. Chciałbym zwrócić uwagę na jedną z wielu dziedzin działalności Leona Ter-Oganiana, wiążącą się z jego pochodzeniem po mieczu. Doprawdy uczynił on bardzo wiele dla środowiska Onnian polskich, dla imigrantów onniańskich, a także przyczynił się znacznie do po- �I I I I I I 420 Inmemoriam pularyzacji wiedzy na temat narodu swego ojca. Wokół niego skupiali się ludzie w różnoraki sposób związani z Armenią. Z myślą o nich, w 1981 roku przy warszawskim oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzył Koło Zainteresowań Kulturą Onnian (K.ZKO). Na comiesięcznych zebraniach K.ZKO w warszawskim Muzeum Etnograficznym gromadził grono osób z takich czy innych powodów zainteresowanych sprawami ormiańskimi. Na każdym spotkaniu był przedstawiany jakiś referat, wygłaszany przez znawców tematyki ormiańskiej. Leon Ter-Gganian umiał takich wyszukiwać w całej Polsce. Umiał też ich kontaktować ze sobą, w ten sposób przyczyniając się do konsolidacji polskich armenistów. Dzięki niemu mieli oni znakomitą możliwość upowszechniania wyników swoich badań, stworzył bowiem serię wydawniczą poświęconą zagadnieniom ormiańskim - Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian (omawiałemje w "Ludzie" w latach 1991-1993). W dwóch ostatnich tomikach tej serii, z 1998 roku, zamieścił własne tłumaczenia prozy Williama Saroyana. Leon Ter-Gganian był człowiekiem ogromnie wrażliwym na potrzeby bliźnich, zwłaszcza jeśli znajdowali się w tragicznej sytuacji. Kiedy w 1988 roku w Armenii nastąpiło trzęsienie ziemi, zorganizował akcję pomocy ofiarom tego kataklizmu. Pomagała mu w tym, też już nieżyjąca, Flora Nazarian. A kiedy do Polski zaczęli przyjeżdżać Ormianie z byłego Związku Radzieckiego, w tym także uchodźcy z będącego w stanie wojny Karabachu, troszczył się o zaspokojenie ich wszelkich potrzeb. Wciąż spotykam ludzi, którzy z rozrzewnieniem wspominają Leona Ter-Gganiana i często ujawniająjakiś niezwykły, a nieznany mi fakt dotyczący jego życia czy działalności. Ostatnio dowiedziałem się na przykład, że był zasłużonym działaczem Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Islandzkiej. Ja wspominam go jako lidera społeczności ormiańskiej. Był pierwszym Ormianinem, zjakim rozmawiałem. Nasz dialog trwał kilkanaście lat, aż do jego śmierci. Żywięjednak nadzieję, że będzie kontynuowany w Domu Ojca. Grzegorz Pelczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f2c0cea5184ecc27434e4602abfda66.pdf 0131be1adaf0c7eadd2f89cd55f593cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Dzięgiel, Leszek (1931-2005) Dąbrowska, Franciszka (1916-2005) Wieruszewska, Zofia (1931-2005) Peszar-Królikowska, Barbara (1924-2005) Aleksandrowicz, Stefan (1946-2004) Illukiewicz, Olga (91922-2004) Rogulska, Józefa (1919-2005) Parnowska, Magdalena (1930-2004) Tylkowa,Danuta(1922-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4851 Title A name given to the resource In Memoriam / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.383-401 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud t. 89, 2005 ! VI. IN MEMORIAM STEFAN ALEKSANDROWICZ (1946-2004) Urodził się 10 września 1946 roku, Z wykształcenia polonista. Przez ostatnie 30 lat praco­ wał w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, zajmując się głównie pisarstwem chłopskim oraz obrzędami dorocznymi. Był autorem kilku antologii literatury ludowej, członkiem redakcji serii wydawniczej „Dziedzictwo” w ramach Biblioteki Stowarzyszenia Twórców Ludowych oraz członkiem Rady Naukowej STL. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Z innych, pozaludowych, realizacji wydawniczych Stefana Aleksandrowicza należy wymienić jego utwory sceniczne, słuchowiska radiowe, tomiki poezji oraz liczne artykuły naukowe i popularnonaukowe, publikowane w różnych czasopismach. Zmarł 7 stycznia 2004 roku, Alfred Gauda FRANCISZKA DĄBROW SKA (1916-2005) Franciszka Dąbrowska urodziła się 24 marca 1916 roku we wsi Dzielna, zamieszkała w Bielowicach. Ukończyła 4 klasy szkoły podstawowej. Pracowała na własnym gospodar­ stwie rolnym i dodatkowo trudniła się tkactwem i innymi dziedzinami rękodzieła ludowego. Była krawcową strojów ludowych, hafciarką, wycinankarką, wykonywała pająki ze słomy i wełny, bukiety kwiatowe, wieńce dożynkowe, malowała pisanki. Jej twórczość wyróżniała się biegłością techniczną i dużymi walorami plastycznymi. Należała do starszego pokolenia twórczyń ludowych, potrafiących zachowywać najpiękniejsze tradycje sztuki i folkloru re­ gionu opoczyńskiego. Umiejętności hafciarsko-tkackie wyniosła z domu. Najpierw nauczyła się haftować, potem zaczęła tkać, wykonując wszystkie czynności związane z tkactwem. Znała wiele tradycyjnych technik tkackich, pozwalających jej na wykonywanie różnorodnych tka­ nin. Była jedną z pierwszych tkaczek współpracujących ze Spółdzielnią CPLiA „Opocznianka”. Swoje umiejętności przekazywała córkom i bliskim współpracownikom. Była jedną z pierwszych twórczyń ludowych biorących udział w pierwszym konkursie i wystawie na terenie powiatów rawskiego i opoczyńskiego mających na celu uaktywnienie ludowej twórczości. Demonstrowała na licznych spotkaniach nie tylko swoje wyroby, ale udzielając też instruktażu młodszym kobietom. W następnych latach uczestniczyła w kilkuna­ stu różnych konkursach i wystawach sztuki ludowej, zdobywając pierwsze nagrody (w Kielcach, Piotrkowie Trybunalskim, Łodzi, Szydłowcu, Warszawie). Była członkiem Od­ działu PTL w Opocznie. W 1985 roku została laureatką nagrody im. „Oskara Kolberga”. Zmarła 21 maja 2005 roku. Jan Łuczkowski �In memoriam 384 L E S Z E K D Z IĘ G IEL (1931-2005) Niebanalna biografia i droga do kariery akademickiej prof. zw, dr. hab, Leszka Dzięgla są ze sobą splątane w węzeł tylu zależności, że rozsupłanie ich wszystkich teraz, kiedy Profe­ sor odszedł przedwcześnie, wydaje się nie tylko bardzo trud­ ne, ale i ryzykowne. Przyszło Mu bowiem dojrzewać i żyć w czasach, w których normy uczciwości i otwartości grały o lepsze z lękiem o własne życie i los najbliższych, z obawą o przyszłość kraju i narodu. Dla wielu ówczesnych inteligentów granice konformizmu ocierały się o zdradę, poczucie przyzwoitości nakazywało relegować kłamstwo, choć dopuszczało przemilczenie, a bezkompromisowość gro­ ziła tragicznymi następstwami. Szukanie złotego środka mię­ dzy wiernością sobie i wyniesionym z domu zasadom a koFot. Elżbieta Dzięgiel niecznością dostosowania się do nie akceptowanych wa­ runków wojennego i powojennego życia znalazło wyraźne odbicie w wyborach życiowych i intelektualnej biografii Profesora. Niejednokrotnie zmu­ szany do podejmowania działań niegodnych swoich możliwości i niezgodnych z dążeniami czy aspiracjami, nigdy nie zapominał o normach moralnych, w oparciu o które snuł własne plany i zamierzenia, wytyczał cele, szukając sposobności, by je, choćby częściowo, zreali­ zować. Jedno z najpoważniejszych chyba życiowych rozczarowań przeżył, gdy w roku 1950, mimo bardzo dobrych wyników na egzaminie wstępnym, nie został przyjęty w poczet studentów historii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nigdy nie zaakceptował reguł obowiązujących w ówczesnym życiu akademickim, a skierowanie na trzyletnie Studium Historii i Kultury Ma­ terialnej zawsze odbierał jako wynik nieuzasadnionych represji. Wychowany w przedwo­ jennej rodzime nauczycielskiej, syn Władysława Dzięgla, doktora nauk historycznych, przed­ wojennego dyrektora gimnazjum w Pszczynie i wizytatora szkół dla mniejszości niemieckiej w katowickim kuratorium oświaty, nie wyobrażał sobie, że wymarzone studia mogłyby być dla niego niedostępne z przyczyn pozamerytorycznych. W roku 1955 został magistrem etnogra­ fii. Uzyskany niejako wbrew osobistym upodobaniom zawód przysporzył Mu później wielu intelektualnych satysfakcji, ale Profesor niemal zawsze traktował go z emocjonalnym dy­ stansem. Trudne lekcje przymusowej adaptacji, pobierane w okupowanym Lwowie, wykształciły w Nim umiejętność zachowania dumy i godności w najtrudniejszych nawet warunkach, a jednocześnie wyrobiły i ugruntowały zdolność do myślenia alternatywnego. Pomogło Mu to zapewne w późniejszej realizacji celów naukowych i poznawczych, orientując jednocze­ śnie na metodologiczny prymat pragmatyzmu i funkcjonalizmu. Był realistą, niejednokrot­ nie ciężko doświadczanym i umiejącym to doświadczenie wykorzystywać, ale także wrażli­ wym idealistą, skłonnym do poszukiwania w nawet najgorszych czasach Piękna i Prawdy. Wykształcona w warunkach wojennych i świadomie rozwijana pod wpływem wuja, Jana Warszawskiego, umiejętność „czytania między wierszami”, instynkt wydobywania informacji spod przesyconych propagandą sformułowań, wreszcie żywotna potrzeba wartościowania i nazywania rzeczy po imieniu, nie zawsze przysparzały Mu przyjaciół, nie zawsze też poma­ �In memoriam 385 gały w standardowej karierze. Po ukończeniu etnografii ówczesny mgr Leszek Dzięgiel nie został przyjęty na studia doktoranckie w Uniwersytecie Jagiellońskim. Przez kilkanaście lat pracował w rozmaitych instytucjach kulturalnych i kulturalno-oświatowych Krakowa i Ka­ towic, nie rezygnując jednak z badań i obserwacji, oraz publikując pokaźną ilość prac popu­ larnonaukowych. Dopiero w roku 1969 za pośrednictwem prof. Andrzeja Waligórskiego, którego uważał za jednego ze swoich mistrzów i przyjaciół, otrzymał etat naukowy w kra­ kowskiej Wyższej Szkole Rolniczej, w nowo utworzonym Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych. Ten pierwszy, poważny krok w karierze akademic­ kiej zaowocował wkrótce obroną pracy doktorskiej na temat Rolnictwo chłopskie w Afryce wschodniej — studium z dziedziny antropologii ekonomicznej. Leszek Dzięgiel przygoto­ wał ją pod kierunkiem Andrzeja Waligórskiego i obronił na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w roku 1972. Od tego czasu antropologia ekono­ miczna i polityczna oraz agroantropologia wyznaczały na wiele lat zasadniczy kierunek jego pracy badawczej. Zamiłowanie do historii, wynikające zapewne z osobistych predyspozycji i lojalności wobec pamięci ojca, ciekawość świata, wzmocniona rzetelnym poznawaniem geografii, a także pielęgnowane przez brata matki, politologa, zainteresowania bieżącymi problemami społeczno-politycznymi, w połączeniu z wiedzą etnograficzną uzyskaną w cza­ sie studiów, stworzyły podstawę, na której Profesor kształtował swój warsztat naukowy. Pracowity i wytrwały, po doktoracie rokrocznie publikował artykuły z zakresu etnografii powszechnej, stając się powoli cenionym znawcą problematyki afrykańskiej i bliskowschod­ niej. Jego rozprawy na temat rolnictwa w Sudanie, Kenii czy Afganistanie, ekspertyzy doty­ czące stanu systemów irygacyjnych, rozważania o sytuacji kobiet w afrykańskich społecz­ nościach plemiennych znacząco wzbogaciły dorobek polskiej etnografii powszechnej. W roku 1974 przebywał na stypendium w uniwersytecie w Kabulu. Po powrocie opubli­ kował szereg prac na temat współczesnych problemów społecznych i kulturowych w afgańskim społeczeństwie polietnicznym. U schyłku lat siedemdziesiątych trzykrotnie przebywał w Iraku jako członek interdyscyplinarnej grupy ekspertów Instytutu Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych AR, która przygotowywała program rolniczego zagospodarowania irackiego Kurdystanu. Zebrał i opracował materiały do oceny stanu lo­ kalnego rolnictwa i hodowli. Prócz tego przeprowadził w osiemdziesięciu wsiach badania nad tradycyjną i współczesną kulturą Kurdów. Stały się one podstawą Jego dalszych, teo­ retycznych i praktycznych studiów kurdologicznych. W roku 1981 w wydawnictwie krakowskiej Akademii Rolniczej ukazała się Jego mono­ grafia Rural Community o f Contemporary Iraqi Kurdistan Facing M odemization, na podstawie której w rok później uzyskał w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu stopień doktora habilitowanego. Pozwoliło Mu to na stałe związać się z Katedrą Etnografii Słowian w Uniwersytecie Jagiellońskim i już bez przeszkód pokonywać kolejne szczeble kariery akademickiej. W roku 1983 uzyskał pełny etat docenta, w roku 1987 objął kierownic­ two Katedry, a po jej przekształceniu w Instytut Etnologii pełnił funkcję dyrektora. Jedno­ cześnie kierował Zakładem Etnologii Europy i Bliskiego Wschodu. Zadbał o wyremontowa­ nie siedziby Instytutu, o zmodernizowanie archiwum, o poszerzenie i uzupełnienie zbiorów bibliotecznych, o rozwój badań naukowych. W roku 1995 otrzymał tytuł naukowy profeso­ ra, między innymi w uznaniu wartości książki Węzeł kurdyjski. Kultura. Dzieje. Walka o przetrwanie. Praca ta po części wiązała Jego wcześniejsze rozważania nad tradycyjną i współczesną kulturą kurdyjską. Aspirując do swego rodzaju syntezy, Autor niejednokrotnie zastrzegał, że dzisiejszy warsztat etnologiczny, budowany w oparciu o wielość metod oraz rzadko kom­ patybilne profile badawcze, w praktyce nie gwarantuje pełnego naukowego obiektywizmu. �386 In memoriam Prezentując więc polskiemu odbiorcy obraz kultury egzotycznej, posłużył się czytelną dla specjalisty systematyką, a jednocześnie zachował jednorodny charakter opisu oraz inter­ pretacji poszczególnych zagadnień. Zrezygnował z wielu szczegółów, ale dzięki temu uzy­ skał w miarę homogeniczne, monograficzne ujęcie całości kulturowej — na tyle ważne, by zaskarbić Mu nie tylko dozgonną przyjaźń i wdzięczność wielu przedstawicieli kurdyjskiej diaspory w Polsce i Europie, ale także samej książce zapewnić światowy rozgłos i pozycję podręcznika akademickiego w kurdyjskich uniwersytetach. W roku 1981, po krótkim poby­ cie w Libii, opracował studium porównawcze o sposobach modernizowania postplemiennych społeczności Iraku i Libii. W połowie lat osiemdziesiątych odbył dwukrotne staże miesięczne w Oxfordzie. Bezpośrednie kontakty z przedstawicielami angielskiej antropolo­ gii społecznej utwierdziły Go w słuszności dotychczasowych wyborów metodologicznych i zainteresowaniu polityczną odmianą antropologii. W początkach lat dziewięćdziesiątych rozpoczął badania nad życiem codziennym w PRL, wykorzystując w tym celu przede wszystkim wieloletnie obserwacje, osobiste notatki i ma­ teriały. Prowadził z tego zakresu wykłady tematyczne, publikował artykuły naukowe i popu­ larnonaukowe, wreszcie zainspirował badania międzynarodowe poświęcone problematyce życia codziennego w krajach „demokracji ludowej”. Opublikowana w roku 1998 praca Para­ dise in a Concrete Cage. D aily Life in Communist Poland. An Ethnologists View skłoniła prof. Klausa Rotha z uniwersytetu monachijskiego do uruchomienia FOROST, wieloletnie­ go międzynarodowego programu badawczego poświęconego temu zagadnieniu. Prof. Le­ szek Dzięgiel odpowiadał za jego realizację ze strony polskiej, włączając się w badania oso­ biście i koordynując pracę swoich współpracowników. Jego zaangażowanie miało wielorakie źródła. Z jednej strony była to niewątpliwie potrze­ ba opisu i analizy skutków wielkiego społecznego eksperymentu, w którego sens Profesor wątpił od najmłodszych lat, ale który stając się faktem kulturowym, wymagał antropologicz­ nej interpretacji. Z drugiej, niewątpliwie kierowała Nim chęć zarejestrowania przyspieszonej zmiany społecznej, która zniszczyła poważną część polskiego dziedzictwa, multiplikując straty poniesione w czasie działań wojennych, a jednocześnie dokonywała się wbrew intencjom większości środowisk inteligenckich, związanych silnym poczuciem odpowiedzialności za dotychczasowy dorobek narodowy. Z trzeciej wreszcie — istotną rolę w podjęciu tej pro­ blematyki odgrywały przeżycia osobiste. Inklinacje do obiektywizowania własnych doświadczeń antropologicznych bardzo wy­ raźnie dały o sobie znać ju ż w pierwszej książce autobiograficznej Profesora, Lwów nie każdemu zdrów, wydanej przez PTL w roku 1991. Lata wojny spędzone w lwowskim domu dziadków, w towarzystwie siostry, pod opieką matki, ciotki i wuja nie były sielanką. Koniecz­ ność opanowania podstawowej wiedzy na temat obcego miasta i zasad rządzących tamtej­ szymi społecznościami, kontakty z rówieśnikami wychowywanymi w zupełnie odmiennych warunkach, doświadczenie pogłębiającego się ubóstwa, nędzy i głodu; codzienność stra­ chu i oczywistość niedostatku, nieustanny trening w walce o przeżycie i jednoczesna bata­ lia o zachowanie godności, o utrzymanie tożsamości, zdobywanie wiedzy — wszystko to mogłoby złożyć się na rzewną i nostalgiczną opowieść o trudach wojennego losu wywie­ zionego z rodzinnego domu ośmiolatka. Tymczasem lwowskie wspomnienia Leszka Dzię­ gla, będąc sw oistą kroniką przetrwania, są jednocześnie dokumentacją ówczesnego, ale i po części teraźniejszego stanu popularnej wiedzy ze wszystkich niemal dziedzin życia. Warunki panujące w mieście okupowanym przez bolszewików i hitlerowców, zniszczona infrastruktura, wielopoziomowe wewnętrzne konflikty, a zwłaszcza permanentny niedosta­ tek — paradoksalnie wyzwoliły ogromne zasoby społecznej pamięci o najprostszych, prak­ tycznych rozwiązaniach, jakie stosowano w europejskiej kulturze okresu przedindustrialne- �In memoriam 387 go. Ta pamięć, uruchomiona w ekstremalnych warunkach, okazała się prawdziwą skarbnicą kulturowych alternatyw, ujawniając przy okazji fakt, że oczywiste z pozoru udogodnienia cywilizacyjne mają w połowie XX wieku stosunkowo świeżą metrykę. Sposoby, jakie w okupowanym Lwowie, ale przecież nie tylko tam, stosowano celem zdobywania i obróbki żywności, podczas wyrobu, farbowania i przerabiania ubrań, reperacji obuwia, produkcji mydła i środków czystości; popularna wiedza medyczna i ziołolecznicza; rozbudowany system substytutów — wszystko wskazywało na bardzo bogaty repertuar rodzimych roz­ wiązań, o których pamięć w okresie poprzedzającym drugą wojnę światową była zaledwie przytłumiona, bo — dzięki coraz szerszej obecności produkowanych przemysłowo artyku­ łów — wiedzy na ten temat nie wykorzystywano już na co dzień. Chociaż w optyce Autora imperatyw jej uruchomienia traktowany był jako sygnał ewidentnego regresu cywilizacyj­ nego, to z wprawą rasowego etnografa i niemałą satysfakcją notował On po latach rozmaite receptury i procedury, których znajomość pozwalała dorosłym — zwłaszcza babce — wykarmić i ubrać rodzinę, uchronić ją od chorób, a nawet zapewnić domownikom niewyszuka­ ne rozrywki. Lwów... jest ponadto skarbnicą informacji o samym mieście, jego topografii, architekturze, o rozwiązaniach urbanistycznych, traktach komunikacyjnych, ówczesnych środkach transportu, o rozmaitych urządzeniach komunalnych, o inicjatywach i rozwiąza­ niach administracyjnych, wreszcie o ludziach, którzy zamieszkując to miasto w czasach hi­ storycznych zawirowań, wypracowywali znośne warunki koegzystencji. Przyjęta w książce zasada snucia opowieści z perspektywy doświadczeń młodego chłopca pozwoliła Autoro­ wi na rekonstrukcję wielu elementów ówczesnej kultury dziecięcej i młodzieżowej. We wspo­ mnieniach tych, pisanych z pasją i zaangażowaniem oraz niewątpliwym talentem literackim nie brak dowcipu, gorzkiej niekiedy ironii, a jednocześnie dystansu, który osobistym do­ świadczeniom i obserwacjom nadaje wymiar ponadczasowy. To fascynujący dokument, re­ jestrujący odchodzącą w niepamięć wiedzę o szeroko rozumianej kulturze materialnej i spo­ łecznej, pisany z perspektywy człowieka dbającego o zachowanie ciągłości polskiej kultury duchowej. Nieco podobny charakter ma wydana w roku 1996 Swoboda na smyczy. Wspomnienia 1946-56, chociaż w warstwie dokumentacyjnej dotyczy ona nieco późniejszego okresu. Swoboda..., napisana już po doświadczeniach Lwowa..., jest dowodem na pełną akceptację metody zastosowanej w pierwszej książce autobiograficznej. Leszek Dzięgiel dokonał tu próby rekonstrukcji codziennego życia zwyczajnej, niezaangażowanej politycznie młodzie­ ży ■— studentów i absolwentów — mocno akcentując granice pozornej wolności, jaka była ich udziałem. Przyjmując tym razem odnarratorską perspektywę młodego, chociaż dorosłe­ go już człowieka, rekonstruował historyczne dziś doznania, przeżycia i trudności, z reguły opatrując je komentarzem, nie pozbawionym troski o właściwe wyważenie proporcji między w łasną ówczesną i obecną wiedzą. Doskonała pamięć, którą dysponował Profesor, Jego umiejętność wnikliwej obserwacji i profesjonalny warsztat dokumentacyjny sprawiają, że z pozoru „lekkie” książki autobiograficzne mają wartość źródła, trudnego do pominięcia przy badaniu dwudziestowiecznej kultury polskiej. Na Jego indywidualność i osobisty światopogląd złożyły się pamięć o dokonaniach tra­ gicznie zmarłego Ojca, atmosfera domu rodzinnego, model otrzymanego wychowania i wykształcenia, typ studiów, ale także przemiany w powojennej rzeczywistości polskiej oraz wyjazdy zagraniczne, które od połowy lat sześćdziesiątych pozwalały mu na kontakt z kul­ turami Zachodu, a później także Azji, Afryki i Bliskiego Wschodu. W połączeniu z podsta­ wową metodą etnografii — obserwacją i wywiadem kwestionariuszowym, a więc sposoba­ mi poznawania teraźniejszości — wspomniane doświadczenia siłą rzeczy ukierunkowały Go na badanie współczesności ludzkiej kultury. Pozwoliły Mu też szybko włączyć się w proces �In memoriam 388 obserwacji i dokumentowania przemian, jaki rozpoczął się w Europie Środkowej w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Był otwarty na zachodnioeuropejskie dążenia do poznawania zakresu zmian, jakie zachodziły po drugiej wojnie światowej w Europie Środko­ wej, podejmował więc studia nad współczesnością, angażując w nie pracowników Katedry, a później Instytutu Etnologii. Nawiązując współpracę z uniwersytetami w Monachium, Pra­ dze, Zagrzebiu, Sofii i Budapeszcie nadawał tej problematyce rangę profesjonalnych docie­ kań naukowych. W latach 2000-2005, w okresie wyczerpującej choroby, korzystając z wie­ dzy empirycznej o współczesnej rzeczywistości kulturowej rejonu Małopolski i Śląska kon­ tynuował do ostatniej chwili prace nad problematyką współczesności, publikując artykuły i szkice, zwłaszcza w krakowskich „Arcanach”, z którymi był związany do końca. Budując podstawy polskiej kurdologii i nie tracąc z pola widzenia potrzeby dokumento­ wania zmian, jakie dokonały się w kulturze Europy Środkowej na przestrzeni dwudziestego wieku, Profesor Leszek Dzięgiel udowodnił sobie i innym, że siła woli i dążenie do prawdy są w stanie pokonać wiele trudności i granic, a wytrwałe i konsekwentne obstawanie przy pryn­ cypiach, które w najtrudniejszych momentach życiowych zawsze wskazywały mu granice kompromisu, pozwoliło na zachowanie wierności sobie, rodzinie i nauce. Profesor Leszek Dzięgiel odszedł przedwcześnie, po długiej, wyczerpującej chorobie, ale w pełni sił twórczych. Niemal do końca pisał, konsultował prace naukowe swoich wycho­ wanków, snuł plany na przyszłość. Był członkiem wielu towarzystw naukowych, w tym Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Komisji Etnograficznej Oddziału Krakowskiego PAN, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Pozostanie w naszej pamięci jako Autor w ielu znakomitych prac naukowych, mądry, szlachetny i dobry człowiek. Eugeniusz Jaworski, Ewa Kosowska Prof. dr hab. Leszek Dzięgiel Kalendarz życia i twórczości (1931-2005) 193! — urodził się 15 września w Mysłowicach. Ojciec W ładysław ukończył studia humanistyczne w Uniwersytecie Jagiellońskim i obronił doktorat z historii nowożytnej. Był dyrektorem gimna­ zjum w Pszczynie, więźniem obozów hitlerowskich; zginął w kwietniu 1945 w Hamburg-Neuengamme. Syn widzi go po raz ostatni we wrześniu 1939 r. 1939 — wyjeżdża z matką, Marią z d. Warszawską i siostrą Bożeną do Lwowa. Spędzone tam lata wojny były ważnym doświadczeniem, opisanym później w książce Lwów nie każdemu zdrów (1991). 1945 — powraca do Katowic. Kontynuuje naukę szkolną w Gimnazjum im. A. Mickiewicza. 1950 — matura i rozpoczęcie studiów w Uniwersytecie Jagiellońskim. Kontakty z profesorami K. Mo­ szyńskim, R. Reinfussem, K. Dobrowolskim, A. Waligórskim, Zainteresowania turystyczne. Przynależność do sekcji taternictwa jaskiniowego przy Klubie Wysokogórskim. 1953 — prowadzi badania terenowe tradycyjnego polskiego rzemiosła i kultury ludowej w wojewódz­ twach: krakowskim, rzeszowskim, kieleckim, lubelskim, warszawskim, olsztyńskim, łódzkim, białostockim i zielonogórskim dla ówczesnego Zakładu Badania Plastyki i Architektury Ludo­ wej Państwowego Instytutu Sztuki (kierowanego przez prof. Romana Reinfussa). Malowane kafle z Leżajska, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 1, s. 33-37. 1954 — Malowane kafle z Rybnej, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 2, s. 109-1 ¡8. 1954 — Socha żelazna na Podlasiu. Odkrycie nowego narzędzia do orki, „Lud” t. XLI, s. 2-10. Artykuł napisany wespół z Przemysławem Burchardem. 1955 — otrzymuje dyplom m agistra etnografii. 1955-59 — jest sekretarzem redakcji miesięcznika „Ziemia” w Krakowie (PTTK). Zamieszcza tam arty­ kuły popularyzatorskie: 1957 — nr 10, 11; 1958 — nr 1, 2, 4, 7. Okresowo współpracuje �In memoriam 389 z katowickim Niższym Seminarium Duchownym, prowadząc zajęcia dydaktyczne z języka pol­ skiego i historii. 1959 — podejmuje pracę jako instruktor pedagogiczny w Pracowni Turystyczno-Krajoznawczej kato­ wickiego Pałacu Młodzieży. 1960 — poślubia Elżbietę Kieniewicz i przenosi się do Katowic. 1961 — Etnograficzne antologie (Rec.), „Etnografia Polska” t. IV, s. 424-425. 1963 — Nieopublikowany skrypt profesora Kazim ierza M oszyńskiego (Rec.), „Etnografia Polska” t. VII, s. 548-550; K. W ittfogel, Oriental Despotism, New Haven 1957 (Rec,), „Etnografia Polska” t. VII, s. 534-539. 1964 — przychodzi na świat jego syn Maciej. K. Birket-Smith, Primitive Man and His Ways, London 1960 (Rec.), „Etnografia Polska” t.VIII, s. 394-396; L. Mair, Primitive Government, Harmondsworth 1962 (Rec.), „Etnografia Polska" t. VIII, s. 394-396. 1963-1965 — pracuje jako kierownik budowy skansenu w Chorzowie. Publikuje w czasopismach popu­ larnych i popularno-naukowych: „Ziemia” (rocznik), „Poznaj Świat”, „Wiedza i Życie”, „Mó­ wią Wieki”, „Poglądy”, „Panorama Śląska”. 1966 — otrzymuje stypendium rządu norweskiego w celu poznania muzeów skansenowych. Gromadzi materiały do przewodnika po Norwegii. 1967 — przeniesienie służbowe do Krakowa. Praca na stanowisku instruktora pedagogicznego w Mło­ dzieżowym Domu Kultury. Starożytne ryty skalne w górach Norwegii, „Acta Archeologica Carpathica” t. IX, z. 2, s.l 13-122; Problemy afrykanistyki. Wybór materiałów z I Kongersu Afrykanistów w Akrze, Warszawa 1963 (Rec.), „Etnografia Polska” t, XII, s. 607-610. 1968 — Z. Marsh, G.W. Kingsnorth, An Introduction to the History o f East Africa, Cambridge 1961 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XII, s. 575-579. 1969 — otrzymuje etat naukowo-badawczy w nowopowstałym Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych w Wyższej Szkole Rolniczej (obecnie Akademia Rolnicza) w Krakowie. Publikuje: Norweskie muzea skansenowskie, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 1, s, 224­ -228; współudział w redakcji książki: Andrzej Waligórski, Społeczność afrykańska w procesie prze­ mian ¡890-1943 r„ Warszawa, Uniwersytet Warszawski, Studium Afrykanistyczne, s. 207. 1970 — J. Beaujeu-G am ier, Geography o f Population, Aberdeen 1966 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XIV, z. 1, s. 307-309; T. Kerstiens, The New Elite in Asia and Africa, New York 1966 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XIV, z .l, s. 309-311; G.K. Lewis, The Growth o f the Modem West Indies, London 1968 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XVI, z, 1, s. 326-333; J. Spencer Trimingham, The influence o f Islam upon Africa, London 1968 (Rec.), „Lud” t. 54, s. 210-212; Refugee pro­ blems in Africa, ed. by S. Hamrell, Uppsala 1967 (Rec.), „Lud” t. 54, s. 215-217; Women in Tropical Africa, ed. by D. Paulme, Berkeley-Los Angeles 1963 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XIV, z. 2, s. 227-230; M. Blundell, So Rough a Wind — the Kenya Memoires, London 1964 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XIV, z. 2, s. 230-234; 1971 — Centralizm czy federacja?, „Etnografia Polska” t. XIV, z. 2 s. 223-227; K.A. Busia, Africa in Search o f Democracy, London 1967 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XV, z. 1, s. 325-329; A.F. E w ing, Industry in Africa, London 1968 (R ec.), „E tnografia Polska” t. XV, z. 1, s. 321-325. 1972 — uzyskuje tytuł doktora nauk humanistycznych na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uni­ wersytetu Jagiellońskiego na podstawie rozprawy Rolnictwo chłopskie w Afryce Wschodniej — studium z dziedziny antropologii ekonomicznej. Promotor — prof. Andrzej Waligórski. Pu­ blikuje: Sudan — konflikt nierównych partnerów, „Etnografia Polska” t. XVI, z. 1, s. 43-174; Norwegia. Przewodnik, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972 (wyd, II popr. 1978; wyd. III popr. i uzup. 1990). 1973 — Konfrontacja Afryki niepodległej z białą supremacją, „Przegląd Socjologiczny” t. XXV, s. 27-52; Rolnictwo chłopskie Ajryki Wschodniej u progu niepodległości, „Etnografia Polska” t. XVII, z. 2, s. 225-248; Language Use and Social Change, ed. by W.H. Whitley, London 1971 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XVII, z. 1, s. 204-206; J.C. de Wilde, Experiences with Agricultural Development in Tropical Africa, Baltimore 1967 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XVII, z. 1, s. 207-210; współudział w redakcji książki: Andrzej Waligórski, Antropologiczna koncepcja człowieka. Warszawa, PWN, s. 397. Rozpoczyna współpracę z czasopismem „Aura”, publikuje drobne artykuły: 1973 — nr 2, 3; 1974 — nr 5; 1975 — nr 1, 7. �390 In memoriam 1974 — pobyt stypendialny w Uniwersytecie w Kabulu. Zainteresowanie kulturami Bliskiego i Środko­ wego Wschodu. W latach siedemdziesiątych zlecone wykłady dla Katedry Etnografii Słowian. Roczny cykl produkcyjny chłopskiej zagrody zachodniokenijskich Luo, „Lud” t, 58, s. 41-72. Praca napisana wespół z Andrzejem Waligórskim; Chłop wschodnioafrykański i jego sytuacja po uzyskaniu niepodległości, „Etnografia Polska” t. XVIII, z, 1, s. 161-190; Chłopstwo Afryki Wschodniej p o d presją modernizacji, „Etnografia Polska” t. XVIII, z. 2, s. 87-128; Problemy skansenu małomiasteczkowego, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”, nr 13, s. 13-20; Kolonializm w Czarnej Afryce, „Etnografia Polska” t. XVIII z. 1, s. 249-252. 1975 — Tradycyjna rodzina chłopa wschodnioafrykańskiego jako zespół produkcyjny, „Przegląd Socjo­ logiczny” t. XXVII, s. 159-178; Z problematyki współczesnego Afganistanu, „Etnografia Pol­ ska” t. XIX, z. 1, s. 206-208; Burzliwe dzieje górskiego narodu, „Etnografia Polska" t. XIX, z. 2, s. 235-240; 1976 — Tradycyjne budownictwo w Afganistanie jako przykład harmonii między środowiskiem przyrod­ niczym i kulturowym, „Etnografia Polska” t. XX, z. 1, s. 127-146; Nowy księgozbiór naukowy. (Komunikat), „Etnografia Polska” t. XX, z. 1, s. 241-242. W Belgradzie ten komunikat opu­ blikowany po serbsku, „Etnoloski Pregled” t. 20-21, 1984-1985, s. 83-84; Afrykanistyczna kolekcja Rogera de la Burdę. (Komunikat), „Etnografia Polska” t, XX, z. 1, s. 241-242. 1977 — Afganistan — wyspa izolacji czy kraj przemian kulturowych?, „Etnografia Polska” t. XXI, z. 2, s. 13-22; Kabul współczesny — przykład przemian dzisiejszego Afganistanu, „Etnografia Pol­ ska” t. XXI, z. 2, s. 23-62; Afgańskie pożywienie codzienne i potrawy tradycyjne, „Etnografia Polska" t. XXI, z. 2, s. 175-210; The Situation o f Women in Traditional Afghan Communities (Położenie kobiet w tradycyjnych społecznościach afgańskich), „Ethnologia Polona” t. 3, s. 67-81; Przygotowanie do druku po śmierci autora i opatrzenie posłowiem: Kazimierz Mo­ szyński, Zaiys etnografii górali Assamu, Kraków, Uniwersytet Jagielloński, seria: Skrypty uczel­ niane, s. 171. 1977-80 — jako członek grupy ekspertów agroekonomicznych prowadzi badania w 80 wsiach i mia­ steczkach irackiego Kurdystanu. Jest współautorem 7 wstępnych rolniczych projektów szacun­ kowych przygotowanych przez tę grupę ekspertów dla irackiego ministerstwa nawodnień rol­ nych w Bagdadzie. Kopie tych tekstów znajdować się powinny w archiwum polskich biur pro­ jektowych „Bipromel” i „Hydroprojekt” w Warszawie, a oryginały w Bagdadzie. Wkład autorski L. D. obejmował w każdym z siedmiu aneksów następujące rozdziały: stan rolnictwa tradycyj­ nego na obszarze projektowym, rola lokalnej służby rolnej, sytuacja w dziedzinie oświaty ogól­ nej i zawodowej, rola spółdzielczości. Ponadto L. D. był w części projektowej autorem rozdzia­ łów postulujących podział na subregiony gospodarcze, reorganizację struktury usług, szkolnic­ twa i rekreacji. Projekty obejmowały terytoria w prowincjach Dohuk, Arbil i Sulaimania w Iraku Północnym w latach 1977-1980. W maszynopisie pozostają więc: 1. Zakho Irrigation Project—Feasibility Report, Annex 7, Warszawa, May 1979; 2. Balanda Irrig. Project-Feasibility Rep., Annex 7, Warszawa, May 1979; 3. Sarsian Irrig. Project-Feasibility Rep., Annex 7, Warszawa, May 1979; 4. Panjwin Irrig. Project-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa, May 1979; 5. Shemamok Irrig. Project-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa, May 1979. Ponadto w uzu­ pełnieniach: 6. Shahraroor Irrig, Proj.-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa 1981; 7. Raniya Irrig. Project-Feasibility Rep., Annex 7, Warszawa 1981, 1978 — Problem higieny w tradycyjnych społecznościach afgańskich, „Prace Etnograficzne” ZNUJ, z. 11, 1978, s. 127-136; Miejsce i rola koczowniczych pasterzy we współczesnym Afganistanie, w: Tradycja i współczesność w Azji, Afryce i Ameryce Łacińskiej, pod red. Edwarda Szymańskiego, Warszawa, s.77-96; The Human Factor Research in the Zakho, Balanda and Sersyan Projects — the Example o f the Role o f Social Anthropologist in the Irrigation Projects (Badania czynnika ludzkiego w Zakho, Bulandzie i Sersyanie — przykład roli antropologa społecznego w projektach nawodnieniowych), w: Proceedings o f the Symposium: Scientific and Consulting Services as Development Factor in Agriculture o f the Third World, Sept. 18-22, ¡978, Kraków, s. 78-87. 1980 — Roła etnologa w stosunkach Polski z krajami rozwijającymi się, w: Funkcje społeczne etnolo­ gii, pod red. Z. Jasiewicza, Poznań 1979, s. 261-268; Problem nowoczesnej oświaty szkolnej w dzisiejszym Kurdystanie irackim, ,A fryka, Azja, Ameryka Łacińska”, nr 1-2, s. 49-67. 1981 — w grupie ekspertów jedzie do Libii i bada tamtejsze rolnictwo. Rural Community o f Contempo­ rary Iraqi Kurdistan Facing Modernization. (Społeczności wiejskie współczesnego Kurdystanu �In memoriam 1982 — 1983 — 1984 — 1985 — 391 irackiego u progu m odernizacji), Kraków, wyd. Agricultural Academ y in Cracow, „Studia i Materiały” nr 7, s, 208 (podstawa przewodu habilitacyjnego); Budownictwo wiejskie współcze­ snego Kurdystanu irackiego, „Etnografia Polska” t, XXV, z, 1, s. 189-217; Uprawa roślin w rolnictwie chłopskim dzisiejszego Kurdystanu irackiego, „Lud” t, LXV, s. 121-143, 1981; Rola etnografa w międzydyscyplinarnej ekipie realizującej usługi naukowo-techniczne dla Ira­ ku w Kurdyjskim Okręgu Autonomicznym, w: Polskie badania obcych kultur ludowych, pod red. E. Pietraszka, Wrocław, s. 103-109; Traditional Pood and Daily Meals in Iraqi Kurdistan Today (Tradycyjne pożywienie i posiłki w dzisiejszym Kurdystanie irackim), „Ethnologia Polona" t. 7, s. 99-113; Kurdowie — klęski i nadzieje, „Znak” nr 328, s. 1096-1110; Aktualne problemy etnograficznych badań za granicą, (Komunikat), w: Polskie badania obcych kultur ludowych, red. E. Pietraszek, Wrocław, s. 171-173. broni rozprawy habilitacyjnej w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Rozpoczyna pracę w wymiarze połowy etatu docenta w Katedrze Etnografii Słowian. Publikuje: Chów zwie­ rząt w tradycyjnej gospodarce chłopskiej dzisiejszego Kurdystanu irackiego, „Prace Etnogra­ ficzne” ZNUJ, z. 16, s. 97-109; Wnętrza zagród chłopskich we współczesnym Kurdystanie irac­ kim, „Etnografia Polska” t. XXVI, z. 1, s. 223-244; Hygiene and Attention to Personal Appea­ rance among the Iraqi Kurds (Higiena i zabiegi upiększające pośród Kurdów irackich), „Archiv orientalni” vol. 1/50, Praha, s. 43-50; Life Cycle Within the Iraqi Kurd Family, (Cykl życiowy w rodzinie Kurdów irackich), „Ethnologia Polona” t. 8, s. 247-260; Zakończenie polskich badań w Kurdystanie irackim. Komunikat, „Etnografia Polska” t, XXVI, z. 1, s, 297-299. Technology in its ecological and cultural contexts: traditional farm ing tools in North Africa and Middle East (Technologia w kontekście ekologicznym i kulturowym: tradycyjne narzędzia rolnicze w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie), „Studia i Materiały”, Agricultural Acade­ my in Kraków, nr 9, s. 23-36. Napisane wespół z Markiem Traczem; O starożytnym kościele nestorian i jeg o spadkobiercach, „Znak” nr 338, s. 36-60; Żydzi i Arabowie w Palestynie — garść dat i faktów, „Znak” nr 2-3 (339-340), s. 463—489; Tradycyjny strój współczesnych Kur­ dów irackich i jeg o przemiany, „Etnografia Polska” t. XXVII, z. 1, s. 339-361. Ten artykuł po angielsku jako Kurdish Costumes and their Europeanization ukazał się w „Acta Ethnographica” , Budapeszt, 1984-1985, 33/1-4, s. 89-108; O tradycyjnym budownictwie Kurdów irac­ kich, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” t. XVII, s. 219-229; M. Gawęcki, Wieś środ­ kowego i północnego Afganistanu. Tradycje i próby modernizacji, Wrocław 1983 (Rec.), „He­ mispheres” , no. 2, s. 241-243. uzyskuje pełny etat docenta w Katedrze Etnografii Słowian. Libya and Iraq: Making and Mo­ dernizing the Indigenous Peasantry. (Libia i Irak: tworzenie i modernizacja miejscowego chłop­ stwa), „Der Tropenlandwirt” (Witzenhausen), nr 23, s. 16-44; artykuł ten wydrukowała także „Ethnologia Polona” t. 9, s. 113-133. Przebyw a na krótkich stażach w RFN i A nglii. W latach 1984-1993 bywał w uniwersytetach w Oxfordzie, Cambridge, Durham, Sztokholmie, Uppsali, Bazylei, Monachium, Kolonii, Gandawie, Bergen, Oslo i Lipsku, wygłaszając w czasie tych pobytów wykłady na temat własnych zainteresowań badawczych i kierunków badań w re­ prezentowanym przez siebie ośrodku naukowym. Polish anthropological contribution to the field-studies on sociocultural problems o f the pea­ santry in the Developing Countries. (Polski udział w antropologicznych badaniach terenowych nad chłopstwem w krajach rozwijających się), „Studia i M ateriały” AR w Krakowie, nr 11, s. 30-44. Artykuł ten przeredagowany ukazał się pod tytułem Post-War Polish Anthropologists in the Developing Countries w „Journal o f the Anthropological Society o f Oxford” vol. 17, no. 2, 1986, s. 126-134; Polska resenarer i 1800-talets Kurdistan, (Dziewiętnastowieczni pol­ scy podróżnicy po Kurdystanie), „Svensk-Kurdisk Journal”, nr 3, 1985, s. 22-23; Centrum i peryferie: dyskusja o kształtowaniu antropologii narodowych, „Etnografia Polska” t. XXIX, z. 2, 1985, s. 271-283; Kultura i życie społeczne Azji Środkowej. Z polskich badań dawnych i współczesnych, red. Zb. Jasiewicz, Poznań 1983 (Rec.), „Hemispheres” no. 2, 1985, s. 236­ -238; Schyłek feudałizm u na wsi europejskiej w oczach amerykańskiego historyka, „Lud” t. 69, s. 163-174; T. Geerholm, Market, Mosque and Mafraj. Social inequality in a Yemeni town, Stockholm 1977 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXIX, z. 2, 1985, s. 271-283; Ethnos — medunarodni etnoloski casopis, „Etnoloski Pregled” t. 20-21, Beograd 1984-1985, s. 81­ -82; Dve poljske knige o kultury i narodima srednje Azije (Dwie polskie książki o kulturze �392 1986 — 1987 — 1988 — 1989 — 1990 — 1991 — 1992 — In memoriam i narodach Azji Środkowej), „Etnoloski Pregled” t. 20-21, Beograd 1984-1985, s. 85-87; In­ stytut Rolnictwa i Leśnictwa K rajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krakowie jako ośrodek badań etnograficznych. Komunikat, „Etnografia Polska” t. XXIX, z. 1, s. 222-225; Jacek Kolbuszewski, Wiersze z cmentarza. O współczesnej epigrafice wierszo­ wanej, Wrocław, PTL, Seria Biblioteka Popularna, stron 256, ilustracje. Redakcja naukowa. Współcześni Asyryjczycy: nowy obszar badań etnografa?, „Lud” t. 70, s. 213-217; Skandynaw­ scy antropolodzy o tradycyjnej gospodarce pasterskiej i j e j aspekcie ekologicznym, „Lud” t. 70, s. 260-269; Próba syntezy kultur Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, „Etnografia Polska” t. XXX, z. 1, s. 269-279; R. Peters, Islam and Colonialism. The Doctrine o f Jihad in Mo­ dern H istory, The H ague 1979 (R ec.), „E tnografia Polska” t. XXX, z. 1, s. 263-269; A.M. Menteszaszwili, Kurdy, Moskwa 1984 (Rec.), „Etnografia Polska t. XXX, z. 2, s. 204­ -207; J.M. Halpem, D.A. Kideckel, Anthropology o f Eastern Europe, Annual Review o f Anth­ ropology, 1983, N o .12 (Rec.), „Hemispheres”, no. 3, s. 227-240. obejmuje kierownictwo Katedry Etnografii Słowian. Publikacje: Problematika savremenog Blikog i Srednjeg lstoka i Severne i Afrike kao predmet interesovanja poljskog etnologa. (Problema­ tyka współczesnego Bliskiego i Środkowego Wschodu jako przedmiot zainteresowań polskiego etnologa), „Etnoantropoloski Probierni”, Knjiga 2, Beograd, s. 158-170; Andrzej Waligórski — etnograf szybko zapomniany, w: Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficz­ nych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, red. i posłowie L. Dzięgiel, Wrocław, PTL, s. 11-22; tamże: Obserwacje etnograficzne w sytuacjach nietypowych', B. Betts, Christians in the Arab East (Rec.), „Lud” t. 71, s. 288-290; Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach et­ nograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, Wrocław, PTL, Seria Archiwum Etno­ graficzne. Praca zbiorowa pod red. L. Dzięgla, z jego przedmową, posłowiem i jednym z rozdziałów; H. Zimoń, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu pierwotnego i je j krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej, (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXI, z. 1, s. 236-238. Norwegowie popularyzują prace polskich etnografów, „Lud” t. 72, s. 209-215; Archaeology and Martyrology: sources o f the Integration o f Assyrian Christian Communities in the Contem­ porary World (Archeologia i martyrologia: źródła integracji asyryjskich społeczności chrześci­ jańskich we współczesnym świecie), „Hemispheres” t. V, s. 29-43. Artykuł ten zmodyfikowany i przeredagowany ukazał się pod tytułem Asyria zmartwychwstała — etnograf wobec mitów i faktów w „Pracach Etnograficznych” ZNUJ, z. 28, 1991 s. 101-125; Villages et petites villes kurdes dans l'Irak actuel. (Miasteczka i wsie współczesnego Kurdystanu irackiego), „Studia Kurdica” no. 1-5, Paryż, s. 127-156. Wcześniej w tym samym czasopiśmie ten artykuł ukazał się w perskiej wersji językowej, „Studia Kurdica” nr 4, 1986, s. 52-77; T. Löfwander, Die sozialoekonomischen Verthältnisse... (Rec.), „Lud” t. 72, s. 276-277; Narkotyk czy katalizator sto­ sunków społecznych?, „Lud” t. 72, s. 272-277. D. Chatty, From Camel to Truck (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXIII, z. 1, s. 288-291; A. Rabo, Change on the Euphrates (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXIII, z. 1, s. 291-297. Tam. gdzie Zachód spotkał się z Orientem, „Literatura Ludowa” nr 2, s. 61-64; Tradycyjne rolnictwo Szkocji w oczach etnografa, „Literatura Ludowa” nr 3, s. 71-74; Problemy metodo­ logiczne etnografii. Praca zbiorowa etnografów polskich i zagranicznych pod redakcją nauko­ w ą L. Dzięgla i A. Zambrzyckiej-Kunachowicz, Kraków, Polska Akademia Nauk, s. 220; Ry­ szard Vorbrich, Daba — górale północnego Kamerunu, Wrocław, PTL — Seria Prace Etnolo­ giczne, s. 277. Redakcja naukowa L.D. Publikuje w czasopismach „Tygodnik Powszechny”, „Czas Krakowski”, „Arcana”. M .M . van B ruinessen, Agha, Scheich und Staat (R ec.), „E thnos” , Stockholm , nr 1-2, s. 121-122. Lwów nie każdemu zdrów. W rocław, PTL, s. 367, ilustracje; Etnografia i archeologia. W poszukiwaniu wspólnych p ó l badań i interpretacji, „Prace Etnograficzne” ZNUJ, z. 28, s. 73-79; Lwowska dziecięca piosenka uliczna czasów wojny, „Literatura Ludowa” nr 1-6, s. 75-78; S.G. Pelletiere, The Kurds. An Unstable Element in the Gulf, Boulder-London 1984 (Rec.), „Lud” t. 74, s. 284-286; Sana Al-K hayyat, Shame and Honour. Women in Modern Iraq, London 1990, (w:) „Lud” t. 74, s. 286-290. 23 kwietnia otrzymuje stanowisko profesora nadzwyczajnego UJ. Publikuje: Węzeł kurdyjski. Kultura. Dzieje. Walka o przetrwanie, Kraków, Universitas, s. 446, 33 fotografie, 3 mapy, streszcz. �In memoriam 1993 — 1994 — 1995 — 1996 — 1997 — 1998 — 393 angielskie, bibliografia; Changes o f the Contemporary Ullages in the Near East from the Per­ spective o f a Polish Ethnologist. Questions and Doubts. (Zmiany współczesnej wsi na Bliskim Wschodzie z perspektywy polskiego etnologa; pytania i wątpliwości), „Ethnologia Polona” t. 17, s. 63-69; Kurdistan as a Subject o f Research. (Kurdystan jako przedmiot badań), w; In Search o f Paradigm pod red. Anny Zambrzyckiej-Kunachowicz, Kraków, s. 235-253; Dari czy Pasztu? „Literatura Ludowa” , nr 6, s. 74-76. 27 grudnia otrzymuje tytuł profesora. Nominacją wręcza prezydent Lech Wałęsa. Publikacje; L. Yalcin-Heckmann, Tribe and Kinship among the Kurds, Frankfurt am Main 1991 (Rec.), „Lud” t. 75 za rok 1992; Bardziej straszne niż śmieszne, „Arcana” nr 48, s. 64-77; T.F. Aristova, Materialna kultura Kurdów X IX — do pierwoj połowiny XX w. Moskwa 1990. (Rec.) „Lud” t. 75 za rok 1992. Przymus i przemoc. Władza i społeczeństwo krajów muzułmańskich w opiniach polskich etno­ logów. Praca zbiorowa pod red. L. Dzięgla, w serii Prace Etnograficzne ZNUJ MCXL, z. 33, 1994 Kraków, s. 107. Opatrzone wstępem redaktora tomu; Egzotyczny tor przeszkód. Etnolo­ giczne badania w okresie PRL, w; Patologia i terapia życia naukowego, pod red. J. Goćkowskiego i P. Kisiela, Kraków, s. 129-142; Kwestia kurdyjska p o wojnie o Kuwejt, w: Przymus i przemoc. Władza i społeczeństwo krajów muzułmańskich w opiniach polskich etnologów, pod red. L. Dzięgla, Prace Etnograficzne ZNUJ, z. 33, Kraków, s. 73-107; Skok z wybuchem, czyli środki pozoracji, „Kultura” (paryska), nr 5, s. 41-59; Wolność reglamentowana. „Universitas” nr 12/4, Kraków, s. 48-55; Mesta v Kurdistanu — tradice a soucasnost, „Studia Ethnograpnicae” VIII. Acta Universitatis Carolinae. Philosophica et Historica, Praha, s. 127-142; The Kurds Today: between local, regional and national identity, „Studia Ethnologica Croatica” vol. 6, Zagreb s. 105-117. bierze udział w pracach Zespołu Nauk Humanistycznych Komitetu Badań Naukowych (Sekcja Nauk Historycznych; 1995-96). Rozpoczyna współpracę naukowo-dydaktyczną z Zakładem Teorii i Historii Kultury Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Publikuje: „Na cudaka". Moda epoki stalinowskiej, „Arcana” nr 3, s. 117-129; Polskie badania etnologiczne na Bliskim Wscho­ dzie i w Afryce Północnej, „Lud” t. 78, s. 246-254; Ta jo j ja k si Lwów lubił śmiać. O lwowskiej piosence ulicznej, „Literatura Ludowa” nr 6, s. 60-65; Swoboda na smyczy. Wspomnienia 1946-1956, Kraków, Wyd. Arcana, s. 283, fotografie; Po­ land's Closests Neighbours. Official Communist stereotypes and popular myths, w: Border­ lands. Cultura. Identity, pod red. R. Kantora, Kraków, s. 161-172; Życie codzienne i historia najnowsza — nowe pole badań etnologa, „Etnografia Polska” z. 1-2, s. 11-18: Hiking Tou­ rism, Mountaineering and Speleology — Subculture o f Escapism in Communist Poland, „Stu­ dia Ethnographicae”, Acta Universitatis Carolinae, Philosophica et Historica, Praha t. X, s. 9­ -24; Ryszard Vorbrich, Górale Atlasu Marokańskiego. Peryferyjność i przejawy marginalności. Wrocław 1996, PTL, s. 401, red. naukowa. rozpoczyna trzyletnią pracę w wymiarze połowy etatu w Zakładzie Teorii i Historii Kultury w Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Publikuje: An Ethnologist’s Experience: Indoctrina­ tion o f Secondary School Students in Poland in the 1940s, w: Etnoloska tribina, nr. 20, Zagreb, s. 133-144; „Czesi są namiętni na polskie kobiety", O urzędowym stereotypie i popularnej mitologii najbliższego sąsiada, „Literatura Ludowa” nr 3, s. 25-32; Profession and Propagan­ da: University Education in the Grip o f Ideology and Poverty, „The Anthropology o f East Europe Review” vol. 15, No, 2, Autumn, Chicago, s. 65-75; Futbol guzikowy. Nieznana gra dziecięca sprzed p ół wieku, „Zabawy i zabawki”, Kwartalnik Muzeum Zabawkarstwa w Kiel­ cach, nr 4, 1997, s. 105-106; Political Protest and Snobbery. Fashion among Cracow Stu­ dents in the Early 1950s, w: „Ethnologia Europea”, Copenhagen, vol. 27:1, s. 63-77. Paradise in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An Ethnologist's View. Kraków, Wyd. Arcana, s. 306. Nawiązanie kontaktów z ośrodkiem monachijskim — prof. Klaus Roth uruchamia międzynarodowy program badawczy FOROST. Ze strony polskiej koordynuje go L.D.; W cieniu kurtyny. Polityka indoktrynacji młodzieży szkół średnich na Górnym Śląsku w latach czterdziestych, w: Wszystek krąg ziemski. Antropologia, historia, literatura, red. P. Kowalski, Wro­ cław, wyd. Uniw. Wrocławski, s. 431-449; Eskapizm polityczny i biurokratyczne koncesje, w: Rozważnia o tradycji i etosie, red. J. Bartodziej i J. Goćkowski, Kraków, s. 366-382; Mecha­ niczny fetysz. Wokół prywatnej motoryzacji w PRL, .Arcana”, nr 21(3), s. 163-178. �In memoriam 394 2000 — 1 lipca otrzymuje stanowisko profesora zwyczajnego w Uniwersytecie Jagiellońskim. Publikuje Popular culture o f central Europę in the process o f change. 2001 — przechodzi na emeryturę z końcem roku akademickiego. Nie rezygnuje z pracy naukowej. Pisze i publikuje: Political protest and snobbery: fashion among Cracow students in the earty 1950s (2000); Miasta w filozofii władzy PRL-u i społecznej praktyce: wyzwanie dla badacza kultury (2001). Zamieszcza recenzje w „Ludzie” i „Literaturze Ludowej” . Pisze artykuły i szkice dla „Arcanów": Tradycja, nostalgia i strach', Chałupy welcome to: W pierścieniu pozorów. Prowadzi wykłady w prywatnych szkołach wyższych w Rzeszowie, Katowicach-Piotrowicach, i w Instytu­ cie Filologii Orientalnej UJ. 2005 — 19 kwietnia po ciężkiej chorobie umiera w Krakowie. Artykuł W pierścieniu pozorów ukazuje się w „Arcanach” w lipcu 2005, wraz ze Wspomnieniem o profesorze Leszku Dzięglu pióra Krzysz­ tofa Lalika. Na podstawie publikacji Profesora i materiałów z Jego prywatnego archiwum, udostęp­ nionych dzięki uprzejmości Pani Elżbiety Dzięgiel, opracowali Ewa Kosowska, Eugeniusz Jaworski O LG A ILLUKIEW ICZ (1922-2004) Olga Iłłukiewicz z domu Bojarczuk urodziła się w Mszanie Dolnej 25 października 1922 roku. Po ukończeniu tutejszej szkoły podstawowej uczęszczała do Prywatnego Gimnazjum Żeńskiego im. M. Konopnickiej w Nowym Sączu. Naukę w tej szkole przerwała jej wojna, do roku 1939 Olga ukończyła tylko trzy klasy. Podczas okupacji zdobywała wiedzę w tajnych kompletach, pracując równocześnie w miejscowym tartaku, bowiem zatrudnienie pozwalało uniknąć wywózki na roboty do Niemiec, Lata te tak wspomina w jednym z artykułów opubli­ kowanym w kwartalniku „Almanach Ziemi Limanowskiej”: „Podczas tajnego nauczania ze­ tknęłam się z wielką ofiarnością swoich profesorów. Było tak podczas przerabiania czwartej klasy gimnazjum oraz dwóch lat licealnych, jak i w trakcie egzaminowania. Uczyli mnie prof. Dominik Ciemnoczołowski, prof. Janina Tokarska, prof. Marian Panczakiewicz, prof. Gądek, a egzaminowały siostry niepokałanki w Nowym Sączu. Chciałabym swym nauczycielom tą drogą złożyć wyrazy wdzęczności i głębokiego szacunku dła ich wielkiej ofiarności i właści­ wie pojętej roli zawodu nauczycielskiego”. W latach 1945-1950 studiowała historię na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego i uzyskała stopień magistra filozofii. Dymplom ukończenia studiów został wystawiony 29 grudnia 1950 roku. ’ Pracę w zawodzie nauczycielskim rozpoczęła jednak wcześniej: od 1 września 1949 roku uczyła w Liceum Administracyjno-Handlowym w Szczecinie, skąd przeniosła się do Liceum Ogólnokształcącego w rodzinnej Mszanie Dolnej. Tu jako nauczycielka historii pracowała od 1 lipca 1952 roku. Potem z powodu zlikwidowania Liceum w Mszanie Dolnej przeniosła się do pracy w Liceum Ogólnokształcącym w Limanowej. Tej szkole i uczącej się w niej mło­ dzieży poświęciła resztę aktywnego, zawodowego życia. Stąd odeszła na emeiyturę 31 sierp­ nia 1978 roku. Jej zamiłowanie do pracy pedagogicznej ukształtowane zostało w rodzinie; jej matka, Elżbieta Bojarczuk, była wieloletnią nauczycielką w Mszanie Dolnej, a o swojej dzia­ �In memoriam 395 łalności zawodowej, której poświęciła się niemal bez reszty, Ołga Iłłukiewicz tak pisała w jednym z listów do redakcji „Almanachu Ziemi Limanowskiej”: „Stwierdzić muszę, że bez względu na ocenę mojej pracy pedagogicznej, ja ten zawód kocham i nie zamieniłabym go na żaden inny. Praca z młodzieżą w wieku szkoły średniej była moją pasją, a lata przepraco­ wane — zwłaszcza w Liceum Ogólnokształcącym w Limanowej — to okres bardzo szczęśli­ wy, który dawał mi wiele zadowolenia i radości”. Praca nauczycielska Olgi Illukiewicz zosta­ ła doceniona: w roku 1975 została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, w roku 1978 otrzy­ mała nagrodę I stopnia przyznaną przez Ministra Oświaty, a w roku 1986 wręczono jej Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Olga Illukiewicz była bardzo mocno związana z regionem zagórzańskim, z którego po­ chodziła, a okolice Mszany Dolnej były krainą Jej dzieciństwa. Od 1950 roku należała do Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej, założonego przez dr Sebastiana Flizaka w 1947 roku. Była jego zasłużonym członkiem, wyróżniającym się du­ żym dorobkiem piśmienniczym. Dziełem Jej życia jest „Kronika Mszany Dolnej”, praca liczą­ ca 450 stron, obejmująca okres od czasów prehistorycznych do najnowszych, to jest do roku 1990. Autorka pisząc „Kronikę Mszany Dolnej”, studiowała obszerną literaturę doty­ czącą regionu, a także przeprowadziła liczne wywiady z mieszkańcami rodzinnego miasta. Dzieło to ofiarowała jako wotum Matce Boskiej Dobrej Rady, której obraz znajduje się w kościele parafialnym w Mszanie Dolnej. 25 października 1997 roku na 73 walnym zgromadzeniu PTL, w czasie obchodów jubile­ uszowych z okazji 50-lecia tamtejszego oddziału, wygłosiła odczyt pt. „Kronika Mszany Dolnej”. W „Kronice Pamiątkowej 200-lecia Konstytucji 3 Maja” znajdziemy Jej artykuł pt. „Duch niepodległości a Legiony Piłsudskiego w rejonie limanowskim” . Na początku 2001 roku Olga Illukiewicz podjęła współpracę z redakcją kwartalnika „Al­ manach Ziemi Limanowskiej”. Opublikowała w nim następujące artykuły: — „parafia” (O kościele w Mszanie Dolnej) nr 5, lato 2001; — „Legiony w Mszanie Dolnej” nr 6, jesień 2001; — „Życie kulturalne i towarzyskie w Mszanie Dolnej na przełomie XIX i XX wieku, nr 7, zimia2001/2002; — „Zbójnicy” nr 8, wiosna 2002; — „Stanisław Ciężadlik” nr 9, lato 2002; — „Tajne nauczanie w Mszanie Dolnej” nr 10, jesień 2002; — „Z dziejów pasierbieckiego sanktuarium” nr 13, lato 2003. Ostatni tekst, jaki nadesłała do redakcji .Almanachu”, dotyczy sanktuarium na Pawierbcu, powstał z potrzeby serca i wiązał się z Jej głęboką religijnością. Podczas spotkania z redaktorem naczelnym „ A l m a n a c h u ” , Józefem Bogaczem, prosiła go o przyspieszenie dru­ ku tego artykułu, by „zdążył ukazać się za jej życia”. Miała obmyślone projekty wielu arty­ kułów, ale wątpiła, czy zdąży je jeszcze napisać, gdyż przeczuwała zbliżającą się granicę swo­ jego czasu. Olga Illukiewicz zmarła 10 stycznia 2004 roku. Ks. Proboszcz Zdzisław Balon, żegnając Ją w kościele parafialnym w Mszanie Dolnej, przypomniał, że życiem swym służyła przeszłości — miłując Ojczyste dzieje, oraz przyszłości — kształtując umysły, charaktery i uczucia mło­ dych ludzi. Zofia Illukiewicz — córka �In memoriam 396 DANUTA TYŁKOWA (1932-2004) Doc. dr hab. Danuta Tyłkowa, urodzona 9 stycznia 1932 roku w Przemyślu, byia córką Anny z Gerlickich i Józefa Brodów — dyrektora młyna w Przemyślu. Okres II wojny światowej i oku­ pacji spędziła w Łucku. Czas ten szczególnie głęboko utkwił w pamięci dziecka, wrażliwego na ówczesne tragedie mieszkań­ ców wielonarodowego Łucka. Wielokrotnie wracała pamięcią w późniejszych latach do tych przeżyć. W roku 1945 wraz z ro­ dzicami, bratem i przyrodnią siostrą znalazła się w Krakowie, a następnie we Wrocławiu, z którego okresowo powróciła do Krakowa, uczęszczając do XI Gimnazjum i Liceum im. J. Joteyki. Nawiązane w szkole serdeczne koleżeńskie kontakty utrzymy­ wała do końca życia. Maturę zdała w 1951 roku we Wrocławiu w Liceum TPD nr 1. W tym też roku podjęła studia na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, kie­ runek Historii Kultury Materialnej, które ukończyła w 1955 roku uzyskawszy stopień magistra etnografii na podstawie pracy pt. „Konstrukcja drewnianych ścian chaty w Polsce” napisanej pod kierunkiem prof. dr. K. Moszyńskiego. W roku 1952 wyszła za mąż za Władysława Tylka (docenta dr. inż. Akademii Rolniczej w Krakowie), z którym miała córkę Dorotę (ur. 1954) — dr nauk biologicznych Collegium Medicum UJ w Krakowie. Po ukończeniu studiów podejmowała prace zlecone w Katedrze Etnografii Słowian UJ (badania terenowe, prace bibliograficzne), m.in. uczestnicząc w pracach związanych z re­ dakcją przygotowywanego do druku przez prof. dr. K. Moszyńskiego dzieła Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii (Wrocław 1958). W 1956 roku brała udział w akcji odczytowej popularyzującej etnografię, kierowanej przez krakowski Oddział Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego. Od 1 sierpnia 1958 roku związana była z Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie, początkowo na umowach sezono­ wych jako pomocniczy pracownik naukowy, a od 1 marca 1964 roku w stopniu konsultanta. 1 marca 1967 roku podjęła studia doktoranckie, z których zrezygnowała w 1969 roku, podej­ mując 1 listopada tegoż roku pracę w Zakładzie Etnografii IHKM PAN w Krakowie w cha­ rakterze stałego pracownika etatowego — do 30 kwietnia 1976 roku na stanowisku starsze­ go asystenta, a następnie w stopniu adiunkta. W dniu 15 marca 1976 roku na Wydziale Fi­ lo zo ficzn o -H isto ry czn y m UJ obroniła pracę doktorską pt. Sposoby zdobywania i użytkowania wody we wsiach Beskidu Śląskiego (Wrocław 1978, Komisja Etnograficzna, PAN Oddział w Krakowie), której promotorem był prof. dr Mieczysław Gładysz, a recenzen­ tami prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa oraz doc. dr hab. inż. Hanna Gładki. Rada Wydziału Filozoficzno-Historycznego uznała pracę za wybitną i postawiła wniosek o wyróżnienie jej nagrodą. Stopień doktora habilitowanego otrzymała 21 marca 1991 roku na podstawie pra­ cy pt. Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich (Biblioteka Etnografii Polskiej nr 42, Ossolineum, Wrocław 1989), zaś 1 stycznia 1992 roku została powołana na stanowi­ sko docenta w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN (dawny Instytut Historii Kultury Ma­ terialnej). 1 marca 1987 roku objęła stanowisko kierownika Pracowni Etnologii IHKM PAN w Krakowie, pełniąc tę funkcję do przejścia na emeryturę w 2002 roku. �In memoriam 397 Brała czynny udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (MKKK; założonej w 1959 roku), w której działały cztery sekcje: pasterska, folkloru, rzemiosła i wytwórczości domowej oraz budownictwa. D. Tyłkowa była członkiem międzynarodowego zespołu redakcyjnego opracowania architektury ludowej Karpat i Bał­ kanów, przygotowując z doc. dr hab. M arią Gładyszową w pierwszym etapie bibliografię wydaną w Brnie w 1981 roku, a następnie syntezę budownictwa ludowego na obszarze Karpat Polskich. Obszerne opracowanie wraz z mapami, rysunkami i bogatą dokumentacją fotograficzną zostało złożone na ręce redaktora PhDr. V. Frołca CSc., którego niespodziewa­ na śmierć w 1992 roku przerwała prace nad edycjątego wydawnictwa. W Komisji tej od 1976 roku przez wiele lat pełniła funkcję sekretarza, a od 1999 roku oficjalnie powołana została przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN na przewodniczącą sekcji polskiej. Brała czynny udział w licznych konferencjach i spotkaniach w kraju i za granicą związanych z organizacją prac MKKK i opracowaniem budownictwa mieszkalnego w Karpatach Polskich. W 1993 roku, w zaistniałych nowych warunkach politycznych, zintensyfikowana została działalność MKKK, do czego w znacznym stopniu przyczyniła się D. Tyłkowa. Dzięki jej dużemu osobi­ stemu zaangażowaniu doszło do wydania w ramach Komisji syntezy folkloru zbójnickiego Karpat zatytułowanej Heroes or Bandiits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region (Europejski Instytut Folkloru, Budapeszt 2002). Publikacja ta ukazała się w języku rosyj­ skim. Podejmowała także energiczne działania zmierzające do ukończenia i wydania opraco­ wania budownictwa mieszkalnego tego regionu. W ostatnich latach uczestniczyła w korek­ cie słownika czesko-słowaeko-polskiego terminów związanych z budownictwem, opraco­ wanym przez PhDr. J. Langera CSc. ze Słowacji — redaktora powyższego wydawnictwa. Publikacja ta oczekuje na wydanie. W łatach 70. XX wieku uczestniczyła w przygotowaniu zbiorowego, trzytomowego mię­ dzynarodowego wydawnictwa pt. Kultura ludowa narodów słowiańskich, tom II, Polacy, pod redakcją M. Gładyszowej, opracowując zagadnienie wnętrza mieszkalnego. Praca ta została ukończona, ale dotychczas nie została wydana. Zainteresowania naukowe D. Tyłkowej koncentrowały się przede wszystkim na zagad­ nieniach związanych z architekturą ludową (Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południowej Sądecczyżnie, „Etnografia Polska” t. 6:1962, s. 338-347, Drewniane budow­ nictwo ludowe wsi opolskiej, „Etnografia Polska” t. 33:1989, z. 2, s. 83-92, il.), wnętrzem mieszkalnym (Wyposażenie mieszkań, w: Etnografia Polski, Przemiany kultury ludowej, 1.1, Wrocław 1976, s. 329-352); pasterstwem, zdobywaniem i użytkowaniem wody (Tradi­ tionelle Formen des Wassertransportes in den Polnischen Karpaten, w: Traditionelle Trans­ portmethoden, Budapest 1981, s. 37—41, il. 9; Rola wody w wierzeniach i praktykach ma­ gicznych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, t. 8:1983, s. 83-89). Podczas licznych badań empirycznych zgromadziła wiele bardzo interesującego materiału, związane­ go z zagadnieniami dotyczącymi wody, sposobami jej poszukiwania, rodzajami ujęć, trans­ portem i jej konsumpcją oraz znaczeniem w wierzeniach, zwyczajach, obrzędach, jak i wyko­ rzystaniem w medycynie. Zagadnienie medycyny ludowej, którym zresztą pasjonowała się od lat (np. Lecznictwo ludowe, w: Tradycja a współczesne przeobrażenia wsi Beskidu Ślą­ skiego, „Etnografia Polska” t. 28: 1984, z. 1, s. 201-222; D ie Volkspharmakologie in den polnischen Karpaten, „Ethnobotanik” ! 3:1985, s. 61-64), D. Tyłkowa ujmowała wieloaspek­ towo, przedstawiając m.in. etiologię i diagnostykę ludową, samoleczenie i leczenie w kręgu rodzinno-sąsiedzkim, środki terapeutyczne, ludowych specjalistów, korzystanie z lekarzy profesjonalnych itp. Myśleniu i działaniu magicznemu w medycynie ludowej poświęciła nadto uwagę w artykule „Bez uroku". Elementy reiigijno—magiczne w karpackim lecz­ nictwie ludowym, w: Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Warszawa 2003, �398 In memoriam s. 203-212). Ukazały się także jej opracowania poświęcone zagadnieniom wiedzy ludowej (Chłopskie umiejętności techniczne a modernizacja wsi, w: Funkcje społeczne etnologii, Poznań, 1979, s. 76-79; Wiedza ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 71-88). Była autorką wspomnianych wyżej dwóch rozdziałów doty­ czących wnętrza i wiedzy ludowej w przygotowanej przez Polską Akademię Nauk syntezie pt. Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1 i 2, op. cit,, wyróżnionej w 1981 na­ grodą sekretarza PAN. Przez wiele lat pracowała pod kierunkiem prof. dr. M. Gładysza, który szczególny nacisk kładł na umiejętność prowadzenia dogłębnych badań terenowych oraz wykorzystania ma­ teriałów archiwalnych i bibliograficznych. W latach 1959-1963, w ramach współpracy z In­ stytutem Śląskim w Opolu, brała udział w badaniach etnograficznych prowadzonych na te­ renie Opolszczyzny, gromadząc materiały do monografii wsi Dąbrówka Dolna. Materiały dotyczące architektury ludowej, pożywienia, hodowli, zwyczajów dorocznych i obrzędów rodzinnych oraz medycyny ludowej znajdują się w archiwum Instytutu Śląskiego w Opolu. Kierownikiem naukowym tych prac był prof. M. Gładysz. Podstawową problematykę badawczą krakowskiej Pracowni Etnologii stanowiły prze­ miany kultury ludowej wsi wybranych regionów Karpat Polskich, takich jak Beskid Śląski, Sądecki, Żywiecki i Podhale. W przygotowanych monografiach tych regionów D. Tyłkowa była współautorką charakterystyki Beskidu Śląskiego i Podhala (współautorstwo Z. Szromba-Rysowa, Ogólna charakterystyka regionu, w: Tradycja a współczesne przeobrażenia wsi Beskidu Śląskiego, „Etnografia Polska” t. 28: 1984, z. 1, s. 17-33; Wiadomości o regionie, współautorstwo U. Lehr, w: Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi. Biblioteka Etnografii Polskiej nr 55, Kraków 2000, s. 11-78) oraz opracowała zagadnienia związane z medycyną ludową tych regionów (Lecznictwo ludowe, w: Tradycja a współcze­ sne przeobrażenia wsi Beskidu Śląskiego, op. cit.; Medycyna ludowa, w: Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław 1985, s. 33-52; Ludowe zabiegi terapeutyczne, w: Górale Beskidu Żywieckiego. Wybrane dziedziny kultury ludowej, Biblioteka Etnogra­ fii Polskiej nr 47, Kraków 1992, s. 115-135; Lecznictwo ludowe, w: Podhale... op.cit., s. 385-419). Była redaktorem dwóch ostatnich opracowań, przekazując Ojcu Świętemu Ja­ nowi Pawłowi II monografię Podhala. Należy wymienić jeszcze opracowanie Czarnego Du­ najca, w którym opublikowała obszerny rozdział poświęcony kulturze ludowej (Czarny Du­ najec i okolice. Zarys dziejów do roku 1945, red. F. Kiryk, wyd. Secesja, Kraków 1997, s. 491-548). Swoje publikacje umieściła także w opracowaniach jubileuszowych poświęco­ nych prof. dr hab. Dorocie Simonides (Za Kubalonką. Z zagadnień wiedzy ludowej miesz­ kańców wsi Beskidu Śląskiego, w: Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata, Opole 1999, s. 269-276) oraz prof. dr hab. Wandzie Paprockiej („ Bez uroku ". Elementy re­ ligijno—magiczne w karpackim lecznictwie ludowym (op. cit.). D. Tyłkowa uczestniczyła nadto w zespołowych pracach nad bibliografią kultury ludowej Karpat (Bibliografia histo­ rii kultury ludowej Karpat, cz. 1, M ateriały do bibliografii Polskiej, Warszawa 1960; Bibliographia Ethnographica Carpatobalcanica, t. 1, Lidova architektura, Brno 1981). W latach 1966-1970 w ramach współpracy z Katedrą Etnografii Słowian UJ prowadziła terenowe praktyki studenckie, opracowując kwestionariusze, instruktaż oraz prowadząc kontrolę zebranych materiałów. Brała udział w prowadzeniu seminariów magisterskich oraz konsultowała w roku akademickim 1970/71 prace magisterskie. Była promotorem pracy dok­ torskiej wysoko ocenionej przez Komisję Rady Naukowej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, a obronionej już po śmierci D. Tyłkowej w maju 2005 roku. Będąc wytrawnym badaczem terenowym, umiejętnie wykorzystywała w swych pracach naukowych zebrany przez siebie materiał empiryczny, zawsze poparty bogatą literaturą przed­ �In memoriam 399 miotu. Beskid Śląski był regionem, z którym D. Tyłkowa była szczególnie związana, ceniąc sobie możliwość prowadzenia — na tym niezwykle interesującym terenie, co zawsze pod­ kreślała — dogłębnych badań i nawiązywania żywych i serdecznych kontaktów z jego miesz­ kańcami. Ich inteligencji i życzliwości oraz zrozumieniu potrzeby utrwalania własnego dzie­ dzictwa kulturowego zawdzięczała bogaty materiał, który wykorzystała w swych licznych publikacjach. Łatwość w nawiązywaniu kontaktów z badaną społecznością owocowała licz­ nymi, długoletnimi przyjaźniami. Wykazywała duże zdolności organizacyjne i umiejętność pracy zespołowej. Była koleżeńska i życzliwa ludziom, spiesząc im zawsze z bezinteresowną pomocą i radą. Przebywała na stypendiach naukowych w Bułgarii, Czechosłowacji, Związ­ ku Radzieckim i na Węgrzech. Wyniki swoich badań referowała na licznych konferencjach w kraju i za granicą. Ostatnim Jej wystąpieniem było przedstawienie historii działalności Mię­ dzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, na odbywającej się w październiku 2004 roku Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Góry i góralszczyzna...” (Kraków - Nowy Targ - Bukowina Tatrzańska). W 1993 roku odznaczona została Srebrnym Krzyżem Zasługi, a w 2004 roku wyróżniona pamiątkowym medalem z okazji 50-lecia Instytutu Archeologii i Etnologii PAN za wybitne osiągnięcia naukowe i współtworzenie historii Instytutu. Od 1958 roku była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a od 1977 roku Komisji Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie, pełniąc w latach 1999-2003 funkcję zastępcy przewodniczącego tej Komisji. W roku 1993 wybrana została na członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (kadencja 1993-1995). Należała również do Krakowskiego To­ warzystwa Lekarskiego. Zmarła 11 grudnia 2004 roku w Krakowie; pochowana została na tamtejszym Cmentarzu Rakowieckim. Krystyna Hermanowicz—Nowak Zofia Szromba-Rysowa MAGDALENA PARNOWSKA (1930-2004) Maria Magdalena Parnowska z domu Piłat, urodzona 12 listopada 1930 roku w Nowym Dworze Mazowieckim, zmarła w październiku 2004 roku w Warszawie. Mgr etnografii, ukoń­ czyła Studium Historii Kultury Materialnej Uniwersytetu Warszawskiego. W Państwowym Muzeum Etnograficznym pracowała od 1956 do 1989 roku, prowadziła Archiwum PME. Odznaki: Zasłużony Działacz Kultury, Złota Odznaka, Zasłużony Działacz Związków Zawodowych. Pani Magda dała się poznać jako dobry organizator ważnej komórki naukowej groma­ dzącej dane źródłowe, dokumenty ikonograficzne oraz dane informacyjne na temat muzeum, jak i problematyki kultury ludowej. Była zaangażowana w działalność społeczną na polu związkowym. Przez wiele lat była w Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego. Małgorzata Orlewicz �In memoriam 400 BA RBA RA PE8ZAT-KRÓLIKOW SKA (1924-2005) Barbara Peszat-Królikowska urodziła się 9 grudnia 1924 roku. Długoletnia dziennikarka redakcji muzycznej Polskiego Radia (od 1953 r.), absolwentka muzykologii na UJ, już pod­ czas studiów zajmowała się dokumentacją folkloru i muzyki ludowej. Przez wiele lat zajmo­ wała się rejestrowaniem na taśmie muzyki i śpiewu, obrzędów i zwyczajów ludowych na terenie woj. Małopolskiego. Dokumentowała pierwsze Jesienie Tatrzańskie, a później robiła nagrania w czasie Międzynarodowego Festiwalu Ziem Górskich w Zakopanem. Nagrywała również inne festiwale, np. górali polskich w Żywcu, Sabałowe Bajania, Karnawał Góralski w Bukowinie Tatrzańskiej itp. W międzynarodowym konkursie w 1974 roku za jedno z na­ grań otrzymała nagrodę „Prix Bratysława”. Będąc na emeryturze, realizowała wspólnie z Ire­ ną Wollen cykl programów telewizyjnych pt. „Obrzędy i zwyczaje”. Barbara Peszat-Królikowska była honorowym członkiem Związku Podhalan oraz człon­ kiem Towarzystwa Przyjaciół Orawy. Na zebraniach Krakowskiego Oddziału PTL często były wyświetlane filmy, które realizowała dla Telewizji Polskiej. Do PTL należała od 1999 roku. Zmarła 27 lutego 2005 roku. Krystyna Reinfuss-Janusz JÓZEFA R O G U LSKA (1919-2005) Józefa Rogulska urodziła się 19 maja 1919 roku w Strzeszkowicach. Twórczością ludową zajmowała się od swoich najmłodszych lat. Zajmowała się haftem oraz wyrobem tkanin, wycinanek i pająków. Ze szczególnym zamiłowaniem oddawała się plastyce papierowej. Jej wycinanki w kształcie kolistym, kwadratowym, rózg i szlaczków są najczęściej jednobarw­ ne, rzadziej wielokolorowe. Pająki wykonywała ze słomy, bibuły, jak również z pierza. Była jedną z lepszych gawędziarek i śpiewaczek powiatu opoczyńskiego. Od 1960 roku brała udział w licznych konkursach etnograficznych i przeglądach wokal­ nych, zdobywając za swoje prace i występy nagrody i wyróżnienia. Jej prace znajdują się w zbiorach Muzeum Regionalnego w Opocznie, w muzeach etnograficznych w Toruniu, Lu­ blinie Łodzi i Warszawie. Była członkinią Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lublinie, i Oddziału PTL w Opocznie. Zmarła 5 marca 2005 roku. Jan Łuczkowski �In memoriam 401 ZO FIA W IERU SZEW SKA (1931-2005) Zofia Wieruszewska urodziła się 14 marca 1931 roku w Woli Załężnej. Twórczością ludo­ wą zajmowała się od 1966 roku. Oprócz wycinanek, w których wykonywaniu wykazywała ogromne mistrzostwo, tworzyła tkaniny, hafty i koronki. W hafcie stosowała ścieg płaski i krzyżykowy. Jej motywy i kompozycje hafciarskie nawiązywały do wzorów regionalnych. Wycinanki, najczęściej kwadratowe lub okrągłe, wyróżniały się starannością wykonania i ciekawym łączeniem dawnych motywów z własną inwencją. Brała udział w licznych konkursach etnograficznych, gdzie zdobywała wiele prestiżo­ wych nagród na wystawach i kiermaszach. Zawsze chętnie uczestniczyła w pokazach twór­ czości ludowej mających na celu propagowanie rodzinnego folkloru wśród młodzieży szkol­ nej. Jej prace znajdują się w zbiorach Muzeum Regionalnego w Opocznie oraz innych pla­ cówkach muzealnych na terenie całego kraju, m.in. w Łodzi, Lublinie, Toruniu. Należała do Oddziału PTL w Opocznie. Zmarła 25 lutego 2005 roku. Jan Łuczkowski �„BIBLIOTEKA ZESŁAŃCA” seria wydawnicza poświęcona dziejom Polaków na Wschodzie „B iblioteka Z esłańca” je st n o w ą serią w ydaw niczą Polskiego Towarzystwa Ludo­ znaw czego realizow aną w e w spółpracy z W rocław ską D rukarnią N aukow ą. Jej pro­ gram edytorski zapow iada ukazyw anie się publikacji pośw ięconych dziejom Polaków na Syberii, D alekim W schodzie, w K azachstanie i innych rejonach byłego Związku Radzieckiego. O prócz tzw. literatury łagrowej obejmuje ona także reprintowe wydania pam iętników syberyjskich z XIX stulecia, monografie poświęcone dziejom Polaków za Uralem, antologie pośw ięcone łagrom Karagandy, Kołymy, Norylska, Workuty, książki na tem at ucieczek z zesłania oraz inne opracowania przedstawiające wkład wybitnych polskich badaczy Syberii — Benedykta Dybowskiego, Bronisława Piłsudskiego, Wa­ cław a Sieroszewskiego i innych. „B iblioteka Z esłańca” je st je d y n ą w Polsce oficyną w ydaw niczą specj alizuj ącą się w w ydaw aniu tego rodzaju literatury. Z a szczególne zasługi w tym zakresie wyróż­ n io n a zo stała po dw akroć (1991 i 1992) nag ro d ą Instytutu Józefa Piłsudskiego w A m eryce. O soby zainteresow ane publikow aniem prac leżących w profilu „Biblio­ teki Z esłańca” proszone są o kontakt z w ydaw nictw em . Zainteresow ani jesteśm y także grom adzeniem zbiorów archiw alnych zw iązanych z dziejami zesłań i deportacji Polaków na Syberię. Redaktor: Antoni K uczyński; A dres redakcji: 50-382 Wrocław, ul. Szczytnicka 11. „LITERATURA LUDOWA” Dwumiesięcznik naukowo-literacki C zasopism o ukazuje się od 1957 roku i je s t w ydaw ane przez Polskie Towa­ rzystw o Ludoznaw cze. Z godnie z now oczesnym pojm ow aniem folkloru pism o dąży do ogarnięcia roż­ n ych zakresów żyw ej, popularnej tw órczości ludow ej, podejm ując tym sam ym badania w rejonach zaniedbanych przez hum anistykę. „L iteratura L udow a” ogłasza artykuły i m ateriały zw iązane z folklorem różnych środow isk zaw odow ych. Tem atyka badaw cza obejm uje złożony folklor m iasta prze­ kazyw any przez tradycję ustną, ja k też w form ie druków m iejskich (ballada ulicz­ na, pow ieść brukow a, sennik itp.). S taw iając szczególny n acisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych i folklorystyczne źródła przem ian literatury, o zw iązki m iędzy pojęciam i folkloru, literatury popularnej, kul­ tury m asow ej — „L iteratura L udow a” pragnie rów nież utrzym ać szerokie spojrze­ nie na całość procesu kulturow ego od średniow iecza po w spółczesność. R edaktor: Jolanta Ł ugow ska, sekretarz: M aria B ożena K uczyńska. A dres redakcji: 50-382 W rocław, ul. Szczytnicka 11, tel. (0-71) 321 1610; 321 16 14. �Seria: Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk Nr 1. Teresa Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, dok­ torskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa - Łódź 1979, ss.168. Nr 2. Grażyna Ewa Karpińska, Bibliografia etnografa polskiej za lata 1970-1975, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1980, ss. 430. Nr 3. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1982, ss. 237. Nr 4. M aria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1983, ss. 233. Nr 5. M aria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1989, ss. 500. Nr 6. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, pod red. Aleksandra Posem-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1995, ss. 199. N r 7. Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, pod red. Michała Buchowskiego, Wydawnictwo ECO, Międzychód 1996, ss. 172. Nr 8. The Task o f Ethnology/Cultural Anthropology in Unifying Europe, pod red. A le­ ksandra Posem-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1998, ss. 165. Nr 9. Ethnology and Anthropology at the Time o f Transformation. Poland at the 14 th Congress o f the International Union ofAnthropological and Ethnological Scien­ ces, pod red. Katarzyny Kaniowskiej i Danuty Markowskiej, Studio Bilboart, Łódź 1998, ss. 140. Nr 10. Przeszłość etnologii polskiej w j e j teraźniejszości, pod red. Zbigniewa Jasiewicza i Teresy Karwickiej, Dalet Sp. z o.o., Poznań 2001, ss. 185. Nr 11. Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn o f the Mil­ lenium, pod red. Lecha M roza i Zofii Sokolewicz, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego i Wydawnictwo DIG, Warszawa 2003. Nr 12. Wschód w polskich badaniach etnologicznych i antropologicznych. Problematy­ ka - badacze—znaczenie, pod red. Zbigniewa Jasiewicza, Biblioteka Telgte, Poznań 2004. �INFORMACJE DLA AUTORÓW PUBLIKACJI W „LUDZIE” Publikacje w „Ludzie” są zamieszczane w następujących działach: „Studia i materia­ ły”, „Poglądy i opinie”, „Sylwetki”, „Rozmowy i wspomnienia”, „Recenzje i noty recenzyjne”, „Kronika” oraz „In memoriam”. Artykuły („Studia i materiały”) są przed przyję­ ciem do druku opiniowane przez recenzentów „zewnętrznych”. Objętość przesyłanych do redakcji artykułów nie powinna przekraczać 1,5 a.a. (60 tys. znaków ze spacjami) łącznie z materiałami ilustracyjnymi, a recenzji i innych opra­ cowań 0,3 a.a. (12 tys. znaków). Teksty należy przekazywać do bieżącego tomu nie póź­ niej niż do 30 czerwca, w dwóch egzemplarzach wraz z dyskietką z ich zapisem elektro­ nicznym (preferowany format Microsoft Word for Windows). Do artykułów należy dołączyć streszczenie (w języku polskim lub angielskim 0 objętości ok. 2 tys. znaków). Informacja o autorze tekstu winna zawierać imię i nazwi­ sko, stopień naukowy oraz miejsce pracy (dla ewentualnej korespondencji prosimy tak­ że o adres domowy, e-mail). Odniesienie w tekście do źródła winno zawierać nazwisko autora, rok publikacji i numer strony, np.: (Burszta, 1974, s.14). W bibliografii należy uwzględnić nazwisko i imię autora, rok publikacji, pełen tytuł, wydawnictwo, miejsce wydania, np.: Burszta Józef 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Ludowa Spół­ dzielnia Wydawnicza, Warszawa. 1987 Etnografia, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, PWN, Warszawa-Poznań. Publikacje w „Ludzie” nie są płatne. Redakcja zastrzega sobie prawo do skracania 1opracowywania tekstów. Materiałów nieprzyjętych do druku redakcja nie odsyła. Mate­ riały do druku i korespondencję prosimy przesyłać na adres redakcji: Redakcja „Ludu”, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U AM, 61-809 Poznań, ul. św. Marcin 78. REDAKCJA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/221aa7dedb1bcd07aaac1d180690f091.pdf 5904e648a5d0a3e40b48d30dd3a302e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5174 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Klimaszewska, Jadwiga (1910-2006) Kempny, Marian (1954-2006) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4799 Title A name given to the resource In Memoriam / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.327-333 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 V. I N M E M O R I A M M A R I A N KEMPNY (1954-2006) Marian Kempny, zmarły przedwcześnie socjolog i antropolog był aktywny na wielu polach działalności naukowej i miał znaczą­ ce osiągnięcia w wielu dziedzinach; ich spis byłby długi i bogaty. Lista jego publikacji za­ wiera — obok własnych książek autorskich — kilkanaście prac zbiorowych, których był redaktorem naukowym lub współredaktorem i współautorem, a także wiele artykułów w naj poważniejszych czasopismach naukowych kra¬ jowych i zagranicznych. Był badaczem cenio­ nym, o czym świadczy fakt, że zarówno jego rozprawa doktorska, jak i habilitacyjna zostały nagrodzone prestiżowymi nagrodami: pierw­ sza — nagrodą im. Stanisława Ossowskiego, druga — nagrodą im. Ludwika Krzywickiego. Był też znany i ceniony na forum międzyna¬ rodowym, czego dowodziły rozmaite formy międzynarodowej współpracy badawczej, licz¬ ne stypendia zagraniczne i wyjazdy z wykładami do zagranicznych uczelni. Brał udział w wielu projektach badawczych, tak krajowych, jak i międzynarodowych. Przez prawie całe życie naukowe związany był z Instytutem Filozofii i Socjologii PAN, gdzie przed rokiem objął kierownictwo Zakładu Teorii Kultury. Prowadził wykłady i seminaria w Szkole Nauk Społecznych przy IFiS PAN oraz w Insty­ tucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, pod jego kierunkiem powstawały prace doktorskie. Był ponadto wieloletnim, niezwykle aktywnym, pomysłowym i sumiennym członkiem redakcji „Polish Sociological Review" oraz „Kultury i Społeczeństwa", współpracował też jako recenzent ze­ wnętrzny z „Current Anthropology". Uczestniczył aktywnie w życiu stowarzy¬ szeń profesjonalnych, był od wielu lat członkiem Polskiego Towarzystwa So¬ cjologicznego i oddanym działaczem jego Zarządu Głównego, w którym pełnił �328 In memoriam różne funkcje, w tym wiceprzewodniczącego. Należał do kilku stowarzyszeń międzynarodowych, w tym do European Association of Social Anthropologists. Dużo można by pisać o działalności i dokonaniach Mariana na różnych polach. W niniejszym tekście ograniczę się do jednego tylko wątku, stanowiącego najbar¬ dziej charakterystyczny rys jego twórczości i decydującego o oryginalności całej jego działalności naukowej, a mianowicie do tego, że był on socjologiem i antro¬ pologiem jednocześnie. Absolwent socjologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, wieloletni pracownik Instytutu Filozofii i Socjologii PAN w Warszawie, był so­ cjologiem i uważał się za socjologa — za „socjologa piszącego o antropologii", jak określił się w dedykacji w ofiarowanej mi przed laty książce. Była to jednak bardzo specyficzna socjologia, jak najściślej związana z antropologią społeczną i kulturową, czy też — jak nazwał tę dyscyplinę we wprowadzeniu do pierw¬ szego tomu zbioru Badanie kultury — z antropologią społeczno-kulturową. Tę orientację wyniósł z krakowskiej socjologii, w ramach której pod kierunkiem Andrzeja K. Palucha działał wówczas zespół badaczy, którzy stworzyli Zakład Antropologii Społecznej. Przedstawiciele tego środowiska — Grażyna Kubica, Zdzisław Mach, Janusz Mucha, Mariola i Andrzej Flisowie i inni — mają ogrom¬ ne zasługi w umacnianiu perspektywy antropologicznej w naukach społecznych w Polsce, w przyswajaniu i popularyzacji klasyki antropologicznej, a zwłaszcza dzieła i sylwetki Bronisława Malinowskiego. Marian Kempny też miał w tym udział. Zainteresowanie dziełem Malinowskiego wyniósł jeszcze ze studiów; jego praca magisterska, obroniona w 1978 roku, dotyczyła teorii antropologicz­ nej Bronisława Malinowskiego. Wierny tym zainteresowaniom, w 1992 roku przygotował specjalny numer „Polish Sociological Review", poświęcony Mali­ nowskiemu, a w 2003 roku opublikował na łamach „Kultury i Społeczeństwa" wybór korespondencji między Bronisławem Malinowskim a Feliksem Grossem we własnym tłumaczeniu i opracowaniu oraz obszerne, szczegółowe omówienie Dzienników w ścisłym znaczeniu tego wyrazu Malinowskiego. W ostatnich latach zajął się intensywnie dziełem Feliksa Grossa, ucznia Malinowskiego i nestora polskiej socjologii. Był pod wielkim wrażeniem osobistej znajomości z Grossem i wiele zdziałał dla przypomnienia i popularyzacji jego dzieła w Polsce. Stara¬ niom Mariana zawdzięczamy reprint dzieła Grossa z 1936 roku pt. Koczownictwo. Studja nad nomadyzmem i nad wpływem tegoż na społeczeństwo, ustrój i prawo (2006). Przygotowywał sesję z okazji stulecia urodzin Grossa; odbyła się ona już po śmierci Mariana. W całej twórczości Mariana Kempnego przeplatają się nieustannie wątki so¬ cjologiczne i antropologiczne, charakteryzowało go ścisłe powiązanie wiedzy, kompetencji i zainteresowań z zakresu obu dyscyplin. Jego rozprawa doktorska, przygotowana pod kierunkiem Edmunda Mokrzyckiego w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN i obroniona w 1983 roku, opublikowana przez Ossolineum jako Wymiana i społeczeństwo (1988), dotyczyła zarówno socjologicznych, jak i an¬ tropologicznych teorii wymiany i dowodziła znakomitej orientacji Autora w obu �In memoriam 229 dziedzinach. Podobnie wybór tekstów Współczesne teorie wymiany społecznej (1992), przygotowany we współpracy z Jackiem Szmatką, zawierał zarówno so¬ cjologiczne, jak i antropologiczne teorie wymiany, daru, wzajemności. W jeszcze większym stopniu rozprawa habilitacyjna Mariana Kempnego, czyli Antropolo¬ gia bez dogmatów — teoria społeczna bez iluzji (1994), odnosiła się zarówno do antropologii, jak i do socjologii i może być dobrym świadectwem przenikania się w jego twórczości punktów widzenia obu dyscyplin. Jeden z jej rozdziałów jest zresztą bezpośrednio poświęcony relacjom między socjologią a antropologią; ich omówienie było podporządkowane poszukiwaniom „swoistości antropologiczne¬ go poznania". Także inne publikacje dowodzą zainteresowań Mariana Kempnego obiema dyscyplinami, łączącymi je relacjami, podobieństwami i odmiennościa¬ mi. Przykładem niech będzie napisany wspólnie z Michałem Buchowskim arty¬ kuł Antropologia i socjologia wobec problemu racjonalności (uwagi na temat unifikacji teorii społecznej) (1992). Marian Kempny był znakomitym znawcą teorii antropologicznych i socjolo¬ gicznych, zarówno klasycznych, jak i tych najbardziej współczesnych; pod tym względem nie miał sobie równych. Świadczą o tym jego erudycyjne teksty, w któ¬ rych odwoływał się do ogromnej literatury socjologicznej, antropologicznej, kulturoznawczej. Znakomitym przykładem swobodnego poruszania się w szerokim kręgu lektur przekraczających granice dyscyplin może być jego ostatnia praca, czyli opublikowany pośmiertnie w „Kulturze i Społeczeństwie" artykuł Socjo¬ logiaponowoczesnych form społecznych — wspólnoty i kultury „bez korzeni", czyli o tym, jak próbuje się uchwycić naturę relacji społecznych w świecie ruchu i mieszania się (2006). Marian Kempny był teoretykiem i badaczem kultury; interesowały go prze¬ miany kultury współczesnej i kulturowy wymiar zmiany społecznej, procesy globalizacji, rewolucji informatycznej, ekspansji konsumpcji. Zajmował się przemianami tożsamości i więzi społecznych, badał przemiany tradycji i kultur lokalnych w dobie globalizacji na przykładzie swego rodzinnego Cieszyna i zie¬ mi cieszyńskiej. Tych zagadnień dotyczyła większość jego publikacji z ostatnich lat, w tym książek, takich jak: Identity in Transformation: Postmodernism, Postcommunism, Globalization (współredakcja wraz z Aldoną Jawłowską, 2002), Kultura w czasach globalizacji (współredakcja wraz z Małgorzatą Jacyno i Al¬ doną Jawłowską, 2004) oraz przygotowana wspólnie z Aldoną Jawłowską praca zbiorowa pt. Konsumpcja — istotny wymiar globalizacji kulturowej (2005). Marian Kempny swą twórczością dowodził głębokiego sensu i potrzeby łą¬ czenia punktów widzenia obu dyscyplin — socjologii i antropologii, sam też zrobił wiele dla ich zbliżenia. Najlepszym przykładem takiej jego działalności jest Sekcja Antropologii Społecznej Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, której był inspiratorem, twórcą i wieloletnim przewodniczącym. Z jego i Zdzi¬ sława Macha inicjatywy, na mocy uchwały Zarządu Głównego PTS z 24 listo¬ pada 1990 roku, została utworzona Sekcja Antropologii Społecznej, która roz- �330 In memoriam poczęła działalność w 1991 roku. Jej celem — jak to opisali Marian Kempny i Alina Kapciak w monografii Polskiego Towarzystwa Socjologicznego (1997) — miała być z jednej strony popularyzacja antropologii w środowisku socjo­ logicznym w Polsce i przyczynienie się do nobilitacji tej dyscypliny w szerszej społecznej skali oraz, z drugiej, usprawnienie i intensyfikacja kontaktów badaczy zainteresowanych zbliżoną problematyką, a nie wiedzących wzajemnie o sobie i o prowadzonych badaniach. Po piętnastu latach działalności Sekcji można po­ wiedzieć, że oba główne cele zostały osiągnięte. Podstawową formą pracy Sekcji stały się doroczne sympozja, skupiające antropologów i socjologów o orientacji antropologicznej. Niezapomniane spotkania i dyskusje w Karpaczu, Rabce, na Helu, w Zalesiu koło Olsztyna, Bachotku, Boguchwale, sympozja Sekcji orga¬ nizowane podczas kolejnych zjazdów socjologicznych, przyciągające tłumy za¬ interesowanych... Sympozja Sekcji dotyczyły takich fundamentalnych, a z dru¬ giej strony aktualnych kwestii, jak „Kulturowy wymiar przemian społecznych" (Karpacz, 1991), „Polska na progu wielokulturowości" (Hel, 1995), „Tożsamość kulturowa w gwałtownie zmieniającym się społeczeństwie" (współorganizacja sesji podczas zjazdu socjologicznego w Katowicach, 1997), „Religia i kultura w globalizującym się świecie" (Zalesie koło Olsztyna, 1998), „Po dziesięciu la¬ tach transformacji — społeczeństwo polskie z perspektywy antropologii społecz¬ nej" (Boguchwała koło Rzeszowa, 1999), „Antropolog wobec współczesności — przemiany kulturowe w Polsce ostatniej dekady" (Łomża, 2001), „Globaliza­ cja, lokalność i regionalne tożsamości" (Olsztyn, 2002), „Antropologia konsump­ cji" (współorganizacja sesji podczas zjazdu socjologicznego w Poznaniu, 2003). W corocznych sprawozdaniach Polskiego Towarzystwa Socjologicznego pod¬ kreśla się jako wzorową niesłabnącą aktywność Sekcji Antropologii Społecznej, a jej sympozja określa się mianem „zinstytucjonalizowanej tradycji". Dorobek niemal wszystkich sympozjów Sekcji został utrwalony w książkach zbiorowych, 0 których publikację zabiegał i które współredagował Marian Kempny. Nie spo¬ sób określić wkładu jego pracy, czasu i energii w doprowadzeniu do publikacji tych materiałów. Trzeba też dodać, iż znakomity dwutomowy zbiór przełożonych na język polski ważnych tekstów antropologicznych, Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej pod redakcją Mariana Kempnego i Ewy Nowickiej (2003 — 2004), jest w jakimś sensie także plonem prac Sekcji. We wprowadzeniu do pierwszego tomu piszą wprost redaktorzy, że powstał on w kręgu badaczy sku¬ pionych wokół Sekcji. O potrzebie przygotowania takiego wyboru kluczowych tekstów antropologii światowej dyskutowano podczas spotkań Sekcji niemal od samego jej początku, pamiętam takie dyskusje już podczas sympozjum w 1995 roku na Helu. Marian Kempny był pomysłodawcą i wykonawcą różnych tych inicjatyw Sekcji, inspiratorem i organizatorem spotkań i dyskusji, autorem 1 redaktorem publikacji Sekcji. Był nie tylko długoletnim jej przewodniczącym, odpowiedzialnym za jej działalność i rozwój, ale prawdziwą duszą tego przed¬ sięwzięcia. Podczas wrześniowego sympozjum Sekcji w Lanckoronie, na kolej- �In memoriam 331 ny ważny temat: „Kultura i gospodarka", odbyła się sesja poświęcona pamięci Mariana. Utworzenie Sekcji, jej działalność i rola w polskim środowisku socjologicz­ nym to wyraźne świadectwo dokonań Mariana Kempnego. Zrobił bardzo wiele dla popularyzacji i „nobilitacji" antropologii i dla uprawomocnienia perspektywy antropologicznej w ramach socjologii. Dla przedstawicieli tej orientacji, dla po¬ dobnie myślących socjologów jego śmierć to strata szczególnie dotkliwa. Michał Buchowski w tekście Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce (1995) zaliczył Mariana Kempnego do „klanu antropologii socjologicz¬ nej", skupionego w warszawskim środowisku socjologicznym. Gdy dziś podsu¬ mowujemy zamknięty już dorobek Mariana i jego ogromny wkład do zbliżenia socjologii i antropologii w Polsce i do popularyzacji orientacji antropologicznej w socjologii, widzimy wyraźnie, że był on czołową postacią tego środowiska. Elżbieta Tarkowska JADWIGA K L I M A S Z E W S K A (1910-2006) Prof. dr Jadwiga Klimaszewska urodziła się w Sta¬ nisławowie 11 stycznia 1910 roku. Pochodziła z rodzi¬ ny inteligenckiej. Ojciec, profesor gimnazjalny, poległ na froncie jako oficer rezerwy w grudniu 1914 roku. Do 1922 roku pozostawała wraz z czworgiem rodzeń¬ stwa na wyłącznym utrzymaniu matki, pracującej jako urzędniczka. Szkołę powszechną i Państwowe Gimnazjum Żeń­ skie ukończyła w Krakowie, uzyskując 30 maja 1928 roku świadectwo dojrzałości. Jako gimnazjalistka ak¬ tywnie działała w Związku Harcerstwa Polskiego, uzy¬ skując stopień podharcmistrza. Od 1 września 1928 roku rozpoczęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Studiowała geografię i etnografię oraz biologię i psychologię jako przedmioty poboczne, uzyskując 12 stycznia 1934 roku stopień magistra filozofii w zakresie geografii, a 30 czerwca 1947 roku stopień doktora filozofii na podstawie pracy Meteorologia ludowa. Przyczynek do poznania pierwotnej kultury i psychiki. �332 In memoriam Już w trakcie studiów od 1 września 1930 roku objęła obowiązki zastępcy asy­ stenta, następnie (od 1932 r.) młodszej asystentki i (od 1935 r.) starszej asystentki przy Katedrze Etnografii Słowian UJ u prof. Moszyńskiego. W 1936 roku prze­ niosła się do Wilna i została zatrudniona w Zakładzie Etnologii i Etnografii Uni­ wersytetu Stanisława Batorego, gdzie pracowała do 31 sierpnia 1939 roku, czyli do wybuchu I I wojny światowej. Wojna zastała Jadwigę Klimaszewską w Krakowie. Tu od października 1939 roku aktywnie działała najpierw w Polskim Czerwonym Krzyżu, następnie w Sekcji Charytatywnej Obywatelskiego Komitetu Pomocy przy transportach jeńców i wysiedlonych, a od stycznia 1940 roku jako „opiekunka domowa" wy­ siedlonych i uciekinierów. Od 1 sierpnia 1940 roku objęła kierownictwo Zakła¬ du dla Słabych (wysiedlonych, chronicznie chorych) tejże sekcji Charytatywnej. W ramach pracy w Radzie Głównej Opiekuńczej od 1 grudnia 1942 roku objęła funkcję zastępczyni Dyrektorki i magazynierki, a następnie kierowniczki peda­ gogicznej Domu Dziecka w Rymanowie. Funkcje te pełniła do dnia 1 lutego 1944 roku, tzn. do chwili polecenia przez R.G.O. zorganizowania i prowadze¬ nia Domu Dziecka w Pieskowej Skale pow. Miechów dla (ponad 100) sierot ze Wschodu. Na stanowisku tym pozostała do zakończenia wojny. Przez ten czas była aktywnym żołnierzem Armii Krajowej. W 1945 roku profesor Jadwiga Klimaszewska powróciła do pracy naukowodydaktycznej w reaktywowanej Katedrze Etnografii Słowian UJ. Już 1 lutego 1945 roku objęła obowiązki młodszej asystentki przy Studium Słowiańskim, a po powrocie prof. Moszyńskiego z Wilna i reaktywowaniu Katedry, od 1 grudnia 1945 roku pracę w charakterze starszej asystentki. W 1947 roku po obronie doktoratu została mianowana adiunktem przy Ka­ tedrze Etnografii Słowian. Decyzją Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla Pra¬ cowników Nauki w 1955 roku otrzymała tytuł naukowy docenta. Po śmierci profesora Kazimierza Moszyńskiego w okresie od 1 kwietnia 1959 roku do 1 października 1960 roku pełniła obowiązki kierownika Katedry. W roku akademickim 1962/1963 została Kierownikiem Zakładu Etnografii Polski utworzonego przy Katedrze Etnografii Słowian UJ. Równocześnie od 1953 roku współpracowała z Zakładem Etnografii Polski I H K M PAN w Krakowie, a od 1954 roku pełniła funkcję zastępcy Kierownika Zakładu, zaś w okresie od 1955 do lutego 1962 roku była zatrudniona jako sa¬ modzielny pracownik nauki (pół etatu). W ramach obowiązków etatowych wyko­ nywała prace dla Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz prowadziła badania te­ renowe na Śląsku. Z dniem 1 października 1963 roku została powołana na stanowisko kierownika Katedry Etnografii na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Mikołaja Koper¬ nika w Toruniu, w związku z czym od lutego 1964 roku przeniosła się do Torunia. Jadwiga Klimaszewska tytuł profesora nadzwyczajnego nauk humanistycz¬ nych otrzymała 4 marca 1968 roku. �In memoriam 333 W 1972 roku powróciła do Krakowa i po roku pracy w Katedrze Etnografii Słowian UJ objęła jej kierownictwo, które pełniła aż do przejścia na emeryturę, tj. od 1 października 1973 do 30 września 1980 roku. Dorobek naukowy Profesor Klimaszewskiej jest wielostronny, obejmuje kil¬ kadziesiąt pozycji o charakterze monograficznym z zakresu etnografii Polski. Prace oparte są na gruntownych badaniach terenowych, świetnej znajomości źró¬ deł historycznych, językoznawczych i archeologicznych. Reprezentują one sze¬ roki zakres tematyczny. J. Klimaszewska jest uważana za specjalistę w zakresie atlasów etnograficznych. Jej aktywność naukowa przekładała się również na intensywną pracę w tere¬ nie. Prowadziła badania terenowe na obszarze Małopolski (zwłaszcza Karpat) i Wileńszczyzny z zakresu kultury duchowej i społecznej oraz budownictwa lu¬ dowego. W latach 1930-1932 pozyskiwała materiały do Atlasu Kultury Ludo¬ wej w Polsce na podstawie kwestionariusza K. Moszyńskiego z zakresu kultury duchowej. W 1930 roku odbyła wyjazd naukowy do Finlandii, Szwecji i Nor­ wegii w celu zapoznania się z kulturą Finów i Lapończyków. W latach 1939, 1946 i 1948 brała udział w badaniach organizowanych przez PAU oraz Instytut Śląski pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego i Mieczysława Gładysza w związku z opracowywaniem zagadnień z zakresu medycyny, magii, wróżbiar¬ stwa i obrzędowości dorocznej. W roku 1956 odbyła badania terenowe w Bułga¬ rii. W kolejnych latach prowadziła badania w Małopolsce, na Śląsku oraz na Ma¬ zurach, Warmii, w Kieleckiem i w Karpatach. Kierowała badaniami do zbierania materiałów z zakresu kultury materialnej dla Polskiego Atlasu Etnograficznego. Bardzo aktywnie udzielała się w pracach wielu komisji naukowych. Pełniła funkcję superrecenzenta dla Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej. Była stałym członkiem dla Spraw Polskiego Atlasu Etnograficznego przy In¬ stytucie Historii Kultury Materialnej PAN. Jako członek Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat była wieloletnią przewodniczącą jej Sekcji Folklorystycznej. Ponadto była człon¬ kiem Komisji Słowianoznawstwa Krakowskiego Oddziału PAN (od 19 stycznia 1963 r.), Komisji Socjologii Krakowskiego Oddziału PAN (od 1959 r.), Komitetu Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk Sekcji Etnografii (od 15 listopada 1960 r.), Towarzystwa Naukowego w Toruniu Wydziału I Nauk Humanistycz­ nych (od 8 lutego 1965 r.), Komisji Etnograficznej Krakowskiego Oddziału PAN (od 28 grudnia 1973 r.), członkiem Komitetu redakcyjnego „Etnografii Polskiej", od 1974 roku redaktorem serii Etnograficznej Zeszytów Naukowych UJ, człon¬ kiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Prezydium Komitetu Nauk Etnologicznych Wydziału I Nauk Społecznych PAN w latach od 1975-1977. W roku 2000 została honorowym członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Znakomita nauczycielka i wychowawczyni wielu pokoleń etnologów w Pol¬ sce, wypromowała kilkunastu doktorów i ponad stu magistrów. Prowadziła wy- �334 In memoriam kłady z zakresu etnografii Polski, etnografii Słowian, etnografii powszechnej, wybranych zagadnień z folkloru, technik badań terenowych, seminaria etnogra¬ ficzne, magisterskie i doktorskie (z prof. A. Waligórskim). Opracowała program Podyplomowych Studiów Etnograficznych przy Uniwersytecie Mikołaja Koper­ nika w Toruniu. Wykładała dla studentów etnografii i archeologii. Zajęcia prowa¬ dziła także na Uniwersytecie Warszawskim i w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie. Uchwałą Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego Sekcji Studiów Uniwersytec¬ kich została powołana (18 lipca 1957) na członka Zespołu Rzeczoznawców Etno¬ grafii. Wcześniej, w związku z reformą studiów, brała udział w posiedzeniach Komisji Rzeczoznawców w sprawie studiów historii kultury materialnej przy Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego w Warszawie, na których był omawiany program 5-letnich studiów etnografii. Została powołana przez Ministerstwo Nauki Szkolnictwa Wyższego i Tech¬ niki w skład Zespołu Dydaktyczno-Wychowawczego Etnografii (od 27 czerwca 1980 r.). Pasja dydaktyczna prof. J. Klimaszewskiej znajdowała wyraz w działalności organizacyjnej. W okresie od 1930 do 1955 roku współpracowała z Komisją Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej (przygotowywanie kwestionariuszy etno¬ graficznych, udzielanie wskazówek metodycznych oraz prowadzenie miesięcz­ nych Obozów Krajoznawczych dla młodzieży z całej Polski [w lipcu 1934 r. w Kurozwękach pow. Staszów oraz w lipcu 1937 r. w Gibach pow. Suwałki]). Ponadto współpracowała z Metodycznym Ośrodkiem Krajoznawczym Geogra¬ ficznym i Polonistycznym (referaty na konferencjach rejonowych, wykłady i wy­ cieczki etnograficzne dla nauczycieli na kursach: krajoznawczym [w 1932 r.], słowianoznawczym [w Szklarskiej Porębie w 1947 r.] oraz na Kursie Repolonizacyjnym dla młodzieży w Opolu). W latach od 1950 do 1957 roku współpracowała z ZOZ Sekcji Szkół Wyż¬ szych Związku Nauczycielstwa Polskiego jako zastępca męża zaufania, i mąż zaufania a następnie jako członek Rady Oddziałowej i przewodnicząca Rady Od¬ działowej Wydziału Filozoficzno-Historycznego UJ. Była członkiem Komisji do spraw krajoznawstwa i turystyki szkolnej w Wo¬ jewódzkiej Radzie Metodyczno-Naukowej przy Szkolnym Ośrodku Krajoznaw¬ czo-Turystycznym Wydziału Oświaty MRN w Krakowie. Pod koniec życia aktywnie działała w Towarzystwie Miłośników Wilna i Zie¬ mi Wileńskiej oddziału w Krakowie. Została Odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (w 1975 r.) oraz Medalem Komisji Edukacji Narodowej (w 1979 r.). Wymienione wyżej działania Profesor Klimaszewskiej są tylko jednymi z licz¬ nych w jej bardzo aktywnym, pełnym pasji i zaangażowania życiu. Pełna doku¬ mentacja jej dokonań wymaga oddzielnych studiów nad pozostawioną bogatą spuścizną źródłową. �In memoriam 335 Dla swoich studentów pozostanie zawsze Człowiekiem o wyjątkowej osobo¬ wości, umiejącym dostrzegać zawsze to, co ważne, i wydobywać z serc i umysłów innych to, co najlepsze. Pochowana została na Cmentarzu Rakowieckim. Elżbieta Duszeńko-Król �I N F O R M A C J E D L A AUTORÓW P U B L I K A C J I W „LUDZIE" Publikacje w „Ludzie" są zamieszczane w następujących działach: „Studia i materiały", „Poglądy i opinie", „Sylwetki", „Rozmowy i wspomnienia", „Recenzje i noty recenzyjne", „Kronika" oraz „In memoriam". Artykuły („Studia i materiały") są przed przyjęciem do druku opiniowane przez recenzentów „zewnętrznych". Objętość przesyłanych do redakcji artykułów nie powinna przekraczać 1,5 a.a. (60 tys. znaków ze spacjami) łącznie z materiałami ilustracyjnymi, a recen­ zji i innych opracowań 0,3 a.a. (12 tys. znaków). Teksty należy przekazywać do bieżącego tomu nie później niż do 30 czerwca, w dwóch egzemplarzach wraz z dyskietką z ich zapisem elektronicznym (preferowany format Mic­ rosoft Word for Windows). Do artykułów należy dołączyć streszczenie (wjęzyku polskim lub angielskim o objętości ok. 2 tys. znaków). Informacja o autorze tekstu winna zawierać imię i nazwisko, stopień naukowy oraz miejsce pracy (dla ewentualnej ko­ respondencji prosimy także o adres domowy, e-mail). Odniesienie w tekście do źródła winno zawierać nazwisko autora, rok publikacji i numer strony, np.: (Burszta, 1974, s.14). W bibliografii należy uwzględnić nazwisko i imię autora, rok publikacji, pełen tytuł, wydawnictwo, miejsce wydania, np.: Burszta Józef 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Ludowa Spół­ dzielnia Wydawnicza, Warszawa. 1987 Etnografia, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, PWN, Warszawa-Poznań. Publikacje w „Ludzie" nie są płatne. Redakcja zastrzega sobie prawo do skra¬ cania i opracowywania tekstów. Materiałów nieprzyjętych do druku redak¬ cja nie odsyła. Materiały do druku i korespondencję prosimy przesyłać na adres redakcji: Redakcja „Ludu", Instytut Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej U A M , 61-809 Poznań, ul. św. Marcin 78. REDAKCJA �Seria: Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk Nr 1. Teresa Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa - Łódź 1979, ss.168. Nr 2. Grażyna Ewa Karpińska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1970-1975, Za­ kład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1980, ss. 430. Nr 3. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1982, ss. 237. Nr 4. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1983, ss. 233. Nr 5. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1989, ss. 500. Nr 6. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, pod red. Aleksandra Posern-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1995, ss. 199. Nr 7. Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, pod red. Michała Buchowskiego, Wydawnictwo ECO, Międzychód 1996, ss. 172. Nr 8. The Task of Ethnology/Cultural Anthropology in Unifying Europe, pod red. Ale¬ ksandra Posern-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1998, ss. 165. Nr 9. Ethnology and Anthropology at the Time of Transformation. Poland at the 14 th Congress of the International Union of Anthropological and Ethnological Scien­ ces, pod red. Katarzyny Kaniowskiej i Danuty Markowskiej, Studio Bilboart, Łódź 1998, ss. 140. Nr 10. Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, pod red. Zbigniewa Jasiewicza i Teresy Karwickiej, Dalet Sp. z o.o., Poznań 2001, ss. 185. Nr 11. Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn of the Mil­ lenium, pod red. Lecha Mroza i Zofii Sokolewicz, Instytut Etnologii i Antropo­ logii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego i Wydawnictwo DIG, Warszawa 2003. Nr 12. Wschód w polskich badaniach etnologicznych i antropologicznych. Problematyka - badacze - znaczenie, pod red. Zbigniewa Jasiewicza, Biblioteka Telgte, Poznań 2004. Nr 13. Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, pod red. Aleksandra Po- sern-Zielińskiego, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2004. �„BIBLIOTEKA ZESŁAŃCA" seria wydawnicza poświęcona dziejom P o l a k ó w na Wschodzie „Biblioteka Zesłańca" jest nową serią -wydawniczą Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego realizowaną we współpracy z Wrocławską Drukarnią Naukową. Jej program edytorski zapowiada ukazywanie się publikacji poświęconych dziejom Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie i innych rejonach byłego Związku Radzieckiego. Oprócz tzw. literatury łagrowej obejmuje ona także reprintowe wydania pamiętników syberyjskich z XIX stulecia, monografie poświęcone dziejom Polaków za Uralem, antologie poświęcone łagrom Karagandy, Kołymy, Norylska, Workuty, książki na temat ucieczek z zesłania oraz inne opracowania przedstawiające wkład wybitnych polskich badaczy Syberii — Benedykta Dybowskiego, Bronisława Piłsudskiego, Wacława Sieroszewskiego i innych. „Biblioteka Zesłańca" jest jedyną w Polsce oficyną wydawniczą specjalizującą się w wydawaniu tego rodzaju literatury. Za szczególne zasługi w tym zakresie wy¬ różniona została po dwakroć (1991 i 1992) nagrodą Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Osoby zainteresowane publikowaniem prac leżących w profilu „Biblio¬ teki Zesłańca" proszone są o kontakt z wydawnictwem. Zainteresowani jesteśmy także gromadzeniem zbiorów archiwalnych związanych z dziejami zesłań i deportacji Polaków na Syberię. Redaktor: Antoni Kuczyński; Adres redakcji: 50-382 Wrocław, ul. Szczytnicka 11. „LITERATURA LUDOWA" Dwumiesięcznik naukowo-literacki Czasopismo ukazuje się od 1957 roku i jest wydawane przez Polskie Towa¬ rzystwo Ludoznawcze. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru pismo dąży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. „Literatura Ludowa" ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta prze¬ kazywany przez tradycję ustną, jak też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wo­ kół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych i folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami folkloru, literatury popularnej, kultury masowej — „Literatura Ludowa" pragnie również utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kulturowego od średniowiecza po współczesność. Redaktor: Jolanta Ługowska, sekretarz: Maria Bożena Kuczyńska. Adres redakcji: 50-382 Wrocław, ul. Szczytnicka 11, tel. (0-71) 321 16 10; 321 16 14. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8bfccc2b1d9d2f46828ddd33168c27d9.pdf b00c12741913f0e0bcae842e87f1c98f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5194 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Krzysztofowicz, Anna (1925-2007) Rorty, Richard (1931-2007) Geertz, Clifford (1926-2006) Douglas, Mary (1921-2007) Kvideland, Reimund (1935-2007) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4819 Title A name given to the resource In Memoriam / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.449-473 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 IN M E M O R I A M M A R Y DOUGLAS (1921-2007). ŁUSKOWIEC I A L - K A I D A Tytuł tego wspomnienia może wydawać się zaskakujący. Cóż bowiem łączy sympatycznego, mrówkolubnego pangolina afrykańskiego z budzącą grozę or­ ganizacją terrorystyczną? Odpowiedź przynosi artykuł Christophera Howse'a, pod tym właśnie tytułem, zamieszczony w brytyjskim tygodniku „The Specta­ tor" (Howse, 2007). Jest to zapis rozmowy z Mary Douglas, nestorką antropolo­ gii brytyjskiej, wieloletnią wykładowczynią University College London (UCL) oraz licznych uczelni amerykańskich, autorką kilkunastu książek i niezliczonych artykułów naukowych. Los sprawił, że było to jedno z ostatnich publicznych wy­ stąpień Mary Douglas, która w niecały miesiąc później, 16 maja 2007 roku, zmarła na raka w Londynie . Już choćby z tego powodu tekst ten zasługuje na uwagę. Można go odczytać jako intelektualny testament, osobiste wyznanie wia¬ ry w wartości, wśród których tytułowy łuskowiec i Al-Kaida symbolizują dwa, pozornie odległe, choć w istocie bliskie sobie bieguny zainteresowań badaw¬ czych Mary Douglas. Przez ponad pięćdziesiąt lat aktywnej pracy naukowej, stu¬ diując afrykański lud Lele, księgi Starego Testamentu, współczesną konsumpcję i organizacje ekologiczne, autorka ta konsekwentnie rozwijała własne, wysoce oryginalne podejście badawcze, które uczyniło z niej jedną z najwybitniejszych postaci współczesnej humanistyki. Mary Douglas, de domo Margaret Mary Tew, urodziła się 25 marca 1921 roku w San Remo. Jej rodzice, Gilbert Tew i Phyllis Twomey, zatrzymali się w tym włoskim kurorcie podczas podróży z Birmy, gdzie ojciec Mary pracował jako brytyjski urzędnik kolonialny. Po krótkim pobycie w Anglii rodzina powróciła do Azji, skąd pięcioletnia Mary i jej młodsza siostra Partycja zostały odesłane pod opiekę dziadków do Devon. W 1933 umarła niespodziewanie matka dziewczy¬ nek. Odtąd ich dalszym wychowaniem zajęli się ukochani dziadkowie, bardzo dbający o katolickie wykształcenie wnuczek. W tym dziele wspierała ich kon¬ wentualna szkoła Świętego Serca w Roehampton, którą wiele lat wcześniej ukoń­ czyła ich matka. Pobyt i nauka w klasztorze odcisnęły trwałe piętno na biografii 1 1 Ostatnim publicznym wystąpieniem Mary Douglas był udział (8 maja 2007) w uroczystości na­ dania jej tytułu Damy Komandora Orderu Imperium Brytyjskiego (DBE), jednej z dwóch najwyższych klas tego odznaczenia, upoważniającego do posługiwania się szlacheckim tytułem Dame, odpowiedni­ kiem męskiego Sir (Martin, 2007). �In memoriam 450 Mary. W surowych regułach zakonnych, dyscyplinie i żarliwym katolicyzmie od­ nalazła wartości, którym pozostała wierna przez całe swoje życie (Fardon, 2007; Kuper, 2007; Professor Dame..., 2007). W 1939 roku Mary Tew rozpoczęła studia z zakresu filozofii, nauk politycz­ nych i ekonomii na Uniwersytecie w Oksfordzie, gdzie w 1943 roku uzyska­ ła dyplom licencjata. Po studiach, w ramach obowiązkowej służby wojskowej, podjęła pracę w Colonial Office (1943-1947). Jej przełożoną była tam Audrey Richards, a współpracownikami liczne grono antropologów. Obserwując ich pra­ cę i podziwiając rozległą wiedzę, Mary Tew postanowiła poświęcić się antropo­ logii . W 1946 roku rozpoczęła dwuletnie studia podyplomowe, a w 1949 roku, jako świeżo upieczona doktorantka, trafiła pod opiekę swego przyszłego mentora i promotora Edwarda E. Evans-Pritcharda. Kierowany przez niego Instytut Antro­ pologii Społecznej był wówczas czołową akademicką placówką antropologiczną, z którą związani byli tak wybitni badacze, jak Meyer Fortes, Max Gluckman, Daryll Forde, Godfrey Lienhardt czy Alfred R. Radcliffe-Brown, poprzednik Evans-Pritcharda na fotelu szefa Instytutu i patron intelektualny „szkoły oksfordzkiej" (Dohnal, 2001, s.103-108; Tokarska-Bakir, 2007, s. 10). Jak przystało na wierną tradycji oksfordzkiej uczennicę Evans-Pritcharda, w 1949 roku, dzięki grantowi dla weteranów wojennych, Mary Tew rozpoczęła badania terenowe w Afryce (1949-1951, 1953). Prowadziła je wśród bantuskiego ludu Lele zamieszkującego prowincję Kasai w ówczesnym Kongu Belgijskim (obecnie Demokratyczna Republika Konga, dawn. Zair) . Owocem badań nad systemem społecznym, zasadami zawierania małżeństw, a przede wszystkim wierzeniami i kultem łuskowca wśród Lele, była dysertacja, na podstawie której w 1953 roku uzyskała stopień doktorski. Dziesięć lat później, w 1963 roku, uka­ zała się monografia The Lele of Kasai, „solidne, lecz konwencjonalne studium dotyczące wszelako czasu minionego, odkąd życie Lele uległo tragicznym prze¬ obrażeniom w burzliwym okresie postkolonialnego Konga" (Kuper, 2007) . Początek lat 50. to czas awansu naukowego, ale również ważny moment w życiu osobistym i zawodowym Mary Tew. W 1951 roku wyszła ona za mąż za Jamesa Douglasa, gorliwego katolika i konserwatystę, ekonomistę w Biurze Badawczym Partii Konserwatywnej, z którym pozostała w szczęśliwym związku do śmierci Jamesa w 2004 roku. Wkrótce po ślubie na świat przyszło pierwsze 2 3 4 2 „Byli ekspertami, podczas gdy my, zwykli urzędnicy, pełniliśmy funkcje służebne. Pytałam ich wówczas: w jaki sposób zdołaliście zostać doradcami, a nie zwykłymi urzędnikami?" (cyt. za: Kuper, 2007). Podobno pierwotnie Douglas planowała badania terenowe na południu Europy, ale afrykanista Evans-Pritchard skutecznie jej to wyperswadował (Klekot, 2007, s. 38). W Oksfordzie wybór Afryki jako miejsca badań był niejako naturalny, choć mało kto — tak jak Douglas — decydował się na ich prowadzenie we francuskiej strefie językowej. Miało to swoje konsekwencje — monografia Douglas została w Wielkiej Brytanii niemal niezauważona, a jej francuski przekład ukazał się dopiero wiele lat później (ProfessorDame..., 2007). W 1987 autorka powróciła do Zairu, z przerażeniem stwierdzając wielką degradację środowiska oraz agresywny stosunek Kościoła do wyznawców rodzimych wierzeń. 3 4 �In memoriam 451 dziecko — córka Janet, a później dwaj synowie, James i Philip. Przez pięćdzie¬ siąt lat rodzinnym gniazdem państwa Douglas był dom w Highgate w północnym Londynie — kolejna, po rodzinie i wierze, trwała ostoja w życiu Mary Douglas (Fardon, 2007). Małżeństwo i przeprowadzka do Londynu zbiegły się w czasie z wyborem zawodowym. W 1951 roku Mary Douglas opuściła Oksford i przyjęła od Darylla Forde'a ofertę pracy na Wydziale Antropologii w University College London, z którym, pomijając czas pobytu w Stanach, związała się na ponad pół wieku — najpierw jako wykładowca (1951-1970), a później profesor antropologii społecz­ nej (1970-1977), by w końcu, w 1994 roku, uzyskać godność Honorary Fellow. Kilka kolejnych lat Mary Douglas poświęciła wychowywaniu dzieci oraz wdrażaniu się w nowe obowiązki akademickie. W tym czasie dokonała się też ważna reorientacja jej zainteresowań. Częściowo z powodu rozczarowania sła¬ bym przyjęciem książki o Lele, a w części za namową męża, zwróciła się stop¬ niowo w stronę studiów nad kulturą współczesną. Swoje uwagi i komentarze na ten temat przedstawiała w cyklicznych felietonach publikowanych na łamach tygodnika „New Society" oraz audycjach radiowych programu BBC 3, drukowa­ nych później w „The Listener" (Professor Dame..., 2007; Tokarska-Bakir, 2007, s. 12). W 1966 roku ukazała się najsłynniejsza książka Mary Douglas, Purity and Danger: An Analysis of Concepts of Pollution and Taboo , którą „Times Litera¬ ry Supplement" umieścił na liście stu najważniejszych książek opublikowanych po I I wojnie światowej. Jest to wielowątkowe studium poświęcone kulturowym sposobom klasyfikowania rzeczywistości. Nawiązując do koncepcji Durkheima, zgodnie z którą nasz sposób rozumienia świata zakorzeniony jest w stosunkach społecznych, Douglas dowodzi uniwersalnego charakteru wszelkich schematów klasyfikacyjnych, będących w istocie odbiciem życia społecznego. Odwołując się do wyników własnych badań terenowych, rozmaitych danych etnograficz¬ nych, przykładów współczesnych ruchów społecznych oraz analizy Starego Te¬ stamentu, pokazuje, w jaki sposób takie kategorie symboliczne, jak „czystość", „świętość", „nieczystość" i „zmaza", służą budowaniu porządku, w którym wszystko to, co „brudne" usuwane jest poza nawias systemu klasyfikacyjnego. „Brud", rozumiany zarówno dosłownie, jak symbolicznie, uznawany jest za nie¬ bezpieczny, zagrażający ładowi społecznemu. Kontakt z nim jest zatem surowo reglamentowany, obwarowany sankcjami rytualnymi lub, po prostu, objęty tabu. To uniwersalna cecha kultury — dla Lele „brudny" jest łuskowiec, Księga Ka¬ płańska za „nieczyste" uznaje mięso świni, a dla angielskiej gospodyni domowej czymś „nie na miejscu" jest kurz w salonie lub kuchni . 5 6 5 Wydana w języku polskim jako Czystość i zmaza. Analiza pojęć nieczystości i tabu (Douglas. 2007a). Znakomite omówienie Czystości i zmazy przynosi wstęp do polskiego wydania tej książki — esej Energia odpadków Joanny Tokarskiej-Bakir (2007). 6 �452 In memoriam Czystość i zmaza wyznaczyła kierunek, w którym Douglas podążyła w swej następnej książce, Natural Symbols. Explorations in Cosmology (1970) . Roz­ ważając zależności pomiędzy formalną, instytucjonalną strukturą różnych grup a systemami symbolicznymi, autorka dochodzi do wniosku, że zrozumienie róż¬ norodnych form życia społecznego wymaga odniesienia się do funkcjonującej w danej kulturze symboliki ciała ludzkiego. Interpretacja wszechobecnych ry¬ tuałów i symboli, wyrażających się na przykład w zwyczajach kulinarnych, ety¬ kiecie, stroju czy polityce, winna zatem odwoływać się do kulturowego sposobu postrzegania ciała, stanowiącego punkt odniesienia dla postrzegania i kategory¬ zowania rzeczywistości społecznej. Innymi słowy, zdaniem Douglas, symbolika krwi, kości, oddychania czy wydalania pociąga za sobą istotne implikacje spo¬ łeczne. Dowodzi tego porównawcza analiza dwóch typów wspólnot. Grupy po¬ siadające surowsze reguły moralne oraz rozbudowaną symbolikę odwołującą się do relacji ciało — społeczeństwo, cechowała bardziej sformalizowana struktura i organizacja niż wspólnoty, których zasady były bardziej liberalne, a obrzędy i symbolika uboższe. Grupy te były także trwalsze, zapewniając swym członkom poczucie więzi i tożsamości. Przykładem takiej wspólnoty byli dla Douglas kato­ licy. Wielowiekowe przywiązanie do niezmiennych rytuałów, bogata symbolika, również ta odwołująca się do ciała, oraz sformalizowana struktura, wytworzyły wśród nich silne poczucie odrębności i wspólnotowości. Dla wychowanej w su¬ rowej tradycji katolickiej Douglas były to wartości niezwykle cenne i pożądane. W związku z tym nieufnie i krytycznie odnosiła się ona do liberalnych reform I I Soboru Watykańskiego, które postrzegała jako zagrożenie dla jedności i trwa­ łości katolicyzmu. Z kolei przykładem społeczności drugiego typu były rodzące się wówczas komuny hipisowskie i inne nieformalne grupy, które cechował brak wewnętrznej hierarchii, rozbudowanych rytuałów i swobodny stosunek do cie¬ lesności. 7 Symbole naturalne, podobnie zresztąjak Czystość i zmaza, spotkały się z żywą reakcją szerokiego grona odbiorców. Środowisko antropologiczne przyjęło je jednak z mieszanymi uczuciami. Zastosowanie tradycyjnych narzędzi analizy antropologicznej w badaniach nad współczesnym społeczeństwem brytyjskim uznane zostało przez niektórych za wielki atut, podczas gdy inni widzieli w tym obrazoburstwo. Obok pochwał, odezwały się także głosy zarzucające Douglas formułowanie pochopnych wniosków, nie opartych na danych empirycznych. Byli i tacy, którzy uznali j ą za wojującego klerykała i obrończynię katolickiego tradycjonalizmu (zob. Kuper, 2007; Tokarska-Bakir, 2007, s. 7). Obie książki przyniosły jednak ich autorce duży rozgłos i popularność znacznie wykracza¬ jącą poza macierzystą dyscyplinę. Wyrazem akademickiego uznania dla Mary Douglas było przyznanie jej w 1970 roku tytułu profesorskiego i powierzenie 7 Polskie tłumaczenie: Symbole naturalne. Rozważania o kosmologii (Douglas, 2004). �In memoriam 453 katedry na UCL. W owym czasie w brytyjskich naukach społecznych zaszczytu takiego dostąpiło zaledwie kilka kobiet. Kolejne lata Douglas poświęciła studiom nad brytyjską kulturą współczesną, pozostając jednak wierną swym wcześniejszym zainteresowaniom symbolizmem i rytuałem . Jej głównym tematem badawczym były wówczas różne przejawy konsumpcji oraz gospodarki państwa opiekuńczego. Owocem kilkuletnich stu­ diów, prowadzonych między innymi wspólnie z wybitnym ekonomistą, Baronem Isherwoodem, była opublikowana w 1979 roku książka The World of Goods, pio­ nierskie opracowanie z zakresu antropologii ekonomicznej. Douglas sformuło¬ wała w niej tezę, że współczesna konsumpcja jest doniosłym aktem rytualnym, działaniem symbolicznym, które interpretować można jako komunikat. Zauwa¬ żyła także, że nasilająca się tendencja do zaspokajania indywidualnych potrzeb konsumenckich, odzwierciedlająca zróżnicowanie stylów życia poszczególnych jednostek i grup, grozi poważnym kryzysem społecznym, gdyż ci, którzy kon¬ sumują mniej, czyli słabiej się komunikują, wypierani są na margines życia spo¬ łecznego. Dowodem na to miały być wyniki badań dotyczących zmian upodobań nabywców artykułów żywnościowych, kierujących się w swych wyborach modą, poradami ekspertów, dostępnością określonych produktów oraz ich ceną. The World of Goods była bodaj pierwszą książką antropologiczną, która do¬ czekała się interpelacji parlamentarnych. Członkowie Izby Gmin zarzucali Dou­ glas marnotrawienie środków publicznych na uprawianie bezużytecznej „socjo­ logii ciasteczek". Autorka broniła się, twierdząc że zachowania konsumenckie stanowią ważny barometr nastrojów społecznych i jako takie winny być uważnie śledzone przez naukę (Professor Dame..., 2007). Publikowane w latach 70. teksty przyniosły Mary Douglas uznanie wśród eko­ nomistów, filozofów, a nawet teologów, ale rodzime środowisko antropologiczne odbierało je raczej chłodno. Zapewne w części było to związane z wewnętrzną sytuacją w UCL, gdzie, po odejściu Darylla Forde'a, doszło do głębokich podzia¬ łów i kryzysu. W tej sytuacji, w 1977 roku, Douglas podjęła decyzję o opuszcze¬ niu Londynu. Wraz z mężem wyjechała do Stanów Zjednoczonych, gdzie objęła stanowisko dyrektora badań nad kulturą w nowojorskiej Russell Sage Foundation (1977-1981). Nawiązała tam współpracę z politologiem Aaronem Wildavskym, z którym opublikowała książkę Risk and Culture (1982). Głównym przedmiotem zainteresowania autorów Risk and Culture była kul¬ turowa percepcja zagrożenia, którą analizowali poprzez pryzmat działań organi¬ zacji ekologicznych. Zdaniem Douglas, kategoria strachu i zagrożenia jest konstruktem kulturowym. Dowodzą tego działania amerykańskich ruchów obrony środowiska. Poprzez publikowanie alarmistycznych raportów i organizowanie spektakularnych działań, ruchy te wzniecają społeczne poczucie zagrożenia. 8 8 W tym czasie Douglas opublikowała zbiór esejów Implicit Meanings (1975), wyd. pol. Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne (Douglas, 2007b). �In memoriam 454 W dużej mierze osiągają to za pomocą zręcznej retoryki, w którą wpleciona jest między innymi manipulacja symboliką sakralizowanej natury. Członkowie orga­ nizacji ekologicznych posługują się bowiem symbolami wyrażającymi wartości, wokół których budowana jest jedność grupy. W ten sposób symbole zagrożenia — współczesne tabu — stają się fundamentem silnych związków w grupach po¬ zbawionych wewnętrznej hierarchii. W Risk and Culture, a także późniejszych pracach, How Institutions Think (1986) oraz Risk and Blame (1992), Mary Douglas powracała do wątków podję­ tych w Symbolach naturalnych. Książki te łączy bowiem analizowanie dyskuto­ wanych problemów w kategoriach „siatki i grupy" (grid and group) . Najproś¬ ciej mówiąc, pojęcie grupy służy Douglas do określania stopnia wewnętrznej spójności — im większa przewaga działań kolektywnych nad indywidualnymi, tym grupa jest silniejsza. Z kolei siatka jest miarą skrępowania jednostki — im bardziej decyzje indywidualne są ograniczone, tym silniejsza jest siatka. W ten sposób grupa i siatka wyznaczają dwie osie, w odniesieniu do których można kla­ syfikować badane społeczeństwa, kultury lub zachowania. Maksymalne wartości siatki i grupy wykazują społeczności silnie zhierarchizowane, zaś niskie wskaź¬ niki siatki i grupy właściwe są niezależnym, luźno zorganizowanym wspólnotom. W przypadkach niskiego poziomu cech siatki oraz wysokiego natężenia cech grupy mamy do czynienia z sektami, nazywanymi też przez Douglas enklawami. „Enklawy są wytworem podobnie myślących przyjaciół, którzy odrzucają hie­ rarchię, formalizm i nierówności społeczeństwa zewnętrznego. Ich kultura jest przepełniona radykalizmem i złością" (cyt. za Howse, 2007). 9 W 1981 roku Mary Douglas objęła posadę w Northwestern University w Chi­ cago (1981-1985), gdzie, jako Avalon Professor of the Humanities, kierowała jednocześnie katedrą antropologii i religioznawstwa. Później została profesorem wizytującym na uniwersytetach Princeton i Yale. W owym czasie powróciła do studiów nad religią, zajmując się głównie Starym Testamentem, a zwłaszcza ana¬ lizowaną już wcześniej Księgą Kapłańską. Prowadziła także badania nad współ¬ czesnymi procesami religijnymi, zwracając uwagę na pojawiający się ekstremizm chrześcijański w Stanach Zjednoczonych oraz islamski na Bliskim Wschodzie. W krótkim czasie opublikowała trzy monografie poświęcone tekstualistycznej analizie Pięcioksięgu: In the Wilderness (1993), Leviticus as Literaturę (1999) oraz Jacob's Tears (2004). Prace te cieszą się dużym uznaniem w środowisku teologicznym. W 1988 roku Mary Douglas powróciła do Londynu, a rok później została przyjęta w poczet członków Akademii Brytyjskiej. Kolejnym zaszczytem, któ¬ rego dostąpiła, było wyróżnienie tytułem Komandora Orderu Imperium Brytyj¬ skiego (CBE) w 1992 roku. Pomimo zaawansowanego wieku i pogarszającego się stanu zdrowia, pozostała aktywna, wiele podróżowała, wygłaszała wykłady 9 Szerzej na ten temat zob. Barnard, 2006, s. 207-211. �In memoriam 455 i publikowała. Jej ostatnią pracą była książka Thinking in Circles. An Essay on Ring Composition (2007). w której raz jeszcze zajęła się strukturą Starego Testa­ mentu jako tekstu literackiego. Mary Douglas do końca życia interesowała się sprawami publicznymi. W przy­ wołanym na początku tego szkicu wywiadzie, apelowała do władz i społeczeń­ stwa o roztropność i umiar w walce z terroryzmem. Przestrzegała, że Al-Kaida, jak każda radykalna enklawa, najbardziej niebezpieczna jest wówczas, gdy działa poza marginesem życia społecznego. Niegdyś ruchy takie były rozproszone i izo­ lowane, tymczasem współcześnie, w dobie Internetu, tworzą dobrze zintegrowa­ ną wspólnotę, której członków łączy nienawiść do społeczeństwa, w którym żyją. Walka z nimi nie może sprowadzać się do przemocy. „Jeśli ludzie ci nienawidzą Ameryki, a ona ich atakuje, to wrogość enklawy rośnie" (cyt. za Howse, 2007). Stąd apel do ekspertów, znawców kultury, religii i polityki o podjęcie działań, które pozwoliłyby na rozpoczęcie dialogu z ekstremistami. Alternatywą jest es¬ kalacja konfliktu. Tylko rozmowy, umożliwienie enklawom przedstawienia włas­ nego stanowiska, stwarzają szansę na załagodzenie sytuacji. Podczas uroczystości zorganizowanej w Instytucie Antropologii Społecznej UCL z okazji nadania Mary Douglas tytułu szlacheckiego, Paul Richards, obec­ ny szef tej placówki, wygłosił laudację, w której podkreślając niezwykłą oso­ bowość, bogaty dorobek, zaangażowanie społeczne oraz uznanie, jakie zyskała w środowisku akademickim i życiu publicznym, nazwał Mary Douglas „Mozar­ tem antropologii" (Professor Mary Douglas..., 2007). W ten sposób w imieniu całego środowiska złożył hołd wybitnej uczonej, pierwszej i prawdziwej Damie antropologii. Wojciech Dohnal BIBLIOGRAFIA Barnard A. 2006 Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa. Dohnal W. 2001 Antropologiczne koncepcje plemienia, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. Douglas M. 2004 Symbole naturalne. Rozważania o kosmologii, przeł. E. Dżurak, Wydawni­ ctwo UJ, Kraków. Czystość i zmaza, przeł. M. Bucholc, PIW, Warszawa. 2007a Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, przeł. E. Klekot, 2007b Wydawnictwo Marek Drewnicki, Kęty. Fardon R. 2007 Dame Mary Douglas, „The Guardian", 18 maja 2007 (wersja elektroni­ czna). �456 Howse Ch. 2007 Klekot E. 2007 Kuper A. 2007 In memoriam The Pangolin andAl-Qa'eda, „The Spectator", 28 kwietnia 2007 (wersja elektroniczna). Koty to psy, a świnia jest brudna, bo nie przeżuwa pokarmu i dwoi kopyto, „op.cit." 35, s. 37-39. Dame Mary Douglas. Anthropologist whose «Purity and Danger» Estab­ lished as a Leading Theorist of Ritual and Theology, „The Independent", 22 maja 2007 (wersja elektroniczna). Martin D. 2007 Dame Mary Douglas, 86, a Wide-Ranging Anthropologist, Is Dead, „The New York Times", 22 maja 2007 (wersja elektroniczna). Tokarska-Bakir J. 2007 Energia odpadków, w: M. Douglas, Czystość i zmaza, przeł. M. Bucholc, PIW, Warszawa, s. 7-43. Professor Dame Mary Douglas, „The Times", 18 maja 2007 (wersja elektroniczna). Professor Mary Douglas Celebrates DBE at UCL Anthropology, UCL report, http://www. ucl.ac.uk/news/news-articles/0703/0703060. CLIFFORD GEERTZ (1926-2006). ANTROPOLOGICZNE ŻYCIE W FASCYNUJĄCYCH CZASACH „Dotarłem do takiego punktu w moim życiu i mojej karierze, że ludzie chcą usłyszeć ode mnie nie o jakimś nowym fakcie lub idei, ale raczej o tym, jak dotarłem do tego punktu w moim życiu i mojej karierze. Jest to dalece zniechę¬ cające, i to nie dlatego, że brzmi jak memento mori (kiedy ma się siedemdziesiąt pięć lat wszystko brzmi jak memento mori), ale z tego powodu, że poświęciłem całe swoje dorosłe życie próbie posuwania do przodu nauk społecznych, a teraz jestem proszony o rozważenie, jakie były tego skutki — dlaczego myślę, że moja postawa może być nazwana posuwaniem do przodu, i co, w wypadku jeśli ta po¬ stawa była trwała, winno być kolejnym niezbędnym posunięciem. W rezultacie, musiałem zaangażować się w ciągu kilku ostatnich lat w dwie mniej lub bardziej uporządkowane próby opisania mojego ogólnego kursu życiowego jako aktyw¬ nego antropologa, i ten esej będzie trzecim, ale wierzę też, że ostatnim" (Geertz, 2002, s.1). Tych kilka zdań, niczym w soczewce, skupia najważniejsze bodaj ce­ chy Clifforda Geertza. Przynajmniej takiego, jakim dał się poznać dzięki swoim tekstom, ideom, badaniom. Mamy w nich zatem głęboką autoświadomość (którą chętnie nazwałbym refleksyjnością, gdyby nie pamięć o ambiwalentnym stosun¬ ku amerykańskiego uczonego do tego terminu), mamy zawsze obecną postawę �In memoriam 457 ironiczną, dotyczącą w pierwszej kolejności siebie samego, nie brakuje wreszcie poważnej troski o naukę i jej sensownie rozumiany rozwój. Cytowany wyżej początek Geertzowskiego tekstu An Inconstant Profession: The Anthropological Life in Interesting Times rzeczywiście — można to dzisiaj definitywnie potwierdzić — był jego ostatnim napisanym esejem na własny te¬ mat. Tekst powstał w 2001 roku, na pięć lat przed śmiercią uczonego. Clifford Geertz zmarł w wyniku powikłań związanych z zawałem serca, przeżywszy osiemdziesiąt lat, 30 października 2006 roku w szpitalu University of Pennsylva¬ nia. Być może zbędne już jest dodanie, że odszedł jeden z bezdyskusyjnie najważ­ niejszych twórców antropologii kulturowej drugiej połowy X X wieku, fundator nurtu interpretacjonistycznego, twórca koncepcji „gęstego opisu", niezrównany komentator nowych trendów w ramach tej dyscypliny, szanowany jej ambasador, może nawet pewien rodzaj ikony. Nawet jeśli w istocie zbędne są te przypomnie¬ nia, to w artykule o charakterze wspomnieniowym (niechby tylko częściowo) nie może ich zabraknąć. Tym bardziej, że mowa o umyśle i człowieku prawdziwie wszechstronnym. Geertz w unikalny zaiste sposób łączył aktywność terenową z działalnością pisarską; nigdy nie okopywał się na szańcach antropologii kul¬ turowej, ale otwierał j ą na nowe wpływy, antropologizując przy okazji znaczące obszary humanistyki i nauk społecznych; odznaczał się niezrównaną biegłością zarówno w dziedzinie nauk o kulturze, jak i na polu literatury, malarstwa, poezji. Być może to Geertz właśnie — jak nikt inny przed nim — pokazał, że nauka jest i musi być sztuką: sztuką interpretacji, zrozumienia, bliskości, przekraczania tego, co znajome. Badacz ten pozostał również wierny sobie, czego jednym ze świadectw jest choćby wspomniany tekst. Geertz deklarował w nim, że więcej nie będzie się w tej formie wypowiadał na swój temat, i słowa dotrzymał. Można zatem An Inconstant Profession potraktować jako rodzaj testamentu uczonego. I tak chciał¬ bym uczynić, przypominając pewne jego wątki. Warto tak postąpić z tego pro¬ stego powodu, że Geertz nie pozostawił wielu równie osobistych dokumentów. Poza An Inconstant Profession mamy bowiem do dyspozycji jedynie dwa inne teksty, traktujące o jego życiu i drodze życiowej. Są to kolejno: wykład „Har¬ vard-Jerusalem" z 1990 roku, który został później włączony jako rozdział pod tytułem „Disciplines" do książki After the Fact, oraz wykład w ramach Ameri­ can Council of Learned Societies (jako Life of Learning) z 1999 roku, otwiera­ jący następnie książkę Available Light . W tym pierwszym Geertz skupił się na rozmaitych problemach wiążących się z badaniami oraz nauczaniem, najwięcej uwagi poświęcając swojej długiej pracy terenowej w Indonezji i Maroku. W dru¬ gim eseju natomiast, z perspektywy bardziej osobistej, przyjrzał się swojej ka¬ rierze, dając czytelnikowi coś na kształt społeczno-intelektualnej autobiografii 1 1 1 Pierwodruk tego tekstu w: Geertz, 1995. W tekście opieram się właśnie na tym wydaniu. Po polsku jako: „Wędrówka i przypadek: żywot uczonego", rozdział w: Geertz, 2003, s. 11-32. Cytaty w tekście za tym tłumaczeniem. 2 �458 In memoriam i autowyjaśnienia. Zapewne teksty te nie należą do kluczowych pozycji w jego naukowym dorobku, zważywszy wszelako na kontekst, w jakim je przywołuję, zyskują swoją wagę i umożliwiają wejrzenie w życie i poglądy tego wybitnego badacza. Moim celem jest właśnie taka ich lektura. Potraktowane na poziomie najbardziej podstawowym, autobiograficzne teksty Geertza przynoszą informacje na temat najważniejszych faktów z jego życia. Dla porządku wymienię te najbardziej znaczące (łącznie z tymi, o których nie chciał bądź nie mógł już sam napisać). Urodzony 23 sierpnia 1926 roku w San Franci¬ sco, a wychowany na kalifornijskiej wsi, Geertz jako niespełna osiemnastolatek zaciągnął się do marynarki wojennej Stanów Zjednoczonych. Niespodziewa­ ny koniec wojny spowodował, że młodego marynarza US Navy objęła Ustawa o byłych żołnierzach amerykańskich. Wykorzystując dar losu, Geertz wyrwał się z Kalifornii i podjął nieplanowane wcześniej studia. Za namową znajomego na¬ uczyciela akademickiego rozpoczął studia w Antioch College w Yellow Springs w stanie Ohio, postanawiając zostać pisarzem, nowym Steinbeckiem albo Lon­ donem. Jak sam po latach przyznał: „Wkroczyłem do świata akademickiego w momencie, który miał się okazać najlepszy w całych jego dziejach; w każdym razie z pewnością w Stanach Zjednoczonych" (Geertz, 2003, s.12). Dwudziestolatek skrzętnie wykorzystał swoją szansę. Zdobył wysokie sty¬ pendium Amerykańskiej Rady Towarzystw Naukowych oraz licencjat z filozofii. Po czym znów zasięgnął rady nauczyciela akademickiego (był nim George Gei¬ ger, ostatni magistrant wypromowany przez Johna Deweya), a ten podsunął mu pomysł studiowania antropologii. Geiger był w kontakcie z Clydem Kluckhohnem, który rozbudowywał akurat eksperymentalny instytut, łączący antropologię kulturową nie z archeologią i antropologią fizyczną — co należało w USA do przyjętego zwyczaju — lecz z psychologią i socjologią. Obaj uznali, że to do¬ bre miejsce dla przyszłego badacza. W ten sposób Geertz trafił, razem z żoną Hildred, z wykształcenia anglistką, do Uniwersytetu Harvarda w Cambridge, wpisując się tym samym w ekskluzywną grupę najbardziej wybitnych antropo¬ logów minionego wieku, jak na przykład Claude Lévi-Strauss i Victor Turner, którzy, podobnie jak on, zajęli się antropologią niejako z przypadku. Zetknął się tam z „nadzwyczajnym zbiorem osób i osobowości". „Dla mnie jako kogoś, kto miał zostać antropologiem — jedynym, który nie miał nigdy wcześniej kursu z antropologii i nie miał żadnego szczególnego celu, wyjąwszy uczynienie z sie¬ bie gdzieś zatrudnionej osoby" (Geertz, 2002, s. 4) — wspominał, autorytetem stał się „nieznośnie gadatliwy" Kluckhohn. W tamtejszym Instytucie Stosunków Społecznych spędził Geertz dwa „gorączkowe" lata. Terminując u Kluckhohna, Talcotta Parsonsa, Henry'ego Murraya, Jerome'a Brunera, Davida Schneidera, Pitrima Sorokina, stanął wreszcie „w obliczu najbardziej brutalnego i nieunik¬ nionego faktu w życiu antropologa, jakim są badania terenowe" (Geertz, 2003, s. 18). Miejscem tej osobliwej inicjacji stała się środkowa Jawa, gdzie Geertz miał zająć się badaniem religii, jego żona zaś — życia rodzinnego. „Tak to się �In memoriam 459 toczy. Reszta to postscriptum, korzyść odniesiona z przypadkowego zbiegu oko¬ liczności" (Geertz, 2003, s. 19), kwituje te doniosłe wydarzenia sam badacz. Skutkiem owych „zbiegów okoliczności" był fakt, że Geertz w różnych mo¬ mentach swojej naukowej kariery wiązał się z czołowymi uczelniami wyższy¬ mi swojego kraju. W 1956 roku zdobywał doktorat na Uniwersytecie Harvarda (rozprawa napisana pod kierunkiem Cory du Bois), następnie spędził rok (1958¬ -1959) na Uniwersytecie Stanforda w Palo Alto, w nowo założonym Centrum Zaawansowanych Studiów Behawioralnych, w otoczeniu takich sław, jak choćby Thomas Kuhn, Meyer Fortes, Roman Jakobson, W.V.O. Quine, Edward Shils, Milford Spiro i inni. Potem roczny pobyt w Berkeley, skąd na dziesięć lat (1960¬ 1970) trafił Geertz na Uniwersytet w Chicago. Na tamtejszym Wydziale Nauk Społecznych szybko, bo w roku 1964, otrzymał profesurę w dziedzinie nauk spo¬ łecznych, kierował też Komitetem Studiów Porównawczych nad Nowymi Naro¬ dami. Do jego obowiązków należała także opieka nad doktorantami pracującymi w Maroku, wśród których byli Paul Rabinow i Vincent Crapanzano. W roku 1970 roku Geertz dołączył do Instytutu Zaawansowanych Studiów w Princeton i ja¬ ko profesor nauk społecznych pozostał mu wierny do końca życia (od 1999 jako profesor emerytowany). Ponadto, w latach 1978-1979, gościł jako Eastman Pro¬ fessor na Uniwersytecie Oxfordzkim. Na swoje pierwsze badania terenowe wy¬ ruszył, o czym była mowa, w 1952 roku, a ich miejscem była wieś w środkowej części Jawy. Inicjacja badawcza trwała w sumie dwa i pół roku, później Geertz wracał jeszcze do Indonezji, pracując na Bali i Sumatrze (1957-1958). W latach 60. i 70. prowadził badania w Maroku: najpierw w Sefrou, otoczonym murami mieście w środkowym Atlasie, następnie analizując różne wymiary islamu. Do najbardziej znaczących książek opublikowanych przez tego wybitnego uczonego należą: The Religion of Java (1960,), Agricultural Involution: the Pro­ cess of Ecological Change in Indonesia (1963), Peddlers and Princes: Social Development and Economic Change in Two Indonesian Towns (1963), Islam Observed. Religious Development in Morocco and Indonesia (1968), Interpreta­ tion of Cultures. Selected Essays (1973), Local Knowledge. Further Essays in Interpretive Anthropology (1980), Negara. The Theatre State in Nineteenth-Cen­ tury Bali (1980), Works and Lives. The Anthropologist as Author (1988), After the Fact: Two Countries, Four Decades, One Anthropologist (1995), Available Light. Anthropological Reflections on Philosophical Topics (2000) . Wymienione pozycje uhonorowano wieloma nagrodami; wśród nich znajduje się prestiżowa 3 3 W Polsce od 2000 roku dość systematycznie ukazują się przekłady kolejnych książek tego autora. W kolejności chronologicznej wydano dotąd: Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. E. Dżurak i S. Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000; Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, przekład i wstęp Z. Pucek, Universitas, Kraków 2003; Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przeł. M.M. Piechaczek, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005; Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, przeł. D. Wolska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005; Negara. Państwo-teatr na Bali w XIX wieku, przeł. W. Usakiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006. �460 In memoriam National Book Critics Circle Award for Criticism dla Works and Lives przyznana w 1988 roku. Książka Interpretation of Cultures, stanowiąca naukowe opus mag¬ num Geertza, uznana została przez opiniotwórczy „Times Literary Supplement" za jedną z „najważniejszych stu książek, które opublikowano po I I wojnie świa¬ towej". Amerykańskiego antropologa nagradzano ponadto doktoratami honoris causa, w sumie otrzymał ich co najmniej piętnaście (między innymi na Uniwer­ sytecie Harvarda, Uniwersytecie Chicagowskim i Uniwersytecie w Cambridge). Na pierwsze badania terenowe udawał się Geertz wraz z żoną Hildred de domo Storey. W roku 1975 wspólnie wydali książkę Kinship in Bali, w roku 1982 rozwiedli się (obecnie Hildred Geertz jest emerytowanym profesorem w departa¬ mencie antropologii w Princeton). Pięć lat później Clifford Geertz ożenił się po raz drugi, a jego wybranką była antropolożka Karen Blu. Autor Local Knowledge ma troje dzieci: córkę Karen z pierwszego małżeństwa oraz synów Benjamina i Kirklanda, a także dwoje wnucząt. We wspomnianym na wstępie tekście Geertz postanowił nakreślić rozwój an¬ tropologii w drugim półwieczu minionego stulecia, rozwój, którego najpierw był świadkiem, potem z kolei uczestnikiem i sprawcą. Myślę, że warto przyjrzeć się jego perspektywie, tym bardziej, że przypada ona na czas jego największej aktywności naukowej, a przy tym stanowi dobrą okazję do poznania jego opinii i ocen na ten temat. Druga połowa X X wieku w historii antropologii kulturowej w Stanach Zjednoczonych daje się, wedle Geertza, podzielić na cztery zasadnicze fazy (Geertz, 2002, s. 2): lata 1946-1960 (datowanie jest, rzecz jasna, przybliżo¬ ne) to czas „powojennej bujności"; najbardziej znaczące w drugiej fazie, od roku 1960 do połowy lat 70., są modernizacja oraz zimna wojna; w latach 1975-1989 badacz notuje proliferację nowych ujęć teoretycznych i metodologicznych, a tak¬ że powstanie radykalnych krytyk nauki i kultury spod znaku „post-"; w ostat¬ niej natomiast fali, od roku 1990, znaczące jest „zwrócenie się ku konfliktowi etnicznemu, przemocy, nie-ładowi globalnemu, globalizacji, transnacjonalizmowi, prawom człowieka i tym podobnym zagadnieniom, które, zwłaszcza po 11 Września, stały się dalekie od jasności" (Geertz, 2002, s. 2-3). „Podczas I I wojny światowej — stwierdza Geertz — amerykańscy antropolo¬ gowie zostali, podobnie jak amerykańscy socjologowie, historycy, psychologo¬ wie i politolodzy, wciągnięci, mężczyźni i kobiety, w służbę dla rządu" (Geertz, 2002, s. 3). Po jej zakończeniu, powrócili na uczelnie z nowymi koncepcjami samych siebie i swoich profesji. Najbardziej płodnym, bogatym i zdumiewają¬ cym ośrodkiem był w tej fazie Harvard, a zwłaszcza Instytut Stosunków Spo¬ łecznych „łączący socjologię, antropologię, psychologię kliniczną w co najmniej terminologicznie zintegrowaną całość" (Geertz, 2002, s. 3). W skład tego Wy¬ działu wchodziły bardzo różne, lecz wybijające się jednostki: Russian Research Center, kierowany przez Kluckhohna, Psychological Clinic prowadzony przez Henry'ego Murraya, a także Laboratory of Social Relations, któremu przewodził Samuel Stouffer. Do tego zespołu dołączyli John i Beatrice Whiting, inicjujący �In memoriam 461 pracę Human Relations Area Files. Wpływową pozycję zajmował ówcześnie, jak ocenia to Geertz, także Massachussets Institute of Technology, w ramach którego działał Center for International Studies. Jego zadaniem było stymulowanie proce¬ sów modernizacyjnych i demokratycznych w nowych państwach Azji oraz Afry¬ ki, jak również w „będących na mieliźnie" krajach Europy Wschodniej i Ameryki Łacińskiej. Kolejna faza rozwoju antropologii wiąże się dla Geertza — zapewne nie bez wpływu jego własnych doświadczeń terenowych — z załamaniem się przewidy¬ wanej, i oczekiwanej, linii rozwoju państw Trzeciego Świata. Większość szla¬ chetnych wizji ich przywódców nigdy nie była niczym więcej niż marzeniem, a może wręcz „samozatruwaniem się". Szybko przekształciły się one w „kleptokracje", rządzone przez ludzi pokroju Suharto, Marcosa, Mobutu, Amina czy Assada. „Cokolwiek wydarzyło się w Trzecim Świecie — konkludował Geertz — nie wyglądało to na postępowy przyrost racjonalności, jakkolwiek definiowa¬ nej" (Geertz, 2002, s. 9). Czym charakteryzowała się trzecia, wyróżniona przezeń faza? „W ciągu ko¬ lejnych piętnastu lat propozycje nowych kierunków w antropologicznej teorii lub metodzie pojawiały się prawie co miesiąc, przy czym każda była hałaśliwsza od swoich poprzedniczek" (Geertz, 2002, s. 9). „Eksplozja paradygmatów" rozpoczęła się oczywiście od francuskiego strukturalizmu. Potem wyłaniały się kierunki pobudzane przez osiągnięcia biologii, teorii informacji, semiotyki i ekologii, takie jak socjobiologia (Chagnon i Irons), antropologia kognitywna (Tyler, D'Andrade), etnografia mówienia (Gumperz, Hymes, Tedlock) czy mate¬ rializm kulturowy (Harris, Rappaport). Po nich nadeszły: neomarksizm (Wolf), neoewolucjonizm (Service, Steward), neofunkcjonalizm (Gluckman, Turner) i neo-durkheimizm (Douglas). Bourdieu przedstawił „teorię praktyczną", Turner „antropologię doświadczenia", Dumont „społeczną antropologię cywilizacji", Guha „subaltern studies". Leach pisał o „kulturze i komunikacji", Goody o „oralności i piśmienności", Needham rozprawiał na temat „języka i doświadczenia", Schneider „pokrewieństwa jako systemu kulturowego", Sahlins zaś „struktury i koniunktury". Jakie, w tym gwałtownym szukaniu nowych kierunków, było miejsce autora Interpretacji kultur? „Jeśli idzie o mnie — zauważał Geertz — na­ mawiałem do ćwiczeń z «antropologią interpretatywną», poszerzoną i przekierowywaną dzięki rozwojowi literatury, filozofii i analiz językowych, rozwijając swoje zainteresowanie systemami znaczeń — wierzeń, wartości, światopoglą¬ dów, form odczuwania, stylów myślenia — w warunkach, w których konkretni ludzie konstruują swoją egzystencję, a które żyją poza ich konkretnymi egzysten¬ cjami" (Geertz, 2002, s. 10). Do tej mieszanki teorii i idei dołączyły wkrótce kolejne: feminizm, antyimperializm, dyskurs dotyczący praw tubylczych i wyzwolenia gejów, a także nowe koncepcje z dziedzin pokrewnych, na przykład ruch „Annales" w historii, „nowy historycyzm" w literaturze, hermeneutyka i fenomenologia w filozofii, poststruktu- �462 In memoriam ralizm. Był to nieogarnięty wręcz nadmiar, w którym niczego zdawało się nie bra¬ kować. A jednak, jak oceniał to Geertz: „Tym, czego brakowało, był jakiś sposób na uporządkowanie tych perspektyw wewnątrz szeroko akceptowanej dyscyplinar¬ nej ramy albo racjonalnego, przewodniego paradygmatu" (Geertz, 2002, s. 10). To, co amerykański uczony nazwał „eksplozją paradygmatów", stanowiło pre¬ ludium do wyłonienia się w kulturze postmodernizmu. W ramach antropologii za¬ częto pytać o kwestię reprezentacji rzeczywistości, etnograficzny autorytet, usytu¬ owanie zarówno badacza, jak i jego nauki, zagadnienia etyczne. Pytanie o „prawo do pisania" najgłośniej postawiono w tomie Writing Culture pod redakcją Clifforda i Marcusa z 1986 roku. Większość prac podążających tropem wyznaczonym przez autorów tego tomu zgłębiała dwa wymiary antropologicznej praktyki: konstrukcję tekstów antropologicznych oraz moralny status badań antropologicznych. Najtrudniej jest, przestrzega Geertz, mówić o tym, co teraz właśnie się zaczy¬ na, przyszłość bowiem, jak to ujmował już Hegel, może być przedmiotem nadziei albo niepokoju, oczekiwania na dobro bądź zło, lecz z pewnością nie może być przedmiotem wiedzy. Próbując wszelako wskazać na pewien możliwy kierunek, w jakim zwróci się antropologia, badacz wyszczególnił wiele jej rozwijających się obecnie (lub mogących się wkrótce ukształtować) pól badawczych. Są to: stu¬ dia nad konfliktami etnicznymi, transnarodowymi etnicznościami, kolektywną przemocą, migracją, uchodźcami, niechcianymi mniejszościami, nacjonalizmem, separatyzmem, obywatelstwem, a także analizy nie będące jeszcze kilka lat temu częścią antropologicznego widnokręgu, a dotyczące funkcjonowania quasi-rządowych instytucji w rodzaju Banku Światowego, Międzynarodowego Funduszu Walutowego czy różnych agend ONZ. W tym wyliczeniu Geertz zwraca uwagę na pewne konkretne badania: nad biznesem reklamowym na Sri Lance (Kem¬ per), telewizją w Indiach (Rajagopal), koncepcją legalności i sprawiedliwości w islamie (Rosen), światowym obrotem sushi (Bestor), politycznymi skutkami wiary w czarownictwo w nowej RPA (Ashforth). W jego pojęciu, studia tego ro¬ dzaju i im podobne, ściśle związane są z pewnym paradoksem, jakim jest współwystępowanie we współczesnym świecie kosmpolityzmu i parafializmu. Realne istnienie tego paradoksu wymaga od antropologów „przemyślenia naszych klu¬ czowych koncepcji politycznych: narodu, państwa, kraju, społeczeństwa, ludu" (Geertz, 2002, s. 14). Czy można odnaleźć w cytowanym tekście Geertza, a także w dwu pozosta¬ łych, należących do zbioru jego wypowiedzi autobiograficznych, jakieś wskazów¬ ki dla podróżujących, piszących i poszukujących dzisiaj antropologów? Wydaje mi się, że poza trafnym wskazaniem priorytetów generalnej refleksji w naszej dyscyplinie, na przywołanie zasługuje jeszcze kilka uwag zmarłego uczonego. W eseju Disciplines Geertz przemawia gorzko i niemal oskarżycielsko: „Kiedy rozpoczynałem studia magisterskie w 1950 roku, Amerykańskie Stowarzyszenie Antropologiczne liczyło około dwóch tysięcy członków; w 1992 roku jest ich ponad dziesięć tysięcy, a ostateczna liczba jest nie do ogarnięcia (...) porównanie �In memoriam 463 samych siebie do plemienia, gildii albo klubu towarzyskiego pokazuje, że antro¬ pologia stała się przerośniętym konsorcjum nie powiązanych ze sobą uczonych, którzy trwają razem głównie dzięki inercji i wygodzie" (Geertz, 1995, s. 100). Ważkim powodem tego stanu jest przy okazji fakt, na który również autor zwraca uwagę; oto „ze wszystkich nauk o człowieku, antropologia jest być może tą, któ­ ra najczęściej podważa samą siebie" (Geertz, 1995, s. 65). W „Wędrówce i przypadku" natrafimy na myśl znacznie bardziej krzepią­ cą: „kiedy spoglądam na to, co przynajmniej niektórzy z najlepszych w nadcho¬ dzącym pokoleniu robią lub chcą zrobić, przy wszystkich trudnościach, jakie po drodze napotykają oraz ideologiczne kłopoty, w jakie uwikłane są dzisiaj prawie wszystkie śmiałe osiągnięcia w naukach humanistycznych i społecznych, jestem, powściągliwie się wyrażając, dobrej myśli. Dopóki ktoś jeszcze gdzieś walczy, dopóty (...) żaden głos nie jest całkowicie stracony" (Geertz, 2003, s. 31). W bardzo podobnym tonie wyraził się Geertz w ostatnim autobiograficznym tekście: „[Obecnie] Antropologowie są zmuszeni do pracy w warunkach nawet mniej uporządkowanych, ukształtowanych i dających się przewidzieć, a także bar¬ dziej podatnych na moralną lub ideologiczną redukcję bądź szybką polityczną fiksację, niż warunki, w jakich ja pracowałem, a które również były, mam nadzieję, że udało mi się to ukazać, dość dalekie od regularności" (Geertz, 2002, s. 14). Czy to powód do zwątpienia, rezygnacji, niechęci do działania? Bynajmniej: „Interesujące czasy, niestała profesja. Zazdroszczę im tego, co otrzymali" (Geertz, 2002, s. 14), powiada Geertz. Dobrze, niech tak będzie, niech nam, antropologom, zazdrosz¬ czą inni — Clifforda Geertza. Waldemar Kuligowski BIBLIOGRAFIA Geertz C. 1995 2002 2003 Disciplines, „Raritan" vol. 14, no 3, s. 65-102. An Inconstant Profession: The Anthropological Life in Interesting Times, „Annual Review of Anthropology" vol. 31, s. 1-19. Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematyfilozoficzne,przekład i wstęp Z. Pucek, Universitas, Kraków. �In memoriam 464 A N N A KRZYSZTOFOWICZ (1925-2007) Profesor Anna Krzysztofowicz urodziła się 18 czerwca 1925 roku we Lwo­ wie. W latach 1945-1950 studiowała biologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Po uzyskaniu dyplomu magisterskiego podjęła pracę w Zakładzie Zoologii Syste­ matycznej i Zoogeografii Instytutu Zoologii UJ. W 1960 roku nadano jej stopień doktora, a habilitowała się w 1968 roku. Przez cały czas pracowała w Instytucie Zoologii UJ, uzyskując tytuł profesora nadzwyczajnego w 1978 roku, a w 1990 - profesora zwyczajnego. Prof. Anna Krzysztofowicz pełniła wiele funkcji naukowych i społecznych: była Prodziekanem Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UJ (1984-1987), zastępcą przewodniczącego Rady Zakładowej NSZZ „Solidarność" UJ, przewodniczącą Archidiecezjalnego Komitetu Pomocy Osobom Represjonowanym (1981-1987). Pełniła również funkcję przewodniczącej Zespołu Rektorskiego do kontaktów z Polakami z terenów byłego ZSRR (1990-1995) oraz, od roku 1995, kuratora Bratniej Pomocy Akademickiej „Cantianum" im. św. Jana Kantego. Była prze¬ wodniczącą Komisji Biologicznej PAN i redaktorem Zeszytów Naukowych UJ Serii Zoologicznej; działała w Polskim Towarzystwie Zoologicznym i Towa¬ rzystwie Przyrodników im. Mikołaja Kopernika. Od 1990 roku powierzono jej funkcję redaktora naczelnego „Biuletynu Ormiańskiego Towarzystwa Kultural¬ nego". Prowadziła aktywną działalność w Stowarzyszeniu „Wspólnota Polska" oraz w Towarzystwie Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich, zajmując się pomocą dla Polaków na Wschodzie. Od 1980 roku była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; działała w Kole Zainteresowań Kulturą Ormian. Za swoje zasługi prof. Anna Krzysztofowicz została uhonorowana Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, odznaką „Za¬ służony dla Uniwersytetu Jagiellońskiego"; była również laureatką wielu nagród naukowych. Za działalność na rzecz Polaków na Wschodzie otrzymała Złotą Od¬ znakę Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich. Prof. Anna Krzysztofowicz zmarła 16 listopada 2007 roku. Została pochowa¬ na na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz �In memoriam 465 R E I M U N D K V I D E L A N D (1935-2006) Dotarła do nas smutna wiadomość o niespodziewanej śmierci powszechnie znanego i cenionego folklorysty, profesora Reimunda Kvidelanda, który zmarł nagle 6 czerwca 2006 roku. Reimund Kvideland urodził się 28 stycznia 1935 roku w zachodniej części Nor­ wegii, charakteryzującej się silną religijnością i przywiązaniem do tradycji. Był pierwszym członkiem swojej rodziny, który podjął karierę akademicką. W latach 1957-1964 studiował (w Oslo, Kopenhadze i Frankfurcie nad Menem) filologię nordycką oraz historię i folklorystykę. Tytuł jego niepublikowanej dysertacji ma­ gisterskiej z folklorystyki, złożonej w 1964 roku, brzmiał: „Eventyrforteljeren og forteljemiljo" („Gawędziarz i środowisko gawędziarstwa"). Do podjęcia badań nad gawędziarstwem ludowym zachęcił Kvidelanda jego mentor z Oslo, Svale Sol¬ heim. W trakcie studiów nad nosicielami tradycji, ich repertuarem i otoczeniem inspirowały go przede wszystkimi prace w języku niemieckim autorstwa Ottona Brinkmanna, Godfryda Henssena i Lindy Dégh. Koncentracja na kontekście i funk¬ cji odcisnęła piętno na dalszej twórczości naukowej Reimunda Kvidelanda. W 1966 został mianowany wykładowcą folklorystyki na Uniwersytecie w Bergen, z zadaniem stworzenia jej programu, którego tam dotąd nie było. Mi¬ sja zakończyła się sukcesem; mimo skromnych początków — wraz z Brynjulfem i Bente Alver — stworzył jedno z najważniejszych centrów studiów folk¬ lorystycznych w Skandynawii, kładące nacisk również na współczesne procesy i przemiany tradycji. Nazwisko Reimunda Kvidelanda stało się dobrze znane w świecie folklorysty¬ ki z powodu jego znakomitych talentów organizacyjnych w zakresie współpra¬ cy międzynarodowej; był organizatorem i inicjatorem niezliczonych projektów naukowych. Społeczności folklorystycznej znany był jako prężny organizator, o czym świadczą piastowane przez niego stanowiska kierownicze i udział w wie¬ lu międzynarodowych inicjatywach badawczych. W późnych latach sześćdziesiątych był pierwszym prezydentem NEFA — The Nordic Ethnological and Folkloristic Association — forum dla tych, którzy chcieli ożywić na nowo etnologię i folklorystykę. W latach 1971-1995 redagował pismo „Tradisjon", którego był założycielem. Dał się również poznać jako ak­ tywny prezydent dwóch czołowych towarzystw naukowych: International Socie­ ty for Folk Narrative Research (ISFNR) (1989-1995) i International Society for Ethnology and Folklore (SIEF) (1987-1990). Przez wiele lat był współautorem Internationale Volkskundliche Bibliographie. Przez sześć lat (1991-1997) piasto­ wał stanowisko dyrektora Nordic Institute of Folklore (NIF) w Turku (Finlandia). Działalność tego instytutu wykraczała daleko poza regionalny zasięg, nie ograni¬ czając się wyłącznie do badań lokalnych. Od 2002 roku Kvideland był również członkiem International Advisory Board of Folklore. �466 In memoriam Twórczość naukowa Reimunda Kvidelanda nie powinna zostać zapomniana, mimo że składa się głównie z artykułów, wstępów do prac zbiorowych i recenzji, a on sam nigdy nie opublikował żadnej wielkiej pracy, którą można by nazwać dziełem jego życia. Zainteresowania Reimunda Kvidelanda odnoszą się do kilku zakresów tematycznych, takich jak: tradycyjne narracje i pieśni (ze szczególnym uwzględnieniem ich transmisji społecznej); bajka magiczna, pieśni, przypowieści i podania oraz legendy ludowe z naciskiem na analizę tekstu; folklor dziecięcy, religijne memorały i religijność ludowa oraz badania historyczne. W uznaniu jego zasług na polu badania i rozpowszechniania tradycyjnych ba­ jek i podań, fundacja Märchen-Stiftung Walter Kahn przyznała mu w 2004 roku Europäische Märchenpreis. Jego ważnym wkładem do problematyki bajkoznawczej był artykuł The Stu­ dy of Folktale Repertoires, opublikowany w pracy pod red. M . Chesnutta Tel¬ ling Reality. Folklore. Studies in Memory of Bengt Holbek, Copenhagen, Turku 1993. Pośród licznych publikacji poświęconych gawędziarstwu ludowemu warto wspomnieć o jego wkładzie do dwunastotomowego wydawnictwa Norsk Eventyrbibliotek (Norweska Biblioteka Bajki Ludowej). W serii tej, publikowanej w Oslo od 1967 do 1981 roku, Reimund Kvideland zredagował lub współredago­ wał pięć tomów. Inne ważniejsze pozycje w twórczości Reimunda Kvidelanda, to: Norwegische und islandische Volksmärchen wydane w Berlinie w 1988 roku, wspólnie z Hallfredur Örn Eirikssonem oraz Nordic Frontiers. Recent Issues in the Study of Modern Traditional Culture in the Nordic Countries, Turku 1993, które zredagował wraz z Pertti J. Anttonenem. Również na polu teorii dostrzec można wpływ Kvidelanda na badania pieśni ludowej. Jego obszerny artykuł Den folkelege songtradisjons funksjonelle aspect (Funkcjonalny aspekt popularnej pieśni tradycyjnej), z 1974 roku, zainspirował wielu nordyckich badaczy. Kvideland zwrócił w nim uwagę na performatywny aspekt pieśni ludowej, który pozwalał traktować j ą jako proces. W jego opinii było to istotne podejście badawcze, lekceważone przez wcześniejszych badaczy ballad skandynawskich, zajmujących się dotąd głównie samym tekstem. Istotną część naukowej twórczości Reimunda Kvidelanda stanowiły badania historyczne. Uwidacznia się to w napisanych przez niego wprowadzeniach i ko¬ mentarzach do publikacji seryjnych, a w szczególności w jego artykułach na¬ pisanych dla Enzyklopädie des Märchens. Kvideland opublikował tam, między innymi, obszerny artykuł zatytułowany Norwegen, który dotyczył badania bajki ludowej w Norwegii. Omówił wcześniejsze artykuły norweskich badaczy napi¬ sane na ten temat oraz terminy naukowe wypracowane przez skandynawskich folklorystów w toku ich badań nad zjawiskiem bajki. Profesor Reimund Kvideland pozostanie w naszej pamięci przede wszystkim jako badacz i aktywny animator międzynarodowego życia folklorystycznego, którego talenty zadecydowały o tym, iż bardzo często powierzano mu stanowiska kierownicze w różnych organizacjach folklorystycznych. Był to także powszech- �In memoriam 467 nie szanowany uczony o wspaniałym podejściu do innych badaczy, który swoją postawą potrafił zachęcić młodszych kolegów do włączania się w prace szerszej, międzynarodowej społeczności folklorystów. Również polscy badacze mieli niejednokrotnie możliwość kontaktowania się z profesorem Reimundem Kvidelandem, którego inspiracja przyczyniła się w znacznej mierze do organizacji w ośrodku łódzkim cyklicznej konferencji „Ecology and Folklore" (1992-1998). Anna Pietrzyk RICHARD RORTY (1931-2007). RELATYWISTA OD DOBREJ N A D Z I E I Rorty bardzo poważnie traktował nowe media, a w szczególności Internet. Rozumiejąc jego rosnące znaczenie, nie stronił od mailowej korespondencji, go¬ dził się na wywiady za pośrednictwem wirtualnej sieci. Mniej więcej rok przed swoją śmiercią w elektronicznym liście pisał do zaprzyjaźnionego filozofa Jurge­ na Habermasa: „Niestety, zapadłem na tę samą chorobę, która zabiła Derridę". Po tej hiobowej wieści, dodał od razu ironicznie, że ta odmiana nowotworu trzustki bierze się „ze zbytniego oddawania się lekturze Heideggera" (Habermas, 2007, s. 18). Wiadomość o zgonie amerykańskiego uczonego również najpierw rozeszła się w mediach elektronicznych, choć początkowo nie bez pewnych komplikacji . Za miarodajną informację uznano ostatecznie notę kwartalnika „Telos" (także wersji elektronicznej), który donosił: „Richard Rorty, przodujący amerykański filozof i spadkobierca tradycji pragmatycznej, zmarł w piątek, ósmego czerwca 2007 roku". Richard McKay Rorty urodził się czwartego września 1931 roku w Nowym Jorku. Jego rodzice byli zaangażowani w propagowanie idei lewicowych, przede wszystkim myśli Lwa Trockiego, zachęcali też swojego syna do trudnych filo­ zoficznych lektur. Sam Richard rozkochał się w dzikich storczykach rosnących nieopodal rodzinnej posiadłości w zachodnim New Jersey. To jednoczesne, i za¬ razem bezkonfliktowe, zainteresowanie Trockim — czyli kwestiami sprawiedli¬ wości społecznej — oraz urodą storczyków — a więc jak najbardziej prywatnym hobby — znalazło później odbicie w jego filozoficznych poglądach. 1 1 Już dziewiątego czerwca jeden z członków rodziny filozofa dokonał wpisu o jego zgonie w bio­ gramie Rorty'ego zamieszczonym w internetowej encyklopedii Wikipedia, który początkowo, z braku potwierdzenia w innych źródłach, został usunięty jako przejaw internetowego wandalizmu. �In memoriam 468 Edukację wyższą rozpoczął Rorty wkrótce po ukończeniu 15. roku życia, wstępując na University of Chicago, gdzie w 1952 roku otrzymał magisterium z filozofii. Cztery lata później, w 1956 roku uzyskał doktorat z filozofii na Yale University. Po odbyciu służby wojskowej, wykładał w Wellesley College, a na­ stępnie w latach 1961-1982 w Princeton. Atakowany za swój dalece niekonwen­ cjonalny sposób uprawiania filozofii, w 1982 roku przyjął obowiązki profesora w zakresie humanistyki na University of Virginia, by w 1998 roku zostać profe­ sorem literatury porównawczej w Stanfordzie, który stał się jego ostatnim miej¬ scem pracy. W wolnym czasie podróżował od Australii do lasów deszczowych Brazylii, by oddawać się obserwowaniu życia ptaków. Pierwsza zredagowana przezeń książka, The Linguistic Turn z 1967 roku, w sposób symboliczny wyznaczyła naukową drogę Rorty'ego oraz miejsce zaj­ mowane przez tego uczonego na mapie XX-wiecznej refleksji filozoficznej. Roz­ poczynając od filozofii analitycznej, uzyskawszy biegłość w tej dziedzinie, Rorty porzucił ją, by ostatecznie zwrócić się ku pragmatyzmowi sygnowanemu przez Johna Deweya i Williama Jamesa, łącząc jego ustalenia z poglądami późnego Wittgensteina na temat języka. Dzisiaj jego nazwisko łączone jest ze zwrotem językowym, jaki dokonał się w humanistyce w latach 60. ubiegłego wieku. Rorty głosił wiarę w literaturę jako narzędzie edukacji społecznej i katalizator zmian. Ważnych dla rozwoju nauki i sztuki autorów podzielił na metafizyków, kurczo¬ wo uchwyconych jednej prawdy i chcących przy użyciu jednego języka opisać całą dostępną rzeczywistość, oraz ironistki (istotny jest ten rodzaj gramatyczny!), czerpiące z różnych słowników, próbujące za każdym razem opisać człowieka i jego świat na nowo. Ta umiejętność ujmowania rzeczywistości w nowy sposób była dla Rorty'ego kryterium rozstrzygającym, zaś za określeniem „różne słow­ niki" kryją się odmienne kultury, będące w istocie jedynym źródłem krytyki nas samych, naszych jednostkowych jaźni i kolektywnych pomysłów na życie. W bogatym dorobku literackim — nie bójmy się tego słowa — Rorty'ego na szczególną uwagę zasługują dwie książki . Filozofia a zwierciadło natury z 1979 roku to pierwsza tak systematyczna krytyka tradycyjnej, platońskiej filo­ zofii, skupionej na odkrywaniu stałych prawd. Amerykański uczony przekony­ wał, że tak zakreślona tradycja dobiegła kresu i zamiast poszukiwań filozoficznie ugruntowanej nauki winniśmy poświęcić się uprawianiu filozofii jako dialogu. Rozwijany przez niego neopragmatyzm rezygnował z posługiwania się pojęcia¬ mi „prawdy", „rozumu", „natury". Nie ma wszak, dowodził Rorty, spojrzenia znikąd, nie ma czystej, niewinnej wiedzy, a prawda nie tyle jest odkrywana, ile raczej wytwarzana w wyniku wielopoziomowych społecznych mediacji. W jego mniemaniu filozofia bez zwierciadeł (analityczna, od której zaczynał, potem już 2 2 W języku polskim ukazało się kilka książek i zbiorów artykułów Rorty'ego (Rorty, 1994, 1996, 1998, 1999). �In memoriam 469 każda) stała się dyscypliną, której kompetencyjny zakres ogranicza się tym sa¬ mym do nauki o logicznym wynikaniu. Drugą znaczącą i szeroko komentowaną pracą była Przygodność, ironia i soli­ darność, wydana pierwotnie w 1988 roku. Na jej kartach Rorty już w sposób bez­ pośredni odnosił się nie tylko do kwestii filozoficznych, ale podnosił także liczne problemy społeczne i polityczne. Konstatując upadek „wielkich opowieści" na¬ dających wcześniej sens ludzkiemu życiu, takich jak chrześcijaństwo, humanizm albo marksizm (tytułowa „przygodność"), postulował Rorty postawę ironiczną, polegającą na wzięciu w nawias wszelkich dogmatów, jako produktów miejsca i chwili. Możliwa w takim przypadku sytuacja powszechnego idiosynkratyzmu, powinna zostać złagodzona przez przyjęcie postawy liberalnej, znaczącej tutaj tyle, co dążenie do minimalizacji okrucieństwa w świecie ze świadomością, że mój/nasz styl życia nie może być nikomu narzucany siłą, i że nie posiada on żadnych metafizycznych gwarancji (tytułowa „solidarność"). „My, wykształceni, wyrafinowani, tolerancyjni, miękcy liberałowie — jak etykietował Rorty własną podmiotowość — jesteśmy zawsze gotowi wysłuchać racji drugiej strony; wie¬ rzymy, że społeczeństwo istnieje po to, by ułatwiać jednostkom realizację ich różnych celów; traktujemy postęp jako wzrost różnorodności i wolności, nie¬ ustannie dążąc do tego, by jak najszerszy krąg ludzi nazywać «my»". Poglądy Rorty'ego, szczególnie te, które wykraczały poza filozoficzny ka¬ non, dotykając spraw etyki i relacji między ludźmi i społeczeństwami, kryty¬ kowano wielokrotnie, zarzucając im naiwność, zbytni idealizm bądź tworzenie nowego rodzaju utopii, tym razem liberalnej. Na początku ostatniej dekady X X wieku mówiło się nawet, że „przykładanie" Rorty'emu stało się „nową gałęzią przemysłu kulturowego". Filozof, który głosił tezy dokładnie odwrotne do Huntingtonowskiego „zderzenia cywilizacji" i przekonania o nieuchronności wielkiej wojny, stał się w pewnym momencie nie tylko filozofem akademickim, lecz także wpływowym rzecznikiem dialogu między kulturami, które uważano za skazane na konflikt. Jego praca naukowa była nagradzana. W 1981 roku otrzymał, dzię¬ ki MacArthur Foundation, jeden z pierwszych „grantów dla geniuszy". Krótko przed śmiercią, w kwietniu 2007 roku, Rorty — zaliczany już za życia do eli­ tarnego grona najwybitniejszych filozofów i myślicieli społecznych końca X X wieku — został uhonorowany Medalem Thomasa Jeffersona. W laudacji uza¬ sadniono to wyróżnienie następująco: „W uznaniu jego ogromnego i dystynktywnie amerykańskiego wkładu w filozofię, a szerzej, w nauki humanistyczne. Jego praca przedefiniowała wiedzę jako kwestię dialogu i praktyki społecznej, nie zaś próbę odwzorowania natury, przedefiniowała ponadto samą filozofię jako niekończące się, demokratyczne, społeczne i kulturowe akty badania, refleksji i wymiany, a nie aktywność kontrolowaną i uprawomocnianą przez koncepcje obiektywności i ponadrozumowej prawdy" . 3 3 „Telos", 9.06.2007-http://www.telospress.com (dostęp: 22.09.2007). �470 In memoriam Rorty zmarł w swoim domu w kalifornijskim Palo Alto, pozostawiając 34-letnią żonę Mary Varney Rorty (wcześniej był mężem filozofki Amelie Oksenberg Rorty) i ich syna Jaya, dwójkę dzieci z pierwszego związku — córkę Patricię oraz syna Kevina, a także dwoje wnucząt. Warto w tym miejscu zapytać o związki Rorty'ego z antropologią. Uczony chętnie i często przekraczający granice dyscyplin, wypowiadający się na łamach popularnych czasopism i gazet, nie stroniący od podejmowania tematów ogól¬ nospołecznych i aktualnych, musiał przecież zajmować stanowisko w sprawach ważnych także dla antropologów. I tak w istocie było. Rorty wielokrotnie wypo¬ wiadał się choćby na temat relatywizmu, tej soli antropologicznej teorii. Pomi¬ janie przezeń pojęć „prawda" i „natura" samo w sobie stanowiło już wyrazistą deklarację w tym względzie. Uczony ten powtarzał, że zrozumienie tego, co na¬ zywamy faktami, zawsze uzależnione jest od danej formy życiowej. Nasz dostęp do rzeczywistości jest w sposób nieunikniony uwarunkowany przez lokalne prze¬ konania co do tego, czym jest wiedza, a wniosek stąd (nie jedyny zresztą) pły¬ nie taki, iż pretensje zgłaszane przez zachodnią naukę, a dotyczące jej rzekomo uprzywilejowanego dostępu do zewnętrznej realności, są co najmniej wątpliwe. A dalej, skoro nie istnieje żaden uniwersalny kanon pojęć, służący klasyfikacji rzeczy, tedy roszczenia filozofii stają się coraz mniej uzasadnione. Epistemologia — pojmowana jako nauka o tym, co daje się stwierdzić z absolutną pewnością — zakrawa w tym świetle na coś po prostu niemożliwego. Na poziomie społecz¬ nej praxis Rorty namawiał z kolei do „etnocentryzmu otwartego". Zakładając, że punktem wyjścia w kontakcie z obcą kulturą jest nasz własny punkt widzenia, postulował, aby punktem dojścia stała się taka jego modyfikacja, która pozwoli¬ łaby na przyswojenie obcego punktu widzenia i uczynienie go częścią naszego. Liczy się tu — i zawsze — intelektualna ciekawość. Naszą powinnością nie jest poznanie dla samego poznania, ale czynienie życia lepszym, dawanie nadziei; bardziej ważkie od pytań epistemologicznych są pytania etyczne. Może jest to zbyt daleko idąca analogia, lecz w tych poglądach odnajduję żywe echo wezwa¬ nia księdza filozofa Józefa Tischnera, który mawiał: „nie szukaj prawdy, szukaj przyjaciół". Zdaje się, że nieodległa to myśl od liberalnej solidarności promowa¬ nej przez Rorty'ego. Interesującym wątkiem działalności tego uczonego była jego polemika pod¬ jęta z inną wybitną umysłowością swoich czasów, zmarłym osiem miesięcy wcześniej Cliffordem Geertzem. Nie wnikając w jej szczegóły — pretekstem było leczenie w amerykańskiej klinice Indianina alkoholika, który korzystając z darmowego rządowego programu pomocy medycznej, nie zaprzestał picia alkoholu, za nic mając nalegania lekarzy, którzy nie rozumieli powodów jego zgubnej determinacji — należy podkreślić zgoła odmienne wnioski, do jakich doszli. Geertz pisał o bezduszności liberalnego społeczeństwa, które nie potrafi dostrzec i właściwie ocenić ludzi żyjących według odmiennych norm (Geertz, 1986). Rorty natomiast chwalił mechanizmy tegoż społeczeństwa, dzięki którym �In memoriam 471 ów chory Indianin mógł być leczony w państwowym szpitalu. Zauważmy funda¬ mentalną zmianę, namawiał, przecież jeszcze sto lat temu ten „dzikus" znajdował się na marginesie, nie był częścią naszego społeczeństwa, teraz natomiast jest takim samym obywatelem, jak my wszyscy. Kto doprowadził do tej mentalnej rewolucji? — pyta Rorty — i odpowiada: to antropologowie, ich postawa życzli­ wych interpretatorów. Dalej filozof używa jakże krzepiąco brzmiących określeń: antropologowie są dlań mianowicie „koneserami zróżnicowania" i „agentami miłości" pospołu. W społeczeństwie liberalnym ich zadaniem jest uwrażliwianie na inność, wskazywanie możliwych obszarów konfliktu, podsuwanie etycznych rozwiązań. Specjaliści od zróżnicowania to zarówno tłumacze, jak i rzecznicy in­ ności, ludzie odpowiedzialni za tworzenie przestrzeni do dialogu (Rorty, 1991). Rorty był upartym piewcą nadziei. Wierzył, że cierpienie innych da się mini­ malizować, że można położyć kres poniżaniu jednych istot ludzkich przez inne. Tworzył w epoce, która jego zdaniem była pierwszą w historii ludzkości chwilą, kiedy duże grupy ludzi nauczyły się oddzielać „pytanie «Czy podzielasz nasze przekonania i pragnienia?» od pytania «Czy cierpisz?»" (Rorty, 1996, s. 267). To umiejętność odróżnienia kwestii różnic, partykularyzmów i odmienności od kwestii odczuwania cierpienia. Podejmował ten podstawowy dla siebie temat również w odniesieniu do kon¬ kretnych tragedii. „Dla Serbów Muzułmanie nie są już ludźmi. Muzułmańskich jeńców, leżących na ziemi w rzędach i czekających na przesłuchanie, serbski strażnik przejechał małym wozem dostawczym (...). W Bonsansi Petrovac pew­ nego Muzułmanina zmuszono do odgryzienia penisa innemu Muzułmaninowi", przytaczał Rorty fragmenty dziennikarskich raportów pisanych w Bośni w 1992 roku (Rorty, 2005, s. 53). Filozof uczulał na zwolenników Nietzschego (często nieświadomych tego powinowactwa), którzy twierdzą, że idea niezbywalnych praw człowieka to śmiechu warta próba obrony słabszych przed silniejszymi. Przestaliśmy pytać o to, kim lub czym jesteśmy, bo antropologia pokazała wszyst­ kim oszałamiającą zdolność gatunku ludzkiego do zmieniania się. Słabość filozo­ fii moralnej otwiera drogę do uzasadnienia najbardziej potwornych zbrodni. Pro­ blemem nie są obecnie racjonalni egoiści, o których Platon sądził, że są podatni na reedukację, trzeba im jedynie uzmysłowić ich błędy. Realnym problemem jest ów Serb, dzielny i honorowy, uważający Muzułmanów za obrzezane psy. Real­ nym problemem jest ten odważny żołnierz i wspaniały towarzysz, oddany swoim kompanom i przez nich kochany, gardzący Muzułmanami i uważający kobiety za niebezpieczne suki i nieprzyjazne dziwki. Racjonalność nie ma tutaj nic do roboty: wskazanie Serbom wybitnych Muzułmanów nie podziała, tak samo, jak wiedza o genialnych Żydach nie zmieniła poglądów nazistów, a jedynie zwięk¬ szyła przyjemność ze znęcania się nad nimi. „Bowiem wszystko zależy od tego — tłumaczył Rorty, mówiąc oczywiście nie tylko o wojnie na Bałkanach — kogo uznajemy za bliźniego, za racjonalny podmiot w jedynym istotnym znaczeniu — znaczeniu, w którym być istotą rozumną to tyle, co być członkiem n a s z e j �In memoriam 472 wspólnoty moralnej" (Rorty, 2005, s. 55). Już Florian Znaniecki twierdził, że każda rzeczywistość jest czyjaś, wymaga zatem uwzględnienia współczynnika humanistycznego, a Jerzy Kmita przekonywał, że bazą dla każdej interpretacji każdej kultury jest założenie o racjonalności jej depozytariuszy. Rorty'ego nato­ miast najbardziej interesowały zawsze wnioski etyczne, najpierwsze bodaj i naj­ ważniejsze w świecie zglobalizowanych różnic i odmienności, które skazane są na współistnienie i sąsiedztwo. Antropologowie nie powinni od tych wniosków stronić. Waldemar Kuligowski BIBLIOGRAFIA Geertz C. The Uses of Diversity, „Michigan Quarterly Review" vol. 25, no. 1. 1986 Habermas . Rorty —filozof,przyjaciel, poeta, przeł. A.M. Kaniowski, „Gazeta Wybor­ 2007 cza", 16-17 czerwca 2007. Rorty R. On Ethnocentrism: A Reply to Clifford Geertz, w: R. Rorty, Objectivity, 1991 Relativism and Truth, „Philosophical Papers" vol. 1. Filozofia a zwierciadło natury, przeł. M. Szczubiałka, Fundacja Aletheia 1994 — Wydawnictwo Spacja, Warszawa. Przygodność, ironia i solidarność, przeł. W.J. Popowski, Wydawnictwo 1996 Spacja, Warszawa. Konsekwencje pragmatyzmu, przeł. Cz. Karkowski, Wydawnictwo IFiS 1998 PAN, Warszawa. Obiektywność, relatywizm i prawda, przeł. J. Margański, Fundacja Aletheia, 1999 Warszawa. Prawa człowieka, rozum i uczucia, przeł. W. Jach, „Odra" nr 2, s. 53-62. 2005 www.telospress.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/980dbbd89ac039dc3220ee23b4129434.pdf 94146c5744ffcf1bb2670bb3ad748165 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1445 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1337 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.399-406 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M E M o R I A M Lud, t. 57, 1973 TADEUSZ WROBLEWSKI WSPOMNIENlE (1914-1972) POSMIERTNE W dniul~ lipca 1972 roku zmarł w Poznaniu jeden z najbardziej znanych i popularnych w Wielkopolsce etnografów, docent dr Tadeusz Wróblewski. Znali go wszyscy radiosłuchacze z coniedzielnych audycji, w których swobodnie, w gawędziarskim stylu, wolnym od ciężkiej uczoności, omawiał niby pospolite, ale charakterystyczne zjawiska kulturowe. tłumaczył ich sens i uczył patrzeć na nie jako na dokumenty wiecznie zmiennego życia. Byl najbardziej "poznańskim" ze wszystkich poznańskich etnografów. Urodził się w Poznaniu 10 lutego 1914 roku. Tu chodził do szkoły i uzyskał w r. 1933 w Gimnazjum im. Karola Marcinkowskiego świadectwo maturalne. W 1'. 1936 podjął w Poznaniu pracę w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych i zapisał się na studia etnograficzne. Przerwała je wojna i wy- �400 1n Hł(:morianć siedlenie do Ostrowca Świętokrzyskiego. Po powrocie do Poznania kontynuuje studia, pelniąc równocześnie funkcje asystenta-wolontariusza. Zajęcia \V Katedrze Etnografii wypełniały mu cały wolny czas poza godzinami urzędowania w Zakładzi'2 Ubezpieczel1 Społecznych, gdzie zarobkowo nadal pracował do r. 19!)O. Roboty w Katedrze Etnografii bylo wtedy sporo. Należało po wojnie wszystko organizować od nowa. Pomagał więc profesorowi Frankowskiemu przy re;lytuow:\niu katedry. Szczególnie dużo wysiłku wlożyl \V gromndzenie księgozbioru, urqdzanie pomieszczeri Katedry i zdobywanie najniezbt~dniejszych :;prz(:lów. Przsllużają się więc studia Wróblewskiego. KOliczy je w r. 1048 dyplomem magistra ril,)zofii "w zakresie antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii". W I'. 19~O uzyskuje w Katedrze etal sLarszego a'iystenta i odtąd może bez reszty zaj'lć siq pracą naukową. IN 1'. 195:) awansuje na stanowisko adiunkta. W trzy lata później doktoryzuje się na podstawie pracy Chlopski dom w Wielkupolsce -- jego rozwój i p1·zeobl'ażenia. W'reszcie w r. 1964 uzyslmje na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu stopiel1 naukowy docenta. Tematem pracy habilitacyjnej były Wspólne elementu w ludowych ktllturach środkowej Europy. \V trzy Jata później powierzono mu w Katedrze UAM kierownictwo Zakładu Folklory:;Lyki. Wróblewski należał do naukowców, którzy nie gromadzili wiedzy na własny tylko użytek, dlatego lubił zajęcia dydaktyczne. Dawały mu one okazję do przekazywania swoich osiągnięć badawczych młodemu pokoleniu etnografów, do wdrażania studentów w dyscyplinę naukową. Dba! o rzeczow4 treść i staranną [orm,~ wykladu. Lubil rzetelną robotę i tylko taką ceni!. Sam starał się pracować rzetelnie, nie tylko w zakresie swej dyscypliny, ale r6wnież na odcinku społecznym w Związkach Zawodowych czy organizacjach naukowych, między innymi jako długoletni członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego czy jako sekretarz Komisji Etnograficznej Poznańskiego Towarzystwa Przy jaci6ł Nauk. Vł pracy naukowej był Wróblewski zwolennikiem stopniowego rozszerzania problematyki badawczej i systematycznego doskonalenia warsztatu. Na tej zasadzie zainteresowania naukowe Wróblewskiego rozwijają się wszerz i w głąb z rzadko spotykaną kOll3ekwencją. Zł'azu koncentrują się na budownictwie wielkopolskim, a nawet na wąskim jego odcinku - budownictwie podcieniowym. HeJiktowe okazy tego budownictwa Wróblewski sumiennie zinwentaryzował i zanalizował. Doszedł wtedy do przekonania, że wok6ł problemu chłopskiego budownictwa wielkopolsJ<iego naroslo wiele nieuzasadnionych poglądów, gł6wnie z powodu podejścia do tego zag3dnienia interesujących się nim badaczy niemieckich z pozycji nacjonalistycznej. Rozszerzając tedy studia, poddaje analizie różne formy dom6w chłopskich występujących w Wielkopolsce. \Vyniki swych dociekal1 przedstawil we wspomnianej pracy Chlopski dom w Wielkopolsce jego l'ozwój i pl'zeobmżenia. Wróblewski dał w niej - jak to podkreśli! prof. BUl'szta - krytyczny przegląd dotychczasowych ujęć przedmiotu i to z obu stron barykady dzielącej polskich i niemieckich badaczy. Oddzielił i odrzuci! stronę polityczną w interpl'etacji naukowej. W obiektywnej analizie wy\,aza! błędy w dotychczasowych założeniach badawczych i bt"aki faktograficzne w publikacjach. W szerokiej perspektywie przestrzennej i czasowej uwypuklił problem rodzimości. Obalił hipotezę o wschodnio-niemieckim rodowodzie domu wielkopolskiego. Zwrócił uwagę na elementy niezmienne domu, które mimo wielowiekowej ewolucji jego kształtu i mimo różnorakich wpływów przetrwaly do naszych czasów. Wróblewski przestrzega jednak przed traktowaniem rodzimości form w wąskim aspekcie regionalnym i zwraca uwagę na występowanie rzekomo typowych, tylko dla określonego regionu, zjawisk na obszarach daleko większych niż tereny zasiedlone przez różnorodne ludy i narody. �401 In memoriam Problem t:lki zachęcał do badań nie tylko na polu budownictwa. Wróblewski, który chciał drogc! precyzyjnej analizy faktograficznej dojść do odróżnienia tego co wspólne, od tego co właściwe tylko dla etno su czy regionu, podjął się zadania prześledzenia poel tym kątem widzenia zasobów kulturowych ludów otaczających polski obszar etniczny. Rezultatem tych dociekań była wymieniona rozprawa Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy. Autor wyszedł z założenia, że ustalenie elementów wspólnych warunkuje dopiero wykazanie różnic j:lko zja-· wisk znamiennych ella określonych regionów. Podjęcie przez Wróblewskiego tak szeroko zakreślonej problematyki, wymagającej znacznej znajomości faktograficznej i wielkiej erudycji, było możliwe dzięki wielokierunkowym studiom szczegółowym. Rezultatem tych dociekań są prace i artykuły poświęcone szczególnie kulturze Po-morza i pogranicza polsko-niemieckiego, liczne recenzje i omówienia aktualnych publikacji polskich i obcych, jak i hasła opracowane dla Słownika starożytności słowiańskich. Wymienić tu przykładowo można takie tytuły, jak: Pomorze Zachodnie w niemieckich atlasach etnograficznych (Szczecin 1959), Germaliskie elementy w kulturze słowiańskiej ([w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. 2), Pogranicze polsko-niemieckie w świetle materiałów etnograficznych ("Lud" t. 50) czy Etnograficzny zarys Pomorza Zachodniego ([w:] Pomorze Zachodnie - nasza ziemia Poznań 1960). Wróblewski zdawał sobie sprawę z ogromu zamierzeni:ł badawczego i ze skromnych wyników własnych dociekań. Swą pracę traktował też jedynie jako wskazującą kierunek badań. We wszystkich swych badaniach Wróblewski dążył do zajęcia właściwej postawy wyjściowej, do poprawnego procesu myślowego, do prawidłowego i rzetelnego wnioskowania i do wysuwania hipotez dostatecznie uzasadnionych oraz twierdzeń w pełni udokumentowanych. Nie zadawalał się jednostronnym naświetleniem zjawiska, jednokierunkowym ujęciem problemu. Starał się przedstawić to samo zagadnienie w aspekcie różnych szkół i kierunków badawczych i wykazywać zależność rezultatów dociekań od celów badawczych i związanych z nimi założeó metodologicznych. W ten sposób zwracał uwagę na względny charakter ustaleó i potrzebę nieustannej ich rewizji jako warunku postępu w nauce. Często też dostrzegał i tropił w obcych publikacjach metodyczne błędy, a chcąc ich sam uniknąć, poświęcał wiele uwagi zagadnieniom metodologii i starał się nią zainteresować na wykładach i seminariach swoich studentów. Bezustannie podkreślał przy tym konieczność uściślania pojęć, precyzowania nazewnictwa, właściwego interpretowania treści znaczeniowej tkwiącej w słowie, nazwie, terminie. I rzecz znamienna - gdy dał studentom do ręki opartą na obszernej literaturze i własnych przemyśleniach część I swego Wstępu do etnografii (poznań 1969), obejmującą rozważania nad zakresem i przedmiotem etnografii jako nauki o kulturze, to wysunął na czoło rolę języka w poznaniu naukowym, czyli zagadnienia terminologii. Smied przerwała Wróblewskiemu pracę nad II częścią Wstępu do etnografii, która miała objąć zasady klasyfikacji przedmiotu badań oraz omówienie głównych kierunków badawczych i ich założeń metodologicznych. Smierć nie pozwoliła mu też zrealizować opracowań syntetycznych, do których zmierzał po licznych i roz-ległych studiach szczegółowych nad ludową kulturą polską jako składową częścią środkowoeuropejskiego obszaru kulturowego i jej powiązań z kulturą tego obszaru. Usiłował te związki wykazywać już nie tylko w kulturze materialnej, od której badania rozpoczął, lecz coraz szerzej w kulturze społecznej i duchowej, w naj-szerzej pojętym folklorze. O rozległej erudycji Wróblewskiego w tych dziedzinach świadczą omówienia publikacji polskich, zwłaszcza zaś zagranicznych, zamieszczane w czasopismach etnograficznych, np. w "Ludzie", czy hasła we wspomnianym Słowojczysta, "fi Lud. L LVll �402 niku In memoriam starożytności tUTze ludowej slowial1skich Wielkopolski, (Egzo- i endogamia, którego to wydawnictwa oraz at'tykuly w Kulbył jednym z głównych ini- Demony) cjatorów (Pojęcia o świecie, Demony i wyobrażenia demonologiczne). W jego folklorystycznych zainteresowaniach i dociekaniach niepoślednie miejsce zajmował świat wyobrażeil. i wiel'Zeń ludowych, świat zjawisk wykraczających poza zmysłową rzeczywistość, stanowiących jednak na równi z realiami islolne elementy w kulturze ludzkości. Dostrzegał je szczególnie w kulturach Wschodu i nimi si<~ interesowa!. Już w młodości, zanim zaczął studia etnograficzne, kontaktował sit; z nielicznymi w Polsce wyznawcami buddyzmu. To pozwoliło mu później napisać do cejlońskiej Encyklopedii buddyzmu rozprawkę-hasło Buddyzm w Polsce (1957). Chęć naukowego poznania owych rozległych światów, pełnych niezbadanych tajemnic, była chyba powodem zapisania się młodego U1'zędnika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na fascynujące etnograficzne wykłady prof. Frankowskiego i wreszcie oddania się bez reszty umiłowanym studiom. Zatapianie się w bezbrzeżnych dziedzinach ludzkiej myśli, ludzkiej działalności, a nade wszystko ludzkiej wyobraźni jako głównego motoru kulturotwórczego, odrywało go od świata realnego i przenosiło w świat irracjonalny, w którego istotę, nie tylko metodami naukowego poznania, wniknąć usiłował. To czyniło z Wróblewskiego naukowca, człowieka nieco zagadkowego. Jego sądy cechowa lo zwykle jakieś niedopowiedzenie, wyczuwało się w nich nie tylko ostrożność, ale też wahanie, rozległe obszary wąlpliwoś:i naukowych. Z tymi wątpliwościami odszedł w zaświaly. Stanislaw PUBLIKACJE TADEUSZA Zestawił Blaszczylc WROBLEWSKIEGO S. Blaszczyk 1954 Etnografia 1'adziecka znawstu;ie, "Lud" 1954, t. 41, s. 36-65. Kilka uwag a zagadnienie o geograficznym zasięgu etnogenezy występowania w świetle prac Stalina krosien poziomych o języko- i pionowych, "Lud" 1954, t. 41, s. 677-698. Rec.: "Anthropos" t. 48, 1953, "Lud" 1954, t. 'H, s. 977-98!l. Rec.: "Sol'ets;~aja EtnograJUa" z. 4, 1951, "Lud" 1954, t. 41. s. 8/0-888. 1956 Budownictwo 111dowe w pracach O. Kolbe1"ga, "Lud" 1956, 1. 42, s. 115-142. 1957 Buddhism in Poland, [w:] Encyclopaedia of Buddhism, t. 2, Paradenia (Ceylon) 1957, s. 186-194. Starożytne krosna egipskie, "Z Otchłani Wieków" 1957, z. 4, s. l!J6-204. 1958 budownictwo podcieniowe w Wielkopolsce w XIX i XX w., "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza", Al'cheologia, Etnografia, z. 1, Poznań 1958, s. 99-222. Jeszcze o krosnach i tkactwie, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1958, t. 6, z. 1-2, s. 61-32. Zagadkowe ślady na ścianach kościolów w Wielkopolsce, "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" 1958, t. 4, z. 2, s. 195-205. Uwagi do a1"tykulu J. Tomaszewskiego "Z badań nad integmcją spoleczną na Ziemiach Zachodnich", "Przegląd Zachodni" 1958, R. XIV, t. 3 (nr :1-6), s. 450-45:ł. Chlopskie �403 in 71wrno";'am Rec.: Antropologia w tomach SS-57 (R. czasopisma 1953-1955) "Ame1'ican lugisC', "Czlowiek w Czasie i Przestrzeni" 1958, t. 1, z. :3, s. 162-164. Ret:.: ,J. I3lat:hnio, Ozriuby nariszczytowe na Ziemi Chelmi1iskiej .,Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolsl<;i i Pomorza" 1958, Anthropo- i Michałowskiej, t. 4, s. 446--449. 19,;9 Zac/wdnie UJ niemieckich atlasach etnogwricznych, "Szczecin. Miesięcznik Pomorza Lachociniego" 1!l59, z. 8··9, s. J 37-155. Rec.: J\. Dobl"Owolska, Budownictwo ludowe na Pomorzu Zachodnim, "Studia i Materialy tlo Dziej,'"", Wielkopolski i Pomorza" 1959, t. 5, s. :36:;-368. Pomorze 1960 Dom i za(J1'Oda, Iw:] Etnograficzny zarys Kultum Pomorza ludowa t. 1, Poznań Wielkopolski, Zachodniego, [w:] Poznar, l!J(jO, s. 19B-Z20. Red. oprac. materiałów: B. Stelmachowska, Slupska" (Poznań) 1960, t. 5. Pomorze Zachodnie 1960, - s. 107-162. nasza ziemia ojczysta, Sprawozdanie z dzialalności poznaliskiego Budownictwo oddzialu "Biblioteka Słowiltców, Polskiego Towarzystwa Ludo- znawczego, "Lud" 1IWO, t. 45, s. 5:'i1l-560. Hec.: t. 50, 1955, "Lud" 1!H:iO, t. 4:;, s. ;j411··;3:'iB. "Anthropos" Ret:.: "AntiLmpos" t. S " 1D!Jii, "Lud" HloO, l. 4\ s. :35ll-:36B. 1961 Budowle nawodne, tzw. palafity, [w:] Slownik starożytnoŚC"i słowiańskich, t. 1, 1961, s. 173-174. Budulec. Sciany. Budynki mieszkalne, Chlopski dom w Wielkopolsce, UAM, Hec.: Rec.: Hec.: Rec.: ,.Lud' Rec.: Hec.: Rec.: Dach, [w:] [w:] Słownik Slownik starożytności starożytności jego rozwój t. 1, 1961, S. 182. t. 1, 1961, s. 186-18B. Wydawnictwo Naukowe słowiańskich, slowia1iskich i przeobmżenie. Poznań 1961. t. 52, 1957, "Lud" 1961, t. 46, s. 378-388. t. 53, 1958, "Lud" W61, t. 46, s. 388-397. "Baessle1' Archiv", t. I-III i V, 1952-1957, "Lud" 1961, t. 46, s. 416-424. T. P. Bank, Botanical and ethnobotanical Studies in the Aleutian Islands .. 19{ij, t. 46, s. 4:~;~-4:~4. "L'J.:thnouraphie" t. 50, 1955, "Lud" 1n61, t. 4H, s. ~397-40:3. "L'Ethnof}l"apl!ie" t. 51, H156, "Lud" 1961, t. 46, s. 403-408. :S. Erixon, A. Hultkranz, L. Bodker, International D"ictionary of reg"ional Euro·· peen .!lnth1"Opology and FolkloTe, "Lud" 1961, t. 46, s. 428-430. Rec.: L. P. Potapov, Narody juznoj Sibiri, "Lud" 1961, t. 46, s. 358-:361. "Anthropos" "Anthmpos" 1962 Ciesielstwo, Demony, Egzo- I w:] [w:j Słownik sta1'ożytności Słoumi1c starożytności i endogamia, [w:] Słownik t. 1, z. 2, 1962, s. 268-269. t. 1, z. 2, 1962, s. 335-338. slowiańskich, t. 1, z. 2, 1962, s. 446- słowiańskich, słowia'hskich, sta1'ożytności 44B. Prof. dr g Fran]wwski. t. 30, s. 94-96. Z badań nad zabytkami Wspomnienie drewnianego pośmiertne, "Kronika budownictwa Miasta Poznania" chłopskiego tv 1962, Wielkopolsce, "Sprawy Oświc\ty i Kultury Województwa Poznańskiego" 1962, t. 2, s. 103-107. Rec.: J. Burszta, Dawne budownictwo na sochy w Wielkopolsce i jego zanik; "Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" 1962, t. 7, s. 355-:356. Rec.: L'Ethnographic" t. 52, 1957, "Lud" 1962, t. 47, s. 571-578. Rec.: S. W. Kiselev, Kratldj ocerk drevnej istorii Chakasov, "Lud" 1962, t. 47, s. 540·-544. �404 lnentorianŁ In Rec.: Z. Radacki, Budownictwo wiejskie na Pomorzu Zachodnim, .,Studia i Matel'jały do Dziejów Wielkopo1s1,i i Pornot'za" 1962, t. 7, s. :195-:m7. Rec.: J. Stankiewicz, Piotr Loewen budowniczy żulalOski, "Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolski i PomOl'za" 1962, t. 7, s. 40H-409. Rec.: J. Stankiewicz, Zabytki a1'chitektul'y i budownictwa na 2ulnwach, ,.Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" 1962, t. 7, s. 411-41:J. 1963 Witold Klinger. Wspomnienie pośmiertne, "Luci" 196:1, t. 4H, s. 571-577. Red. oprac. materiałów: B. Stelmachowska, Słowii!cy i ich kulturn, ,.Biblioteka Słupska" (Poznań) 1963, t. 11. Prof. 1964 Budownictwo gospoda.rcze, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 2, Poznań Germańskie slowiańskiej, [w:] elementy w kulturze t. 2, PoznaJ'! 1D64, Wielkopolski, s. 52--111. Współautor: .J. Burszt<l. Ciesielstwo. [w:] Kultura ludowa s. 447-46·1. 1964, Słownik starożytności slO1uiall- skich, t. 2, z. l, 1964, s. 97-99. Wspólne elementy kulturach środkowej Europy, "Prace Wydziału UAM". Sel'ia EtnograCiczna, nr 3, Poznań HJl;4. Filo- "Lud" 1966, w ludowych zoficzno-Historycznego 1966 Pogranicze lJolsko-niemieckie w świetle materinlów etnograficznych, t, 50, cz. II, s. 431-466. Przemiany Zngadki "Argumenty" 1966, nr 17, s. 4, "Mówią Wieki" 1966, R. IX. nr 11, s. 1-:1. w ob1'Zędowośc-i rodzinnej, histOl'ii kultury, Ill. 1967 Demony i wyobrażenia demonologiczne, znań 1967, t. 3, s. 437-455. Pojęcie o świecie, [w:] Kultura Rozwój ludowa zaintereso1L'a1'! ludoznawczych Z dziejów pojęcia Z zagadnień budownictwa KultuTa wiejskiego ludowa Studia "Lud" Etnograficzne" Ziemi Kamieńskiej, Wielkopolsce, Po- Wielkopolski, L :1, Poznań Wielkopolski, UJ "Łódzkie etnografii, [w:] 1!W7. s. 505-540. lOG7, UHj7, s. B:~-9Z. 1. 51. l. ,.Hocznik n. s. 11-21. Kamivński" 1967, t. 2, s. 107-151. 1968 Zarys historii badali. nad duchową kulturą ludową w Polsce, "Lud" H)Gll, t. 51, cz. II, s. 45:3·-484. 1969 Katedra Etnogmfii t. 13, s. 129-143. U AM w Poznaniu li' latach 1945-1967, "Etnografia Polska" l n69, w ujęciu Bruno Schiera, "Lud" 1969, t. ;;:l, s. :323-:ł:n. cz. I, Etnografia, lud, kultum, Poznań 19G9. Rec.: "Anthropos" t. 61, 1966, "Lud" 1969, t. 53, s. 402-406. Rec.: "Anthropos" t. 62. 1967, "Lud" 1969, t. 53, s. 406-411. Rec.: L'Ethnogmphie" t. 60-61. 1966-1967, "Lud" 1969, t. 53, s, 39B·-400. Niemiecka "MitteletLropa" Wstęp do etnog'rafii, 1970 Rec.: "AnthTOpos" t. 63-64, 1968-1969, "Lud" H170, t. 54, s. 26:~--269. 1972 Rec.: salen Teodor Wilhelm Systematik del' Danzel, Ethnologische Kulturwissenschaften, Kulturkunde. Hamburg s. 292-295. Rec.: R. Śmialowski i E. Dąbska, Budownictwo Ziemi Lubuskiej, "Rocznik Lubuski" 1972, t. a. Vel'such 1967, drewniane "Lud" i mlyny einer univert. :16, wi.etrzne na 1972, �In menHH'ialn ADOLF NASZ Dnia 7 kwietnia 1973 roku zmarł w wieku 57 lat, po ciężkiej chorobie, doc. dr Adolf Nasz, znakomity znawca kultury ludowej Śląska Dolnego i Opolskiego. Nauka polska straciła wybitnego nauczyciela i uczonego, fakt ten szczególnie boleśnie dotknął wrocławskie środowisko akademickie. Adolf Nasz po ukończeniu studiów na kierunku prehistorii i etnologii, a następnie uzyskaniu stopnia doktora filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie wyjeżdża w 1946 roku do Wrocławia aby na stałe związać się z Uniwersytetem. W 1954 r. uzyskuje stopień docenta. Na Uniwersytecie Wrocławskim pełni szere2, funkcji, a mianowicie: kierownika Katedry Etnologii (od 1952 r.), kierownika Zakładu Etnografii Polski 0955_1969 r.), kierownika Katedry Etnografii Polski O %0-1969 r.), prodziekana Wydziału Filozoficzno-Histerycznego a oskltnio kierownika połączonych katedr etnografii (od 1972 r.). Głównie Jemu Uniwersytet Wrocłmvski zawdzięcza zorganizo\vanie i rozwój kierunku etnografii. Był pedagogicm wybitnym, wykształcił i wychował wielu magistrów i doktorów. Pod Jego opieką powstało szereg rrac naukowych i popularno-naukowych. Wykładał również na Wyższ,-'j Szkole Pedagogicznej w Opolu. Od początku swej działalności naukowej doc. dr A. Nasz był członkiem i działaczem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pełnił szereg odpowiedzialnych funkcji, a mianowicie: Zastępcy Sekretarz<l G eneralnego, ostatnio Wiceprezesa Zarządu Głównego PTL i Prezesa Oddziału Wrocławskiego PTL. Był członkiem Towarzystw naukowych i regionalnych Wrocławia i Opola. Jego i przez niego inspirowane liczne publikacje pozwalają nam bliżej poznać kulturę ludową Sląska. Okrutna choroba nagle przerwała życie doc. dr A. Nasza w okresie, kiedy rozwijał szeroko zakrojone badania naukowe indywidualne i zespołowe nad kulturą ludową Śląska, której był najwybitniejszym znawcą. Odszedł w chwili, kiedy środowisko akademickie Wrocławia potrzebowało najbardziej Jego pomocy. Pomimo ciężkiej i długotrwałej choroby do ostatnich godzin swego życia zajmował się dydaktyką, pracami naukowymi młodszych kolegów oraz uczestniczył w pracach redakcyjnych przygotowywanej do druku "Wsi śląskiej". Nie zdążył napisać podręcznika etnografii śląskiej i wielu innych prac. Jego nagłe odejście jest bolesną stratą dla nauki polskiej i naszego Towarzystwa. Edward Ozgowicz MARIA KAMO CK A W dniu ):) marca 1072 r. zmarła w Krakowie mgr Maria Kamocka, pracownik naukowy Miejskiej Biblioteki Publicznej. Zmarła była autorką kilku rozpraw z zakresu stroju ludowego. Była długoletnim członkiem Oddziału Krakowskiego PTL, w którym ostatnio pełniła funkcję członka Komisji Rewizyjnej. Elżbieta JOZEF Królikowska LIGĘZA Dnia 24 grudnia 1972 r. zmarł nagle w wieku 62 lat doc. dr Józef Ligęza, dyrektor Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, wybitny badacz folkloru i kultury ludowej SJilska. autor i ]'C,ilizalor licznych, cennych inicjatyw h:ulturalnych i badaó naukowych, zasłużony dla regionu śląskiego działacz społeczny. �{OH In memoriam Ze Śląskiem związal się trwale w 1934 r. po ukol1czeniu studiów historycznych etnograficznych na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był jednym z pierwszych, którzy w latach międzywojennych podjęli badani,) i gromadzenie śląskich pieśni ludowych wznowionych, znów dzięki Jego inicjatywie, w 1950 r. i utrwalonych w zapisie magnetofonowym. Zmarły pracował w wielu towarzystwach naukowych, regionalnych i kulturalny,ch. Z Jego inspiracji śląskie placówki muzealne prowadzą własne prace badawcze, wydawni·cze i oświatowe, W latach 1959--,1962 był jednym 7. organizatorów Śląskiego Instyt.utu Naukowego w Katowicach, jako .ieg<) wicedyrektor i przewodniczący Komisji Etnograficznej. Polem Jego szczególnie umiłowanej działalności były bn.dania naukowe w zakresie kultury ludowej na Śląsku, folkloru robotniczego, folklGl'u muzycznego i literatury ludowej. Tematom tym poświęcił wnikliwe i cenne publik<1cje. Doc. dr Józef Ligęza należał do tych pracowników naukowych, którz.y SW~l wiedzę i doświadczenie oddali do dyspozycji społeczel1stwu, Jego odejście jest dotldiwą stratą w nauce i w /izeregach nas:'.Cgu Towar7.ystw~l, Maria Suboczowa JANUSZ OPTOŁOWICZ W dniu 14 września 1972 r. zmarł mgr Janusz Optołowicz, kustosz Działu Etnografii Muzeum Okręgowego w Lublinie, wieloletni, zasłużony członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. K,. !lsi!f SEBASTIAN IW .\1areal; FLIZAK Dnia 28 listopada 1972 1'. zmarł dr Sebastian Flizak, Honorowy Członek PTL. Zmarły był współzałożycielem Oddziału PTL w Mszanie Dolnej, któremu przewodniczył przez całe ćwierćwiecze. WLADYSŁA W STOŻEK Dnia 29 listopada 1972 r. zmarł Władysław Stożek. Był zapalonym entmjastą ludoznawstwa oraz długoletnim członkiem Oddzialu PTL w Mszanie Dolnej. Piotr Kale(;ial~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6945e2462852104376e14e067087883e.pdf 70a8b9fdaea64dd2d1c8e09aa35bea8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1638 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1516 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.402-417 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VII I N M E M o R I A M Lud, t. 61, 1977 JULIAN KRZyZANOWSKI (4 VII 1892 - 19 V 1976) W dniu 19 maja 1976 zmarł w Warszawie prof. dr Julian Krzyżanowski, ostatni polihistor naszej literatury, badacz penetrujący niestrudzenie rozległy jej obszar od średniowiecza po współczesność i od arcydzieł prozy i poezji mistrzów pióra po anonimową ustną twórczość ludu. Zainteresowania folklorystyczne Profesora Krzyżanowskiego płynęły z dwu żródeł: historii literatury i komparatystyki. Pierwszą z nich pojmował jako przejaw kulturalnego życia narodu, nierozdzielnie związany z narodu tego losami, drugą zaś jako nieodzowny warunek prawidłowego myślenia naukowego, które zakłada konieczność badania zjawisk partykularnych na ich szerokim tle, europejskim czy światowym. Folklor w takim ujęciu stawał się jednym z ważnych komponentów polskiej kultury, wymagającym rzetelnego poznania przy pomocy odpowiednich narzędzi badawczych, które pozwoliłyby intuicyjne wyobrażenie o nim, odziedziczone jeszcze po epoce Romantyzmu, zastąpić wiedzą. \Vczesne studia Prof('~ora nad literaturą ludową powstawały w latach, kiedy święciła tryumfy Szkoła Fińska ze swą metodą geograficzno-historyczną i przejętymi po europejskim Pozytywizmie dążnościami systematyzacyjnymi, a r{J\vnocześnie w latach sporów naukowych o istotę wzajemnych stosunków twórczości ustnej i pisanej. Osiągnięcia Szkoły Fillskiej młody podówczas uczony miał wkrótce wykorzystać praktycznie przy katalogowaniu polskich zasobów bujkowych, zaś słynna dyskusja mic;dzy Albertem Wesselskim, który ·decyduj'lCą rolę w rozwoju bajki przypisywał żródłom literackim (1931) i Walterem Andersonem, który doniosłość tych żródeł nf'gował (1935), zbiegła się z datą wydania hiążki Krzy' żanowskiego, pośrednio rozstrzygającej ten problem. Były to Paralele (1935). Ten zbiór dwudziestu szkiców (pierwszy z nich ukazał się właśnie na łamach "Ludu" w 1929 r.), plon studiów w jednej z największych bibliotek świata, w British Museum, stanowił wyraz autorskiego credo, iż przekazy ustny i pisany danego wątku splatają się w toku wieków z sobą nierozdzielnie i że należy badać �IN MEMORIAM je łącznie: "... świat zJawisk literackich nie jest zbiorem sztywnych schematów, lecz kompleksem spraw żywych, w ciągłym k,ontakcie z sobą wywołujących coraz to nowe zjawiska". (Paralele, s. 1-2). W ciągu długiego, pracowitego życia Profesora, "paralel" między literaturą a folklorem przybywało: powojenne (1961) wydanie książki zgromadziło już ich ilość podwojoną, zaś wydanie trzecie, przygotowane na rok przed śmiercią, objętościowo czterokrotnie od pierwszej edycji bogatsze, przyniesie ich aż sześćdziesiąt pięć. Okres między rokiem 1935 i 1976 zawarł w sobie różnorodne studia nad poszczególnymi gatunkami twórczości ustnej, ciągle traktowane przez uczonego jako dopełnienie jego podstawowych badań historycznoliterackich. W obrębie więc bajki ludowej, stanowiącej dla Profesora logic.zny ciąg dalszy jego prac a polskiej- powieści, pozycją czołową była Polska bajka ludowa w układzie systematycznym. Książka ta, której pierwsze zarysy powstały u schyłku lat trzydziestych, zaś główny korpus podczas okupacji, dwukrotnie (1939 i 1944) cudem ocalona z pożogi wojennej, doczekała się druku w pełnej postaci dopiero w latach 1962-1963. Systematyce, opartej o międzynarodową klasyfikację Aarneg'o-Thompsona, towarzyszyła monografia "W świecie bajki ludowej", napisana w czasie wojny, uratowana z Powstania Warszawskiego, lecz wskutek niesprzyjających okoliczności nie wydana drukiem. Na terenie paremiologii Profesor pozostawił po sobie komentarze Mądrej głowie doU dwie słowie (11958, 21960, 31975) do przeszło połowy tysiąca a de facto do ponad tysiąca przysłów, oraz dzieło koronne - edycję Nowej księgi przySłów polskich (1969-1972), która bez jego inicjatywy i własnego wkładu pracy nie byłaby powstała. Pieśń ludowa wreszcie, dziedzina rzadziej przez Profesora nawiedzana (być może dlatego. że stanowiła domenę jego serdecznego przyjaciela, Jana Stanisława Bystronia), doczC'kała się jedynie pomniejszych studiów. Na wszystkich tych szlakach ustna twórczość ludowa, ukazywana z szerokich perspektyw porównawczych, traktowana była nie statycznie lecz dynamicznie, jako żywy czynnik kultury narodowej, spojony z narodową literaturą w jej dziełach za równo drobnych. jak wielkich. Wymownym świadectwem tej integracyjnej tendencji pozostały stronice a literaturze ludowej, po raz pierwszy od czasów Michała Wiszniewskiego wprowadzone na karty podręcznika Historii literatury polskiej (1964). Każdy uczony w zakresie swojego warsztatu badawczego posługuje się, przynajmniej częściowo, własną terminologią. Profesor Krzyżanowski, twórczy spadkobierca tradycji wielkich europejskich filologów po,przedniego pokolenia, postępował tak samo na gruncie nauki a literaturze. Gdy wypadło mu wejść na grunt od podstaw organizowanej folklorystyki. stanął przed koniecznością wypracowania terminologii nowej i nowoczesnej, która byłaby narzędziem badawczym sprawnym i niezawodnym, ukazującym literaturę ludową od strony artystycznej i historycznej. Oczywiście, posłużyły tu doświadczenia filologiczne, często jednak oklzywały się one niewystarczające. Podsumowaniem tych poszukiwań stał się Słownik folkloru polskiego (1965), wydany pod redakcją Profesora, oraz wiele pisanych przezeń haseł encyklopedycznych, rozrzuconych w innych kompendiach. W ten sposób niemal w całości powstała używana u nas obecnie nomenklatura bajkoznawcza, różne terminy z zakresu paremiologii, precyzyjne gatunkowe określenia przysłowia, zagadki, legendy. Żywot Profesora, niełatwy, bo rozerwany dwiema wojnami światowymi, z któ- �404 IN MEMORIAM rych ostatnia pozbawiła go aż dwukrotnie całego warsztatu, był nie tylko biografią uczonego, ale także biografią człowieka w pełni świadomego odpowiedzialności za wypowiadane słowo, za własną postawę społeczną. Stąd w jego życiorysie obok wątku pracy naukowej snują się wątki rnne, traktowane z takąż samą pasją, jaka cechowała wszystkie jego poczynania: dydaktyka, od pierwszego w dziejach naszej nauki wykładu na Uniwersytecie Warszawskim o "Bajce ludowej, jej teorii i historii" (1936/1937) uwzględniająca zagadnienia folklorystyczne, edytorstwo, gdzie doświadczony wydawca arcydzieł literatury narodowej zmieniał się w wydawcę dzieł literatury ustnej, wreszcie organizacja nauki, w której obrębie usiłował wywalczyć miejsce dla folklorystyki. Pojęcie organizacji Profesor rozumiał szeroko. Było to nie tylko stworzenie specjalnej placówki badawczej przy Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, ale i prace redakcyjne, współkierowanie pismami poświęconymi folklorystyce ("Literatura Ludowa" 1957-1969, seria "Studiów folklorystycznych" 1969-1975), a prócz teg'o setki recenzji, setki inicjatyw, sugestie tematów, jakże często wspierane hojnie własnymi materiałami, odczyty, konferencje. kontakty międzynarodowe *. Za trudno jest ten ogromny dorobek poselekcjonować, streścić, za wcześnie zaś ocenić. O rozległości zainteresowań próbowano tu mówić. o rozmiarach świadczy ostatni za życia przygotowany tom "Szkiców folklorystycznych", zebranych drobnych studiów, liczący tysiąc stronic. Jedno można powiedzieć na pewno: udało mu się jeśli nie otworzyć, to przynajmniej uchylić drzwi na świat dla polskiej folklorystyki przez własny czynny udział w świata tego życiu naukowym. I udało mu się w sądach, opiniach, pracach pozostać sobą, zachować niepodległość własnej myśli, niezależnej od miraży przemijającej mody. A wreszcie udało się - ukazując w jasnym, pięknym słowie wartości polskiej literatury - uczynić to samo dla jej "siermiężnej" siootrzycy, literatury ludowej. Zaś emocjonalny stosunek do obydwu dziedzin, nieświadomie narzucany odbiorcom jego książek, był chyba odblaskiem stosunku autorskiego i żródłem wszystkich poczynań Profesora. Wśród rozległych dziedzin życia naukowo-organizacyjnego Profesora poczesne miejsce znajdowała i nasza działalność. Niepomierne są jego zasługi dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego był członkiem i które w uznaniu zasług nadało mu najwyższy tytuł członka honorowego Towarzystwa, przyznany w 1975 r. z okazji 80-lecia PTL. Jego życiową, serdeczną troską było doprowadzenie do wydawania przez PTL pod opieką naukową PAN całości spuścizny etnograficzno-folklorystycznej Oskara Kolberga (zob. m. in. udział Profesora w sesjach kolbergowskich PTL w Jeleniej Górze 1954 i Przysusze 1960 - "Lud" t. 42 i 47); a gdy wydawnictwo poczęło być realizowane (1961), stanął na jego czele jako przewodniczący Komitetu Redakcyjnego Dzieł wszystkich O. Kolberga, służąc radą, pomocą merytoryczną i teoretyczno-metodologicznym ukierunkowaniem. Redakcja • Zob. Dzie!o Juliana Krzyżanowsktego. Btbltografta prac 1913-1962. Opracowała Swiówińska-K4"zyżanowska. Okres 1963-1973. Dopełniła Maria Bokszczanin. Wstęp Nad Drajiq prac Jultana Krzyżanowskiego, napisał Zdzisław Libera, Warszawa 1973. Zofia bib!io- �IN ALEKSANDER MEMORIAM LECH -105 GODLEWSKI (1905-1975) .. Dnia 27 listopada 1975 r. nauka polska poniosła ciężką stratę, która szczególnie boleśnie dotknęła polskie środowisko etnograficzne i antropologiczne. Odszedł od nas profesor zwyczajny Uniwersytetu Wrocławskiego, Aleksandcr Lech Godlewski. Związany przez ostatnie 15 lat ściśle z Katedrą Etnografii Uni\'iersytetu Wrocławskiego, został jej wierny do końca życia. Po przejściu 7. dniem 1 X 1975 r. na zasłużoną emeryturę, mimo wielkiego wyczerpania chorobą, nadal prowadził wykłady i seminaria. Robił to nie tylko dlatego, że był jedynym. który mógł'Jy wykładać, lecz także dlatego, że pokochał to, co robił i cduawał się pracy z wlelką pasją i zaangażowaniem. Prof. dr Aleksander L. Godle\\;~k; urodził się 25 IX 1905 r .w Warszawie w rodzinie inteligenckiej. Tutaj t~'k~:,· otrzymał wykształcenie. Szkolq śrcdni,) kończy w 1925 r, W tym ,:amym rok.,: zaczyna studia wyższe na Wydziale Filozoficznym Uni wersytctu \"1arsz~:\\ .'\~;;:o na kierunku biologicznyn~, Na tym \Vydziale w Katedrze Anatomii Porównawczej uzyskuje stopień naukowy doktora filozofii na podstawie rozprawy dy!'lomowej Anomalie jajnik,jw mnl": : :;ll'iI'Jdn'cj Afryki (1930 r.). Praca la r:i('-jako zamyka okres jego zain!crcmw,,;1 zoo!ogicznych. Po odbyciu służby \voj::kowcj w latach 1930-19:j] wchodzi w bilski kr:ntakt z Instytutem Nauk Antl'op':>iogicznych i Etnologicznych War~zaw,;ki('gf) Towarzystwa Naukowego. Tutaj pod kierur", kiem dyrektora te[~o ln,(ytutu. prof. :;t. Poniatowski('go, pracl1,ic n:n;L~'lWo IF""';>: kilka lat. Rozbudzają siC; w nim Yla ~;"hr'" zainteresowania antropologią i etnologią. Zaczyna stop:,io\\'o r~'?liz,'w:'c" s\\','k'·'.l;-;:r:?~e marzenia - wyjazd na Morza Południowe. Pod okiem s"',;;o l"': tr'z;: prz;";'.tcwClje się do tej wyprawy naukowej:<1wielc czyta ,:ludillje (li,;;"kly ,j,;?vków p::linl'zyjskich. Jest Vl s\vym zamierzeniu ni("/~rrlOrdo\vany i \'vytl'\':;::;,y, p('rnija ~';.:crcg pi'ZCszkód. by w korlcu uzyskac':.••poparcie prof. PO::.i.::tcw kiego i r":T"C dY'ckcji Łód7:kiego Muzeum Etnograficzncgo i wyrW'za na Pacyfjk w j938 r. ~ Należy zaznaczyć, że od 1931 r. pracuje jcclnoczcjnic jako nduczyci,~l biologii w szkolnictwie średnim oraz jako wykhclowea w FniWl'r",' t'eie Pcws:~ eh~,ym Robotniczym i jako kierownik w świr'f.!icy dla Młodzieży Rcbot:',iczcj Oświaty Pozaszkolnej w Warszawie. Wybuch II wojny światowej przerywa i zarazem znaezYlie skraca w pełni rozwiniętą pracę terenową na wy:,paeh polinezyjskich; A. L, Godlews:,i wraca do kraju, Podczas okupacji przebywa w Warszawie, gdzie na nowo podejmuje pracę zawodową w charakterze nauczyciela. W latach 1940-1943 prowadzi tajne komplety �40(; IN Mł;MORIAM dla młodzieży gimnazjalnej i jest wykładowcą na Tajnym Seminarium Nauczycielskim (1941-1943). Równocześnie w latach 1942-1943 prowadzi wykłady z etnografii ogólnej, zorganizowane przez prof. J. Lotha na Tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Po zakończeniu działań wojennyeh nadal pozostaje w Warszawie. Zaczyna pracować w Zarządzie Miejskim Wydz. Oświaty (1945-1951) jako prelegent międzyszkolny dla szkół dla pracujących, a także podejmuje się pracy dziennikarskiej w Polskim Radio i w miesięczniku "Morze", jako wl'lp6łpracownik wydziału wydawniczego. W tym czasie zaczyna wiele pisać i publikować. Nie zaniedbuje jednak pracę naukową. Od 21 marca 1946 r. zaczyna pracować na Uniwersytecie Warszawskim jako asystent przy seminarium socjologicznym prof. J. Bystronia (1946--1951), następnie zostaje st. asystentem przy Katedrze Antropologii (1951-1954) na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi. W roku 1954 uzyskuje tytuł docenta przyznany przez Centralną Komisję Kwalifikacyjną dla Pracowników Nauki na podstawie monografii dotyczącej str.uktury antropologicznej Polinezyjczyków. Jego wiedza i doświadczenie w zakresie nauk antropologicznych i etnologicznych zaczyna w tych latach procentować i przynosić wyraźne efekty. Ma to odbicie w szeregu publikacji, a także w przyznawaniu mu kierowniczych stanowisk. Od 1 lutego 1958 r. aż do 31 września 1961 r. pełni obowiązki kierownika Katedry Antropologii na Uniwersytecie Warszawskim. Pr6ez obowiązków podstawowych, które wypełniał na tej Uczelni, dodatkowo był zatrudniony w Akademii Wychowania Fizycznego (1955-1961), gdzie prowadził Zakład Antropologii. W latach akademickich 1957/1958 i 1958/59 pełnił funkcję prodziekana Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Warszawskiego. 1 X 1961 r. wraz z rodziną przenosi się służbowo do Wrocławia. Obejmuje tutaj stanowisko docenta etatowego przy Katedrze Etnografii Ogólnej i Słowian Uniwersytetu Wrocławskiego im. B. Bieruta. Od tego czasu, aż do śmierci, związany jest ściśle z tą Uczelnią. Tutaj w roku 1962 otrzymuje kierownictwo nowoutworzonej. jedynej w Polsce Pracowni Etnografii Ludów Oceanii, a w 1965 r. obejmuje kierownictwo Katedry. Pracz obowiązków i funkcji, które pełni, obejmuje także zajęcia w Katedrze Nauk Biologicznych Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego we Wrocławiu, gdzie od 1962 r. przez 4 lata był pr,odziekanem Wydziału Wychowania Fizycznego. W dowód sukcesów naukowych Rada Państwa nadaje mu w 1967 r. tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego nauk humanistycznych, a w 1973 r. profesora zwyczajnego. Działalność i zasługi Profesora można rozpatrywać w kilku wymiarach: naukowym, popularyzatorskim, dydaktyczno-wychowawczym, a także w aspekcie działalności społecznej. Naukowe zainteresowania Profesora początkowo koncentrowały się na embriologii i teratologii w ra:mach zoologii. Następnie przesuwa swoją uwagę na zagadnienia z zakresu nauk antropologicznych i etnologicznych. Zwraca szczególną uwagę na problemy związane z etnogenezą ludów Oceanii i Australii. W celu pogłębienia swoich studiów nad tymi zagadnieniami wyrusza na Pacyfik, gdzie prowadzi badania na siedmiu wyspach: Bora-Bora, Huahine, Moorea, Nuku-Hiva, Raiatea, Tahaa i Tahiti. Plonem tej wyprawy jest szereg pubUkacji w postaci rozpraw naukowych, książek i artykułów popularnonaukowych. Problem zaludniania wysp Paeyfiku i kontynentu austrialijskiego miał już. pewne tradycje na polskim gruncie; przed wojną St. Klimek próbował rozwiązać niek- �IN 407 MEMORIAM tóre zagadnienia. Jednak dopiero A. L. Godlewski zajął się problemem, pracując metodycznie w oparciu o bogaty materiał, który w znacznej mierze został przez niego zebrany w terenie. Profesor WiPr·owadzając do swych badań oryginalne polskie metody antropologiczne: metodę najmniejszych różnic Czekanowskiego i metodę punktów odniesienia (aproksymacja Wankego), rzucił wiele nowego światła na sporne dotąd zagadnienia. Wyniki tych prac zostały opublikowane w "Materiałach i Pracach Antropologicznych": Struktura antropologiczna Polinezyjczyków (1955, t. 8), Struktura antropologiczna rdzennej ludności Nowej Gwinei, Australii i Melanezji (1959, t. 12) i Struktura antropologiczna ludności Mikronezji (1961, t. 37, Miscellanea IV). Wyniki tych prac szerokim echem odbiły się wśród znawców przedmiotu na świecie, czego dowodem mogą być np. pozytywne recenzje napisane przez H. V. Vallois w "L'Anthropologie" 1957, t. 60, nr 5-6 i M. Schwidetzky'ego w "Homo" 1960, t. 11, nr 1-2. Profesor włączył się także aktywnie do międzynarodowej dyskusji o pochodzeniu ludności Oceanii. Wyniki jego pracy Powiązania serologiczne ukladów grupowych ABO, MN, Rh między populacjami Oceanii a mieszkańcami Indonezji oraz ("Przegląd Antropologiczny" 1970, t. 36, z. 1-2) wyraźnie preferują hipotezę azjatyckiego pochodzenia ludności Oceanii, przeciwstawiając się zarazem kilku innym koncepcjom, m. in. Thora Heyerdahla, o zaludnianiu tego rejonu świata przez Indian z wybrzeży Ameryki. W grupie zagadnień czysto etnograficznych na wyróżnienie zasługuje opracowanie legend polinezyjskich żeglarzy w książce Drogi Synów Slońca (Wyd. PTL, Biblioteka Popularna, t. 4, Wrocław 1963). "Zagadnienia Rodzaj6w Literackich" wydawane przez Łódzkie Towarzystwo Naukowe umieszczają jego materiały dotyczące polinezyjskiego prawa zwyczajowego "ture", polinezyjskich legend "a'ai" i polinezyjskich śpiewów okolicznościowych "mele". W 1971 r. wydana zDstała p'rzez "Ossolineum" książka Czar dalekiej Nuku-Hiva, w kt6rej Profesor zawarł własne obserwacje poczynione na wyspach Polinezji wschodniej z obserwacjami poczynionymi podczas badań dotyczących współczesnych przemian społeczno-kulturowych, jakie zachodzą w tym rejonie Pacyfiku. Te ostatnie obserwacje poczynił będąc na 3-miesięcznym sty·pendium (1963-1964), które otrzymał od Ministra Edukacji Narodowej we Francji, prowadząc badania w Muzeum Człowieka i w Instytucie Orientalnym w Paryżu. Nie sposób omówić wszystkie jego rozprawy naukowe. Jednak prócz tej formy wypowiadania się Profesor występował często z referatami naukowymi na konferencjach, sympozjach i zjazdach w kraju i za granicą. Szczególnie na wyróżnienie zasługują wystąpienia poza krajem, gdzie niejednokrotnie miał możność przedstawienia polskiego stanu badań nad problematyką oceanistyczną. W tym duchu wygłosił odczyt w Towarzystwie Naukowym Oceanistów w Paryżu. Podob~e dwa wystąpienia odbyły się w Zakładzie Antropologii przy Uniwersytecie Paryskim, gdzie wygłosił odczyt o wrocławskich metodach badawczych polskiej antropologii. Bierze także czynny udział w VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (Moskwa 1964), na którym wygłasza referat wskazujący na analogie między tradycjami migracyjnymi Polinezyjczyków a por6wnawczą charakterystyką antropologiczną wyspiarzy. Profesor był znakomitym dydaktykiem i wychowawcą młodzieży, miał za sobą ponad 4{) lat pracy dydaktycznej w szkołach średnich i wyższych. Pr6cz zajęć etatowych prowadził także zlecone wykłady, np. w Katedrze AntropolDgii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu i na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. Indianami wybrzeża pacyficznego Ameryki �408 IN MEMORIAM Pracę dydaktyczną traktował bardzo 'poważnie, a do problemów, które w tym zakresie rozwiązywał, podchodził z wielką rozwagą i sumiennością. Jego wielkie wysiłki jako nauczyciela akademickiego dały konkretne rezultaty: wyszkolił około 150 magistrów, promował 3 doktorów, ponadto jedna praca doktorska pod jego kierownictwem jest na ukończeniu. Prócz tego zrecenzował ponad 200 prac magistersJkkh i ponad 50 doktorskich. Obok działalności dydaktycznej Profesor prowadził na szeroką skalę zakrojoną działalność popularyzatorską. Robił to na dwóch frontach: wydawniczym i odczytowym. Wydał szereg prac popularyzujących wiedzę w bardzo przystępny, ujmujący sposób, posługując się przy tym piękną polszczyzną. Trzeba przyznać, że nie każdy z uczonych potrafi w ten sposób przekazać swoją wiedzę szerszemu ogółowi. Ta strona działalności Profesora zasługuje na najwyższe uznanie. Popularyzował wiedzę także słowem. Na odczyty jeździł z ramienia szeregu towarzystw, do których należały m. in. Towarzystwo Wiedzy Powszechnej, Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Dolnośląskie Towarzystwo Kulturalne. Wygłaszał prelekcje w różnych środowiskach, rozpowszechniając przede wszystkim wiedzę wśród młodzieży uczącej się i pracującej. Sam zafascynowany Polinezją i światem egzotyki potrafił "zarazić" tym także słuchaczy i swoich czytelników. Pomagała mu w tym ekspresja wypowiadania się oraz wrodzony sposób gawędziarski. Brał bardzo czynny udział w pracy wielu towarzystw naukowych. Był Sekretarzem Generalnym i członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i członkiem Komitetu Antropologicznego PAN. Był wieloletnim członkiem Zarządu a następnie Komisji Rewizyjnej Polskiego Towarzystwa Antropologicznego. W rocznicę 50-lecia PTA został honorQwym członkiem tego Towarzystwa. Brał także czynny udział w życiu społecznym. Był członkiem Wojewórlzkiego Komitetu Frontu Jedności Narodu we Wrocławiu, pełnił funkcje w Chrześcijańskim Stowarzyszeniu Społecznym. Był wyróżniony szeregiem odznaczeń i medali za działalność naukową i społeczną, m. in. Orderem "Polonia Restituta", Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego (wyróżnienie Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu), Medalem XXV -lecia Odzyskania Dolnego Sląska, Odznaką 100-lecia Sportu Polskiego, Medalem Pamiątkowym dla Upamiętnienia Jubileuszu XXV-lecia Uniwersytetu Wrocławskiego. Odszedł Człowiek prawy i szlachetny, przepojony głębokim humanizmem. Uczynny i cieszący się uznaniem wśród młodzieży akademickiej oraz współpracowników. W swej wędrówce przez życie osiągnął wiele zaszczytów i godności. Nie spełniło się chyba tylko jedno jego marzenie, z którego najbliższym się zwierzał bardzo pragnął jeszcze powrócić na Polinezję, której poświęcił znaczną część swojego życia. Adam Paluch �IN BIBLIOGRAFIA PRAC ALEKSANDRA Zestawiła 1938 Biali, Barbara LECHA GODLEWSKIEGO Kopydławska na wybrzeżu. "Kurier Warszawski" z 7 X 1938*. "Kurier Warszawski" z 18 IX 1938-. koło Tahiti. "Kurier Warszawski" z 17 IX 1938-. którzy Maoryjskie Moorea W MEMORIAM pozostali czary. drodze na Tahiti: Male Antylle. Guadelupa. Mieszkańcy wyspy St. Martynice. "Kurier Warszawski" z 5 VII 1938-. W drodze na Tahiti: Postój w Algerze. Kasbah - dzielnica Pierre arabska. "Kurier z 22 VI 1938-. Markizy, Taiohae. "Kurier Warszawski" z H XI 1938-. Pod Wiatrem. "Kurier Warszawski" z 30 X 1938-. Wschodniej Oceanii, Papeete. "Kurier Warszawski" z 4 XII 1938-. na War- szawski" Wyspy Wyspy Stolica 1939 "Kurier Warszawski" z 16 II 1939*. "Kurier Warszawski" z 19 III 1939-. Tahaa, wyspa wanilii. "Kurier Warszawski" 1939, nr 118. Tahiti od strony pólnocnej. "Kurier Warszawski" z 5 I 1939-. Tańce i śpiewy Polinezji. "Kurier Warszawski" z 17 I 1939-. W tahitijskim dworzyszczu. "Kurier Warszawski" z 18 IV 1939-. Wiara w duchy na Polinezji. "Kurier Warszawski" z 5 III 1939-. Biala Aneta (wśród Na poludniowllm trędowatych). krańcu Tahiti. 1945 Gwiazdka na Wyspach Jak zostlllem wlóczęgą. Południowych. "Płomień" "Morze" 1945, nr 3, s. 8-9. 1945, R. I, nr 1-. 1946 "Morze" 1946, nr 4, s. 12-13. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 7, s. 7-9. Bora-Bora, wyspa ludzi szczęśliwych. "Problemy" 1946, nr 5, s. 12-18. Brama dwóch oceanów. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 8/9, s. 10-12. Guancze z Wysp Kanaryjskich. "Morze" 1946, nr 7, s. 9-10. Kai-Kai. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 1/2, s. 9. Kokosowy interes. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 5-. Legenda Atlantydy. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 10, s. 10-H. Ludy karzelków. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 11-. Morskie wędrówki. "Morze" 1946, nr 12, s. 10-12. Nieposkromiona milość. "Morze" 1946, nr 6, s. 15-16. Nieustraszeni żeglarze. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 12, s. 6-7. O sile charakteru i czlowieku kulturalnllm. "Głos Nauczycielski" z 15 XII 1946, R. XXV, nr 20, s. 326-329. Ostatni piraci Mórz Poludniowych. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 6, s. 4-5. Owocny wysilek. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 2-. Polacy na morzach i lądach dalekich. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 2-. Regulatory życia. "Płomień" 1946, R. II, nr 7/8, s. 235-239. Rybacy Mórz Poludniowych. "Morze" 1946, nr 1, s. 8-10. W krainie pomarańczy. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 3- . Artyści Biali • - żeglarze. przyjaciele ludożerców. zapi~ bibliograficzny nie sprawdzony z oryginałem. �410 IN MEMORIAM 1947 "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1947, R. III, nr 4. "Płomień" 1947, R. II, nr 9, s. 262-265. Karnawał w puszczy. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1947, R. III, nr 2. Magia ognia na wyspie Raiatei. "Problemy" 1947, nr 2, s. 135-137. Małe Antylle. "Morze" 1947, nr 2, ·S. 16-17. Miasto na krańcu świata (Papeete). "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 7/8/9. s. 11-12. Morza śródlądowe. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 10, s. 5. Na Helu dawniej i dzisiaj. "Słowo Powszechne" z 28 VIII 1947, R. I, nr 155, s. 6. O sile i wielkości fal morskich. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 12, s. 9. O wodzie morskiej. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 11, s. 11. Papuga plemienia Arunda. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 4, s. 7-8. Pierwotni czarodzieje. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 3, s. 7-9. Pogodne dni na Morzach Południowych. "Płomień" 1947, R. II, nr 19/20, s. 600-604. Prawo tabu. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 5/6, s. 6-8. Totemy. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1947, R. III, nr 7. Bumerang. Dyplom Neptuna. 1948 Czy wiecie, że legendarne smoki nie zginęły zeta Ścienna Ligi Morskiej" całkowicie z powierzchni "Ga- Ziemi? 1948, R. IV, nr 2. 1953 Muzeum kultur Pierwotna "Stolica" 1953, nr 7 (269), s. 8-9. "Przegląd Antropologiczny" 1953, t. 19, s. 292-308. ludowych. ludność Tasmanii. 1954 "Dookoła Świata" Amok. Charakterystyka 1954, R. I, nr 38, s. 15. antropologiczna gląd Antropologiczny" Człowiek z Piltdown. dawnych mieszkańców Wyspy Wielkanocnej. "Prze- 1954, t. 20, s. 105-126. Tajemnicze oszustwo na szczątkach kostnych człowieka ko- "Życie Warszawy" z 18 IX 1954, R. XI, nr 223 (3394), s. 4. Dziwy Wyspy Wielkanocnej. "Dookoła Świata" 1954, R. I, nr 34, s. 14. Gry sportowe i tańce ludów Oceanii. "Kultura Fizyczna" 1954, nr 1, s. 7-17. Najmniejsi ludzie na świecie w dżunglach Gwinei. "Życie Warszawy" z 16 X 1954, R. XI, nr 247 (3418), s. 4. Sporty ludów Polinezji: faororovoro, fangatan, popo, tupapa etc. "Dookoła Świata" 1954, R. I, nr 12, s. 5. Tajemnice Wysp Melanezji czyli w zdrowym ciele zdrowy Duk-Duk. "Dookoła Świata" 1954, R. I, nr 51/52, s. 4--5. palnego. 1955 Brama dwóch oceanów (Kanał Panamski). "Horyzont". Dodatek do "Żołnierza Wol- ności" 1955, nr 26 (292). Istoty praludzkie z Czu-Ku-Tien. "Życie Warszawy" z 25 VI 1955, R. XII, nr 150 (3633), s. 4. Kan-Tiki przeciw uczonym. (Hipoteza pochodzenia ludności polinezyjskiej). "Życie Warszawy" z 3 XII 1955, R. XII, nr 288 (3771), s. 4. Łowcy pereł na Paumotach. "Horyzont" 1955, nr 13 (136), s. 2. zaginionej cywilizacji. Tajemnice Wyspy Wielkanocnej. "Życie Warszawy" z 26 III 1955, R. XII, nr 73 (3556), s. 4. O rasach i rasiźmie. "Walka Młodych" 1955, nr 6, s. 51-55. Od atomu do żywego białka. "Walka Młodych" 1955, nr 3, s. 12-16. Na śladach �IN Przez lądy i morza. "Horyzont" Przez lądy mi. Czy zwierzęta wyczuwają zbliżające się 1955, nr 18 (196), s. 2. i morza. 1) Legendarne 2) Pływające wyspy. rllbki pilota z rekinem. 1955, nr 13 (136), s. 2. antropologiczna smoki 3) Mrówki jaźń Struktura 411 MEMORIr~M 5) nie zginęły rolniczki Amator z dżunglach orzechów powierzchni Panamy. i Prace Zie- 4) Przy- "Horyzont" kokosowych. (W:) "Materiały Polinezyjczyków. Antropologicz- ne" nr 8, Wrocław Tajemnice Nowej 1955. Gwinei. "Horyzont" całkowicie w niebezpieczeństwo? 1955, nr 9 (88). 1956 Odpowiedzi [odpowiedzi na 7 pytań z zakresu na pytania antropologii]. "Wojsko Lu- dowe" 1956, nr 6. Stulecie Neandertalczyka. 2 Azji na Pacyfik. "Życie Warszawy" Pochodzenie i skład z 11 III 1956, R. XIII, nr 60 (3854), s. 6. Polinezyjczyków. "Poznaj Świat" rasowy 1956, nr 7, s. 7-10. 1957 Pustynna Tahiti Antinea. najpiękniejsza. "Dookoła Świata" 1957, R. IV, nr 14, s. 7-8. Warszawa 1957. 1958 był człowiekiem? Antropolodzy szukają kolebki ludzkości. "Życie z 16 XII 1958, R. XV, nr 300 (4721), s. 6. Fidżi archipelag kontrastów. "Poznaj Swiat" 1958, nr 4, s. 23-27. Gdzie się znajdowała kolebka ludzkości? "Człowiek w Czasie i Przestrzeni" 1958, R. I, z. 3, 142-145. Mana. Tabu. Atua. Z cyklu: Religie świata. "Radar" 1958, R. XII, nr 11, s. 28-29. Melanezja, Mikronezja, Polinezja. "Poznaj Świat" 1958, nr 10, s. 34--36. Neandertalczycy z Shanidar. "Człowiek w Czasie i Przestrzeni" 1958, R. I, z. 1, s. 53-54. Pojeti "Mana" mezi obywateLi Oceanie. Opava 1958. (Wyd.) Slezski Ustav Ceskoslov. Akad. Ved. *. Problem Pigmeju z Nove Guineje. (W:) Sbornik sjezdovych materialu I Sjezdu eSI Antropologu, Opava 1958, s. 97-98 *. Tragedia ludów pierwotnych: wielka strata dla nauki. "Życie Warszawy" z 15 XI 1958, R. XV, nr 274 (4695), s. 5. Czy PIesiantrop Warszawy" 1959 A'ai (polinezyjskie legendy). "Zagadnienia Rodzajów Literackich" 1959, t. 2, z. l, s. 149-152. Czechosłowacji Egipt. Sukcesy polskich antropologów. "Życie Warszawy" z 17 I 1959, R. XVI, nr 15 (4749), s. 5. Prapigmeje z wyspy Flores. "Człowiek w Czasie i Przestrzeni" 1959, R. II, z. 4, s. 232-234. Przysłowia tahityjskie. Zapisał i przełożllł .... (W:) Mądrości z palmowego liścia. W opracowaniu E. Służkiewicza i R. Stillera. Warszawa 1959, s. 191-195. Struktura antropologiczna rdzennej ludności Nowej Gwinei, Australii i Melanezji. (W:) "Materiały i Prace Antropologiczne" nr 12, Wrocław 1959. "Swięta kura" PaCYfiku. "Poznaj Swiat" 1959, nr 5, s. 33-36. Po 1960 Mele (polinezyjskie 1960, t. 3, z. l, śpiewy s. okolicznościowe). 149-150. "Zagadnienia Rodzajów Literackich" �412 MEMORIAM IN 01)rzędy przy zgonie, rodzaje i wiara w byt pośmiertny wśród PolineMuzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War- pochówków "Zeszyty Etnograficzne 1960, t. 1, s. 87-96. zyjczyków. szawie" Rozważania nad przyczynami t'l/cznej niektórych zmian zaszłych wybranych w strukturze populacji. "Człowiek i somai Przestrzeni" antropologicznej w Czasie 1960, R. III, z. 4, s. 207-211. łuków skrzelowych. Instrukcja do tablicy szkolnej Warszawa 1960. (Wyd.) PZWS. Tahiti nejkrasnejSi. Z polskeho originalu prelozil Jaroslav Rozwój oraz barwna Janouch. tablica. Praha 1960. 1961 "Anthropos" 1961, C. 15 (N. S. 7), s. 85-87. (Acta Kongresu Mikulov 1961. Vyd. Moravske Muzeum v Brne Brno 1963). Serca kręgowców: ryby, płaza, gada i ssaka. Instrukcja do tablicy szkolnej. Warszawa 1961. (Wyd.) PZWS. Struktura antropologiczna ludności Mikronezji. (W:) "Materiały i Prace Antropologiczne" nr 37, Miscellanea IV, Wrocław 1961, s. 53-74. Puti migracii zitelej Mikronezji. Anthropologickeho Ustav Anthropos, 1962 Karzełki Azji, Afryki, Oceanii. "Wiedza i Zycie" 1962, R. XXX, nr 3, s. 130-137. List otwarty do Redaktora Naczelnego. "Dookoła Świata" 1962, R. IX, nr 5, s. 2. Mózgowie kręgowców: ryby, płaza, gada (tabl. 1), ptaka, ssaka, człowieka (tabl. II). Instrukcja Pojęcie Nauk. Skqd do tablicy "Mana" szkolnej. w wierzeniach Wydział II Nauk pochodzimy? Afryka? Warszawa wyspiarzy 1962. (Wyd.) PZWS. Oceanii. (W:) Sprawozdania Wroe!. Tow. nr 17A, 1962, s. 65-70. i Zycie" 1962, R. XXX, nr 9, s. 514-518. Hist.-Filozof. "Wiedza 1963 Drogi Synów Predestynacja Słońca, Wrocław w świetle badań 1963 (W:) Biblioteka Popularna PTL, t. IV. antropologicznych. "Sport" 1963. R. XIX, nr 37, s. 2. 1964 Badania nad kraniologiq Antropologiczne" Maorysów nr 70, Wrocław z Nowej Zelandii. (W:) "Materiały i PraC'e 1964, s. 89-94. La recherche oceanienne dans la Pologne d'aujourd'hui. "Journal de la Societe des Oceanistes" 1964, t. 20, nr 20, s. 79-84. Zróżnicowanie serologiczne (ABO) ludów Europy. "Rozprawy Naukowe WSWF we Wrocławiu" 1964, t. 3, s. 309-314. 1965 Charakterystyczne przykładzie różnice między człowiekiem mieszkańców Polinezji). (W:) pierwotnym Sprawozdania a cywilizowanym (na Wroe!. Tow. Nauk. II Nauk Hist.-Filozof, nr 20A, 1965, s. 102-105. dot'l/czqce działalności Commision Internationale des Arts et Traditions J'opulaires. "Lud" 1965, t. 49, cz. II, s. 809-810. [Rec.] Schmitz Carl and Robert Wildhaber (eds.), Festschrift Alfred Biihler ... "The Journal of the Polynesian Society" 1965, vol. 75, nr 4, s. 507-509. Zagnica. Barwna tablica oraz instrukcja. Warszawa 1965, (Wyd.) PZWS. Wydział Informacje 1966 Pacyficzne kultury. [Ha'sło w Wielkiej 1966, t. 8, s. 387. Encyklopedii Powszechnej PWN] Warszawa �IN 413 MEMORIAM 1967 [Hasła etnograficzne i antropologiczne (40) do Słownika Języka Polskiego Warszawa 1967]. Tur e (polinezyjskie prawo zwyczajowe). "Zagadnienia Rodzajów Literackich" t. 10, z. l, s. 166-167. PWN. 1967. 1969 [Hasła etnograficzne (24) do Małego Słownika Warszawa Antropologicznego, 1969]. 1970 Powiqzania serologiczne Oceanii układów a mieszkańcami grupowych Indonezji ABO, MN, oraz Indianami Rh między Wybrzeża ryki. "Przegląd Antropologiczny" 1970, t. 36, z. 1/2, s. 41-52. La recherche oceanienne dans la Pologne d'aujourd'hui: paralleles tion Migra.toire Polynesienne des insulaires. (W:) VII-me et Ethnologiques s. 56-59. ques et la caracteristique Congres Moscou entre Anthropologique International 1964. Volume populacjami Pacyficznego IX. Ame- la tradi- comparative des Sciences Anthropologi- (Izd.) Nauka, Moskva 1970, 1971 [Rec.] Bakay Kornel, Scythian Connections, Budapest Czar dalekiej Nuku Hiva, rattle!: in the 1971. "Przegląd Wrocław 1971. Carpathian Zoologiczny" Basin and their Eastern 1971, t. 16, z. 2, s. 251-2. 1972 Malinowski B. "Polska" 1972, nr 5, s. 42-43 (oraz w mui ang. "Poland", franc. "La Pologne", niem. "Polen".). Przecl Levi-Straussem: tacjach: ameryk. 1973 Przewództwo wypraw "Nautologia" Wierzenia morskich w neolitycznej kulturze koczowników Polinezji. 1973, R. VIII, nr 1/2, s. 30-38. animistyczne współczesnych ludów Afryki. "Studia Philosophiae Christla- nae ATK" 1973, R. IX, cz. I, s. 301-306. 1974 Związki etnografii nr 197, Studia z językoznawstwem. "Acta Linguistika I, s. 29-34. Universitatis Wratislaviensis" 1974, 1976 Morze w kulturach red. A. Piskozuba. (W:) Morze w kulturach świata. Wrocław, Ossolineum, s. 479---496. Oceani, Praca zbiorowa pod LUCJAN TURKOWSKI (1905-1976) Etnologia polska poniosła ciężką stratę. Dnia 2 stycznia 1976 r. nagle i niespodziewanie zmarł w Londynie dr Lucjan Turkowski, profesor etnografii i etnologii Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie. Był to wybitny etnolog, doskonale przygotowany badacz terenowy, twórczy, �41t IN MEMORIAM całkowicie oddany pracy naukowej. Jego publikacje cechuje sumienne, wnikliwe i krytyczne opracowywanie zebranych materiałów i podjętych problemów, przy których rozwiązywaniu uwzględniał szerokie horyzonty. Urodził się 13 XI 1905 r. w Lidzie, w dawnym woj. nowogródzkim. W 1926 r. ukończył tam gimnazjum państwowe, biorąc czynny udział w harcerstwie. Przez dwa lata na Uniwersytede Stefana Batorego w Wilnie studiował filologię polską i słowiańską oraz geografię. Specjalizował się u znakomitej uczonej, prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej, uzyskując stopień magistra. Brał czynny udział w różnych pracach Zakładu Etnografii, w szczególności w badaniach terenowych na Wileńszczyźnie, Nowogródczyźnie, na północnym Polesiu, jak również częściowo na Wołyniu. W 1931 r. gromadził materiały do Atlasu Kultury Ludowej w Polsce. Od 1930 do 1936 r. penetrując najgłuchsze tereny gromadził obiekty dla stworzonego przez prof. C. Ehrenkreutzową Muzeum Etnograficznego USB w Wilnie. Brał też czynny udział w badaniach stacjonarnych, m. in. we wsi Mieszkańce pod Wilnem. W liście do mnie z dnia 10 II 1972 r. pisał: "Wszystkie moje materiały poginęły, może' coś ocalało u W. Dynowskiego, z którym 3 lata po ~ miesiące objeżdżaliśmy wszystkie powiaty Wileńszczyzny i Nowogródczyzny". W Dziekanacie Wydziału Humanistycznego USB w Wilnie, oprócz pracy magisterskiej o tkactwie, złożył L. Turkowski pracę pt. "Garncarstwo ludowe na Wileńszczyźnie". W latach 1929-1932 prowadził ćwiczenia etnograficzne przy Katedrze Etnografii Europy Wschodniej w Wyższej Szkole Nauk Politycznych w Wilnie oraz okresowo wykłady ze szczególnym uwzględnieniem kultury ludów fińskich. Jako zamiłowany znawca tkactwa bierze czynny udział w pracach Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego na terenie ówczesnej północno-wschodniej Polski, a później Polesia i Wołynia. Wiele swych sił poświqca w tej dziedzinie pracom społeczno-organizacyjnym. W 1935 r. przenosi się do Warszawy, gdzie pod tym samym kierunkiem odbywa studia doktoranckie, przygotowując pracę pt. "Tkactwo ludowe i rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem". W tym też czasie zostaje delegowany przez Uniwersytet Warszawski do Muzeum Narodowego w celu zreorganizowania tam Działu Etnograficznego. W 1937 r. opracowuje Wystawę i przewodnik pt. "Ubiór ludowy w Polsce", drukowany w Muzeum Narodowym w Warszawie. W tym samym roku zaproszony przez Towarzystwo Ochrony Sztuki Ludowej w Warszawie, organizuje wystawę sztuki zdobniczej ludu polskiego. Do czasu wybuchu II wojny światowej gromadzi z terenu Polski przedmioty sztuki ludowej, uzupełniając zbiory tego Towarzystwa. Z tego też ramienia czuwa nad działalnością podległych mu ośrodków wytwórczości zdobniczej. Jako stypendysta Funduszu Kultury Narodowej, w ramach współdziałania z prof. C. Ehrenkreutzową od 1929 r. w związku z Międzynarodowymi Targami w Poznaniu gromadził on obiekty ceramiczne i tkackie, częściowo przeznaczone dla �IN 415 MEMORIAM celów muzealnych, pomagał też w opracowywaniu wzorów tkackich. Z kolei losy wojenne skierowały L. Turkowskiego do Wilna, a potem na daleką tułaczkę. W 1942 r. wstąpił on do Armii P.olskiej, z którą dostał się do Palestyny. Jako podporucznik przez cztery lata pracował na stanowisku redaktora technicznego wydawnictw wojskowych. Praca ta umożliwiła mu zebranie dużego materiału etnograficznego z zakresu kultury materialnej w Górach Judzkich. W 1947 r. po zdemobilizowaniu przybywa do Anglii, gdzie mimo ciężkich warunków przystępuje do opracowywania materiałów etnograficznych zebranych w terenie. Bierze też w Londynie czynny udział w pracach Komisji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. W 1960 r. prof. C. Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczowa doktoryzuje swego ukochanego, wysoko cenionego ucznia na podstawie przerwanej przez wojnę pracy "Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem". W 1964 r. Senat Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie zatwierdza przewód habilitacyjny i nadaje mu tytuł docenta etnologii i etnografii, a w 1969 r. powołuje go na stanowisko profesora zwyczajnego tej dyscypliny. Ciężko pracując w fabryce, a następnie w biurze, Lucjan Turkowski z wielkim zamiłowaniem i wytrwałością opracowuje swe materiały terenowe korzystając z Biblioteki British Museum. W rezultacie długoletnich wysiłków L. Turkowski "pozostawił w kilkudziesięciu pudłach i teczkach, utrzymanych wzorowo, liczne rękopisy, rozprawy i materiały, na które składają się nie publikowane prace, a przede wszystkim materiały etnograficzne zebrane wyłącznie przez niego z obszarów Wileńszczyzny i Białorusi, a co najważniejsze. materiały zebrane na Srodkowym Wschodzie, które stanowią obecnic jedno z najważniejszych źródeł do kultury ludowej ludu arabskiego Gór .rudzkich" J. Prof. Lucjan Turkowski, postępowy patriota, żołnierz Polski Podziemnej, człowiek o wysokiej etyce, otwarty dla ludzi i świata, uspołeczniony i uczynny, pozostawi! wielki smutek i żal nie tylko rodziny, lecz oddanych mu przyjaciół i uczniów, których pragnieniem jest i będzie uzyskanie pomocy w opracowaniu i opublikowaniu jego cennej spuścizny. Gdyby istotnie L. Turkowski, niezmiennie związany z Polską, myślący o powrocie do kraju. powrócił po II wojnie światowej, niewątpliwie mógłby mieć znacznie większe publikowane wyniki swej pracy naukowej. W 1972 r. we wspomnianym liście pisał do mnie o zmarnowanych 20 latach źycia, żałując, że nie powrócił do Polski. Maria PRACE PUBLIKOWANE zestawiła LUCJANA Znamierowska-Priifferowa TURKOWSKIEGO· M. Znamierowska-Priifferowa 1933 Prymitywna ceramika Wileńszczyźnie). ludowa Praca na Ziemi nagrodzona Wileńskiej (lub garncarstwo ludowe na na USB. Wilno 1933. I Zdanie to cytuję z listu językoznawcy. dr Janiny Filatowej, opiekującej się omawianymi materiałami, dziękując jej za udostępnienie życiorysu wlasnoręczmie napisanego przez Zmarłego . • W spuściżnie L. TurkO'Wskiego Ulajdują się także rękopiśmienne prace i materiały dotyczące niektórych zaga{!nień kultury ludowej w Polsce OTaz na Bliskim i Srodkowym Wschodzie. �416 IN MEMORIAM 1935 Ludowa wytwórczość rzemieślnicza skiego Kuratorium Szkolnego, w Wileńskiem i Nowogródzkiem. Wilno 1935, ss. 32, ilustr. 93. Nakł. Wileń- 1936 Przemysł ludowy pierania na Polesiu Przemysłu (Tekst powielony w Łucku), Łuck 1936. przez Towarzystwo Wolyńskim. Ludowego Po- 1937 Ubiór ludowy w w Warszawie, Polsce. Przewodnik Warszawa 1937. po wystawie. Nakł. Muzeum Narodowego 1939 Tkactwo ludowe a rzemiosŁo du Etnografii Polski tkackie w Wileńskiem UJP w Warszawie (druk i Nowogródzkiem. Nakł. Zakła- nie ukończony). 1957 Migracje nazw uprawnych na Obczyźnie" "Rocznik VII Polskiego 1956-1957, s. 92-96. roślin. (Londyn) Towarzystwa Naukowego 1958 Egejski ośrodek kultury o{jrodniczej. Kolebka pochodzenia uprawnych "RoczEtnogra- roślin. nik VIII Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. Komisja ficzna Wydz. Humanistycznego PTNO" 1957-1958, s. 67-75. 1969 Peasant Agriculture in the Hills. "Palestine z. 2, s. 101-112, ilustr. Judean don) 1969, z. 1, s. 21-33; Ex'ploration Quarterly" (Lon- 1976 Kultura rolnicza fellachów w Jordanii Zachodniej. "Gazeta Niedzielna" (Londyn) z 11 IV i 18 IV 1976 r. TATIANA KOLEWA (1931-1976) Dnia 17 stycznia 1976 roku zmarła w Sofii Tatiana Kolewa. Mimo że wiedzieliśmy o trawiącej ją nieuleczalnej chorobie, wiadomość ta zaskoczyła jej polskich przyjaciół i współpracowników. Urok osobowości Tani, otaczająca ją atmosfera wytężonej pracy, życzliwość dla ludzi, bardzo silne zaangażowanie emocjonalne we wszystko, co robiła i z czym się zetknęła, nie dopuszczały myśli o śmierci. Nawet gorączkowość, z jaką oddawała się pracy, nie wynikała ze świadomości bliskiego odejścia, ale towarzyszyła jej zawsze, odkąd ją znaliśmy. Tatiana Angełowa Kolewa urodziła się w Sofii 16 kwietnia 1931 r. W roku 1955 ukończyła tamże filologię słowiańską na Uniwersytecie Klimenta Ochrydzkiego i została asystentką w Instytucie Etnografii Bułgarskiej Akademi Nauk, gdzie pracowała do końca życia. W roku 1961 na podstawie pracy Obrzędy i zwyczaje weselne w południowozachodniej Bułgarii uzyskała stopień kandydata nauk historycznych, a w r. 1975 stopień docenta. W latach 1963-1970 była ponadto wykładowcą etnografii na Uniwersytecie Cyryla i Metodego w Tyrnowie, a od r. 1974 na Uniwersytecie sofijskim. �IN 417 MEMORIAM W centrum jej zainteresowań naukowych znajdowała się kultura społeczna, a przede wszystkim obrzędy rodzinne i doroczne. Tej problematyce poświęcone są wszystkie opublikowane przez nią prace, a także bardzo obfite materiały zgromadzone w czasie badań terenowych prowadzonych w całej prawie Bułgarii. Z polskim środowiskiem etnograficznym Tatiana Kolewa związana była formalnie przede wszystkim jako organizator i uczestnik polsko-bułgarskich badań nad współczesnymi przemianami kultury chłopskiej, prowadzonych w latach 1967-1970 przez mieszaną ekspedycję Instytutu Etnografii BAN i Zakładu Etnografii Powszechnej IHKM P AN. W czasie pobytu w terenie, prowadząc własne badania, była jednocześnie cenionym i przez wszystkich lubianym przewodnikiem i tłumaczem polskich uczestników ekspedycji. Z Polską wiązały też Tanię liczne kontakty naukowe i przyjaźnie, nawiązywane od pierwszego pobytu w naszym kraju w 1964 roku. Opublikowane przez Tatianę Kolewą prace świadczą, że doskonalący się warsztat naukowy i świetna znajomość bułgarskiej obrzędowości ludowej zdobyta w czasie wieloletnich systematycznych badań, pozwoliły jej mieć nowe, własne poglądy na problemy tego działu etnografii. Syntetyczna monografia obrzędów bułgarskich, do jakiej zmierzała, byłaby niewątpliwie istotnym wkładem w etnografię nie tylko bułgarską, ale i słowiańską. Agata 27 - Lud, tom LXI Skrukwa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a198f729e51ef75973e76245dd65c4a5.pdf 964e9188bf7dafa53b7bb2e2373ef865 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6130 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Biernacka, Maria (1917-2007) Bittner-Szewczykowa, Halina (1923-2007) Matusek, Małgorzata(1922-2006) Olszewska-Dyoniziak, Barbara (1937-2008) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5717 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.403-426 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN M E M O R I A M MARIA BIERNACKA (1917-2007) Pod koniec listopada 2001 roku trafiła do moich rąk przesyłka, której towarzyszył krótki list. Kochana Pani Jolu! Być może książka ta okaże się zbyt „daleka " od Pani za­ interesowań, ale jako jej współautorka pragnę ją Pani ofiarować, by pokazać wieś polską i jej tradycję od innej jeszcze strony — także bardzo prawdziwej, autentycznej i wspaniałej. Szkoda tylko, że ta droga została, niestety, przerwana. Maria Biernacka, z najlepszymi wspomnieniami i ży­ czeniami na przyszłość. Dar zaskoczył mnie i wzruszył tym mocniej, że nie zaliczałam się do grona najbliższych współpracowników Pani Profesor, a nasze zainteresowania badawcze były rzeczywiście odległe. Co więcej, w roku 2001 była już Ona od kilkunastu lat na emeryturze i choć nadal życzliwie obserwowała życie Zakładu Etnologii, któ­ rym długo kierowała, a my odwzajemnialiśmy się Jej serdeczną pamięcią, kontakty — siłą rzeczy — uległy rozluźnieniu. Dziś, gdy nie ma Jej już pomiędzy nami, my­ ślę, że składając ten tom w ręce swoich młodszych kolegów pragnęła obok dorobku naukowego pozostawić też świadectwo pewnej epoki i utrwalić pamięć o bliskim sobie środowisku polskiej inteligencji wywodzącej się ze wsi, gronie entuzjastów i pragmatyków, których młodość przypadła na okres międzywojnia. Z ludźmi ku ludziom. Wspomnienia o Marii Maniakównie stanowi bowiem jedyną w swoim rodzaju kronikę pokolenia „Wici" opowiedzianą ustami uczestników tego ruchu. Formacji, która wywarła głęboki wpływ na koleje losu późniejszej profesor Marii Biernackiej, w zaraniu — jednej z grona młodych mieszkańców wsi pragną­ cych „czynić życie na wsi coraz piękniejszym i lepszym, krzewić w ludziach poczu­ cie własnej godności i wartości, budzić i utrwalać postawy obywatelskie, aktywizo­ wać wieś w duchu przemian cywilizacyjnych poprzez własną samodzielną i rozumną pracę" (Biernacka 2000: 245). �404 Inmemoriam Ideały te, podobnie jak głębokie przywiązanie do kultury wsi i jej wartości, towa­ rzyszyły Pani Profesor przez całe życie, znajdując odzwierciedlenie w czynionych wyborach, w pracy badawczej i relacjach z ludźmi. Maria Biernacka przyszła na świat 1 listopada 1917 roku w Potakówce, wsi poło­ żonej w powiecie jasielskim. Jej rodzice — Karolina z d. Przybyła i Jan — prowadzili niewielkie, 4-hektarowe gospodarstwo rolne. Rodzina była liczna, Maria miała sied­ mioro rodzeństwa — pięć sióstr i dwóch braci. Po ukończeniu szkoły podstawowej w Jedliczu, podobnie jak trzy inne siostry — Wiktoria, Joanna i Józefa — pozostała w domu, pomagając w gospodarstwie. Nie zaniedbywała nauki, zdobywając wiedzę drogą samokształcenia. Młodość Marii Biernackiej przypadła na czasy, gdy po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku wzrosły emancypacyjne dążenia wsi. W Potakówce kwit­ ło bujne życie społeczno-organizacyjne, angażujące większość mieszkańców. Maria od 1933 roku należała do Koła Młodzieży przy Małopolskim Związku Młodzieży Ludowej, które początkowo podlegało Małopolskiemu Towarzystwu Rolniczemu. Z czasem działalność Koła uległa radykalizacji i po długich staraniach wyzwoliło się ono spod opieki Towarzystwa Rolniczego, przyłączając się w roku 1938 do Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". W tym samym roku Maria wstąpiła do Polskiego Stronnictwa Ludowego, pozostając jego członkinią do końca życia. Przynależność do „Wici" i aktywny udział w życiu tej organizacji poszerzyły możliwości kształcenia i krąg kontaktów. Ukończyła Korespondencyjne Kursy Spół­ dzielcze, a w 1939 roku została skierowana do Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowe­ go w Gaci k. Przeworska, prowadzonego przez Ignacego i Zofię Solarzów. Lato tegoż roku spędziła na praktykach w spółdzielniach wsi Markowa i Gać, w ramach stypen­ dium ZSS „Społem", jednak egzaminów Kursów Korespondencyjnych we Lwowie, wyznaczonych na koniec sierpnia, nie zdołała już złożyć, przeszkodził temu wybuch wojny. W okresie okupacji niemieckiej Maria Biernacka pracowała, nie zaniedbując kształcenia i działała w konspiracji. W roku 1942 została żołnierzem Batalionów Chłopskich. Była łączniczką i kolporterką prasy konspiracyjnej w Komendzie Głów­ nej BCh, w latach 1943-1944 także inspektorką Ludowego Związku Kobiet w okręgu warszawskim, a od 1944 roku działała w obu tych organizacjach w powiecie jasiel­ skim . Jednocześnie w roku 1942 ukończyła roczną szkołę spółdzielczą dla dorosłych ZSS „Społem" w Zakrzewku, a w roku 1943 rozpoczęła naukę na tajnych komple­ tach Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Zawarła tam znajomość z profesor Kazimierą Zawistowicz (późniejszą Zawistowicz-Adamską), jedną z niezwykłych — dziś powiedzielibyśmy „charyzmatycz­ nych" — postaci polskiej etnografii. Zdaniem Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, zaważyło to na wyborze kierunku studiów dokonanym przez Marię Biernacką w la1 Bataliony Chłopskie opuściła w stopniu kapitana, w Wojsku Polskim została awansowana do stopnia majora. 1 �405 Inmemoriam tach powojennych (Kopczyńska-Jaworska 2007: 236) . Potwierdzają to Jej wspo­ mnienia: 2 W lipcu 1945 r. przeniosłam się z rodziną Solarzowej z Handzlówki k. Łańcuta (...) do Łodzi (...). Głównym celem mojego pobytu w Łodzi było ukryte od najmłod­ szych lat pragnienie normalnego kształcenia się. Z opóźnieniem odrabiałam więc niezawinione zaległości (Biernacka 2000: 248). Po uzyskaniu świadectwa maturalnego Maria Biernacka zapisała się na Uniwer­ sytet Łódzki. Studia na roku wstępnym 1945/1946 łączyła z pracą na Uniwersytecie Ludowym Teatralnym w Brusie k. Łodzi, prowadzonym przez Zofię Solarzową. Bra­ ła udział w jego organizowaniu, prowadziła też niektóre zajęcia. Od roku akademi­ ckiego 1946/1947 podjęła studia etnograficzne, które ukończyła w roku 1950 (na ich poczet zaliczono Jej trzy trymestry ukończone w Wolnej Wszechnicy Polskiej podczas okupacji), broniąc 14 kwietnia pracę Współdziałanie gromadzkie we wsi Potakówka powiatu jasielskiego odkońcaXIXw. do chwili bieżącej i uzyskując stopień magistra filozofii w zakresie etnografii z etnologią. W trakcie studiów przez dwa lata otrzymywała stypendium magisterskie Wy­ działu Krajowego Ministerstwa Oświaty, pracując jako wolontariuszka w Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Po dyplomie została zatrudniona w nim jako asystentka, jednak jesienią 1951 roku, w wyniku reorganizacji Katedry, pracę tę utra­ ciła , po czym przeniosła się do Warszawy. Już podczas studiów, przez cały okres ich trwania, Maria Biernacka uczestniczyła w badaniach terenowych dotyczących współdziałania i pomocy gospodarczej reali­ zowanych przez Zakład Etnografii UŁ, a razem z Marylą Wierzchomówną— pomo­ cy wzajemnej w wybranych wsiach Spiszą i Podlasia. Współorganizowała także ba­ dania nad flisem w Kamieńczyku nad Bugiem, a dzięki rocznej praktyce w Łódzkim Muzeum Etnograficznym brała udział w programie badań muzealnych w Opoczyńskiem. Także po utracie etatu, do roku 1954, uczestniczyła w pracach terenowych realizowanych przez ośrodek łódzki. Po przeniesieniu się do Warszawy przez trzy lata pracowała w Centralnym Związ­ ku Spółdzielczym i dopiero zatrudnienie w Zakładzie Etnografii Polski, powołanego do życia w 1954 roku Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (obecnie Instytutu Archeologii i Etnologii), umożliwiło Jej powrót do zawodu. Z instytucją tą zwią­ zała swoje losy na 33 lata — od asystenta do profesora zwyczajnego i przejścia na emeryturę w marcu 1988 roku. Pełniła tu znaczące funkcje — zastępcy kierownika, 3 Tadeusz Tulibacki źródeł tej decyzji upatruje w pobycie M . Biernackiej na Uniwersytecie Ludo­ wym w Gaci k. Przeworska, którego organizatorzy — Zofia i Ignacy Solarzowie — interesowali się kul­ turą ludową (Tulibacki 2007: 8). Obie te supozycje znajdują uzasadnienie w wypowiedzi samej Marii Biernackiej pragnącej zdobytą wiedzę wykorzystać w „przyszłej pracy w żywiołowo rozwijających się uniwersytetach ludowych" (Biernacka 2000: 249). Dążenie to okazało się jednak niemożliwe do zrea­ lizowania, bowiem po roku 1948, który przyniósł ostateczne zakończenie istnienia Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici", działalność uniwersytetów ludowych została przerwana. Uniwersytet ograniczył zatrudnienie, ponieważ po I Kongresie Nauki Polskiej Ministerstwo wstrzymało zapisy w Łodzi na etnografię. 2 3 �406 Inmemoriam a w latach 1977-1988 kierownika Zakładu Etnografii IHKM PAN (obecnie Zakładu Etnologii IAE PAN). Wielokrotnie powoływano Ją w skład Rady Naukowej IHKM PAN i zapraszano do udziału w pracach Komitetów Redakcyjnych etnograficznych wydawnictw Instytutu, czasopisma „Etnografia Polska" i serii monograficznej „Bi­ blioteka Etnografii Polskiej". Zainteresowania badawcze Marii Biernackiej koncentrowały się niezmiennie na problematyce kulturowo-społecznych przeobrażeń polskiej wsi. Została w nich wier­ na wiejskim korzeniom swego pochodzenia i wiciowym ideałom (Biernacka 2000: 245). Pierwszy etap swych prac poświęciła kwestiom zróżnicowania społecznego wsi i historycznym czynnikom kształtującym jej kulturę. Interesowała się także współdziałaniem i pomocą wzajemną oraz zajęciami pozarolniczymi. Brała udział w zespołowych badaniach na Kurpiach, których wyniki zawarte zostały w trzech tomach monografii Kurpie. Puszcza Zielona (1962-1965) i pracach źródłowych, re­ alizowanych w ośrodku łódzkim, podsumowanych wydawnictwem zbiorowym Stu­ dia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w. (1958). W roku 1963 uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie rozprawy o wsiach drobnoszlacheckich na Mazowszu i Podlasiu. Kolejnym obszarem Jej zainteresowań były procesy adaptacyjno-migracyjne i tworzenie się więzi społecznych w nowo zasiedlanych regionach. Badaniami ob­ jęła teren-laboratorium, jakim były wówczas Bieszczady, publikując w roku 1974 pracę Kształtowanie się nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach. Stanowiła ona podstawę Jej przewodu habilitacyjnego, zakończonego w czerwcu tegoż roku uzy­ skaniem stopnia doktora habilitowanego. Kwestię więzi społecznych w środowisku rodzinnym i wioskowym Maria Biernacka podjęła także w badaniach prowadzonych przez Zakład Etnografii IHKM PAN na terenie Bułgarii w latach 1966-1970. W późniejszym okresie przedmiotem Jej szczególnych zainteresowań stała się rola oświaty w przemianach społeczno-kulturowych polskiej wsi. Było to zagad­ nienie bliskie Jej własnym doświadczeniom, praca nad nim stanowiła — jak sądzę — pretekst do osobistej refleksji i zadumy nad drogami awansu społecznego wsi i jej mieszkańców. Powstała publikacja Oświata w rozwoju kulturowym polskiej wsi, wydana w roku 1984. W październiku 1985 roku na jej podstawie Maria Biernacka uzyskała stopień naukowy profesora zwyczajnego. W Jej dorobku naukowym znajduje się około 120 pozycji, wśród których znalazły się 4 książki i kilka opracowań monograficznych zamieszczonych w opracowaniach zbiorowych; ponadto liczne artykuły, recenzje i inne publikacje w czasopismach kra­ jowych i zagranicznych. Współredagowała, będąc zarazem autorką, jedną z najważ­ niejszych prac naszej dyscypliny powstałych w okresie powojennym — dwutomo­ wą syntezę Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976-1981). Brała także udział w przygotowaniu zbiorowych opracowań wspomnieniowych, poświęconych wybitnym postaciom ruchu ludowego — Wiktorii Dzierżkowej, Jędrzejowi Cierniakowi, Ignacemu Solarzowi, Marii Maniakównie oraz tomu dedykowanego pamięci łączniczek i kolporterek Batalionów Chłopskich. Maria Biernacka uczestniczyła aktywnie w życiu środowiska. Należała do Prezydium Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, kierowała pracami Międzynarodowego Komitetu �Inmemoriam 407 do Badań nad Współczesnością (obejmowały one, z przyczyn oczywistych, obszar ów­ czesnych krajów socjalistycznych) oraz Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Obowiązki te zaowocowały licznymi naukowymi kontak­ tami i kilkoma wyjazdami na badania i pobyty naukowe do Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii i ZSRR. Pani Profesor udzielała się także w Polskim Towarzystwie Ludoznaw­ czym i komisjach muzealnych. Dydaktyka nie stanowiła istotnego nurtu Jej prac, jednak chętnie podejmowała się prowadzenia wykładów na Międzyuczelnianych Obozach Et­ nograficznych, podczas których żywy kontakt z młodzieżą mogła łączyć z pracą w tere­ nie. Była cenioną recenzentką prac doktorskich i habilitacyjnych, często też zwracano się do Niej o opinie wydawnicze. Udział w ruchu oporu przyniósł Jej liczne odznaczenia, między innymi Krzyżem Walecznych, Krzyżem Grunwaldu, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami i Krzy­ żem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Sylwetka Marii Biernackiej byłaby niepełna, gdyby pisząc o Uczonej, nie wspo­ mnieć choć w kilku słowach o Człowieku. Życzliwość, takt, zainteresowanie spra­ wami innych, żywe reagowanie na sprawy środowiska i subtelne poczucie humoru sprawiły, iż była powszechnie szanowana i ceniona. Doskonałą znajomością rea­ liów wsi polskiej wyrobiła sobie pozycję niekwestionowanego eksperta jej spraw, a skromnością i wyważonymi opiniami zaskarbiła zaufanie. Pani Profesor nie wyszła za mąż, była jednak otoczona ludźmi — „wielką rodzi­ ną" przyjaciół i znajomych, oraz małą, którą stanowił dom stworzony dla Marii i Jó­ zefa Kaszubów, osieroconych dzieci Jej siostry Bronisławy, zmarłej w 1957 roku (ich ojciec, więzień Zamku w Lublinie, został zamordowany w roku 1944). Wszystkie swe obowiązki i pasje zawodowe godziła z codziennością bez utyskiwań. We wspo­ mnieniu o Marii Maniakównie, z którą od 1958 roku dzieliła wspólne mieszkanie, żartobliwie zauważa: „Obie byłyśmy bardzo kiepskimi gospodyniami (...), ale nie miało to zasadniczego wpływu na (...) atmosferę domową" (Biernacka 2000: 257). Mieszkanie przy ul. Nabielaka (później Gagarina) stało się miejscem spotkań szero­ kiego kręgu ludzi zawsze chętnie widzianych i witanych przez obie panie. W roku 1984 Maria Maniakówna doznała udaru i nie zdołała wrócić po nim do pełnej sprawności. Profesor Biernacka do końca otaczała jątroskliwą opieką, starając się, by w jak najmniej­ szym stopniu odczuwała swą niesprawność i w miarę sił prowadziła normalne życie. Wielka przyjaźń łączyła Marię Biernacką z profesor Kazimierą Zawistowicz-Adamską Była ona dla Niej nie tylko autorytetem naukowym, ale także bliską oso­ bą, z którą łączyło Ją środowisko ludowe, konspiracyjne komplety Wolnej Wszechni­ cy Polskiej i Uniwersytet Ludowy Teatralny w Brusie. Prof. Zawistowicz-Adamska, przyjeżdżając do Warszawy, zawsze znajdowała czas dla „Marysi", żywo interesu­ jąc się jej pracą i osiągnięciami zawodowymi; ta zaś często odwiedzała ją w Łodzi. Z grona etnografów Maria Biernacka przyjaźniła się także z profesor Anną Kutrzeba-Pojnarową i jej mężem, utrzymując z nimi serdeczne, domowe kontakty, jednak najbliższe Jej pozostało środowisko ludowców, bowiem jak pisała: „związki ideowe — wiciowe i ludowe — miały zawsze dla mnie i po dziś dzień mają siłę niemal «magiczną»", dodając charakterystyczną uwagę: „Oczywiście, związki z ludźmi praw­ dziwie ideowymi" (Biernacka 2000: 249). �408 Inmemoriam Prof. dr hab. Maria Biernacka zmarła 14 kwietnia 2007 roku po ciężkiej i długiej chorobie, w wieku 89 lat. Nie zgodziła się przyjąć kosztownego i trudno dostępnego leku, który mógł ulżyć Jej w cierpieniu. Uważała, że należy zachować go dla osoby młodszej, której rokowania niosą nadzieję na wyzdrowienie. Pożegnana uroczystą wojskową ceremonią, w której uczestniczyli członkowie rodziny, przyjaciele i koledzy, została pochowana na Cmentarzu Wojskowym w War­ szawie. Jolanta Kowalska BIBLIOGRAFIA Biernacka M. 2000 Z Marysią Maniakównąprzez wiele lat, w: M. Biernacka, Z. Mierzwińska-Szybka, S. Młodożeniec-Warowna (red.), Z ludźmi ku ludziom. Wspo­ mnienia o Marii Maniakównie, historyku, działaczce „Wici", ruchu ludowego, więźniarce Pawiaka, Oświęcimia i Ravensbriick, Warszawa: Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, s. 245-269. Kopczyńska-Jaworska B. 2007 Maria Biernacka. 1 listopada 1917, Potakówka — 14 kwietnia 2007, Warszawa, „Etnografia Polska" 51: 1-2, s. 235-239. Tulibacki T. 2007 Pożegnanie. Prof. dr hab. Maria Biernacka (1917-2007), „Gazeta Wybor­ cza", 6 września, s. 8. HALINA BITTNER-SZEWCZYKOWA (1923-2007) Urodziła się 3 0 października 1923 roku w Jaworznie, w rodzinie znanych i cenionych przez społeczność lo­ kalną nauczycieli szkół podstawowych, jako najstarsza córka z czworga ich dzieci. Naukę rozpoczęła w rodzin­ nym mieście, kontynuowała ją w Miejskim Gimnazjum Żeńskim w Mysłowicach, by ukończywszy trzy lata nauki przerwać ją na skutek wybuchu I I wojny świa­ towej. Do 1945 roku pracowała i uczyła się na tajnych kompletach. W 1945 roku zdała maturę w Państwowym Liceum im. Stanisława Staszica w Chrzanowie. Jesie­ nią rozpoczęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, na dwóch kierunkach — anglistyce i socjologii. Po roku zrezygnowała z anglistyki na rzecz etnografii. Studio- �409 Inmemoriam wała pod kierunkiem luminarzy tych nauk, prof. Kazimierza Moszyńskiego i prof. Kazimierza Dobrowolskiego. Studia ukończyła w 1949 roku, uzyskując tytuł ma­ gistra filozofii. Już w 1950 roku podjęła pracę na stanowisku młodszego asystenta w Katedrze Etnografii na Uniwersytecie we Wrocławiu, a w połowie 1956 roku, jako adiunkt, przeniosła się do Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Pracowała tu aż do 1990 roku jako starszy kustosz (od 1985 roku była na emeryturze, pozostając jeszcze w muzeum na części etatu). Od początku objęła Dział Strojów i Tkanin oraz Dział Kultur Europy. Pod opieką miała zbiory ubiorów, strojów i tkanin ludowych. Pracę etnografa rozpoczęła jeszcze na studiach (1946-1949), biorąc udział w tere­ nowych badaniach prowadzonych przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Zakład Socjologii i Etnologii UJ i Instytut Badania Sztuki Ludowej PAN, którym kierował prof. Roman Reinfuss. Wyjazdy obejmowały tereny pogranicza regionu krakowskie­ go z kieleckim i śląskim, okolice Krakowa i Podhale. Mieszkając we Wrocławiu, prowadziła badania terenowe na Śląsku Opolskim, Dolnym Śląsku i na pograniczu łużyckim, zbierając materiały dla Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskie­ go i Polskiego Atlasu Etnograficznego. Podejmowała się gromadzenia materiałów z różnych dziedzin życia wiejskiego, takich jak budownictwo, rolnictwo i hodow­ la, rzemiosła (w tym szczególnie obróbka włókna i tkactwo), ubiory czy sztuka ludowa. Zajmowała się także porządkowaniem dorobku etnografów, przygotowu­ jąc opracowania bibliograficzne. Podczas pracy w Muzeum wielokrotnie jeździła w teren (często ze swym mężem) do wsi Polski południowej (Krakowskie, Podhale, Sądecczyzna Spisz Orawa) a także w Łowickie na Kurpie Górny Śląsk Śląsk Cieszyński. Była to' praca związana z jej zainteresowaniami badawczymi, a więc pozyskaniem i obróbką włókna, tkactwem i narzędziami tkackimi, ubiorami, zdo­ bieniami stroiem ludowym Podeimowała tematy dotyczące estetyki ubiorów ludo¬ wych, ich zdobnictwa, kolorystyki. Badała pochodzenie tkanin używanych do szycia ubiorów wieiskich historie kroiów ewolucie ubiorów na przykład gorsetów i katan na pograniczu ślasko-krakowskim sukmany krakowskiei chrzanówki" importowa­ nych szali i chust noszonych do śtroiów Wszystkie te tematy rozpatrywała na tle etnografii europeiskiei Szczególnie interesował ia stroi wilamowicki (Wilamowice i okolice, pow Bielsko-Biała), zachowany przez mieszkańców tych terenów, któ­ rych nr7odkowie nr7vbvli iako osadnicy 7 nosranicza Holandii i Niemiec w XITI wieku Innym tematem którym sie oasionowała bvło życie dzieci wieiskich w ro dzinie'i w społeczności wsi Problem ten często marginalnie traktowany przez et nografów bardzo mocno wręcz emocionalnie ia uiał Bvła osoba bardzo wrażliwa miała wksna córkę i podczas niezliczonych wyiazdów na wieś poznała dole i nie dole dzieci wieiskich i to na nrzestrzeni wielu lat Starannie gromadziła materiał" bv 1, o r L o w a ć i ońubhkować w naiwieks/ei swei nracv Dziecko wieiskie oraz nTzedstawi, n o ^ r n Iamvm t l t u ł e m C h e l e uczestniczka nracach rJUZi i 1986-1994). Halina Bittner-Szewczykowa była osobą niezwykle pracowitą, dokładnąw swych badaniach naukowych i podejmowanych pracach. Materiały z badań terenowych we- �410 Inmemoriam ryfikowała w literaturze, z przyjemnością zagłębiając się w książkach z etnografii i nauk pokrewnych, w czym pomagała jej znajomość języków obcych: niemieckiego, angielskiego, francuskiego, rosyjskiego, a także łaciny i włoskiego. Pisała niewiele, lecz starannie przygotowywała swe publikacje. W latach 60. XX wieku pisywała recenzje prac obcojęzycznych do „Ludu". Była autorką lub współautorką wystaw muzealnych, prezentowanych w siedzibie Muzeum Etnograficznego w Krakowie lub poza nią, także za granicą. Z ważniej­ szych wymienić należy przygotowanie scenariusza części wystawy stałej, otwar­ tej w 1969 roku, poświęconej strojom ludowym (trwającej do dziś z małymi uzupeł­ nieniami) oraz — wspólnie z mężem — scenariusza do wystawy tkactwa i obróbki włókna. Z wystaw czasowych wymienić należy takie, jak: „Ukraińska sztuka ludo­ wa" (1967), „Białoruska sztuka ludowa" (1968), „Polska sztuka ludowa" (Néprajzi Muzeum, Budapeszt 1969), Costumes et tissus populaires polonais (Musée de l'impression-sur-étoffes, Mulhouse, Francja 1972), „Tkaniny i hafty ludowe" (Ra­ cibórz, 1973), „Dziecko wiejskie" (1979), „Ludowe tkaniny dekoracyjne w Polsce" (1981), „Strój ludowy — od Krakowa" (1988), „Łoktusze, chustki i szale" (1990). W muzeum sprawowała opiekę merytoryczną nad zbiorami powierzonymi Dzia­ łowi Strojów i Tkanin. Opracowała i zweryfikowała dokumentację do tych ekspona­ tów, uczestniczyła w pracach związanych z gromadzeniem zbiorów, konsultowała i recenzowała prace innych etnologów z zakresu interesujących ją dziedzin, współ­ pracowała z muzeami krajów sąsiadujących z Polską, a także Francji, Belgii, Austrii. Uczestniczyła w wielu posiedzeniach jury konkursów folklorystycznych, wspoma­ gała merytorycznie i była rzeczoznawcą instytucji zajmujących się sztuką ludową, produkcją strojów ludowych dla zespołów folklorystycznych oraz pamiątek wykony­ wanych w oparciu o wzornictwo zaczerpnięte z kultury ludowej. W 1956 roku wyszła za mąż za Zdzisława Szewczyka (1918-2004), starszego kustosza i kuratora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, prowadzącego Dział Kul­ tury Materialnej. Mieli jedną córkę — Krystynę Dorotę. Za swą pracę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie była nagradzana, uhonoro­ wana Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1989) oraz Złotą Odznaką Za Pracę Społeczną dla Miasta Krakowa (1961). Od 1957 roku należała do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Halina Bittner-Szewczykowa całe swoje życie zawodowe poświęciła badaniu kul­ tury ludowej Polski oraz studiom porównawczym z kulturami ludów europejskich. Nie rezygnowała z pracy będąc na emeryturze, mimo chorób i dolegliwości wie­ ku. Zmarła 29 listopada 2007 roku i została pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie w grobie rodzinnym. Maria Zachorowska WYBRANE PUBLIKACJE H. BITTNER-SZEWCZYKOWEJ BittnerH., Majewski K. 1952 Materiały do bibliografii archeologii śródziemnomorskiej w Polsce za lata 1800-1950, „Biblioteka Archeologiczna" 4, s. 1-12. �411 In memoriam Bittner H. 1955 Materiały do bibliografii etnografii polskiej (1945-1955), Archiwum Etno­ graficzne 11, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 1-62. Bittner-Szewczykowa H. 1958 Materiały do bibliografii etnografii polskiej za lata 1945-1954, „Lud" 43, suplement. 1965 Problematyka polskiego muzealnictwa etnograficznego w literaturze dwudziestolecia (1945-1964), „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie" 1, s. 173-190. 1966 Z badań nad obróbką włókna w Gorcach, „Rocznik Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie" 2, s. 111 -122. 1967 Ręczny kołowrót przędzalniczy z Tyńca w świetle materiałów porównaw­ czych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 3, s. 187-213. 1970 Uprawa i wstępna obróbka lnu na Dolnym Śląsku w XVIII-XX w., „Prace i Materiały Etnograficzne" 20, s. 265-318. 1972 Costumes et tissus populaires polonais. Exposition de collection du Musee Ethnographiąue de Cracovie. Mulhause 1972, katalog wystawy. 1976 Odzież chłopska jako dobro majątkowe — „tezauryzacja ubiorów ludo­ wych", „Polska Sztuka Ludowa" 1, s. 5-18. 1984 Dziecko wiejskie, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 9, s. 1-206. 1994 Ubiory dla zmarłych oraz wiejskie ubiory żałobne, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 11, s. 109-116. 1999a Wilamowice — „mały Wiedeń", w: A. Spiss (red.), Ludoznawstwo i et­ nografia miedzy Wiedniem, Lwowem, Krakowem a Pragą, Kraków: Kra­ kowski Oddział PTL, s. 154-158. 1999b Wilamowice — „ mały Wiedeń", „Wilamowice i okolice" 9: 3, s. 5-10. 1999c Łoktusze, chustki, szale, informator do wystawy. EWA FRYŚ-PIETRASZKOWA (1934-2008) 17 lutego 2008 roku na cmentarzu komunalnym w Andrychowie pożegnaliśmy dr Ewę Fryś-Pietraszkową, zmarłą 14 lutego w Krakowie, etnografa, kierow­ nika Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, wybitną znawczynię polskiej sztuki ludowej, członka honoro­ wego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, osobę o niezwykłej osobowości, pełną pasji zawodowej, rado­ ści życia, ciepła rodzinnego. �412 Inmemoriam Urodziła się 23 lipca 1934 roku w Andrychowie w znanej i szanowanej rodzinie rzemieślniczej. Ojciec Franciszek (1900-1955), mistrz piekarski i handlowiec, w la­ tach 1935-1939 wiceburmistrz Andrychowa, prowadził rodzinną piekarnię, założoną tu w 1877 roku. Po maturze w 11-letniej szkole ogólnokształcącej w Andrychowie, w 1951 roku Ewa zdała egzamin na historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale skierowano j ą jak i kilku innych kandydatów, na Studium Historii Kultury Materialnej na Wydziale Historycznym UJ. W 1955 roku obroniła pracę magisterską z etnografii „Garncarstwo w zachodniej części województwa krakowskiego", napisaną pod kierunkiem prof. Kazi­ mierza Moszyńskiego. Tej tematyce została wierna; stała się z czasem wybitnym znawcą i rzeczoznawcątej dziedziny sztuki ludowej. W 1967 roku uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na Uniwersytecie im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie na podsta­ wie dysertacji Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, której promotorem był prof. Roman Reinfuss. Praca ta ukazała się drukiem i uzyskała wyróżnienie w Konkursie im. Wincentego Rzymowskiego. Jeszcze przed ukończeniem studiów, 1 kwietnia 1955 roku, została zatrudniona w krakowskiej Pracowni Badania Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, kie­ rowanej od 1946 roku przez Romana Reinfussa. Pracowni została wierna do końca, nie zmieniając nawet „kąta" i biurka w pokoju. Po przejściu, z końcem 1980 roku prof. Reinfussa na emeryturę, objęła po nim Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytu­ tu Sztuki PAN (zmieniały się nazwy tej Pracowni), aż do jej likwidacji w 1997 roku. Na emeryturę przeszła 28 grudnia 1994 roku, ale pracowała jeszcze na pół etatu, do 31 grudnia 1997 roku. Archiwalne zasoby Pracowni przekazano 21 stycznia 1998 roku do Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Roman Reinfuss przyjął system badań nad sztuką ludową polegający na szybkiej inwentaryzacji wytworów sztuki i rękodzieła ludowego w poszczególnych regionach kraju drogą zespołowych badań terenowych (miesięczne obozy i 1-2 tygodniowe ob­ jazdy). Ewa wzięła udział w dziewięciu obozach w latach 1954-1962 i w niezliczonych w całym swym życiu objazdach zespołowych; nadto w latach 1960-1975, z ramienia Pracowni, w badaniach penetracyjnych powiatów województwa krakowskiego pod ką­ tem stanu wytwórczości ludowej, pilotowanych przez Wydział Kultury i Sztuki WRN w Krakowie. Prowadziła również własne badania. Była znakomitym terenowcem, ła­ two nawiązywała kontakty, zjednywała ludzi swą bezpośredniością i serdecznością. Początkowo skupiła się na dokumentacji zdobnictwa w ludowym rzemiośle (garncar­ stwo, meblarstwo, kowalstwo). Interesowało ją przede wszystkim garncarstwo, ale i urządzenie i zdobnictwo wnętrz mieszkalnych, któremu to tematowi była zawsze wierna. Stopniowo rozszerzyła swe zainteresowania o strój ludowy i tkaninę. Pisała też 0 stanie badań nad polską sztuką ludową. Materiały zgromadzone w krakowskim archiwum i jej własne były podstawą licznych artykułów drukowanych, przede wszystkim, ale nie tylko, w „Polskiej Sztuce Ludowej". Na szczególną uwagę zasługuje syntetyczna, bogato ilustrowana, zbiorowa, cenna publi­ kacja Sztuka ludowa w Polsce (1988), w której pisała między innymi o ceramice, tkaninie 1 stroju. Praca ta otrzymała nagrodę zespołową I I stopnia Ministra Kultury i Sztuki, Ministra Edukacji Narodowej oraz nagrodę Sekretarza Naukowego PAN. �Inmemoriam 413 W planowanej na rok 1996, ale nie zrealizowanej, pracy zbiorowej pod roboczym tytułem „Tradycyjna sztuka ludowa Podlasia i jej współczesne przemiany" w opar­ ciu o ostatnie badania w latach 1981-1990, na jakie Pracownia otrzymała fundusze, miała pisać o ludowych tkaninach podlaskich — przedstawiła to zagadnienie na po­ siedzeniu Komisji Etnograficznej PAN w Krakowie. W latach 1991-1994 uczestni­ czyła w pracach badawczych nad monografią podhalańską, zorganizowanych przez Pracownię Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie. W wydanej przez Instytut monografii omówiła zagadnienia obróbki i wytwórczości z włókna lnianego, wełny oraz gliny. Dorobek autorski Ewy Fryś-Pietraszkowej liczy ponad 130 pozycji, w tym jedna samodzielna: ponad 50 artykułów naukowych, kilkadziesiąt popularno-naukowych, teksty do katalogów i folderów, recenzje, wspomnienia pośmiertne, zamieszczane głównie w „Ludzie" oraz drobne artykuły w prasie andrychowskiej i jej krakowskiej dzielnicy Dąbie. Od końca lat 90. dużo czasu i serca poświęcała seryjnej, zbioro­ wej publikacji, wydawanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, której była, obok Anny Kowal­ skiej-Lewickiej i Anny Spiss — współredaktorką i autorką. Do t. 1 (Kraków 2002) i t. 2 (Wrocław-Kraków 2007) napisała 15 biogramów, jednego była współautorką. Śmierć przerwała pracę nad rozpoczętym trzecim tomem (dwa nieskończone biogra­ my). Jeszcze na początku lat 80. opracowała 26 biogramów do planowanego przez Fundację Kultury Wsi, nieopublikowanego „Słownika twórców ludowych". W spuściźnie naukowej pozostawiła materiały do planowanej książki na temat dziejów garn­ carstwa w Andrychowie oraz kilimiarstwa na Podhalu. Odbyła też wyjazdy studialne do Czechosłowacji (1966), do Leningradu i Lwowa (1979). Brała czynny udział w kilku zagranicznych konferencjach naukowych, między innymi w 14. międzynarodowym sympozjum na temat garncarstwa w 1981 rokuwKittsee (Austria), a w kraju między innymi w konferencji zorganizowanej w roku 1995 przez Instytut Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Zakład Filozofii Przyrody i Kultury Wsi, Zakład Socjologii i Rozwoju Wsi Akademii Rolniczej, Muzeum Etnograficzne w Krako­ wie oraz Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, gdzie wygłosiła referat „Por­ tret ludowego artysty na tle wsi", zamieszczony w pokonferencyjnej publikacji. Opracowała scenariusze i zrealizowała 4 wystawy w Krakowie, między inny­ mi „Polska sztuka ludowa w dokumentacji Instytutu Sztuki PAN" (1988, Muzeum Etnograficzne); „Polska sztuka ludowa — dziedzictwo przeszłości", wspólnie z Anną Kunczyńską-Iracką (1991, Muzeum Archeologiczne). Jako wybitny fachowiec konsultowała dziesiątki konkursów na sztukę i twór­ czość ludową, jako wytrawny juror brała udział w niezliczonych sądach konkurso­ wych zarówno na szczeblach lokalnych, jak i ogólnopolskim, organizowanych przez Stowarzyszenie Twórców Ludowych, CPLiA, Fundację „Cepelia", Ośrodki i Domy Kultury (szczególnie w Myślenicach), Muzeum Historyczne m. Krakowa (konkurs na szopki krakowskie). Na emeryturze włączyła się aktywnie w działalność popularyzatorską w Towa­ rzystwie Miłośników Andrychowa. Pisywała do miejscowej prasy na temat historii i etnografii miasta i okolic, angażowała się w organizowanie wystaw (konsultacja, �414 Inmemoriam teksty folderów) w Izbie Regionalnej Ziemi Andrychowskiej („Dwa wieki garncar­ stwa w Andrychowie" [2005], „250 lat piekarstwa i młynarstwa w Andrychowie i okolicy" [2007], „Z dziejów tkactwa andrychowskiego" [2006]). Była członkiem gremiów naukowych: Komisji Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie, od 1973 roku (wiceprezes w latach 1993-1995), Rady Muzealnej Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie (2004-2008) oraz Mu­ zeum Tatrzańskiego im. dr. Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem (1994-1998), Rady Naukowej STL (od jej powołania, tj. od 5 grudnia 1969 roku, później Sekcji Sztuki Ludowej). Została też powołana z ramienia PTL na członka Rady Upowszechniania Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki na kadencję 1999-2002. Była członkiem redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej" (1985-1990) i Komitetu Re­ dakcyjnego „Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie" (od 1995). Do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego należała od roku 1953 — godność członka honorowego otrzymała w 2003 roku. Pełniła funkcje: w Zarządzie Głównym PTL— członek lub zastępca (1973-1982), zastępca Sekretarza Generalnego (1982-1989); w zarządzie oddziału krakowskiego: skarbnik (1972-1990), wiceprezes (1990-2007). Wchodziła w skład Komitetu Redakcyjnego „Polskiego Atlasu Strojów Ludowych", od roku 2004 była naczelnym redaktorem „Biblioteki Popularnonaukowej". Bardzo aktywna w krakowskiej „Solidarności", wspomagała rodziny represjono­ wanych działaczy. Wysportowana, w młodości uprawiała wyczynowo siatkówkę, pływanie i narciar­ stwo, prawie do końca życia jeździła na nartach i uprawiała turystykę górską. Odbyła wiele prywatnych podróży zagranicznych. Odznaczona między innymi Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1989), medalem i nagrodą im. Oskara Kolberga (1997), Złotą Odznaką „Za zasługi dla Ziemi Krakowskiej" (1989). W latach 1960-1967 była żoną Edwarda Pietraszka, późniejszego profesora Uni­ wersytetu Wrocławskiego i dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Rzetelna, fachowa, dokładna, a przy tym bardzo życzliwa i uczynna, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa nigdy nie żałowała czasu na działania społeczne, pracowała niemal na równi z młodszymi, dbając o prestiż etnografii i PTL, aktywność naukową oddziału krakowskiego. Miała duży autorytet poparty rzetelną wiedzą. Czuła się spełniona, o czym niech świadczą jej słowa wypowiedziane przed śmiercią: „Jestem szczęśli­ wym człowiekiem. Moje życie było piękne; byłam otoczona kochaną rodziną i wspa­ niałymi przyjaciółmi. Moja praca, kontakty z ludźmi i pasjonujące podróże dawały mi wiele radości". AnnaSpiss, Zofia Szromba-Rysowa WYBRANE PUBLIKACJE E. FRYŚ-PIETRASZKOWEJ 1965 Urządzenie i zdobnictwo wnętrza, w: R. Reinfuss (red.), Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, Kraków: Wydawnictwo Lite­ rackie, s. 57-72. �Inmemoriam 1969 1970a 1970b 1973 1975 1981 1988a 1988b 1989 1990 1994 1995 1996 2000 2001 415 Zarys rozwoju badań nadpolską sztuką ludową w 25-leciu PRL, „Lud" 53, s. 139-145. Urządzenie i zdobnictwo mieszkania, w: R. Reinfuss (red.), Monogra­ fia powiatu myślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, Kraków: Powiatowy Komitet Frontu Jedności Narodu w Myślenicach, Muzeum Regionalne w Myślenicach, s. 61-82. Z badań nad majoliką i półmajoliką ludową w Polsce, „Polska Sztuka Ludowa" 24: 2, s. 67-80. Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, PAN, Instytut Sztuki. (wspólnie z Magdaleną Meres), Zdobnictwo bibułkowe Żywiecczyzny, Kraków: Muzeum w Żywcu, Muzeum Narodowe w Krakowie. Kurpie Zielone — ośrodek masowej produkcji elementów wystroju współczesnych wiejskich wnętrz mieszkalnych, „Polska Sztuka Ludowa" 35: 3-4, s. 191-198. Problem współczesnych przemian sztuki ludowej na przykładzie tkaniny podlaskiej, „Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych" 30/1-2, 1986, Kraków: PAN, Oddział w Krakowie, s. 31-32. (wspólnie z A. Kunczyńską-Iracką i M. Pokropkiem), Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa: Arkady. Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi. Materiały z archiwum Zespołu Dokumentacji Sztuki Ludowej Pracowni Instytutu Sztuki PAN w Krakowie, „Polska Sztuka Ludowa" 43: 1-2, s. 113-123. Kontakty polsko-żydowskie w kulturze ludowej Podlasia, cz. 2, Rzemiosło, „Studia Podlaskie" 2, s. 159-164. Rozkwit i zmierzch ceramiki siwej, w: A. Gruszczyńska, A. Targońska (red.), Garncarstwo i kafłarstwo na ziemiach polskich od wczesnego średniowiecza do czasów współczesnych. Materiały z konferencji, Rzeszów 21-231X1993, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, s. 15-19. Portret ludowego artysty na tle wsi, w: R. Kantor, W. Kołodziej (red.), Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Materiały I Konferencji Naukowej zorganizowanej w dniach 20-21 kwietnia 1995 roku w Krakowie i Zubrzycy Górne], Kraków: Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach, s. 35-40. Rzemiosło cechowe a ludowe rzemiosło artystyczne, w: J. Wyrozumski (red.), Miasto i kultura ludowa w dziejach Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy, Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, s. 325-336. (wspólnie z A. Małetą), Rzemiosło i przemysł wiejski, w: D. Tylkowa (red.), Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, Kraków: IAiE PAN, s.123-166. (wspólnie z Elżbietą Porębską-Kubik), Ginące ludowe rzemiosła i umiejęt­ ności, informator, Kraków: Małopolski Ośrodek Kultury. �416 Inmemoriam MAŁGORZATA MATUSEK (1922-2006) ^ ^ĘgM 8 lutego 2006 roku zmarła w Chorzowie, po wielo­ letniej chorobie, która praktycznie wyłączyła j ą z życia, dr Małgorzata Matuskówna, dla rodziny i przyjaciół Małgosia. Została pochowana na cmentarzu parafialnym Św. Ducha w Chorzowie. Nieznana już nawet średniemu pokoleniu etnografów, bo w pełni sił wycofała się z życia zawodowego (przeszła na wcześniejszą emeryturę), pra­ cowała najpierw na Uniwersytecie Jagiellońskim w Kra­ kowie, potem na Uniwersytecie im. Marii Curie-Skłodow­ skiej w Lublinie, następnie w Cepelii w Katowicach. Urodziła się 1 czerwca 1922 roku w Katowicach w patriotycznej rodzinie Tomasza (1892-1945) i Marii z Jendrujkiewiczów (1896-1969). Od dzieciństwa mieszkała w Chorzowie, gdzie rodzice mieli willę. Ojciec, powstaniec śląski, pracował jako referent w Dyrekcji Polskich Kopalń Skarbowych w Chorzowie. Zginął tragicznie 29 stycznia 1945 roku, już po wyzwoleniu miasta, zastrzelony przypadkowo przez pijanego radzieckiego żołnierza, który zapewne wziął go za Niemca. Po nieoczekiwanej stracie ojca Małgosia musiała zarabiać na utrzymanie zała­ manej, chorej matki i młodszego brata. Zatrudniła się więc jako urzędniczka w Cho­ rzowskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego (marzec 1945-sierpień 1948). Mimo bardzo trudnych warunków materialnych (zwolniona po reorganizacji biura), w 1947 roku rozpoczęła studia z zakresu geografii na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uni­ wersytetu Jagiellońskiego. Podczas studiów uczęszczała na wykłady prof. Kazimie­ rza Moszyńskiego, które tak j ą zainteresowały, że zdecydowała się na specjalizację w zakresie etnografii z etnologią. Od 1 kwietnia 1952 roku została zaangażowana jako zastępca asystenta w Katedrze Etnografii Słowian UJ, a od 1 marca 1953 jako asystent, bowiem w grudniu 1952 roku uzyskała stopień magistra filozofii. Promo­ torem jej pracy magisterskiej, „Tkactwo ludowe w Polsce", był prof. Moszyński, który ocenił j ą dobrze („z tendencjądo bardzo dobrego"). 1 grudnia 1954 roku otrzy­ mała tytuł starszego asystenta. W Katedrze pracowała do końca roku akademickie­ go 1959/1960, kiedy to zwolniła się na własną prośbę. Wybrała nowo utworzoną Katedrę Etnografii i Etnologii UMCS w Lublinie, prowadzoną przez prof. Roma­ na Reinfussa, gdzie od 1 października 1960 do 30 września 1964 roku pracowała w charakterze starszego asystenta. Tu również zwolniła się na własną prośbę, jednak dwa lata oóźniei od 1966 roku pracowała w Katedrze iako adiunkt Prace doktorska Tkactwo województwa lubelskiego od połowy XIX wieku" przygotowaną pod kie¬ runkiem prof. Reinfussa, obroniła 9 listopada 1966 roku na WydzkleHumanistycznvm UMCS Dvsertacia została opracowana na podstawie tak dogłębnych i wnikli¬ wych badań terenowych, że, jak powiadano, po dr Matuskównej nie sposób było coś �417 Inmemoriam nowego w zakresie tkactwa odkryć na Lubelszczyźnie. Pracy doktorskiej niestety nie opublikowała, ale dogłębna znajomość zagadnień ludowego tkactwa pozwoliła jej na opublikowanie nielicznych, lecz bardzo wartościowych tekstów. Opracowała też szczegółowy kwestionariusz na temat tkactwa. Kiedy w 1967 roku Katedra Etnografii na UMCS została zlikwidowana, nie pozo­ stała w Lublinie; postanowiła wrócić do rodzinnego domu, do którego była ogromnie przywiązana, zwłaszcza że wymagała tego ciężka choroba matki. Pielęgnowała z zapa­ łem ogród, poświęcała dużo czasu i serca niepełnosprawnej bratanicy. Jako ekspert od ludowych tkanin znalazła również pracę w Cepelii w Katowicach, a jako konsultant ds. tkactwa dojeżdżała do cepeliowskich warsztatów tkackich do Nowej Rudy Kłodzkiej. Do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zapisała się prawdopodobnie na stu­ diach pod wpływem prof. Kazimierza Moszyńskiego, cieszącego się wysokim au­ torytetem i sympatią wśród studentów. Należała do najstarszych stażem członków powojennego oddziału krakowskiego, a w okresie zatrudnienia w Krakowie bardzo aktywnych. W 1951 roku została wybrana zastępcą sekretarza oddziału, również w późniejszych latach wykazywała zaangażowanie. Dopóki pozwalał czas i zdrowie, przyjeżdżała na zebrania i posiedzenia naukowe. Do końca swych dni czuła się zwią­ zana z Krakowem, gdzie mieszkały jej najbliższe przyjaciółki. Głęboko religijna, od lat 50. należała do duszpasterstwa akademickiego przy ko­ legiacie św. Anny, w kręgu ks. Jana Pietraszki, późniejszego biskupa. Kiedy został proboszczem kolegiaty (1957), pomagała mu w porządkowaniu inwentarza zabyt­ ków ruchomych kościoła. Bardzo sprawna manualnie, na jego prośbę uszyła w latach 60. kilka tak zwanych rzymskich ornatów, zalecanych w odnowionej liturgii. Ogrom­ nie zaangażowała się w przygotowania do procesu kanonizacyjnego Jadwigi Królo­ wej Polski. Gromadziła materiały do bibliografii i ikonografii królowej, odszukując w Kurii krakowskiej materiały — wyniki ankiety sprzed I I wojny światowej — na temat wizerunków królowej Jadwigi w polskich kościołach. Pracą tą zajmowała się do 1997 roku, a zgromadzone przez nią archiwum znajduje się obecnie w Instytucie Jana Pawła I I w Krakowie. Jak wspominają jej przyjaciółki, Zofia Cierniakówna i Krystyna Czajkowska z Krakowa: „Była człowiekiem niesłychanie uczynnym i zawsze gotowym do po­ mocy we wszelkich sprawach (...). Zawsze wzruszało nas przywiązanie Małgosi do wybudowanego przez ojca rodzinnego domu, a zwłaszcza ogrodu, (...) z którego przywoziła nam nieraz piękne bukiety kwiatów". Ewa Fryś-Pietraszkowa\, Anna Spiss PUBLIKACJE M . MATUSEK 1961 1963a 1963b Ludowe „ dywany "przetykane na Lubelszczyźnie, „Polska Sztuka Ludowa" 15: 3, s. 145-152. Ludowe tkactwo lubelskie. Katalog wystawy, Lublin: Muzeum w Lubli­ nie. Technika tkania dywanów przetykanych we wsi Ogniwo (pow. łukowski) i okolicy, „Polska Sztuka Ludowa" 17: 1, s. 43-53. �418 In memoriam BARBARA OLSZEWSKA-DYONIZIAK (1937-2008) 8 kwietnia 2008 roku na cmentarzu Batowickim w Krakowie pożegnaliśmy zmarłą nagle dr Barbarę 01szewską-Dyoniziak — etnologa i antropologa społecz­ nego, która całe swe życie poświęciła nauce, okazując , jednocześnie wiele serdeczności i przyjaźni ludziom, ~ zwłaszcza koleżankom i kolegom ze studiów oraz oso¬ — b o m z którymi łączyły Ją więzi naukowe rodzinne i towarzyskie. Wśród dziesięciu osób studiujących w latach 1955-1960 etnologię i archeologię, na ówczesnym kierunku ^ f l historia kultury materialnej, na Wydziale FilozoficznoHistorycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krako^^^••••li^^M wie, Basia Olszewska od początku wyróżniała się nie tylko urodą i elegancją, lecz przede wszystkim wiedzą, zwłaszcza o tym, co zamierza studiować i w jaki sposób chce to robić. Od pierwszych egzaminów wysoko pod­ nosiła „poprzeczkę" poziomu przygotowania do egzaminu, tak że woleliśmy zda­ wać raczej przed Nią niż po Niej. Swoje notatki prowadziła niezwykle starannie, na bieżąco porządkując, a nawet przepisując, uzupełniając z literatury zadawanej na ćwiczeniach, co dawało Jej możliwość doskonałej i szybkiej orientacji w obszernym zakresie przedmiotu poznania. Nie zdziwiło nas później, że to Ona pierwsza zazna­ czyła swa^ obecność w nauce artykułami w czasopismach naukowych i w pracach zbiorowych rmblikowanvmi zaraz no skończeniu studiów oraz pierwszym polskim tłumaczeniem dzieła Bronisława Malinowskiego Argonauci Zachodmelo Pacyfiku (1966) wykonanym współautorsko ze Sławoiem Szymkiewiczem (kolega z równole­ głego roku studiów w Uniwersytecie Warszawskim) Przez koleinę lata mimo zdro­ wotnych dolegliwości z niesłabnącym zapałem pisała i opublikowała liczne artyku¬ ły i kilkanaście książek. Barbara Olszewska-Dyoniziak urodziła się 15 czerwca 1937 roku w Krakowie, w rodzinie dziennikarza („Życia Literackiego" i in. czasopism) i artysty malarza Ta­ deusza Olszewskiego. Tu także uczęszczała do szkół, kończąc w 1954 roku lice­ um ogólnokształcące im. Józefy Joteyko maturą z wyróżnieniem. Rok przed podję­ ciem studiów poświęciła na pogłębienie czynnej znajomości języka angielskiego, co zresztą kontynuowała przez całe studia, biorąc udział w kursach prowadzonych dla prawników. Dało Jej to później możliwość korzystania z oryginałów literatury antro­ pologicznej i zaangażowanie się w tłumaczenia. W latach 1955-1960 podjęła studia na kierunku historia kultury materialnej w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, specjalizując się od drugiego roku studiów, zgodnie z góry założonym zamiarem, w etnoerafii W tym czasie na Wydziale Historyczno-Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, studia te były realizowane przez dwie katedry - Katedrę Etnografii tfkjr ^^BM^^^^ ^^H^I^^J ^^^P^*' ^^^^^^^^M �Inmemoriam 419 Słowian, kierowaną przez profesora Kazimierza Moszyńskiego i profesor Jadwigę Klimaszewską, później profesora Mieczysława Gładysza, oraz Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii, kierowaną przez profesora Kazimierza Dobrowolskiego, gdzie także wykładali profesorowie Andrzej Waligórski, Paweł Rybicki i ówczesny adiunkt (późniejszy dyrektor Instytutu Socjologii) Władysław Kwaśniewicz. Już od początku studiów, obok udziału w zajęciach obowiązujących wszystkich studentów etnogra­ fii, uczestniczyła dodatkowo jako wolny słuchacz w niektórych wykładach dla star­ szych lat, prowadzonych w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii. Tu także, już na trzecim roku studiów, brała udział w otwartych seminariach etnograficznych, jakie prowadził profesor Kazimierz Dobrowolski dla pracowników naukowych Katedry i studentów różnych lat etnografii. Dlatego zapewne swą pracę magisterską, opartą na wynikach badań terenowych prowadzonych we wsi Bodzów pod Krakowem — „Przemiany kulturowe wsi podmiejskiej w latach 1880-1960", napisała pod kierun­ kiem profesora Dobrowolskiego, uzyskując w 1960 roku stopień magistra etnografii. W roku 1961 zawarła związek małżeński z Ryszardem Dyoniziakiem (później zna­ nym profesorem socjologii), zaś w roku 1963 urodziła córkę Bożenę (romanistka). Od 1960 do 1982 roku była zatrudniona w Uniwersytecie Jagiellońskim, najpierw jako asystent, potem adiunkt, w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii, przemiano­ wanej w 1970 roku na Instytut Socjologii. W1973 roku uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie etnologii na podstawie pracy „Filozoficzne i empirycz­ ne koncepcje antropologii społecznej", napisanej pod kierunkiem profesora Andrzeja Waligórskiego. Ten wybitny antropolog kulturowy, uczeń światowej sławy etnologa Bronisława Malinowskiego, twórcy funkcjonalizmu i słynnej w antropologii szkoły funkcjonalnej, odegrał znaczącą rolę w kształtowaniu się poglądów, kierunku zainte­ resowań badawczych i dociekań teoretyczno-metodologicznych Barbary Olszewskiej-Dyoniziak. Do jego wykładów prowadziła ćwiczenia z zakresu antropologii społecz­ nej na kierunku socjologia. Prowadziła też samodzielnie wykład i ćwiczenia z podstaw filozofii i socjologii dla studentów socjologii oraz wykład i ćwiczenia z przedmiotu etnografia społeczeństw plemiennych dla studentów etnologii. Realizowała je au­ torsko, nie kryjąc swoich preferencji dla funkcjonalizmu. Wszystkie zajęcia staran­ nie przygotowywane uwzględniające nainowsza światowa wiedze antropologiczna i socjologiczną, znaną Jej z oryginalnych wydawnictw, jakie studiowała zarówno z poczucia obowiązku dobrego dydaktyka, jak dla swoich potrzeb naukowych, cie­ szyły się uznaniem wspominających je jeszcze dziś ich uczestników. Potrafiła na tyle rozbudzić zainteresowanie zakresem przekazywanej wiedzy, że niektórzy z nich właśnie w tym nurcie ukierunkowali własny rozwój naukowy po skończeniu studiów (rro sociolodzv obecna nrof dr hab Anna Karwińska z d Rabiiesz dr Krvstvna Iwanicka, etnolog - dr Stanisław Węglarz, i inni). Barbara Olszewska-Dyoniziak była aktywnym członkiem Komisji Etnogra­ ficznej w Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Chętnie brała udział w comie­ sięcznych posiedzeniach i dyskusjach, ceniąc sobie także inne szersze kontak­ ty środowiskowe, dające możliwość poznania aktualnych procesów rozwoju pokrewnych nauk humanistycznych. Zły stan zdrowia nie pozwolił Jej co prawda po 1982 roku na kontynuowanie pracy w Uniwersytecie, jednakże uzyskana swo- �420 Inmemoriam boda w osobistym gospodarowaniu czasem dała możliwość studiowania rozległe­ go dorobku światowej etnologii/antropologii kulturowej zarówno dawnych, jak i najnowszych kierunków. Znalazło to odzwierciedlenie w Jej bogatym dorobku naukowym. Dlatego pisząc biogram Barbary Olszewskiej-Dyoniziak nie ma się do czynienia z codzienną działalnością zawodową. Jej instytucją i Jej zawodową działalnością była samodzielnie realizowana praca naukowa. Dlatego to osiągnię­ cia twórcze stanowią przedmiot wspomnienia o Niej i Jej działalności naukowo-ba­ dawczej. Początkowo publikacje, w latach 1960-1982, koncentrowały się wokół dwóch osi tematycznych. Pierwsza, znajdująca swe odniesienie w prowadzonych wcześniej empirycznych badaniach terenowych, to przemiany kulturowe wsi w zakresie po­ staw, dążeń, procesu integracji społeczności gromadzkich, w tym także ocen postaw młodzieży. Na tej podstawie zastanawiała się nad metodologicznymi i socjologicz­ nymi problemami badań społeczności lokalnych. Druga, to teoretyczno-metodologiczne problemy antropologii społecznej i kulturowej jako nauki i jako przedmiotu nauczania. W okresie tym interesowała Ją też problematyka afrykańska (zapewne pod wpływem Andrzeja Waligórskiego, który prowadził badania wśród plemienia Luo w Kenii w latach 1945-1947). Znalazło to wyraz w jednym artykule i w książce, Zambia. Zarys historyczno-socjologiczny (1978). Później Jej zainteresowania kierują się wyraźnie ku teoretycznym i metodolo­ gicznym problemom etnologii/antropologii kulturowej. W latach 80. zaczyna wy­ powiadać się na łamach czasopism naukowych, takich jak „Studia Socjologiczne", „Studia Filozoficzne", „Edukacja Filozoficzna", „Przegląd Humanistyczny", „Etno­ grafia Polska", analizując rozwój pojęcia „całości" w antropologii kulturowej, „kul­ tury" i „komunikowania", dzieli się swymi pierwszymi przemyśleniami dotyczącymi relacji między antropologią kulturową i innymi dyscyplinami, a także stanu współ­ czesnej antropologii i jej przyszłości. Wyrazem tego stają się trzy podręcznikowe prace o historii antropologicznych teorii i metod, które ukazały się w latach 90. Sąto: Człowiek — kultura — osobowość. Wstąp do klasycznej antropologii kultury (1991), Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej (1994) oraz najbardziej syntetyczne z tych opracowań, Zarys antropologu kultury (1996a). Oceniając pierwszą z wymienionych prac jako w ścisłym tego słowa znaczeniu podręcznik antropologii kulturowej, antropolog i filozof Krzysztof Jarosław Brozi, pisał: „Po pobieżnym spojrzeniu na źródła antropologii kulturowej w Polsce należy autorce prezentowanego podręcznika gorąco pogratulować. Dokonała trafnej synte­ zy przeogromnego materiału, niedopracowanej jeszcze u nas dziedziny". Dalej pod­ kreślił trafność wyboru i selekcji tematów antropologicznych poruszonych w treści książki, w której po wprowadzeniu w zakres antropologii i jej drogi rozwoju skupiła się na antropologicznym podejściu do badań nad gospodarką, organizacją społeczną, prawem, magią i religią, nad zmianą kulturową, z perspektywy funkcjonalistycznej, ujawniając w ten sposób własne preferencje. Za cenne uznał też odrębne omówienie amerykańskiej szkoły „kultury i osobowości" oraz strukturalizmu antropologicznego Claude'a Levi-Straussa i jego badań nad sztuką. Zwrócił uwagę na aktualność przed­ stawianej w książce problematyki w świetle wydarzeń w naszym regionie świata, jak �421 Inmemoriam występujące współcześnie antagonizmy etniczne, nacjonalizmy, pluralizm postaw i wartości etc. Konkludując, Brozi pisze: Wszystko to sprawia, że podręcznik Barbary Olszewskiej-Dyoniziak znakomicie odpowiada swemu czasowi, celnie dobiera tematy z historii antropologii, jak i an­ tropologiczne problemy do studiowania na dziś oraz bardzo skuteczną i również w duchu naszych czasów „konsensusu" i „okrągłego stołu" i „umowy społecznej" perspektywę fiinkcjonalistyczną. Ponadto jest napisany przystępnie i jego adresa­ tem może być każdy, kto zechce lepiej rozumieć sens naszej cywilizacji . 1 Książka ta, po uzupełnieniu po 10 latach (w 2001 roku) i ponownym zrecenzowaniu, tym razem przez znawcę przedmiotu, także ucznia Andrzeja Waligórskiego, etnologa Leszka Dzięgla, została wydana powtórnie. Wznowienie doceniło środo­ wisko, czego dowodem kolejna recenzja, filozofa Ryszarda Palacza. Jego zdaniem zasadniczą zaletą tej pozycji jest fakt, iż Trzon książki stanowi rekonstrukcja programów teoretycznych trzech szkół: funkcjonalizmu, konfiguracjonizmu i strukturalizmu (...). Niewątpliwe zalety pracy Barbary Olszewskiej-Dyoniziak czynią z niej podręcznik ważny nie tylko w formowaniu intelektualnym etnografów, socjologów kultury, ale szerzej, może być wykorzystywany także przez przedstawicieli innych nauk humanistycznych, w tym także filozofów" . 2 Podobnie wysoko Brozi ocenił drugą z wyżej wymienionych pozycji, Społeczeń­ stwo i kultura... . Trzeci z wymienionych podręczników, Zarys antropologii kultury, poszerza problematykę poprzednich o zagadnienia antropologicznej koncepcji narodu, a także pełniejsze i bardziej wszechstronne potraktowanie przedstawionych już wcześniej zagadnień, jak antropologiczna koncepcja człowieka, struktura społeczna i kultu­ ra. W książce tej autorka daje również syntetyczny zarys historii i recepcji zachod­ niej myśli antropologicznej w Polsce, a więc poszerza opracowanie o pominiętą w poprzednich pracach problematykę etnografii polskiej. Wskazuje też na najnow­ sze problemy i dylematy, w obliczu których staje współczesna antropologia kultury w Polsce i na Zachodzie. Publikacja ta, to panorama historycznych i współczesnych problemów antropologii kultury; koncentruje się nie tylko na historii dyscypliny, ale także na wynikach, jakie osiągnęła, prezentując zrąb konkretnej wiedzy o kulturze ludzkiej. Jest debatą nie tylko nad tym, czym antropologia być powinna, ale czym 3 Rec: K J . Brozi, Podręcznik antropologii kulturowej na uniwersytetach, „Przegląd Humanistycz­ ny" 1993: 3, s. 176-179. Rec: R. Palacz, Barbara Olszewska-Dyoniziak, Człowiek — kultura — osobowość. Wstąp do klasycznej antropologii kulturowej, „Phaenomena. Zeszyty Naukowe Wydziału Zarządzania i Admini­ stracji" 2003: 9, s. 193-196. Rec: K J . Brozi, Uwagi o pracy Barbary Olszewskiej-Dyoniziakowej pt. Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, „Przegląd Humanistyczny" 1995: 5, s. 169-173. 1 2 3 �422 Inmemoriam faktycznie jest, czego nas nauczyła w świetle jej konkretnych rezultatów. Książka ta wymagała wznowienia już po 4 latach od jej pierwszego wydania. Ukazała się po­ nownie w 2000 roku, z nieco zmienionym tytułem, Zarys antropologu kulturowej. Lata 90. to okres niezwykłej aktywności twórczej Barbary Olszewskiej-Dyoniziak. Liczne artykuły i recenzje, publikowane nadal w wymienionych wcześniej czasopismach oraz w „Ludzie", „Krakowskich Studiach Małopolskich", czasopiśmie „Universitas", w pracach zbiorowych, w których zajmuje się m.in. socjologicznym, antropologicznym i filozoficznym rozumieniem kultury (tendencje w nauce polskiej), filozoficznymi i empirycznymi koncepcjami człowieka, antropologiczną koncepcją religii, języka, narodu, wolnością i tolerancją, próbuje wskazać wpływ koncepcji Bronisława Malinowskiego na nauki społeczne itp. Są to jakby częściowe przemy­ ślenia wykorzystane także szerzej w opublikowanych w tym czasie kilku książkach. Za najbliższą sobie sama uważała książkę Bronisław Malinowski — twórca nowo­ czesnej antropologii społecznej (1996b). Jest to praca wewnętrznie przeżyta i prze­ myślana, recenzowana przez etnologa Zbigniewa Jasiewicza i socjologa Wojciecha Świątkiewicza. Uczony, o którym traktuje, był przedmiotem admiracji i fascynacji wszystkich tych, którzy wyszli ze szkoły Andrzeja Waligórskiego. Przeżył on w mło­ dości szkołę funkcjonalną Malinowskiego, pozostał jej wierny do końca i potrafił też zapalić do niej grono najbliżej związanych z sobą uczniów. Zamiarem Olszewskiej-Dyoniziak stała się tu kontynuacja propagowania, jak pisze, „mistrzowskiej anali­ zy socjologicznej i etnograficznej" Malinowskiego. Stąd koncepcja układu treści tej pracy, która obok opisu jego życia i twórczości, genealogii funkcjonalizmu, trafnie oddaje zakres problematyki badawczej przez niego podejmowanej. Pozycja ta z za­ łożenia jest też podręcznikowa, stąd Autorka zamieściła w niej kilka wypisów z jego empirycznych tekstów wykaz opublikowanych dotąd opracowań o Malinowskim i literaturę uzupełniającą. W 1998 roku ukazała się Jej kolejna książka, Oblicza kultury. Wstęp do antropo­ logii międzykulturowej komunikacji. W epoce intensywnie komunikujących się spo­ łeczeństw i ich kultur publikacja ta stanowi kompendium wiedzy na temat podsta­ wowych kategorii międzykulturowej komunikacji, co ma znaczenie dla zrozumienia procesów kulturowych z tym związanych. Szczególny walor tej pozycji, jak pisze socjolog Kazimierz Krzysztofek, stanowi osadzenie konstrukcji książki na uwarunkowaniach komunikacji między­ kulturowej istotnych dla Polski — przedstawienie Polaków w europejskim i glo­ balnym teatrze komunikacyjnym. Książka może okazać się przydatna słuchaczom wielu kierunków nie tylko humanistycznych, ale także w szkołach biznesu . 4 Rok 1999 przynosi interesującą pracę, Antropologia totalitaryzmu europejskiego XX wieku. Po przedstawieniu ideologicznego podłoża totalitaryzmu w wielkich wi­ zjach XIX i XX wieku, Olszewska-Dyoniziak dokonuje analizy socjologicznej euCyt. z recenzji wydawniczej K. Krzysztofka, udostępnionej przez rodzinę B. Olszewskiej-Dyoniziak. 4 �423 Inmemoriam ropejskich systemów totalitarnych, zajmuje się też osobowością charyzmatycznego przywódcy, kwestią żydowską i katastrofalnymi skutkami pseudoteorii ideowych. Interesuje ją proces regresu totalitaryzmu i cech rzeczywistych demokracji, a także relikty myślenia totalitarnego, co rozpatruje na przykładach transformacji ustrojowej w Polsce. Franciszek Adamski, oceniając tę prekursorską w dociekaniach antropolo­ gicznych pozycję, uważają za inspirujący wkład w naszą wiedzę o ludzkich tragediach XX wieku, tragediach nadal dosięgających setki milionów istnień ludzkich rozsianych na obu półkulach. Szczególny walor książki upatruj ę w integralnym podej ściu do zjawiska XX-wiecznego totalitaryzmu, dotąd raczej fragmentarycznie analizowanego. Rozpatruje je autorka w płaszczyźnie ideologicznej, społecznej i psychologicznej. Jako antropo­ log kultury kładzie nacisk na kulturowe zaplecze totalitaryzmu (ideologia wszak jest częścią kultury), mechanizmy psychologiczne będące jednocześnie źródłami i następstwami totalitaryzmu . 5 Kolejna opublikowana książka to Człowiek i religia. Studium z zakresu genezy i społecznej funkcji religii (2002). I tu religia potraktowana została przede wszystkim jako zjawisko kulturowe. Barbara Olszewska-Dyoniziak stawia tezę, że w miarę roz­ woju historycznego religii maleje znaczenie jej funkcji poznawczej i psychologicz­ nie terapeutycznej, tak ważnej na szczeblu pierwotnym, wzrasta natomiast jej rola etyczna i społecznie integrująca. Motywowana religijnie etyka zaczyna odgrywać rolę w stymulowaniu procesów społecznych. Jak pisze we wstępie — twórcza moc czynów etycznych inspirowanych religią wydaje się niewątpliwie nadzieją dla wielu problemów i wyzwań współczesnej cywilizacji. W następnej książce, Człowiek a wspólnota. Antropologiczne aspekty w dok­ trynach politycznych (2003), Olszewska-Dyoniziak zajmuje się antropologicznymi aspektami idei i polityki, z perspektywy międzyludzkich stosunków wspólnotowych. Pisze tu o ustrojowych wyznacznikach kondycji ludzkiej, roli historycznie po so­ bie następujących formacji ekonomiczno-społecznych i politycznych w wyzwala­ niu psychospołecznych cech człowieka, określaniu wzajemnych relacji „jednostka — wspólnota". Omawia zagadnienie jednostki i wspólnoty w społeczeństwie pier­ wotnym i w okresie feudalizmu, marksistowską krytykę kapitalizmu, zajmuje się też komunizmem w oczach liberała, ekonomicznymi, politycznymi i kulturowymi aspektami myśli liberalnej, liberalizmem jako propozycją systemową dla postkomu­ nistycznej Europy oraz twórcami i podstawowymi założeniami personalizmu, libe­ ralizmem a nauką społeczną Kościoła itp. Zwraca uwagę na fakt, że wszelkie nowe idee torująsobie drogę do świadomości ludzi bardzo powoli, bowiem wciąż silna jest spuścizna mentalna po poprzednich okresach, co ma znaczenie dla modelu wspólno­ towego. Oceniający tę książkę Zbigniew Pucek pisze między innymi: 5 ziak. Cyt. z recenzji wydawniczej F. Adamskiego, udostępnionej przez rodzinę B. Olszewskiej-Dyoni- �424 Inmemoriam Praca cechuje się nowoczesnym spojrzeniem na proces społeczny, rozległością ho­ ryzontów, humanistyczną perspektywą w ujmowaniu człowieka, przejrzystością wywodu. Łączy perspektywę naukową z filozoficzną, rekonstrukcję z zaangażo­ waniem, obiektywizm z etyczną tezą . 6 Pragnąc oddać hołd swojemu mistrzowi sprzed lat, Andrzejowi Waligórskiemu, którego zasługi dla etnologii/antropologii kulturowej nie w pełni, jej zdaniem, zo­ stały docenione, zainicjowała i uzyskała sponsorów na wydanie w 2004 roku pracy zbiorowej, pod Jej redakcją, Antropologiczne wizje kultury. Obok życiorysu (Barbara Olszewska-Dyoniziak we wstępie) i wspomnień o Waligórskim, uczonym i „gentle­ manie w czasie marnym" (Grażyna Kubica), zespół autorski przypomina tu wciąż aktualne treści historycznych i współczesnych szkół etnologicznych. Problem ciągłej zmiany kulturowej i postępu społecznego nurtował Ją od wie­ lu lat. Uważała, iż wymaga on głębokich studiów empirycznych i teoretycznych, stąd długo zastanawiała się nad tym, czy może podjąć się samodzielnie takich do­ ciekań. Ostatecznie zdecydowała się na postawienie go w formie zarysu problematy­ ki, zaznaczenia tego, czym należałoby się zająć. Dzięki temu niewielka książeczka, Rozwój, zmiana i postąp społeczny. Zarys problematyki, stała się jakby Jej finalnym wskazaniem kierunku dalszych dociekań i obserwacji współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej dla etnologów/antropologów kultury zainteresowanych tym zagadnieniem. Książka ukazała się kilka tygodni przed Jej nagłą śmiercią 29 marca 2008 roku. Na dorobek naukowy Barbary Olszewskiej-Dyoniziak składa się dziesięć książek autorskich (w tym dwie dwukrotnie wydane), jedna praca zbiorowa pod Jej redakcją, 43 artykuły, 33 recenzje, jedno opracowanie bibliograficzne oraz trzy tłumaczenia z angielskiego, w tym jedna książka. Jej teoretyczne dociekania, zwieńczone od­ krywczymi, napisanymi z talentem syntetycznymi opracowaniami, to zarówno ujęcia podręcznikowe, jak własne przemyślenia, oparte na bazie światowych badań antro­ pologicznych, dotyczące nowej dla polskiej etnologii/antropologii kulturowej prob­ lematyki. Mając stale świadomość własnej niedoskonałości, odważnie podejmowała nowe tematy, traktując swe opracowania jako postawienie problemu, a nie jego osta­ teczne dopracowanie. Żywiła nadzieję, że będzie to zachętą dla innych, którzy zgłę­ bią zarysowane jedynie przez nią zagadnienia, podejmując badania empiryczne. Dr Barbara Olszewska-Dyoniziak zadziwiała bliskich kolegów i rodzinę, mimo złego stanu zdrowia, swoją energią i radością życia. Cieszyła się uznaniem społecz­ ności akademickiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, która, jak to podkreślono w Jej pożegnaniu, straciła w Niej osobę oddaną całym sercem nauce, którą ukochała nade wszystko i traktowała jako swoje posłannictwo. Irena Bukowska-Floreńska Cytat z recenzji Z. Pucka, przytoczonej przez B. Olszewska-Dyoniziak w Jej autobiogramie (ar­ chiwum autorki wspomnienia). 6 �425 Inmemoriam PUBLIKACJE KSIĄŻKOWE B. OLSZEWSKIEJ-DYONIZIAK 1978 1991 1994 1996a 1996b 1998 1999 2002 2003 2004 2008 Zambia. Zarys historyczno-socjologiczny, Monografie krajów Afryki, t. 2, Warszawa: PWN. Człowiek — kultura — osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultu­ ry, Kraków: Universitas; wyd. 2: Człowiek — kultura — osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kulturowej, Wrocław 2001: atla 2. Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, Kraków: Universitas. Zarys antropologii kultury, Kraków: Uniwersytet Jagielloński; wyd. 2: Zarys antropologii kulturowej, Zielona Góra 2000: Zachodnie Centrum Organizacji. Bronisław Malinowski — twórca nowoczesnej antropologii społecznej, Zielona Góra: Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. T. Kotarbińskiego. Oblicza kultury. Wstęp do antropologii międzykulturowej komunikacji, Kraków: Uniwersytet Jagielloński. Antropologia totalitaryzmu europejskiego XXwieku, Wrocław: atla 2. Człowiek i religia. Studium z zakresu genezy i społecznej funkcji religii, Wrocław: atla 2. Człowiek a wspólnota. Antropologiczne aspekty w doktrynach politycznych, Wrocław: atla 2. (red.) Antropologiczne wizje kultury. Księga poświęcona pamięci Pro­ fesora Andrzeja Waligórskiego (1908-1974), Ustroń: Wydawnictwo STUDEU. Rozwój, zmiana i postęp społeczny. Zarys problematyki, Wrocław: atla 2. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74b6ca1368d4d909103607ea6693acf4.pdf 71f957f0dd306d280bfc454b19b873a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6154 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Kowalska-Lewicka, Anna (1920-2009) Wojciechowska, Aleksandra (1930-2009) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5740 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.385-390 Creator An entity primarily responsible for making the resource Spiss, Anna Szromba-Rysowa, Zofia Toroński, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN MEMORIAM ANNA KOWALSKA-LEWICKA (1920-2009) 20 sierpnia 2009 roku zmarła w Krakowie dr Anna Kowalska-Lewicka, etnograf, kierownik Pracowni Etnografii 1HKM PAN w Krakowie, długoletni prezes i honorowy członek Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego, znakomita badaczka terenowa, aktywna uczestniczka licz­ nych konferencji w kraju i za granicą, do końca czynnie uczestnicząca w życiu naukowym śro­ dowiska krakowskiego. Urodziła się 24 maja 1920 roku w Krakowie jako córka Tadeusza Kowalskiego, orientalisty, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, Sekreta­ rza Generalnego Polskiej Akademii Umiejętności. Była żoną również orientalisty, profesora Uni­ wersytetu Jagiellońskiego, Tadeusza Lewickie­ go, i siostrą profesora zoologii, Kazimierza Ko­ walskiego, prezesa reaktywowanej w 1989 roku PAU. Po zdaniu matury w 1938 roku w Państwowym Gimnazjum Żeńskim im. Królowej Wandy w Krakowie, zapisała się na filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od początku okupacji włączyła się w konspi­ rację (AK). Pracowała jako urzędniczka w Radzie Głównej Opiekuńczej, następnie od stycznia 1942 roku jako pracownik naukowy w Muzeum Archeologicznym w Krako­ wie (do końca 1953 roku). Równocześnie kontynuowała naukę w ramach tajnego na­ uczania na Uniwersytecie Jagiellońskim (wykłady z archeologii, antropologii, historii sztuki, etnografii). Po zakończeniu wojny, zafascynowana etnografią wykładaną na taj­ nych zajęciach przez Romana Reinfussa, podjęła studia w tej dziedzinie pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim. Na tę decyzję wy­ warły także wpływ zainteresowania kulturą ludową ojca, którego osobowość wycisnęła na Niej piętno. Stopień magistra filozofii w zakresie etnografii uzyskała w 1948 roku na podstawie pracy „Ceramika kopieniaczych szczepów Ameryki Południowej”. Praca ta była wynikiem badań terenowych prowadzonych przez Autorkę wśród kopieniaczych ludów Ameryki Łacińskiej, w latach 1947-1948, w trakcie prywatnej podróży do Ko­ lumbii, Ekwadoru, Peru i Boliwii. Miała tam okazję zaznajomić się z kulturą kreolską i kulturami indiańskimi dorzecza Ukajali oraz płaskowyżu andyjskiego Peru i Boliwii. �386 In memoriam W latach 1945-1950 Anna Kowalska-Lewicka interesowała się głównie etnografią lu­ dów Ameryki Łacińskiej, szczególnie w dorzeczu Amazonki. Znalazło to wyraz w pracy doktorskiej „Zarys kultury Indian Shipibo na tle innych kultur Indian leśnych Ameryki Południowej”, obronionej w 1950 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim, której promo­ torem był prof. Kazimierz Moszyński. Efektem pierwszych naukowych zainteresowań Anny Kowalski ej-Lewickiej był między innymi zamieszczony w „Etnografii Polskiej” artykuł Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontak­ tów z kulturą europejską (1966) i książka Shipibo (1969). Od 1954 roku pracowała w Zakładzie Etnografii IHKM PAN w Krakowie, od 1963 do 1971 roku w Pracowni Etnografii IHKM PAN w Łodzi, w charakterze zastępcy kierownika, a następnie, do przejścia na emeryturę 31 sierpnia 1980 roku, w Pracow­ ni Etnografii IHKM PAN w Krakowie, pełniąc funkcję kierownika. Po 1950 roku swe zainteresowania naukowe skierowała na polską kulturę ludową, szczególnie Karpat, przede wszystkim Podhala, szczególnie bliskiego Jej od dzieciń­ stwa, i Beskidu Sądeckiego. W intensywnych badaniach terenowych kierowała uwagę na problematykę z różnych dziedzin kultury, przede wszystkim materialnej: pasterstwa, gospodarki rolno-hodowlanej, pożywienia (ze szczególnym uwzględnieniem gospo­ darki mlecznej), stroju, ale i kultury duchowej (m.in. wierzeń i zwyczajów związanych ze śmiercią). W latach 1952-1953 w praktyce kierowała zespołowymi badaniami tere­ nowymi z ramienia PTL na Podhalu, rozpoczętymi pod kierunkiem Kazimierza Mo­ szyńskiego i Jadwigi Klimaszewskiej, a kontynuowanymi w dalszych latach w ramach Zakładu Etnografii IHKM PAN w Krakowie. Założenia badań przedstawiła w artykule Badania etnograficzne na Podhalu (1958). W latach 1976-1979 kierowała prowadzo­ nymi przez zespół Pracowni Etnografii IHKM PAN w Krakowie monograficznymi ba­ daniami w Beskidzie Sądeckim. Pod redakcją Anny Kowalskiej-Lewickiej ukazała się praca zbiorowa podsumowująca wspomniane badania — Studia z kultury ludowej Be­ skidu Sądeckiego (1985), do której napisała Wstęp oraz rozdział Wierzenia i zwyczaje związane ze śmiercią. Wcześniej ukazała się Jej publikacja Hodowla ipasterstwo w Be­ skidzie Sądeckim (1980), będąca wynikiem dogłębnych badań prowadzonych na tere­ nie mało dotychczas etnograficznie przebadanym. Zainteresowała się też pożywieniem ludności wiejskiej; opracowała kwestionariusz do badań, które prowadziła między in­ nymi na Podhalu. Zagadnienie to było przedmiotem wielu Jej referatów i artykułów publikowanych w kraju i zagranicą. Wymienić tu należy opracowania o serowarstwie (1967), o pożywieniu chłopskim w średniowieczu (1965) czy o znaczeniu ziemniaka w polskiej kuchni (1986). Jest współautorką, z Zofią Szrombą-Rysową, rozdziału Po­ żywienie, w pierwszym tomie syntezy Etnografia Polski. Przemiany kultury ludową (1976), wyróżnionej Nagrodą Sekretarza Naukowego PAN. W 1968 roku odbyła podróż do Senegalu i Mauretanii, gdzie studiowała życie koczowniczych ludów Fulbe i Maurów na Saharze mauretańskiej, a w szczególności ich gospodarkę mleczną, jako materiał porównawczy do europejskich społeczności pasterskich. Plonem podróży była książka Mauretania (1976). Anna Kowalska-Lewicka uczestniczyła w wielu konferencjach międzynarodo­ wych, wygłaszając referaty — głównie na temat pasterstwa i pożywienia. Część z nich została opublikowana, jak na przykład wartościowe opracowania na temat pożywienia ludowego i stanu polskich badań nad tą dziedziną (197la, 197lb). �In memoriam 387 Z inicjatywy Anny Kowalskiej-Lewickiej w 1971 roku odbyło się w Krako­ wie ogólnopolskie, interdyscyplinarne seminarium naukowe na temat pożywie­ nia, zorganizowane przez oddział PTL i Muzeum Etnograficzne w Krakowie, któ­ rego plon ukazał się pod Jej redakcją: Pożywienie ludności wiejskiej, między innymi z artykułem o tradycyjnej produkcji mlecznej w Mauretanii (1973b). Swą wiedzę, a także zdolności organizacyjne wykorzystała, realizując w 1985 roku w Kamiowicach pod Krakowem, pod egidą krakowskiego oddziału PTL, VI Mię­ dzynarodową Konferencję na temat etnologicznych badań nad pożywieniem, po­ święconą innowacjom w zwyczajach żywieniowych w Europie i Stanach Zjedno­ czonych. W latach 1981-1989 była członkiem KomitetuNauk Etnologicznych PAN; wcho­ dziła w skład Prezydium Komitetu (1987-1989). Od 1973 roku, to jest od reaktywo­ wania przy Oddziale PAN w Krakowie Komisji Etnograficznej, była jej członkiem (wybrana została wówczas na sekretarza Komisji). Zasiadała w Radach Muzealnych: w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, w Muzeum Tatrzańskim, Orawskim Parku Etnograficznym. Członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego została w 1947 roku. Peł­ niła przez dwie kadencje funkcję prezesa Towarzystwa (1982-1986 i 1986-1989), a także wiceprezesa (1992-1996), wykazując w trudnych dla PTL momentach dużą energię i kreatywność. W latach 1999-2005 przewodniczyła Komisji Rewizyjnej, była redaktorem serii wydawniczej PTL „Biblioteka Popularna”, a potem „Bibliote­ ka Popularnonaukowa” (1962-2004). W oddziale krakowskim, do którego należała, aktywność wykazała już w latach 1951-1958, najpierw jako sekretarz zarządu, na­ stępnie wiceprezes (1962-1969). Dwukrotnie pełniła funkcję prezesa oddziału (1959­ 1961, 1970-1980). Ogromnie zaangażowana, nie tylko wygłaszała odczyty, ale była inicjatorką organizowania przez oddział tematycznych sesji naukowych. Za Jej ka­ dencji powstało Koło Zainteresowań Kulturą Indian (1971-1975). Gorąco poparła powołanie Koła Zainteresowań Kulturą Ormian w 1980 roku; wówczas Ormianie tylko w ten sposób mogli się zorganizować. Ostatnim ważkim i wymagającym duże­ go wysiłku przedsięwzięciem Anny Kowalskiej-Lewickiej było współredagowanie z Ewą Fryś-Pietraszkową i Anną Spiss pierwszego tomu opracowania Etnografo­ wie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne (2002), wydawanego przez PTL. To właśnie ona znacząco przyczyniła się do realizacji tej inicjatywy wydawni­ czej, wysuniętej przez Jana P. Dekowskiego z oddziału łódzkiego PTL. Całym ser­ cem oddana Towarzystwu, propagowała i pisała o działalności PTL, między inny­ mi w artykule Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju (1988). W 1991 roku otrzymała godność członka honorowego Towarzystwa. Odznaczona została Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1975), Srebrnym Medalem Zasłużony Kulturze „Gloria Artis” (2007), Nagrodą Ministra Kultury i Sztuki (1995). W Jej bogatym dorobku, oprócz trzech samodzielnych publikacji, znajdują się liczne artykuły, publikowane w polskich i zagranicznych czasopismach. Zwracała w nich szczególną uwagę na znaczenie dla naszej nauki empirycznych badań tereno­ �In memoriam 388 wych, z pasją przez Nią podejmowanych. Osiągnięcia naukowe i talent organizacyj­ ny, silna osobowość oraz niezależność sądów sprawiły, iż Anna Kowalska-Lewicka zajęła ważne miejsce w polskiej etnografii. Anna Spiss, Zofia Szromba-Rysowa WYBRANE PRACE ANNY KOWALSKIEJ-LEWICKIEJ 1958 1965 1966 1967 1969 197la 1971b 1973a 1973b 1976a 1976b 1980 1985 1986 1988 2002 2006 2007 Badania etnograficzne na Podhalu, „Etnografia Polska” 1, s. 240-256. Pożywienie chłopskie w średniowieczu i przydatność badawcza źródeł etno­ graficznych, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 13: 4, s. 754-766. Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontaktów z kulturą europejską, „Etnografia Polska” 10, s. 376-396. Tradycyjne serowarstwo w Polsce, „Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego” 9: 3, s. 151-193. Shipibo, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Die Volksnahrung der Bauern in Polen, „Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae” 20: 1, s. 45-85. Ethnologische Forschungen über die Volksnahrung in Polen, „Ethnologia Europaea” 5, s. 132-141. (red.), Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków: Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Tradycyjna produkcja mleczna w Mauretanii, w: A. Kowalska-Lewicka (red.), Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, s. 269-282. Mauretania, Warszawa: Wiedza Powszechna. (wspólnie z Z. Szrombą-Rysową) Pożywienie, w: M. Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnogra­ fia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, s. 353-376. Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. (red.) Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław: Zakład Naro­ dowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. The Potato and the Polish Kitchen, w: A. Fenton, E. Kisban (eds.), Food in Change. Eating Habits from the Middle Ages to the Present Day, Edin­ burgh: John Donald Publishers. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kul­ turalnym kraju, „Lud” 72 (wyd. 1989) s. 47-65. (red. wspólnie z E. Fryś-Pietraszkową A. Spiss) Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe DWN Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie. Jędrzej Wowro. Swiątkarz beskidzki, Wadowice: Wadowickie Centrum Kultury. „Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła ”. Odpowiedzi na pytania Zbig­ niewa Jasiewicza, „Lud” 91, s. 305-345. �In memoriam 389 ALEKSANDRA WOJCIECHOWSKA (1930-2009) Urodziła się 15 maja 1930 roku w Poznaniu, w ro­ dzinie kupieckiej. Jej ojciec, Antoni Bilanowski, był po­ wstańcem wielkopolskim, w czasie II wojny światowej więzionym w obozie koncentracyjnym. Podczas wojny, jej matka Apolonia, a także Aleksandra, mając niespełna 12 lat, musiały przymusowo pracować i ten okres wywarł wpływ na jej życie. W czasie okupacji, mimo ciężkich warunków materialnych, uczyła się na tajnych komple­ tach. Po zakończeniu wojny, od 1945 roku uczęszcza­ ła do Gimnazjum im. Gen. Zamoyskiej w Poznaniu, a w 1950 roku rozpoczęła studia z zakresu historii kul­ tury materialnej na Uniwersytecie Poznańskim, które ukończyła w 1953 roku (pierwszy stopień), a następnie studiując w latach 1955-1957 uzyskała stopień magistra etnografii za pracę „Chłopskie budownictwo mieszkalne na terenie powiatu kcyńskiego” napisaną pod kierunkiem prof. Józefa Burszty. Po ukończeniu studiów pracowała w latach 1959-1962 w Pracowni BadaniaFolkloru przy Woj ewódzkim Domu Kultury w Poznaniu, a w latach 1962-1993w poznań­ skim Pałacu Kultury jako kierownik Uniwersytetu Kultury — dwuletniego Studium Oświaty Dorosłych oraz wykładowca z dziedziny historii kultury i etnografii. Aleksandra Wojciechowska, w ramach pracy naukowej, prowadziła badania nad kulturą ludową i folklorem w Wielkopolsce, na ziemi lubuskiej i w województwie koszalińskim. Była autorką wielu prac opublikowanych między innymi w trzytomowym dziele Kultura ludowa Wielkopolski (1960-1967) oraz w książce Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej (1964), pracach zbiorowych pod redakcją prof. Józe­ fa Burszty. Napisała też Dożynki w Wielkopolsce, wydane trzykrotnie (1967, 1970 i 1983-1984) jako samodzielna pozycja wydawnicza o charakterze monograficznym, przeznaczona również dla potrzeb zespołów folklorystycznych. W czasie całej swej pracy zawodowej wykładała wybrane zagadnienia z dziedzi­ ny kultury ludowej i folkloru, prowadziła poradnię etnograficzną, udzielała konsul­ tacji instruktorom zespołów folklorystycznych, organizowała plenery dla twórców ludowych, a także wystawy twórczości ludowej. Wydaje się jednak, że największym jej osiągnięciem było rozpoczęte w 1987 roku tworzenie scenariuszy i komentarzy do filmów związanych z kulturą ludową i folklorem wielkopolskim. Przyczyniła się, wspólnie z autorem zdjęć, Januszem Piwowarskim, do powstania na taśmach wideo zbioru pod ogólnym tytułem „Videoteka Folkloru Wielkopolskiego”. Powstały 24 filmy dokumentalne o różnej długości. W latach 2007-2008 doprowadziła do przegrania wszystkich filmów wideo na płyty DVD, przy pomocy finansowej Stowarzyszenia Twórców Ludo­ wych. Dzięki jej współpracy ze Studio Pro Video Janusza Piwowarskiego powstało �390 In memoriam 9 płyt wydanych w 2008 roku pod wspólnym tytułem „Śladami tradycyjnej kultury ludowej”. Problematyka kultury ludowej i folkloru była związana nie tylko z jej pracą za­ wodową, lecz również społeczną Od roku 1962 była członkiem PTL. Działała też w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych. W 1986 roku zorganizowała Oddział Wiel­ kopolski STL i została przewodniczącą Rady Programowej, którą to funkcję pełniła do ostatnich chwil swego życia. Za swą działalność zawodową i społeczną otrzymała Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1983), Złoty Krzyż Zasługi (1972), odznakę „Zasłużony Dzia­ łacz Kultury” (1971), Odznaki Honorowe Miasta Poznania i „Za zasługi w rozwoju województwa poznańskiego” oraz Nagrodę im. Oskara Kolberga przyznaną przez Mazowieckie Towarzystwo Kultury (1995). Tę ostatnią nagrodę najbardziej ceniła. Aleksandra Wojciechowska w 1949 roku zawarła związek małżeński; wspólnie z mężem przeżyła 46 lat. Mąż zapewnił jej stabilizację życiową i pomagał realizować wszystkie zamierzenia. Miała jedną córkę, Ewangelinę (dr historii, autorka publika­ cji historycznych, wydawca). Kilka lat przed śmiercią przeniosła się do Kiekrza pod Poznaniem, gdzie w ostatnim okresie życia była otoczona troskliwą opieką córki. Zmarła w Kiekrzu 9 czerwca 2009 roku, została pochowana 12 czerwca na cmenta­ rzu junikowskim w Poznaniu. Zbigniew Toroński Spis filmów dokumentalnych z kolekcji „Śladami tradycyjnej kultury ludowej” (9 płyt DVD), opartych na scenariuszach, przy większości filmów także opracowa­ niach naukowych i komentarzach A. Wojciechowskiej; zdjęcia i montaż J. Piwowar­ ski, Stowarzyszenie Twórców Ludowych, Studio Pro Video 2008: 1. Strój szamotulski, Stroje ludowe z Przyprostyni, Z tradycji hafciarstwa ludowego —p. Glapińska, Strój bamberski i poznański', 2. Henryk Hagel — rzeźbiarz ludowy, JózefSkawiński — rzeźbiarz ludowy, Zdzisław i Piotr Staszakowie — rodzina rzeźbiarzy ludowych, Kultura ludowa Pałuk, cz. 1. Zdob­ nictwo', 3. Instrumenty ludowe ze zbiorów Tadeusza Czwordona, Andrzej Mendlewski — bu­ downiczy instrumentów muzycznych, Kozioł weselny; 4. XVII Turniej Dudziarzy Wielkopolskich, XXVI Turniej Dudziarzy Wielkopolskich; 5. Kapela zbąszyńska, Kapela z Przyprostyni, Kapela Dudziarzy Wielkopolskich; 6. Józef Dzieciątkowski — garncarz ludowy, Bednarze; 7. Wesele szamotulskie; 8. W gościnie u Tośtaków, Chodzenie z niedźwiedziem, Pisanki wielkanocne; 9. Strój biskupiański, Stroje z Dąbrówki Wielkopolskiej, Maria Orlikowa — śpie­ waczka ludowa z Szamotuł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87de290311b3c9b95a8210c87d2030da.pdf b0d36357379eae06c358faee54b5e208 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6186 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Bajerowa, Irena (1921-2010) Lévi-Strauss, Claude (1908-2009) Rieszetow, Aleksander Michajłowicz (1932-2009) Sampławska, Halina (1926-2009) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5771 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.515-524 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss-Janusz, Krystyna Burszta, Wojciech J. Jasiewicz, Zbigniew Tatara, Sylwia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text V II. IN \ I i : \ I O R I A \ I IRENA BAJEROWA (1921-2010) 30 czerwca 2010 roku zmarła prof. Irena Bajerowa, wybitna znawczyni historii języka polskiego, autorka fundamentalnych prac z tego zakresu, uwzględniających związki języka z życiem narodu i kultury nastawionej na obronę tożsamości. Prof. Irena Bajerowa była córką językoznawcy - Zenona Klemensiewicza. Uro­ dziła się 13 marca 1921 roku. W roku 1938 rozpoczęła studia na Uniwersytecie Ja­ giellońskim, które jednak przerwała wojna. Związała się z ruchem konspiracyjnym - Związkiem Walki Zbrojnej i Armią Kraj ową na terenie Krakowa i Warszawy. Pełni­ ła funkcję łączniczki i sekretarki szefa sztabu Okręgu Krakowskiego AK, wyrabiała też fałszywe dokumenty. Podczas wojny poznała Karola Wojtyłę oraz przyszłego męża, Kazimierza Ba­ jera. Ukończyła studia na tajnych kompletach. Po wojnie doktoryzowała się na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale później, ze względu na niechętne nastawienie do niej ówczesnych władz uniwersyteckich spowodowane jej AK-owską przeszłością i uwięzienie męża skazanego za działalność konspiracyjną, przyjęła w 1955 roku propozycję pracy w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Katowicach. Właśnie tam, a następnie na powstałym w roku 1968 Uniwersytecie Śląskim tworzyła podstawy śląskiej humanistyki. Jako prorektor do spraw studenckich, w pierwszych dniach stanu wojennego zo­ stała internowana wraz z ówczesnym rektorem, późniejszym marszałkiem Senatu prof. Augustem Chełkowskim. Byli to jedyni rektorzy uczelni polskich internowani w czasie stanu wojennego. Funkcję prorektora ds. nauczania prof. Irena Bajerowa pełniła w Uniwersytecie Śląskim w latach 1981-1982, była też zastępcą dyrektora Instytutu Filologii Polskiej w latach 1969-1972 oraz wieloletnim kierownikiem Zakładu Historii Języka Pol­ skiego. W 1974 roku uzyskała tytuł naukowy profesora, a w roku 1989 - stanowisko profesora zwyczajnego. Przeszła na emeryturę na początku lat 90., poświęcając się nadal pracy badawczej. Jedną z jej najważniejszych prac jest monumentalna, trzytomowa monografia Polski język ogólny X IX wieku: stan i ewolucja. Prof. Irena Bajerowa była członkiem wielu towarzystw naukowych, między in­ nymi Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, Polskiej Akademii Nauk, Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN, Polskiego Towarzystwa Językoznawczego �In memoriam 516 oraz Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy Krakowskim Oddziale Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego. Otrzymała wiele odznaczeń wojskowych i cywilnych oraz nagród i wyróżnień, wśród nich prestiżową nagrodę „Lux ex Silesia”, ustanowioną przez metropolitę ka­ towickiego. W roku 2008 została doktorem honoris causa Uniwersytetu Śląskiego. Prof. Irena Bajerowa została pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz CLAUDE LÉVI-STRAUSS (1908-2009) OSTATNI HEROS HUMANISTYKI Latem i jesienią 2008 roku w centrum Paryża, a ściślej rzecz biorąc - na wysta­ wach wszystkich księgarń w tym rejonie, królował Claude Lévi-Strauss. Witryny wypełniały nieodmiennie zdjęcia „papieża strukturalizmu” (z okresu pobytu w Ame­ ryce Południowej albo z ostatnich lat, zawsze wówczas siedzącego w fotelu na tle książek). Mistrz miał niebawem skończyć 100 lat, co było pretekstem do przypo­ mnienia tej niezwykłej postaci, jubileuszowych wydań jego chef d ’oeuvre, a także albumów ze zdjęciami z dawnych badań. Również świat intelektualny obchodził tę rocznicę, ale jakby w sposób wyciszony, jako że - tak to bywa - nawet najbardziej kontrowersyjni badacze po latach stają się klasykami, a urok dawnych sporów ma już głównie nostalgiczny charakter. Rok później Lévi-Strauss zmarł w swoim pary­ skim mieszkaniu przy ulicy Nicolasa Poussina, zamykając tym samym ważną epokę w dziejach dwudziestowiecznej humanistyki. Powszechnie mówiono o nim, że nale­ ży do pokolenia ostatnich wielkich herosów nauki, że jego autorska idea antropologii strukturalnej jest zarówno koncepcją teoretyczną, jak i próbą całościowej filozofii człowieka. Dla Lévi-Straussa kluczowe znaczenie miały pojęcia nieuświadamianej struktu­ ry ludzkiego umysłu, opozycja natura - kultura, zakaz kazirodztwa (i jego inwersja w postaci zasady egzogamii) oraz myślenie mito-logiczne, oparte na spontanicznym operowaniu metaforami i metonimiami. Francuski badacz uogólnił na całą kulturę symboliczną to, co charakteryzować miało funkcjonowanie języka, stąd podstawowe dlań znaczenie posiadało pojęcie opozycji binarnych i odróżnienie synchronii od diachronii. Credo swojej teorii i metody strukturalnej wyłożył krótko: Zarówno język, jak i kultura zbudowane są z opozycji i korelacji, inaczej mówiąc - ze stosunków logicznych. Można zatem rozpatrywać język jako fundament, na nim mogą być nadbudowywane struktury, niekiedy bardziej złożone, ale tego sa­ mego typu co te, które są mu właściwe; odpowiadają one pod wieloma względami rozpatrywanej kulturze (Lévi-Strauss 1970: 130-131). �In memoriam 517 Według Lévi-Straussa kultura ma dwa poziomy. Pierwszy z nich ma charakter powierzchniowy, na którym uczestnicy kultury potrafią sami tłumaczyć sens działań, obrzędów, mitów czy zachowań rytualnych, nie zdają sobie jednak sprawy, że ich myśleniem rządzi głęboki poziom kultury. Ów poziom to nic innego, jak niezmien­ ne struktury umysłu, które mają charakter pozaświadomościowy, choć są racjonalne i logiczne - zawsze i wszędzie. Zadaniem antropologa strukturalnego jest dotarcie do mentalnego poziomu kultury, a tym samym do zasad myślenia ludzkiego, wspólnych dla wszystkich ludzi. Niewielu antropologów mogło się pochwalić za życia tak wielką międzynaro­ dową renomą i sławą, tak wielką liczbą cytowań, polemik i nawiązań do własnej twórczości. Od końca II wojny światowej do połowy lat 70. był chyba najważniej­ szym autorytetem nauk o człowieku, wizjonerem, świetnym pisarzem i - co także się podobało - hermetycznym umysłem, zatopionym w rozważaniach fundamentalnych. Lévi-Strauss doprowadził do zasadniczej zmiany sposobu, w jaki antropolodzy sta­ wiają pytania i definiują swój przedmiot badań w takich dziedzinach, jak stosunki pokrewieństwa, sztuka, klasyfikacje i mitologia. Określany był zawsze jako człowiek wrażliwy, na poły filozof i moralista, na poły chłodny analityk tajemnic ludzkie­ go umysłu. Był zawsze zdystansowany wobec bieżącej rzeczywistości. Najlepszym przewodnikiem po meandrach jego umysłowości jest z pewnością słynna, literacko doskonała autobiografia (i podróż filozoficzna), Tristes tropiques (1955). To właśnie w tej książce wyznał, że trzema dyscyplinami, które wyznaczyły horyzont jego po­ znawczej wyobraźni, były geologia, marksizm i psychoanaliza; wszystkie trzy po­ kazują, iż rzeczywistość nigdy nie jest tym, co widać na pierwszy rzut oka, a proces rozumienia polega na redukowaniu rzeczywistości jednego rodzaju do innego rodza­ ju rzeczywistości. Ponadto, wszystkie te trzy dziedziny borykają się z tym samym problemem, jakim jest relacja między poziomem zjawisk postrzeganych zmysłowo a poziomem refleksji umysłu. Zdaniem Lévi-Straussa także antropologia, jego pasja i wybrana dziedzina wiedzy, winna zmierzać ku temu, by połączyć dziedzinę zmysło­ wą i rozumową w jeden spójny system logicznych prawideł myślenia. Francuski antropolog był dobrze przygotowany do podjęcia się takiej próby maksy­ malnej racjonalizacji wiedzy o kulturze symbolicznej. Dwa względy miały tutaj decy­ dujące znaczenie. Pierwszym jest jego talent do logiki formalnej. Drugim - inspiracje empiryczne (pobyt wśród Indian Kaduweo, Bororo i Nambikwara) oraz teoretyczne, w postaci językoznawstwa strukturalnego, z którym zapoznał się dzięki pobytowi w Nowym Jorku i bliskiej przyjaźni z Romanem Jakobsonem. Także na lata amerykań­ skie przypada skrupulatne poznanie osiągnięć tamtejszej antropologii kulturowej, któ­ rej znajomość wykorzystał w swojej pracy doktorskiej Les structures élémentaires de la parenté (1949). Po powrocie do Francji był już w pełni ukształtowanym badaczem z jasno wyznaczonym celem - zrewolucjonizować antropologię, uczynić z niej wiedzę tak ścisłąi zobiektywizowaną, jak udało się to językoznawcom strukturalnym. Po fascynacji zagadnieniami pokrewieństwa, czego wyrazem była wspomniana rozprawa doktorska, Lévi-Strauss skupił się przede wszystkim na badaniach mitolo­ gii i klasyfikacji tubylczych. W tej sferze metody strukturalne wydawały się najbar­ dziej użyteczne. Na pierwszy ogień poszło pojęcie totemizmu, jeden z najbardziej �518 In memoriam niejasnych i obciążonych mistyfikacjami terminów antropologicznych. Zgodnie z dominującą na przełomie XIX i XX wieku perspektywą ewolucyjną, badacze wi­ dzieli w totemizmie jedną z pierwszych form religii pierwotnej, która miała polegać na utożsamianiu się grup ludzkich z pewnymi gatunkami roślin i zwierząt. Kilku badaczy brytyjskich zaproponowało nową interpretację totemizmu, ale dopiero Lévi­ -Strauss nadał debacie poziom abstrakcji, który zadziwił naukowy świat. Według autora Le totémisme aujourd’hui (1962) owo kontrowersyjne pojęcie to system kla­ syfikacji grup społecznych oparty na analogii, która zestawia z jednej strony różnice między grupami w świecie społecznym, a z drugiej - różnice między gatunkami w przyrodzie. Tworzy się szczególny system myślenia, w ramach którego zakłada się relację między pojedynczym zwierzęciem a gatunkiem, do którego ono przynależy, co stanowi podstawę modelu intelektualnego dla wyobrażenia sobie relacji między jednostką a jej kategorią społeczną. Społeczeństwa wybierają zwierzęta za swoje to­ temy nie po to, aby je chronić (lub zjadać), ale dlatego, że „nadająsię do myślenia”. Kontynuacją racjonalizowania umysłowości pierwotnej jest książka La pensée sauvage (także rok 1962), w której Lévi-Strauss podważył powszechne wówczas przekonanie, że umysłowość preliteracka znajduje się na jakimś przed-logicznym etapie ewolucji. Myśl dzika jest jak najbardziej logiczna, ale „logiczna inaczej” - jest naturalna, bliska intuicji zmysłowej, operuje konkretem, a nie abstrakcją. Co więcej: jest ona uniwersalna, przej awiaj ąc się analogicznie w sztuce, wierzeniach i trądy ej ach mitologicznych. Jest taka, jaką - w ostateczności - wyznacza struktura mózgu. Przyjęło się, że najważniejszą pracą Lévi-Straussa są czterotomowe Mytholo­ giques (1964-1971), logiczna kontynuacja jego rozważań nad naturą umysłu, teraz odnoszonych wyłącznie do myśli mitycznej, która najlepiej obrazuje złożoność my­ śli pierwotnej. Mistrz zanalizował blisko tysiąc mitów zebranych wśród 200 grup indiańskich przez antropologów amerykańskich. Wniosek z jego badań był jedno­ znaczny - mitologia nie posiada żadnej funkcji praktycznej, mity działająjako syste­ my przekształceń, nieustannie opowiadają się w ludzkim umyśle w nieprzebranym bogactwie wariantów. Mniej ważna jest semantyka mitów, bardziej ich syntaktyka, a więc relacje opozycji, inwersji, symetrii, podstawienia i permutacji. Był to niewątpliwie kolejny przełom w badaniach, niezależnie jak po latach oce­ niamy wiarygodność wyjaśnień Lévi-Straussa. Rzecz w tym, że na diachroniczny porządek narracji wyrażający się w syntagmatycznych relacjach między elementa­ mi, nałożył on synchroniczny i paradygmatyczny porządek dotyczący grup relacji. Nowatorstwo polegało w tym wypadku na określeniu mitu jako sumy wszystkich swoich wersji, bez określania pierwszeństwa czy większej prawdziwo ści/kompletności poszczególnych wariantów. Różnice między poszczególnymi wersjami danego mitu dają się zredukować do ciągu operacji podstawień analogicznych. W ramach danego mitu można porównywać powtarzające się elementy i relacje, których nie do­ strzeżemy, jeśli ograniczymy analizę do samego wątku narracyjnego. Rozpatrywanie pokrewnych mitów, w których powtarzają się badane relacje, pochodzących z tego samego społeczeństwa lub grup sąsiednich, pozwala na ujawnienie tych relacji. Ze­ spół wariacji danego mitu wraz z operacjąmediacji tworzy grupę przekształceń, któ­ ra przyjmuje kanoniczną formułę: �In memoriam 519 Fx(a) : Fy(b) :: Fx(b) : Fa-l(y), w której a i h są terminami, a x i y funkcja­ mi tych terminów. W jednej z ostatnich książek, La potière jalouse (1985), Lévi­ -Strauss o wiele przejrzyściej aniżeli w zawiłych wywodach z Mythologiques pokazał działanie tej formuły, odwołując się do analizy amerykańskich mitów dotyczących początków zazdrości i narodzin garncarstwa, w których centralne miejsce zajmuje lelek, ptak o nocnym trybie życia1. Jeśli w miejsce a podstawimy / {lelek), w miejsce b podstawimy k {kobieta), a z a i i j odpowiednio - z {zazdrość) i g {garncarstwo), otrzymujemy wówczas: Fz(l) : Fg(k) :: Fz(k) : F l-l(g), co z kolei należy czytać: funkcja „zazdrość” lelka wobec funkcji „garncarstwo” kobiety jest tym, czym funkcja „zazdrość” kobiety jest wobec odwróconej funkcji „lelek” garncarstwa (gdzie odwrócona funkcja „lelek” oznacza innego, bardzo powszechnego ptaka amazońskiego, znanego pod nazwą „garncarza”). Obecne w ramach pewnego cyklu mitycznego Indian Jivaro relacje lelek/zazdrość i zazdrość/kobieta pozw a 1aj ą wyw n io skow ać relację między ptakiem garncarzem a lelkiem (relację inwersji), która pozwala zamknąć cykl logiczny. Myśl mityczna zatem, widziana jako zespół logicznych operacji, nie różni się od myślenia praktycznego, różni je jedynie „materiał”, na którym operuje ludzki umysł, którego cechą jest zawsze racjonalizm. Nie każdemu jest jednak dane ów podstawowy fakt zrozumieć - temu służy metoda strukturalna. Lata 60. i 70. ubiegłego stulecia upłynęły na polemikach z francuskim strukturalistą. Nie będzie przesadą napisać, że jego myśl „zaczadziła” niemal wszystkich przedstawicieli nauk społecznych i humanistycznych. Strukturalizm próbowano fun­ dować w literaturoznawstwie, historii sztuki, medioznawstwie, socjologii, archeolo­ gii, w rodzących się studiach kulturowych, nie wspominając filozofii. Paradoksalnie, Lévi-Strauss przeżył wszystkich swoich krytyków, a także kontynuatorów, których zresztą było niewielu, bo jego koncepcja posiada wszelkie cechy myśli autorskiej, naznaczonej sygnaturą jednej, heroicznej postaci. Nie ma już wśród nas Michela Foucaulta, Jacquesa Derridy, Jacquesa Lacana, Pierre’a Bourdieu, Paula Ricoeura, Clifforda Geertza, Edmunda Leacha i wielu innych adwersarzy mistrza strukturalnej szarady logicznej. W ich ślady podążył sam Lévi-Strauss, pochowany na skromnym cmentarzu w miejscowości Lignerolles. Skończyła się na dobre pewna epoka wielkich opowieści o człowieku i kulturze, których byli oni symbolami. Nauka się uskromniła, nie ufa uniwersalnym narracjom, skupiając się raczej na naszym hic et nunc. Tym bardziej warto mieć we wdzięcznej pamięci wielkiego antropologa, który chciał uczynić z ukochanej dyscypliny królo­ wą nauk. I uczynił wiele, aby tak się wydawało przez kilka dziesięcioleci. Wojciech Jó ze f Burszta 1 W tym miejscu odwołuję się do hasła C laude L é v i-S tra u ss, autorstwa B. Saladin d’Anglure’a, zamieszczonego w: A. Barnard, J. Spencer (red.), E n cy k lo p e d ia a n tro p o lo g ii sp o łe czn o -ku ltu ro w ej, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen (w druku). �In memoriam 520 LITERATURA Lévi-Strauss C. 1949 Les structures élémentaires de la parenté, Paris: Presses Universitaires de France. 1955 Tristes tropiques, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Smutek tropików, przeł. A. Steinsbergowa, Warszawa: PIW 1960. 1962 La pensée sauvage, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: PWN 1969. 1962 Le totémisme aujourd’hui, Paris: Presses Universitaires de France; 1. wyd. poi. Totemizm, przeł. A. Steinsbergowa, Warszawa: PWN 1968. 1964-1971 Mythologiques, 1-4, Paris: Plon. 1970 Antropologia strukturalna, przeł. K. Pomian, Warszawa: PIW. 1985 La potière jalouse, Paris: Plon. Saladin d’Anglure B. w druku Claude Lévi-Strauss, w: A. Barnard, J. Spencer (red.), Encyklopedia antro­ pologii społeczno-kulturowej, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen. ALEKSANDER MICHAJŁOWICZ RIESZETOW (1932-2009) Aleksander M. Rieszetow, etnolog i orientalista rosyjski, zmarł w Sankt Peters­ burgu 29 maja 2009 roku. Ceniony jest nie tylko dla poważnego i różnorodnego dorobku naukowego, obejmującego ponad 400 publikacji oraz wiele prac redakcyj­ nych. Pełnił również odpowiedzialne funkcje w zakresie organizacji nauki, a po­ nadto zasłużył się dla integracji środowiska etnologów i antropologów rosyjskich. Dla etnologów polskich i polskiej etnologii jest ważny jako badacz odbywający materiały świadczące o pracach Polaków w Rosji i ich kontaktach z rosyjskimi uczonymi. Aleksander M. Rieszetow urodził się 1 sierpnia 1932 roku w osadzie Głubokij w ob­ wodzie rostowskim, w rodzinie kolejarskiej2. Studiował w latach 1951-1956 na Wy­ dziale Wschodnim Uniwersytetu Leningradzkiego, specjalizując się w historii Chin. Po studiach uniwersyteckich dostał się na aspiranturę w Oddziale Leningradzkim In­ stytutu Etnografii AN ZSRR i stamtąd został wysłany w roku 1957 na staż do Chińskiej 2 Dziękuję prof. W.A. Popowowi i redakcji „Etnografićeskogo obozrenija” za udostępnienie ne­ krologów: przeznaczonego dla „Etnografićeskogo obozrenija”, napisanego przez A.A. Baburkina, D.W. Iwanowa, W.A. Popowa i D.A. Samsonowa oraz przygotowanego dla czasopisma „Vostok” - pió­ ra J.W. Riewunenkowej i J.W. Iwanowej. �In memoriam 521 Republiki Ludowej. Przebywał w Chinach do roku 1961, kolejno w Uniwersytecie Pekińskim i w Centralnym Instytucie Narodowości w Pekinie. Powrócił stamtąd ze znajomością języka chińskiego i tybetańskiego oraz historii i kultury Hanów oraz mniejszości narodowych i etnicznych w Chinach, a także na terytoriach sąsiednich podlegających wpływom kulturowym Chin. Wiedzę tę wykorzystał, przygotowując w roku 1967 pod kierunkiem N.N. Czeboksarowa, którego uznawał za swojego mi­ strza, pracę kandydacką, Bui. Zarys historyczno-etnograficzny, dotyczącą narodowo­ ści z południowych Chin. W latach 1975-2002 pracował na stanowisku kierownika Działu Etnografii Wschodniej i Południowo-Wschodniej Azji, przemianowanego na Dział Krajów Wschodu, w Leningradzkim Oddziale Instytutu Etnografii i An­ tropologii AN ZSRR. Oddział w roku 1992 stał się znów samodzielnym Muzeum Antropologii i Etnologii (Kunstkamera) Rosyjskiej Akademii Nauk. Powierzono także A.M. Rieszetowowi funkcję sekretarza naukowego Oddziału Leningradzkiego Instytutu Etnografii AN ZSRR (1969-1976) oraz niezwykle ważną, w sytuacji kiedy na całym terytorium ZSRR tylko dwa ośrodki naukowe miały uprawnienia do nadawania stopni naukowych ze specjalności etnografia, funkcję sekretarza nauko­ wego tak zwanej Rady ds. Dysertacji, którą pełnił w latach 1969-2001. Organizował i uczestniczył w wielu ekspedycjach naukowych na Dalekim Wschodzie, Syberii i w Mongolii. Prace naukowe A.M. Rieszetowa koncentrowały się na problematyce etniczno-kulturowej Chin oraz obszarów, na których prowadził badania terenowe. Był mię­ dzy innymi autorem kilku rozdziałów w tomie Ludy Azji wschodniej (1965) z serii „Ludy świata”. Od końca lat 70. XX wieku coraz większą uwagę kierował ku historii etnologii w Rosji i w ZSRR. Dokonania uczonych prezentował w kontekście ich osobowości, warunków pracy i życia, przywracając w ten sposób historii etnologii rosyjskiej jej wymiar osobowy. Stał się cenionym biografistą, autorem dziesiątków biogramów uczonych opublikowanych w wielu słownikach i encyklopediach rosyj­ skich i zagranicznych. Do końca życia pracował nad przygotowaniem „Słownika bio-bibliograficznego antropologów i etnologów Rosji XX wieku”. Jego wielką za­ sługą było podjęcie badań nad uczonymi represjonowanymi w okresie stalinowskim i wykreślonymi, przez cenzurę polityczną, z oficjalnej historii nauki. Uznany został za założyciela i główną siłę sprawczą tego nowego w etnologicznej historiografii rosyjskiej kierunku, który otrzymał nazwę studiów nad „represjonowaną etnografią”. Przywracał także pamięć o rosyjskich etnologach-emigrantach; wiele artykułów po­ święcił między innymi S.M. Szirokogorowi. Docenione zostały wysiłki A.M. Rieszetowa, podejmowane zwłaszcza na rzecz integracji środowiska etnologów rosyjskich. Swoimi badaniami z zakresu historii etnologii rosyjskiej wskazał na ciągłość w dziejach tej dyscypliny; dbał o to, aby nie zanikła więź między tworzącymi ją różnymi pokoleniami uczonych. W tym celu napisał dziesiątki nekrologów upamiętniających dokonania odchodzących badaczy. Uczestniczył w działaniach mających na celu utrzymanie więzi i kontaktów w ra­ mach etnologii rosyjskiej, obecnie zdecentralizowanej, przyjmującej różne orienta­ cje teoretyczne i podlegającej konkurencji nowo ukształtowanych dyscyplin, między �522 In memoriam innymi tak popularnej na terenach dawnego ZSRR kulturologii. Był współzałoży­ cielem i przez wiele lat członkiem prezydium Asocjacji Antropologów i Etnologów Rosji oraz członkiem rad redakcyjnych ważnych czasopism, między innymi „Etnograficeskogo obozrenija” i „Kur’era Petrovskoj Kunstkamery”. Wieloletnia działal­ ność i zasługi A.M. Rieszetowa zostały uczczone wydaniem jubileuszowej księgi Problemy obscej i regionaPnoj etnografii. K 75-letu A.M. Resetova, Sankt-Peterburg 2007, z cennym „Słowem wstępnym” i bibliografią Jubilata. Z Aleksandrem M. Rieszetowem spotkałem się w Krakowie na III Międzynaro­ dowej Konferencji poświęconej Bronisławowi Piłsudskiemu i jego dziedzictwu na­ ukowemu (29.08-2.09.1999 roku). Zbliżyło nas zainteresowanie historią etnologii. Rozpoczęliśmy współpracę, która zaowocowała opracowaniem i wydaniem kore­ spondencji Dmitrija K. Zielenina z Kazimierzem Moszyńskim i Adamem Fischerem ze zbiorów Petersburskiej Filii Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk i Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Przygotowa­ niu artykułów oraz biogramu Walentyna A. Moszkowa do drugiego tomu słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy (2007) towarzyszyła korespondencyjna wymia­ na informacji. Drugie i ostatnie moje spotkanie z A.M. Rieszetowem miało miejsce w Petersburgu, w maju 2008 roku. Nie wychodził już wówczas, z powodu choroby, z mieszkania, pomagał jednak w moich pracach archiwalnych. Przekazał informa­ cję o korespondencji Marii Antoniny Czaplickiej z Lwem Sztembergiem, dzwonił do zaprzyjaźnionych pań w Archiwum z prośbą, aby pomogły mi w moich poszu­ kiwaniach. Odwiedziłem go 25 maja. Mieszkał samotnie, nie założył rodziny, żył z głodowej emerytury otoczony opieką przyjaciół. Jednopokojowe mieszkanie było wypełnione do ostatniego skrawka książkami i teczkami z materiałami. Zajmowały półki wokół ścian pokoju, leżały na stole, krzesłach, podłodze, pozostawiając miejsce tylko dla polowego łóżka i wąskiego przejścia. Wlewały się do korytarzyka i kuchni, zapełniały stół kuchenny z wolnym jedynie jego brzegiem. Opowiadał o dzieciństwie i młodości w obwodzie rostowskim, trudnych relacjach z kozakami w okresie okupa­ cji niemieckiej, czuł się „jużnikiem” - Rosjaninem z południa Rosji. Był pochłonięty sprawami etnologii w Rosji oraz w Muzeum Antropologii i Etnografii i wykonywa­ nymi pracami. Relacjonował trudności w gromadzeniu, poprzez ankiety, materiałów do przygotowywanego słownika antropologów i etnologów Rosji. Pragnął opraco­ wać listy M.A. Czaplickiej do L.J. Sztemberga, namawiał mnie do poszukiwania listówM.A. Czaplicki ej do W.I. Jochelsona,októrychsądził, że znajduj ąsię w archiwum Instytutu Orientalistycznego RAN w Petersburgu. Żywo zainteresował się pierwszym użyciem w publikacj achrosyj skich, spośród znanych, terminu „etnografia”, odnalezio­ nym przeze mnie w „Nastavleniach dla sostavlenia v gimnaziach... zapisok po raźnym naukam” z roku 1812, do którego dotarłem dzięki ich przetłumaczeniu i opublikowa­ niu w „Dzienniku Wileńskim” w roku 1816. Był dumny z wydanej na jego cześć księgi jubileuszowej. Aleksander Michajłowicz Rieszetow pozostanie w mojej pamięci jako człowiek bez reszty oddany nauce, życzliwy i pomocny. Zbigniew Jasiewicz �In memoriam 523 PRACE A.M. RIESZETOWA OPUBLIKOWANE W WYDAWNICTWACH POLSKICH: 2001a D.A. Klemenc i ego svazi s polskim i etnografami, w: Bronislaw Piłsudski andFutabatei Shimei - an Excellent Charter in the History o f Polish-Japa­ nese Relations, „Linguistic and Oriental Studies from Poznań”, Monograph 2001b Suplement 7, red. A.E Majewicz, T. Wicherkiewicz, Poznań, s. 401-411. (wspólnie z Z. Jasiewiczem), Korespondencja Kazimierza Moszyńskiego 2003a z Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Ro­ syjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, „Lud” 85, s. 277-288. Novye nahodki p is ’em B. Pilsudskogo v Sankt-Peterburgskih arhivah, „Linguistic and Oriental Studies from Poznań” 5, s. 243-247. 2003b 2003c 2003d 2004 2007 O p is ’mah V.A. Moskova k akademiku V.V. Radlovu: V.A. Moskov kak ucenyj; P is’ma V. A. Moskova, „Rocznik Orientabstyczny” 55: 1, s. 5-44. (wstęp i komentarze), Bronislav Pilsudskij. P is’ma L ’vu Akovlevicu Sternbergu (1903 i 1905 g g j; Vasil’u Vasil’evicu Radlovu (1905 g.); Dmitriu Alekandrovicu Klemencu (1908 g.); Karlu Germanovicu Zalemanu (1909 g.), „Linguistic and Oriental Studies from Poznań” 5, s. 249-259. (wspólnie z Z. Jasiewiczem), Korespondencja między Adamem Fischerem a Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Nau­ kowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu i Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, „Etnografia Polska” 47: 1-2, s. 31-47. (wspólnie z W.M. Łatyszewem), Korespondencja Władysława Kotwiczą i Lwa Szternberga (1924-1925), „Przegląd Wschodni” 9: 1 (33), s. 185-193. Walentyn Aleksandrowicz Moszkow. Rosyjski wojskowy, etnograf i folk­ lorysta amator, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 2, Wrocław-Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 219-221. HALINA SAMPŁAWSKA (1926-2009) Halina Sampławska urodziła się w 1926 roku w Tucholi na Pomorzu. W latach 1957­ -1963 studiowała germanistykę i etnografię na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W roku 1963 obroniła pracę magisterską napisaną pod kierunkiem prof. dr. Józefa Burszty „Magia w obrzędowości weselnej ludu polskiego na tle porów­ nawczym”. W tym samym roku podjęła pracę w Muzeum w Kwidzynie. Znaczący dorobek Haliny Sampławskiej to ponad trzydzieści lat pracy merytorycz­ nej w Dziale Etnografii kwidzyńskiego muzeum oraz szesnaście lat (1978-1994) pełnie­ nia obowiązków kierownika tego muzeum - kuratora oddziału Muzeum Zamkowego �524 In memoriam w Malborku. Halina Sampławska była członkiniąPolskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego od roku 1964, a od roku 1971 - również Zarządu Towarzystwa Miłośników Ziemi Kwidzyńskiej. Ponadto pełniła funkcję Społecznego Opiekuna Zabytków, od roku 1966. Dział Etnografii Muzeum w Kwidzynie zawdzięcza Halinie Sampławskiej upo­ rządkowanie i opracowanie pełnego katalogu naukowego zbiorów (1200 obiektów) oraz uzupełnienie i prowadzenie od roku 1970 księgi inwentarzowej muzealiów et­ nograficznych. W okresie swej działalności wzbogaciła Dział Etnograficzny Muzeum o 750 eksponatów z zakresu sztuki i kultury materialnej. Dzięki jej pracy powstały nowe kolekcje z zakresu współczesnej rzeźby i haftu. Halina Sampławska zorganizowała w oparciu o własny scenariusz stałą ekspozy­ cję etnograficzną zatytułowaną „Sztuka i kultura ludowa Dolnego Powiśla”. Zorga­ nizowała ponad 30 wystaw muzealnych, w tym 27 etnograficznych i trzy historycz­ ne, do których opracowała scenariusze. Ponadto prowadziła muzealny Dział Historii Walki o Polskość Powiśla, który wzbogaciła o wiele zabytków, opiekowała się rów­ nież Działem Archeologii. Ogromna jej praca w dziedzinie popularyzacji wiedzy etnograficznej to kilkaset prelekcji dla szkół oraz wykładów otwartych w muzeum, audycji radiowych, artykułów popularnonaukowych, a także naukowych. Współpra­ cowała z licznymi instytucjami oświatowymi i kulturalnymi regionu oraz ośrodkami akademickimi, służąc pomocą merytoryczną. Przez wiele lat była też doskonałym przewodnikiem po muzeum (ze szczególnym uwzględnieniem zbiorów etnograficz­ nych) oraz po Katedrze w Kwidzynie. Biegle władała językiem niemieckim. Obok stałych penetracji terenu w celu pozyskania eksponatów etnograficznych dla Muzeum, w latach 1969-1989 Halina Sampławska prowadziła badania nad kulturą ludową Powiśla. Cykl badań dotyczących roku obrzędowego realizowała we wsiach Tychnowy, Jeżewo i Dubiel w powiecie kwidzyńskim, a badania nad pieśnią ludową w gminie Janowo w tym samym powiecie. Początkowo zebrany materiał miał posłużyć do napisania pracy doktorskiej, jednak nie został opracowany ani opublikowany. Inne badania, z zakresu kultury duchowej (pieśni) oraz lecznictwa ludowego, prowadziła Sampławska w nadwiślańskich wsiach Janowo, Klamrowo Małe i Pólko. Innym obszarem działań Haliny Sampławskiej była opieka nad lokalnymi twór­ cami ludowymi, promocja ich prac, koordynacja udziału w różnego rodzaju konkur­ sach i praca jako członka jury. Jej konsultacje pomogły w odtworzeniu lokalnego haftu i ludowego stroju powiślańskiego dla potrzeb Zespołu Pieśni i Tańca „Powiśle” w Kwidzynie. Studenci etnografii (głównie z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Pozna­ niu), odbywający w kwidzyńskim muzeum praktyki studenckie, zawdzięczają Hali­ nie Sampławskiej opiekę naukową, pomoc i konsultacje, również przy pisaniu prac magisterskich. W roku 1995 mgr Halina Sampławska przeszła na emeryturę. Nadal pozostawała w kontakcie z Muzeum w Kwidzynie, dzieląc się swą wiedzą i wielkim doświadcze­ niem. Zmarła 9 listopada 2009 roku w wieku 83 lat. Sylwia Tatara � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24f746fa0dd238f1cb79d52757883381.pdf f77a13c499c68a4e17d1b651de392885 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6209 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Glanowska, Janina (1934-2011) Jordan, Maria (1922-2011) Krzysztofowicz, Jan Klemens (1921-2010) Mucek, Adam (1932-2010) Paradowska, Maria (1932-2011) Rączka, Władysław (1928-2011) Solecka, Wanda (1923-2101) Staszczak, Zofia (1928-2011) Sulikowska-Zegan, Zofia (1923-2011) Szymik, Jan (1930-2011) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5793 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.437-458 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss-Janusz, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 V II. IN \ I i : \ I O R I A \ I JA N IN A G LANO W SKA (1934-2011) Urodziła się 1 maja 1934 roku w Krakowie. Ukończyła filologię romańską na Uni­ wersytecie Jagiellońskim oraz studia pedagogiczne w Wyższej Szkole Pedagogicz­ nej. Była wieloletnim pracownikiem do spraw sztuki ludowej i folkloru w Wydziale Kultury Urzędu Wojewódzkiego i Urzędu Miasta Krakowa, członkinią Krakowskie­ go Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Przez wiele lat organizowała konkursy (m.in. „Malowana Chata w Zalipiu”) i festiwale folkloru (m.in. Między­ narodowy Festiwal w Zakopanem „Jesień Tatrzańska”). Za pracę na rzecz rozwo­ ju sztuki ludowej i folkloru została odznaczona w 1999 roku Medalem im. Oskara Kolberga. Zmarła 1 czerwca 2011 roku, została pochowana na cmentarzu w Przegini koło Krakowa. Krystyna Reinfuss-Janusz M A R IA JORDA N (1922-2011) Prof. dr hab. Maria Jordan urodziła się 9 sierpnia 1922 roku w Stanisławowie, w rodzinie inteligenckiej. Od 1945 roku mieszkała w Krakowie. Ukończyła farmację na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie studiowała tam biologię. Swoją karierę naukową rozpoczęła w Zakładzie Biologii i Embriologii UJ, a od 1955 roku aż do emerytury w 1988 roku pracowała w Zakładzie Zoologii Doświadczalnej Polskiej Akademii Nauk. Jej praca doktorska dotyczyła zagadnień farmacji, natomiast ha­ bilitacyjna (w 1966 r.) omawiała zagadnienia związane z biologią. Tytuł profesora uzyskała w 1976 roku. Przez wiele lat pełniła funkcję redaktora naczelnego kwar­ talnika naukowego „Folia Biologica” wydawanego w Krakowie. Prof. Maria Jor­ dan prowadziła badania dotyczące regeneracji systemu nerwowego u płazów (była przedstawicielką „krakowskiej szkoły regeneracyjnej”), kariologii i kariosystematyki ssaków, z człowiekiem włącznie, oraz badała wpływ pestycydów na środowisko. �Iii memoriam 438 Uczestniczyła także w badaniach toksyczności frakcji pyłów przemysłowych ze Ślą­ ska, wód opadowych i śniegu z Beskidu Śląskiego. Należała do Koła Stanisławowian Towarzystwa Miłośników Lwowa w Krakowie. Od 1980 roku była członkiem Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy Krakowskim Oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Aktywnie działała w czasie pierwszej „Solidarności” i w stanie wo­ jennym. Zmarła 1 czerwca 2011 roku, została pochowana na Cmentarzu Salwator­ skim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz KLEM ENS JAN K RZY SZTO FO W ICZ (1921-2010) Urodził się we Lwowie 16 czerwca 1921 roku jako syn Jana i Zofii z domu Torosiewicz. Pochodził z zie­ miańskiego rodu spolszczonych Ormian, tak zwanych „białych” Krzysztofowiczów herbu Donabied. Od 1933 roku uczęszczał do IV Gimnazjum o profilu kla­ sycznym im. Jana Długosza we Lwowie. W 1939 roku zdał maturę w VII Gimnazjum. Wybuch II wojny światowej zastał go w rodzin­ nym Artasowie. W grudniu 1939 roku opuścił Lwów i przedostał się do Generalnego Gubernatorstwa. Do 1941 roku pracował w majątkach w Mycowie (powiat hrubieszowski) oraz Posadowię (powiat Tomaszów Lubelski). Od 1943 do czerwca 1944 roku działał w plutonie (jako jeden z jego organizatorów) zwiadu konnego Armii Krajowej (za­ przysiężony w marcu 1942 r., przyjął pseudonim „Kania”) w regionie Tomaszowa Lubelskiego. Po wojnie przeniósł się do Krakowa, często zmieniał miejsce zatrudnienia. Pra­ cował między innymi jako zarządca majątku w Biskupicach Nyskich, reorganizator dawnych gospodarstw rolnych w Czechnicy koło Wrocławia oraz kierownik zespołu majątków kopalń w okręgu Bytom w Bytomskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglo­ wego. W latach 1955-1959 studiował zaocznie zootechnikę w Wyższej Szkole Rolni­ czej w Krakowie. W 1956 roku został zatrudniony w Okręgowym Przedsiębiorstwie Tuczu Przemysłowego w Krakowie-Bieżanowie, potem w Szaflarach na Podhalu, a następnie w Zakładach Mięsnych w Krakowie, gdzie włączył się w działalność ruchu „Solidarność”. Został wybrany delegatem na pierwszy zjazd „Solidarności” w Małopolsce. W 1983 roku przeszedł na emeryturę. Należał do Towarzystwa Przyjaźni Polsko­ -Greckiej, Polsko-Hiszpańskiej i Polsko-Portugalskiej. Od powstania w 1980 roku Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy Krakowskim Oddziale Polskiego Towa­ rzystwa Ludoznawczego należał do n aj aktywu iej szyć h j ego członków. Był jednym �In memoriam 439 z organizatorów pierwszego zjazdu polskich Ormian, który odbył się w Krakowie wiosną 1981 roku; w latach 1988-1990 sprawował funkcję prezesa KZKO. Jako przedstawiciel Koła uczestniczył w zjazdach delegatów PTL, należał również do za­ łożycieli Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego. W 1960 roku ożenił się z Anną z Nowakowskich, historyczką sztuki (1926-1972). W 1976 został uznany za kombatanta, a w 1984 roku odznaczony Krzyżem Armii Krajowej. Zmarł w Krakowie 21 sierpnia 2010 roku, jest pochowany na Cmentarzu Rakowickim. W pamięci bliskich i przyjaciół pozostał jako człowiek dobry, łagodny, który nigdy nie mówił źle o bliźnich, wiemy w przyjaźniach, życzliwy i pomocny. Byl mądrym patriotą. Kochał Lwów, do którego nigdy nic powrócił. Magdalena Kwiecińska A D A M M UCEK (1932-2010) Urodził się 25 listopada 1932 roku w Stanisławowie. Był magistrem biologii, na­ uczycielem w Liceum Ogólnokształcącym w Skawinie. Interesował się historią i et­ nografią Armenii. Należał do Koła Zainteresowań Kulturą Ormian, działającego przy Krakowskim Oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, był współorganiza­ torem Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego. Przez dwie kadencje pełnił funkcję skarbnika. Został pochowany 21 sierpnia 2010 roku na cmentarzu w Skawinie. Kiystyna Reinfuss-Janusz M A R IA PARADOW SKA (1932-2011) Profesor Maria Paradowska, z domu Szenic, dla przyjaciół i bliskich po prostu „pani M aryna”, przez całe swe naukowe życie była związana z poznańską Pracownią Etnograficzną, która najpierw funkcjo­ nowała w ramach Instytutu Historii Kultury Mate­ rialnej PAN, a po zmianie nazwy tej placówki była częścią Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. To właśnie w tej niewielkiej pracowni, powołanej do życia przez prof. Marię Frankowską, przez lat wiele dzieliłem troski i radości „etnograficznej” przygody życia wraz z późniejszą profesor - M arią Paradow­ ską. Dzieje tej placówki badawczej splotły się bar- �440 In memoriam dzo mocno z prof. Paradowską, która przepracowała w niej blisko czterdzieści lat (1963-2003), przechodząc tam przez wszystkie szczeble zawodowej kariery od magistra i asystenta aż do profesora zwyczajnego (1994) i kierownika pracow­ ni (1993-2003). Trudno się zatem dziwić, że prof. Paradowska utożsamiała się w pełni z tą placówką i zawsze zabiegała o jej rozwój. Trzeba tu wspomnieć, że współtworzyła tam Ona niepowtarzalną atmosferę koleżeńskiej współpracy, opartej na bliskich więzach przyjaźni i zaufania, i to mimo znacznej różnicy wieku, jaka przecież dzieliła j ą od swych młodszych ko­ leżanek i kolegów. Ten specyficzny klimat pracowni, w znacznej mierze współ­ tworzony przez panią Marynę, przyciągał do tej placówki (mieszczącej się wów­ czas przy ul. Zwierzynieckiej) wielu etnologów, archeologów i innych badaczy, którzy odwiedzając tam tą siedzibę znajdowali zawsze Jej życzliwe zaintereso­ wanie, wsparcie oraz możliwość przedyskutowania z N ią swych naukowych i „życiowych” problemów. Także i moja droga zawodowa na lat wiele związana była ściśle z Pracownią, a więc i z prof. Paradowską, która zarówno dla mnie (jak i dla mojej małżonki - Mirosławy, również tam zatrudnionej) była nie tylko starszą koleżanką, ale przyjacielem i powiernikiem naszych codziennych radości i kłopotów. Razem organizowaliśmy konferencje i sympozja, wspólnie zabiegali­ śmy o kształt i wyposażenie Pracowni, rozbudowywaliśmy jej bibliotekę, wespół przeżywaliśmy trudne, a jednocześnie ekscytujące czasy „pierwszej Solidarno­ ści”, a przede wszystkim wspólnie przedyskutowaliśmy niezliczoną ilość godzin o naszych naukowych planach, projektach i możliwościach ich realizacji. W samym Poznaniu, prof. Maria Paradowska była osobą wyjątkowo dobrze znaną, popularną, szanowaną i podziwianą, przede wszystkim dzięki Jej wiel­ kiemu zaangażowaniu w tworzenie i kierowanie społeczno-kulturowym ruchem Bambrów, to jest poznaniaków o historycznych korzeniach sięgających połu­ dniowych Niemiec (okolic Bambergu), których przodkowie przybyli do wsi po­ łożonych wokół stolicy Wielkopolski jeszcze w XVIII wieku, zachowując przez stulecia swą subkulturową specyfikę i odrębną tożsamość. W nowych, demokra­ tycznych warunkach III RP, prof. Paradowska rzuciła pomysł utworzenia orga­ nizacji, która zrzeszałaby potomków osadników z Bambergu (1993). Po kilku kolejnych latach sama stanęła na czele powołanego przy swym udziale Towarzy­ stwa Bambrów Poznańskich (1996), któremu przewodziła z wielkim powodze­ niem nieprzerwanie przez długi czas. W tym okresie nie ograniczała się do badań nad dziejami i kulturą tego środo­ wiska, ale wzmacniała wydatnie jego rangę i znaczenie w Poznaniu, przyczynia­ jąc się do rewitalizacji pamięci o kulturotwórczej roli Bambrów oraz odbudowy prestiżu ich dzisiejszych potomków. Jej aktywność i sukcesy osiągnięte na tym polu sprawiły, iż prof. Paradowska wkroczyła, i to już w bardzo zaawansowanym wieku, w sferę działalności samorządowej, zasiadając (z rekomendacji Platfor­ my Obywatelskiej) w latach 2003-2010 w Sejmiku Wojewódzkim, angażując się tam przede wszystkim w bieżące, ważne sprawy kultury miasta i regionu. Mimo �In memoriam 441 coraz słabszego zdrowia i częstych pobytów w szpitalach nie ustawała w ostat­ nich latach w swej niespożytej aktywności, nadal starając się pisać, publikować, wspierać bamberskie inicjatywy i pracować na rzecz swego ukochanego Pozna­ nia, z którym związana była przez całe życie. W uznaniu Jej dokonań została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, medalem „Ad Perpetuam Rei Memo­ riam”, a także tytułem „Zasłużonego Działacza Kultury” i wyborem „Kobiety roku 2005” przez Business and Professional Women Club. W 2009 roku jako prezeska Towarzystwa Bambrów Poznańskich odebrała również prestiżową Europejską N a­ grodę Obywatelską Parlamentu Europejskiego przyznaną Jej za szczególną działal­ ność na rzecz zbliżenia narodów polskiego i niemieckiego. Prof. Maria Paradowska pozostanie jednak w mojej pamięci jako osoba nie­ zwykle silnie zrośnięta ze wspomnianą już wyżej Pracownią i prowadzonymi tam ambitnymi poczynaniami, takimi choćby jak ogólnopolskie seminaria amerykanistyczne, zwoływane w latach 60. i 70. z inicjatywy kierującej tą placówką prof. Marii Frankowskiej. Gromadziły one wówczas wszystkich tych, którzy niezależnie od reprezentowanej dyscypliny interesowali się kulturami i społeczeństwami No­ wego Świata. W latach 90., kiedy kierownictwo pracowni spoczęło w rękach prof. Paradowskiej, wniosła Ona znaczny wkład w rozwój tej placówki, skupiając wokół siebie zespół młodych badaczy, zajmujących się już innymi problemami badawczy­ mi, związanymi z dziejami i kulturą Bambrów, religijnością ludową Wielkopolski oraz studiami azjatyckimi. W tym też czasie sporo wysiłku włożyła prof. Paradow­ ska w prace edytorskie, redagując przez kilka lat (2000-2006) ważne anglojęzyczne pismo polskich etnologów, jakim była i jest nadal „Ethnologia Polona”. Profesor Maria Paradowska, z wykształcenia etnografka i etnolożka, a z za­ miłowania profesjonalnego - etnohistoryczka, niezwykle sprawnie łączyła absor­ bujące obowiązki rodzinne z działalnością organizacyjną społeczną i badawczą oraz, co istotne, z godną pozazdroszczenia sprawnością pisarską. Należała do tych osób, które same wyznaczały sobie coraz bardziej ambitne zadania, a na­ stępnie z dużą konsekwencją i determinacją je realizowały. Stąd też Jej publiko­ wany dorobek (ponad 200 artykułów i 16 książek) jest bardzo obfity i różnorodny zarówno pod względem treści, jak i formy, od naukowych monografii i szkiców do popularyzacyjnych opracowań i przewodników. W gruncie rzeczy, naukowe zainteresowania prof. Paradowskiej zostały ukształtowane przez Jej poznańskich mistrzów. Jednym z nich był profesor Józef Burszta, który ewidentnie skierował Jej uwagę na dzieje i kulturę Bambrów. Znaczny wpływ na profil Jej prac na­ ukowych wywarła również profesor Maria Frankowska, która z kolei skłoniła Ją do zajęcia się dziejami polskiego podróżnictwa, i to rozpatrywanymi przede wszystkim z punktu widzenia roli dawnych obieżyświatów w etnograficznym do­ kumentowaniu odległych ludów i kultur. W tym zakresie profesor Maria Paradowska, jak mało kto z naszego środowi­ ska, wniosła znaczny wkład w „przywracanie pamięci” o dokonaniach polskich �442 In memoriam wędrowców po „egzotycznych” krajach, zwracając znaczną uwagę na ich etnogra­ ficzne fascynacje i treściowe walory opisów zamorskich lądów i zamieszkałych tam ludów umieszczonych na kartach pamiętników, relacji i raportów z podróży. Niestety, samej profesor Paradowskiej nie było dane podróżować po bezkresnych przestrzeniach Azji, Oceanii czy Ameryki Łacińskiej, ale za to mogła bez przeszkód podążać szlakami swych bohaterów, poczynając od admirała Krzysztofa Arciszew­ skiego i jego brazylijskiej przygody wojennej, a skończywszy na geologu Józefie Zwierzyckim penetrującym wnętrza Nowej Gwinei. W istocie, wraz z nimi, cofając się w czasie, przemierzała dalekie kraje i poprzez ich podróżnicze doświadczenia poznawała specyfikę świata zamorskich kultur. Pierwszym większym studium po­ święconym tym zagadnieniom była już Jej praca doktorska obroniona w 1969 roku (opublikowana w 1977 r.), poświęcona XIX-wiecznym relacjom polskich podróż­ ników po Iraku, która skierowała Jej uwagę na znaczenie tego rodzaju dokumen­ tów historycznych dla dzisiejszych studiów etnologicznych. Jej dalsza intelektualna „wędrówka” szlakami polskich podróżników zaniosła Ją jednak, i to na dłuższy czas, do Ameryki Łacińskiej. Ten kierunek zaintere­ sowań był bowiem zgodny z ówczesnym amerykanistycznym profilem poznań­ skiej Pracowni. Stąd też w centrum studiów etnohistorycznych prof. Paradow­ skiej znalazły się wszystkie główne postacie z dziejów polskiego podróżnictwa po krajach Ameryki Południowej i Środkowej. W swych licznych na ten temat publikowanych artykułach i książkach zwracała baczną uwagę między innymi na doniosłą rolę pisarstwa Ignacego Domeyki w poznawaniu rdzennej ludno­ ści południa dzisiejszego Chile (tj. Mapuczy), na wkład Józefa Siemiradzkiego w badania nad kulturą mieszkańców krajów andyjskich, czy też na rzetelność raportów Mieczysława Lepeckiego o peruwiańskiej Amazonii. W swych pracach poświęconych podróżnikom, emigrantom, misjonarzom i naukowcom zwracała szczególną uwagę na zawarte w ich relacjach i doniesieniach treści o charakte­ rze etnograficznym, a więc na takie elementy owych nieprofesjonalnych opisów, które ukazywały miejscową specyfikę obyczajową charakteryzowały stosunki etniczne i przedstawiały charakter tubylczego społeczeństwa. Tego rodzaju profil Jej badań był podyktowany, jak sądzę, dwoma założenia­ mi, a mianowicie, poszukiwaniem w tych relacjach takich wyjątkowych i war­ tościowych fragmentów, które faktycznie powiększały wiedzę Polaków o za­ morskich krajach i dostarczały cennych lub pożytecznych informacji. Po drugie, ważnym celem Jej dociekań były studia nad sposobami, w jakie owi podróżnicy, przede wszystkim z wieku XIX, spoglądali na inne, pozaeuropejskie kultury. In­ teresowało Ją to, jak postrzegali „egzotyczne” ludy, jakie przypisywali im ste­ reotypowe cechy, jak na kartach swych relacji przedstawiali odmienne obyczaje i rytuały, na jakie osobliwości zwracali szczególną uwagę oraz w jaki sposób prowadzili narrację, poddając się bezwiednie klimatowi swej epoki. Tego rodzaju zagadnienia pojawiły się także w rozprawie habilitacyjnej M a­ rii Paradowskiej (z r. 1977), w której obok analizy treści podróżniczych relacji �In memoriam 443 znalazły się również obszerne rozważania na temat geograficzno-etnograficznej zawartości całego polskiego piśmiennictwa wieku XIX, w tym ówczesnych pod­ ręczników szkolnych, gazet, encyklopedii, kalendarzy i pamiętników. W ten spo­ sób powstało interesujące studium na temat dawnego „obrazu Indianina” w pol­ skim piśmiennictwie doby rozbiorowej. Niestety, praca ta nie przybrała nigdy kształtu monograficznej książki, i to bynajmniej nie z winy Autorki, a wyjątko­ wo trudnych czasów, w jakich przyszło jej pracować. Zawarte w tej rozprawie ustalenia zostały opublikowane jedynie w obszernych fragmentach w postaci dwóch artykułów zamieszczonych w „Etnografii Polskiej” w burzliwych latach 1981-1982. Wielka szkoda, iż tak się właśnie stało, bowiem w całym amerykanistycznym dorobku prof. Paradowskiej to mało znane studium etnohistoryczne dotykające ważnych kwestii stereotypizacji i postrzegania „obcego” uważam za szczególnie wartościowe i, mimo upływu lat, niewątpliwie nadal przydatne. W ostatniej fazie swych zainteresowań relacjami podróżniczymi, prof. M a­ ria Paradowska skoncentrowała swą uwagę na tych wędrowcach po dalekich krajach, których wydała ziemia wielkopolska. Intensywnie zbierała materiały do planowanego dzieła, które w całości byłoby poświęcone „Wielkopolanom na szlakach świata”. Miała zamiar przedstawić w nim galerię postaci podróż­ ników, poczynając od najstarszych wędrowców z czasów XVI i XVII wieku, a kończąc na organizatorach naukowych ekspedycji realizowanych już w końcu XX wieku. Zapowiedzią tego ambitnego i wielce oczekiwanego projektu była nawet okolicznościowa wystawa poświęcona tym podróżnikom zorganizowana przez Bibliotekę Raczyńskich w Poznaniu, przy wydatnej, intelektualnej pomocy prof. Paradowskiej. Jednakowoż dalszy bieg wydarzeń, a przede wszystkim Jej niezwykle silne zaangażowanie w sprawy „bamberskie” spowodowały odłożenie zaawansowanych już w gruncie rzeczy prac na bardziej sprzyjający moment, na który to, ze względu na pogarszający się stan Jej zdrowia, zabrakło już nieste­ ty czasu. Jak się jednak okazuje, w archiwum naukowym pozostawionym przez prof. Paradowską spoczywa niemal gotowy tekst wspomnianego dzieła, które - j a k wierzę - po niezbędnych edytorskich pracach ujrzy pewnego dnia światło dzienne, docierając w końcu do czytelników. Obok studiów nad polskimi podróżnikami oraz nad dziejami poznańskich Bambrów, w twórczości naukowej prof. Marii Paradowskiej znajdujemy jesz­ cze jeden obszar zainteresowań, a mianowicie badania związane z historią reli­ gii i Kościoła. Nie znajdowały się one w głównym nurcie Jej badań, ale mimo tego zaznaczyły się trwale dwoma książkami. Jedna z nich to obszerna biografia wielkopolskiego duchownego - księdza Ignacego Posadzego, współzałożycie­ la Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej, a więc zgromadzenia, które zostało powołane w celu prowadzenia opieki duszpasterskiej w polskich skupiskach diasporowych i emigracyjnych. Podjęcie się tego zadania nie było w żadnej mierze przypadkiem, bowiem prof. Paradowska utrzymywała w latach 80. i 90. bliskie kontakty i więzi współpracy naukowej oraz dydaktycznej z tym �444 In memoriam poznańskim zgromadzeniem działającym intensywnie na całym świecie, od Bra­ zylii i USA poczynając, a na Kazachstanie i Nowej Zelandii kończąc. W latach 1996-1998 prof. Maria Paradowska włączyła się z kolei w wielki projekt badawczy związany z obchodami upamiętniającymi początki państwo­ wości, chrzest Polski i działalność m isyjną św. Wojciecha. Obok realizujących to wielkie zadanie badawcze archeologów i historyków, prof. Paradowska wraz ze swym zespołem przez lat kilka koordynowała podprojekt typowo etnograficzny, poświęcony miejscom kultu św. Wojciecha na naszych ziemiach i formom obec­ ności tego patrona Polski w ludowej religijności lokalnej. Plonem tych prac, obok bogatej dokumentacji oraz obszernej rozprawy doktorskiej (pióra A. Urbańskiej-Szymoszyn), napisanej pod kierunkiem prof. Paradowskiej, stała się także Jej kolejna publikacja książkowa. Nie ulega jednak wątpliwości, że do najbardziej znanych stron działalności naukowej prof. Marii Paradowskiej należały Jej studia etnohistoryczne poświę­ cone Bambrom. Rozpoczęła je jeszcze na etapie pracy magisterskiej napisanej pod kierunkiem prof. J. Burszty i obronionej eksternistycznie na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza dopiero w roku 1960. Tak więc swe studia etnograficz­ ne zamknęła prof. Paradowska dopiero po siedmiu latach od czasu ukończenia przez nią studium historii kultury materialnej na tejże uczelni (w r. 1953), a więc w okresie, kiedy to etnologia jako samodzielna nauka została uznana za „burżuazyjną” dyscyplinę i tym samym wykreślona z programu akademickiego kształ­ cenia. Po wielu latach, już jako w pełni uformowana badaczka, prof. Paradowska powróciła do „bamberskiej” tematyki i, stopniowo, coraz głębiej zaczęła wnikać w dzieje tej specyficznej grupy poznaniaków, która tak wiele oryginalnego kolo­ rytu wniosła do kultury, religijności i obyczajowości mieszkańców stolicy Wiel­ kopolski. W tym celu systematycznie nawiązywała bliższe kontakty z potomkami Bambrów, interesując się szczególnie losami i koligacjami rodzin wywodzącymi się z tej grupy. W ten sposób pozyskiwane materiały poszerzały wydatnie bazę źródłową, pozwalając Jej na nowo opracować monografię poświęconą dziejom i kulturze Bambrów. Książka ta doczekała się kilku kolejnych wydań (w tym jednego niemieckiego), i co warte podkreślenia, nadal cieszy się dużym zainte­ resowaniem czytelników, co sprawia, że stale jest dodrukowywana, wchodząc na dobre do kanonu tak zwanych „poznanianów”. Bardzo bliskie kontakty prof. Marii Paradowskiej ze środowiskiem pozna­ niaków o bamberskich korzeniach sprawiły, iż stanęła ona na czele Towarzystwa Bambrów. Jego członkowie, niezwykle wysoko ceniąc dotychczasowy wkład prof. Paradowskiej w poznawanie bamberskiej przeszłości, złożyli na Jej ręce kierowanie tą organizacją, choć doskonale wiedzieli, iż nie miała ona rodzinnych związków z tą grupą poznaniaków. Od tego momentu, prof. Paradowska nolens volens stała się nie tylko znanym naukowcem poznańskim, ale przede wszyst­ kim wybitnym działaczem i społecznikiem regionalnym aktywizującym i roz­ wijającym różnorodne inicjatywy organizacyjne i kulturalne. W tym więc sensie �In memoriam 445 rzec można, iż przebyła Ona znaczącą (dla wielu etnologicznych karier) drogę od akademickich studiów gabinetowych do aktywności o cechach aplikacyjnych, występując jako ekspertka, animatorka i działaczka samorządowa, wykorzystu­ jąca swe umiejętności i wiedzę na rzecz wcześniej badanej społeczności. Na tym polu zdobyła Ona w Poznaniu znaczną popularność, uznanie, szacunek i podziw. W dużej mierze dzięki prof. Marii Paradowskiej poznańscy Bambrzy ponownie wpisali się w główny nurt dziejów miasta, stając się ze społeczności prawie „nie­ widzialnej” i nierzadko traktowanej lekceważąco, ważnym elementem miejskiej symboliki i dziedzictwa kulturowego, z dum ą manifestowanym w trakcie wielu lokalnych uroczystości, świąt, obchodów i kiermaszów. Co ważne, prof. Para­ dowska doprowadziła także do nawiązania partnerskich i naukowych kontaktów między Poznaniem a Bambergiem, z którego okolic przybyli przed wiekami na wielkopolską ziemię nowi wiejscy osadnicy. Wreszcie - co szczególnie ważne - wystąpiła z projektem budowy Muzeum Bambrów Poznańskich, które gromadziłoby dokumenty i artefakty przechowy­ wane dotychczas w rodzinnych zasobach potomków bamberskich rodzin. Nie zważając na administracyjne przeszkody, szczupłe środki finansowe i scepty­ cyzm wielu osób co do możliwości realizacji tego przedsięwzięcia, doprowadziła z niebywałą determinacją do budowy i powstania muzeum. Nigdy nie zapomnę dnia uroczystego otwarcia tej placówki (2003 r.), kiedy to prof. M. Paradowska oprowadzała swych przyjaciół i gości po salach wystawowych nowego pawilonu wyrosłego w parku przy Muzeum Etnograficznym. Wówczas to z niekłamaną satysfakcją i entuzjazmem objaśniała dzieje przybycia Bambrów do Poznania, opowiadała barwnie o ich dawnych obyczajach i fachowo komentowała wysta­ wione zbiory eksponatów ukazujące ich dawną kulturę życia codziennego. Był to przecież dzień, w którym Jej wielkie marzenie wreszcie się zmaterializowało, wzbogacając sieć poznańskich muzeów o jeszcze jedną placówkę, tematycznie mocno powiązaną z dziejami Poznania i wielokulturową historią jego mieszkań­ ców. Prof. Maria Paradowska była niewątpliwie pasjonatką; zawsze angażowała się niezwykle silnie w sprawy, które uznawała za ważne i słuszne, była czło­ wiekiem niezwykle oddanym rodzinie, pomocnym i lojalnym wobec przyjaciół, angażującym się społecznie, i to także w trudnych latach pierwszej „Solidarno­ ści” i stanu wojennego; była silną osobowością, uparcie dążącą mimo przeszkód do celu. Pamiętamy Ją jednak także jako pogodnego towarzysza wielu spotkań w gronie etnografów i osób związanych z tym środowiskiem. Całe Jej życie było wypełnione pracą naukową oraz działalnością społeczną na rzecz poznańskiej etnografii, środowiska Bambrów i mieszkańców Poznania. Taką Ją będziemy wspominać, a Jej wkład zachowamy w naszej wdzięcznej pamięci. Aleksander Posern-Zieliński �In memoriam 446 Wybrane prace Marii Paradowskiej 1973 Polskie relacje o Iraku w wieku XIX jako źródło etnograficzne, Poznań: 1975 Bambrzy. Mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, Warszawa-Poznań: PWN. 1977 1979 PWN; wyd. 2. poprawione i uzupełnione, Poznań: Media Rodzina of Poznań 1995; wyd. 3., Poznań: Media Rodzina of Poznań 1998; tłum. nie­ mieckie Die Bamberger im Posener Land. Geschichte und Kultur einer deutschen Einwanderung (ab 1719) im Wandel der Zeit, Bamberg: Bayeri­ sche Verlagsanstalt 1994. Polacy wAmeryce Południowej, Wrocław: ZakładNarodowy im. Ossolińskich. Siadami Indian. Antologiapolskich relacji o Indianach Ameryki Południowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1981-1982 Obraz Indian Ameryki Południowej w Polsce wXIXwieku, cz. 1, „Etnogra­ fia Polska” 25: 1, s. 47-120; cz. 2, „Etnografia Polska” 26: 1, s. 13-78. 1984 Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejówpolskiego wychodźstwa w Ameryce Południowej, Warszawa: Interpress. 1985 Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1987 Przyjmij laur zwycięski, Katowice: Wydawnictwo Śląsk. 1989 Wśród Indian i Metysów. Antologia polskich relacji o mieszkańcach Me­ ksyku i Ameryki Środkowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1992 Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej, Warszawa: Wydawnictwo „Warsawa”. 1998 Wszystko dla Boga i Polonii. Zycie i dzieło ks. Ignacego Posadzego, Poznań: „Hlondianum”. 2000 ...I szedł przez pola, łąki, lasy. Święty Wojciech w tradycji ludowej, Poznań: Wydawnictwo „W drodze”. 2001 KrzysztofArciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Warszawa-Wrocław: DTSK Silesia. 2002 Poznań. Zabytki bamberskie. Przewodnik, Poznań: Wydawnictwo Miejskie; wyd. 2„ Poznań: Wydawnictwo Miejskie 2008. �In memoriam 447 W ŁAD YSŁAW RĄ CZK A (1928-2011) Prof, dr hab., inż. arch. Jan Władysław Rączka urodził się 18 sierpnia 1928 roku w Krakowie. Ukończył studia wyższe - Wydziały Politechniczne Akademii Górni­ czo-Hutniczej w Krakowie. Był architektem. Pracę zawodowąrozpoczął w 1945 roku jako wychowawca w Zakładzie Leczniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie-Witkowicach. Po ukończeniu studiów pracował w Naftobudowie, w latach 50. i 60. jako projektant i kierownik robót budowlano-montażowych rafinerii w Trzebini, Czechowicach, Niegłowicach koło Jasła, Jedliczu, Glinniku Mariampolskim, a także w „Bipronafcie”. Stopień doktora nauk technicznych uzyskał na Wydziale Architek­ tury Politechniki Krakowskiej w 1978 roku. Na Politechnice Krakowskiej pracował aż do przejścia na emeryturę, kierował Zakładem, a następnie był dyrektorem Insty­ tutu Architektury i Planowania Wsi Wydziału Architektury. Był koordynatorem i kie­ rownikiem ogólnopolskiego resortowego problemu badawczego MR 16 dotyczącego architektury i urbanistyki w aspekcie rewaloryzacji zespołów zabytkowych. W 1976 roku na Walnym Zjeździe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przedstawił refe­ rat dotyczący drewnianego budownictwa w granicach Krakowa. W 1993 roku został wybrany na przewodniczącego Sekcji Urbanistyki Krajobrazu Komisji Urbanistyki i Architektury Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Był mianowanym członkiem Wydziału Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, a także przewod­ niczącym Komisji Rewaloryzacji Zabytków Krakowa (w 1994 r.). Należał do licz­ nych organizacji, między innymi European Council for the Village and Small Town (ECOVAST), w której był członkiem zarządu i przewodniczącym Sekcji Polskiej, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (od 1978 r.), Komisji Naukowo-Problemowej „Kraków 2000”, Towarzystwa Miłośników Historii Zabytków Krakowa (prze­ wodniczył Komisji Konserwatorskiej), Krakowskiego Towarzystwa Fotograficzne­ go, w którym pełnił funkcję wiceprezesa do spraw artystycznych. W czasie pracy na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej opublikował ponad 200 prac naukowych. Jan Władysław Rączka pasjonował się fotografią, która nieodłącznie towarzyszy zawodowi architekta. Prezentował swoje zdjęcia na indywi­ dualnych oraz międzynarodowych wystawach fotograficznych. Ostatnia jego indy­ widualna wystawa - „Requiem dla szałasu. Jan Władysław Rączka. Nieobiektywnie. Fotografie”, miała miejsce w Muzeum Etnograficznym w Krakowie w 2009 roku. Prof, dr hab. Jan Władysław Rączka był laureatem wielu nagród indywidualnych i zespołowych nadanych przez rektora PK oraz ministra edukacji narodowej, od­ znaczony został Złotym Krzyżem Zasługi i Honorową Odznaką Politechniki Kra­ kowskiej. Zmarł 30 lipca 2011 roku, został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz �In memoriam 448 W ANDA SOLECK A (1923-2010) 19 grudnia 2010 roku zmarła Wanda Solecka z d. Surma, członek Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego, Oddział w Opocznie. Urodziła się 9 lute­ go 1923 roku w Opocznie jako córka Jana i Marianny. Miała trzech braci - Kazimierza, Zygmunta i Mariana. W okresie okupacji rodzina była silnie związana z Ar­ mią Krajową. Wanda od maja 1944 roku do stycznia 1945 roku była sanitariuszką i łączniczką 3 komp. „Henryka” 25 pp AK. Po utworzeniu w 1989 roku w Opocznie koła Światowego Związku Żołnierzy AK weszła do jego zarządu, zajmowała się sprawami księ­ gowymi. Była również członkinią Koła Miłośników Folkloru Opoczyńskiego. Wanda Solecka została pochowana na cmentarzu w Opocznie przy ul. Granicznej w grobie rodzinnym. Pogrzeb odbył się 22 grudnia 2010 roku. Tomasz Łuczkowski ZOFIA STASZCZAK (1928-2011) Urodziła się 26 stycznia 1928 roku w Bychawie jako druga córka Władysława i Stanisławy z Bucz­ ków. Studia ukończyła w 1952 roku na Uniwersyte­ cie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, uzyskując dyplom magistra w zakresie etnografii z etnologią. Została zatrudniona jako pracownik naukowy Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu, biorąc udział w pracach organizacyjno-naukowych Polskiego atlasu etnograficznego. W latach 1954­ -1956 pracowała jako starszy asystent Zakładu Et­ nografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN we Wrocławiu, gdzie kontynuowała prace nad PAE, organizując przygotowanie jego Zeszytu próbnego i prowadząc badania terenowe na Lubclszczyźnie. W 1956 roku Zofia Staszczak została starszym asystentem w Katedrze Et­ nografii Ogólnej Uniwersytetu Wrocławskiego. W 1959 roku uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie pracy o budownictwie chłopskim �In memoriam 449 w województwie lubelskim, a w 1960 roku objęła etat adiunkta. Uczestniczy­ ła w dalszych pracach nad PAE, przygotowując kartogramy do 1. i 2. zeszytu. W 1967 roku została przeniesiona służbowo na stanowisko adiunkta naukowo­ -badawczego do Pracowni Socjologicznej Instytutu Śląskiego w Opolu, a w 1968 roku znów do Uniwersytetu Wrocławskiego, do Katedry Etnografii Polski na etat starszego wykładowcy. W 1974 roku podjęła pracę w Katedrze Etnografii (póź­ niej Instytucie Etnologii) Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na stanowisku adiunkta. W 1978 roku uzyskała tu stopień doktora habilitowanego na podstawie rozprawy o pograniczu polsko-niemieckim jako pograniczu etno­ graficznym, która w oparciu o niemieckie źródła dokumentowała słowiańskie dziedzictwo kulturowe tych ziem. Rok później otrzymała stanowisko docenta, na którym pozostała do przejścia na wcześniejszą emeryturę w 1985 roku. Jej zainteresowania naukowe koncentrowały się na zagadnieniach tradycyj­ nego budownictwa, rolnictwa i obrzędowości, procesach adaptacji i integracji kulturowej mieszkańców ziem zachodnich i etnografii Europy. W uznaniu osią­ gnięć naukowych otrzymała kilkakrotnie resortowe nagrody ministra oraz rekto­ ra UAM. Dorobek naukowy Zofii Staszczak liczy 101 pozycji bibliograficznych. Jej prace budziły zawsze zainteresowanie naukowe, nie tylko w kraju, czego do­ wodem jest ponad 25 opublikowanych recenzji i omówień. W czasie pracy na Uniwersytecie Wrocławskim i na UAM doc. Zofia Stasz­ czak prowadziła wykłady kursowe z etnografii Europy, etnografii Polski, etno­ grafii Słowian, wstępu do etnografii, kartografii etnograficznej oraz wykłady monograficzne. Wypromowała 14 magistrów. Jej zajęcia dydaktyczne były sta­ rannie przygotowane i inspirujące. Przez wiele lat pełniła również funkcję opie­ kuna roku, angażując się w nią całym sercem. Swoje obowiązki pedagogiczne pojmowała - jak trafńie określił to Ludwik Stomma - w sposób macierzyński, ale utrzymujący określone wymagania1. Wyrazem uznania dla Jej pracy dydaktycz­ no-wychowawczej były nagrody: rektora Uniwersytetu Wrocławskiego i rektora UAM. Była recenzentem dwóch prac doktorskich i jednej habilitacyjnej. W latach 1980-1985 doc. Zofia Staszczak wraz z kierowanym przez siebie zespołem przygotowała Słownik etnologiczny. Terminy ogólne. Kierowała Pra­ cownią Słownika Etnologicznego, powołaną przez rektora UAM przy Instytucie Etnologii. Jako inicjatorka i redaktorka pierwszego tego typu przedsięwzięcia w etnologii polskiej skupiła 25 specjalistów spośród pracowników macierzystego Instytutu i innych instytucji naukowych w kraju. Słownik zestawiał i wyjaśniał podstawowe terminy ogólnoteoretyczne w etnologii, antropologii kulturowej i społecznej. Zofia Staszczak uważała, iż jego opracowanie udało się dlatego, że doszło do „szczęśliwego spotkania inicjatywy młodszych pracowników na­ ukowych z doświadczeniem starszej kadry naukowej”. Największą nagrodą za L. Stomma, Mój panteon, „Polityka” 2011: 28. �In memoriam 450 trud włożony w przygotowanie tego dzieła była dla Niej świadomość częstego cytowania i zaczytywania egzemplarzy Słownika w bibliotekach. Zofia Staszczak należała do szeregu stowarzyszeń naukowych, między inny­ mi: Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (od 1955 r.), w którym była człon­ kiem Zarządu Głównego w latach 1958-1961 i 1964-1967 oraz sekretarzem i wiceprezesem Oddziału we Wrocławiu w latach 1955-1957, a także Komisji Etnograficznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (1975-1990), której sekretarzem była w latach 1975-1976. Została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi (1974 r.), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1983), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1984) i Medalem Rodła (1989), z którego była najbardziej dumna. Była człowiekiem prawym, rzetelnym, życzliwym ludziom, wrażliwym na krzywdę, wiernym w przyjaźni, z poczuciem humoru, była też znakomitą go­ spodynią i ogrodniczką. W 1965 roku zawarła związek małżeński z prof. dr. hab. Krzysztofem Kwaśniewskim, socjologiem i etnologiem. Zmarła 17 maja 2011 roku w Poznaniu, została pochowana na Cmentarzu Junikowskim. Irena Kabat Wybrane prace Zofii Staszczak 1958 (wspólnie z J. Gajkiem), Mapy: 1, 9, 12, 13, w: J. Gajek (red.), Polski atlas etnograficzny. Zeszyt próbny, Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. 1960 Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego atlasu etnograficznego, „Lud” 45, s. 494-516. 1961 Rozplanowanie wnętrza chałupy chłopskiej na obszarze województwa lubel­ skiego w XIX i XX w, w: O. Gajkowa (red.), Lubelskie, Prace i Materiały Etnograficzne 18: 1, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 303­ -359. 1963a Budownictwo chłopskie w województwie lubelskim (w XIX i XX wieku), Prace i Materiały Etnograficzne 24, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 1963b Kształtowanie się współczesnej kultury ludowej na Ziemiach Zachodnich na przykładzie dwu wsi powiatu kłodzkiego, Zeszyty Etnograficzne 1, 1964a Śląska forma obrzędu Marzanny i gaiku na tle porównawczym, Komuni­ Wrocław: Muzeum Etnograficzne, s. 9-79. 1964b 1965 katy, Seria monograficzna 54, Opole: Instytut Śląski w Opolu. (wspólnie z J. Gajkiem), Mapy: 31, 32, 33, 34, w: J. Gajek (red.), Polski atlas etnograficzny 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. (wspólnie z J. Gajkiem), Mapy: 70, 71, 72, 73, 74, w: J. Gajek (red.), Polski atlas etnograficzny 2, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. �In memoriam 1969 451 Opowojennych badaniach socjologicznych Opolszczyzny, „Opolskie Rocz­ niki Ekonomiczne” 2, s. 305-322. 1970 Niektóre nawiązania słowiańskie w tradycyjnej kulturze ludowej Śląska w świetle danych Atlas der deutschen Volkskunde, w: A. Nasz (red.), Wieś dolnośląska, Prace i Materiały Etnograficzne 20, Wrocław: Polskie Towa­ 1973 Einige slavische Gemeinsamkeiten in der traditionellen Volkskultur Schle­ siens anhand der Angaben des „Atlas der deutschen Volkskunde”, „Ethno- rzystwo Ludoznawcze, s. 233-264. logia Slavica” 4, s. 43-65. 1977 Opowojennej leksykografii etnograficznej, „Lud” 58, s. 131-148. Etnograficzneprzesłanki wyznaczaniapogranicz etnicznych (naprzykładzie polsko-niemieckiego pogranicza kulturowego), „Lud” 59, s. 63-74. Zur etnographischen Interpretation der Bräuche, „Ethnologia Slavica” 7, 1978a 1978b Kultura ludowa a etnografia Belgii, „Lud” 62, s. 13-34. Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne, Seria Etno­ 1974 1975 s. 153-160. grafia 8, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. 1978c 1979a 1979b 1981 1982a Tendencje przemian obyczajowości rodzinnej w śląskiej wsi robotniczej, w: Z. Jasiewicz, B. Linette, Z. Staszczak (red.), Tradycja i przemiana. Stu­ dia nad dziejami i współczesną kulturą ludową, Seria Etnografia 9, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, s. 245-257. Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy, „Lud” 63, s. 219-234. Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykładzie pograni­ cza polsko-niemieckiego), „EtnografiaPolska” 23: 2, s. 117-126. Czaplicka Maria, Czekanowski Jan, Krzyżanowski Julian, Malinowski Broni­ sław, Nitsch Kazimierz, Schebesta Paweł, w: K. Kwaśniewski, L. Trzecia­ kowski (red.), Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny, Poznań: Instytut Zachodni. Obrzędowość rodzinnajako wyraz przemian obyczajowości wsi, „Lud” 66, s. 101-112. 1982b Porodićni ritual kao izrazpromena obićaja na selu, w: P. Vlahovic (red.), Promene u tradicionalnom porodićnom zivotu u Srbiji i Poljskoj, Posebna 1985a Novéjsi skoumâni cyklu rodinnych obradà v Polsku, w: V. Frolec (red.), Cas zivota. Rodinné a spolecenské svâtky v zivotè clovéka, Bmo: Naklada- izdanja kniga 25, Belgrad: Sanu, s. 25-34. telski Blok, Lidovâ kultura a soucasnost, s. 53-59. 1985b Obrzęd a obyczaj w rodzinach wiejskich Wielkopolski, Biblioteka „Kroniki Wielkopolski”, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1986 Zur Methodik der Darstellung von ethnographischen Grenzgebieten und das polnisch-deutsche Grenzgebiet, „Ethnologia Slavica” 15 (1983), 1987a Amalgamacja, Antropogeografia, Asymilacja kulturowa, Cecha kulturowa, Ceremonia, Dezintegracja kulturowa, Dyfuzjonizm, Dysharmonia kul­ turowa, Fuzja kulturowa, Izolacja kulturowa, Kompleks kulturowy, Krąg kulturowy, Kultura adaptacyjna, Kultura duchowa, Kultura materialna, Kultura postfiguratywna, Kultura społeczna, Metoda etnogeograficzna, s. 7-18. �In memoriam 452 Obrzęd, Obszar kulturowy, Ryt, Rytuał, Symbioza kultur, Szkoła kulturowo-historyczna, Szok kulturowy, Transkulturacja, Wzór kulturowy, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, 1987b 1989 2002 Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Pogranicze etnograficzne a problemy pograniczy etnicznych, w: L. Dzięgiel, A. Zambrzycka-Kunachowicz (red.), Problemy metodologiczne etnografii, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 27-37. Wielkopolskieprzemawianie obrzędowe, Wielkopolskie Zeszyty Folkloru 1, Poznań: Wydawnictwo WBP WSPOMNIENIA O ZOFII STASZCZAK Zosia Poznałam Zosię Staszczak, panią docent Zofię Staszczak w 1953 roku. Spo­ tkałyśmy się we Wrocławiu na posiedzeniu Zespołu Redakcyjnego Polskiego atlasu etnograficznego. Obie zajmowałyśmy się stroną organizacyjną spotkania, miałyśmy szczęście przysłuchiwać się dyskusjom autorytetów: Jana Czekanowskiego, Kazimierza Nitscha. Młodsze pokolenie profesorów reprezentowali Wi­ told Dynowski, Józef Gajek, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Jadwiga Klima­ szewska (w zastępstwie nieobecnego K. Moszyńskiego), A dolf Nasz. Zosia była praw ą ręką Gajka, ja sekretarzowałam profesorowi Dynowskiemu. Z jednej stro­ ny, byłyśmy zaszczycone możliwością towarzyszenia tak zacnemu gronu, z dru­ giej - dość poważnie traktowałyśmy toczące się między nimi spory. Dla Zosi Atlas był bardzo bliskim przedsięwzięciem, w którego znaczenie głęboko wierzyła i włożyła w jego realizację niezmiernie wiele energii. Idei atla­ sowej pozostała wierna do końca. Nadała swojej pracy głęboki sens. Dla niej to nie był tylko inwentarz polskiej kultury ludowej przełomu XIX i XX wieku, źródło do wykorzystania przez bliżej nieokreślone pokolenia. To był zbiór infor­ macji o przenikaniu elementów kultury od jednej grupy etnicznej lub społeczno­ ści do drugiej, o mobilności ludności, w tym o ruchach osadniczych. Dała temu wyraz w swej do dziś ważnej pracy o pograniczu polsko-niemieckim, Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne (1978). Miała wielkie poczucie odpowiedzialności za środowisko, za studentów. To właśnie, wraz z potrzebą stałego porządkowania i doskonalenia warsztatu na­ ukowego, skłoniło j ą do podjęcia bardzo wyczerpującego zadania opracowania Słownika etnologicznego (1987), słownika będącego w ielką pom ocą dla nas wszystkich do dziś, i to pomimo kolejnych fal rewolucji metodologicznych prze­ taczających się przez antropologię i etnologię. �In memoriam 453 Była świadkiem pierwszych, restytuujących etnologię i etnografię na polskich uniwersytetach starań. W etnografii, tak jak i w całej Polsce, wszystko zaczęło się w Lublinie. Tam studiowała na UMCS psychologię z filozofią. Po, jak to sama określiła w liście do mnie, „uśpieniu” tych dwóch dyscyplin na UMCS, studenci zostali rozdzieleni pomiędzy antropologię fizycznąi etnografię, którąpowierzono świeżo habilitowanemu na KUL i mianowanemu profesorowi Józefowi Gajkowi. W tym „lubelskim” okresie Zosia ma szansę na rozmowy z repatriowanymi, głównie ze Lwowa, profesorami: Janem Czekanowskim, Tadeuszem M ilew­ skim (który właśnie publikował Zarys językoznawstwa ogólnego, późniejszy podstawowy podręcznik także dla studentów etnografii), Władysławem Tatar­ kiewiczem, Narcyzem Łubnickim, Stefanem Harasskiem, Juliuszem Kleinerem - najświatlejszą grupą elity umysłowej w Polsce. Jest też świadkiem ważnych wydarzeń związanych z przewożeniem ze Lwowa archiwum PTL, co się wiązało nierzadko z osobistymi wyrzeczeniami. Wspominała mi w liście, że rozmawiała z synem Adama Fischera, który musiał zrezygnować z limitu przyznanego na przywóz osobistego bagażu, aby przywieźć ze Lwowa nie tylko wspomniane ar­ chiwum, ale także kartoteki 250 ośrodków etnologicznych w Europie prowadzą­ cych naukową wymianę czasopism i publikacji z PTL. Okazała się ona bezcenna w czasach ograniczeń dewizowych w PRL. Podobne ofiary na rzecz ocalenia archiwum osobistego Stanisława Poniatowskiego (w czasie wojny więźnia obozu koncentracyjnego) poniosły jego siostry. Była więc Zosia „Świadkiem uczestniczącym” w ważnych wydarzeniach na scenie etnograficznej. Poznała w swym życiu różne ośrodki etnograficzne w Pol­ sce. Mimo że nie pełniła kierowniczych stanowisk, znała nasze środowisko jak nikt inny, była naszą „dobrą duszą”, zawsze pogodną i obdarzoną niezwykłym poczuciem humoru, w ierną w przyjaźni, życzliwą dla wszystkich, nawet tych, którzy ranili jej wrażliwość. Nie zdążyłam omówić z N ią tak wielu spraw! Zofia Sokolewicz Od opiekunki naukowej, przez kumę do siostry Październik 1959 roku. Duśana Drljaćę, kustosza Muzeum Krajowego (Zemaljski muzej) w Sarajewie, stypendystę rządu polskiego, skierowano do Wro­ cławia, gdzie właśnie rozpoczynały się badania terenowe dotyczące budownictwa ludowego do Polskiego atlasu etnograficznego. Stażysta oczekiwał, w związku z wybranym tematem: „Elementy słowiańskie w budownictwie ludowym Jugo­ sławii i Polski”, że znajdzie się u prof. Kazimierza Moszyńskiego w Krakowie. Śmierć profesora to uniemożliwiła, został więc odesłany do Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, którą kierował prof. Józef Gajek. �454 In memoriam Prawdziwą instytucją, alfą i om egą wszystkiego, co działo się w tym czasie we wrocławskiej Katedrze, była pani adiunkt Zofia Staszczak. Czekała na mnie o północy na dworcu wrocławskim głównym, umieściła tymczasowo w przydworcowym hotelu i nazajutrz zabrała taksówką do Katedry, wskazując po drodze bar mleczny, gdzie miałem jadać śniadania. Moja opiekun­ ka (póki nie upoważniła mnie nazywać Ją Siostrą) przygotowała mi bardzo am­ bitny i głęboko przemyślany plan zajęć, informując jednocześnie o obowiązku sześciodniowego tygodnia pracy, od godziny ósmej do siedemnastej z przerwą obiadową, i wygospodarowała mi biurko z widokiem na plac Nankiera. Poinfor­ mowała mnie też, że trzy razy w tygodniu będę uczyć się indywidualnie języka polskiego u rusycystki z Uniwersytetu. W grudniu załatwiła mi dwutygodniowy pobyt w okresie Bożego Narodzenia w Maciejowcu na Dolnym Śląsku, gdzie w „nowym” polskim środowisku nabrałem odwagi mówienia po polsku. Nadzwyczaj pracowita, umiała na współpracujących przenieść własny entu­ zjazm, zmuszając ich nieraz do poważnych wysiłków. Oczekiwała widocznie, aby się i jej podopieczny, przy udziale kolegów, „udał”. Cieszyła się niezmiernie z sukcesów drugich, co przyznajmy, nie jest tak częstym zjawiskiem. Ogarnia mnie coraz większy smutek, stwierdzam bowiem, że o Człowieku, o Zofii Stasz­ czak piszę w czasie przeszłym. Pani Zofia Staszczak była osobą błyskotliwą, rezolutną w podejmowaniu de­ cyzji merytorycznych, delikatną w sprawdzaniu stopnia wykonania zadań, dużo „lepszą” od jej przełożonych. Z nowym rokiem pani adiunkt nałożyła podopiecznemu nowe obowiąz­ ki: przygotowanie cyklu wykładów dla studentów „Zarys stanu badań etnolo­ gicznych w Jugosławii”, tygodniowe pobyty naukowe w Krakowie, Toruniu oraz Warszawie, dziesięciodniowe badania terenowe budownictwa ludowego w Bieszczadach i tygodniowy rekonesans wśród repatriantów z Bośni w Bole­ sławcu. Uczestniczyłem też aktywnie w sobotnich seminariach magisterskich. Jak widać, edukacji i badań terenowych nie brakowało. Drugoplanowa aktywność stażysty doprowadziła pod koniec sierpnia 1960 roku do zawarcia związku małżeńskiego z wrocławianką m gr Hanną Chełchowską, małżeństwa trwającego niebagatelnych 51 lat. Świadkiem na ślubie cywil­ nym był adiunkt Krzysztof Kwaśniewski, prawdziwy autorytet wśród młodych etnografów w Pracowni Kartograficznej PAE. Zofia, wychodząc nieco później za niego za mąż, stała się więc naszą „kumą”. Z kum ą Zofią Staszczak utrzymywaliśmy, wraz z małżonką, szczerą przyjaźń, zwłaszcza od czasu, kiedy zezwoliła mi nazywać siebie Siostrą. Darzyła mnie sympatią, poznawszy doskonale wszystkie moje wady, była zawsze gotowa do udzielenia pomocy („I co? Siadamy, już piszemy!”). Robiła to nieraz kosztem swoich, doskonałych osiągnięć naukowych. Niezwykle uczynna w sferze nauko­ wej, była i w życiu prywatnym istną dobrodziejką, czego Jej nigdy nie zapomną polskie dzieci z Serbii, które podczas bombardowania Belgradu w 1999 roku �In memoriam 455 spędziły trzy miesiące w Poznańskiem. Niezmiernie czuła na ludzką niedolę, nadzwyczaj gościnna, doskonała gospodyni. Siostra Zofia Staszczak była wesoła, lubiła się śmiać. Zadzwoniła do mnie przed W ielkanocą 2011 roku. Rozmawialiśmy o różnych sprawach, i dość długo. Nie mogłem pomyśleć, że szykuje się do... odejścia. Nawet żartowała: „Stoję na dworcu przed pół wiekiem, a z wagonu wysiada elegant z dwiema dużymi walizkami i podłużną parasolką, ubrany według włoskiego żumala, który okazał się wymagającym: a to, że nie chce mieszkać w akademiku, lecz gdzie indziej; sam sobie doskonale radzi, jeździ po Polsce...”. Właśnie ten i taki miał szczęście, że polską etnografię i kraj poznawał z Jej pom ocą i poprzez Jej niezwykłą oso­ bowość. Ze łzą w oku Ją wspominam i pozostaję z myślą: dobrze, żeśmy Ją taką mieli. Dusan Drljaca profesor emerytowany, Etnografski institut, Srpska akademija nauka i umetnosti, Belgrad Opiekun spolegliwy, nauczycielka życia, matka intelektualna „Opiekun wtedy jest spolegliwy, kiedy można słusznie zaufać jego opiece, że nie zawiedzie, że zrobi wszystko, co do niego należy, że dotrzyma placu w niebez­ pieczeństwie i w ogóle będzie pewnym oparciem w trudnych okolicznościach”. Tym cytatem myśli profesora Tadeusza Kotarbińskiego pragnę rozpocząć moje wspomnienie o Pani Docent Zofii Staszczak. Opiekun spolegliwy w wydaniu Pani Docent - wydaniu luksusowym, pełnym elegancji i wdzięku - to człowiek przede wszystkim dobry, skory do pomocy i chętnie jej udzielający. To także osoba wrażliwa i czuła na problemy drugiego człowieka, osoba odpowiedzialna za poczynania swoich podopiecznych, choć nie narzucająca im na siłę swoich poglądów. Takim właśnie opiekunem spolegli­ wym była Pani Docent dla nas, studentów etnografii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w latach 1973-1978. Mogliśmy liczyć na pomoc Pani Docent w każdej sytuacji: kiedy nie rozumieliśmy skomplikowanego pojęcia naukowego lub kiedy zmagaliśmy się z referatem na temat skąpo opracowany w literaturze przedmiotu, ale także wtedy, kiedy mieliśmy kłopoty romantyczne, zdrowotne, rodzinne lub polityczne. Pani Docent była także świetnym pedagogiem: erudycyjnym wykładowcą i wymagającym nauczycielem akademickim. Z dezaprobatą spoglądała na ka­ wiarnianych intelektualistów, którym potrafiła postawić dwóję, jeśli nie byli solidnie przygotowani do egzaminu i myśleli, że uda im się oczarować Panią Docent pustą gadaniną. Tym, którzy się dobrze spisali, mówiła: „Tak trzymać!”. W czasach, kiedy podróże poza granice Polski były luksusem i przywilejem nie­ osiągalnym dla większości studentów, Pani Docent starała się nam przybliżyć �456 In memoriam kultury europejskie - w ich wydaniu historycznym i współczesnym - nie tylko poprzez solidne wykłady, świetnie umocowane w literaturze przedmiotu, ale tak­ że poprzez środki audiowizualne oraz... przysmaki kulinarne. Zakończenie zajęć z etnologii Europy świętowaliśmy ucztą, na którą składały się tradycyjne potra­ wy europejskie. Najbardziej przypadła nam do gustu kawa po irlandzku! Na wykładach z etnologii Europy uczyła nas Pani Docent także zasad wy­ pracowania solidnego warsztatu naukowego. Słowo „warsztat” w wydaniu Pani Docent to był rzeczownik zawsze wymawiany dużymi literami. Przykładała do niego dużą wartość, ceniła solidność naukową, wdrażała nas w reguły zapisu bibliograficznego i różne style przypisów. Uczyła szacunku dla dorobku nauko­ wego innych i ostrzegała przed popełnianiem plagiatów. Interesowały Panią Do­ cent także praktyczne wymiary warsztatu naukowego: o jakiej porze naukowcy i pisarze są najbardziej twórczy; czy tworzą teksty popijając herbatę, czy kawę, a może delektując się kieliszkiem wina lub koniaku; starszych wiekiem podpytywała czy zaakceptowali komputer, czy nadal piszą piórem lub ołówkiem na kartkach papieru. Niektóre z nas miały okazję i zaszczyt współpracować z Panią Docent po ukończeniu studiów - jako świeżo upieczone asystentki w ówczesnej Katedrze Etnografii czy jako „słowniczki”, czyli członkinie zespołu przygotowującego pod redakcją Pani Docent Słownik etnologiczny. Terminy ogólne (1987) - i tym samym kontynuować naszą edukację: naukową i życiową. Zespół słownikowy i grono autorów dobierała Pani Docent starannie. Możliwość współpracy z Panią Docent to był nie tylko zaszczyt i wyróżnienie, ale także lekcja na przyszłość. Dziś, jako starsza pani z siwym włosem, zawiadująca różnorodnymi zespoła­ mi badawczymi i sprawująca pieczę nad młodymi asystentami w Georgetown, często wspominam zasady budowania zespołu badawczego, którymi kierowała się Pani Docent i staram się je wdrożyć za Atlantykiem. Jeśli uda mi się projekt badawczy, słyszę przysłowiowe sformułowanie Pani Docent: „Tak trzymać!”. Przyjaźń z Panią Docent Staszczak przetrwała m oją prawie trzydziestoletnią emigrację. Powroty do Poznania zawsze rozpoczynałam od wizyty w domu Pani Docent i Pana Profesora Kwaśniewskiego. Wizyta w domu Profesorostwa Kwaś­ niewskich była zawsze ucztą duchową, intelektualną i kulinarną. Często żarto­ wałam, że te odwiedziny to egzamin; egzamin, z którego wychodzi się z dobrą oceną, ale także ze wskazówkami, co jeszcze trzeba poznać, czego trzeba się nauczyć i co zmienić we własnym zachowaniu. Była Pani Docent prawdziwą nauczycielką życia i intelektualną matką. Kiedy pojawiłam się na pogrzebie Pani Docent, wiele osób okazało spo­ re zdziwienie, że przyleciałam zza oceanu wyłącznie po to, aby uczestniczyć w ostatnim pożegnaniu. Ja byłam zdziwiona ich zdziwieniem. Nie było innej al­ ternatywy! Ten mały gest nigdy nie będzie odpowiednim podziękowaniem za bo­ gactwa, jakim i obdarzała mnie nieustannie Pani Docent. Z materialnych rzeczy pozostały mi po Niej tylko naszyjniki z bursztynów, agatów i perełek - noszę je �In memoriam 457 często, szczególnie w dni pełne wyzwań naukowych - natomiast dobra duchowe, którymi mnie obdarzyła tak szczodrze, pozostaną na zawsze moim największym skarbem. Dziękuję, Pani Docent! Elżbieta M. Goździak Uniwersytet Georgetown w Waszyngtonie, USA ZO FIA SU LIK O W SK A -ZEG A N (1923-2011) Urodziła się 10 lipca 1923 roku w Krakowie, była wnuczką założyciela Muzeum Etnograficznego w Krakowie Seweryna Udzieli. W czasie II wojny światowej łącz­ niczka Szarych Szeregów Armii Krajowej. Ukończyła Studium Wychowania Fi­ zycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego i Wyższą Szkołę Wychowania Fizycznego w Krakowie. Była pracownikiem służby zdrowia oraz opieki i pomocy społecznej, zajmowała się rehabilitacją leczniczo-ruchową. Jako pierwsza prowadziła rehabi­ litację ruchową w polskiej psychiatrii, w szczególności dziecięcej, między innymi w Szpitalu Specjalistycznym im. J. Babińskiego i Wojewódzkiej Przychodni Zdrowia Psychicznego w Krakowie. Jako inspektor do spraw rehabilitacji Wojewódzkiego Ze­ społu Pomocy Społecznej organizowała specjalistyczne gabinety w domach pomocy społecznej. Zofia Sulikowska-Zegan działała w wielu stowarzyszeniach naukowych i społecznych; była współzałożycielką i wieloletnią przewodniczącą Zarządu Głów­ nego Sekcji Magistrów Wychowania Fizycznego w Poradni Rehabilitacji Polskie­ go Towarzystwa Walki z Kalectwem. Należała do Polskiego Związku Fizjoterapii, Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji, Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego (od 1999 r.). Za wybitne osiągnięcia w pracy zawodowej Zofia Sulikowska-Zegan została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, odznaką „Za Pracę dla Miasta Krakowa” oraz odznaczeniami resortowymi. Zmarła 19 maja 2011 roku, została pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz JA N SZYM IK (1930-2011) Urodził się 26 kwietnia 1930 roku we Frysztacie, gdzie uczęszczał do polskiej szkoły ludowej, a następnie wydziałowej. Maturę zdał w liceum w Milanówku. Stu­ diował na Wydziale Fitotechnicznym Wyższej Szkoły Rolniczej w Nitrze; ukończył Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Palackiego w Ołomuńcu. Ponad trzydzieści �458 In memoriam lat pracował jako pedagog w szkolnictwie rolniczym w Czeskim Cieszynie. Był członkiem Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego (PZKO), jednym z założy­ cieli i wieloletnim wiceprezesem Sekcji Folklorystycznej przy Zarządzie Głównym PZKO, a następnie prezesem Sekcji Ludoznawczej, członkiem Sekcji Literacko-Artystycznej i Sekcji Historii Regionu, pracował między innymi w Komisji Szkol­ nej, Komisji Kultury i Nauki oraz Komisji Wydawniczej ZG PZKO. W latach 1968-1969 prezes Zarządu Głównego Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej w Cze­ chosłowacji. Był członkiem Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego i Grupy Literackiej’63 przy Hucie Trzyniec. Publicysta, prozaik, poeta i eseista. Zajmował się w szczególności etnografią, nie stronił również od historii regionu. Wygłaszał liczne referaty zarówno w miejscowych kołach PZKO, jak rów­ nież w polskich szkołach na Zaolziu oraz podczas różnych imprez po polskiej stronie Śląska Cieszyńskiego. Publikował między innymi w „Zwrocie”, „Kalendarzu Ślą­ skim”, „Kalendarzu Skoczowskim”, „Głosie Ludu”, „Głosie Ziemi Cieszyńskiej”, „Biuletynie Ludoznawczym” (około 55 artykułów, opowiadań gwarowych, prezenta­ cji sylwetek regionalnych badaczy kultury ludowej), w kilku jednodniówkach Sekcji Folklorystycznej. Redagował lub współredagował piętnaście numerów „Biuletynu Ludoznawczego” oraz kilka „Zeszytów Ludoznawczych”, które stanowią ciekawą dokumentację i źródło wiedzy na temat kultury ludowej oraz folkloru Śląska Cie­ szyńskiego. Był autorem licznych artykułów etnograficznych poświęconych lecznic­ twu ludowemu, ziołolecznictwu, prognostyce ludowej oraz zwyczajom i obrzędom dorocznym na Śląsku Cieszyńskim. Wśród jego publikacji należy wymienić: A gdy będzie Słońce i deszcz (ludowe prognostyki pogody na Śląsku Cieszyńskim), Cieszyń­ ska plastyka ludowa na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyńskieformy do masła (współautor Antoni Szpyrc), Doroczne zwyczaje i obrzędy na Śląsku Cieszyńskim. Był współauto­ rem pierwszej, dwutomowej monografii poświęconej kulturze ludowej czeskiej czę­ ści Śląska Cieszyńskiego - Płyniesz Olzo (publikował pod nazwiskiem Wanda Szy­ mik). Te i inne prace są nie tylko zapisem, dokumentacją kultury i tradycji regionu, ale także inspiracją do działań zmierzających do podtrzymywania dziedzictwa kultu­ rowego oraz umacniania tożsamości kulturowej mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Jan Szymik posiadał wszystkie odznaczenia PZKO. Był również wyróżniony przez Instytut Bałtycki w Gdańsku medalem „In mare via Tua”, przez ministra kul­ tury i sztuki RP odznaką „Zasłużony dla kultury polskiej”, a przez Civitas Christiana uhonorowany Śląską Nagrodą im. Juliusza Ligonia. W 2007 roku został laureatem Nagrody im. Karola Miarki. Zmarł 22 lipca 2011 roku. Krystyna Reinfuss-Janusz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cc3d5443dd2f7ddd35baeb580b25b34.pdf 9e2257aade5aafa9ded35902cc54fba8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:389 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:350 Title A name given to the resource Indeks / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.433 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS OSOBOWY Nazwiska wymienione w przypisach oznaczono kursywą A. K . zob. Kutrzeba-Pojnarowa Anna Adamski A. 283 Aigner A. 292 Altman H. 120 Anczyc S. 259 Antoniewicz Włodzimierz 261, 261, 359, 392, 401, 403 Antonowiczowa Kalina 382 Arnold S. 330 Bałłaban J . 121 Bandtkie J . S. 86 Baranowie 243 Batko Józef z Nowej Wsi (poeta-górnik) 311, 311 Bazielichówna Barbara 90, 93, 382 Bazińska Barbara 316 Bąk S. 110, 396 Bernard L . L . 20 Biały Zbigniew 382, 384, 391, 417, 426 Biegeleisen L . W. 292 Bieńkowski W. 421 Biernacka M. 354, 405 Bittnerówna Halina 382 Błaszczyk Halina 382 Błaszczyk Stanisław 339, 382 Boas F . 43 Bohdanowicz Janusz 270, 383, 405 Bolesław Chrobry 290 Boner Jan 290 Bonikowska A. 426 Borowy Piotr z Rabczyc na Orawie (pi­ sarz ludowy) 36 Bożek (chłop-wynalazca) 423 Bronicz Stanisław 90, 93, 94, 316, 382, 384, 388, 389, 390, 392 Bruś Jerzy 382 Bruckner Aleksander 193, 342 Brzeska Wanda 382 Etnografia Polska I Bujak F r . 35, 292 Bukowski K . 292 Bukowski K . — Jackiewicz A. 292, 296 Burchard P. 61 Buschman J . O. 292 Byrska Helena 226 Bystroń J . S. 32, 367, 411, 411, 417 Cabała T. 283 Callier E . 330 Capiga S. 283 Cercha S. 260, 260, 262, 263, 293 Chałasiński Józef 52 Chałubiński Tytus .245 Cholewianka Krystyna 226 Chrząszcz J . 200 Chybiński A. 261, 261 Ciszewski Stanisław 293, 293 Ciszkiewicz Czesław 382 Cofałka A. 94 Cranjala D. 41 Cywińska I. 425 Czarnowski S. 42 Czekanowski Jan 58, 396, 401 Czubek J . 243, 261, 261, 262 D. Z. 259 Damrosz Jerzy 382 Dejna Karol 90, 397 Dekowski Jan zob. Dekowski J . P. Dekowski J . P. 354, 382, 405 Dessmann G. 118, 118 Dębski K . 105 Długoborski W. 118, 120, 120, 293 Długopolski Edmund 243, 258, 258, 264 Długosz A. 291 Dobrowolscy A. i T. 87 Dobrowolska Danuta 94, 294, 395, 405, 419, 426 28 �INDEKS 434 Dobrowolska T. 424 Dobrowolska D. i Myrcik D. zob. Dobro­ wolska Danuta i Myrcik-Markowska Danuta Dobrowolska Danuta i Myrcik-Markowska Danuta 169, 207, 423 Dobrowolski Kazimierz 35, 40, 41, 42, 72, 88, 243, 243, 244, 258, 258, 280, 286, 287, 316, 371, 372, 373, 374, 375, 379, 395, 403, 410, 411, 412, 413, 414, 415, 416, 419, 421, 426, 427, 427, 428, 430, 431 Dobrowolski T. 87 Domaszewicz Witold 382 Doroszewski Witold 396, 402, 408 Dubiel Ludwik 90, 93, 382, 405 Durko J . 120 Dydowicz Janina 382 Dygacz Adolf 234 Dygacz A. i Ligęza J . 23 4 Dygacz K l a r a 234 Dynowski Witold 370, 371, 374, 375, 380, 381, 385, 386, 390, 391, 393, 404, 405, 407, 431 Dziekoński Tadeusz 382 Dzięgiel L . 61 Engels 118, 428, Erixon 73, 426 430 Filipek J . 283 Fischer Adam 58 Flizak S. 38 Frankę H. 200 Frankowska Małgorzata 382 Frankowska Maria 323, 332, 375, 404, 409 Frankowski Eugeniusz 323, 371, 418, 422, 426 Fryczowa Maria 382, 404 Fryderyk Wielki 123 Fryś E w a 162 Gajek Józef 58, 68, 68, 371, 374, 375, 377, 380, 381, 382, 385, 386, 387, 388,. 389, 390, 391, 392, 393, 394, 394, 395, 397, 398, 399, 400, 401, 402, 405, 420, 421, 425 Gajkowa Olga 371, 385 Galas A. 120 Gargas Z. 259 Garyga Bolesław 382 Gąsina Stanisław ze Skawy (rzeźbiarz ludowy) 31 OSOBOWY Gąsiorowska Natalia 292, 293 Gentil-Tippenhauer W. 259, 262 German Marcin 290 Gieysztor Aleksander 397, 398, 399, 401, 402, 403, 411, 412 Gilewicz A. 291 Glapa Adam 382, 389, 390 Gloger Z. 330, 350 Gładysz Mieczysław 87, 88, 88, 89, 90, 200, 201, 226, 232, 232, 233, 293, 293, 375, 388, 390, 392, 393, 403, 404, 405, 406, 409, 418, 423 Gładyszowa Maria 88, 89, 91, 94, 382 Gniewosz J . 259 Goltz T. 118, 118 Goluzda Julia z Popielowa (pieśniarka ludowa) 234 Gołąb P. 111 Gołąb Zbigniew 241, 253, 254 Gołębiowski L . 342 Gorczyńska Halina 383, 405 Goszczyński Seweryn 264 Górska A. 283 Grabowski (teka G-go) 294 Grocholski Jerzy 383 Gródecki Roman 291, 291 Günther F . 232, 232, 233, 233 Handelsmann M. 291 Hayder F . A. 89, 94 Hellmich M. 200 Helmigk H. 200 Hensel W. 330 Hładyłowicz K . 330 Hoff Bogumił 86, 86 Hoffmann Henryk (von Fallersleben) 232 Hołuib-Pacewiczowa 244 Hołubowicz Włodzimierz 372 Hrdina Jan Nepomucen 290, 290 Hrdina L . E . 290 Husowczyk Jan 49 Itman Leszek 382 Jackiewicz A. zob. Bukowski K . — Jac­ kiewicz A. Jacobi L . 118, 118 Jałowiecki B. 425 Jałowiecki Bohdan 383 Janicki Klemens 49 Jankowska Anna 382 Jankowski Zenon 382 �INDEKS Janos z Dębna (rzeźbiarz ludowy) 241 Jaworska Bronisława zob. KopczyńskaJaworska Bronisława Jaworski Eugeniusz 145, 226, 382, 384, 390 Jaworski K . 94 Jażdżewski Konrad 105 Jeziorkowska Barbara 382 Jeż-Jarecki W. 405 Jońca K . 120 Jończyk J . 120, 120 Jostowa Wanda 241, 247 Judenko Konstanty 382, 405 K. Sebastian z Olszówki (myśliciel l u ­ dowy) 37 Kaleciak P. 283, 424 Kamiński Zdzisław 292, 292 Kampa Bartłomiej (zbieracz pieśni) 233 Kampa Wojciech 142 Kania Bronisław 154 K a n i a Jakub z Siołkowic (poeta ludowy) 160, 234 Kania Jan 206 Kantor J . 260, 260, 262 Karłowicz J . 342 Karwicka Teresa 382, 391, Kazimierz Wielki 291, 292 Kędzior Stefania 382 Kiedrow B. M. 422, 422 Klapper J . 226 K l a m e r C. 292 Klimaszewska Jadwiga 88, 89, 94, 270, 380, 382, 384, 386, 388, 389, 390, 391, 392, 394, 397, 402, 403, 408 Klonowski Alfons 382 Kmiecik Jan 316, 424 Knapp G. F . 118, 118 Knie J . G. 123 Kociołek Stefan 105 Kolago Władysław 262, 382 Kolberg Oskar 30, 30, 75, 232, 329 Kołaczkowski J . 259, 259 Kompa P. 107 Kopozyńska-Jaworska Bronisława 241, 244, 253, 254, 353, 354, 382, 405 Kopf K . 283 Korompay 387 Kostrzewska M. 106 Kostrzewski Józef 367 OSOBOWY Koszyk Szymon (zbieracz Kotula F . 405, 409 Kóvacs 387 Kowalska-Lewicka Anna 253, 254, 255, 382, 391 Kowalski Stanisław 382 Kozakiewicz E . 270 Kozówna Kazimiera 382 Krajewska Janina 382 Krzysz Marian 94 Krzyżanowski Józef 291, Kubiczek T. 93, 103, 106, Kucharska J . 354 Kuczkowski S. 125 Kuczyński J . 119, 119, 138 Kukier Ryszard 382 K u l a W. 258, 25S Kulczycki J . 372 Kulesza Teresa 354, 382 Kulig Maksymilian 160 Kulig Wawrzyniec 154 Kusociński Z. 259, 259 Kusznier P. I. 400 435 pieśni) 241, 233 246, 247, 291 107 Kutrzeba A. zob. Kutrzeba-Pojnarowa Anna Kutrzeba-Pojnarowa Anna 88, 89, 371, 375, 380, 381, 382, 384, 385, 386, 389, 390, 391, 392, 394, 404, 405, 409, 418, 419, 422 Kuźniewiski J . 94 Kwaśniewicz W. 283, 286, 395, 405, 421, 424 K w a ś n i e w s k i Krzysztof 382, 383, 405 Lengerke A. 118, 118 Leszczycki S. 242, 242, 258, 258, 259, 259 Ligendza Franciszek 234 Ligęza J . 88, 89, 90 zob. też Dygacz A. i Ligęza J . Ligęza J . i Stoiński S. M. 233 Linde S. 342 Lompa Józef 86, 232 Lorkiewicz Hanna 382 Ludkiewicz Z. 264, 264 (z) Ludziska Jan 49 Liibke S. 387 Łabęcki Hieronim 290, 2.90 Ładogórski T. 120 Łepkowski J . 293 Łysik Stefan 382 �436 INDEKS M. Andrzej z Rabki (myśliciel ludowy) 37 Maciejowski W. A. 259, 259 Macioszek 142 Macioszek Jan 154 Macioszek Jan (Polny) 153 Macioszek Józef (Polny) 155, 157 Majewski K . 372, 399 Majewski Stanisław 292, 292 Maleczyńscy E . i K . 121, 121 Maleczyńska E w a 121 Maleczyński Karol 293 Malewska Z. 380 Malicki L . 89, 405 Malinowski Bronisław 430 Malinowski Lucjan 86, 110, 110, 111, 111, 226 Malkiewicz K . zob. Zambrzycka A. i Malkiewicz K . Manninen F . 387 Marchlewski J . 119, 119 Marciniak Zbigniew 389, 391 Markowski Józef z Sierczy (rzeźbiarzgórnik) 293, 293, 310 Marks 61, 118 Maron F . 94 Mateja 179 Matejko A. 424 Matlakowski W. 260, 260, 262, 267 Matuszewska Sabina 382, 383, 405 Meres Magdalena 383 Meysner Magdalena 382, 383, 405 Michalewicz K . 283 Miętusów (ród) 45 Mikułowska Halina 344, 382 Mileski W. — Reychman J . 45 Misińska M. 94, 354, 382, 405 Młynek L . 293 Morawski 243 Morgan Ludwik 59, 430 Moritz 183 Moszyński Kazimierz .57, 88, 193, 195, 253, 257, 270, 371, 374, 375, 377, 380, 381, 384, 387, 389, 390, 391, 393, 394, 395, 396, 400, 401, 403,- 413, 416, 417, 420, 421, 422, 425, 430 Mulkiewicz O. 270, 382 Myrcik Danuta 94, 422 Myrcłk-Markowska D. zob. Myrcik D a ­ nuta oraz Dobrowolska Danuta i Myrcik-Markowska Danuta OSOBOWY Nachmilner R. 270, 272 Napierski Kostka 49 Nasz Adolf 371, 374, 380, 381, 383, 385, 388, 390 Natanson-Leski J . 330 Niedziela Jan z Chróściny (zbieracz pieśni) 233 Nitsch Kazimierz 57, 110, 110, 111, 111, 114, 115, 342, 386, 393, 394, 395, 396, 401, 403 Nizińska Irena 94, 127, 253, 255, 382, 384, 392, 393 Niżnik Józef 382 Nowakowski Stefan 420, 423, 428 O. G. zob. Gajkowa Olga Ogrodzka B. 426 Olesch R. 90, 110 Olędzki Jacek 382, 384, 390, 405 Olszowy Barbara 382, 383 Orynżyna J . 259, 259 Orzechowski K . 120, 123 Osmańczyk E . I. 121, 121 Palm H. 200 Pampuch 151 Pampuch P. 119 Panzram B. 92 Paszkowska Bożena 270, 271, 382 P a w ł o w s k a Jadwiga 380, 382, 383, 385, 388, 405 Pazdur Jan 291, 421, 428 Pelz E . 118, 118 Peuckert W. E . 430 Pfutzenreiter F . 105 Pieniążek J . 261, 261, 265 Pieniążków (rodzina) 244 Piestrak Feliks 290, 290, 293 Pietraszek Edward 286, 316, 422, 423 Piłatówna Maria 382 Piwarski K . 121 Płazak J . 270 Podgórecki Adam 316 Podwińska Z. 389 Podżorski A. 88 Pojnarowa zob. Kutrzeba-Pojnarowa Anna Pokropek Marian 382, 384, 390, 405, 425 Polakiewicz Maria 382 Pomianowska Wanda 386, 396 �INDEKS Poniatowski S. 411, 411 Popiołek K . 119, 121, 293 Popiołek O. zob. Popiołek O. S. Popiołek O. S. 94, 121, 235 Popiołek S. i Sleziona J . 120 Popkiewicz J . 120 Poppe A. 49 Poproch T. 283 Potkański K . 243, 243, 244, 258, 258 Potrać Zygmunt 382 Priifferowa zob. Znamierowska-Prufferowa Maria Przesławska Helena 382 Przyboś A. 49 Ptasiński C. 259, 259 Radcliff — Brown 430 Radin P. 37 Radocki Marcin 49 Radzikowski E . 260, 260, 262, 264 Rafacz J . 243, 243, 244, 258, 258 Reinfuss Roman 88, 89, 262, 410, 420, 425 Reszke Adam 382 Reychman Jan 259, 262 zob. też Mileski W. — Reychman J . Reychmanowie J i S. 259, 259, 262 Roger Juliusz 232, 232, 233 Rompski Jan 382 Rosenberg Marian 290, 290 Roykiewicz L . 283 Rozwadowski 244 Rudolf (austriacki następca tronu) 47 Rutkowski J . 50, 258, 258 Rybarski Roman 291, 291, 300 Sabała Jan 25, 25 Samsonowicz H . 259, 259 Schaff er C. L . 118 Schneider (teka Schneidera) 294 Schuh G. 200 Schuck T. 126 Semkowicz W. 40, 88, 91 Setkowicz Jan 380, 383, 385 Seweryn Tadeusz-261, 261, 262, 264, 267, 293, 293, 405, 423 Sieciechowicz S. 260 Siedlak Stanisław 380, 382, 385, 389 Siemicek Franciszek 142 Simmons L . W. 32 Siudowska Teresa 382 OSOBOWY 437 Skibiński Franciszek 291, 291 Sobiescy zob. Sobiescy M. i J . Sobiescy M. i J . 236, 236, 238, 238 Spiśl Maria 94 Stasiak P. 88 Stasińska Teresa 382 Staszczak Z. zob. Staszczakówna Zofia Staszczakówna Zofia 377, 380, 382, 383, 385, 386, 387, 393, 405 Steffen A. 88 Stelmachowska Bożena 367—369, 382 Stieber Zdzisław 395 Stoiński S. M. 88 zob. też Ligęza J . i Stoiński S. M. Stopka A. 25 Strecke 106 Stumpe F . 151 Styś W. 40 Suboczowa M. 89 Swierc Piotr z Jełowej (pieśniarz l u ­ dowy) 2,34 Szajnocha Władysław 292, 292 Szczotka Stanisław 244 Szenic Maria 382 Szerer B. 120 Szewczyk Z. 260, 260, 262 Szmek J . 88 Szromba Zofia zob. Szrombówna Zofia Szromb.ówna Zofia 94, 226 Szul Kazimierz 313 Szwengrub L i i i Maria 382, 405 Szwengrub Maria zob. Szwengrub L i i i Maria Szyfelbeln Zofia 382, 385, 386, 390, 405, 425 Szyfer Anna 382, 405 Sleziona J . zob. Popiołek S. i Sleziona J . Ślipko T. 283 Świątkowski Henryk 382 Świętochowski S. 292 Tarko M. 380 Tesche W. 86 Tetmajer A. 260, 260, 262 Thurnwald 430 Tippenhauer W. zob. Gentil-Tippenhauer W. Tołstow S. P. 403 Tomaszkiewicz Wiesław 253 �438 INDEKS Toroński Zbigniew 382, 383, 385, 392, 405 T r a w i ń s k a - K w a ś n i e w s k a Maria 382, 383, 405 Triest F . 123, 151, 167, 170 Trotzig D. 387 Tyszkowa Aleksandra 316 Udziela S. 232, 261, 261, 262, 263, 393 Vuia R. 42 Waldau M. 86 Waligórski Andrzej 94, 316, 395 Wallis Łukasz z Komprachcic (zbieracz pieśni) 233 Wallis Stanisław 89, 293, 293 Warner 430 Wartalski L . 283 Warzecha Bolesław 94 Wasylewski S. 138 Weiss A. 233 Węgrzynowicz L . 262 Wilczewski Hubert 382 Wildt J . 293 Windelband W. 20 Władyczanka Maria 316 Wojciechowski Z. 330 Wolff W. 118, 118 Wolski K . 405 Woroniecka T. 283 Wosz A. 106 OSOBOWY Wróblewski Tadeusz 382 Wnześniowski A. 260, 260, '263, 264 Wyrodek Antoni z Przebieczan (rzeźbiarz-górnik) 310 Wysłouch S. 120, 120, 124 Zagórna B . 405 Zając R. 94 Zambrzycka zob. Zambrzycka-Kunachowiczowa Anna Zambrzycka A. zob. jak w y ż e j Zambrzycka-Kunachowicz zob. jak wy­ żej Zambrzycka-Kunachowiczowa Anna 165, 241, 253, 255, 270, 382, 404 Zambrzycka A. i Malkiewicz K . 241 Zaręba Alfred 94, 112, 384, 386, 391, 392, 393, 394, 397 Zawistowioz-Adamska Kazimiera 253, 364, 371, 375, 380, 381, 386, 392, 394, 397, 405, 408, 410, 419, 421, 423 Zborowski Juliusz 261, 261, 265 Zejszner L . 260, 260, 296 Ziekursch J . 118, 118 Zieliński H . 120 Zimmermann F . A. 123 Znamierowska-Prüfferowa Maria 375, 382, 404, 405, 418, 426 Żabko-Potopowicz A. 138 Żywirska Maria 293, 293 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac2ffe401c19ef1d43175d3d2783a308.pdf 4fb0f491fc562090375b53f4d7f59260 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:495 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:451 Title A name given to the resource Indeks / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.413-420 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS OSOBOWY* wykonała Zofia Szromba Aarne-Thompson 296 Aleksiewicz M. 43 Ambojevici С. 376 Ambrożewicz С. 372, 372 Ándela К. 397 Andrásfalvy В. 313 Andrejew 296 Andrusiak 68 Andrusov D . 373, 373 Antoniewicz Włodzimierz 35, 161, 194, 368, 384, 384, 388 Arnold Stanisław 381 Atias Mosze 298 Atlas M. 304 Augustini ab Hortis S. 265 Avida J. L . (Złotnik) 295 Avitzur S. 302 Babor J. 372 Badanyi M. 375 Bałaś Emanuel 292, 306, 309, 311 Balogh István 312, 407 Balzer O. 101 Bánáteanu Tancred 314, 316, 317 Bánesz L . 373, 373, 376 Bannbers O. 381 Baranowski J. T. 219, 219 Bardajan C . 295, 297 Barnea Aviva 303 Barta J. 373, 377, 377 Barton 409 Bartos F . 92 Bátky Zsigmond 163, 163, 167, 178, 185, 185 Bawli A. 297 Bayer A. 92 * Cyfry podane kursywą wskazują, Bazińska Barbara 332, 362 Bednárik R. 163, 170 Belényesy Marta 312, 314 Bembynek W. 64, 65 Benayahu Meir 294, 295 Bender W. 42, 370 Bendix Ruth 409 Bene Z. 312 Beninger E . 41-43 Ben-Izrael Josef 296 Ben-Jacob Abraham 298 Ben-Jecheskiel M. 295, 297 Ben-Zwi Izaak 294 Ber W. 384 Berda Micha Józef 296 Béres A. 312 Berezowski S. 400, 402 Berzeviczy G . v. 266-268, 275 Bialer L . 301, 301 Biały Z. 334 Bielatowicz J. 395, 395 Bielz Julius 316 Bier L . 197 Biernacka M. 257 Bik Mosze 296 Bin-Gurion Emanuel 295, 296 Blajda C . 37, 369 Blázková R. 348 Blumental N. 298, 298 Bochis I . 80 Bodor Gheorghe 314 Bogatyrev P. 346, 348 Bogdan I . 74 Bogucki Kazimierz 277, 285 Bohúñ Petr 170, 185 iż wzmianka znajduje się w przypisie. �414 Boidol E . 333 Bojko J . 260 Bokonyi S. 312 Bologa Valerin L . 325 Boriskowskij P. I. 376 Borowski J . 361 Botez J . 372, 372 Botto J . 195, 195 Brauer Erich 294, 295 Broda J . 102, 107, 111, 233, 236, 237, 239, 240, 245, 245, 264, 265, 275, 388, 388 Bronicz S. 110 BroSek F . 372, 372, 373 Brzega Wojciech.59, 59 Buber Martin 297 Buczkowski K . 381 Budinsky Krićka V. 33, 35-40, 397 Bugiera I. 67 Bujak F . 101, 105, 105, 108, 108, 394, 394 Bujak Jan 333, 334, 361, 361 Bujakowa M. zob. Lechowska-Bujak Maria Buratyński S. 369, 370 Burszta J . 235, 235, 271 Buturá Valeriu 339, 341, 341 Buzková Z. 333 Bunker J . R . 153, 153, 155, 155 Cabalska M. 33, 34, 369, 371, 371 Cantemir C . D . 71, 72 Capidan T. 78, 78 Cedaka Racon 298 Cercha Stanisław 55, 57, 58, 118 Chaloupecky Václav 164, 165, 165, 388 Chałubiński Tytus 277,280 Chętnik A. 225, 242 Chmielewska M. 377 Chmielowski Benedykt 54 Cholewianka Krystyna 332 Chopin 24 Chotek K . 348 Chrzanowski Ignacy 380 Chybiński Adolf 277, 277, 279, 279, 282, 282, 283, 285, 285, 391, 391 Cidkoni Jakov 295, 297 Cierpieta-Świeykowski Jan 345 Ciołek G . 160 Cohen D . 295 Cohen Izrael 297 Cránjalá D . 94, 95 Csaplovics J . v. 265-267 Csenopol A. 74 Cvijic J . 400, 400 Czajkówna H . 285 Czarnecki J . 250 Czerniawski Karol 280, Czernij O. P. 376 Czernysz A. P. 373, 373 280 Dancus Gheorghe 316 Danysz-Fleszarowa R. 393 Dawidowicz D . 301, 302, 302 Dawidson Efroim 295, 297 Dawis M. 294 Dąbkowski P. 64 Dedijer J . 400, 400 Delaveaux L . 111, 113, 240 Demetrykiewicz W . 368, 368, 371 Densucianu Ovid 77, 77, 78, 78, 404, 404 Długopolski K . 218 Dobosi A. 75, 75 Dobrowolska M. 63, 64 Dobrowolski Kazimierz 15, 63, 64, 66, 153, 153, 227, 313, 332, 388, 388, 392, 392 Dobrski M. 105, 107, 108 Dolansky J . 292 Dollinger Z. 394 Dubiel L . 369 Dunáre Nicolae 314, 314, 316-320, 326, 327, 329, 405 Durczewski Z . 37, 38 Dzieduszycka A. 33, 34 Dziwik K . 235 Ecsedi István 406 Efron Z. 301, 301 Ehrlich M. 295, 297 Eisenberg 301 Eisner J . 39, 44, 372 Eliasz Walery 52 Erben K . J . 308 Erixon Sigurd 97 Fabian V. 348 Falach Salman 295, 298 Falkowski J . 67, 67, 392, 392 Fastnacht A. 64 Feuchtwanger H . 300, 304, 304 Ficková H . 348 Filip J . 34, 41 Fischer Adam 555, 381, 390, 390 �416 Flizak Sebastian 203, 360, 361, 389, 389 Florea-Marian Simion 73 Florescu Florea Bobu 314, 316, 319 Florov G . 372, 372, 374 Focsa Gheorghe 314, 316 Fojtik Karel 307, 311 Foldes László 313, 314 Frankowski E . 199 Frenklowa Giza 303, 304 Fricel H . V. 310 Friedhaber Cwi 298 Fryś Ewa 333, 334, 361 Gadomska К. 371 Gajek Józef 113 Gajewski L . 32 Gall E . 79 Gallas J. H . A. 85-90 Gaon M. D. 296 Gąsienica Józef 282 Gąsiorowski Henryk 391, 391 Gecow R. 233, 236, 239, 244, 250 Gelnar J. 308 Gentil-Tippenhauer Wanda 391, 391 Gerson-Kiwi Edit 294 Geszuri M. S. 295 Géza N. 164 Ghelasse I. 79, 79 Gierdziejewski K . 251 Giuglea G . 78, 78 Gładysz Mieczysław 163, 163, 207, 207, 225, 332, 333, 333, 381, 383 Gładyszowa Maria 314, 362, 400 Godłowski K . 101 Goitein S. D. 294, 295 Goldman L . 303 Golnicki H . 304 Gołaszcziński 278, 279 Gołąb Z. 402 Gołębiowski Łukasz 278, 278 Gorączkiewicz Wincenty 277 Gostomski A. 106 Goszczyński Seweryn 49-58,58,60,277,278,283 Gotkiewicz Marian 388, 388, 389, 389 Górski Władysław 280 Grabowski J. 395, 395 Gródecki R. 101 Gromnicki J. 371, 371 Grzegorzewski Jan 281, 281 Gunda Bela 184, 313, 314, 407 Gureski C . 74 Gustawicz Bronisław 279 Gusti D . 79, 79 Gyorffy István 406 Hacquet Belzasar 54 Haczewski P. 239, 243, 260 Halicki B. 373, 373 Halsy V. 372 Halter Mordechaj 279 Hanke V. 85, 85, 86 Harasymczuk R. 198, 198, 221 Hasdeu В. P. 404, 404 Hassinger H . 29, 29 Haur J. K . I l l , 111, 112, 112 Havelková Vlasta 167, 167, 187 Hinbucher Edlen v. Birkkessy Józef 170, 170, 185, 185 Hejnosz W. 102, 103 Hensel W. 101, 102 Hermann O. 372 Heroldová Iva 307, 309 Herseni Traían 79, 79, 227, 319 Herzog Avigdor 295 Hillebrand J. 372, 372 Hirschberg 296 Hławiczka Karol 278, 279, 279 Hobhouse 409 Hochfeld W. N. 408 Hoebel E . Adamson 408, 408, 409-411 Hoenning O'Caroll E . F . J. 372 Hoesik F . 280 Hofer Tamas 408 Hoffmann Herbert 316 Hofman Krystyna 113 Holy Ladislav 310 Hołowkiewicz E . 260 Hołub-Pacewiczowa Zofia 198, 200, 220, 227, 389, 389, 399, 399, 403 Horák Jifí 289, 289-292, 291,292, 308, 310-312 Houdek I. 166 Hrabalová Olga 308 Hromádka J . 265, 373, 373 Hunyady I. 41 Huska M. 219, 221 Hynková Hana 306, 309 Iancu S. 374 Ihering Rudolf 408 Iorga C . N. 74-75, 75 Irinie Cornel 314, 316, 319 �416 Jamka Rudolf 29, 33, 37, 40-42, 369, 369, 371, 396 Janacková L . 311 Janik M. 271 Janota Eugeniusz 51, 51, 52, 54, 279, 391 Janousková Anna 311 Janowski J. 30, 370 Jansson S. O. 381 Janśak S. 34, 35, 372 Janusz B. 367 Jason Heda 296 Jaworska B. zob. Kopczyńska-Jaworska Bro­ nisława Jażdżewski K . 35 Jech J. 308-311 Jelínková Zdenka 308 Jerzmanowski Józef 54, 55, 56, 58 Jefábek Ryszard 233, 260 Jeziorski M. 393 Jirousková M. 350 John M. 370 Johnová Helena 350, 354 Jordan Iorgu 319 Jostowa Wanda 135, 135, 357, 362, 389, 389 Jura A. 31, 368, 376, 377, 377 Jurende J. K . 85, 85, 86, 88, 91, 95 Kaczor D. I. 67 Kadić O. 372 Kadlec К. 85, 164, 199 kadman Gurith 298 Kadura Gaja 304 Kamieński Ludwik 56 Kamieński Łucjan 283, 283, 286 Kantor Józef 58, 58, 118, 150-152, 150-151, 269, 281, 281 Kapach Józef 294 Karbusicky Vladimir 308, 309, 311 Karczmarczyk Z. 394 Karłowicz J. 399 Karpiński F . 66, 66 Katz Karol 300 Kavuljak A. 164, 165, 265 Kawecki W. 104, 107, 110, 236, 251 Kaznowska-Jarecka Barbara 362 Khás L . 292 Kietlicz-Rayski Konstanty 391, Kietlińska A. 41, 370, 370 Kirkor A. 367 Kirschner 304 391 Kiecki W. 197, 202, 204 Kleczyński Jan 279, 280 , Klima V. 300 Klimaszewska J. 333, 362, 381 Klimaszewski M. 29, 33, 136, 136, 373, 373 Klimová D. 308, 309 Kluk K . 112, 112 Kniażyńskij A. 66 Kochanowski Jan 58 Kohen Dawid 297 Kohler Joseph 408, 409 Kokowskij F. 67, 67 Kolberg Oskar 279, 280, 283, 283 Kolowca Jan 389, 389 Kołtatow S. 333 Konopka J. 200 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 85, 197, 200, 203, 205, 220, 227, 227, 313, 330, 330, 331, 331, 400, 404, 406 Kopernicki I. 66, 67, 67 Kopf A. 361 Kós Károly 316, 317 Kostrzewski J. 33-37, 43, 101, 368 Kotoński W. 283, 283, 285, 286, 286 Koula 343, 344 Kovacevicová S. 170, 185, 185 Kovács L . K . 199, 313 Kowalenko W. 261 Kowalska A. zob. Kowalska-Lewicka Anna Kowalska-Lewicka Anna 101, 117, 330, 334, 369, 398 Kowalski K . 370, 370, 377 Kozłowski J. K . 31, 31, 371, 375, 376, 378, 397 Kozłowski L . 36, 43, 43, 367, 368 Kozminová A. 346 Krajewska Janina 367, 384, 385, 385 Kramażik Jaroslav 306, 309 Krasucki L . 235 Krauss A. 370 Krćek Franciszek 56, 58 Królikowski Janusz 197, 199, 200, 390, 390 Krukierek Magdalena 333-334 Krzyżanowski Julian 296, 303 Kubiakowa S. 333-334 Kubijowicz W. 103, 103, 203, 227 Kubín J. Ś. 308 Kudasik Andrzej 58 Kulesz A. 371 Kunsky J. 374, 374 �417 Kunysz A. 40, 44, 370, 371 Kunz L . 292, 313 Kupczyński Stanisław 388, 388 Kurkowa Z. 159, 159 Kutrzeba S. 232, 233, 261 Kutrzeba-Pojnarowa A. 203, 262, 381, 381, 394, 395., 395 Kutrzebianka A. zob. Kutrzeba-Pojnarowa A. Kuźmiar C. 377 Kwaśnicowa Zofia 283, 283 Kwaśniewicz Władysław 332 Kwiatkowski K . 393 Lachman Robert 294 Lakota J. 333 Lalik T. 102 Lancet Aviva 303 Laudová Hannah 308 Laxa О. 198-200, 200 Lech Józef 235 Lechowska-Bujak Maria 333, 392 Leja Jan 152 Leńczyk G . 368, 368, 370, 370 Leszczycki Stanisław 63, 65, 67, 157, 390, 390, 392, 392 Lewi L . 297 Lewin-Epstein S. 295, 301 Lewiński Jom-Tow 295, 295, 296 Liberak M. A. 221 Licznerski J. 197 Ligęza J. 381 Liss A. 296 Llewellyn Karl N. 408, 408 Londzin J. 230 Loukotka Ćestimir 310 Lożara R. 400-404, 402-404 Lożek V. 372-375, 374 Luby Margit 406 Ładowski Remigiusz 54 Łepkowski Józef 54, 55, 56, 58, 64 Łowmiański H . 101-103 Malinowski Bronisław 408-409, 411 Małecki M. 197, 399 Mancur Atalla 298 Manes 170 Margilith Izrael 299 Mar ino v V. 313 Marki Jaroslav 308-309 Marszewski T. 105 Martonne E . de 76, 76, 221, 227, 374, 374 Maślankiewicz K . 333 Matlakowski Władysław 118, 137, 137, 138, 138, 207, 207, 208, 208, 215, 215, 281, 281 Matusek Małgorzata 335 Maurizio A. 24 Medvecky К. А. 372 Melicherćik А. 195, 292 Meres Magdalena 333, 334 . Metes S. 75, 75, 76, 76 Mickiewicz Adam 292 Mierczyński Stanisław 282, 285, 390, 390 Mierzejewska Jadwiga 283 Mika Emil 283, 285, 285 Mileski Witold 392, 392 Milojsvic В. 400, 400 Misińska Maria 232, 250, 258, 260, 330, 330, 367 Mizrach Chanina 298 Mjirtan J. 292 Moczydłowski Ignacy 388, 388 Molcho J. L . 299, 299 Morariu Tiberiu 78, 78, 199, 336, 366, 374 Morawski Szczęsny 396 Morosan N. 372, 372, 374 Moskwa K . 38, 40, 370 Moszyński Kazimierz 59, 102, 102, 159, 159, 164, 164, 165, 165, 197, 225, 225, 332, 380, 381, 382, 393 Mulkiewicz O. 371 Mydlarski J. 66, 66 Macalik B. 92 Macha V. 200, 200, 403 Machał Jan 289 Madarassy László 406 Maine 409 Majer J. 66 Majewski K . 24 Malicki L . 178, 367 Nacht J. 296 ' Nagy Czirok László 406-408, 408 Nagy J. 316 Nahumlewi Jehuda 304 Náprstek V. 342 Narkis M. 300 Nasz A. 37, 369 Nedelcu E . 374 Nemcová Bożena 167 Nicoláescu-Plopsor C . S. 325, 373, 373, 374, 374, 376 Etnografia polska, t. V 27 �418 Niculescu G . 374 Niederle L . 102, 164, 184 Niemcówna Stanisława 380 Nikifor 362 Nitsch Kazimierz 197, 283, 381, 399 Nizińska Irena 109, 333 Nosek S. 30, 30-31, 367, 367, 369, 369, 370, 370, 396, 396, 397 Novák A. 292 Novak Vielko 313, 400, 400-404 Nowak J. 394, 394, 395, 395 Nowotarski W. 393 Nowothny A. 369 Noy Dov 293, 295, 299, 302, 303 Noy Meir 297 Nun Mendel 299 Nusl Bohumir 308-309, 311 Obrochta Bartek 280, 282, 285, 391 Ofer Cwi 304 Olędzki J . 225, 225 Olsvanger I. 295, 297 Onisor T. 341 Opreanu S. 78, 78-79 Orkan Władysław 55, 359 Ormicki W. 233, 237, 237, 260, 393 Ossowski G . 372, 372 Oszelda Władysław 391, 391 Otto H. 165 Pacelka V. 92 Paderewski Ignacy 24, 280 Pamfile Tudor 73 Párálutá M. 80 Paryski Witold H . 388, 388 Pasternak J. 30, 30, 36, 39, 43, 43, 44 Pastrnek Frantisek 167, 167 Pasznycki B. 67, 67, 392, 392 Patai R. 299 Patkowski Aleksander 380, 393, 393, 394 Pauli Żegota 52, 52, 199 Pawlik S. 106, 111 Pawlikowski Jan Gwalbert 387 Pawłowski Stanisław 380, 393 Pączewski L . 232, 237 Petrbok J . 374 Petrescu Paul 316, 317, 319 Piasecki Eugeniusz 381 Pieniążek Józef 391, 391 Pietraszek Edward 332 Pigoń Stanisław 50, 54, 55, 55, 60 Pinkerfeld Jakub 301, 301, 302, 302 Pitorak Józef 58 Plessingerová A. 351 Piętka V. 308 Pohoska E . 395, 395 Pol W. 65, 66-67, 67, 233, 236, 236, 237, 260, 277 Polańskij J . 367, 372, 272, 274, 376 Polívka Jifí 289 Polonec Andrej 163, 186, 188, 194 Połujański A. 260 Popiołek F . 107 Popovivi R. 376 Popp M. N. 78, 78 Pospiśil Franciszek 283, 283 Potkański K . 44, 101, 103, 104 Poźniak Włodzimierz 284 Pranger Mosze 298, 298 Prauss Jan 42 Prochaska A. 64 Prodan D. 336 Prośek F . 374, 374, 375 Przyboś Adam 389, 389 Pulca M. 351 Rabina Menasze 297 Racek Jan 292 Racskayho Max 170 Rading W. 370, 396 Radzikowski Stanisław Eliasz 51-54, 52 Rapos К. 220 Raticz O. 44 Rattray 409 Rączka Jan 360 Reinfuss Roman 63, 63-65, 67, 67, 105, 111, 113, 124, 163, 163, 225, 381, 392, 392 Reizes Józef 304 Rehor Frantisek 342, 345 Reychmann Jan 388, 388, 389, 390, 390, 392, 392 Reyman J. 397 Reyman T. 37, 369 Roj Wojciech 59, 59 Romer E . 136, 373, 373 Rosenberg A. 164, 165 Roska M. v. 372, 372 Rostafiński J. 101 Roth C . 301 Roth S. 372, 372 �419 Roubík F . 261, 261 Russu I. I. 341, 404, 405 Rybakov B. A. 193, 194, 194 Rywlin J. 299 Rzączyński Gabriel 54 Rzepecki Władysław 282 Sabacińska D. 385 Sabała Jan Krzeptowski 53, 54, 157, 280, 280 Sadan Dov 294, 295, 296, 297 Sadownik J. 285 Sadowski J. N. 37, 367, 368, 368 Salomon Karl 296 Sarna W. 64, 67 Sawicki Ludomir 92, 227, 376, 377, 380 Sągajłło-Kaczanowska M. 381 Schatz Borys 300 Scheufler Vladimir 306, 309 Schoenfeld Eliszewa 295 Schwarz K . 301 Schwarzbaum Haim 295 , 295 Sekyry J. 374 Semkowicz Władysław 44, 44, 381 Setkowicz J. 113 Seweryn T. 119, 120, 224, 381 Shelem Matatjahu 298, 298, 299, 299 Sierotwiński Stanisław 50 Sikora P. 31, 375, 376, 397 Simonenko I. 313 Sirovátka Oldfich 309-311 Skalníková Olga 307, 309, 310 Skopowski C. 380 Skupień Florek Andrzej 58, 59 Skutil J. 372, 376 Sládkovic A. 195, 195 Sloboda D. 85, 86, 86, 88-90 Słapa Aleksander 50 Smolarek P. 261 Smoleński Jerzy 381 Sobiescy Jadwiga i Marian 284, 284, 286, 286 Socháñ Pavel 163, 185 Somecan L . 78 Sosnowski Kazimierz 391, 391 Sosnowski Oskar 381 Soukup Lubomir 308 Spector Johanna 298 Spilka Josef 309-311 Spiridon V. 80 Stahl Paul 316, 319 Stankiewicz W. 393 Stañková Jitka 306, 307, 309, 351 Starkówna Edyta 357 Staszic 54 Steczkowska M. 200, 217, 217, 223 , Steinman Eliezer 297 Steinmetz 409 Stelmachowska B. 384 Stęczyński Bogusz Zygmunt 56, 58, 59 Stieber Z. 63, 66 Stoiński S. 395, 395 Stopka Andrzej 281, 281 Stráská D. 163 , 292, 342, 343, 348, 349, 349, 350, 352 Stuczewski Jechojachim 297, 297 Studnicki Franciszek 411 Suchanek Karol 235, 235, 250, 252, 254, 255, 256 Sulimirski T. 38, 38-39, 367-369, 368, Svoboda S. F . 342, 343 Svobodová Vlasta 306, 307 Sygański J. 219 Syrenius S. 112, 112 Szafer Władysław 373, 373, 380, 381 Szczotka S. 111, 219, 221, 227, 393, 394, Szczygielski T. 44, 44 Szsmłej I. 66 Szentivei J. 316 Szewczyk Zdzisław 333 Szkocki A. 285 Szromba Zofia 333-334 Szubertowa M. 330 Szuchiewicz W. 198, 224, 391 Sziics Sandor 406 Szurmiak-Bogucka Aleksandra 277, 285, Szymanowski Karol 24, 282 Śląski B. 261, 262, 270, 271 Śmiałek Jan 54 Śmiałowski Rudolf 398, 399 Śmiszko M. 43, 367 Środoń A. 398 Stastná Jarmila 307 Śtika Jaroslav 85, 93, 228, 306 Stiková Karolina 309 Tabor W. 198, 198 Tagányi К. 165 Takáts Sándor 407 Tálasi István 406 223 348, 253, 371 394 285 �420 Talko-Hryncewicz Julian 380 Talmon Janina 293 Tarnowycz J. 63, 68 Tatar Jędrzej 282 Tetmajer Kazimierz 50, 59, 59 Tetmajer Leon 49, 56, 57 Teutsch J. 372, 372 Ticho 304 Timaffy L . 313 Timoszczuk B. O. 376 Tomaszewski Z. 23 Topolski J . 107, 112 Toroński A. J . 67, 67 Treter Bohdan 390, 390 Trkovská Vera 306, 307, 309 Trzepacz M. zob. Cabalska M. Tymieniecki K . 101 Udziela Seweryn 63, 67, 67, 118, 120, 281, 281, 381, 382, 392, 392, 393 Urbach E . 295 Ureke W. 74 Václavík A. 348 Valsan G . 77, 78, 78, 79 Vancík Frantiśek 306, 309 Varga G . 312 Veéerková M. 348 Veress A. 75, 75, 76, 76 Vértes L . 373, 373, 375, 376 Vetterl Karol 308, 311 Vilím D. 85, 86, 86, 88, 89 Vitasek F . 373, 373 Vladutiu Ion 71, 82, 313, 319 Vollenhoven v. 409 Vondrácek О. 346 Vuia Romulus 80, 80, 82, 314, 316, 319 Vydra I . 348 Wachowiak В. 261, 274 Wałowy A. 371 Wanatowicz J. 371 Wantuła A. 333 Wasilewski Zygmunt 50, 55-57 г ш л м ÍTNOGRWH POLSKI М Ы и Historii FnltnrB M . « n . t o e | POLSKU J AKADLMU INAIJR w - г . s t a w a , u l . Hoza Nr 74 Wawrzeniecki M. 208 Werchratski I. 66 Werses S. 295, 297 Węgrzynowicz Leopold 199, 200, 203, 205, 208, 212-215, 213, 215, 217, 217, 224, 378-383, 378, 380, 382, 383 Wielowiejski J. 102 Wierzbowski T. 60 Więcko E . 232 Wiktor J . 333 Wildhaber Robert 385 Winter Z. 164 Witkiewicz S. 118, 283 Wokroj F . 66, 66 Wolski L . 260 Wrześniewski August 50, 50, 118 Wyhlidal P. 346 Wyrozumski J. 267, 275 Zambrzycka-Kunachowicz Anna 117, 118, 333, 333, 395 Zamir Emanuel 297, 298 Zawistowicz-Adamska K . 122, 329, 330, 330, 381 Zborowski Juliusz 49, 224, 281, 282, 282, 285, 359 Zdercius B. 317 Zdiarski Stanisław 50, 55, 55, 56, 279 Zeitlin 301 Zejszner Ludwik 50, 54, 199, 219, 221, 278, 278, 279, 283 Zewin S. J . 297 Ziłyńskij I . 63, 66 Znamierowska-Priifferowa M. 381 Zubrzycki D . 63 Zygler T. 286, 286 Żaki Andrzej 30, 30-38, 40-44, 43, 44, 369, 370, 388, 388, 395-397 Żółkiewski S. 21 Żurowski J. 29, 29, 33, 37, 38, 40, 368, 368, 371, 396, 397 Żurowski K . 38, 38, 367 Żurowski T. 370, 370 �