19 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bac902f1da398dd92fa55a02a62a8d80.pdf 701d62fa948812c6892ffb4ae97e8e8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3660 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3437 Title A name given to the resource Graffiti na murach Warszawy 1989-1990 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdziewicz, Anna Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Graffiti na murach Warszawy 1989-1990 Anna Beata Bohdziewicz 94 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c349c56d0d4edce3a5921af4771ca4ae.pdf bfebf1ab5ab52da4fc014771e4b1ea70 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4475 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource grafika ludowa stroje ludowe - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4162 Title A name given to the resource Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.199-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa GRAFIKA POLSKA X I X WIEKU JAKO Z R O D Ł O D O B A D A N N A D STROJEM L U D O W Y M * Według definicji podanej przez Jerzego Topolskiego, potencjalnym źródłem historycznym jest wszystko to, co zawiora informację o faktach historycznych potrzebnych dla sformułowania odpowiedzi na pewien p r o b l e m . A b y źródło ikonograficzno m o ż n a b y ł o t r a k t o w a ć jako dokument histo­ ryczny muszą być spełnione dwa w a r u n k i : źródło musi b y ć pierwotne i musi b y ć wiarygodne, czyli ma opisywać stan zgodny z rzeczywistością . 1 2 W odniesieniu do ikonografii za źródło pierwotne należy uważać takie, k t ó r e jest oparte na autopsji i nie jest ani przerysem, ani kopią. A b y u s t a l i ć w i a r y g o d n o ś ć źródła ikono­ graficznego, nałoży p r z e p r o w a d z i ć t ę s a m ą p r o c e d u r ę wery­ fikacyjną, co w odniesieniu do dokumentu pisanego, czyli przeprowadzić zarówno k r y t y k ę z e w n ę t r z n ą , j a k i w e w n ę ­ trzną . 3 K r y t y k a z e w n ę t r z n a u t o ż s a m i a n a jest z badaniem autentyczności źródła i odpowiada na pytanie, czy przekaz nie został sfałszowany. Sprawdzenie w i a r y g o d n o ś c i rysow­ nika czy malarza n a s t ę p u j e często po ustaleniu danych bio­ graficznych. Stwierdzamy wówczas, czy wykonawca b y ł w miejscowościach, z k t ó r y c h p o c h o d z ą rysunki, gdzie i w jakich warunkach je robił. K r y t y k a w e w n ę t r z n a roz­ patruje relację m i ę d z y informacją a rzeczywistością, czyli bada wiarygodność informacji zawartej w przekazie ikono­ graficznym. Woryfikacja m a t e r i a ł u źródłowego polega na ustaleniu, czy przodstawione r y s u n k i z n a j d u j ą potwierdzenie w innych matoriałach opisowych i ikonograficznych, w e d ł u g zasady przyjętoj przez h i s t o r y k ó w , zestawienia d w ó c h źródeł czy dwóch ś w i a d e c t w n i e z a l e ż n y c h . Zasady to są ogólnie znane, lecz ich stosowanie w sto­ sunku do m a t e r i a ł ó w ikonograficznych zwłaszcza na terenie etnografii nie zawsze było respektowane. W nowszych pod­ ręcznikach historycznych o ikonografii m ó w i się niewiele, pozostawiając t ę dziedzinę historykom sztuki , lecz ci ostatni interesują się t y l k o n i e k t ó r y m i w y b r a n y m i zagadnieniami. Zestawiając dwa t y p y źródeł historycznych d o t y c z ą c y c h ubiorów ludowych: źródła ikonograficzne i przekazy pisane, stwierdzamy przewagę m a t e r i a ł u rysunkowego nad opiso­ wym, zwłaszcza gdy m a t e r i a ł y rysunkowe są uzupełnione kolorem i zawierają k o n i e c z n ą d o k u m e n t a c j ę w postaci pod­ pisów. Skrótowość m a t e r i a ł u wizualnego, możliwość uchwy­ cenia niejako j e d n y m wejrzeniem zestawów kolorystycznych, częściowo nawet k r o j u ubioru, k s z t a ł t u sylwetki, w y g l ą d u poszczególnych e l e m e n t ó w stroju i ich zdobnictwa sprawia, że uzyskuje się m a t e r i a ł syntetyczny o d u ż y m znaczeniu. W jednym układzie przedstawieniowym zawarte są prawie wszystkie relacje p o m i ę d z y poszczególnymi elementami ubioru. Natomiast przy opisie s ł o w n y m , gdzie często spoty­ kamy niezdefiniowane pojęcia i wieloznaczne terminy, u czy­ tającego z reguły n a s t ę p u j e subiektywna interpretacja tek­ stu, a w y o b r a ź n i a p o d ś w i a d o m i e dokonuje rekonstrukcji ele­ mentów opisowych nie zawsze zgodnej z intencjami autora opisu. Równio subiektywna jest interpretacja kolorów, ponioważ piszący z reguły nie odwołują się do jakiejś skali barwnej, w k t ó r e j poszczególne barwy b y ł y b y znormalizo­ wane s. 4 Jeżeli w analizie ikonograficznej p o s ł u ż y m y się elemen­ t a m i teorii informacji według schematu opracowanego przez 6 Shannona , wówczas cały u k ł a d przekazu sprowadzimy do prostych e l e m e n t ó w : 1 — źródła informacji, 2 — nadajnika przekazującego, 3 — k a n a ł u przekazującego zakodowane sygnały, 4 — odbiornika, 5 — przeznaczenia. Jeśli w drodze analogii poszczególne etapy wymienione przez Shannona zastosujemy do przekazu ikonograficznego, otrzymamy w ó w c z a s : 1 — rzeczywistość b ę d ą c ą przedmiotem ujęcia ry­ sunkowego, 2 — nadajnikiem będzie osoba rysownika, prze­ kazującego zgodnie ze swoimi umiejętnościami i wymaga­ niami epoki w y r a ż o n e za p o ś r e d n i c t w e m pewnej techniki znaki o b i e k t ó w , s t a n o w i ą c y c h przedmiot jej zainteresowania, dalej 3 — k a n a ł e m będzie t u zobiektywizowany w postaci pewnego zestawu kresek czy plam barwnych rysunek, akwa­ rela, grafika czy obraz olejny oraz w y t w ó r plastyczny, k t ó r y dla 4 — odbiorców (historyków, muzeologów, publiczności) staje się ź r ó d ł e m do b a d a ń , przedmiotem interpretacji i este­ tycznej kontemplacji, j e d n y m słowem przedmiotem odbioru . 5 — Utrwalona w ten sposób i zobiektywizowana cząstka minionej rzeczywistości znajduje swoje miejsce przeznaczenia w tekach kolekcjonerów, w zbiorach bibliotecznych, archi­ walnych czy muzealnych, k t ó r e z kolei m o g ą b y ć przekaźni­ k a m i w dalszym ł a ń c u c h u przekazywania i przetwarzania informacji. Ten prosty schemat może b y ć p o m o c ą przy ba­ daniu stopnia zniekształcenia przekazu ikonograficznego oraz przy śledzeniu przyczyn, k t ó r e je wywołują. Szczególnie znamienne b ę d ą t u zniekształcenia w y w o ł a n e cechami stylu epoki, zwłaszcza dla 1. poł. X I X w., w k t ó r y m dominował romantyczny model sylwetki ludzkiej o specyficznych teatralnych gestach, lalkowatych twarzach, daleki od reali­ stycznego ujęcia. 7 Na podstawie XIX-wiocznego m a t e r i a ł u ikonograficz­ nego, głównie grafiki i'malarstwa, m o ż n a prześledzić w do­ kumentowaniu realiów c h a r a k t e r y s t y c z n ą ewolucję sposobów widzenia kostiumu chłopskiego. W 1. poł. X I X w. spoty­ k a m y się z p r ó b a m i uogólnienia i w y r a ż e n i a rozmaitości u b i o r ó w w postaciach typowych. Przyjmujemy, że przed­ stawienia graficzne czy malarskie są dokonywane na pod­ stawie świadomego wyboru, lecz jednocześnie stawiamy py­ tanie, czy cechy kostiumologiczne podane przez a r t y s t ę są reprezentatywne dla przedstawianej grupy wiejskiej czy miojskioj. Czy przedstawiany u b i ó r był noszony powszechnie i w j a k i m zasięgu ? Jednym słowem, czy b y ł to u b i ó r typowy ? Na te pytania nie daje już odpowiedzi m a t e r i a ł ikonogra­ ficzny. Musimy sięgnąć do ź r ó d ł o w y c h m a t e r i a ł ó w pisanych i zestawić je z ikonografią. W ó w c z a s m o ż n a ocenić, na ile rysunek b y ł zgodny z ubiorem t y p o w y m . W 2. poł. X I X w. w związku z filozofią p o z y t y w i s t y c z n ą i tendencjami realistycznymi w malarstwie, j a k również dzięki szeroko uprawianemu malarstwu rodzajowomu, za­ częto w sposób bardzioj ś w i a d o m y realizować zasadę repre­ zentatywnego wyboru malowanych modeli. Za istotne za­ częto u z n a w a ć nie t y l k o cechy „malowniczości", ale syntezę cech antropologicznych, psychofizycznych i kostiumologiczn y c h . W podpisach pod otaazami posługiwano się określe­ niem ,,typ l u d o w y " . Określenie to zasługuje na baczną u w a g ę i analizę, ponieważ miało z n a m i o n o w a ć nie tyle indy­ widualnego człowieka, narysowanego na podstawie ogląda­ nego modelu, ale cechy uogólniono, istotne, stanowiące 8 199 �syntezę indywidualnych cech danej grupy regionalnoj. Na to szczegóły zwraca u w a g ę Mieczysław Treter', k t ó r y , poza k r y ­ tycznie ustosunkowanym do m a t e r i a ł ó w ikonograficznych Bronisławem Malewskim , bodaj pierwszy zwrócił u w a g ę etnografów na cenne m a t e r i a ł y ikonograficzne i dokumen­ talne zawarte w malarstwie r o d z a j o w y m . Malarze patrzyli na wieś oczami a r t y s t ó w i dokumento­ wali w zakresie ubiorów te cechy, któro z malarskiego p u n k t u widzenia zasługiwały na u w a g ę . Jeżeli okazy wzorcowe w postaci „ t y p ó w ludowych" i m a t e r i a ł y kostiumologiczno b y ł y istotnie reprezentatywne dla grupy, wówczas wartość dokumentalna malarstwa rodzajowego może stać się cennym źródłem dla etnografa . Jeżeli natomiast w malarstwie ro­ dzajowym d o m i n o w a ł y oceny estetyczno, a realia b y ł y przetwarzane, aby wywołać estetyczne przeżycie, wówczas obraz funkcjonował t y l k o jako dzieło sztuki. Szczególnie interesujące dla otnografa są obrazy dato­ wane, k t ó r e m o ż n a powiązać z k o n k r e t n y m rogionom czy miojscowością. Oprócz szczegółów u b i o r ó w często dokumen­ tują one zajęcia, warunki pracy, s y t u a c j ę życiową. Istniejąco napisy czy t y t u ł y nie zawsze u ł a t w i a j ą zadanie; najczęściej są zbyt ogólnikowe — dopiero na podstawie posiadanego zasobu wiedzy należy je rozszyfrować i odpowiednio zinter­ pretować . W grafice, podobnie jak i w X I X - w i e c z n y m malarstwie rodzajowym, przynależność spoloczna jest określana nie tylko za p o m o c ą ubiorów wiejskich, ale i charakterystycz­ nych a t r y b u t ó w czy r e k w i z y t ó w o r ó ż n y m stopniu konwencjonalności w zależności od panującego stylu. A t r y b u t y określały w sposób jednoznaczny główne lub uboczno zajęcie zawodowe i przynależność s t a n o w ą w obrębie feudalnej hiorarchii. W r ę k a c h mężczyzn odzianych w odświętne sukmany, któro nigdy nie były u ż y w a n e jako ubiór roboczy, 10 11 12 13 1 200 pojawiały się drewniano ł o p a t y okute n,a k o ń c a c h żolazem, widły, kosy, czasem grabie, a bardzo często zwyczajna laska, bat pasterski, ciupaga czy fajka. K o b i e t y natomiast, gdy w ę d r o w a ł y na pole, niosły w r ę k a c h dwojaczki, sierpy lub grabie, a najczęściej koszyki o r ó ż n y m kształcie. W ujęciu romantycznym w r ę k a c h kobiet widzimy k w i a t y (moda na noszenie kwiatka i chusteczki w r ę k u , zwłaszcza gdy do kościoła w ę d r o w a ł y panny, u t r z \ a n a ł a się w n i o k t ó r y c h okolicach Polski do I I wojny światowej). Mężczyźni i kobiety przodstawiani są często z rekwizytami o b r z ę d o w y m i : rózga­ m i weselnymi, ręcznikami. Spotykamy t a k ż e dziewczęta ofiarowujące chłopcu pisanki, j a k na akwaroli Franciszka Ksawerego Prekn, przedstawiającej dwie dziowczyny i mło­ dzieńca z okolic miasteczka Dynowa ( i l . 44), czy na innoj akwareli togo malarza — dziewczynę ofiarowującą chłopcu wstążkę (il. 46) . 14 N i e k t ó r e a t r y b u t y czy r e k w i z y t y są szczególnie inte­ resujące, zwłaszcza jeżeli b ę d z i e m y jo i n t e r p r e t o w a ć w świetlo szerszych m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w c z y c h historycznych i geo­ graficznych. N a l e ż y do nich c ł i a r a k t e r y s t y c z n a , zwinięta w wałek p ł a c h t a , podobna do zwoju p ł ó t n a , pojawiająca się pod p a c h ą kobiet. Spotykamy j ą w reprodukowanej przez Bystronia akwareli Norblina, przedstawiającej Lublin i a n k ę , a t a k ż e u kobiet z grupy M a z u r ó w w litografiach Jana Lewickiego . W akwarelach Kajetana Wincentego Kiolisińskiego z t a k i m z w i n i ę t y m p ł a t o m p ł ó t n a pod p a c h ą w y s t ę p u j e mieszczka z Liska, z dawniejszego c y r k u ł u sanockiego. Ubrana jest ona we wzorzysty, długi kaftan, pod n i m ma granatowy gorset zapinany na guziczki, w z o r z y s t ą , długą spódnicę i na niej b i a ł ą z a p a s k ę . U b i o r u dopołniała %viązana w zawój wzorzysta t y b e t k a . Szczegóły w s k a z u j ą , iż jest to ubiór o d ś w i ę t n y . 1 5 16 ��Akwarole Bogumiła Gąsiorowskiogo. Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie. Teka: Zbiór ikonograficzny A m b r o ż e g o Grabowskiego. I I . 4. Zmówiny, 14,2x13 c m . I I . 5. Potwier­ dzenie zmówin, 13,2x25 cm. W y s t ę p o w a n i e p ł a c h t y zwiniętej w w a ł e k interpretuje Agnieszka Dobrowolska jako rekwizyt ubioru miejskiego genetycznie w y w o d z ą c y się z białej p ł a c h t y . Pozostaje on pod w p ł y w e m mody zachodniej, a w s p ó ł w y s t ę p u j e często z renesansowym c z ó ł k i e m i ' . Uzasadnia ona, iż jest t o dawna, spotykana u Słowian p ł a c h t a naramienna noszona w różnej formie: narzucana na ramiona i w i ą z a n a na piersiach, b ą d ź noszona na głowie, a nazywana r a ń t u c h , łoktusza, p ł a c h t a , n a d k r y w k a . Zasięg w y s t ę p o w a n i a tpgo w a ł k a pokrywa się d o k ł a d n i e z zasięgiem Słowian zachodnich. T a k więc zasięg togo archaicznego olemontu ubioru n a l e ż a ł o b y rozszerzyć o dalsze, wskazane wyżej tereny, zgodnie z wnioskami, jakie nasuwa o m ó w i o n y t u m a t e r i a ł ikonograficzny. Przekazy ikonograficzne d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h ubio­ rów ludowych w y s t ę p u j ą w malarstwie b ą d ź w grafice w po­ staci r y s u n k ó w , akwarel, w kolorowanych l u b nie kolorowa­ nych miedziorytach, w akwafortach, litografiach oraz drze­ worytach, f u n k c j o n u j ą c y c h jako ilustracja k s i ą ż k o w a , ilu­ stracja dla czasopism l u b jako grafika ulotna, a nadto w p o c z t ó w k a c h oraz fotografii. Grafika najczęściej ilustro­ w a ł a j a k i ś tekst, ale b y w a ł a t e ż z ż a d n y m tekstem nie zwią­ zana, j a k : r y c i n y czy litografie t w o r z ą c e cykle ilustracyjne, a wydawane najczęściej w albumach o z w a r t y c h poszytach lub w postaci l u ź n e j . L u ź n e tablice zwłaszcza w starszych albumach są często zdekompletowane, a d o k ł a d n a ich ilość jest obecnie t r u d n a do ustalenia, wobec k i l k u r ó ż n y c h w y d a ń i braku danych w bibliografiach. P o w s t a w a ł y one w związku z działalnością w y b i t n y c h malarzy, j a k N o r b l i n , Gerson czy Matejko, często jako m a t e r i a ł y studyjne na marginesie ich działalności. M a t e r i a ł y do kostiumologii historycznej zbierał również i grafik K a j e t a n W i n c e n t y Kielisiński, lecz zamie­ rzone przez niego wydawnictwo nie doszło do s k u t k u z braku niezbędnego na t e n cel funduszu. Dziewiętnastowieczne ilustracje u b i o r ó w ludowych b y ł y niekiedy wykonane na spocjalne z a m ó w i e n i e osoby piszącej tekst. N p . Łukasz Gołębiowski do tablicy z ubiorami l u d o w y m i dla swojej książki Lud polski, jego zwyczaje, zabobony (Warszawa 1830) w y k o r z y s t a ł m a t o r i a ł y j u ż istniejące, r y c i n y Stachowicza i Norblina, a d l a u z u p e ł n i e n i a b r a k u j ą c y c h p r z y k ł a d ó w pewnych regionów zwrócił się do swoich k r e w n y c h i znajo­ m y c h z p r o ś b ą o n a d e s ł a n i e szkiców z n a t u r y . W jego tablicy zawierającej 44 t y p y u b i o r ó w z n a l a z ł y się również rysunki Wójcickiego, p r z e d s t a w i a j ą c e H u c u ł a , Rusina, R u s i n k ę , Mazura w ś w i ą t e c z n y m stroju i dwa rysunki K u r p i ó w , ry­ sunki szwagra Gołębiowskiego — Rabcewicza, przedstawia­ j ą c e m ę ż a t k ę w P i ń s k i e m , P i ń c z u k a i dziewczynę wiejską z P i ń s k i e g o . Ponadto pięć r y s u n k ó w u b i o r ó w z P o d o ł a wy­ k o n a ł a siostra Gołębiowskiego, Dorota Potro. Gołębiowski jest t u chwalebnym w y j ą t k i e m , p r z e w a ż n i e bowiem piszący książki w o w y m czasie rzadko podawali źródła swoich rycin. 18 W rzadkich przypadkach autor tekstu b y ł ilustratorem zarazem, j a k t o w i d z i m y w książce Walerego Eliasza Radzi­ kowskiego poświęconej kostiumologii: Ubiory w Polsce i u sąsiadów^. Wiele d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h a l b u m ó w zawierają­ cych ciekawy m a t e r i a ł do historii u b i o r ó w ludowych nie zawiera a n i spisu tablic, a n i komentarza, a napisy są bardzo często ogólnikowe i niewiele m ó w i ą c e . Te s k ą d i n ą d powszech­ nie znane sprawy poruszam t u t a j dlatego, aby u w y d a t n i ć funkcję grafiki jako ź r ó d ł a niekiedy samoistnego w 1. poł. X I X w . , k t ó r e w y m a g a ł o b y obecnie u z u p e ł n i e n i a , a więc opisu i komentarza etnografa czy kostiumologa, drugi nato­ miast t y p , t j . ilustracja k s i ą ż k o w a wymaga krytycznego ustosunkowania się z a r ó w n o do ilustracji, j a k i tokstu pisanego w X I X w . Zwłaszcza w przypadku, gdy m a m y do czynionia z drukowaniem r y c i n przez różne wydawnictwa X I X w . , istnieją możliwości powstania b ł ę d ó w w sposobie interpretacji p r z y w y k o r z y s t a n i u ryciny, w b ł ę d n y c h lub 202 �U.6 -12. Akwarele Bogumiła Gąsiorowskiego kopiowane z malatur M . Stachowicza. Zb. Graf. B i b l . P A N w Krakowie. Teka: Zb. ikonogr. A . Grabowskiego. U . 6. Wiejskie wesele, 20,8x27,7 om. I I . 7. Przygotowanie do wieczerzy,112,9X23,2 cm. 4 ���zbyt ogólnikowych podpisach, k t ó r e później p o w o d o w a ł y błędne interpretacje, czy w zastosowaniu niewłaściwych kolorów przy r ę c z n y m kolorowaniu r y c i n lub l i t o g r a f i i . P r z y k ł a d ó w dostarczy nam późniejsza analiza r ó ż n y c h t y ­ pów grafiki. Istnieje jeszcze m n ó s t w o ciekawych m a t e r i a ł ó w ikono­ graficznych, d o t y c z ą c y c h nie t y l k o zresztą u b i o r ó w ludo­ wych, słabo spenetrowanych przez etnografów, m i m o syg­ nałów w literaturze etnograficznoj i w bibliografiach. Ma­ t e r i a ł y to przechowywane w bibliotekach, archiwach oraz w zbiorach muzealnych czokają jeszcze na swojego o d k r y w c ę , a w k a ż d y m razie na rejestrację w postaci indeksu rzeczo­ wego, umożliwiającego zorientowanio się w zasobach źródeł. Odnośnie zbiorów i zasobów ikonograficznych u t r u d n i a sytuację brak centralnej k a r t o t e k i z a r ó w n o zbiorów, jak i źródeł. Mimo żywiołowego rozwoju muzealnictwa w Polsco po ostatniej wojnie, sprawa ta pozostaje wciąż w sforze bar­ dzo mglistych p r o j e k t ó w . Pierwsze wzmianki o konieczności zbiorania m a t e r i a ł ó w ikonograficznych znajdujemy u ks. Hugo K o ł ł ą t a j a w jego Programie zbierania zabytków kultury ludowej z 1802 r., gdzie pisze on: (należy) ułożyć korespondoncję po wszj^stkich częściach Polski dla zasięgnięcia j a k najdokładniejszej wia­ domości o obyczajach aktualnych wsz\ stkich l u d ó w tego kraju, a gdyby m o ż n a , dostanie dobrych r y s u n k ó w t y c h wszystkich obiektów, k t ó r e nio dość jest opisać, ale jo trzeba widzieć i czytelnikom w kopersztychach p r z e d s t a w i ć " . Gromadzoniem m a t e r i a ł ó w ilustracyjnych m . i n . również i do ubiorów ludowych z a j m o w a ł się w 1. poł. X I X w . z a s ł u ż o n y księgarz krakowski i wydawca A m b r o ż y G r a b o w s k i . Przogląd matoriałów ilustracyjnych dla X I X w. daje na ł a m a c h , , W i s ł y " w 1904 r. Bronisław Malewski, k t ó r y w sposób arbitralny, a nie zawsze zgodny z rzeczywistością oceniał m a t e r i a ł y ikonograficzne . Mieczysław Treter niewiele póź­ niej, bo w 1910 r., w lwowskim „ L u d z i e " publikuje zwięzły przegląd m a t e r i a ł ó w ikonograficznych, p o c z ą w s z y od X V I I I w., poświęconych t y p o m l u d o w y m . P r z e g l ą d t a k i , alo w odniesieniu do m a t e r i a ł u etnograficznego staropol­ skiego oraz t y p ó w ludowych Norblina, wniosło opracowanio Jana Stanisława Bystronia w 1934 r . W a r t o t u w s p o m n i e ć r 20 21 22 23 2 4 0 zasługach Seweryna Udzieli dla zbiorania m a t o r i a ł ó w do ubiorów ludowych w postaci p r z e r y s ó w , plansz ubiorów, krojów, akwarel, fotografii, p o c z t ó w e k a przede wszystkim oryginalnych e k s p o n a t ó w muzealnych. Jogo t e k i d a ł y pod­ s t a w ę dla utworzenia i n s t y t u c j i powołanej do udzielania porad i krzewienia wiedzy z zakresu u b i o r ó w ludowych. I n s t y t u c j ą t ą b y ł a Poradnia w Sprawach Strojów Ludowych Związku Ziem Górskich, p o w s t a ł a w 1938 r. przy Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Niestety ż y w o t jej b y ł k r ó t ­ k i — istniała t y l k o do w y b u c h u I I wojny ś w i a t o w e j . N a uwagę zasługuje sposób wykorzystania m a t o r i a ł ó w ikono­ graficznych przez Tadeusza Seweryna. Sięgnął on do grafiki staropolskiej i przez e t n o g r a f i c z n ą i n t e r p r e t a c j ę drzewo­ r y t ó w znacznie wzbogacił n a s z ą wiedzę o roaliach wsi, w t y m t.",kże o ubiorach ludowych w okresie od X V I do X I X w . K r y t y c z n y i w y c z e r p u j ą c y p r z e g l ą d m a t o r i a ł ó w ikonogra­ ficznych dla regionu krakowskiego, niestety bez ilustracji daje Anna Kutrzebianka w 1952 r. w „ L u d z i e " . M a t e r i a ł y ikonograficzne w szerszym zakresie w y k o r z y s t y w a ł a również Agnieszka Dobrowolska w swoich pracach nad u b i o r a m i l u d o w y m i , a szczególnie Janina Rosen-Przeworska w re­ konstrukcjach ubiorów z okresu wczesnego średniowiecza 25 2 6 2 7 28 29 30 1 renesansu , Roman Reinfuss , a z nowszych o p r a c o w a ń — Aleksander Błachowski, r e k o n s t r u u j ą c y stroje płockie na 11. 13—30. R y s u n k i piórkiem, kolorowane a k w a r e l ą , 8,5 x X 5,7 cm. W y k . Kajetan Wincenty Kiolisiński. Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie: zo zbioru Moszyńskich. Teka nr. 244. 206 ����podstawie dziewiętnastowiecznych źródeł ikonograficz­ nych . Stopień wykorzystania ikonografii dziewiętnastowiecz­ nej odzieży w opracowaniach „ A t l a s u Polskich Strojów L u ­ dowych' ' jest bardzo różny, u z a l e ż n i o n y od terenu o bardziej reprezentacyjnych strojach, częściej malowanych i rysowa­ nych oraz od możliwości badawczych poszczególnych auto­ rów. Najogólniej m o ż n a stwierdzić, iż autorzy „ A t l a s ó w " w w i ę k s z y m stopniu wykorzystywali m a t e r i a ł fotograficzny zebrany w 2. poł. X I X w. i w okresie p ó ź n i e j s z y m , niż m a t e r i a ł ikonograficzny z 1. poł. K o r z y s t a l i również z ma­ teriałów fotograficznych tworzonych przez siebie, t z n . po­ sługiwali się eksponatami muzealnymi, u b i e r a j ą c w nie przygodne osoby dla prezentacji ubioru z określonego regionu. 31 * Zainteresowanie kostiumologią i moda na specyficzne tematy rodzajowe w malarstwie i grafice, j a k : postacie rzemieślników, d o m o k r ą ż c ó w , p r z e k u p n i ó w , chłopów •— da­ t o w a ł a się od X V I I w. jako ogólnoeuropejski p r ą d w sztuce, 0 r ó ż n y m nasielniu i przejawach, aż do p o ł o w y wieku X I X . W X I X w. było w Polsce wielu oryginalnych i utalentowa­ nych a r t y s t ó w , k t ó r z y zajmowali się rysowaniem u b i o r ó w ludowych, a t a k ż e wielu o d t w ó r c ó w , p o p u l a r y z u j ą c y c h czy powielających stworzone przez i n n y c h t y p y strojów. To szczególne zainteresowanie strojem d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y m 1 jego k r a j o w ą e g z o t y k ą , odkrywanie i tropienie w ą t k ó w rodzimych b y ł o w y n i k i e m specyficznej sytuacji Polski, roz­ dartej przez t r z y zabory oraz u ś w i a d o m i o n ą przez ludzi ś w i a t ł y c h koniecznością zbierania p a m i ą t e k krajowych, zwłaszcza t y c h , k t ó r e d o t y c z y ł y p r o b l e m a t y k i zaniedbywa­ nego od strony badawczej l u d u wiejskiego. 210 W y m i e n i ć t u n a l e ż y w pierwszym rzędzie: Michała Stachowicza (1768—1825), B o g u m i ł a Gąsiorowskiego (18191887), Jana Piotra Norblina (1745—1830), Kajetana Win­ centego Kielisińskiego (1808—1849), Jana Lewickiego (1795-1859), Franciszka Ksawerogo Preka (1801—1869), Wojcie­ cha Gersona (1831—1901), Aleksandra Kotsisa (1836—1877), Walorego Eliasza Radzikowskiego (1841 — 1905), Jana Ma­ t e j k ę (1838 — 1893). Sporo m a t o r i a ł ó w w zakresie kostiumo­ logii m o ż n a znaloźć u r y s o w n i k ó w i grafików działających w 2. poł. X I X w . : Franciszka Kostrzewskiogo, Wincentego Bonawontury Biesiokiorskiego, E l v i r o Andriollego, Apo­ loniusza Kędzierskiego, Juliusza Kossaka, Władysława Szornora, by w y m i e n i ć tu t y l k o n i o k t ó r y c h , związanych z wyko­ nywaniom ilustracji dla czasopism. Temat to zresztą obszer­ ny, w y m a g a j ą c y osobnego o m ó w i e n i a . Pod koniec X V I I I i na p o c z ą t k u X I X w. działał w Kra­ kowie malarz Michał Stachowicz, k t ó r y ma duże zasługi dla dokumentowania r ó ż n y c h t y p ó w zróżnicowanych i bo­ gatych u b i o r ó w krakowskich. A u t o r monografii o Stacho­ wiczu, Jerzy Dobrzycki pisze w s e t n ą rocznicę śmierci tego płodnogo malarza, wielce zasłużonego dla ikonografii dziejów ojczystych, zwłaszcza Powstania Kościuszkowskiego: „Do­ robek jego prac wykazuje w n i m zwłaszcza niezwykły talent do malarstwa rodzajowego, d o s k o n a ł ą obserwację typów z ludu i w i d o c z n ą radość t w ó r c z ą p r z y ich malowaniu. Stąd t e ż w y n i k a jego zainteresowanie ludem wiejskim, barwnym i dziarskim, do k t ó r e g o on pierwszy w malarstwie polskim potrafił się t a k b e z p o ś r e d n i o zbliżyć. I on sam nawzajom był przez szeroką m a s ę l u d u najlepiej zrozumianym, umiejąc doń przemówić n i e s k o m p l i k o w a n ą n a r r a t y w n o ś c i ą swych prac" . Stachowicz m a l o w a ł w r o d z i n n y m Krakowie, nie wciągnięty w w i r w p ł y w ó w malarstwa europejskiego ani w krąg arty­ stycznego środowiska warszawskiego. B y ł malarzem dobrze 32 �rozumiejącym potrzeby epoki, s t ą d wypowiedzi alegoryczno i pewien pierwiastek sentymentalizmu, i siolankowości w jego przedstawieniach wiejskiego ludu. P o p u l a r n o ś ć Stachowicza płynęła z jogo p a t r i o t y z m u wyrażającego się w jego obrazach, w gloryfikacji czynnogo oporu, jak również idei międzystanowego solidaryzmu w przeciwstawieniu się przemocy wroga. Etnografów i n t o r e s o w a ł y b y obrazy o tematyce ob­ rzędowej i historycznej, w k t ó r y c h maluje wieśniaków jako dzielnych kosynierów, w czasio zabaw i t a ń c ó w , przedsta­ wienia mieszczan krakowskich oraz podmiejskie t y p y rzemieślników i handlarzy. N a l e ż y t u krakowski lajkonik, wykonany w 1820 r., k t ó r y s t a n o w i ł o z d o b ę kominka w pa­ łacu biskupów krakowskich, Wesele krakowskie w karczmie, Przysięga Kościuszki na rynku krakoiuskim, Powrót wojska i kosynierów spod Racławic w 1794 r. na tle rynku krakowskie­ go, Powitanie wojska polskiego przez włościan z okolic Krakowa". Spośród prac d o t y c z ą c y c h u b i o r ó w największą popu­ larność osiągnęła soria 12 kolorowanych m i e d z i o r y t ó w (wym. 108x63 mm) w y k o n a n y c h na podstawie rysunku Stacho­ wicza, a sztychowanych przez Sebastiana Langora w Wiodniu. Soria t a z odpowiednimi podpisami p r z e d s t a w i a ł a Krakowiaka w bogato zdobionej, granatowej sukmanio, Krakowiankę (ił. 1), K i j a k a i K i j a c z k ę z P o d g ó r z a , p a r ę Skawiniaków, Proszowiaka w białej sukmanio i Proszowiankę, „ S z k a l m i e r z a k a " w b r ą z o w e j sukmanie przowiązanoj pasem z b r z ę k a d e ł k a m i i kobiotę w r a ń t u c h u „ o d Skalmiorza" ( i l . 2), Górala w brązowoj guni oraz Góralkę w białoj spódnicy i zapasce, zielonym gorsecie, na głowie i na ramionach narzuconej ł o k t u s z y ( i l . 3). Czas powstania tej sorii dotychczas b y ł nie ustalony, lecz po prześledzeniu literatury m o ż n a j ą d a t o w a ć na ok. 1810 r. * I l u s t r o w a ł a ona 3 anonimowy a r t y k u ł o Krakowiakach zamioszczony w Ka­ lendarzyka Krakoiuskim w 1811 r. N a s t ę p n y rok przyniósł pięć „ k o p e r s z t y c h ó w " kolorowanych, wykonanych przez t y c h samych a u t o r ó w , p r z e d s t a w i a j ą c y c h mundury wojska polskiego K s i ę s t w a Warszawskiogo. To same ilustracje Kra­ k o w i a k ó w zdobiły dwa pierwszo wydania Historycznego opisu miasta Krakowa i jego okolic (pierwsze wydanie w 1822 r.) napisanego przez Ambrożego Grabowskiego. Impulsom do napisania tego bardzo poczytnego dzieła, k t ó r e miało aż siedem stale u z u p e ł n i a n y c h i udoskonalanych w y d a ń , było ponowne zamówionie u Sebastiana Langera rycin wspom­ nianych K r a k o w i a k ó w przez księgarza Małeckiego w 1820 r. po przojęciu przez niego księgarni G r ó b l o w s k i e j O z d o b i ł y one również m a ł ą książeczkę Józefa Mąezyńskiego Włościanie okolic Krakoica iv zarysie w y d a n ą w 1858 r. oraz Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach Ludu Polskiego, w y d a n ą w 1863 r.5<* Ten sam c y k l kolorowanych miedziorytów, przy pewnych drobnych różnicach, jak widać p o w t ó r n i e rytowanych przoz Langera, z podpisami w j ę z y k u włoskim, został u ż y t y do zilustrowania bliżej m i nieznanego dzieła o Polsco wydanego za g r a n i c ą . T o c h n i k ą litografii wydane zostały również ręcznie kolorowano a l b u m i k i . Stachowiczowskie Krakowiaki spotykamy również w postaci bardzo drobnych miniaturek — naklojek . Cztery t y p y strojów, mianowicie S k a l m i e r z a k ó w i Proszowiaków umieścił Józef Chociszewski w popularnym p o d r ę c z n i k u goograficzno-etnograficznym: Malowniczy opis Polski czyli geografia ojczystego kraju ( I wy­ danie w 1890 r., I I I wydanie 1907 r . ) . K s i ą ż k a ta zawiera d u ż y w y b ó r ilustracji do dziewiętnastowiecznych ubiorów ludowych, a przede wszystkim dziesięć kolorowych tablic wykonanych na podstawio akwarel Eliasza Radzikowskiogo. Niedobitki tej sorii b y ł y prezentowane jeszcze po I I wojnie 37 38 39 211 �I I . 31—34. Akwaforty K . W . Kiolisińskiogo. Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie. Tek.". A . Grabowskiego — zbiór prac K.W. Kielisińskiogo, nr 1004. I i . 31. Wędrowni górale, druciarze, 8,1 X 6,2 cm. I I . 32. „Od Krakowa" — sąsiedzkie pogwarki, 4 , 6 x 4 , 1 cm. 40 ś w i a t o w e j . W miedziorytach t y c h ręcznie kolorowanych w y s t ę p u j ą pewne różnice kolorystyczne, b ę d ą c e wynikiem zastosowania niewłaściwych kolorów. Zmieniają one cza­ sami ubiór i m o g ą wprowadzić w błąd, j a k np. kolorowane na brązowo p o r t k i góralskie zamieszczono w I I wydaniu Ambrożego Grabowskiego: Kraków i jego okolice (1830) lub korale na szyi K r a k o w i a n k i , s t a n o w i ą c e rodzaj czerwonej obroży. Wydaje się, iż r y t o w n i k p r z e t w o r z y ł nioco wzory Stachowicza, zwłaszcza gdy przedstawia t y p y ludowo w pełnej afektacji pozie i w t e a t r a l n y m geście. Na ogół w y ­ stępowała paralelność opisu i przedstawianej ilustracji we wspomianych wydaniach książkowych. Tak np. autor anoni­ mowego opisu w Kalendarzyku Krakowskim na rok 1811 piszo o Krakowiakach: „ U b i ó r ich zwyczayny, k t ó r y się t y l k o kolorem co do powiorzniey sukni różni, iest: koszula pod szyią w ą s k ą t a s i e m k ą z w i ą z a n a , spodnie skórzano sze­ rokie na boty obwisło, zomsy zwane, b o t y iuchtowe z d u ż e m i żelaznymi podkowami n a k a z t a ł t obcasów k t ó r e m i zręcznio w t a ń c u krzesać z w y k l i , pas s k ó r z a n y ćwieczkami nabijany i mosiężnemi kółkami nawłóczony, a u n i e k t ó r y c h świecącemi guzikami w y k ł a d a n y , sukmana poniżej kolan z kołnie­ rzem obdłużnim n a k s z t a ł t worka od sora ściętym, koloru naywięcey b e r n a r d y ń s k i e g o , sznurkiem kolorowym po bo­ kach szeroko wyszywana, czapki ponsowe niskie z w ą s k i m barankiem t y m się różniące, i ' , jedni okrągło, a drudzy czworogranne rogate noszą. K r a k o w i a c y różnią się czasem s u k m a n ą granatowego sukna, suto w y s z y w a n ą , k t ó r ą k a r a z y ą zowią, a w k t ó r ą u b i e r a j ą się najwięcey panowie, biorąc ich za fornali d w o r s k i c h " . 41 Opisy Mączyńskiego rozszerzają te dane, w p r o w a d z a j ą c rozróżnienie na ubiór podmiejski O g r o d n i k ó w i K i j a k ó w . Tam też znajdujemy wzmianki o noszeniu mieszczańskich kapot i k a f t a n ó w przoz K r a k o w i a k ó w . Zmiany w ubiorach krakowskich, dynamiczna ekspansja mody krakowskiej n a s t ę p o w a ł a równolegle z przekształca­ niem się samego ubioru pod w p ł y w e m rosnącej zamożności wsi po uwłaszczeniu i chęci zaznaczenia poprzez u b i ó r swojej 4 2 222 pozycji społecznej. G i n ą kobiece r a ń t u c h y wypierane przez c ł m s t k i pochodzenia fabrycznego, t a k daloce, że nawet w zbiorach muzealnych brak ich z okolic Krakowa. Zmienia się i wzbogaca zdobnictwo g o r s e t ó w , a hafciarki wysilają się, by je urozmaicić cokinami, guziczkami, sutaszom, kropinkami i p a s m a n t e r i ą . B i a ł y haft na chustkach wiązanych na głowie już w połowie X I X w. w y p e ł n i a coraz większą płasz­ c z y z n ę . P o j a w i a j ą się nowo m a t e r i a ł y , j a k kwieciste tybety. Te n a r a s t a j ą c e zmiany spowodowały, że w Kolborgowskim Ludzie strój krakowski w y k o n a n y w e d ł u g akwarel Tadeusza K o n o p k i jest zupełnie i n n y m ubiorem niż ten, k t ó r y doku­ m e n t o w a ł Stachowicz. M a t e r i a ł y te b y ł y b y niepołne, g d y b y ś m y nie uwzględnili również działalności Stachowicza jako malarza zdobiącego w i e l k i m i kompozycjami ściany d o m ó w . W y k o n a ł on wiele t a k i c h malowideł, najbardzioj znane —• to dekoracja malar­ ska p a ł a c u biskupiego, z a m ó w i o n a przez biskupa Pawła Woronicza a zniszczona w czasie p o ż a r u Krakowa w 1850 r. Malowidła ścienne odnotowane skrupulatnie przoz Jerzego Dobrzyckiego z n a j d o w a ł y się w R z ą s c e pod Krakowem, Kościelnikach, Gnojniku, Lusławicach w Brzeskiem, Nawojowoj i T ę g o b o r z u w S ą d o c k i e m . Obok kompozycji alogorycznych wiole z nich p r z e d s t a w i a ł o sceny z życia wiejskiego. Niestety większość t y c h malowideł uległa zniszczeniu. 43 Dzięki przerysom B o g u m i ł a Gąsiorowskiego, malarza krakowskiego, d o c h o w a ł y się cenne dla dokumentacji kra­ kowskich u b i o r ó w ludowych Kopie z Malowania Michała Stachowicza Będącego w Domu Probostwa Św. Szczepana na Piasku w Krakowie. Te kopie zupełnie nieznane etnografom, dotychczas nie publikowane, ocalały dzięki mrówczej pracy zbierackiej A m b r o ż e g o Grabowskiego, wklejone do jego Teki**. Kopio tworząco c y k l o b r z ę d o w y z o s t a ł y uzupełnione kilkoma akwarelami w y k o n a n y m i przez B o g u m i ł a Gąsiorow­ skiego. Poza legendarnym Założeniem Gniezna, wszystkie malowidła posiadają wartości etnograficzne. Cykl obrzędowy �zawiera dwio akwarelki Gąsiorowskiogo: Zmówiny czyli oświadczyny i Potwierdzenie zmówin, a n a s t ę p n e s ą kopiami z malatur Stachowicza, wykonanych f a r b ą klejową, j a k głoszą podpisy, w domu wspomnianogo wyżoj probostwa oraz jodna z malowidła ścionnogo z dworu w R z ą s c o . C y k l Stachowicza składa się z o b r a z k ó w z a t y t u ł o w a n y c h : Pochód na ślub, Powrót od ślubu, Wiejskie wesele, Poranek na wsi, Śniadanie, Odpoczynek południowy i Przygotoicanie do loieczerzy (ił. 0—12). Dwio pierwsze akwarelki Gąsiorowskiogo zawierają cie­ kawo szczogóły stroju krakowskiego, k t ó r y c h nie odnajdujomy już w pomniejszonych kopiach ze Stachowicza. K r a ­ kowiak w Zmówinach ( i l . 4) przedstawiony jest w białej sukmanio o czerwonych l a m ó w k a c h , ozdobionej amarantowymi chwastami, przepasanej w ą s k i m paskiem, s p i ę t y m klamrą, o jodnym z w i s a j ą c y m d ł u g i m k o ń c u . D o pasa — przyczopiony nóż zwany „ c y g a n k i o m " . Koszula, j a k t o było modno w owycłi czasach, spięta s p i n k ą z czerwonym kora­ lom. Na głowie czerwona, niska rogatywka z pawim piórom. Ubiór dziewczyny ma zaznaczono również charakterystyczno szczegóły, jak czorwony haft na przyramkach koszuli, r ę k a ­ wy zakończono p r z y m a r s z c z o n ą f a l b a n k ą . Szyjka przymarszczona, wszyta w w ą s k i w y ł o ż o n y kołnierzyk. Gorset granatowy z a m a r a n t o w ą l a m ó w k ą i z k a l e t k a m i u dołu, sznurowany. Spódnica różowa, b i a ł y fartuch. N a ramionach rańtuch zakończony czerwonym haftom. N a głowie — wiąza­ na chusta czopcowa, a na nioj u p i ę t o k w i a t y . Jest to więc ubiór z około połowj' X I X w . dobrze znany Gąsiorowskiemu z autopsji. Na akwareli Potwierdzenie zmówin (il. 5) chłopiec występuje w granatowoj sukmanie, podbitej czerwonym suknom, ozdobionej czerwonymi chwastami na przodzie i po bokach. Paradna biała koszula s p i ę t a jest s p i n k ą , wypusz­ czona na spodnio, przepasana pasem z b r z ę k a d ł a m i i zdobio­ na u dołu pasom h a f t u . Spodnie koloru jasnożółtego s ą 45 prawdopodobnie wykonano zo skóry. Na nogach b u t y z cho­ lewami, a na głowio — czorwona rogatywka z fantazyjnym pawim piórem. Odpowiednikiem weselnego ubioru męskiego jost ubiór dziowczyny w granatowym gorseciku, sznurowanym na pier­ siach i ozdobionym po obu stronach naszyciem z amarantowych c h w a s t ó w . S p ó d n i c a żółta, na niej zapaska w drobne lcwiatki. N a szyi dwa sznury k o r a l i i n i e z b ę d n y w t y m o b r z ę d o w y m stroju r a ń t u c h , ozdobiony na k o ń c a c h drob­ n y m hafcikiom w kolorze czorwonym. Spuszczony warkocz z a w i ą z a n y jest na k o ń c u w s t ą ż k ą . N a głowie chustka w i ą z a n a w czepiec, ustrojona p r z y p i ę t y m i k w i a t k a m i . Opisany wyżej wosolny u b i ó r miał uzupełniać c y k l Stachowicza, a b y ł wy­ konany zapewne na z a m ó w i e n i e Grabowskiego, k t ó r y do­ pisał o d r ę c z n y m pismom okolicznościowe w i e r s z y k i . 46 Przorysy akwarelowe z malatur ściennych Stachowicza zacz5 nają się od Pochodu na ślub ( i l . 8). Prawdopodobnie jest t o wesele niezamożnego chłopa, k t ó r y nio może sobio pozwolić na konie; w ę d r u j ą więc na p i e c h o t ę p a ń s t w o młodzi, orszak zaproszonych gości i kapela. W pochodzie t y m widać dwie dziewczyny w d o ż y n k o w y c h wiońcach na głowie — być może druhnami są przodownico, a wesele odbywa się po żni­ wach, j a k to w y n i k a z wiorszyków zanotowanych przez A . Grabowskiego. K o b i o t y są ubrane na biało, za w y j ą t k i e m przodownic w granatowych, sznurowanych gorsetach i jednej kobiety na k o ń c u orszaku. Mężczyźni w granatowych suk­ manach — t o zamożniojsi kmiotkowie, „ m u z y k a " i dwaj chłopi odziani s ą — w kapolusze i w p ł ó t n i a n k i . Powrót od ślubu ( i l . 9), t o j u ż inno wosolo, z wesolnikami na dwóch furach, z k a p e l ą na pierwszej furze, zaprzężonej w dwie pary koni. Obok na konikach h a s a j ą drużbowie w granatowych sukmanach i czerwonych rogatywkach. U kobiet spotykamy czerwone i niebieskie gorsoty, białe, w i ą z a n e na głowach chustki oraz r a ń t u c h y . r 213 �I I . 35—42. Litografie ręcznie kolorowane, rys. Jan L e w i c k i , l i t . E . Simon w Strasbourgu [ w : ] Leon Zionkowicz. Les costumes du peuple polonais Zb. B i b l . Jagiellońskiej w K r a k o w i e . I I . 35. Krakowiacy — ubiór codzienny. I I . 36. Szkalmierzacy. I I . 37. Proszowiacy. I I . 38. Wielkopolanie. I I . 39. Górale Karpaccy na pasterstwie w Przedgórzach. Szczególnie interesujące jest Wiejskie wesele ( i l . 6), przerys z malatury w dworze w R z ą s c e . Niestety malatura nie zachowała się, prawdopodobnie została zniszczona w cza­ sie przeróbki dworu w 2. poł. X I X w . Wesele odbywa się na wolnym powietrzu przed k a r c z m ą . Część gości siedzi przy wyniesionych długich s t o ł a c h , część t a ń c z y krakowiaka, a reszta w malowniczych grupach siedzi na ziemi i stoi. Mimo naiwnej i p r y m i t y w n e j formy tego obrazka uderza nas niewymuszona swoboda i w d z i ę k t a ń c z ą c y c h par i reali­ styczne przedstawienie akcesoriów stroju weselnego. W kwia­ towych wieńcach na głowie w y s t ę p u j ą t r z y dziewczyny; jest wśród nich zapewne i panna m ł o d a . K o b i e t y są od iane w kolorowe spódnice, białe zapaski i wielobarwne gorsety, czerwone, granatowe, a nawet zielone, ugrowe i liliowe. N a głowach — w i ą z a n e chustki. Mężczyźni odziani najczęściej w odświętne białe sukmany z czerwonymi chwastami, u większości koszule są przepasane pasem z b r z ę k a d ł a m i . Widoczne są również i c i e m n o b ł ę k i t n e sukmany z czerwonym podbiciem, ozdobione karmazynowymi chwastami. Koszule prawie wszyscy mężczyźni noszą wypuszczone na spodnie, zgodnie z p a n u j ą c y m ówcześnie zwyczajem. Na głowach — kapelusze o s t o ż k o w a t y c h i o k r ą g ł y c h g ł ó w k a c h . Nie widzi­ m y t u u mężczyzn ani k a f t a n ó w , ani mieszczańskich kapot. 4 7 N a s t ę p n e akwarele z a t y t u ł o w a n e Poranek na wsi (il. 11), Śniadanie ( i l . 10), Odpoczynek południowy ( i l . 12) oraz Przy­ gotowanie do wieczerzy ( i l . 7) p o c h o d z ą z m a l a t u r y domu probostwa św. Szczopana na Piasku w Krakowie. Dwie z nich p r z e d s t a w i a j ą w n ę t r z e dworskiej izby czeladnej, k r z ą t a j ą ­ cych się p a r o b k ó w i dziewki w \ibiorach codziennych; k a ż d a z nich ma białą, w i ą z a n ą c h u s t k ę na głowie, niebieski gorsecik, a n i e k t ó r e z nich przepasane są p ł a c h t a m i złożonymi na dwa rogi: jeden r ó g k r y ł p r z ó d s p ó d n i c y , drugi •— t y l . Odpoczynek południowy to typowa scena sielankowa na tle nadrzecznego krajobrazu: obok grającego na skrzypeczkach chłopca dwie p r z y g l ą d a j ą c e się dziewczyny i t a ń c z ą c a na bosaka para. Chłopiec wzniósł p r a w ą r ę k ę w górę, a dziew­ 214 czyna w tanecznym r u c h u u c h w y c i ł a r ó g fartuszka, gestem p e ł n y m gracji i w d z i ę k u . Z a r ó w n o m a l a t u r y samego Stachowicza, pochodzące z 1. ćwierci X I X w . oraz późniejsze akwarele Gąsiorowskiego rozszerzają n a s z ą wiedzę o ludzie z okolic podkrakowskich. Przerysy Gąsiorowskiego z a s ł u g u j ą na pełne zaufanie, po­ nieważ z a r ó w n o w y g l ą d z a b y t k ó w kopiowanych, jak i wy­ g l ą d malatur b y ł przedmiotem o p r a c o w a ń i weryfikacji '. 4 * Twórczość Norblina jest już dostatecznie znana, spopu­ laryzowana w licznych reprodukcjach książkowych w ciągu dwustu lat, k t ó r e u p ł y w a j ą od d a t y jego przyjazdu do Polaki w 1774 r. » O znaczeniu Norblina dla etnografii napisał ob­ szerną monografię Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń . Szerog analiz Bystronia opiera się na Zygmuncie Batowskims". Norblin w swojej twórczości dokumentuje t y p y ludowe wiojskie, miejskie i podmiejskie, postacie r ó ż n y c h ulicznych sprze­ d a w c ó w , rzemieślników, ż e b r a k ó w , sceny w karczmach, gdzie mioszali się ze sobą przedstawiciele r ó ż n y c h warstw społoczn y c h oraz charakterystyczne sceny uliczne w trzech ostat­ nich dekadach X V I I I w . W pracy Bystronia znajdujemy nie t y l k o m a t e r i a ł opisowy, ale również k r y t y c z n ą ocenę r y s u n k ó w , a zwłaszcza zestawienie zachowanej w zbiorze Gabinetu G r a f i k i Muzeum Czartoryskich t e k i , zawierającej oryginalne r y s u n k i i akwarelo Norblina, ze sztychowanym w y d a n i e m Polskich Ubiorów Ludowych wykonanych przez Debucourta w P a r y ż u . B y s t r o ń w sposób krytyczny ocenia twórczość Norblina, w y ł ą c z a z opisu rzeczy o niepewnej proweniencji z m a t e r i a ł u , k t ó r y p r z y g o t o w a ł Norblin dla Debucourta w postaci 81 r y s u n k ó w i opatruje je stosownym komentarzem. N a l e ż y t y l k o żałować, iż 24 tablice, które B y s t r o ń o p u b l i k o w a ł w swojej pracy w 1934 r., nie są wydane w kołorzo. W y d a n i e Debucourta, wykonane tech­ n i k ą kolorowego sztychu i t e c h n i k ą a k w a t i u t y posiada tak 4 ��I I . 40. Lublinianie iv dzień weselny. I I . 4 1 . Sitarze wielką subtelność i precyzję, że ... „ p a t r z ą c na gotowe od­ bicia, nie myśli się, by to m i a ł y b y ć rzeczy drukowano. R o b o t y jego m a j ą ł u d z ą c y w y g l ą d g w a s z ó w lub akwarol; w mikroskopijnej ziarnistości a k w a t i n t y niknie suchość sztychu, wszystko wychodzi j a k b y spod r z u t u wilgotnego p ę d z l a " ' J . Niezależnie od wysokich walorów technicznych wydawnictwa B y s t r o ń zarzuca Dobucourtowi skonwencjo­ nalizowanie tła i p o s t a c i . „ O s o b y w y g l ą d a j ą t u subtolnioj niż we wzorze, o rysach bardziej poprawnych, alo toż i bardziej banalnych; tło k t ó r e już u Norblina b y ł o dość szablonowo zaznaczone, jost t u szczególniej opracowano, alo już zupełnie schematycznio, po miejsku (i po francusku)". Nadto B y s t r o ń stwierdził b ł ę d y w podpisach: chłopka lubelska oznaczona jest w t ł u m a c z e n i u francuskim jako ,.Paysanne do L i t h u a nie", Podlasianka figuruje jako „ P a y s a n n o de Polosio" i t p . Norblinowskie t y p y ludowo weszły do r ó ż n y c h książek polskich o treści etnograficznej jako ilustracjo już w 1. poł. X I X w. Wykorzystuje je Ł u k a s z Gołębiowski w swojej tablicy ilustrującej Lud Polski, n a s t ę p n i e posługuje się n i m i Jan Lewicki, w y k o n u j ą c rysunki do wydawanogo od 1841 r. dzieła Leona Zienkowicza : Les costumes du peuple polonais. Inspirowanie się t e m a t y k ą rodzajową, malowanie cha­ rakterystycznych t y p ó w ż e b r a k ó w , kalek, n ę d z a r z y , sprze­ dawców oraz t e m a t ó w z a c z e r p n i ę t y c h z życia wsi zaznacza się szczególnie u uczniów Norblina: Michała Płońskiego i Aleksandra Orłowskiego. * Realizm w sposobach ujęcia tematu i styl r y s u n k ó w z natury zw.,,pittoresque" spotykamy w i a t a c h trzydziestych X I X w . u Kajetana Wincentogo Kielisińskiogo, grafika o mniejszej skali talentu, lecz r ó w n i e p ł o d n i e j a k N o r b l i n d o k u m e n t u j ą c e g o l u d o w ą kostiumologię. Twórczość K i e l i ­ sińskiogo jost mnioj spopularyzowana, a w-iele jego prac nio doczekało się wydania ani komentarza. Kiolisiński w y k o n a ł m n ó s t w o r y s u n k ó w z n a t u r y w cza­ sie swoich w ę d r ó w e k po kraju w latach 1832—1840, zrobił t a k ż e o g r o m n ą ilość k o p i i zo znanych dzieł m . i n . z Kodeksu Baltazara Bohema, rysował ubiory historyczne, kopiował stare pieczęoie, miał szkicownik w y p e ł n i o n y przorysami z Norblina i innych malarzy, a to wszystko w celu wydania 216 od Zamościa. 2 albumu u b i o r ó w ' . Niestety, j a k molancholijnio piszo A m b r o ż y Grabowski w Tece poświęconoj twórczości Kieli­ sińskiogo: „ A r s longa, v i t a brevis" — nie danym mu było w y d a ć dzieła, do k t ó r e g o p r z y g o t o w a ł wiele rytowanych b l a c h . Dopiero po jego śmierci w 1849 r. u d a ł o się przed­ siębiorczemu księgarzowi p o z n a ń s k i o m u Janowi Konstan­ temu Ż u p a ń s k i e m u w y d a ć Album K. W. Kielisińskiego w 1853 r. z rozproszonej już s p u ś c i z n y po artyście'" . 53 4 W y d a n y Album s p o t k a ł się z s u r o w ą oceną Kraszew­ skiego. Stwierdza on, że brak s t u d i ó w u Kielisińskiogo (chociaż biografowie Kielisińskiego p o d a j ą , że uczył się r y s u n k u u Piwarskiego), z a s t ą p i o n y d u ż y m talentem i praco­ witością daje w y n i k i miorno, zwłaszcza w pejzażach. Nato­ miast podnosi słusznio cochy tak cenne dla miniaturzysty, jak d o k ł a d n o ś ć , d e l i k a t n o ś ć , sumionność i wielkie zamiło­ wanie w dokumentowaniu szczogółów, w kopiowaniu płaskorzoźb, pioczęci i starych o r n a m e n t ó w . „ P e ł n o matoryałów ciekawych do historyi, stroju, do życia ludu, do obrazów mioyscowości... Kiolisiński niemal codzionnio coś schwycił, n a r y s o w a ł i w y r y ł — r o z m a i t o ś ć ogromna., a wśród toy ilości połno rzoczy ciekawych. A l b u m to pozostanio jako za­ bytek szacowny po artyścio, k t ó r y j a k u nas ludzi wielu, nio dorósł togo czem b y ć m ó g ł i z m a r ł z obiotnicą niedotrzy­ m a n ą na u s t a c h " " . Poza m i n i a t u r o w y m i , ale zawsze precyzyjnie wykona­ n y m i akwafortami, Kiolisiński pozostawił t e k ę akwarel — szkiców z natury, rejestrujących wiernie rozmaitość ubiorów ludowych. M a t e r i a ł ten zasługuje w pełni na osobne opraco­ wanie monograficzne, a szczególnie na staranne wydanio ilu­ stracji barwnych, s t a n o w i ą c y c h bogaty m a t e r i a ł dla badaczy u b i o r ó w ludowych. Toka t a z n a j d o w a ł a się w zbiorze bibliotocznym Jerzogo Moszyńskiogo, a pozyskana zost&łi w 1929 r. dla Gabinetu R y c i n Polskiej Akademii Umiejęt­ ności w KraJcowio . Piorwszą w z m i a n k ę w litoraturzo o ak warelaoh Kielisińskiogo znajdujomy w artykule Zofii Amoiso nowoj, dopioro w 1938 r . " 56 Teka liczy obecnie 93 kolorowe rysunki piórkiem (il. 1329), wiernie o d d a j ą c e k o l o r y t u b i o r ó w ludowych i ich cech; charakterystyczno, j a k zdobnictwo i sposób noszenia róż n y c h części odzioży. Oprócz w i e ś n i a k ó w w ubiorach od �I I . 42. Podlasianie świetnych rysuje Kiolisiński s p r z e d a w c ó w k r ą ż ą c y c h ze swoim towarem w koszykach na plecach, stolarskiego chłopca z Warszawy obwioszonogo drewnianymi wyrobami, w ś r ó d których m o ż e m y dostrzec nie t y l k o stołki, ławeczki dla clzioci, zabawki, ale i n a ł o ż o n ą na głowę i ramiona szafkę na nocno naczynio, dalej koszykarza, sprzedawcę cebuli, furmana z kołomaźnicą, tragarza, w ę d r o w n e g o sprzedawcę soku, Bojkę h a n d l u j ą c o g o orzechami we Lwowie, pasterza w malowniczej o p o ń c z y oraz interesujący c y k l u b i o r ó w obrzędowych z M e d y k i , koło P r z e m y ś l a (ił. 30). Kielisiński różnicuje w swoich akwarelach ubiory na: dziewczęce, pa­ robków, kobiet z a m ę ż n y c h , z a m o ż n y c h gospodarzy oraz na ubiory noszono z i m ą i latem. Z samej M e d y k i , gdzie prze­ bywał dłuższy czas, daje Kiolisiński 17 plansz r ó ż n y c h ubio­ rów. Nioktóro z nich s ą później przorysowywane i wykonano techniką k w a s o r y t u . 58 Na u w a g ę zasługują bardzo staranno, j a k na owe czasy, odręczne podpisy ich autora, s t w i e r d z a j ą c e proweniencję, datę wykonania, a w w y p a d k u przerysu również autora pierwotnego rysunku. T a k i c h p r z e r y s ó w spotykamy w tzw. Toco Moszyńskiego zaledwie p a r ę . I t a k Kielisiński przery­ sował na podstawio r y s u n k u Jerzego Głogowskiego k o b i e t ę ze Szkła spod Lwowa (akw. nr 70) oraz Górala i Góralkę ze Stryjskiego (akw. b. nr). B y ć może w ubiorze kobiety ze Szkła udorzyło go bardzo interesujące nakrycie głowy, stastanewiące rodzaj kapy i średniowiecznego p o d g ę b n i k a , lamowanego u d o ł u czerwonym haftom, z chwastami w na­ rożach . 55 Zasięg penetracji terenowych Kiolisińskiego odzwiercie­ dlony w jogo akwarolaeh i akwafortach obojmuje okolice Krakowa, gdzie p r z e b y w a ł on przed 1834 r., i robił s t ą d wyprawy na całą okolicę. Odwiedził malowniczy Mników, cel wyoioczok mieszczan krakowskich, wo wsiach podkra­ kowskich z a o b s e r w o w a ł wiole scen, k t ó r o n a s t ę p n i e r y s o w a ł z zacięciem k a r y k a t u r z y s t y ( i l . 32). Z K r a k o w a p o c h o d z ą kapitalne postacie sprzodawców chlebów ,,promnickich" (prądnickich), kramarzy h a n d l u j ą c y c h k s i ą ż k a m i , mieszczki w dostatniej jupco, sprzedającej wota pod kościołem Panny Marii, w ę d r u j ą c y c h górali ( i l . 33), druciarzy ( i l . 31), bandosów, dudziarzy, lirników, d z i a d ó w . Na K a l w a r i i Zebrzy­ dowskiej rysuje Kielisiński chłopa sprzedającego dewocjo­ — Mazury. nalia ( i l . 34). K r a m zaimprowizował kramarz z dwóch pio­ nowych tyczek, połączył je sznurkami i zawiesił na nich płócienne i papiorowe obrazy, różańce, szkaplerze, kropielniczki i kropidołka, a na drewnianej ławio ustawił książki, lustorka, krucyfiksy i ulotne d r u k i . Z Krakowa pochodzą również r y s u n k i architektury, a na ich tle drobne postacie mieszczan, ulicznych śmieciarzy i w ę d r o w n y c h górali z du­ dami i n a r z ę d z i a m i pracy. Dalszo w ę d r ó w k i po kraju w okolicy Krosna, Sanoka, Liska, Boska w 1834 r. przyniosły rysunki z natury tamtej­ szego l u d u w ubiorach o d ś w i ę t n y c h i codziennych. Bogaty i barwny jest roportaż rysunkowy Kiełisińskiego ze Lwowa i okolicy. W jogo p i ó r k o w y c h rysunkach spotykamy nie t y l k o pojedyncze postacie, ale i mało scenki. Fascynowało Kiełisińskiego zmieszanie się r ó ż n y c h grup kostiumologicznych, s t ą d rozmaitość rysowanych t y p ó w , j a k na przykład proszalnego dziadka w malowniczej, ł a t a n e j opończy, lwow­ skiego tragarza, wędrownego sprzedawcę plecionych ko­ białek, bednarza z K u l i k o w a , wieśniaka z Żółkiewskiego sprzedającego poziomki, lwowskiego lampiarza czy prze­ kupkę. Ponetracje terenowe Kiełisińskiego obejmują w okoli­ cach Lwowa takio miejscowości, j a k Kurowice, Gródek, Złoczów, Podhorce, dalej — okolice Sambora, Stryja, Buko­ w i n ę , a na Podolu w dawniojszym cyrkule stanisławow­ s k i m — wsie: Niżniów nad Dniostrom, Znibród, miasteczko Jazłowiec i miasto Buczacz nad St-rypą. Szczególnie barwnie w y g l ą d a ok. 1836 r. korowód postaci z małego Jazłowca, gdzie m i e s z k a ń c y nosili zarówno paradny ubiór mieszczań­ ski, j a k i u b i ó r wieśniaczy. W 1840 r. na zaproszenie Tytusa Działyńskiogo K i e l i ­ siński przeniósł się do K ó r n i k a w P o z n a ń s k i e m , tak więc Wielkopolska b y ł a n a s t ę p n y m rojonom penetracji tereno­ wych. Z terenu Wielkopolski zachowało się k i l k a jego akwa­ fort, p r z e d s t a w i a j ą c y c h l u d z okolic K ó r n i k a , Kościana i Poznania. Trz3 r y s u n k i z o s t a ł y zamieszczone w książoczce Jana Józefa L i p i ń s k i e g o : Piosnki Ludu Wielkopolskiego, P o z n a ń 1842, lecz nie podano autora r y s u n k ó w . Słusznie więc włączyły to rysunki autorki Cichowicz i O r a ń s k a do spuścizny po Kiolisińskim (być może zresztą, żo w zbiorach kórnickich zachowały się o r y g i n a ł y z jego s y g n a t u r ą ) . r 60 217 �z weselem z okolic P r z e m y ś l a . Ciekawe t e ż są jego scenki obyczajowe z Krakowskiego, p r z e d s t a w i a j ą c e sąsiedzkie pogwarki, b a b ę z m i o t ł ą b i j ą c ą chłopa wracającego z flachą w ó d k i , zupełnie niewstydliwe iskanie się m a ł ż e ń s k i c h par i t p. W zostawionju ikonografii dla 1. poł. X I X w. nie można p o m i n ą ć dzieła Leona Zienkowicza; Les costumes du peuple polonais . Bogato ilustrowane r y s u n k a m i Jana Lewickiego dzioło Zienkowicza b y ł o j o d n ą z pierwszych etnograficznych książek o polskim ludzie, d r u k o w a n ą za g r a n i c ą , napisaną przez polskiego autora i i l u s t r o w a n ą przoz polskiego artystę, Jak głosi t y t u ł przedmiotom opisu b y ł y nio t y l k o stroje lu­ dowo, locz t a k ż o zwyczaje, obyczajo, p r z o s ą d y ludu polskiego, litewskiogo i ruskiego. Ponadto k s i ą ż k a zawiora szereg wia­ domości historycznych. N a 39 litografowanych rysunków, 17 jest p o ś w i ę c o n y c h polskim grupom etnograficznym, 13 — grupom litewsko-ruskim, jedna — mieszczanom lwowskim, jedna — szlachcie, a 6 — ubiorom wojska polskiogo z czasów K s i ę s t w a Warszawskiego. Napisy na poszczególnych plan­ szach są s p o r z ą d z o n e w czterech j ę z y k a c h : polskim, fran­ cuskim, niemieckim i angielskim. Litografie są ręcznio kolo­ rowano a k w a r e l ą i gwaszem, ponadto niezależnie od rysunku n i e k t ó r e szczegóły stroju są u z u p e ł n i a n e kolorom. D l a orien­ tacji czytelnika podam bibliograficzny wykaz litografii w brzmieniu o r y g i n a ł u : K r a k o w i a c y — u b i ó r świąteczny, K r a k o w i a c y — u b i ó r codzienny ( i l . 35), Szkalmierzacy (il. 36), Proszowiacy ( i l . 37), Skawiniacy, K i j a c y z P o d g ó r z a , Górale T a t r a ń s c y (sic!), Górale Karpaccy na Pasterstwie w Przed­ g ó r z a c h ( i l . 39), Mazury, Kujawiacy, K u r p i e , Wielkopolanie (ił. 38), O k r ę ż n e w Sandomierskiem, Lublinianie w dzień weselny (ił. 40), Sitarze od Zamościa (ił 41), Podlasianie — Mazury ( i l . 42), Podlasianie — Rusini, P i ń c z u k i , Mioszkańcy Puszczy Białowieskiej, L i t w i n i (Les Habitans dos onwirons de W i l n o , Mińsk, Grodno, et ceux la Samogitie), Wioczór dziewic w okolicach Mińska, W i e ś n i a c y z okolic Grodna, Ż m u d z i n i , W o ł y n i a n k i , P o d o ł a n i e , U k r a i ń c y , Czumak w dro­ dze, Mieszczanie od Lwowa, Wieśniaczki od Jarosławia, B o j k i , H u c u ł y , Szlachta polska w dawnych ubiorach; 5 lito­ grafii wojska polskiego, jedna: P o w s t a ń c y polscy z 1831 r. 61 I I . 43—47. Akwarele Ksawerego Preka. Zb. Gab. Graf. B i b l . Jagiellońskiej w Krakowie, I 180, 183—186. I I . 43. Parobcy krakowiacy i parobek z okolici miasteczka Pilzna. R e a s u m u j ą c : ubiory ludowe u Kielisińskiego o b e j m u j ą t e r y t o r i u m Wielkopolski, częściowo Mazowsze, a przede wszystkim Małopolskę: Iłżeckie, Sandomierskie, K r a k o w ­ skie, Rzeszowskie, Pogórze i d a w n ą Galicję wschodnią. W akwarelach m o ż n a odnaleźć różne szczegóły ubioru, k t ó r e w 2. poł. X I X w . s t a n o w i ł y coraz t o rzadsze r e l i k t y , wypierane przez f a b r y c z n ą p r o d u k c j ę . Tak więc Kielisiński notuje archaiczne zawicia, zawijki, łoktusze czy r a ń t u c h y noszone na ramionach przez kobiety w lecie, a w zimie"służące do okręcania głowy i zastępujące późniejsze chustki. Kielisiński zaznacza na r a ń t u c h a c h mniej lub bardziej roz­ winięte hafty, wykonane najczęściej c z e r w o n ą n i t k ą . B y ł o to tzw. „szycie czerwcem". Na głowach kobiet widzimy w i ą z a n e krótsze r a ń t u s z k i lub również haftowane bawełnice, służące do przewiązywania czepców po ślubie przez m ę ż a t k i . U dziew­ cząt spotykamy na g ł o w a c h „ ł u b k i " lub „ c z ó ł k a " ozdabiane wieńcami ż y w y c h k w i a t ó w i p ę k a m i w s t ą ż e k . Często w y s t ę ­ powały w kobiecych ubiorach spódnice drukowane, zwane „ w y b i j a n k a m i " . Rysowany na nich ornament jest na tyle wyrazisty, że m o ż n a o d c z y t a ć spionowane m o t y w y roślinne o geometrycznej stylizacji, czasem t y l k o skromny ornament składający się z p a s k ó w i kropek. Wiernie są również oddane kolory spódnic drukowanych: t ł o jest najczęściej białe, a ornament — ciemnoniebieski lub czarny, niekiedy z do­ datkiem koloru karminowego . W y s t ę p u j ą t e ż spódnice w miarowe p r ą ż k i ciemnoniebieskie l u b czerwone, wykonano z podobnego płócienka, z k t ó r e g o szyto m ę s k i e spodnie. Pozostawił Kielisiński bogaty m a t e r i a ł rysunkowy z l a t 1835 i 1836, d o k u m e n t u j ą c y noszone w okolicy Sieniawy, Przeworska i Radymna b ł ę k i t n e ż u p a n y kobiece o czerwo­ n y m p o d b i c i u . R ó w n i e ż i n t e r e s u j ą c y jest p r z e g l ą d m ę s k i c h sukman i charakterystycznego ich zdobnictwa, daleko od­ biegający od stereotypowego w y o b r a ż e n i a , że ubiór chłopa p a ń s z c z y ź n i a n e g o b y ł jednostajny i smutny. 61 62 Kielisiński p o z o s t a w i ł ogromne bogactwo m a t e r i a ł u nie t y l k o do kostiumologii, ale również do ludowych o b r z ę d ó w : rysował o n scenki obrzędowe, j a k chodzenie z turoniem, z gwiazdą, przedstawienie szopkowe oraz zwyczaje z w i ą z a n e 218 N a j b o g a t s z ą d o k u m e n t a c j ę ikonograficzną posiada t u grupa K r a k o w i a k ó w , ilustrowana a ż sześcioma planszami. T u Lewicki powtarza pięć r y s u n k ó w p o d w ó j n y c h par ze Stachowicza, a jeden rysunek K r a k o w i a k a i Krakowianki w codziennym ubiorze — z Norblina. W innych rysunkach w i d a ć sylwetki przetworzone z Norblina, lecz nie we wszyst­ kich. Potrzebne b y ł y b y t u jeszcze inne m a t e r i a ł y porównaw­ cze, zwłaszcza żo nie jest wykluczone, iż część rysunków w y k o n a ł L e w i c k i na podstawie autopsji, oraz b y ć może, k o r z y s t a ł z m a t e r i a ł ó w Zienkowicza oraz d o s t ę p n e j w owym czasie literatury. Lewickiego nazywano sztycharzem — rewo­ lucjonistą. B y ł on człowiekiem bardzo zdolnym i utalento­ w a n y m , lecz p o z o s t a j ą c y m pod s i l n y m w p ł y w e m francuskiej sztuki ilustracyjnej. Jego sylwetki chłopów polskich, jak to już p o d k r e ś l a n o w literaturze, są dalekie od polskiej rzeczy­ wistości. Są one wyrazem romantycznego widzenia ludu wiejskiego zgodnie z upodobaniami odbiorców swojej opoki. J e ż e l i współcześni zarzucali Kielisińskiemu, że „ b y ł wiernym n a ś l a d o w c ą n a t u r y i że za m a ł o s t a r a ł się o uidealizowanio przedstawianego przedmiotu, w t y m przynajmniej stopniu, w j a k i m pojęcie sztuki niezbędnie w y m a g a " , to Lewicki po­ szedł w kierunku przeciwnym, t z n . takiej idealizacji, która b u d z i ł a sprzeciwy nawet u P o l a k ó w w X I X w . 6 4 Mimo, żo szereg litograficznych r y s u n k ó w Lewickiego w książce Zienkowicza nie jest dla nas ź r ó d ł e m pierwotnym, k s i ą ż k a jako całość spełniła bardzo w a ż n ą funkcję populary­ z a t o r s k ą , a poprzez ilustracje polskich u b i o r ó w i zwyczajów rozpowszechniła w Europie znajomość naszej k u l t u r y . L e w i c k i jeszcze raz r y s o w a ł ubiory ludowe, w innym nieco u j ę c i u ; w czasie codziennych wiejskich zajęć i prac, �I I . 44. Dziewczyny i młodzieniec z okolicy miasteczka Dynowa. I I . 45. Dziewczyna i młodzieniec z okolicy miasteczka I I . 46. Dziewczyna i młodzieniec z miasteczka Korczyny. I I . 47. Dziewczyna i młodzieniec z okolicy Krosna. w Kalendarzu Ściennym na Bok 1844, w y d a n y m n a k ł a d e m Józefa Cypoena w Krakowie. Kalendarz t e n wkleił do swojej Teki A m b r o ż y Grabowski. Przedstawia on Podlasian, Rusi­ nów, rodzinę M a z u r ó w przed c h a t ą wraz z dziećmi, g r u p ę Górali, krakowskich c h ł o p ó w w r a c a j ą c y c h z pracy, chłopów wielkopolskich w r a c a j ą c y c h z j a r m a r k u , a wszystko — na tle krajobrazu. * Niewielka ilościowo, lecz ogromnie cenna, jeżeli chodzi o d o k u m e n t a c j ę szczegółów ubioru, jest spuścizna malarska Ksawerego Preka. Akwarele jego p o w s t a ł y ok. 1832—1837 r. Jasła. B y ł on autorem a l b u m u : Wizerunki Znakomitych Ludzi w Polszczę. A l b u m ten, w y d a n y staraniem autora, składał się z k o p i i zachowanych w 1. poł. X I X w . obrazów, n a g r o b k ó w , rzeźb. M a t e r i a ł y etnograficzne tego głuchoniemego człowieka p o w s t a ł y w dążeniu, aby d a ć świadectwo możliwie wierne c a ł e m u środowisku. W spuściźnie, k t ó r e j część zapisał testa­ mentem w 1863 r. Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie — odnajdujemy w n ę t r z e w rodzinnym Nozdrzcu, sceny z polo­ wania, p o r t r e t y najbliższych krewnych, służby, ubiory wiej­ skie, a przede wszystkim wizerunki znakomitych ludzi. R y s u n k i swoje w y k o n y w a ł z podziwu g o d n ą p e d a n t e r i ą , zwłaszcza szczegóły ornamentyki strojów i detali ubioru. 219 �karbownik w ubiorze l u d o w y m w stroje nieludowo. i dwaj służący, odziani I n t e r e s u j ą c y m u z u p e ł n i e n i o m r y s u n k ó w Preka są nie­ k t ó r o u s t ę p y z p a m i ę t n i k ó w , d o t y c z ą c o u b i o r ó w ludowych. Uwagi te świadczą, że Prok nie b y ł bezkrytycznym obserwa­ torem, ale s t a r a ł się w y t r o p i ć charakterystyczno różnice i wy­ t ł u m a c z y ć ich p r z y c z y n ę . „ W K r o ś c i e n k u i okolicy włościanie u b i e r a j ą się na święto w płaszcze biało z k o ł n i e r z a m i wy­ cinanymi, sznurkami kolorowymi obszywane i pod szyją spięto, k t ó r o n a z y w a j ą m a n t ą (manta), koszulę wykładają na spodnie, obciskając j ą szerokim s k ó r z a n y m pasem. Ka­ pelusz czarny z rondem to w i ę k s z y m to mniejszym, opasany t a ś m ą m a n s z e s t r o w ą , z przodu s p r z ą c z k a błyszcząca. Na zimę zaś m a j ą biało, tkano, wysokie czapki, k t ó r e nazywają szlafmycą. Nazwiska n i e k t ó r y c h włościan tej wioski, którą zamieszkujemy w s k a z u j ą t a k ż o , żo ich ojcowie b y l i przy­ chodniami z Niemiec. N i e k t ó r z y nawet nie m a j ą fizjognomii p o l s k i e j " . W malowanych przez siebie planszach Prek zestawia zróżnicowano ubiory, lecz stara się przodstawić u b i ó r t y p o w y dla zwiedzanej okolicy. Jako b y s t r y obser­ wator, d u ż o p o d r ó ż u j ą c y , podziwia bogato zdobnictwo stro­ j ó w sądeckich, ocenia je okiem malarza już w 1841 r . W zapisach p a m i ę t n i k a r s k i c h przodstawia ubiory Mazurów z okolic J a s ł a , dajo opis ubioru wiejskiego z D u k l i na Rusi, komontujo ubiory ze Szczawnicy w 1832 r . 66 67 68 I I . 48—50. Chromolitografie wg rys. Wojciecha Gersona, l i t . E . Desmaisons z albumu Oostumes Polonais... Zb. B i b l . Jagiellońskiej w Krakowie. I I . 48. Z okolic Krakowa. Współcześni cenili wierność p r z e d s t a w i e ń , a późniejsi k r y ­ tycy, j a k Zofia Ameisenowa podnosili wartości dokumentalne jego akwarel. Prek b y ł również autorom p a m i ę t n i k ó w , w y ­ danych z rękopiśmiennej spuścizny przoz H e n r y k a B a r y c z ą w 1959 r.«s Nie b ę d z i e m y w n i k a ć t u t a j czy ocena artystycz­ nej wartości sformułowana przez B a r y c z ą jest s ł u s z n a : „ P o z b a w i o n y należytego w y k s z t a ł c e n i a nie rozwinął w ma­ larstwie ani większego rozmachu twórczego, ani nie w y k a z a ł inwencji. Obrazy jego cechuje sztywność, konwencjonalizm formy i p r y m i t y w n a naiwność, w kompozycji znać b ł ę d y i operowanie szablonem ... W swych obrazach etnograficz­ nych stosował m a n i e r ę r o k o k o w ą , wymuskanie i c u k i e r k o w ą gładkość d a l e k ą od realistycznego ujęcia . . . " B y ć m o ż e właśnie dzięki tej spocyficznej dla epoki romantycznej idealizacji akwarele Preka m a j ą dla etnografa t a k duże znaczenie. Wykonane są z t a k ą dokładnością, że na ich podstawie m o ż n a bezbłędnie z r e k o n s t r u o w a ć bogato zdobnictwo ubioru, a na­ wet o d t w o r z y ć częściowo krój pewnych jego detali. Chociaż malowano sylwetki Preka m a j ą coś z elegancji u b i o r ó w z żurnala, przedstawia on je na tle d o m k ó w , szachownicy pól, krajobrazu zróżnicowanego na dalekim planie, lecz bez troski o p e r s p e k t y w ę , co nadaje jego obrazkom charakter malarstwa prymitywnego. W swoich akwarelach, malowanych t e c h n i k ą nieskazitel­ nej miniatury, Prek zestawia łącznie 27 postaci na 11 plan­ szach o w y m . 28 X 24 cm. Z okolic Krosna z a c h o w a ł y się dwie planszo, pokazujące 5 postaci w ubiorach (ił. 47), z Sędzi­ szowa Małopolskiego — dwie plansze z pięcioma ubiorami, z Korczyny — jedna plansza z dwiema postaciami, chłopca i dziewczyny, z okolic J a s ł a — dziewczyna i młodzieniec (ił. 45), z Dynowa, k. Brzozowa — dwie dziewczyny i mło­ dzieniec, z Pilzna i Krakowskiego — trzech p a r o b k ó w : d w ó c h K r a k o w i a k ó w , f u r m a n ó w , i jeden furman z Pilzna ( i l . 43), z okolic Szczawnicy — ubiory góralskie dziewczyny i mło­ dzieńca, z Lubienia w okolicach Lwowa — nie kolorowano popiersie m ł y n a r z a i m ł y n a r k i oraz z rodzinnego Nozdrzca — 220 O ubiorach z miasteczka Korczyna piszo: „Korczyna styka się z Odrzykoniom. Rzecz dziwna, żo tamtejsi miesz­ k a ń c y r ó ż n i ą się widocznie od innych z n i m i graniczących. Musiała t a m niogdyś osiąść j a k a ś cudzoziemska kolonia. U b i ó r kobiot podobny jost czeskiemu lub szląskiemu. Noszą spódnice niobieskio i takie same fartuszki. Dziowczęta wszystkie włosy zaczesują na t y ł ; czoło p r z y k r y t o jost dwoma lub trzema kolorami w s t ą ż e k i p r z y p i ę t y do nich wienioc z r u t y osobliwoj formy, bo właśnie j a k kubek zielony. Dziwić się trzeba, j a k on się t a m t r z y m a . Mężczyźni noszą popielato, j a k oni n a z y w a j ą b r u ś l i k i . Jost to gatunek kapoty, a pod spodom kamizelka niebieska i spodnio tego samogo koloru. Na głowie kapelusz m a ł y , czarny. Jest wielu spo­ m i ę d z y nich p i j ą c y c h k a w ę . Mało k t o posiada grunt, naj­ więcej t k a c z ó w " . 6 9 • Wojciooh Gorson rozpoczyna swoją działalność arty­ s t y c z n ą od w ę d r ó w e k plonerowych, s t u d i ó w krajobrazo­ w y c h , szkiców i akwarelek t y p ó w ludowych, s t u d i ó w archit o k t u r y i o b r a z ó w religijnych . Plonom licznych wędrówek pioszych po k r a j u z okresu młodzieńczego jost zebrany m a t e r i a ł etnograficzny, d o k u m e n t u j ą c y różno t y p y ubiorów ludowych z lat 1849—1853, nie na podstawie kompilacji i p r z e r y s ó w z innych a u t o r ó w , lecz na podstawie własnej obsorwacji. Gorson b y ł przede wszystkim malarzem, dlatego też walory estetyczne w wyborze malowanych modoli miały dla niego znaczenie d o m i n u j ą c e . Nie b y ł natomiast ani kostiumologiom,ani etnografem, o czym zapomina Malewski, k o m e n t u j ą c jego m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . Matoriały ikono­ graficzne pozostawione przez Gersona wzbogacają naszą wiedzę o ubiorach ludowych, lecz w y m a g a j ą zarówno uzupeł­ nienia, j a k i komentarza etnografa. W roku 1855 wy dał Gerson album z litografowanymi ubiorami l u d o w y m i p t . Costumes Polonais, dessines d'après nature par Gerson, Lithographies par E. Desmaisons, Publie par Daziaro a Varsovie, Paris, Moscou et St. Petersbourg, I m p . Lemorcier, Paris. A l b u m zawiera 14 plansz barwnych, wykonanych t e c h n i k ą chromolitografii z n a s t ę p u j ą c y c h tere­ n ó w (wykaz w brzmieniu o r y g i n a ł u ) : Z okolic Suwałk. Z okolic Tykocina, Z okolic P ł o c k a , Podlasianie, Mazury. Z okolic Sandomierza, z okolic Augustowa, Galicyanio, Z okolic K u j a w , Z okolic K r a k o w a (il. 48), Lublinianie (il. 49), Lublinianie (napis b ł ę d n y , są to Krakowiacy), Krakowiacy (il. 50) (napis b ł ę d n y , są to Lublinianie). 70 71 r �Gerson najczęścioj zostawiał grupowo osoby na plan­ szach, przedstawiał je w swobodnych gestach, z a t r y b u t a m i w formio narzędzi pracy, j a k sochy, drowniane ł o p a t y , sier­ py, zabawki w r ę k a c h dzioci, i umieszczał je na tle krajobrazu wiejskiego lub miejskiego oraz na tle w n ę t r z a domu. Rysował to, co widział w czasio swoich w ę d r ó w e k letnich, brak tu więc ubiorów zimowych. Oprócz plansz p o c h o d z ą c y c h z wymienionego wyżej albumu, istniała znacznie większa ilość wykonanych przoz Gersona plansz, k t ó r o b y ć m o ż e weszły do innego wydania albumowego niż o g l ą d a n y przeze mnie egzemplarz z Biblio­ teki Jagiellońskiej, względnie nie z o s t a ł y zlitografowane. Wskazywałoby na to stare tableau fotograficzne, wykonane przez J. Lissnora w Poznaniu z tytułom w j ę z y k u polskim i francuskim, wykonane w 2. poł. X I X w . Chociaż przy tytulo brak nazwiska Gersona, zestaw m o ż n a zidentyfikować na podstawie fotografii plansz z wymionionogo albumu i na podstawie coch stylistycznych. W owalne obramowanio wkomponowano 24 plansze, z k t ó r y c h 10 nie b y ł o publiko­ wanych w Coatumes, nie są m i znane one z innych wydaw­ nictw. Napisy pod fotografiami są podane s k r ó t o w o , bez tych błędów, k t ó r o w k r a d ł y się do p o d p i s ó w w albumie. Część jest sygnowana nazwami miast, w okolicach k t ó r y c h rysunki zostały wykonane, np. K r a k ó w , Warszawa, „ A u g u stowo", ,,Sandomirz", W i l r o , Grodno, Tykocin, Płock, Pleszew, K u r n i k . . I n n o napisy — to nazwy grup regional­ nych: Krakowiacy, Mazury (dwio plansze), Podlasianie, Lublinianie (dwie plansze), „Galnyyanio", „Galicyjskie Ma­ zury", a jodon napis dotyczy o b r z ę d u „Wesele krakowskie". Gerson był ilustratorem części kolborgowskiego „ L u d u " . Jego grupowo litografie w „ L u d z i e " nie p o k r y w a j ą się na opól z tym, co daje on w swoim albumie. W jakiej mierze planszo w „ L u d z i e " b y ł y w y n i k i o m jego w s p ó ł p r a c y z K o l borgiem i jaka b y ł a ingoroncja Kolberga, jego dezyderaty odnośnie t y p ó w u b i o r ó w dla r ó ż n y c h grup regionalnych — to wymagałoby joszczo wyjaśnienia i opracowania. Działalność Walerego Eliasza Radzikowskiego, malarza, ilustratora i popularyzatora polskich u b i o r ó w ludowych rozwijała się w k i l k u kierunkach. W zakresie kostiumologii I I . 49. Lublinianie. historycznej p o s z u k i w a ł i p r z e r y s o w y w a ł ze źródeł ikono­ graficznych i z r ó ż n y c h książek o kostiumach m a t e r i a ł y dla u b i o r ó w od I X — X V w., w t y m t a k ż e i dla ubiorów ludowych. I n n y kierunek jego działalności — to rysowanie współ­ czesnych ubiorów ludowych i ilustrowanie wielu swoich w ł a s n y c h prac oraz innych książek. AValory Eliasz jest autorem obszernej kostiumologii opartej na szerokim ma­ teriale ź r ó d ł o w y m . Ubiory w Polsce i u sąsiadów, k t ó r ą wyda­ w a ł w ciągu 26 lat (por. przypis 19). Oprócz r y s u n k ó w u j ę t y c h w tablice, dzieło to jest zaopatrzone w komentarz historyczny i objaśnienia do tabel z powołaniem się na źródła. Po raz pierwszy odnalozione przez niego źródła do ubioru chłopskiego z o s t a ł y później rozszorzone, szczegółowo opisane i zanalizowane przez Tadeusza Soworyna . W dziole t y m Walory Eliasz zestawia dwio planszo ubiorów ludowych oraz j e d n ą planszę u b i o r ó w wschodnich, daje również planszę z rogatymi nakryciami głowy i wyciąga wnioski natury ogólniejszej, odnajdując, związki p o m i ę d z y X I X - w i e c z n y m ubiorem ludowym a ubiorami z wieku X V I . Uprawomocnia je stwierdzeniem: „ U e ż t o bowiem z zamierzchłych wieków guseł i obyczajów pogańskich u ludu naszogo dotrwało do dzisiejszych d n i ? To posłuży za dowód, że da się stosować obecnie ubiory wiejskie nawet do dość odległych s t u l e c i " . 72 73 Z ilustracji p o p u l a r y z u j ą c y c h ubiory ludowo Walory Eliasz Radzikowski zamieszcza 12 litografii w książeczce dla dzioci: Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego, wydanej w Krakowie n a k ł a d e m i drukiem Józefa Bensdorffa w 1863 r. Znajduje się t a m reprezentacyjny ubiór szlachecki, Krakowiacy, Szkalmiorzaki i Proszowianie, Góra­ le, Sandomiorzanio, Podlasianie, Mazury, Wielkopolanie, L i t w i n i , Rusini, U k r a i ń c y , Mieszczanie. N i e k t ó r e sylwetki zamieszczone w Opowiadaniach, jak np. u b i ó r męski i dziew­ częcy zamioszczony na planszy Wielkopolanie przypomina żywo sylwetki, k t ó r e rysował Matejko w swoich Ubiorach. Prawdopodobnie obydwaj malarze wykorzystali t u nie­ znane m i bliżej źródło. Rysunki Eliasza Radzikowskiogo zamieszczone w wymienionej książce nie m a j ą waloru kon­ kretnie historycznego, lecz są uogólnieniem graficznym dla celów popularyzatorskich. Przez niew-łaściwe pokolorowanie litografii, co nie jest b y ć m o ż e winą autora rysunków-, wielo Ił. 50. Krakowiacy. �one straciły. W zasadniczych zestawach kostiumy z o s t a ł y wykonane poprawnie, lecz brak i m wierności w szczegółach. Ciekawsze są natomiast kolorowo tablice u b i o r ó w ludowych zamieszczone u Józefa Chociszewskiego w Malowniczym Opisie Polski. Radzikowski zestawił t u wiele sylwetek tzw. t y p ó w i zgrupował je w e d ł u g regionów geograficznych i kostiumologicznych. Na u w a g ę zasługiwałyby również jego bogate m a t e r i a ł y do ikonografii Górali t a t r z a ń s k i c h . * Omawiając źródła do kostiumologii ludowej nie sposób p o m i n ą ć t u Jana M a t e j k ę , autora a l b u m u : Ubiory w Polsce 1200—1795. W pierwszym w y d a n i u w 1860 r. o p u b l i k o w a ł on jedynie 11 tablic do ubiorów historycznych, a w kolejnym wydaniu było już tablic 92. Matojko w swoich rekonstruk­ cjach uwzględnia ubiory chłopskie od ok. X I V w., poczy­ nając od źródeł znalezionych w Legendzie o św. Jadwidze. U b i o r y chłopskie, zamieszczone najczęściej razem z żydow­ skimi z n a j d u j ą się na dziesięciu tablicach. N i e k t ó r e sylwetki chłopskie posiadają d o k u m e n t a c j ę źródłową, część jednak jest narysowana bez podania źródeł, co znacznie zmniejsza ich w a r t o ś ć . Na nie podpisanej tablicy 91 znajduje się siedem sylwetek. Na trzech z nich m o ż n a rozpoznać przerysy z Jerzego Głogowskiego: k o b i e t ę ze Szkła pod Lwowem oraz Górala i Góralkę ze Stryjskiego, znanych nam już z akwarel przerysowanych przez Kielisińskiogo. • Źródła ikonograficzne s t a n o w i ł y zawsze n i e z a s t ą p i o n ą b a z ę do b a d a ń nad strojem. Nie ma potrzeby u d o w a d n i a ć tezy, że ograniczanie m a t e r i a ł ó w ikonograficznych w jakiej­ kolwiek kostiumologii s t a n o w i ł o b y znaczne zubożenie, jeśli nie wręcz obniżenie w a r t o ś c i pracy. Przesadnie pesymi­ styczne oceny w n i e k t ó r y c h opracowaniach syntetyzujących dotychczasowy nasz dorobek w zakresie kostiumologii lu­ dowej odbiły się niekorzystnie na kierunku poszukiwań i z m n i e j s z y ł y zainteresowanie d o s t ę p n y m m a t e r i a ł e m ilu­ stracyjnym. Wydaje się, że w a r t o nie t y l k o zrewidować n i e k t ó r o oceny, lecz znacznie poszorzyć i uzupełnić bazę ź r ó d ł o w ą w postaci m a t e r i a ł u ikonograficznego zwłaszcza w badaniach nad strojem oraz p o d d a ć ponownej krytycznej ocenie nasz dorobek w t y m zakresie. 74 Od czasów, gdy z a s ł u ż o n y badacz polskiej kultury, Z y g m u n t Gloger, apelował o wydanie w osobnym albumie wszystkich r y s u n k ó w Gersona, p r z e d s t a w i a j ą c y c h ubiory i t y p y ludowe, rozrzucono w dziełach Kolberga lub w tekach nigdy nie w y d a n y c h — niowiele zrobiono dla udostępnił nia t y c h cennych m a t e r i a ł ó w , nie t y l k o Gersona, alo i innych grafików i m a l a r z y . 75 Szczególne znaczenie dla o p r a c o w a ń w zakresie ludowoj kostiumologii posiada m a t e r i a ł graficzny z 1. poł. X I X w., gdy f o r m o w a ł y się o d r ę b n e t y p y u b i o r ó w ludowych i wy­ k s z t a ł c a ł y się odrębności regionalno, szczególnie bogato tam, gdzie b y ł y rozwinięte tradycje zdobienia u b i o r ó w . Dla tego okresu przekazy pisane są rozproszono i nieliczne, a nadto zbyt lapidarnie rejostrujące wiejskie ubiory, s t ą d materiał ikonograficzny w s k a z u j ą c y na szczegóły dotychczas nie znane w sposób k o n k r e t n y i jednoznaczny — ma niezastą­ pione znaczenie Wykorzystanie wszystkich dostępnych źródoł w postaci oryginalnych z a b y t k ó w zachowanych w zbiorach muzealnych, źródeł archiwalnych oraz źródeł ikonograficznych pozwoli na pełniejszą r e k o n s t r u k c j ę form u b i o r ó w ludowych, na udokumentowanie ich powstawania, p r z e k s z t a ł c a n i a się i zaniku. PRZYPISY * Tekstem t y m rozpoczynamy p u b l i k a c j ę opracowa­ nych do d r u k u ważniejszych referatów z Ogólnopolskiego Seminarium Poświęconego Zagadnieniu Stroju Ludowego, zorganizowanego 9 i 10 listopada 1974 r. przez Polskie To­ warzystwo Ludoznawcze i Muzoum Etnograficzne w K r a ­ kowie. i J . Topolski, Metodologia historii, Warszawa 1968, s. 274. * J . Topolski, op. cit., s. 270—271. 3 J . Topolski, op. cit., s. 295—296. A . Geysztor, St. Herbst, Zarys nauk pomocniczych historii, Warszawa 1948, w y d . I I I , t . I I , s. 299—308. A . Geysztor, St. Herbst, op. cit. Ch. T . Meadow, Analiza systemów informacyjnych, Warszawa 1972, s. 17 i nast. J. Topolski, op. cit., o odczytywaniu informacji źródłowych, czyli dekodowaniu pisze: „ D l a togo by infor­ macja, o k t ó r ą na podstawie kodu p y t a ń p y t a m y , mogła zostać odczytana, m u s z ą b y ć spełnione n a s t ę p u j ą c e zało­ żenia, tzn. musi istnieć informacja, odbiorca g o t ó w o d e b r a ć te informacje, k a n a ł , za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r e g o informacja m o ż e zostać odebrana oraz kod, określający sposób przejścia informacji przez k a n a ł , k t ó r y musi b y ć znany odbiorcy informacji. Dopiero w warunkach, gdy k o d nadawcy oraz kod odbiorcy się p o k r y j ą , m o ż e n a s t ą p i ć odczytanie infor­ macji, czyli zdekodowanie", s. 271 i 272. T. Seweryn, Metoda ikonograficzna w etnografii pol­ skiej, „ Ł ó d z k i e Studia Etnograficzne", 1967, t . I X , s. 53 oraz M . Treter, Typy ludowe Franciszka Tepy, „ L u d " , 1910, t . X V I , s. 273—274. » M . Treter, op. cit., powołuje się na p o g l ą d y Wincen­ tego Pola, nawołującego do odrodzenia sztuki i ugrunto­ wania jej na narodowych i ludowych pierwiastkach, a te z kolei odzwierciedlają się w zwyczajach, obyczajach i zaję­ ciach ludu wiejskiego. Ludowe pierwiastki zróżnicowanych szczepów (grup etnograficznych) ma sztuka o d k r y w a ć i ujawniać, i t w o r z y ć w ten sposób więź o g ó l n o n a r o d o w ą . P o g l ą d y swoje formułuje Treter n a s t ę p u j ą c o : „Malarzo zajmują się w ogólności t y p a m i l u d o w y m i t y l k o w t y c h czasach, kiedy element narodowy, poczucie narodowe, w a ż n ą odgrywa rolę w całokształcie życia politycznego i u m y s ł o ­ wego. Dlatego malarstwo t y p ó w ludowych, w Polsce zwłasz­ cza, u w a ż a ć m o ż n a za w s k a ź n i k życia narodowego", s. 266. 4 5 8 7 8 222 1 0 Por. B . Malewski, Próba charakterystyki ubiorów lu­ dowych, „ W i s ł a " , 1904, t . X V I I I , s. 285—322 oraz 439—469. I k o n o g r a f i ę u b i o r ó w X I X w., poza fotogrufk m i , ocenia nisko, p i s z ą c : „ . . . o ilo atlasy u b i o r ó w ludowych współ­ czesnych niewiele są warte, o t y l e dzieła o ubiorach polskich dawnych, z w y j ą t k i e m lichych z b i o r k ó w Lewickiego i Bonsd o r f f a , s ą bardzo dobre, sumiennie na podstawio wiarogodnych d o k u m e n t ó w opracowane" ( t a m ż e ) . Z przychylną oceną Malewskiego s p o t k a ł się jedynie m a t o r i a ł ikonograficz­ n y d o t y c z ą c y u b i o r ó w historycznych, a więc albumy Ma­ t e j k i , Kossaka i Eliasza Radzikowskiego. Malewski byl zwolennikiem teorii, że ubiory ludowe niewiele się zmieniły w ciągu wieków, pisze w i ę c : „ U d o r z a w nich ogromna roz­ m a i t o ś ć i zmienność u b i o r ó w p a n ó w , szlachty, rycerstwa, mieszczaństwa, przy niezmienności ubiorów duchowioństwa i l u d u . Chłopa z X I I I wieku p o z n a ć m o ż n a doskonale, a z nieco późniejszych czasów, nawet określić, z jakioj miej­ scowości p o c h o d z i ł " , s. 454. P o g l ą d y Malewskiego nie po­ parte rzeczową a n a l i z ą długo ciążyły w badaniach nad ikonografią u b i o r ó w ludowych. 11 M . Treter w wymienionym wyżej artykule dajo słowniczek nazwisk malarzy i r y s o w n i k ó w z końca X V I I I i z X I X w., u k t ó r y c h m o ż n a znaleźć m a t e r i a ł y ikonogra­ ficzne do życia wsi, opracowany na podstawie dostępnej mu literatury, s. 266—279. 12 J . S. B y s t r o ń , Socjologia, Warszawa 1947, wyd. 3, s. 96—103; S. Nowak, Metodologia badań socjologicznych, Warszawa 1970, i. 92; S. Piekarczyk, Historia, kultura, po­ znanie, Warszawa 1972, s. 57. 13 J . Topolski, op. cit., s. 272 i 273. • N a l e ż a ł o b y p r z e b a d a ć , czy ofiarowanie chłopcu w s t ą ż k i przez dziewczynę nie wiązało się z formą wyznania miłości lub czy nie b y ł o zwyczajowym reliktem mającym swój odpowiednik w zwyczajach l u d ó w sąsiednich. Np. u Szeklerów b u k o w i ń s k i c h ofiarowanie w s t ą ż k i oznaczało ofiarowanie dziewictwa. Por. E . Gyorgyi-Fóldes, Porwanie dziewcząt u Szeklerów bukowińskich, „ Ł ó d z k i e Studia Etno­ graficzne", 1967, t . I X , s. 254. is J . Ś . B y s t r o ń , Typy ludowe J. P. Norblina, Kraków 1934, W y d . Muz. Etnogr. w K r a k o w i e N r 6, tabl. IV, Chłopka lubelska. L . Zienkowicz, Les costumes du peuple polonais suivis d'une description exacte de ses moeurs, de ees usages et 4 1 8 �' i A . Błaohowski, Stroje płockie w świetle źródeł z XIX w. „ R o c z n i k Muzeum Mazowieckiego w P ł o c k u " , 1972, z. 3, s. 5—95. 3 2 J. Dobrzycki, Michał Stachowicz w setną rocznicę śmierci, K r a k ó w 1925, s. 21. Por. też A . Banach, Polska książka ilustrowana 1800—1900, K r a k ó w 1959, s. 51—57. J . Dobrzycki, op. cit. D r u g ą część wymienionej ksią­ żeczki stanowi Katalog wystawy prac Michała Stachowicza urządzonej w Pałacu Sztuk Pięknych Staraniem Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa ku uczczeniu setnej rocznicy śmierci artysty w marcu R.P. MOMXXV, skąd p o c h o d z ą interesujące etnografów pozycje: 13, 15, 23, 24, 53. » W pierwszym w y d a n i u Kalendarzyka Krakowskiego w 1810 r. u k a z a ł a się zapowiedź tej t r e ś c i : „ K a l e n d a r z y k pod t y t u ł o m K r a k o w s k i wychodzić będzie corocznie z dru­ k a r n i G r ó b l o w s k i e j : do k t ó r e g o prócz potrzebnych i cieka­ w y c h w i a d o m o ś c i , t u d z i e ż b a w i ą c y c h wierszem i prozą zebranych m y ś l i przydane b ę d ą r ó ż n e y rzadkości kopersztychy. Czego w niniejszym Kalendarzyku z okazyi -wielo­ rakich przeszkód popełnić nie było m o ż n a " . W y n i k a z tego, że miedzioryty z a m ó w i o n o spocjalnie dla zilustrowania a r t y k u ł ó w i dla u ś w i e t n i e n i a Kalendarzyka ok. 1810 r., a W d r u k u u k a z a ł y się w 1811 r. " Por. A . Banach, op. cit., s. 393. Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego, z 12 obrazkami kolorowanymi i z 26 drzewory­ t a m i , w Krakowie n a k ł a d e m i drukiem Józefa Bensdorffa, 1863 r. 12 o b r a z k ó w to ręcznie kolorowano litografio wg ry­ s u n k ó w Walerego Eliasza Radzikowskiego, z nadrukiem j ę z y k u polskim i francuskim, sprzedawane również osobno jako obrazki na ścianę, natomiast Krakoimacy Stachowicza i inne ilustracje wykonane b y ł y t e c h n i k ą drzeworytu. R y c i n y znajdują się w zbiorach Muzeum Historycz­ nego w Krakowie. Za- ł a s k a w e informacje i udostępnienie danych s k ł a d a m podziękowanie mgr J. Klepackiej. Litografowane ilustracje wydane przez księgarza Friedleina z n a j d u j ą się w zbiorach Muzeum Historycznego w Krakowie. 3» M i n i a t u r k i p o c h o d z ą z ok. poł. X I X w. i przedsta­ wiają K r a k o w i a k ó w , Górali i P r o s z o w i a k ó w (zbiory Muzeum Historycznego w Krakowie). _«° Znajdujemy je w popularnej książeczce J . Przeworskiej, Ubiory ludowe, Warszawa 1954, ryc. na s. 51 (Skalmierzanka) oraz u T . Seweryna w „Atlasie Polskich Strojów L u d o w y c h " , Strój Krakowiaków Wschodnich, Wrocław 1960, ryc. 22, 23, 35 (para Skalmierzaków i Proszowianka). Kalendarzyk Krakowski na rok 1811, s. 51 i 52. J. Mączyński, Włościanie z okolic Krakowa, Kraków, N a k ł a d i d r u k Józefa Czecha, 1858, s. 21 i 22. O Ogrodnikach pisze M ą c z y ń s k i : „ O g r o d n i c y odróżniają się od innych K r a ­ 25 Teki Seweryna Udzieli przekazane Muzeum Etno­ k o w i a k ó w ubiorom, k t ó r e n , m o ż n a nawet powiedzieć, nie graficznemu w Krakowie z o s t a ł y częściowo opisane przez jest ubiorem włościan, ale prawie ubiorem u ż y w a n y m przez B. Malewskiego w cytowanej rozprawie na s. 308 oraz mieszczan m a ł y c h naszyci miasteczek. Składa się on ze w artykule B . Ł o p u s z a ń s k i e g o Zbiory archiwalne Muzeum sukni zwierzchniej: granatowej tak zwanej kapoty, różniącej Etnograficznego w Krakowie, „ R o c z n i k M E K " , R . 3. 1968, się n a z w ą i krojem od tak zwanych sukman i karazyj kra­ s. 298 i 299, lecz nie b y ł y nigdy przedmiotem szerszego kowskich, bo kapoto ta, jest dłuższa, z w y ż s z y m kołnierzem, opisu ani analizy. Przechowywane są w A r c h i w u m Muzeum z przodu nie pojedynczo, ale podwójnie się zapinająca i to Etnograficznego w Krakowie jako cenny m a t e r i a ł dla etno­ na guziki lub pętlice, a od stanu nie g ł a d k a , ale w fałdy grafów i dla p o s z u k u j ą c y c h wzorów w y t w ó r c ó w adaptu­ ułożona. Pod k a p o t ą noszą tejże barwy t a k zwany kaftan jących m o t y w y ludowe ze s t r o j ó w do współczesnego zdob­ n i e d o c h o d z ą c y do kolan a p r z y p o m i n a j ą c y swoim krojem nictwa. dawne ż u p a n y polskie . . . " (podkreślenia A . J - T ) . Na u w a g ę zasługuje podana przez Mączyńskiego geneza krakowskiego 2« Bibliografia prac o stroju T. Seweryna, długoletniego kaftana, k t ó r y na starszych źródłach ikonograficznych niż dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, jest bar­ 2. ówieró X I X w. nie jest notowany. dzo bogata: Ikonografia etnograficzna zamieszczana b y ł a w kolejnych rocznikach „ L u d u " — 1946, t . 37, s. 277—308; « J . Dobrzycki, op. cit., s. 8. 1947, t. 38, s. 229—276; 1948—51, t . 39, s. 291—354; Dane o malarzu Bogumile Gąsiorowskim podaje M . 1954, t. 41, cz. I , s. 647—666; Staropolska grafika ludowa, J a r o s ł a w i e c k a - G ą s i o r o w s k a w Słowniku Biograficznym, Kra­ Warszawa 1956; Ubiór chłopski w Polsce (1450—1650), k ó w 1936, t . 7, s. 346—347. Ponadto w z m i a n k ę o Gąsiorow­ „Rocznik Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e " , 1966, t . 1, skim znajdujemy u Eleonory Fejkiel, Nieznane obrazy cecho­ s. 9—74; Metoda ikonograficzna w etnografii polskiej, op. cit. we 2 kościoła św. Idziego w Krakowie w akwarelach Bogumiła w przyp. 24 oraz Historyczne rodowody niektóW^ polskich Gąsiorowskiego ze zbioru Ambrożego Grabowskiego, „Rocznik strojów ludowych, „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego Kra­ B i b l i o t e k i Polskiej Akademii N a u k w K r a k o w i e " . R . V T I / kowie", 1974, t . 5, s. 17—30. Ponadto Seweryn wykorzy­ / V I H , 1961/62, s. 109. stywał m a t e r i a ł ikonograficzny w swoich r ó ż n y c h pracach, W artykule t y m E . Fejkiel datuje Tekę A . Grabowskiego jak Parzenice góralskie, K r a k ó w 1930, oraz w „ A t l a s i e i kopie o b r a z ó w cechowych na rok 1868. Wydaje m i się, że Polskich Strojów L u d o w y c h " , zeszyty: Strój dóln°-eW' ' > część Teki, gdzie wklejał A . Grabowski akwarele Krako­ Strój Krakowiaków Wschodnich i Strój kaszubski. w i a k ó w pochodzi z 1864 r., ponieważ szereg wyklejek z gazet nosi właśnie t ę d a t ę . Ponadto jedna z akwarel jest dato­ 2? A . Kutrzobianka, Rozwój badań etnograficznych wana na rok 1852 (lub 1857, bo k o ń c o w a cyfra jest napisana Ziemi Krakowskiej, „ L u d " , 1952 r., t . X X X I X , s. 569—604. bardzo niewyraźnie). Teka jest z a t y t u ł o w a n a : Dawne obrazy A. Dobrowolska, op. cit., przypis 20. w kościołach krakowskich kopiował Bogumił Oąsiorowski. J. Rosen-Przeworska, Ubiór na ziemiach polskich Druga część Teki nosi t y t u ł : Kopie z malowania Michała okresie wczesnego Średniowiecza, „ P o l . Szt. L u d . " , 1954, Stachowicza, będącego w domu probostwa ś-go Szczepana na nr i , s. 14—35 oraz Z zagadnień renesansowego ubioru ludo­ Piaski w Krakowie. K a r t a t y t u ł o w a zawiera dwustrefowe, wego, „Pol. Szt. L u d . " , 1953, nr 4—5, s. 257—280. romantyczne i alegoryczne przedstawienie związane o R. Reinfuss, Przyczynek do ikonografii Janosikowyćh z historią. W ubiorach ludowych spotykamy t a m Krakoobrazków na szkle, „ P o l . Szt. l u d . " , 1949, nr 5, s. 150—155. de ses habitudes — Ouvrage pittoresque, rédigé et p u b l i é par... À Paris, à Strassbourg, à Leipzig 1841. K s i ą ż k a t a jest ilustrowana litografiami J . Lewickiego, litograf o w a n y m i u E. Simona w Strassbourgu. » A. Dobrowolska, Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-slowiańskiej, „ P a m i ę t n i k S ł o w i a ń s k i " , K r a k ó w 1951, t. I I , s. 33—60. i« Jednak jak pisze W . B i e ń k o w s k i — Gołębiowski po­ sługiwał się tekstom Wójcickiego p r z e s ł a n y m na konkurs Towarzystwa Warszawskiego bez p o w o ł a n i a się na nazwisko autora. Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badań ludo^ znawczych w Polsce. Podłoże społeczne początków etnografii polskiej, „Archiwum Etnograficzne", W r o c ł a w 1956, nr 12. i« W. E . Radzikowski, Ubiory w Polsce i u sąsiadów, Kraków 1879, cz. I , od I X — X I w. ; K r a k ó w 1889, cz. I I , wiek X I I i X I I I ; K r a k ó w 1899, cz. I I I , wiek X I V ; K r a k ó w 1905, ez. I V , wiek X V . 20 Cyt. za W . B i e ń k o w s k i m , Poprzednicy Oskara Kol­ berga s. 15. 21 A. Grabowski b y ł autorem rozprawki Początek ikono­ grafii naszej, „ B i b l i o t e k a Warszawska", 1857, t . I , s. 231—• 249, t. I I , s. 609—621. W zakres jego z a i n t e r e s o w a ń wchodzd również strój ludowy jako jeden ze strojów narodowych. Materiały to wklejał do tek. Z n a j d u j ą się one w zbiorach Państwowego A r c h i w u m w Krakowie, w Bibliotece Zakł. Nar. im. Ossolińskich we W r o c ł a w i u oraz nieliczne w zbio­ rach Graficznych B i b l i o t e k i Polskiej Akademii N a u k w K r a ­ kowie. 22 Por. B . Malewski, op. cit., s. 295—299. 23 M. Treter, op. cit. 24 J. S. B y s t r o ń doceniał w a g ę m a t e r i a ł u ikonograficz­ nego dla etnografii historycznej. P i s a ł bowiem, że „ . . . obok opisów ważne znaczenie ma dla nas plastyczne odtworze­ nie", Wstęp do ludoznawstwa polskiego (1939 r . ) . Ponadto w pracy Typy ludowe J.P. Norblina, K r a k ó w 1934, „ N i k t jeszcze nie p r ó b o w a ł w s k a z a ć na t e m e t y etnograficzne w dawnym zasobie ilustracyjnym ... B y ł o b y rzeczą pożą­ daną, gdyby k t o ś bardziej od autora niniejszej rozprawy kompetentny, zechciał poświęcić nieco czasu na systema­ tyczne zestawienie dawnej ikonografii etnograficznej". Podobne poglądy w y r a ż a Tadeusz Seweryn w swej roz­ prawce Metoda ikonograficzna w etnografii polskiej, „Łódz­ kie Studia Etnograficzne", Ł ó d ź 1967, t . I X , s. 53: „ N a ogół stwierdzić należy, że polskie źródła ikonograficzne przy­ datne do poszerzenia naszych d o w o d ó w etnograficznych nie były dotychczas przedmiotem zbieractwa i systematycz­ nego badania, a co więcej same możliwości naukowego zużytkowania dawnego m a t e r i a ł u ikonograficznego o trości etnograficznej oceniano u nas pesymistycznie". 7 3 3 4 36 w 3 7 3 8 4 1 4 2 4 4 w c l 28 2 5 w 3 223 �wiaka w granatowej sukmanie, Górala grającego na dudach, K r a k o w i a n k ę w k a b ł ą c z k o w y m wieńcu ż n i w n y m , z sierpem w r ę k u oraz pastuszka grającego na fujarce. T y p y ludowo są przedstawiono na tlo pieczar, a t y p y narodowe, ja.k rycorz, husarz, m y ś l i w y — na tlo r u i n . Ponadto widzimy t a m r o m a n t y c z n ą p a r ę na tlo cmentarza. Podobny u b i ó r weselny, s u k m a n ę i koszulę ozdobioną pasom haftu na dole, ale zaznaczonym bardzo schrmatycznio, widzimy w rysunku p i ó r k i e m (później litografowanym oraz kolorowanym) p r z e d s t a w i a j ą c y m K r a k o ­ wiaka w wesolnym stroju i K r a k o w i a n k ę . Rysunek sygno­ wany jest monogramom T W . Dokumentacja z t y c h d w ó c h niozalożnych źródeł jest o tyło ciekawa, że u b i ó r t a k i nio był opisany w litoraturze etnograficznej. Wymienione wyżej litografio zachowane są w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej i zbiorach Muzeum Historycznego w Krakowie. Wierszyk u g ó r y : Że cię Kasiu kocham p r z y z n a ć się nie w s t y d z ę Bo w pożyciu z t o b ą szczęście swoje widzę Wierszyk u d o ł u : Że t y będziesz moją, to się już nio zmioni, Ale się zf t r z y m a m z ś l u b e m do josioni, Bo gdy nie mam teraz srebra ani miodzi, To nio mogę księdzu d a ć na zapowiedzi, Bo gdy się omloci jarzyny półkopok To się już ma o czom uweselić chłopok. D w ó r w Rząsce p ó ź n o k l a s y c y s t y c z n y z 1. ćwierci X I X w. został przerobiony w 2. poł. X I X w. Dano z: „ K a t a l o g Z a b y t k ó w Sztuki w Polsce", t . I , Woj. krakowskie, Warszawa 1933, s. 172. Malowidło ścienne Stachowicza nie jost odnotowane w Katalogu- W spisie zawartości t o k i Zbiór ikonograficzny A. Grabowskiego (Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie) znajduje się adnotacja, że malatura t a została „zabielona przez nowogo n a b y w c ę p. Gladysza". Działalność artystyczna Gąsiorowskiogo przypada na lata 1850-te. Z lat 1960-tych i późniejszych zaohowało się mniej jego prac, są też one słabsze. Gąsiorowski w y s t a w i a ł w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h w Krakowio w 1854—56. „Gąsiorowski nałoży do malarzy z zamiło­ waniem i piotyzmom o d d a j ą c y c h w y g l ą d przedstawianych z a b y t k ó w , t a k że rysunki jego m a j ą znaczenie dokumentarne" pisze o n i m M . J a r o s ł a w i e c k a w Słowniku Biograficznym. J. St. B y s t r o ń , Typy ludowe J. P. Norblina, K r a k ó w 1934. 5» Z. Batowski, Norblin, L w ó w — Warszawa 1911. 51 J. S. B y s t r o ń , op. cit., s. 20 i 21. 52 W Tece A . Grabowskiego, poświęconej K . W . K i e l i sińskiemu (Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie nr 1002) znajdujemy ciokawy d r u k ulotny, w y d r u k o w a n y w Po­ znaniu 10 czorwca 1842 r. Autorem jego jost W i k t o r A d a m Kurnatowski, p o z n a ń s k i litograf, działacz niepodległościowy. Przedstawia on t r u d n o ś c i , z j a k i m i walczyli w o w y m czasie wydawcy m a t e r i a ł ó w o charakterze dokumontalnym, a więc rycin historycznych, map, p l a n ó w miast. Autorzy ich b y l i skazani często na wydawanie w ł a s n y m sumptem dzioł posia­ d a j ą c y c h ogromne znaczenio dla narodu. Nio wydawa.no również celniejszych dzioł sztuki, bo b r a k ł o n a k ł a d c ó w . Kurnatowski pisze: ,,W atelioch malarzy nie w i d a ć j a k t y l k o portrety, a czy może a.rtyjta rozwijać pomy.-ły, waż­ niejszych imać się u t w o r ó w , kiody ciągle p a m i ę t a ć musi 0 zaspokojeniu koniocznych potrzeb do życia ? D l a sztycharstwa j e d y n y m żywiołem podobno są u nas pieczęcie i medale, lecz to z przypadku i t y l k o na chwilę. N a większe rzeczy r i e starczy nam bynajmniej. Pan Kielisiński n a p r z y k ł a d po uzbioraniu na swoje a l b u m taniej 5 T a l . za 100 r y c i n wynoszącoj prenumeraty, dołożył 20 T a l . na zapłacenie za blachy 1 koszta druku. Nie będzie to zapewne z a c h ę t ą do wydania album wiolkopolskiogo, do czego ma. już znaczny zapas matoryałów". A . Grabowski p o z o s t a w a ł w ścisłych stosunkach z K . W . Kielisińskim, cenił jego s z t u k ę r y t o w n i c z ą , a zwłasz­ cza cenił Kielisińskiogo jako człowieka i pozostawił w swojej Tece sordeczno i ciepłe wspomnienia o n i m . Służył też artyście p o m o c ą finansową poprzez za.kup jego dzieł i pomagał m u w z a ł a t w i a n i u spraw, gdy Kiolisiński b y ł chory. (Materiały w Tece A. Grabowskiego pośw. K . W . K i e l i s i ń skiomu). Album K.W.Kielisińskiego nakładem J.K. Żupań­ skiego w Poznaniu. L i t . i druk. M . J a r o c z y ń s k i e g o w Poznaniu 1853 oraz: Poszył dodatkowy do Album Kielisińskiego, Poznań 1855. N a k ł a d e m księgarni J . K . Żupańskiego. •- „ G a z e t a Warszawska", 1855, nr 114 (wycinek w Tece A . Grabowskiego, op. cit.). 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 3 54 5 6 Za zwrócenie uwagi na t ę Tekę oraz inne materiały d o t y c z ą c e twórczości Kielisińskiego oraz Stachowicza, jak również za cenne w s k a z ó w k i dziękuję serdecznie p. dr A. Troidorowej, kierowniczce Zbiorów Graficznych B i b l . PAN w Krakowie. s Z. Amoisenowa, Stroje ludoice z przed 100 lat w nie­ znanych rysunkach Preka i Kielisińskiego, „ K a l e n d a r z Ilu­ strowany Kurvora Codziennego na rok 1938", Rocznik X I , s. 225—228. Szereg odcisków k w a s o r y t n i c ż y c h Kielisińskiego wy­ konanych na podstawie akwarel nio jest podpisanych w Al­ bumie wydai-ym przez Ż u p a ń s k i e g o . N i e k t ó r e podpisy na nich wykonane r ę k ą Kielisińskiego zawierają najczęściej miojsco wykonania kwasorytu czyli akwaforty, d a t ę i sygna­ t u r ę autora. S t ą d p o m y ł k i przy korzysta.niu przez etno­ grafów z m a t e r i a ł ó w Kielisińskiego. I t a k A . Glapa w „Atla­ sie Polskich Strojów L u d o w y c h " , Strój szamotulski, Lublin 1951, na ryc. 5 i 7 przedstawia chłopów z Medyki, a nio u b i ó r chłopów z okolic Poznania, j a k to sugeruje autor A t ł a s u . W t y m ż e Atlasie autor k o r z y s t a ł z rycin K.W. Kielisińskiego nie p o d a j ą c ich autora, por. ryc. 37 na s. 34: Ubiory chłopów z okolic Kórnika w e d ł u g J.J. Lipińskiego, Piosnki ludu wielkopolskiego, 1. cz. P o z n a ń 1842. 5» Źródło pierwotne, t j . rysunek J. Głogowskiego, na k t ó r y m opierał się równioż J . Matejko, rysując ten ubiór w swoim Albumie, nie jest m i znane. Nio wiadomo czy jest zachowany w zbiorach polskich. <• ° Por. W . Cichowicz i J . O r a ń s k a , Wielkopolska w gra­ fice K.W. Kielisińskiego, stroje ludowe, krajobrazy, Kórnik 1955. ( W książeczce tej z n a l a z ł a m błędnie zamieszczoną r y c i n ę nr 10 Z gaikiem — jest to chłop z rózgą weselną od M e d y k i , k t ó r e g o równioż A . Glapa umieścił w swoim Atlasie). "i Por. R. Reinfuss, Polskie druki na płótnie, Warszawa 1953, zwłaszcza m o t y w y drukowano z desek. Por. F . K o t u l a , Poszukiioanie metryk dla stroju ludo­ wego, R z e s z ó w 1954. L . Zienkowicz, Les costumes ... (przyp. 16). Por. opinię J. Łopkowskiego w artykule Babia Góra i jej okolice [ w : ] „ K a l e n d a r z u Powszochnym J. Widta na rok 1858", K r a k ó w 1857, s. 15, cyt. za T. Sewerynem: Parzenice góralskie, K r a k ó w 1930, s. 14, przypis 1. Franciszek Ksawery Prek, Czasy i ludzie, przygoto­ w a ł do druku, p r z e d m o w ą , w s t ę p e m i przypisami opatraył H e n r y k Barycz, W r o c ł a w 1959. " F . K . Prok, op. cit.. s. 196. F . K . Prek, op. cit., s. 243. * F . K . Prek, op. cit., s. 163. "> F . K . Prek, op. cit., s. 195. » A . Vetulani, Wojciech Gerson, Warszawa 1972, s. 12 i 13. Atitor podajo szla.k w ę d r ó w e k młodzieńczych Gersona, co ma, szczególno znaczenie dla interpretacji jego materiału rysunkowego, zawartego w w y d a n y m dziole: Costumes Polonais. Gerson, poczynając od 1849 r. b y ł na Kielocczyźnio, gdzie gościł u ówczesnego mecenasa sztuki, naczelnika po­ wiatu, Tomasza Zielińskiego. Po u k o ń c z e n i u studiów wyb r a ł się w 1850 r. z towarzyszami w clwumiesięczną podróż do Ojcowa i okolicy. W 1851 r. w ę d r o w a ł pieszo przez joziora augustowskio do K o w n a i W i l n a . W 1852 r. odbył podróż statkiem w górę W i s ł y do Zawichostu, a daloj zwiedził pioszo Lubelszczyznę, Sandomiorskio, ponownie Kiolecczyznę oraz d o ' i n ę rzeki Szreniawy i P r ą d n i k a . W 1853 r. udał się Wisłą w dół rzeki, przebywaj na. Kuja.wach i Mazowszu. W tymże roku joszczo raz zwiedził Lubelszczyznę. Dane o Gersonie znajdujemy rów-nież u Kazimierza Molondzińskiogo, Wojciech Gerson 1831—1901, Warszawa 1939. B . Mvlewski (op. cit. przypis 10) krytykuje zestawy malowane przez Gersona jako nietypowe, bo zapożyczone, np. u chłopa z Sandomierskiego — furażerkę przywiezioną z wojska. Wydaje się, żo Malewski usiłował rzeczywistą do­ k u m e n t a c j ę p o d c i ą g n ą ć pod wyidealizowany stereotyp stroju ludowego, nie zmieniający się w ciągu wieków. Błędy takie w odniesieniu do ubiorów ludowych popolniali również inni badaczo, t r a k t u j ą c ubiory ludowo w sposób ahistoryczny. T. Seweryn, Ubiór chłopski w Polsce (1450—1650), „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego w Krakowie", 1966, s. 9—74. " W . E . Radzikowski, op. cit., cz. I I , s. 7. Por. B . Malewski, op. cit. (przypis 10), oraz Anna Kutrzeba.-Pojnarowa, Stan badań nad strojem i tkaniną, „ P o ! . Szt. l u d . " , 1964, nr 4, s. 217. Z. Gloger. Ubiory ludu [ w : ] Królestiuo Polskie, War­ szawa, 1904, t . I I , s. 253. 7 5 8 6 2 6 3 6 4 6 5 6 7 8 7 7 1 7 2 7 4 7 5 Fot.: Jacek Kubiena � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c2b9282f0471bba2dfb3365707f4a670.pdf 4914a408255ba45ce0e3080d02e03773 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3130 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2930 Title A name given to the resource Grajcie dudy, grajcie basy - po węgiersku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Engelmayer, Ákos Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . ] . Zespól „ D o l i b a b " z Debieczenu złożony z młodzieży, która opanowała grę n a l u d o w y c h i n s t r u m e n t a c h w k o n s e r w a t o r i u m Akos E n g e l m a y e r GRAJCIE DUDY, GRAJCIE BASY - PO WĘGIERSKU D z i e n n i k ,,Dóli H i r l a p " z d n . 15.XI.1974 г.: „Skutkiem nie­ t y c z n y c h l u b s t y l i z o w a n y c h zespołów, f o l k l o r k o j a r z y się z ze­ porozumienia w naszym mieście o tej samej godzinie odbył się społem Mazowsze, a m u z y k a , pieśń l u d o w a z „Góralu, czy c i nie koncert żal..." l u b „Szła dzieweczka...", a młodzież nie zna nie t y l k o jednego z najlepszych zespołów mocnego uderzenia »M-7 « z Saroltą Z a l a t n a y oraz młodzieżowego zespołu f o l k l o ­ rystycznego »Sebó «. N a k o n c e r t boatowy sprzedano 400 biletów, a u t o r k a prac socjologicznych pisała: ,,W 1962 r o k u przeprowa­ na l u d o w y — 5 0 0 " . Mówi tańców l u d o w y c h , ale nawet poloneza. A przecież zaledwie dwa­ dzieścia l a t t o m u sytuacja n a Węgrzoch była p o d o b n a . Znana Peter K o r n i s s , jeden z najwybitniejszych artystów dziłam pierwsze badania socjologiczne i właśnie w t e d y prze­ fotografików węgierskich: „ — Ze d w a l a t a t e m u w Mucsarnok żyliśmy pierwszy wstrząs. Starałam się zbadać, w j a k i m s t o p n i u (budapesztańska istnieje Zachęta) odbyła się m o j a wielka wystawa, żywa m u z y k a l u d o w a . Wykazałam po raz pierwszy poświęcona f o l k l o r o w i węgierskiemu, wciąż istniojącej k u l t u r z e w sposób naukow\ , że m i m o (a może n a skutek) ludowej. N a woraisaż zaprosiłem zespół f o l k l o r y s t y c z n y Ferenca wysiłków, zorganizowanych a k c j i , pieśń ludowa, j a k o codzienny Sobo, zagrali i . . . ludzie, w p i o r w s z y m rzędzie młodzi, zaczęli materiał m u z y c z n y , ledwo wegetuje. Większość ludzi, a szczegól­ tańczyć. N a j p i o r w nie młodzież, nio l u b i j e j , nie potrzobujo. U l a młodzieży stała się jedna p a r a , p o t e m dwie, t r z y i wernisaż przekształcił się w k i l k u g o d z i n n y festyn l u d o w y . Proszę nie r ona n u d n y m p r z o d m i o t e m s z k o l n y m , d l a dorosłych •— nostal­ myśleć, że tańczono zwyczajnego czardasza, n i e ; staro, p r a w i c gicznym zapomniano tańce siedmiogrodzkie, hajduckie... Tańczono i śpie­ pielęgnowanym k u l t o m , m a r t w y m p r z e d m i o t e m wano dobrze, ze znajomością i wyczuciem... i nie pojedynczo osoby, lecz dziesiątki, jeśli nie setka..." wspomnioniem, d l a wąskiego kręgu specjalistów — muzealnym". P r z y p o m i n a m i się t u rozmowa z Józkiem Brodą z K o n i a k o ­ wa, który uparcie propaguje f o l k l o r , popularyzuje, roalizujo jego Więcej młodzieży n a koncorcie f o l k l o r y s t y c z n y m , niż beatow y m ? Tańce, śpiewy ludowo w s a n k t u a r i u m s z t u k i ogromnych nowoczesnej, w a l o r y estetyczne, poznawczo i przede w s z y s t k i m w y c h o w a w c z e : — Czasami załamuję ręce, czy to co robię, m a yens? A l e prze­ a w d o d a t k u prz\' s p o n t a n i c z n y m udziale dziesiątków p r z y p a d ­ konuję siobio, ile b y dzioci straciły, g d y b y tego nio znały. Jeżoli kowych chłopiec, którogo uczę, nie będzie d o b r y m m u z y k i e m , niech ( l u b nie) młodych łudzi? B r z m i t o wszystko trochę nieprawdopodobnie w Polseo, gdzie m i m o wspaniałych festiwali chociaż będzie człowiekiem o bogatej osobowości, stwarzającym l u d o w y c h , m i m o żywego f o l k l o r u , m i m o doskonałych i częstych wokół siebie atmosferę dobroj r o b o t y . W a r u n k i życia programów w radio i telewizji, m i m o wielu z n a k o m i t y c h a u t e n ­ które uczę, zmieniły się, i n n a jest i c l i biografia, aniżeli t a m t y c h , dzieci, 3 �tworzących dawną muzykę. Człowiek dawnoj k u l t u r y wyrastał N a początku naszego w i e k u dwaj wielcy m u z y c y , Bela B a r t o k w kręgu różnorodnych f o r m aktywności. Ucząc chcę stworzyć i takie chłopcu, gierską muzyką ludową. Szybko zrozumieli, że m u z y k a ludowa działającemu w zespolo, poznanio tamtego f o l k l o r u i jego k o r z e n i . — m u z y c z n y język ojczysty — i mówiony język ojczysty każdego w a r u n k i , któro umożliwiałyby współczesnemu Zoltan Kodaly, zapoczątkowali naukowo badania n a d wę­ Jeśli zgodzimy się, że dziecko m a wzbogacać swoją osobowość, narodu m a nie t y l k o żądać, ale i dawać, t o m u s i m y umożliwić m u po­ kształtowania się m u z y k i węgierskiej nio mogła być i n n a , niż są równe sobie w i e k i o m . Kodaly twierdził: „Droga znanie wartości dawnego f o l k l o r u . Chcę, ażeby te dziewczęta droga języka węgierskiego. M u z y k a wędrowała z l u d o m — co i chłopcy świadczyli o sobie w postaci dobrego m u z y k o w a n i a , oddziaływało n a język, t o mogło oddziaływać również n a m u z y ­ tańca, rzemiosła. S t a r y c h treści nie można powielać. Z f o l k l o r u k ę " . O d k r y l i , że najbardziej archaiczno pozostałości muzycznego i jego wartości s t a r a m się stworzyć i n s t r u m e n t w y c h o w a w c z y . " języka ojczystego Węgrów pochodzą sprzed tysięcy l a t , k i e d y Połączenie współczesności z tradycją ludową i spuścizną n a ­ Prawęgrzy żyli jeszcze n a stokach U r a l u z l u d a m i ugrofińskimi rodową, sięganio do k o r z e n i , do praźródoł p r z y t w o r z e n i u n o w y c h i wartości —- t o p r o b l e m dotyczący wszystkich krajów Europy i p r a c y teoretycznej Bela B a r t o k dokonał k l a s y f i k a c j i węgierskich Środkowoj. Węgrom udało się eoś przełamać. Coś się zmieniło m e l o d i i i pieśni l u d o w y c h dzieląc je n a t r z y wielkie g r u p y : melodio w ciągu o s t a t n i c h dwudziestu l a t . Powstały nowo wartości, nowe w s t a r y m i n o w y m s t y l u oraz melodie —• przeważnie obrzędowe zainteresowania, Po wiololetnieh badaniach w terenie folklor, muzyka l u ­ — wyohodząco ze wspólnego „europejskiego żargonu muzyczne­ wśród młodzieży, l u b g o " . W czasie tej mozolnej p r a c y B a r t o k doszedł do w n i o s k u , J a k do togo doszło, j a k i m i d r o g a m i , w j a k i c h w a r u n k a c h , artystyczną doskonałością. Uważam je za, t a k i e same arcydzieła, dowa znalazły inspiracje. Wymierający turecko-bułgarskimi. swoich kontynuatorów p r z y n a j m n i e j w jej części. że w j a k i m stopniu? N a j p i e r w jednak k i l k a słów wyjaśnienia. W E u r o p i e , a może nawet na całym świecie m u z y k a węgierska wszystkie naszo melodie ludowo odznaczają się najwyższą j a k i m i w świecie większych f o r m jest fuga Bacha l u b sonata M o z a r t a " . Właśnie te w z o r y otworzyły n o w y , współczesny roz­ k o j a r z y się z t z w . muzyką cygańską, piękną, melodyjną, graną dział w h i s t o r i i m u z y k i węgierskiej, a poprzez działalność k o m p o ­ w k n a j p k a c h węgierskich przez cygańskie kapele. Lecz niostety zytorską B a r t o k a , w p e w n y m sensie i w h i s t o r i i m u z y k i światowej. mało k t o wie, że melodie to powstały w ciągu ostatnich s t u l a t — a chociaż są one częścią składową k u l t u r y węgierskiej, jednak ,,Na początku naszego stulecia już tylko ludzie starzy, a przede w s z y s t k i m staro k o b i e t y , znali melodie w s t a r y m s t y l u . nie jest t o m u z y k a l u d o w a , chłopska, lecz stworzona na zamó­ W czasie pracy, czy p o w r o t u z pola, na zabawach nie można i c h w i e n i a w a r s t w wyższych. (Zresztą w języku węgierskim wyraźnie już rozgranicza melodie się t e d w a rodzaje m u z y k i nazywając „węgierską" — magyar n o t a , a drugą „ludową" — pierwszy nepdal). usłyszeć..." — notował Bartok. Wyparte zostały w n o w y m s t y l u (któro wykazały j e d n a k przez ograniczony związek z s t a r y m s t y l e m ) . D o popularności —• przede w s z y s t k i m prowadzone wśród młodych pokoleń — t y c h pieśni przyczyniło się niewątpli­ było na Węgrzech już o d l a t sześćdziesiątych ubiegłego stulecia. wie t o , że i c h żywy, prężny r y t m znakomicie nadawał się do Najpierw tańca. Melodie te zrastały się szybko z powstałym w połowio Zapisywanie 4 pieśni, m e l o d i i wraz była t o działalność raczej z tekstom, amatorska, przypadkowa. �I I . 2, П. W Szśk (Siedmiogród) zachował się d a w n y d o m tańca. Przychodzi do niego młodzież w t r a d y c y j n y c h u b i o r a c h i tańczy dawne tańce w zwyczajowej kolejności. ( F o t . w pocz. l a t 70-tych Peter Korniss) ubiegłego w i e k u najpopularniejszym tańcem wei węgierskiej — n i e m nowej, „ l u d o w e j " młodzieży akademickiej, która właśnie wolnym i szybkim przez t o starała się podkreślić swój l u d o w y rodowód. Leoz nie­ Dodatni wpływ czardaszem. na rozkwit żywej m u z y k i ludowej miały stety śpiewanie pieśni l u d o w y c h wkrótce otrzymało nie t y l k o — charakter oficjalny, lecz stało się o f i c j a l n y m p r o g r a m e m n i e m a l wspólna praca pańszczyźniana, późnioj zaś praca n a dniówkę p o l i t y c z n y m — bardzo często ze szkodą dla i n n y c h rodzajów w majątkach. Żniwa, młocka,, łuszczenie k u k u r y d z y , a zimą s z t u k i . T u w a r t o wspomnieć, że w l a t a c h pięćdziesiątych arcy­ wszystkie prace zbiorowe: przed zniesieniem pańszczyzny przędzenio, darcie piorza — połączono było zawszo ze z b i o r o w y m dzieła B a r t o k a , wielkiego badacza i propagatora f o l k l o r u , który śpiewaniem. Lecz już w okresie międzywojennym wraz ze zmianą przetworzył muzykę ludową n a muzykę nowoczesną i uniwer­ c h a r a k t e r u p r a c y na w s i , ze s t o p n i o w y m zanikaniem t y c h czyn­ salną, bądź grano były rzadko, bądź były wręcz zakazane, j a k o ności, urbanizacją, pieśni zaczęły p o w o l i znikać z życia w s i . N a „kosmopolityczne". zabawach d a r y n a " w 1954 r o k u n a sceny. Opery Węgierskiej stało się zna­ coraz bardziej dominowały popularne melodie t z w . węgierskie, rozpowszechnione przez kapole cygańskie a później „Dopuszczenie" jego „Cudownego man­ czącym wydarzeniem nie t y l k o k u l t u r a l n y m . przoz radio. T r a d y c y j n o i n s t r u m e n t y ludowo — d u d y , c y t r a , l i r a k o r b o w a — zostały w y p a r t e przez klasyczne i n s t r u m e n t y uży­ wane przez muzykantów cygańskich. Oficjalne Od 1950 r o k u f o l k l o r o w i nadano rangę polityczną, zorgani­ zowano s e t k i , tysiące zespołów l u d o w y c h , a o i c h p o w s t a w a n i u c z y n n i k i — które z różnych powodów niechętnie prasa, donosiła j a k o w y n i k a c h współzawodnictwa p r a c y . N i e patrzyły n a p r o g r a m B a r t o k a i K o d a l y a — w l a t a c h trzydziestych chodziło o u t r z y m a n i e t r a d y c j i ludowoj, nie chodziło o p r z y b l i ­ zapoczątkowały żenie i s t o t n y c h treści spuźcizny narodowej, locz wyłącznie o cele ruch folklorystyczny p o d nazwą bokróta" ( B u k i e t p e r l i s t y ) , który służył raczej patriotycznym, nacjonalistycznym ,,Gyóngyós celom psoudo- i i r r e d e n t y , niż r a t o w a n i u t r a d y c j i ludowej. R u c h t e n wyrządził więcaj szkód niż korzyści: p o l i t y c z n o : potwiordzenie radości l u d u budującego n o w y ustrój społeczny. N o w y miesięcznik „Tancoló N ć p " (Tańczący L u d ) rzucił hasło: „ I t y twórz nowe węgierskie tańce t o w a r z y s k i e " . zatarł różnicę s t y l u poszczególnych regionów, sięgał do nio- Oto c y t a t z trzeciogo n u m e r u (1950) p i s m a : „Taniec t e n zanoto­ najwarto.śoiowszoj waliśmy w m a j u 1949 r o k u w miojscowości Cseropes. Jego w y k o ­ warstwy l u d o w y i pseudonarodowy m u z y k i ludowej, szerzył psoudo- s t y l . „Wielkim grzechem tego r u c h u nawcą był Gergely Csak, k o m u n i s t a , dawniej chłop bezrolny, — pisa.l wówczas w y b i t n y etnograf I s t v a n Gyórffy — jest t o , że obecnie członek spółdzielni p r o d u k c y j n e j , który będąc człowie­ taniec węgierski na scenie degradowany kiem jest do p o z i o m u ryt­ uświadomionym wie, że jogo taniec jost małą cegiełką m i c z n y c h ćwiczeń gimnastycznych i pozbawiony jest wszelkich w w i e l k i m dziele b u d o w y socjalizmu. Każdy jego r u c h wyraża i n d y w i d u a l n y c h cech i rysów". niewzruszoną dumę, silę, z d r o w y entuzjazm człowieka budującego Po wojnie t r a d y c j a zbiorowego śpiewu i m u z y k o w a n i a od­ żyła — pieśń l u d o w a była prawio j e d y n y m m u z y c z n y m objawie­ nowy socjalistyczny l a d społeczny. Człowiek socjalistyczny m a n o w y stosunek do s z t u k i — o t y m świadczy i t e n t a n i e c . " 5 �E f e k t : n u d n a , schomatyczna „radosna twórczość" w k o s t i u - i odrębność narodową. Nosi. się t u jeszcze kolorowo stroje, istnioje m a o n l u d o w y c h . W choreograf i i ograniczono się do k i l k u układów t r a d y o y j n e b u d o w n i c t w o i wnętrza, k u l t y w u j e się żywo zwyczaje, i f i g u r , zaprzepaszczono całe bogactwo tańców węgierskich. D l a bogatą kulturę muzyczną, oryginalne tańce, a przede w s z y s t k i m porównania w a r t o t u zacytować pewnego angielskiego nieskazitelną, archaiczną i chronioną przed otaczającym o b c y m oficera z X I X w i e k u : „ W czasie w o j n y francuskiej, k i e d y w W i e d n i u żywiołem żyło w i e l u z n a k o m i t y c h mężów angielskich, jeden z n i c h zliczył beatem wszystko t o było nowe, nieznano. Wrażenie i przożycio mowę. D l a pierwszego pokolenia, zafascynowanego 300 f i g u r w tańcu przobywających t a m Madziarów". A przecież spotęgował f a k t , iż siedmiogrodzka k u l t u r a l u d o w a odgrywała od tego czasu tańce się bogaciły —• wodług nowszych badań nio- taką samą rolę w węgierskiej k u l t u r z e narodowej, j a k Podhale które czardasze majo. 600—.800 f i g u r ! Zniszczono Polsce w okresie Młodej P o l s k i , dając początek organiczny związek między tańcem a muzyką, stosując nieodpowiednią m u ­ „narodowomu s t y l o w i " , że w 150-letnim okresie panowania tureckiego a p o t e m zykę do tańców poszczogólnych regionów. Społeczeństwo odwró­ w dobio w a l k wolnościowych właśnie Siedmiogród był ostoją ciło się zo wstrętom od f o l k l o r u , od t r a d y c j i l u d o w e j . K o l e k t y w i ­ myśli niepodległościowej, źo t u sięgają zacja,, wprowadzenie wielkoprzemysłowej technologii w r o l n i c t w i e , k u l t u r y narodowej Węgier — co przez wiele l a t było przomilczane. szybka urbanizacja p o 1956 r o k u przyczyniły się równioż do Siodmiogród stal się pasją tysięcy młodych Węgrów. z a n i k u t r a d y c j i l u d o w e j . W przeciwieństwie do młodej i n t e l i ­ gencji z l a t 1945—49 przybysze ze w s i do m i a s t a albo p r a c o w n i c y Grupa zawodowych tancerzy korzenie właśnie w współczesnej Siedmiogrodzie uświadomiła sobie bogactwo tańców węgierskich, u k r y t e w n i c h w i e l k i c h gospodarstw r o l n y c h wręcz w s t y d z i l i się tej t r a d y c j i możliwości, niewykorzystane przoz zespoły pieśni i tańca. Po i wiejskiego powrocie starali się przekazać kolegom podpatrzono f i g u r y i oo pochodzenia. M u z y k a l u d o w a przotrwała jedynio w szkołach, gdzie stano­ wiła podstawę nauczania śpiewu, ale będąc p r z e d m i o t e m obo­ najważniejsze —• możliwość i m p r o w i z a c j i . Jednak okazało się, że m u z y k a grana przez zespoły zawodowe jest n i e p r z y d a t n a do wiązkowym nio pobudzała zainteresowań młodzieży. W t y m tego rodzaju tańca. I okrosio królowała już m u z y k a beatowa. Co p r a w d a , pozostało Forenc k i l k a zospołów l u d o w y c h — przede w s z y s t k i m zawodowych w f o l k r o c k u „śpiewali" wiersze poetów współczesnych, stosując — wtedy pojawiło się dwóch muzyków, Sebo i Bela H a l m o s , którzy p o nieudanych próbach elo upiwn-Ыу ono j e d y n i e (niektóre nawet n a w y s o k i m poziomie) melodykę zaczerpniętą z m u z y k i l u d o w e j , wykorzystując folklor stylizowany. dycyjne Przełom nastąpił pod koniec l a t sześćdziesiątych. Po modzie tra­ i n s t r u m e n t y . Zaczęła się gorączkowa p r a c a : przesłu­ chiwanie a r c h i w a l n y c h nagrań m u z y k i i n s t r u m e n t a l n e j , p r z y - na, Polskę, gdzie dzisiejsze średnie pokolonie po wstrząsie 56 r o k u swajanio sobie „chłopskiego" s t y l u g r y , poszukiwanie d a w n y c h szukało n o w y c h wzorców k u l t u r y i p a t r i o t y z m u , młodzież zaczęła instrumentów — i t a k powstał pierwszy „tanchaz". Słowo t o — jeździć do R u m u n i i , odkrywając Siedmiogrodzie którym później określono cały młodzieżowy r u c h f o l k l o r y s t y c z n y f o l k l o r mniejszości wę­ — oznaoza „dom tańca", l u b „dom, gdzie się tańczy". W dawnej n a nowo i Mołdawii jeszcze żywy i przebogaty w gierskiej, która wciąż c h r o n i swoją kulturę, tradycję, tożsamość I I . 4. Młodzież muzykująca k u l t u r z e ludowej —• przede w s z y s t k i m w Siedmiogrodzie w d o m u tańca. F o t . A!. Stankiewicz — �I I . 5. Dziewczyna z zespołu „ D e l i b a b " gra n a lirze korbowej w studio r a d i o w y m istniał bowiem zwyczaj w y n a j m o w a n i a przez parobków chałupy odpowiadają dzisiejszym zapotrzebowaniom do taiiea. N a zabawach w t a k i m d o m u — gdzie pierwsze uczest­ n y m młodzieży. n i c t w o oznaczało przyjęcie do g r u p y młodzieży, t o jest wyzwole­ Rozmowa z licealistką i g u s t o m muzycz­ na początku l a t osiemdziesiątych nie z „ w i ę z ó w " dzieciństwa —• obowiązywał ściśle u s t a l o n y po­ w j e d n y m z „tanchaz": „ — Pan toż n a powno uczył się tego rządek. Zabawę otwierały zawsze tańce starszo, często prawie wiersza ludowego n a l e k c j i węgierskioj: zapomniane, przoważnie męskie: skoczno a potem werbunek. Dopiero p o t e m przychodziła kolej n a nowsze tańce, a następo­ wanie po sobio w o l n y c h i szybkich czardaszy określiła t r a d y c j a , choć w r a m a c h tego układu poszczogólno p a r y mogły i m p r o w i ­ zować zgodnie z uzdolnieniami i u p o d o b a n i a m i . T a k i niezmieniony od wieków układ tańców przetrwał do d n i a dzisiejszego w miejsco­ wości Szok w Siedmiogrodzie, osobowej kapeli, w surowo gdzio tańce p r z y dźwiękach 3 przestrzeganych strojach, „tanchaz" jest wciąż jedyną rozrywką młodzieży. w nowym, „miejskim" czyli „Tanchaz" w y d a n i u oznaczał: wspólną zabawę, opartą n a t r a d y c j i , zabawę kameralną, gdzio istnieje bezpośredni k o n t a k t tańczących i śpiewaj ącycli z m u z y k a n t a m i (bez wzmac­ niaczy, co w okresie szczytowego powodzenia m u z y k i młodzieżo­ Kochanio, kochanie, Przeklęte męczarnio. Kochanie, kochanie, Przeklęte męczarnie. Czemu nie rozkwitło L i s t o w i e drzew wszystkich, L i s t o w i e drzew wszystkich, Szczyty indywidualnego Lecz miła m i róża Co miłością płonie. (przekł. A n n a Bialer-Górecka) tańcu. N o i co? N i c . Przeanalizowaliśmy go w szkole, ale do m n i e A w p r a k t y c e : naukę tańca, p r z y udziulo zapaleńców — tancerzy zupełnie nie przemawiał. A l e k i e d y usłyszałam, j a k Sebo śpiewa zawodowych „wyżycia l u b zaproszonych się" we wspólnym cedrowych. Co w ogrodzio rośnie, wej było prawdziwą rewolucją), nieograniczone możliwości i m p r o ­ wizacji, drzew A c h , nie t a róża wieśniaków, potom wspólny t o n wiersz p r z y akompaniamencie jakichś dziwaeznych taniec, śpiewanie, w przerwach recytuje się poezję, b a j k i , p o d a n i a mentów, zrobiło t o n a mnie ogromne ludowo i t o wszystko w niewymuszonej, swobodnej instru­ wrażenie. Pokochałam atmosferze. poozję i muzykę ludową. A t u ? Ferenc n a j p i e r w uczył nas pieśni Nawet .,wrogowie" r u c h u podkreślają, wyjątkowy nastrój t y c h l u d o w y c h i dopioro tańca. Stopniowo. G d y b y zaczął n a t a r c z y w i e , impr f a k t dobrowolnego uczestnictwa, różnorodno pochodzenie że „trzeba t o robić", t o c h y b a n i k t b y nio pozostał. a p o t e m integrację uczestników, oraz t o . że mlodzioż zbiera się Wielką zasługą młodzieżowego r u c h u folklorystycznego jest w „tanchaz" nie z p r z y m u s u , lew. z fasonu — bez a l k o h o l u . t o , że n a nowo połączył t o , co zostało sztucznie oderwane o d Z czasem k l u b y rozszerzyły swoją działalność organizując i i p . siebie: śpiew, muzykę instrumentalną i taniec. letnio obozy etnograficzne Forono Sobo i Bela, H a l m o s Zapoczątkowany v.- IPG 9 r o k u przez Węgierskie R a d i o i T V u d o w o d n i l i , że możliwe jest ogólnokrajowy k o n k u r s dla wykonawców m u z y k i ludowej spotę­ zarówno opanowanie tradycyjnego s t y l u w y k o n a n i a , j a k i wzbo­ gował zainteresowanie gacenie m u z y k i ludowej t a k i m i stał się a u t e n t y c z n y m , m a s o w y m ruchem młodzieżowym. N o w y ofoktami dźwiękowym;, j a k i e „uinehazorn'', który w krótkim ozasie 7 �r u c h wywołał j e d n a k kontrowersję a n a w e t zaciekłe a t a k i . Nie­ nowo-perkusyjny — gardon. Niektóre trzeba było rekonstruować' którzy zarzucili r n u — nie boz r a c j i — ludomanię, przojściową na modę. Organizacjo młodzieżowo odcięły się o d niego oskarżając sprowadzone były z Siedmiogrodu, albo konstruowane własnym 0 nacjonalizm — potrzebna była k i l k u l e t n i a dyskusja prasowa przemysłom. Pamiętam długie noce w Zakopanem p o d koniec 1 praca, z a n i m oczyszczono r u c h od tego z a r z u t u . Choreografowie lat siedemdziesiątych w czasio festiwalu, gdy Józef B r o d a p r z y i m u z y k a n c i zespołów zawodowych zarzucali m u amatorszczyznę mojej pomocy tłumaczył t a j n i k i b u d o w y d u d A r p a d o w i Joóbowi, i d y l e t a n t y z m , bojąc się — nie bez podstaw — k o n k u r e n c j i . k i e r o w n i k o w i zespołu „Dólibab", który nie mógł sobie poradzić podstawie opisów l u b eksponatów muzealnych, niektóre „Młodzież w «tanchaz « tańczy dla władnej przyjomności, a n i o z konstrukcją tego i n s t r u m e n t u . B r z m i to może p o d hasłem autentyczności, choć ciekawe, że a u t e n t y z m u pragnie. ale t o jost p r a w d a , że Forenc Sebó lirę korbową —• kiedyś bardzo U p r a w i a n y przez nich taniec jest prawdziwszy, bardzioj dojrzały p o p u l a r n y i n s t r u m e n t na Węgrzech — widział po raz pierwszy i t r a d y c y j n y , a jednoezośnio bardziej na festiwalu f o l k l o r y s t y c z n y m we F r a n c j i w rękach belgijskiego nowoczesny, niż tanioc anegdotycznie, pisał Laszló a r t y s t y . Z a p y t a n y Belg powiedział, żo i n s t r u m e n t t e n w y k o n a n y Siklós w książce p t . „Tanchaz". I d o d a j m y jeszcze: tańczą t y ­ został dla niego... n a Węgrzech, przez sędziwego chłopa M i h a l y a siące. A w ślad za n i m i zespoły pieśni i tańca musiały woryfikować Barsonya, jodynego n i e t y l k o swoje p r o g r a m y ale i sposób i n t e r p r e t a c j i , zamienić który p o t r a f i grać n a lirze k o r b o w e j . Sebó zamówił i n s t r u m e n t kapole cygańskie na „prawdziwe" ludowo. (Ferenc Sebó został i nauczył się grać o d starca. W jego śla.d poszło w i e l u młodych k i o r o w n i k i o m m u z y c z n y m Państwowego Zespołu Pieśni i Tańca). ludzi. l u d o w y , który zobaczyć możemy na scenie" Ciekawe, że m u z y k a n c i , tancerze, — uczestnicy ruchu „tan­ c h a z " przeważnie werbują się ze środowiska miejakiogo i właśnie z miasta powraca na wieś t r a d y c j a l u d o w a . Pamiętam k o n c e r t w jednej z wiosek, gdzie k i o r o w n i k d o m u k u l t u r y nio chciał się zgodzić n a występ twierdząc, że ludność w s t y d z i się wszystkiego, co związane jest z d a w n y m życiem w i e j s k i m , potrzebuje „wyż­ szej", miejskiej r o z r y w k i . Występ j e d n a k odbył się. A j a k „artyści z m i a s t a " zaczęli grać, pokazywać tańce, psychiczna t a m a zerwa-ła się. N a j p i e r w jakiś starzec przystąpił do tańca: „Synu, nie t a k , u nas tańczono i n a c z e j ! " P o t o m przyłączyli się młodzi i miejscowi m u z y k a n c i , którzy plącząc p o w t a r z a l i : „ N i g d y b y m nie uwierzył, że jeszcze będę t a k grał, że jeszcze togo d o ż y j ę ! " Obecnie różne żyjącego jeszcze na Węgrzech człowieka, już w obrębie r u c h u różne zespoły, k l u b y mają celo. Niektóro naśladowania nagrań dążą do najwierniejszego, archiwalnych doskonałego l u b artystów ludowych, inne sięgają do m u z y k i ludów sąsiednich, niektóre —• j a k n p . zespół „ D ó l i b a b " w Debreczynie — szukają n o w y c h środków w y r a z u i n s p i r o w a n y c h muzyką ludową, choć w dalszym ciągu grają muzykę tradycyjną i prowadzą „tanchaz". R u c h stał się zróżnicowany, t o p r o w o k u j o dalsze, często zażarte dyskusje muzykologów i etnografów. „Niechaj specjaliści i szczęśliwi mędrcy oceniają t e n r u c h drobiazgowo, i eseista niechaj Sandor wyda,ją sądy — pisał w y b i t n y poeta Csoóri w związku z tą dyskusją —• j a mogę t y l k o powiedzieć t o , co podszeptuje mojo przekonanie i wesołość: ludowych. taniec l u d o w y miał d w a historyczne m o m e n t y : k i e d y trafił n a Dzięki r u c h o w i powróciły do życia dawno już nie używane l u b scenę, a p o t e m k i e d y powrócił ze sceny n a ziemię. A l e nie j a k o zapomniane i n s t r u m e n t y — c y t r y , d u d y , t a m b u r y , l i r a k o r b o w a , sztuka, lecz t y l k o po t o , a b y mógł pozostać tańcom, j a k w i a t r kobza, d r u m l e i nieznany w folklorze p o l s k i m i n s t r u m e n t s t r u - w i a t r e m , deszcz deszczem". Oddzielny problem, to sprawa instrumentów Ti. 6. „Wesele we wsi Galgamacsa", obrc.z Vankonc Dudasza J u l i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/227175a3ce23c8bc3488a4e53d872d22.pdf a1aa30f14306265a3840f7d3f0f196ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3269 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3064 Title A name given to the resource Granitowa rzeźba ludowa na wschodnim Podlasiu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.221-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małeta, Alicja Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Grupa k r z y ż y п а granicy w s i , wieś T e r o m i s k i Alicja Małeta GRANITOWA RZEŹBA LUDOWA W krajobrazie Podlasia d o m i n u j ą m o n u m e n t a l n e drewniane k r z y ż e s t o j ą c e g r u p a m i na granicach w s i , a na cmentarzach p e ł n i ą c e f u n k c j ę n a g r o b k ó w . W i e l e p r z y c z y n z ł o ż y ł o się na t o , że teren t e n nie o b f i t u j e 1 w drewnianą rzeźbę ani kapliczki . Jeszcze m n i e j s p o t y k a się t u p o d o b n y c h o b i e k t ó w k a m i e n n y c h , NA W S C H O D N I M PODLASIU i n i e j e d n o k r o t n i e w y p e ł n i a c a ł ą jej p o w i e r z c h n i ę . N a k a p l i c z k a c h p r a w o s ł a w n y c h i u n i c k i c h t e k s t y te zapisane s ą c y r y l i c ą . T e m a t y k a p r z e d s t a w i e ń w y s t ę p u j ą c y c h na s ł u p a c h k a m i e n ­ n y c h jest uboga, a c a ł a plastyczna strona o s i ą g n i ę t a została bardzo p r o s t y m i ś r o d k a m i . B r a k t u g z y m s o w a ń , o b r a m i e ń — co spowodowane jest b r a k i e m odpowiedniego, ł a t w e g o do o b r ó b k i ozdobników tak charakterystycznych dla architektury kamien­ surowca. n y c h f i g u r n p . P o l s k i p o ł u d n i o w e j . Z a u w a ż y ć t e ż m o ż n a jedna­ Jedynym dostępnym materiałem są tu granitowe 2 g ł a z y narzutowe pozostawione n i e g d y ś przez l o d o w i e c . Te właśnie polne kamienie posłużyły k o w y s p o s ó b k s z t a ł t o w a n i a plastycznego — p ł a s k o r z e ź b y prze­ j a k o surowiec do wyrobu figur p r z y d r o ż n y c h i nagrobków, które m o ż n a spotkać w okolicach H a j n ó w k i , B i e l s k a Podlaskiego, S i e m i a t y c z . G r a n i t w a ż n i e w y s t ę p u j ą z t ł a nie ograniczonego p l y c i n ą , a napisy k u t e są wgłębnie. I d e n t y c z n e f o r m y s ł u p o w e m o ż n a s p o t k a ć we wschodnio- n i e ł a t w o poddaje się o b r ó b c e , s t ą d t e ż owe f i g u r y m a j ą zazwyczaj podlaskich cmentarzach formę niepozornych obelisków kamiennym lub, w i d o c z n y s k u p i a j ą s i ę w rejonie H a j n ó w k i . Jeden z najstarszych one samotnie l u b t e ż t o w a r z y s z ą d r e w n i a n y m n y c h z p ł a s k o r z e ź b ą k r z y ż a i czaszki znajduje s i ę we w s i C z y ż e . zwieńczonych częściej, metalowym k r z y ż e m . Występują jako nagrobki. Zabytki te w s p o s ó b d a t o w a n y c h i stosunkowo dobrze zachowanych s ł u p ó w k a m i e n ­ k r z y ż o m i k a p l i c z k o m . F u n d o w a ł a je l u d n o ś ć w y z n a n i a unickiego Pochodzi z 1828 r. l u b (co jest bardziej prawdopodobne) z 1882 г., i prawosławnego, jak również rzymsko-katolickiego. d a t a ta z o s t a ł a b ł ę d n i e w y k u t a przez n i e p i ś m i e n n e g o P o d s t a w o w ą i c h a r c h i t e k t u r ę t w o r z y g r a n i a s t o s ł u p o prze­ k r o j u c z w o r o k ą t n y m , szeroki u p o d s t a w y a z w ę ż a j ą c y się k u górze. W ś r ó d licznych słupów zupełnie pozbawionych e l e m e n t ó w p l a s t y c z n y c h z d a r z a j ą się p ł a s k o r z e ź b i o n e , k t ó r e m i m o żc w y ­ s t ę p u j ą na d u ż y m terenie w y k a z u j ą m i ę d z y s o b ą zadziwiające p o d o b i e ń s t w o f o r m a l n e . TT szczytu l u b u d o ł u ś c i a n y frontowej w y k u t a b y w a m a ł a nisza z a w i e r a j ą c a za s z k ł e m obrazek dewoc y j n y . Centralne miejsce zajmuje d u ż a w y p u k ł o r z e ź b a ciej prawosławnego a poniżej data z ukośnym dolnym niego czaszka ze s k r z y ż o w a n y m i wykonania. i czaszka) krzyża Te dwa symboliczne tworzą kanon t e m a t ó w p r z y d r o ż n y c h . Czasem p ł a s k o r z e ź b y piszczelami wyobrażenia występujących otacza najczęś­ ramieniem, napis na oraz (krzyż słupach fundacyjny, k t ó r y b y w a t e ż l o k o w a n y na bocznej l u b t y l n e j ś c i a n i e f i g u r y wykonawcę jako 1821 r. N a sam pod tamtejszym względem zapewne cmentarzu można zobaczyć taki formalnym, niedatowany nagrobek oraz szereg p o d o b n y c h , z k t ó r y c h jeden w postaci c i ę ż k i e g o c o k o ł u z r z e ź b ą czaszki nosi d a t ę 1874 r. ( i l . 2). T e n sam schemat prezentuje s ł u p z 1903 r. ( i l . 8) s t o j ą c y w otoczeniu d w u d r e w n i a n y c h kapliczek z 1860 r. na p r z e d m i e ś c i u H a j n ó w k i ( u l . N a d o l n a ) , nagrobek z 1903 r. l u b 1906 r. na p r a w o s ł a w n y m c m e n t a r z u w Orzeszkowie ( i l . 7) i n i e d a t o w a n y obelisk z Ł o ­ sinki. Zostały tu przedstawione licznie w y s t ę p u j ą c y c h zaledwie przykłady na o m a w i a n y m terenie. 3 obiektów N i e wszystkie dobrze z n i o s ł y p r ó b ę czasu. Sporo z n i c h mocno s p a t y n o w a n y c h niewiele j u ż m o ż e p r z e k a z a ć poza f o r m ą o g ó l n ą . Stare n a g r o b k i kamienne wykazują większą rozmaitość 221 �I I . 2. Nagrobek k a m i e n n y , C z y ż e , 1874 r. kształtów, aniżeli figury przydrożne. Wyższy I I . 3. K a m i e ń p r z y d r o ż n y , p ł a s k o r z e ź b a ś w . M i k o ł a j a , 1871 г . , o k o l i c a Czarnej W i e l k i e j opano­ Chrystusa z ł o ż o n e u s t ó p k r z y ż a . Postacie s ą p ł a s k i e i w y d ł u ­ w a n i a r z e m i o s ł a prezentuje nagrobek w postaci p ł a s k i e j , p i o n o w o stopień ż o n o . N i e z o s t a ł y przedstawiono s z c z e g ó ł y szat, a n i inne ele­ ustawionej p ł y t y z w i e ń c z o n e j systemem p ó ł k o l i s t y c h g z y m s o w a ń , m e n t y , k t ó r e m o g ł y b y r o z p r o s z y ć u w a g ę p a t r z ą c e g o , t y m bar­ z n a j d u j ą c y s i ę na c m e n t a r z u k a t o l i c k i m w G r o d z i s k u . N a d w u dziej w i ę c wyraziste i w y m o w n e s ą gesty: m o d l i t e w n e złożenie ścianach r ą k ś w . J a n a , pochylenie g ł o w y p l ą c z ą c e j M a t k i B o s k i e j , wyrzeźbiono dwie płaskorzeźby krzyży łacińskich Po­ w y r a s t a j ą c y c h z ł u k o w a t y c h podstaw. Ze w z g l ę d u na d o b r y stan niżej płaskorzeźby zachowania wydajo s i ę , że nagrobek m o ż e przeznaczonego na napis, k t ó r e g o ś l a d u obecnie nie m o ż n a ten p o w s t a ł stosunkowo p ó ź n o , ok. p r z e ł o m u X I X / X X w . Z u p e ł n i o i n n ą f o r m ę u d e r z a j ą c ą archaicznością i surowością wyrazu przedstawiają dwa monumen­ pozostawiono sporo wolnego miejsca, b y ć się j u ż d o p a t r z e ć . Z t y ł u t a b l i c a jest t y l k o z grubsza ociosana. talne g r a n i t o w e k r z y ż e s t o j ą c o blisko siebie na c m e n t a r z u w Sie­ z ludźmi wskazują, m i a t y c z a c h . N a j e d n y m z n i c h w y k u t a jest d a t a : 1911 r. ( i l . 5). w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. O m ó w i o n o p o w y ż e j f i g u r y p r z y d r o ż n e i n a g r o b k i powsta­ że nagrobek Rozmowy t e n p o w s t a ł nie p ó ź n i e j n i ż D r u g a , r ó w n i e i n t e r e s u j ą c a p ł y t a znajduje s i ę w n a j d a l s z y m , w a ł y p o c z ą w s z y o d s i e d e m d z i e s i ą t y c h l a t X I X w . do I wojny zaniedbanym ś w i a t o w e j . Miejscowa l u d n o ś ć nie p o r t a f i ośrod­ W i e l k i e j ( i l . 3). O g ó l n y m k s z t a ł t o m z b l i ż o n a jest do poprzednio już wskazać zakątku prawosławnego cmentarza w Czarnej k ó w , a n i w y m i e n i ć nazwisk k a m i e n i a r z y , k t ó r z y w n i c h p r a c o w a l i . opisanej. N a frontowej ś c i a n i e w u k ł a d z i e s t r e f o w y m , rozdzielone N a tle scharakteryzowanych p o k r ó t c e o b i e k t ó w stosunkowo ł u k a m i o niejednakowej r o z p i ę t o ś c i , m i e s z c z ą się d w i e p ł a s k o ­ u b o g i c h p o d w z g l ę d e m p l a s t y c z n y m , j a k o zjawisko w y j ą t k o w o rzeźby. p r z e d s t a w i a j ą się t r z y g r a n i t o w i ! p ł y t y z a w i e r a j ą c e r ó ż n e tema­ Ś w i ę t a u j ę t a w n o w o t e s t a m e n t o w y m nieładzie i k o n o g r a f i c z n y m . tyczne wyobrażenia figuralne, znajdujące się w niedalekiej W górnej, węższej części przedstawiona jest Trójca 4 B ó g Ojciec s i e d z ą c y na t r o n i e wskazuje Chrystusa siedzącego o d l e g ł o ś c i o d siebie w G r o d z i s k u i Czarnej W i e l k i e j kolo Siemia­ po drugiej stronie, z w r ó c o n e g o frontalnie do w i d z a , k t ó r y p r z y ­ tycz. t r z y m u j e lewa. r ę k ą t r ó j r a m i e n n y k r z y ż . N a jogo w i e r z c h o ł k u Pierwsza •/. n i c h s t o i b l i s k o g ł ó w n e j b r a m y wejściowej wio­ w y o b r a ż o n y jest D u e h ś w . p o d p o s t a c i ą p t a k a . U i c h s t ó p znaj­ d ą c e j na cmentarz k a t o l i c k i w Grodzisku ( i l . 6). P ł y t a t a jest duje się glob z i e m s k i . D o l n a scena nie jest t a k przejrzysta w sensie szeroka i k o n o g r a f i c z n y m . Przedstawione s ą t u t r z y postacie, z k t ó r y c h u p o d s t a w y a dzwonowc.to w y k r o j o n a p r z y szczycie zakończonym metalowym ażurowanym krzyżem łacińskim. Na zwraca u w a g ę p o s t a ć centralnie umieszczona, s t o j ą c a w pozio frontowej centralnie modlitewnej z uniesionymi k u górze r ę k a m i o rozwartych dłoniach, u s y t u o w a n ą p ł a s k o r z e ź b ę . W n i e z w y k l e k l a r o w n e j formie plas­ pozbawiona jakichkolwiek a t r y b u t ó w . W ten sposób od czasów tycznej z o s t a ł a starochrześcijańskich Chrystusa. ścianio w a l k o w a t o obramienie, t u przedstawiona pasyjna zamyka scena Opłakiwania O ś k o m p o z y c y j n ą s t a n o w i w y s m u k ł y k r z y ż . P o d jed­ poprzez sztukę bizantyjską ukazywana b y ł a p o s t a ć o r a n t a s y m b o l i z u j ą c a z n a j d u j ą c ą się w r a j u 5 duszę n y m jego r a m i e n i e m umioszczony jost frontalnie ś w . J a n , p o d zmarłego. d r u g i m ustawiona b o k i o m , mieszczone i z w r ó c o n o b o k i e m s ą d w i e p o z o s t a ł e , mniejsze o d ze s k ł o n i o n ą g ł o w ą M a t k a Boska, S y m o t r y c z n i e w s t o s u n k u do g ł ó w n e j postaci roz­ o sylwetce m ł o d e j dziewczyny, z d ł u g i m i w ł o s a m i , czy toż raczej centralnej. M a j ą one r ę c e z g i ę t e w b ł a g a l n y m geście z k t ó r y m chustą opadającą z w r a c a j ą s i ę do o r a n t a , a w d ł o n i a c h t r z y m a j ą k s i ą ż k i . Postacie 222 na plecy. Całość spina, j a k b y k l a m r ą ciało �te s ą do siebie b l i ź n i a c z o podobne, a p e w i e n rys i n d y w i d u a l n o ś c i wego przedstawienia. Ś w i ę t y m a t w a r z p o c i ą g ł ą , o d ł u g i m , w ą s ­ n a d a j ą i m starannie w y m o d e l o w a n e w ł o s y , k t ó r y c h p o z b a w i o n y k i m nosie. T r u d n o na t y m w y o b r a ż e n i u d o p a t r z e ć się b r o d y , jest o r a n t — p o s t a ć raczej s y m b o l i c z n a , a n i ż e l i realna. ale i w m a l a r s k i c h u j ę c i a c h tego ś w i ę t e g o nie b y w a ł a ona z b y t Powyższe wyobrażenie nie posiada innego ikonograficznego odniesienia we najprawdopodobniej wschodnioslowiańskiej d ł u g a . N a g ł o w i e ś w i ę t e g o m o ż n a d o j r z e ć p ó ł k o l i s t y zarys m i t r y , a z szat w y r a ź n i e odznacza s i ę asymetryczna k a p a połączona 8 sztuce r e l i g i j n e j . Symboliczne znaczenie m a p i ę t r o w e rozmiesz­ na ś r o d k u z o m o f o r i o n e m (wschodni o d p o w i e d n i k ł a c i ń s k i e g o 6 czenie o m ó w i o n y c h d w ó c h scen. G ó r n a przedstawia sferę nie­ paliusza). Cala p o s t a ć p o t r a k t o w a n a jest p ł a s k o , n i e o m a l graficz­ b i a ń s k ą , d o l n a z i e m s k ą , a ł ą c z y je osoba o r a n t a z w r a c a j ą c a s i ę nie. U p o d s t a w y p ł a s k o r z e ź b y w i d n i e j e d a t a 1871 r. oraz ob­ ze s w ą m o d l i t w ą do T r ó j c y ś w . W p ł a s k o r z e ź b i e uderza n i e z w y k ł a szerny napis w y k o n a n y c y r y l i c ą , z k t ó r e g o czytelne s ą zaledwie prostota, Na pojedyncze l i t e r y . Szczyt k a m i e n i a w i e ń c z y m e t a l o w y r ó w n o ­ Płaskorzeźby ramienny grecki krzyż połączony z półksiężycem, k t ó r y pośrednio wręcz prymitywizm wykonania n a g r o b k u b r a k jest j a k i c h k o l w i e k plastycznego. napisów, dat. wskazywałby s ą p o w i e r z c h n i o w o zniszczone. N i e m a t e ż j u ż g r o b u . Trzecia z k o l e i p ł y t a znajduje się na g r a n i c y Czarnej W i e l k i e j p r z y szosie w i o d ą c e j do D z i a d k o w i c , w p o b l i ż u lasu z dala oć na unickie wyznanie fundatora tej osobliwej f i g u r y , czy t e ż m o ż e n a g r o b k a . Omówione trzy płyty z płaskorzeźbami figuralnymi wyko­ z w a r t e j z a b u d o w y ( i l . 4). Zachowuje ona n i e f o r e m n y k s z t a ł t nane z o s t a ł y s ł a b o ociosanego k a m i e n i a o nieco p i r a m i d a l n y m zarysie, z w ę ż a ­ d o m y ś l a ć się d ł u t a ludowego r z e ź b i a r z a . W sferze ikonograficznej j ą c e g o się k u g ó r z e . Zarys t e n p o w t a r z a n i e w p r a w n i e w y k u t e dwie p ł a s k o r z e ź b y , scena z o r a n t e m i ś w . M i k o ł a j , obramienie z a m y k a j ą c e p ł y c i n ę . N i e m a l c a ł e jej w n ę t r z e w y p e ł ­ w y r a ź n y w p ł y w s z t u k i cerkiewnej. Sztuka t a r o z w i j a ł a się g ł ó w ­ n i a p ł a s k o r z e ź b a l u d z k i e j p o s t a c i u j ę t a f r o n t a l n i e do p o ł o w y nie w d z i e ł a c h m a l a r s k i c h , a w y r a ż e n i e j e j w r z e ź b i e jest w y n i k i e m w sposób wysoce uproszczony, który pozwala wykazują w y s o k o ś c i . P o s t a ć odziana jest w szaty l i t u r g i c z n e wschodniego o d d z i a ł y w a n i a Zachodu. Oba te p i e r w i a s t k i , w s c h o d n i i zachodni, o b r z ą d k u , przedstawia zatem d o s t o j n i k a k o ś c i e l n e g o . W lewej ł ą c z y ł y się i p r z e n i k a ł y d ł o n i widocznej spod f a ł d y p ł a s z c z a t r z y m a o n z a m k n i ę t ą k s i ę g ę , Pozostaje nadal w sztuce sakralnej p o l s k i c h u n i t ó w . otwartym pytanie dotyczące miejsca, p r a w ą b ł o g o s ł a w i . Ze w z g l ę d u na o g ó l n y schemat przedstawienia, a w d w u p r z y p a d k a c h i czasu p o w s t a n i a p ł a s k o r z e ź b z Grodziska pewne s z c z e g ó ł y szat, a t a k ż e z u w a g i na s t a r o r u s k i t e k s t p o d i Czarnej W i e l k i e j . M o ż n a s ą d z i ć , że podobnie j a k Sw. p ł a s k o r z e ź b ą m o ż n a b y w i d z i e ć w t e j osobie ś w . M i k o ł a j a Cudo­ i pozostałe powstały w 2 poł. X I X w. I c h terytorialna bliskość Mikołaj t w ó r c ę b i s k u p a M i r y w A z j i Mniejszej, ż y j ą c e g o n a p r z e ł o m i e w s k a z y w a ł a b y n a w s p ó l n y o ś r o d e k , ale b r a k z d e c y d o w a n y c h I I I i I V w i e k u . Z y s k a ł on n i e z w y k ł ą p o p u l a r n o ś ć w K o ś c i e l e p o d o b i e ń s t w f o r m a l n y c h nieco p o d w a ż a t e n d o m y s ł . S p r a w y te W s c h o d n i m , z a p e w n i a j ą c ą m u s t a ł e miejsce w schemacie i k o n o - w y j a ś n i ą b y ć m o ż e dalsze znaleziska w t y c h o k o l i c a c h , а t a k ż e statu, jako p a t r o n ubogich, p o d r ó ż n y c h , c h r o n i ą c y od p o ż a r ó w p o s z u k i w a n i a archiwalne. R z e ź b a i wilków. 7 W sztuce cerkiewnej przedstawiano kamienna m a w północno- św. Mikołaja -wschodniej Polsce odleglejsze t r a d y c j e . W s z a k wizerunek M a t k i w szatach b i s k u p a o b r z ą d k u wschodniego, z a s c e t y c z n ą t w a r z ą . Boskiej z D z i e c i ą t k i e m z n a j d u j ą c y się w s a n k t u a r i u m m a r y j n y m J e d n y m z powszechnie p r z y d a w a n y c h a t r y b u t ó w b y ł a w Leśnej k . Białej Podlaskiej, również księga. K a m i e n n a p ł a s k o r z e ź b a z a c h o w a ł a wiele z h i e r a t y c z n o ś c i i k o n o - I I . 4. N a g r o b e k na c m e n t a r z u p r a w o s ^ w n y m w Czarnej Wielkiej d a t o w a n y jest na w i e k wykuty w kamieniu 9 XVII . I I . 5. K r z y ż k a m i e n n y na c m e n t a r z u w Siemiatyczach 223 �I I . 6. N a g r o b e k z p ł a s k o r z e ź b ą p r z e d s t a w i a j ą c ą O p ł a k i w a n i e Chrystusa, cmentarz w G r o d z i s k u I ł . 7. S ł u p k a m i e n n y , 1906 r. Cmentarz w Orzeszkowie P R Z Y P I S Y 1 M . P r z e ź d z i e e k a , Zabytki plastyki ludowej na Wschodnim, „ P o ł . Szt. L u d . " , R . X , 1956 n r 4/5 Podlasiu a P o ł u d n i o w y zasięg w y s t ę p o w a n i a g ł a z ó w n a r z u t o w y c h wyznacza l i n i a p r z e c h o d z ą c a przez W i e l u ń , W a r s z a w ę , K o ń s k i e , L u b l i n , W ł o d a w ę i p r z e d ł u ż a się poza granice p a ń s t w a w s t r o n ę Polesia. Por. A C z e ż o w s k i , Kamieniołomy. Obróbka i przeróbka kamienia, t . 1, 1946 3 O k i l k u g ł a z a c h z w y k u t y m i k r z y ż a m i w okolicy T y k o c i n a nad N a r w i ą (z k t ó r y c h jeden w i ą ż e z czasami k r ó l o w e j B o n y ) oraz pod Ł a p a m i w z m i a n k u j e O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, Mazowsze, cz. 5, 1890. (1964), s. 331 * W i k o n o g r a f i i wschodniej T r ó j c a ś w . przedstawiana b y ł a n a ogół w ujęciu s t a r o t e s t a m e n t o w y m , symbolicznie, jako odwiedziny trzech a n i o ł ó w u A b r a h a m a . P o r . J . K ł o s i ń s k a , Ikony, K r a k ó w 1973, s. 61—66 5 „ S ł o w n i k terminologiczny sztuk p i ę k n y c h " pod Kozakiowicza, Warszawa 1976, s. 337 red. S. 6 I n f o r m a c j ę t ę z a w d z i ę c z a m p . doc. dr A n n i e R ó ż y c k i o j - B r y z e k z I n s t y t u t u H i s t o r i i S z t u k i TJ.J., k t ó r e j serdecznie d z i ę k u j ę za k o n s u l t a c j ę 7 J . K ł o s i ń s k a , op. c i t . , s. 212 i dalsze 8 S ł o w n i k terminologiczny..., s. 335 9 O b i e k t ten z n a m t y l k o z n i e w y r a ź n y c h r e p r o d u k c j i , n a k t ó r y c h p r z y s ł o n i ę t y jest n a ł o ż o n y m i m e t a l o w y m i s u k i e n k a m i i r a m ą . Uznano, ż e nosi on cechy s z t u k i ludowej. Z dawna Polski Tyś Królową. Przewodnik po sanktuariach maryjnych. Korono­ wane wizerunki Matki Bożej 1717—1983. Praca z b i ó r , p o d red. O. Piotra. Anzulewicza O F M conv., S.M. G r a ż y n y od Wszechp o ś r e d n i c t w a M . B . , S.M. Gizeli od Niepokalanego Serca M a r y i , S z y m a n ó w 1983. Por. r ó w n i e ż , J . F r a n k o w s k i , Wycieczka szlakiem Unitów na Podlasiu, W - w a 1927. Ponadto por. p r z y p i s 3 224 1 I I . 8. K a m i e n n y s ł u p z 1903 r. w otoczeniu d w u d r e w n i a n y c h kapliczek z 1860 г., p r z e d m i e ś c i e H a j n ó w k i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fabd39eec956ec257ee1bfbdfc608675.jpg 7f0561d291d09191bb8f8c794fdddc03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Grób ziemny na cmentarzu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jaraczewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; cmentarz ; nagrobek ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia nagrobek na cmentarzu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_13.20.IX_K.3.12.5_01 cmentarz Jaraczewo nagrobek okolice Jarocina religijność ludowa Wielkopolska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4cd4dcf994a002609b808afa8e23ca9f.pdf 048d19d27b11295769fbbe4f595b16ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2170 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource Afryka Pn.- religie Islam - ośrodki kultu Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2017 Title A name given to the resource Grobowce świętych marabutów jako ośrodki kultu w Tunezji i Algierii / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.201-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Luci, t. \\\.\ HO, 1996 1l.·\R-;Ki\ l ni\\el"O" ki Opul,ki CiRO!iOWCL ŚWI[~TYCH MARABUTÓW JAKO OŚRODKI KULTU W TUNEZJI I ALGERII Tematem nlnlc.JSLcgo artykułu jest opis przestrzeni, w której wypełniane praktyki r:-Iualne o prowcniencji ludowej i religijnej są związane z kultem osób i miejsc uzna\vanych la nadnaturalne. Te specyficzne obszary kultu - grobowce mara blltó\\ \\Till. z otoClen iem - wyróżn ia głębokie osadzen ie w tradycj i rodzimej i islamie. W przedstawionym tekście opisuję zjawisko słabo znane w Pol'CC. a mianowicie praktykowany w społeczcllstwie maghrebillskim kult świętych. tzw. marabutów I. Moje badania, opatie na wywiadach i obserwacjach, (lgTaniClaj.\ siy przede wszystkim do przedstawienia pozycji marabuta i zakresu jego cI/iala,·J. a szerzej zjawiska marabutyzmu. Ponadto odwołuję się do materiakm socjologiClno-dnologicznych, dotykających tego zagadnienia. Analizą lostaną objęte zachowania nadzwyczajne, realizowane w obrębie \)bszaru. określonego arabskim tenninem zawijja, co dosłownie oznacza kąt, l)bid.r. \\ którym znajduje się rzeczywisty lub symboliczny grobowiec zmarleg.') marabuta. Miejsce to stanowi centrum życia religijnego, gdzie wydzielone IMmieszClcnia Sil przeznaczone na recytację Koranu, izby dla pielgrzymów, ucznilm i star((·)\\. a także przylega do nicj cmentarz. Zawijja ze względu na S\\ ojil spec: liky zcz\Va Ic~ na swobodną i n ieskrępowaną man ifestację uczuć. Praktykowane tam obrz<;dy o charakterze mistycznym i spontanicznym, przy di\\ iękach instrumentalnej muzyki, dowodzą odmienności w porównaniu z meczetem. gdzie obowiązujc swoisty rygoryzm i podporządkowanie zasadom k(lkkl\ \\ nym. respekt wobec boskości. Należy przypomnicć, iż w islamie nie \\yswpuje ..muzyka religijna'" w dosłownym znaczeniu tego wyrażenia_ "Umuzycznieni.:" pojawia siy jedynie w sytuacjach szczególnych. Otóż melodyczny ton cechuje \vczwanie wiernych na modlitwę, kierowane przez muezzina pięć razy dziennic z wieży - minarelu, a także w zbiorowych recytacjach Koranu. p.ólnllcnllał"rykilllskie zawijje jako ośrodki kultu występują w dwóch postaciach: , \'1:Ig.hreh \\ iq~ku arahskim oznacza Zachód (Jfaghrih). w jego w<lskilll znaczeniu \lbejIllUll-: I"unoj<;. i\l!-,-eri.; i Maroko. krajc Icżącc IV Pólnocncj Afryce. Przedstawione zjawisko :li~lraIHiI~z"lllll ohsLT\\O\\iilalll i hadal~\I11podC/as moich wieloletnich pobytów w Tunct;ji (1982I ')X~ , l .\ I-)!erii ( I ')X(,-I \)\) I). Illlll1"lllalorallli byl i Ill<;żczyżni i kobiety w wieku od 2J do (i:) Im. o l\\/ll' III \\, kVlaicelliu. �202 - sufistycznej, wiążącej się z islamem, a konkretnie, nawi'jZuj'jcej do sufizmu. którego zwolennicy żyli w odosobnieniu, naśladując Proroka ~. - animistycznej, wyrastającej z korzeni afrykaJlskich i praktykowanej najczcściej przez ludność o ciemnej karnacj i 3. Podjęcie życia ascetycznego i głęboko religijnego przyczynilo sit,?do UŚ\\ i9cenia jednostki, którą nazywano po arabsku mllrahil. Z czasem termincm tym określano wszystkie kategorie świątobliwych mt,?żów pólnocno-afryk,1I1skicgo islamu. Świętym może być osoba zmarła lub żyjąca. Jednostka. której przypisuje się cechy marabuta, gromadzi wokól siebie zwolenników. przekonanych o jego mocy i sile oddziaływania. Grób zmarłego marabuta. czyli osoby () znamionach nadnaturalnych, wraz z otoczeniem, w przekonaniu wspólnot posiada właściwości miejsca świętego (po arab. haram). Rozsiane po calym Maghrebie grobowce zachowały różne kształty (na planie kwadratu, "ośmiok,jta", w pOS!<Ici stożka, piramidy itp.) z bieloną kopułą (kuhl)(f) 4, która występuje również w przypadku grobu symbolicznego 5. Niektóre z nich utrzymaly lokain} charakter, inne nabyły znamion swoistych sanktuariów gromadzących pielgrzymem z całej Afryki Północnej. Współcześnie grobowcami opiekują si\-, osoby spokrewnione ze zmarłym marabutem bądź posiadające szczególne wlaści\\ości. np. moc oddziaływania (baraka). Szacunek potwierdza stosowane wobec nich nazewnictwo: szejk, szerif, talib. Umiejętności, związek z religi,\ i tradycja sprawia, iż mnich-asceta ma wielki prestiż spoleczny, a tym samym \\ )"()inych sytuacjach posiada głos rozstrzygający. Najstarszym i najbardziej znanym zakonem jest Kadrijja, którego zalożyciel Abdel-Kader al Dżilani został pochowany w Bagdadzie. W poszczegc)lnych krajach jego zwolennicy tworzyli wspólnoty z symbolicznym grobem. Zakon ten uformował się dopiero w XIV w. Z niego wyodrębnilo si\-, m. in. bract\\(l Tidżanijja, którego fundator Sidi Ahmed Tidżani urodzony w I\in Mahdi \\ 1\1gerii osiedlił się i działał w Maroku. Do najpopularniejszych ośrodk(m kultu należą miejsca poświęcone takim postaciom, jak: Idris Mulaj (Im. 79 I l. fundator Fezu (Maroko), Abu Midżan w Tlemsen (Algeria Zachodnia) i Sidi Moh2 Por.: A. Ilourani, Historia Arabów. Sufizm. w: M. U. Tworusehka./s/am. w: Maly slo,jJnik ku/tUty świata tlum . .J. Danceki. Cidallsk I ,)')~. s. I:''): 1\1. 1\1. I l/ieka!1. Malvslownik. WarS/awa I')'):'. s. S.':.J. Iliel'I\\,k!. SII/CIII. arahskiego. Wars/awa I 'nI. s cli,7-cli,'): .I K IUClkm\ ,ki Grupy zakonne w wie/kich religiach ,~\I·iolll. Wars/all a I')S7. s. :'2--' Sam sufizm. według niektórych autorów. kumuluje Ill%li.; neophltul1Sk'i ! duś\\ IlldClc'n"l hlllduskie, J POI'.: E. Dermenghem. Le cu/te des saint,l' dans / 'Is/11m mllg/7f"('/JllI. !'aris I '):',1. I I lc'hli. phenomene de transe corps possedes. "IBLA" 1993. t. :'6. nr 172. s. 2(, 1-27~. 4 Por.: E. Diez. Kubba. w: Encyclopedic de /'Is/alll. VOII\'e//c ('diiiolI. !'aris 1')Si,. t ."i. s 2SS296. 5 Grób symboliczny może być wynikiem czci dla wielkiej indY\\ldualnośc!. np \<Iklel w świadomości muzulmanów reprezentowal Abclel-Kader al Di.ilani. !locIHl\\<Inl II 1~<I!2"acl/le w Afl'yce Północnej posiada wiele ::awIjji. Wyst.;puj'l równici. ::ml·ll/e. Ś\I i,ldCl'lce u II Ill. /e w tym miejscu przebywał. przechodził lub odpoczywal świ.;t: Od !JUste/ni do wspólnoty �203 ran w Tunisie. Powołana przez Sidi Muhammada ibn Aissa (zmarł w Meknes \\ Maroku okol o J 526 roku) Isawijja długo opierała się islamizacji i arabizacji, kultywując rodzimc tradycje h. Każdy zakon kieruje się własnymi doświadczeniami. akcentując uprzywilejowaną pozycję mężczyzn. Zróżnicowanie uwidacznia si~ w rytualnym odmawianiu litanii zikr 7. W określone dni tygodnia \\ ::(l\I'ijji dancgo zakonu, uczestnicy wypełniają ceremoniał zbiorowo, najcz~ściej stojąc. pmvtarzaj'l w narastającym rytmie 99 atrybutów Allaha. Podczas tej uroczystości czasami dopuszcza się akompaniament muzyczny fletu i taneczną gestykulacj~ ciałem x. W sytuacjach szczególnych ten wyłącznie Ill~ski obrz'ldck zczwala na obccność kobiet 9. Rozgraniczenie w zachowaniach informatorzy wyjaśniali przymiotami płci. Mężczyzn, ich zdaniem, wyróżnia posiadanic głębokiej wiedzy o Bogu, natomiast kobiety charakteryzuje bardziej \\Tażliwość na rytm niż na słowa 10. Zikr ma na celu również doprowadzić do nasycen ia mocą i si lą świętego, czyI i pośredn ika w osobie marabuta. W Tunezj i każdy ośrodek charakteryzuje odrębność obrzędowa II. W Tun isic znau'lcą rol~ pclni ::awijja Sidi Abu Hassan z obrządkiem Szadilijja. Położona na szczycie wzgórza w południowej części miasta, w ciągu roku jest ut\\arta dla \\iernych od popoludnia w czwartek do godzin południowych w sobut~. Podczas tych trzech dni wokół zawijji sprzedawane są różnego rodzaju tov\ary. w tym slodycze, a dyskusje o cenach, o jakości towaru, śmiechy kobiet, krzyki dzieci. stwarzają atmosferę swoistego jarmarku. W każdą sobotę, od ś\\ itu do południa, mężczyźni wypcłniajązikr, realizowany w dwóch fazach: - śpiewy. obejmujące wszystkich, - recytacja litanii (::ikr), ograniczona do zaproszonych mężczyzn. Vv pierwszej cz~ści na uwag~ zasługuje swoiste współgranie wyrazen werbalnych z ruchem ciała. Odmawianie modlitwy ma miejsce w nicco oddalonej l1d ::u\t'ijji grocie. Rytuał polega na przyspieszaniu wypowiadanych słów, co \\ konsekv\encj i doprowadza recytatorów do stanu uduchowienia. Po zakoI1clOnej cercmonii uczestnicy otrzymują okrągły chleb z zapieczoną w środku ,11 i\\ ką i kuskus. przygotowany wcześniej przez kobiety, których życzen ia zostaly spełnione. 1'01 J. KloC/kO\\ski. 0/) cil. s. (,2. I'm .I SI,:pil·lSki. lJ/uIir. \\: Mah' s/OIl'I1ili Iiu/lury ,{wiola arabskiego. Warszawa 1971. , 1.'11. /.rArlcsl s/C/cgl',lll\lll ckmcntem mcdytacyjnym w muzulmal1skiej pob07.ności. wyra7anej II 'I'ominanlcm I\oga i ["()/myślaniu o Nim w czasie wypowiadania 100 naj piękniejszych all\ blll(lI\ 130ga. np. Prawd/iwy. Żyjący. Wielki. To nieustanne wymawianie imicnia Boga ma na cclll \\\/\\oknic \\ C/IO\\ickll okrcślonych energii. h //'II/CIII.'. I'tll. 1(,0 S. I:ClChioll .. "'un'!\'lIuces IIIvsliques fllil/.IICU ... I Itlll1111 c" I ')72. ni 12. s. 5(,. 1111'01 i!Jlllelll. s. S(,. II Por. V. prlqllcs. r ',Ir/n'es cosnUi/UC dans cllI i)ol'd-ollcs! lI/ri('oin. 1',II'is I l)(>4. s. 291 - 43(,. '! el cu/le de possession /0 pCłI.\'(;C populaire dans ct dans la mara!Joulismc /0 vie quolidienne �204 Zgodnie z obowiązującą zasadą zikr wypelniaj'l m<;żC/y/.ni. alc \\ "yj,!tkowych sytuacjach "nawiedzone" kobiety mogą przebywać \\ pum ieszC/en i LI przylegającym do groty. Jak pisze S. Ferchiou ... tc «chore» nic uczestnicz,! w rytuale, nie śpie'vvają z mężczyznami, nic odmawiają modlitwy. alc jedyniL' skandują formuły, będące atrybutami Boga. Gdy rytm staje si<; bardZ() szyb"i. zaczynają tailczyć, wprowadzając się w stan szczcgólnego transu. ( ... ) Sean~ kOllcZy się, gdy mężczyźni milkną, a kobiety padają zemdh)llc" I~. W ś"ietk tego opisu kobiety przeżywają ceremonial odmicnnie \\ porównaniu z 1111,';1czyznami, co można wyjaśnić przyjętym rozumienicm spolcC/nej funkcji pici w społeczeilstwie maghrebiilskim. Isawijja wyróżnia się pozyskiwaniem zwolenników wśn\d \\arst\\ ubogich. Nie ogran icza się ona do m istycyzmu, a Ie wprowadza prakty" i u cechach militarnych. Ekstazę pojmuje się jako pokonanie bezsilnego cia la. PodC/a~ wypelniania obrządku uczestnicy, stojąc boso \V lnianych ubraniach, poch~ lają się na boki, do przodu i do tyłu, a następnie chwytaj'l si<; za biodra i rallli\)n<.l. tworzą kółko, zamykając w ten sposób siedz'lcego \\' środku lllar;lblll;1. odmawiającego litanię na cześć Proroka i świ<,:tych isl,lIl111(::.ikr). PO\\Oli imie Allaha ulega transformacji, a w kOl1cowej fazie pozostaje .jui tylko slyszalnc "h". Jest to wprowadzenie w stan upojenia mistycznego. sz.C/ególnego POI;\CNnia z Bogiem. Inaczej mówiąc upojenie ogarnia uezestni"ów etapami l; Formę swoistej pielgrzymki - jednego z filaró\\ islamusYlllboiizuja sedmiodn iowe spotkan ia organizowane latem (m i<,:dzyC/eIWCCIll i \vrześn ienl l. zakollczone złożeniem ofiary. Każdy muzulmanin zobo\Vi<jZany je"t \)db\ć pielgrzymkę do jednego z miejsc świętych (Mckh Medyny. a \v PólnOl:nej Afryce do Kajrawanu). Wysokie koszty finansowe nic zezwalaj'l na \\~pdnienie tego nakazu, dlatego niektóre groby świętych tra"towane s'! jako obszary, gdzie można wywiązać się w pewnym sensie 7 polecenia religijnego Wielu zwolenn ików posiada konfratern ia Tidżan ijja. Z\\ laszcz.a \\ ś,,'lll k\)bict, które poprzez gestykulacje ciałem, wydawanie ohzyków. naceChm\all) ch melodycznie, westchnieIl, doprowadzają się do stanu upojenia mistyCl.negll i równocześnie nawiązują kontakt z owym świt;tym, otrzymując dar lI/c1rclwiania 14 Swoisty spektakl ma miejsce z okazji uroczystości rod/.innych. [a"ich jak obrzezanie, wieczór panieilski, wizyta mloclcj malionki trz.ecicgo dnia po weselu I.)." Regularne spotkania odbywają się w sobott;. Zgromadzone kobiel) \\ \ p<:lniają rytuał na stojąco, z rozpuszczonymi wlosami poruszają gloW<l od !e\\(.:j "li prawej stronie i odwrotnie, a pozostała część ciala pozostaje nierucl)()llla. 12 S. Ferchiou. op. cit, s. 56. 13 Por.: M. Chelbi. Musique et societe ell TlIllisie. Tunis I 9R:'i. s. (,2 - (13 14 Por.: ibid. s. 69. 15 V. paques. op. cit. s. 297 - 392. Por. też: Z. Dhaoudi. /-"1'1111111'.1' tiellls /1'.1'~(/()/li(/s lu/iN e.xc/lls. "Peuples Mćditerraneens" 1986. nr 34. s. 153 - I()2. d,". �205 jedynie stopy s;\ lekko przesuwane. Gdy rytm ulega zbyt szybkiemu przyspieszeniu. d\\ ie lub trzy mlode dziewczyny, wywodzące się z rodziny świętego, pl)siaclające s/.Cl.ególną władzę z racji urodzenia, podtrzymują tai1czące, chwytając je pod boki i \V ten sposób przekazują im błogosławiei1stwo świętego (!>umku) \('. Seans kOllCZy sit; upadkiem t3łlcząeyeh na podłogę. Taniec nawied/en ia mo/na pot raktować jako swoistą metodę leczen ia, Przyczyn ia się bo\\ iem ci() \\ yda kn ia zlych d/inów, działa terapeutyczn ie, oddala n iebezpieczel1st \\ a, \\' środo\\ iskach miejskich, zwłaszcza Tunisu, ceremonie 'vV' ::awijjach \\ypelniane s;l l. podzialem na płeć. Zachowania mężczyzn w dużej mierze odp()wiadają regulom religii nlllzulrnal1skiej. a zatem oscylują wokół sfery \U('/'IIIII. Praktyki czyni()ne przez kohiety, wyraźnie nacechowane elementami kultury ludowej. u()sobiają jJro/ónwJJ, ZawiJia Sidi Ahmeda świadczy o dom inacj i !Jm/clIllIlIl. al howiem ceremon ię charakteryzuje wymieszan ie zachował1 religijnych. wyra/anych m()dlitwą, i zwyczajnych, manifestowanych rozmo\\ami o codzienn()ści. śmiechem, dziecięcymi krzykami, swoistym jazgotem i przemieszaniem się tIumu. Specyfik~ tego miejsca potwierdza wypowiedź 40letniej '·atim). gospodyni domowej, z wykształceniem podstawowym, matki trojga dzieci, /ony wlaściciela sklepu: "Zawijja jest miejscem chętnie odwiedzanym prze/ kobicty. Klimat jaki tam panuje sprzyja odzyskiwaniu dobrego sa mo poc zu C I a ... Cick;l\\ym knomenem są wspólnoty zakładane przez czarnych rnieszkallCli\\ Maghrebu. byl)' onc znanc już w czasach antycznych. Ich rozwój i znaczeIlie pu.ypada na okres panowania Almorawidów, którzy w XI wieku pokonali \\ beków (jilall)' i zislamizowali klasy panujące. Związki między Czarną Afryką a \laghrebem z<lcieśl1ily się dzięki wymianie handlowej. W XVI w. istotną rolę odegraly armie utworzone z czarnych niewolników przez Moulaja [smaila 17. Wspólczcśnic notujc się ograniczoną liczbę wspólnot czarnych społeczności. 5;1 to grupy skupionc w domach Sidi Blal. Z postacią Sidi Blala, niewolnika \\~ 1\\ olonegl) pr/.eI Mahometa, lIIuezzina, uknuto wiele legend, potwierdzajc\cych l\\i;\Zek Al'rYKanÓw z islamem. Jedna z nich glosi. iż pewncgo dnia córka Proroka Fatima zachorowała i nikt z pr/y\\olanych lekarzy nie mógł jej pomóc, Zrozpaczony ojciec wspomniał tym Blalowi. który. po obejrzeniu cierpiącej, z nazbieranych ślimaków \\ykol1al SZllur korali i trzymajclc go przed jęczącą z bólu kobietą t3l1czył i śpie\\ al. gdy nagle ukazal się czarny mężczyzna przekazując Blalowi grzechotkę i c/Il'c!li<: IX. W chwilę później chora podniosła się i zaczęła naśladować w gesl) I r; S. h:rchiOlL ofl. cli. s. I s ('I/CC!llll 'lIkll;1. IlIlV()n;1 dl's ,fl(;,'/'iils ,,1/ 59 - ()O. d" !',/ji'iqlle dll Nord. l. 2. Paris ł 961. s. 229 - 2:11. Il/.naCla Clapk~' bu daS/:ka o kształcie okrągłym. najcz.;ściej z czenlonego pr/.N l\r'lhólI. I'or.: S. h:n:hiOll. techniqlles e( sociell:s exemp!e de !ajóbricaliot! {lIl/isic. Paris I 'n ł, s. ~ I X - 220. 17 PilI'.. ('h. 1\. Julil'n. f1isloir" �206 tach swojego uzdrowiciela. Prorok dziękując za uleczenie córki przepO\\iedzial Blalowi sławę w islamie. Inna legenda opowiada o tym jak pewnego dnia Fatima pokłócila si(,.'z Alim. swoim mężem i zamknęła w namiocie. Wówczas Rial poruszajclc kastanietami tallczył i śpiewał. co zainteresowało Fatimę, która uśmiechając si(,.'wyszln z Il(lmiotu i przeprosiła się z małżonkiem. W Tunisie znane są dwa domy Sidi Blal: Dar Kul~1 polożony obok Bab t'l Fella i Dar Bornu w pobliżu Bab Sidi Abdeslem. ZabudO\vani;1 tworz'lcc D;lI' Kufa zamieszkują rodziny pielęgnujące stare tradycje af'ryk,ulskic (jrób świętego znajduje się w środku dziedzillca. Interesujący obrz(,.'d praktykujc si~ w sanktuarium: na rozsypany w kącie piasek sklada si(,.'psuj,\CC si(,.'jajka i liemię. Pokry"vająca grób świętego f~ranka ma ulatwić świytemu oglqdanie prL)niesionych darów. Elementem znaczącym jest także ułożone zielone podium. na którym uill ieszcza się trzy talerze wypełn ionc malym i czer\\onym i papr)"am i (kolor świadczący a związku z ogniem i pożyw'icniu bohaterćm l. Na obrzeżach miasta działają również dwaj marabuci. wokól których ogniskuje się kult czarnych społeczności, a są to: Sid i Sil id w Seba Ila (na n'J\\ n inie Mornag, na południe od stolicy) - i Sidi Fredż. przy drodzc do Karlagin) (w kierunku północnym od miasta) I'J. Obrzędy wypelnianc przez picl"\\S/cgo z wym ien ionych marabutóv·; skupiają się na kulcie ogn ia. drugiego natolll iast WiąŻą się z ziemią. Sidi Fredż, uważany za naj starszy ośrodek kultu, sklada si<; z. trzech pomieszczell: sanktuarium z katafalkiem marabuta. lIckkorowan)'11l ilagami czerwono-zielonymi i dwóch izb, w których oddziclnie gromadzą siy kobiet) i mężczyźni. Na zewnątrz znajduje się studnia ozdobio)w opuncji' (liga indyjską), miejsce składania ofiary z kozia, W Tunezj i wspólnoty czarnych praktykują rytllal s/(/III!J(//i . .lest to Inagiezn) obrządek wypełn iony rytualnym tallcem przy dźwiękach bębna, kastan ie!' :1 11iekicdy małych gitar. Ma on na celu wyleczcnie osoby cierpi,\cej l1a dolcgli\\ośei mentalne, stany lękowc, a także ochronę przed złym okicm i z.az(\rości,\, Pieśni towarzyszące stambali, pomimo widocznej rcligijności, S'\ sprz,eC/ne I n,lkazami Koranu, Akceptację kultywowanej magii tlumaczy siy Obl'lll1,\ czk)\\icka przed nicbezpieczellstwem jakie mu zagraża 20 W Algerii, podobnie jak w Tune7ji, sanktuaria marabutów rozsiane po całym kraju i systematycznie odwiedzane przcz micszkalkćl\v danego regil'llll. świadczą a akceptacj i społecznej 21. Ich odmienność od oloczen ia naj czyściej sygnalizują następujące formy kopuł: półkuliste, ośmiok'llnc stoiko\\e. ostrołukowe, w kształcie gruszki, piramidowe; w rejonach górskich moi.na spotkać też chatki bez kopuł, odpowiadające lokalnemu budownictwu. WYI'l')żnia je biel I'J Sidi Said i Sidi freuż - są lo marabuci. 20 Por 1-:. Dckhli, op. cil. s. 264. 21 Por: M. KhdliL La Kabylic oll/'Andlre sacrijie. 11;IrI11allan. !'aris I ()X·t. s n -2."\. �207 ~cian. malO\\anych wapnem. Polożone często na pagórkach, wtopione w zielcJl, illlć lub szarość pcjzażu przyciągają oko podróżnika. W Oranie i jego okolicach występują najczęściej kopuły ośmiokątnc lub konstrukcje bez kopul, będące równoczcśnic domem zamieszkania marabuta. Odwiedzający znoszą talll różnc dary oliarnc. najczęściej są to zielone kapy pokrywające grobowiec, \\ ata \\ postaci paciorków, bransolet ze szkła, pęczków ludzkich włosów. o\\oce itp. W początkach lat sześćdziesiątych w Oranie mistyczny kult świętych og.raniczal się do tr/.cch ośrodków pod wezwaniem: Sidi el Hasni (w Salancsse). Szejk Bclahwel (w Mcduni) i "Moqadma" Zohra (w el Hemri). Po odzysKaniu przez Algcrię niepodległości (w 1962 roku), powracający z Maroka cmigranci założyli nowe ośrodki kultu. w nich praktyki rytualne nieco różniły sit; od rodzimych. Odmienność przejawiała się m. in. w sposobie odmawiania litanii :;ikl". Odwiedziny w :;awiiii można podzielić na zwyczajne. mające miejsec raz w tyg.odniu i okazjonalne. przypadające w święta religijne. zwłaszcza l:rudziny Proroka (Millie/) i Noc Przeznaczenia (arab. Lajlal al Kadar, 26/27 dzieli r<Hnadanu): obejmują one dwie fazy: religijną i świecką. Istotnymi elemcntami aspektu rcligijncgo są: modlitwa, palenie świec i kadzidła z żywicą. Ś\\icckość przejawia się w wymianie poglądów, swobodnych rozmowach, biesiadowaniu. zakupach. 7. okazji wielkich uroczystości w algierskiej zawijji handluje się towarami, często przywożonymi z Maroka lub Europy. W okresie ramadanu podczas Nocy Przeznaczenia (arab. Lajlat al Kadar) bosi i odziani w lniane szaty meżct.yźni recytują uroczyście formuły imienia Boga (Allah. .. ). Rytual rozpoczyna powolne poruszanie ciałem i spokojne wypowiadanie słóvi, potem przechodzą one w rytm przyspieszonych gestów, szybciej wypowiadanych fraz i coraz mocniejszego uderzania stóp o podłogę, co wprowadza uczestników \V stan upojenia mistycznego. Urodziny Proroka (Mulid) są również oka7ją wypełnienia obrzędów w sposób spektakularny. Nadzwyczajność obja\\ ja się zlożeniem ofiary z barana, biesiadą, białym strojem, nakładaniem henny. a także dźwiękami muzyki zachęcającej do tallca. Zwierzę ofiarne zostaje czyścio\Vl) wykorzystane do potrawy rytualnej, jaką jest kuskus, a po10\\ ą. \\" form ie jałmużny (zakut), obdziela się biednych. Uczestn iczące w ceremoniale kobiety występują \V bialym stroju, symbolu czystości, z okrytą głową i bosymi stopami. Pomieszczenie, \v którym dokonuje się obrzęd, zostaje wysprzątane. okadzonc i uperfumowane. Około północy, gdy zbliża się godzina symbol icznyeh urodzin, przy dźwiękach muzyki granej na instrumentach, kobiety podnoszą się trzymając \V rękach zapalone świece, recytują tekst modlit\\y. uderzając mocno stopami o podłogę. Mistrzyni ceremonii przygotowuje henny i nakladil jel zebranym. Obrzęd trwa do wschodu słoJlca. Innym przejawem aktyviności w zml"ijji są cykliczne spotkania kolektywne o charakterze pielgrzymki. Gromadzą one mieszkaI1ców danego regionu na okres 7 clni i nocy. Uczcstnicy przynoszą zc sobą talerze kuskusu, ciasta, chleb, �208 nocne okrycie oraz przyprowadzają zwierzę, które zosIanie zl%llc \\ ofierze. podobnie jak czynią to pielgrzymi w Mekce. Moi rozmówcy w Oranie naj bardziej cen iIi dwie ~{/\riu('. pod \\'l'Z\\Cln iem Sidi el Hasni (Salanesse) i Sidi el Huari (znajdujące sit,: \y pobliżu Kasbyl. gd~ ż ich fundatorzy są uznawani za patronów miasta 22. Ośrodki Ie ka:i.dego tygodnia gromadzą rzesze kobiet, których wizyty mają różnorodny charakter. Interesująca okazała się wypowiedź jednego z micszka"JCów dzielnicy (hanu. 1\ której mieszkałam (Dar el Beida), 60-letniego Mustafy, wlaściciela sklepu. Bardziej cenił on zavvijje niż wybudowane meczety \y niepodleglym p,uistwie, t\lierd/ąc. iż "zawijje posiadają nabyte w ciągu wieków błogoslavvielistwa (!Jamko) świętych założycieli, w przeciwieIistwie do nowych budowli sakralnych". W przekonaniu społeczeIistwa algierskiego marabut. pe1ni'lcy mi\,' pośrednika między fundatorem ulwijji a jego wyznawcami, posiada dar uzdr<l\\iania. Najczęściej niesie on pomoc w przypadku niemocy seksualnej. nieplodności. choroby psych icznej. Zwracają się do niego równ ie/ mlode d/ie\\cz(,.'ta pragnące wstąpić w związek małżellski. Uzdrawiacz d/iala \V atmoskrze s\\oistej egzaltacji, podniecenia, dzięki czemu wplywa na cierpi,\cego. LeC/enie polega na oddziaływaniu na cialo za pośrednictwem takich metod jak: :iygadlo. baliki. dotyk, lewatywa i podawanie mikstur ziołowych oraz odm<l\\ianie modlit\\: i wypełnianie zabiegów magicznych. Kaidy I uzdrawiaczy skupia \\ sobie wiele funkcji i technik równocześnie: zaklinacza. udzieiaj;leego blogos!m\ iClistwa, wykonującego praktyki magiczne, które mają przynieść ulg(,.'cierpi,\cemu. Znaczącą rolę w Oranie, jak i w całej !\Igerii, przypisuje si\,' n'mnie/ animistycznej formie marabutyzmu. Najbardziej znana w Oranie jest konfraternia Sidi 81al, której fundatorzy wywodzili siC; z Sudanu. Znajduje si(,.'ona \\ (ifielnicy Ville Nouvelle, w pobliżu współczesncgo wielkiego eentrulll IwnJII)\\ego (arab. mediny), a ongiś miejsca sprzedajy nicwolników. Praktyki. jak t\\ierdzil jeden z rozmówców, są swoistą mieszaniną inwokacji religijnych i lllistyClnych. Członkowie tej wspólnoty corocznie praktykuj,j rywal wodzeni,l byka ~; Przystrojone w kolorowe wstążki zwierzę jest prowadzone w towarzyst\\ ie kilkunastu mężczyzn w różnym wieku, przy dźwiękach m L1zyki wygrywanej przez jednego z uczestników na wielkim tamburynie, a czasami też IW kastanietach. Niektórzy mieszkalicy przekazywali im dary, naiCl.~'ścici byly tn jakieś skromne datki. Moi sąsicdzi podkreślali murzYl1skic korzenie rytualu. wskazując równocześnie na uczcstn ików, ich wyraźn ie ciemn'l "arllacj<,:. Opn\\\ adzone po ulicach i osiedlach zwierzę ski ada no w ofierze. RytLlai nliar) najczęściej dokonywał się na plaży w atmosferze 1,1I1e(')\\ i glośncj Illu/yki Ceremonial ten nazywano świętem byka. I.etknęlalll się n'\\\niej I Innyllll 22 Marabut Sidi Mohammed 1::1Huari pochodl.i1 / rvLlIok,1. /m<trl Jego grób zoslal ufundowany w 179.' roku za panowania bcp OlhlllaJl'1. 2'1" Ów obrl..yd oglądalam IV lalacb 1987-1 l)') I. II ()r;lllic II l·!.,') ](,ku �209 nazwami: .,Świyto bobu" i "Powitanie wiosny" 24. Genezę tego obrzędu podaje E Dcrmenghem. Otóż w przeszłości bób był ulubioną potrawą mieszkal1ców Czarnej Afryki. Za worki tej strączkowej rośliny kupowano niewolników. Pcwien sultan mial czarną konkubinę, która urodziła mu ukochanego syna, nazwanego imicniem Blal. Algierczycy, chcąc pozyskać łaski sułtana i sprawić mu przyjemność, zrzckli się tego handlu. Czarni uznali więc Blala za zbawiciela. Po jego śmicrci wznieśli mu grób (kubba) na plaży Hamma i postanowili nie jeść bobu. zanim nie odprawią dorocznych ceremonii i nie zabiją byka 25. Dzisiejsze znaczenie tego rytuału potwierdzały wypowiedzi moich rozmówców - ..spożywanie bobu wiosną musi być poprzedzone złożeniem ofiary z byka". Z rclacji wiadomo. iż w bractwie Sidi Blal w Oranie kobieta w sytuacji szczególnej może pelnić rolę organizatora obrzędu. Zwłaszcza w zachodniej Algierii \\odzcnie byka praktykowane jest również z okazji wydarzel1 rodzinnych i religijnych. a takżc jesienią. W regionie Morza Śródziemnego byk jest zwierzęciem cenionym szczególnie i jego kult przetrwał do czasów współczesnych. Znamicnnc. iż obecnie wodzenie byka i złożenie go na ofiarę praktykują głównie Algierczycy o czarnej karnacji. Rytuały wypełniane w ludowych ośrodkach kultu można ująć w aspekcie socn/lll i IJm/cllllllI/. Grób świętego i realizowanie wokół niego zachowania posiadają wyraźne znamiona sakralnosei, podczas gdy zachowania w obrębie :;u\I'ijji reprezentują cechy zwyczajne, czyli odpowiadające profanum. Nadzwyczajność. naznaczona świętością, dochodzi do głosu podczas ważnych uroczystości religijnych, gdy przy grobie świętego pod przewodnictwem szejka zgromadzeni mężczyźni oddają się medytacji zbiorowej (zżkr). Nawiązanie kontaktu z istotą nadprzyrodzoną dokonuje się za pośrednictwem rytualnie powtarzanych 99 przymiotów Allaha. Recytacja tych formuł przebiega w narastającym rytmie, co w konsekwencj i ma doprowadzić do swoistego uduchowienia i stanu ckstazy. ZachO\vania te ukazują wymieszanie sacrum i profanum. Odwiedzanie świętych grobów świadczy o religijności społeczel1stwa maghrebillskiego. Powszechna aprobata marabutyzmu dowodzi potrzeby gromadzen ia się wokól konkretnych osób, postrzeganych jako spadkobiercy rodzimcj tradycji, a równocześnie utożsamianych z religią Mahometa. Postawy myżczyzn mieszczą się w zasadach i regułach religii muzułmal1skiej. praktyki wypełniane przez kobiety dowodzą kontynuacji tradycji ludowej. W przeszłości, w okresie utraty niepodległości, zawijje cementowały spoleczellstwo. stwarzając warunki do pielęgnacji rodzimej kultury. Jak pisze \1. Chclbi, "Chorągiew konfraterni i ( ... ) stanowiła prawie ekwiwalent narodowcgo sztandaru" 26 24 POl" : ;\ 2" //)((ICIII. 2h \1. t-l- Lud [. LXXIV Ikl"ll1c:ngilC:ll1. op. cil. s. s. 2(,8-270. Cilclhi. 0/) cil. s. 71. 268 - 270. �210 Zawijja z czasem stała się nie tylko miejscem spcktakulam)'ch \\yclarzdL ale ośrodkiem prawnym, medycznym, artystycznym i hotclowym rcgiollu. f5(lgactwo zachowall, w tym m. in. utrzymanie poclzialu ze wzgl<;du na piel' oral wielorak ie funkcje tych ośrodków, obrazują stosunek SpOIcUCllst \\a lk' przeszłości, Dzisiaj wypełniane tam zachowania świadczą o t\\orlcniu si<; Ilo\\ych więzów w poszczególnych społecznościach. Ookonuj'lce si<; przekszlalccllia tradycyjnego systemu obyczajowego, w tym zwlaszcza trudności \\ c1(l~t()sowaniu się do odmiennej rzeczywistości, powoduj'l, iż :;({llijie pc/nią fUllkcje tzw, wentyla bezpieczel1stwa 27, a zatem mediatora mi<;dz)' przeszlością a terainiejszością. Współcześnie zawijja funkcjonuje jako: - pustelnia, gromadząca grupy zwolenników jej założyciela wyllbrai.ollcg(l i rzeczywistego (zmarłego lub żywego), - obiekt przeznaczony do nauczan ia, - ośrodek kulturalny. Jej znaczenie potwierdza rola integrująca poszczególne \\SpóhHlty. Ll11acn ialy się tam równ ież normy odpowiadające systemowi wartości. \\ ś\\iet Ie którego rozgraniczano obowiązki na myskic i 7.cllskic, przy czym m~'iClyźllic przypisywano działania jakościowo wyższe. W tym kontekście /..rn/umial) swje się podział aktywności według płci. Inaczej mówiąc, m<;żcz~;lli skupiaią ~i~ wokół grobu świętego, a kobiety w obrębie z(l11'ijji. Zarówno ascetyczną, związaną z islamem, jak i animistycznil, \\yrastal'JGI z korzeni afrykal1skich, wersję marabuty/mu nalei)' uZllać za jedcll /. wai.nych przejawów współczesności, świadczący o wspól istn ien iu rói.nych tr:ldyci i w Maghrebie, Anna Barska THE TOMBS OF HOLY MARABOlIIS I\S TIlL C11\TRIS (li W(ll{SIIII' IN TtJNISL\ AND I\LCiLRli\ (Summary) The article róeuses on maraboutism. a cult or persons and placl's conslderl'd as '"pellJalur;ti. which is a phcnomenon deriving li'om popular religious helicIs ehar;teleri~lie ol' \LIghrel' communitics. The author describes various tórms orunusual heha\ior praclisl'd sql<lrall'" 1)\ Illen and womcn wilhin the confincs or Ihe area called \\ ilh Ihe I\rahic ll'lln ~llI·lIY{/. ill II hich the' actual or symbolic tomb of the dead marahOlII is 10calL'd. Special ;ltiL'lllillll 11;1.' heell p;lic! 1<' ceremonial differences, in paltiClilar lo 1\\0 dirkrcnl limns or m<lrahllllll'IlL SlIlil·. rl'l;l!ed t" Islam. and animistic, rooted in AIi'ican culture. 27 G. Balandicr, Sens et jJuissallce. Paris 1971. s. 109. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/970c1373a72d947589ad8050bfd36851.pdf cb13a8f3b447da18c8e4860755e58b39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3654 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3431 Title A name given to the resource Grotowski wobec gnozy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.65-71 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grotowski wobec gnozy F rEATR LAB O R A T O R J U / A . 15 K Z t O D W W E W R p C t A W ! U GROTÓW".I LJMVIH 'U-ŁtN . Zbigniew Osiński Bo la ziemia to gospoda W ogromnej naszej podróży. - Motto do Księcia Niezłomnego według Calderona - Słowackiego w Teatrze Labora­ torium. 1965 OJ czasu ukazania się w roku 1976 wyboru tekstów Carla Gustawa Junga Archetypy i symbole, w przekładzie Jerzego Prokopiuka i z jego wstępem zatytułowanym C G . Jung, czyli gnoza XX wieku, kusząca stała się perspektywa opisania działalności twórczej Jerzego Grotowskiego jako szczególnej odmiany i swoistej meta­ morfozy praktyki i myśli misteryjno-gnostyckiej, zrodzonej i roz­ kwitającej w starożytności, lecz „kontynuującej swój - w ogromnej mierze utajony - rozwój poprzez, całe średniowiecze i czasy nowożytne aż do naszych dni". Można więc powiedzieć, że przynajmniej od dwudziestu lat problem ten niejako wisi w powiet­ rzu. W ostatnich latach pojawiło się w Polsce trochę ważnych publikacji dotyczących gnozy i gnostycyzmu. Są to przede wszyst­ kim prace księdza Wincentego Myszora i Jerzego Prokopiuka, a także tłumaczenia niektórych klasycznych już pozycji (jak na przykład książki: Gnoza Gillesa Quispela, w przekładzie Beaty Kity 11 Wprowadzeniem Wincentego Myszora, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1988. oraz Religia gnozy Hansa Jonasa, w prze­ kładzie Marka Klimowicza, Wydawnictwo PLATAN, Kraków 1994), numery specjalne czasopism, wśród których prym wiodła .literatura na Świecie"-', a od roku 1992 ukazuje się „Gnosis" pod redakcją Jerzego Prokopiuka (dotychczas zostało opublikowanych sześć numerów). To dość żywe zainteresowanie zasługuje na szczególną uwagę w kraju, w którym nawet podejrzenia o gnozę (ryły zwalczane dotychczas przez dwie ortodoksje: racjonalistyczną (żejest to „irracjonalizm" lub „mistyczne brednie") i wyznaniową (te to „herezje"). Teraz badania gnozy i gnostycyzmu wyszły * Polsce z ukrycia.' Byłem zdaje się pierwszym, który wskazał na związki prac postawy Grotowskiego z gnozą. Stało się to podczas dyskusji panelowej w kwietniu 1988 roku w Pałacu pod Baranami w Krako­ wie, kończącej sesję tcatrologiczną Laboratorium Jerzego Grotow*iego I9S9-I984. Oto fragment tej dyskusji, opublikowany potem "a lamach Dialogu: OSIŃSKI: Gdy dzisiaj czyta się teksty Grotowskiego, takie jak Swift» czy Jak żyć by można, to widać, że jego postulaty etyczne nie ychodzą właściwie w żadnym punkcie poza Ewangelie. Tylko że Wazem mówi on: na tym właśnie polega głęboki tragizm, że nie «wsze tak żyć można [dzisiaj dodałbym jeszcze: w praktyce "oświadcza się tego bardzo r/adko i doznają tego prawdopodobnie ""liczni albo bardzo nieliczni). Bo jeśli będziesz, tak żył zawsze, to zginiesz, gdyż ten świal jest światem rządzonym przez Pana "•""••ości, gdzie nie ma już i nigdy właściwie nie było miejsca dla tcmnego-Chrystusa z Apocalypsis. Dlatego ostatnie słowa Szymona notra wypowiedziane do Ciemnego brzmią: „Idź i nie przychodź ÎT-*! • Grotowski jako reżyser był tu najwyraźniej po stronie ^tmnego-Chrystusa. Wszystko to koresponduje z postawą gnozy Posuw* "' " ' i ^o „poznania". Więcej - daje wyraz takiej 1 1 s w 6 11 e n o s s O C 7 a w y ' ś c i c Gnoza, a nie panteizm. V / ? f ' • T° było zawsze bliskie Grotowskicmu Postawa taka S'Ç między innymi z romantyzmu, wielki polski romantyzm 'omâ* ^'-" 'wiązany z gnozą i nie przypadkiem on tych ODO™ * * Groiowskiemu chodzi nic tyle o wiarę, co dój - wiedzę, ale właśmie w sensie gnozy: przez swego rodzaju auczenie. Poznać nie tylko mózgiem, lecz całością, totalnoś­ ci Pra' *>e pięć lai po krakowskiej dyskusji ukazał się drukiem tekst w V ( 1 2 m o c n o < o c n a n a n , e C l a 4 jednej z jej uczestniczek, Małgorzaty Dziewulskiej, zatytułowany Ogniokrad. Autorka interpretuje myśl i dokonania twórcy Teatru Laboratorium jako przykład współczesnej, dwudziestowiecznej gnozy. I na pozór wszystko się zgadza, jednak przy uważnej lekturze Ogniokrada okazuje się, że niektóre fakty z biografii Grotowskiego i jego działalności zostały do interpretacji nagięte'. Co więcej, Grotowski odczytany przez Małgorzatę Dziewulską jest Grotowskim zredukowanym, odartym z tego, co w jego widzeniu teatru jest najbardziej istotne, a mianowicie z „aktu całkowitego" aktora i jego konsekwencji. W artykule czytamy między innymi: „Grotowski - wbrew komentarzom interpretującym jego wysiłki w duchu pewnego komunału wyzwolenia człowieka współczesnego z dolegliwości jego uprzedmiotowionego bytowania - wychodzi od generalnej krytyki s a m y c h p o d s t a w cywilizacji. [...] pozostaje faktem oczywistym, że zarówno pesymizm Grotowskiego co do kultury, jak i jego bunt sięgają dalej, niż przywykliśmy sądzić". Interpreta­ cja taka nie jest niczym innym, jak czynieniem z. Grotowskiego i jego światopoglądu jakiejś odmiany współczesnego nihilizmu (autorka używa określenia: „fundamentalny pesymizm"). Okreś­ lenie „aktu całkowitego", bez którego w ogóle nie ma „teatru ubogiego", jak i całego okresu „kultury czynnej", jako „komuna­ łów" - jest grubym nadużyciem. W taki sposób można przecież skutecznie „załatwić" każdą ideę i każdą wizję świata, ze wszyst­ kimi świętymi tekstami włącznie. Pozostaje zresztą postawić pytanie, czy przypadkiem komunałami nie są raczej pomówienia 0 nihilizm i pesymizm, które autorka Ogniokrada wmawia Groiow­ skiemu? Dalej Małgorzata Dziewulska stwierdza: „Tak czy owak, była lo więc przyspieszana z czasem ucieczka do przodu, jak najdalej od tego, czym zajmowali się wszyscy inni. Szerokim łukiem omijając aktualność, myśl Grotowskiego wybiegała coraz bardziej w przy­ szłość, a jednocześnie szukała korzeni w coraz dalszej przeszłości. Początkowy punkt wyjścia, a więc idee misteryjne romantyków 1 Osterwy, stał się centralną osią obrotową pomiędzy projektem przyszłościowym i podążaniem coraz dalej w głąb historii ducho­ wości, aż. do źródeł przedchrześcijańskich". Bardzo znamienne dla tej interpretacji jest owo rozpięcie światopoglądu Grotowskiego wyłącznie na osi przeszłość-przyszłość; teraźniejszość jest tu zredukowana właściwie do zera. Aby czegoś takiego dokonać, trzeba było znowu zapomnieć o „akcie całkowitym", o którym sam Grolowski tak pisze: „W momencie, kiedy aklor ten akt osiąga, staje 65 �się fenomenem hic et nunc; lo ani opowiadanie, ani tworzenie iluzji - to czas teraźniejszy"." Wbrew bowiem Dziewulskiej m o ż n a łatwo w y k a z a ć , ż e działalność Grotowskiego we wszystkich czterech okresach jego twórczości była nastawiona przede wszystkim na czas teraźniejszy, na owo hic et nunc. Bez tego trudno byłoby zresztą m ó w i ć o „ ś w i a d o m o ś c i mitycznej" czy „ m y ś l e n i u mitycz­ nym" (w rozumieniu Cassirera), którą t w ó r c z o ś ć ta wyraża w spo­ sób w y j ą t k o w o klarowny. 7 Chyba ż e autorka Ogniokrada ma na myśli polską r z e c z y w i s t o ś ć p o l i t y c z n o - s p o ł e c z n ą drugiej p o ł o w y lat siedemdziesiątych i lat osiemdziesiątych. Dziewulska przywołuje ją zresztą całkiem jedno­ znacznie, kiedy wskazuje na „brak w s p ó ł b r z m i e n i a (Grotowskiego i jego Laboratorium) z historią przeżywaną przez własne s p o ł e c z e ń ­ stwo" oraz ich „mijanie się ze stanem ducha elit kulturalnych". Miało to o c z y w i ś c i e swoje konsekwencje: „ D o skutków mijania się czasu w e w n ę t r z n e g o z czasem s p o ł e c z n y m , wyobcowania czasu s p o ł e c z n e g o , należał niewielki przepływ informacji m i ę d z y praca­ mi Laboratorium a szerszym k r ę g i e m myślenia oraz ogromna liczba nieporozumień. Ł ą c z y ł o się to ze stopniowym utajnieniem przed­ miotu badań Laboratorium. (...) Instytut stawał s i ę w coraz w i ę k s z y m stopniu r z e c z y w i s t o ś c i ą e z o t e r y c z n ą " . I to wszystko właśnie s p o w o d o w a ł o „ostateczne wycofanie się (Grotowskiego i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w ] ze w s p ó l n e g o świata". Pozostaje jeszcze wyjaśnić czytelnikowi, ż e p r z y w o ł y w a n y w Ogniokradzie „czas s p o ł e c z n y " wydaje się dla autorki artykułu po prostu czasem zgodnym „ z e stanem ducha elit kulturalnych". W tym punkcie podzielałbym jej stanowisko; także u w a ż a m , że g ł ę b o k i e zainteresowania i poglądy Grotowskiego zupełnie nie pokrywały się i pokrywać s i ę nic m o g ł y z zainteresowaniami i poglądami polskich elit kulturalnych. Podejrzewam nawet, że w y t w o r z y ł a się (u przepaść. M o g ę jedynie przypuszczać, ż e ze s w o j ą postawą i poglądami Grotowski był w tamtych latach c a ł k o w i c i e osamotniony wśród swoich rodaków. B y ł i czuł się o d m i e ń c e m . M u s z ę jednak zapylać: kto w ł a ś c i w i e jest owym zbiorowym podmiotem Ogniokrada? W czyim imieniu Małgorzata Dziewulska u ż y w a zbiorowego „ m y " ? C z a ma to być „elita kulturalna", „ ś r o d o w i s k o teatralne"? Nie wiem. Przy wszystkich jednak moich krytycznych zastrzeżeniach do p o g l ą d ó w s f o r m u ł o w a n y c h w Ogniokradzie c h c i a ł b y m podkreślić, że jego ukazanie się b y ł o faktem n i e w ą t p l i w i e w a ż n y m , ponieważ artykuł ten p r o w o k o w a ł do zasadniczej polemiki o twórczość Jerzego Grotowskiego, i to w sprawach traktowanych u nas tradycyjnie jako zbiorowe tabu, a w i ę c po prostu przemilczanych..Sam Grotowski w y p o w i e d z i a ł się publicznie na temat gnozy tylko raz. B y ł o to 20 marca 1981 roku na Uniwersytecie G d a ń s k i e gdzie został zaproszony przez redakcję Transgresji. W czwartym toinie tego znakomitego wydawnictwa, redagowanego przez profe­ sor Marię Janion i jej u c z n i ó w , ukazały się potem trzy relacje uczestników tego spotkania. Zgodnie z ż y c z e n i e m Grotowskiego spotkanie nie b y ł o nagrywane; ostatecznie w i ę c jego wypowiedź; utrwalona została w trzech wersjach. Kwiryna Ziemba zapisała: „ G n o z a jako system nie interesuje mnie. Każdy system jest łożem prokrustowym, do którego c z ł o w i e k musi się przykroić". U Jolanty Sicjak Grotowski m ó w i ł : "Gnoza jako system zupełnie mnie nie obchodzi". Najwięcej zanotowała Z o l l a Zakiewicz: „Gnoza wlaj. ciwie mnie nie obchodzi. Jest to system, system jeden z wielu. A każdy system to l o ż e prokrusowc, do którego trzeba się przystosować. P r z y s t o s o w a ć tak samo, jak Prokrust ze Sparry przycinał lub rozciągał do rozmiarów swego łoża pojmanyct nieszczęśników."* A jednak nie sądzę, by tę deklarację można było uznać za w pełni wiążącą. M o ż n a ją chyba przyjąć jedynie d o s ł o w n i e : Grotowskiego nic interesuje gnoza pojmowana jako „ s y s t e m " , co jednak nic oznacza, ż e nie jest ona dla niego ważna ni inny s p o s ó b , o c z y w i ś c i e : jego w ł a s n y . Sprawa nic wyczerpuje się bynajmniej w wyraźnie występującej u Grotowskiego niechęci do wszelkiego etykietowania jego twórc z o ś c i . Określając rzecz m o ż l i w i e najprościej, przyjmijmy, fe w przypadku twórcy Teatru Laboratorium m o ż n a m ó w i ć w każdym razie o wątkach i inspiracjach gnostyckich i gnostycznych. Nato­ miast jednym z g n o s t y k ó w X X wieku jest on jedynie w barda s z c z e g ó l n y m znaczeniu i pod pewnymi warunkami, w jego świato­ poglądzie bowiem występują r ó w n i c / walki c/y elementy nie gnostyckic. W tym miejscu w p r o w a d ź m y niezbędne uściślenia. Przypomnijmy najpierw, ż e w sferze ż y c i a duchowego mamy - jak pisze Jera Prokopiuk - trzy podstawowe drogi po/n.iwc/e. zależnie od struktury duszy ludzkiej: g n o z ę md greckiego slow a „gnosis"), która oznacza poznanie i w i e d z ę bezpośrednią ..w mkającą w istnie 11. 2. Książe Niezłomny. Teatr Laboratorium we Wrocławiu. 1965. Od lewej: G . Kulig, Rena Mirecka, Maja Komorowska. Mieczysław Janowski, Antoni Jahołkowski. Ryszard Cieślak (Książę). 66 �Boga. świata i człowieka'"', m a g i ę interesującą s i ę aspektem woli oraz m i s t y k ę opartą na uczuciach. Inaczej m ó w i ą c : gnostyk dąży d ° poznania poprzez gnosis, poznania pojmowanego jako - z m i e n i a j ą c e c z ł o w i e k a d o ś w i a d c z e n i e typu twarzą w twarz. J^yli do b e z p o ś r e d n i e g o oglądu boskiej rzeczywistości lub - j a k ujmuje to Hans Jonas - „ w najbardziej p o d n i o s ł y m , a zarazem w najbardziej paradoksalnym sensie tego s ł o w a - (...) poznanie tego, co niepoznawalne" "); mistyk zmierza do utożsamienia s i ę czy upodobnienia do Boga lub bóstwa; mag zaś - do poddania s i ę jego woli i zarazem jej wykorzystania. Gnostyk jest przy tym również w jakimś stopniu mistykiem i w jakimś stopniu magiem. linearna, ale dialektyczna, to znaczy, ż e zawiera ona w s p ó l n e związki, zależności, całość potencjału c z ł o w i e k a . Gnoza jest: solarna, męska, dzienna, apollińska, arystokratyczna, natomiast mistyka: chloniczna, żeńska, nocna, dionizyjska, demokratyczna. Pierwsza kieruje siły istnienia c z ł o w i e k a (les forces de l'être) d o ś r o d k o w o , prowadząc do e n s t a z y (termin Mircei Eliadego), podczas gdy druga dysponuje nimi o d ś r o d k o w o , prowadząc do e k s t a z y . Upraszczając, m o ż n a p o w i e d z i e ć , bez hicrarchizowania obu, że gnoza «rozumie» mistykę, ale mistyka « nie rozumie» gnozy. W tym właśnie wyraża s i ę głęboki sens s ł ó w ś w i ę t e g o Jana: «A światłość w c i e m n o ś c i ś w i e c i i c i e m n o ś ć jej nie ogarnęła*"". Współcześnie gnoza wraz z m a g i ą i . mistyką stanowi „trzecią drogę ludzkiego dążenia do poznania, obok religii, opartej na wierze, i filozofii wraz z nauką, które za podstawowe narzędzia przyjęły d o ś w i a d c z e n i e , eksperyment i refleksję. „ G n o z a zresztą -pisze dalej Prokopiuk - nie odrzuca ani wiary, ani empirii, eksperymentu czy refleksji, w swej holistycznej postawie będąc również sztuką i czynem." I dalej Raymond Abellio: „ O c z y w i ś c i e , nie twierdzę, ż e mistyka jest reakcyjna, pewne jest jednak, ż e znajduje się w niej czynnik rozpadu ś w i a d o m o ś c i , uśpienia inteligencji i, w ostatecznej konsek­ wencji, ryzyko alienacji ludzkiego istnienia (la risque d'aliénation d'etre). Mistyka prowadzi do esktazy (...]. Gnoza jest jej dokładnie przeciwstawna: inteligencja jest w niej aktywna i nic prowadzi ona do ekstazy, lecz do lego, co Mircea Eliade nazwał neologizmem e n s t a z a [...]. T o jest podstawowe: gnoza pozwala grać racjonal­ nością, d o ś w i a d c z a ć tego, co my, ludzie Zachodu, wnosimy w świat p o c z ą w s z y od Starożytnej Grecji. Z p e w n o ś c i ą jest rozum i rozum: istnieje rozum logiczno-dedukcyjny, który doprowadził do zupeł­ nego impasu cpistemologicznego, znanego nam dzisiaj tak dobrze, oraz do kryzysu podstaw nauki; ale jest też inny «rozum», który bez nadmiernej skromności nazywamy w y ż s z ą świadomośc i ą, zaś Husserl określał go jako r o z u m transcendentny. T o właśnie jest rozum g n o s t y k ó w . " 1 Za ustaleniami wprowadzonymi przez Jerzego Prokopiuka. przyjętymi zresztą d z i ś powszechnie w badaniach naukowych, pojęcia „ g n o z a " i „ g n o s t y c z n y " o d n o s z ę w niniejszym tekście do specyficznego typu poznania i soterycznej wiedzy, które w całej historii oznaczają „ a k t y w n ą drogę duchowego poznania Boga i świata", natomiast pojęcia „ g n o s t y c y z m " i „ g n o s t y c k i " to .jeden z licznych i m o ż l i w y c h ś w i a t o p o g l ą d ó w , niegdyś mający charakter eskapistyczny". w i ą ż ą c y się z religią i systemami istniejącymi głównie w starożytności (od I wieku przed Chrystusem do I I I - I V wieku naszej ery)". W innych opracowaniach Prokopiuk m ó w i również o ponadcza­ sowej „zasadzie gnozy", która oznacza „znajomość boskich praw zastrzeżonych dla elity" -, co jest r ó w n o z n a c z n e z jej ezoterycznym charakterem. Jednym z n i e z b ę d n y c h warunków wtajemniczenia jest w takim ujęciu d o ś w i a d c z e n i e procesu indywiduacji (w znaczeniu nadanym temu pojęciu przez Junga i jego u c z n i ó w ) . Interesującego rozróżnienia mistyki i gnozy jako d w ó c h opozy­ cyjnych kategorii d o ś w i a d c z e n i a poznawczego (catégories d'espnts) dokonał Raymond Abbelio, autor La Structure Absolue \ approches de la nouvelle Gnose, wydanych u Gallimarda w latach 1965 i 1981. W późniejszej książce czytamy: „Opozycja ta nie jest 1 14 Tak rozumiana gnoza nie jest d o m e n ą nauki, opartej na erudycji, lecz wiedzy opartej na poznaniu, gnostyk zaś to c z ł o w i e k p o z n a n i a , o którym w Performerze Grotowskiego m ó w i s i ę następująco: „Performer - z dużej litery - jest c z ł o w i e k i e m czynu. A nie c z ł o w i e k i e m , który gra innego. Jest tancerzem, kapłanem, wojownikiem; jest poza podziałami na gatunki sztuki. 1...) Perfor­ mer to stan istnienia. C z ł o w i e k poznania: m o ż n a w i d z i e ć go jak don Juana w p o w i e ś c i a c h Castancdy, j e ż e l i lubi się romantyczności. W o l ę m y ś l e ć tu o Pierre de Combas. C z y nawet o tym Don Juanie, którego opisuje Nietzsche: buntownik, przed którym poznanie stoi jak p o w i n n o ś ć i który m a j e podbić. Jeśli nawet nic wyklęli go inni, czuje się o d m i e ń c e m , o u t s i d e r e m . (...) C z ł o w i e k poznania �rozporządza czynieniem, d o i n g, a nie myślami albo teoriami. [...] Poznanie to sprawa czynienia."" Performer - „ c z ł o w i e k poznania" jest dla Grotowskiego zarazem „ c z ł o w i e k i e m w e w n ę t r z n y m " : „Między człowiekiem wewnętrznym a człowiekiem zewnętrznym jest ta sama nieskończona różnica, jaka jest p o m i ę d z y niebem a ziemią.""' W e d ł u g Raymonda Abellio celem „struktury absolutnej, której źródło stanowi gnoza, ma być właśnie: „narodzenie c z ł o w i e k a w e w n ę t r z n e g o " . Pojawia się on przede wszystkim w tym, co autor Approches ile la nouvelle Gnose nazywa „kapłaństwem niewidzial­ nym",jednak dzień, w którym zaczyna ono potrzebować instytucji Kościoła i, w konsekwencji, znika w nim owo „ b y c i e niewidzial­ nym" - j e s t j u ż niczym innym jak w e j ś c i e m w fazę dekadencji." Otóż ó w „ c z ł o w i e k w e w n ę t r z n y " wydaje się być dokładnym analogoncm tego, co Grotowski w Teatrze a rytuale określał jako „akt c a ł k o w i t y " u aktora i, odpowiednio, jako „ c z ł o w i e k a cał­ kowitego". Problem „ c a ł k o w i t o ś c i " , „totalności c z ł o w i e k a " jest niewątp­ liwie jednym z podstawowych w twórczości Grotowskiego. Nic zatem dziwnego, ż e wracał do niej c z ę s t o również, i w okresie .jteatru uczestnictwa", m i ę d z y innymi w programowym tekście Święto i. roku 1972. Zbliżony obraz odnajdujemy także w tekście Wędrowanie za Teatrem Źródeł z końca lat siedemdziesiątych. Grotowski o d w o ł y w a ł się wtedy w y j ą t k o w o c z ę s t o do autora Dziadów. Pisał: „ M i c k i e w i c z formułował to tak - cytuję z pamięci - chodzi o «pragnienic bycia c z ł o w i e k i e m z u p c l n y m » , « c a l y m c z ł o w i e k i e m * , « e z i o w i e k i c m pojętym jako c a ł o ś ć » , to znaczy takim, który by zarazem jako wojownik uczestniczył w historii i uczestniczył w życiu swojej istoty, s ł o w e m - «oddawat się c a ł k o w i c i e temu, co czyni»."" Jak ł a t w o z a u w a ż y ć . Grotowski nie podziela dualizmu tak charakterystycznego dla wszelkich gnost y c y z m ó w i gnozy. Spróbujmy zatem o d p o w i e d z i e ć na pytanie: jakie są najbardziej zasadnicze zbieżności i różnice między g n o z ą a ś w i a t o p o g l ą d e m i postawą twórcy Teatru Laboratorium? 1 Zacznę od tego, że Grotowskiemu d o ś ć o d l e g ł y wydaje się byf aspekt teologiczno-kosmologiczny gnozy. Bliska jest mu natomiast koncepcja c z ł o w i e k a , w e d ł u g której składa się on z trzech elemen­ tów: ciała, duszy i ducha - stanowisko takie nazywa się leriadyz. mem. Fundamentem i o s n o w ą j e s t przy tym u Grotowskiego zasada b i e g u n o w o ś c i : spontaniczności i dyscypliny, myśli i uczucia, ciała i umysłu, ś w i a d o m o ś c i i p o d ś w i a d o m o ś c i , seksu i m ó z g u , wewnęt­ rznego i z e w n ę t r z n e g o i tak dalej. P o n o w n ą j e d n o ś ć rozdartego c z ł o w i e k a i świata, a także j e d n o ś ć s k ł ó c o n e g o najczęściej ze sobą samym c z ł o w i e k a o s i ą g a się jednak nie przez odrzucenie którego z aspektów, lecz przez ich integrację i syntezę. Jest to zgodne z „ p r a w e m " cnantiodromii - z b i e ż n o ś c i przeciwieństw, zgodnie z którym wszystko, w c z e ś n i e j czy p ó ź n i e j , przechodzi w swoje p r z e c i w i e ń s t w o . Do tak pojmowanej z b i e ż n o ś c i przeciwieństw o d n o s z ą się s z c z e g ó l n i e coincidentia oppositorum (zgodność, jed­ ność p r z e c i w i e ń s t w ) i complexio oppositorum (splot, wzajemna zależność przeciwieństw ''). Zgodnie z „ p r a w e m " enantiodromij należy r ó w n i e ż interpretować ó w słynny paradoks Grotowskiego: ..Nie należy dążyć do unikania sprzeczności, przeciwnie - to w sprzecznościach zawiera s i ę istota rzeczy." W indywidualnej, ludzkiej skali - prowadzi do tego proces indywiduacji. P o w o ł a j m y się w tym miejscu na świadectwo Ryszarda Cieślaka. Tak o p o w i a d a ł on o swojej pracy nad rolą Księcia N i e z ł o m n e g o : „ N i e p o d o b n a [...| traktować jej w katego­ riach w y ł ą c z n i e artystycznych - w y w o ł a ł a ona zasadniczą przemia­ nę w całej mojej psychice, przeobraziła mnie nie tylko jako aktora, ale jako c z ł o w i e k a . B y ł to proces sprzężony: dojrzewanie aktorskie łączyło się z dojrzewaniem lud/kim. Rola e w o l u o w a ł a , kształ­ towała się, w miarę jak kształtował się mój osobisty stosunek do zjawisk, do otoczenia, do świata. Tego rodzaju proces nie ogranicza się zresztą u nas tylko do mojej osoby. W y p ł y w a to / zasadniczego podejścia Grotowskiego do funkcji teatru, funkcji aktora." A kilka lal później - w roku 1974 - dopowiadał: ..Była to najgłębiej idąca samonenetracja. rodzaj osobistej spowiedzi. Kiedy następuje w tym 1 20 II. 4, 5. Teatr Laboratorium. Wrocław, ok. 1972. W okresie „Kultury czynnej" nastąpiło wyjście poza salę teatralnaZdjęcia, autorstwa jednego z członków zespołu - Andrzeja Paluchiewicza. wykonane w Brzezince k. Oleśnicy, gdzie odbywały się niektóre przedsięwzięcia Teatru Laboratorium. 21 �akcie przekroczenie ostatniej granicy, c z ł o w i e k czuje się tak, jakby *yszedl z ciemnego tunelu na otwarta, jasna, przestrzeń"." Cieślak własnym przykładzie przedstawia tu proces indywiduacji; • Junga jest to proces, „w trakcie którego osoba staje się •^podzielona, tzn. o s o b n ą , niepodzielną jednością hih « p e ł n i ą » " ••OCZtśnie występuic tu postulat wyzwolenia s i ę c z ł o w i e k a ' W dotychczasowego świata, cci dokonuje się przez s z c z e g ó l n e g o rodzaju doświadczenie prowadzące do poznania i będące samo , * ~ poznaniem w g ł ę b o k i m znaczeniu lego stówa; innymi * * y : chodziłoby o g n o z ę , chociaż ani Grotowski, ani Cieślak nie --'Ja tego pojęcia. M l e 'pOoniejak Jung i jungiści. Grotowski akcentuje nie d o s k o t l i i e « i ^ P ' ' e c z ł o w i c k .1 1. w konsekwencji, doma'vrnlr &° ^yfnilaeyjnego otwarcia M C na sferę cienia, przy "«cnx ' J S'« l» przede wszystkim w pracy, niezwykle tutaj ' • » ' ! ? p ' 'k*" J ' archetypowy obraz pełni potencjału c z ł o * J M > t « t ° ^ ' b<>wosci zapisywana |cst przez Grotowskiego literą - na przykład w Performerze, jako „Ja" pisane dużą e l n n,e / u e Wn( a n C c o uso t a c h e m d j k * * y 'eraz, czym poszukiwania Grotowskiego n i e s ą . oznacza ^ ' " M one żadnym systemem naukowym. Nie *' >chrń'' - k' ' ' " aspektów czy c l c i n c n l ó w ntożeT"^ * ' ^ 8'cd naukowym, a jednym z d o w o d ó w ^'cktorych nńi - ° slos«>wanie w pedagogice teatralnej "kiegoi svst Grotowskiego. Grotowski nigdy nie tworzył też. ^mdzaiu ^' ~icznego czy kulturowego i nic przejawiał * b 5 3 ! , P * J ' - Wreszcie jego myśl i d o ś w i a d c z e n i a nie są ~ ^ ° l o g i ą ) . Powtórzmy: Grotowski o d w o ł u j e się do * ty * i o r e m "°H , ( ayr )y-) . Jego Jegoświatopogląd światopogląd nie niejest jesti nigdy nigdy icy , " "ogmatów, brak w nim elementu kultu, a jego ympatycy nie stanowią społeczności w sensie ( s l r n m e S ( iin e( na ż e n 8 1 1 0 c m a w z C e m U a s r a z s / c w n c e m r s / e OZOI , r d m te zhinrlL a p i s t i s w i Fl:,US ( w i a r 1 religijnym. C h o ć n i e w ą t p l i w e jest tu r ó w n i e ż istnienie charyz­ matycznego p r z y w ó d c y . Kluczowe natomiast znaczenie wydaje s i ę m i e ć dla Grotow­ skiego jego obraz c z ł o w i e k a . Z a Teofilem z Antiochii, chrześcijańs­ kim pisarzem i biskupem ż y j ą c y m na przełomie 11 i III wieku - m ó w i : „ P o k a ż mi twojego c z ł o w i e k a , a j a ci pokażę mojego Boga". Przywołajmy pełny kontekst, w jakim padają te słowa: ..Pewnego dnia Teofil z Antiochii, wezwany przez j a k i e g o ś pogani­ na: «pokaż mi twojego B o g a » , odparł: «pokaż mi twojego c z ł o w i e ­ ka, a j a ci pokażę mojego B o g a » . Zajmijmy się tym razem tylko pierwszą p o ł o w ą zdania: t w o j e g o c z ł o w i e k a . . . Jest to termin wykraczający poza pojęcia religijne. M y ś l ę , ż e w nim Teofil z Antiochii dotknął c z e g o ś podstawowego w życiu ludzkim. Pokaż mi twojego c z ł o w i e k a . . . - to j e d n o c z e ś n i e ty - « t w ó j c z ł o w i e k " i nic-ty - n i c - t y jako obraz, maska dla innych. T o ty niepowtarzalny, jednostkowy, ty w c a ł k o w i t o ś c i swojej natury: ty cielesny, ty o g o ł o c o n y . Zarazem: to ty ucieleśniający wszystkich innych, wszystkie istnienia, całą historię. Jeśli wymaga się od aktora uczynienia c z e g o ś n i e m o ż l i w e g o i jeśli on to uczyni, to nie on - aktor - był tym, kto m ó g ł to uczynić, p o n i e w a ż tym, co m o ż e u c z y n i ć on - aktor - jest tylko to, co m o ż l i w e , znane. U c z y n i ł to « j e g o c z ł o w i e k » . W ó w c z a s dotyka się tego, co istotne: « t w o j e g o c z ł o w i e k a * . " " W artykule Wędrowanie za Teatrem Źródeł Grotowski raz jeszcze wróci do tych słów: ,,«Pokaż mi twojego c z ł o w i e k a , a j a ci pokażę mojego B o g a » . Niewiele m o ż e to znaczy dla k o g o ś , jeśli pojmuje się to w tak zwanym znaczeniu duchowym albo jako metaforę. Ale powiedzmy, ż e to nie jest metaforą, ż e jest d o s ł o w n e . « P o k a ż mi twojego c z ł o w i e k a , a j a ci p o k a ż ę mojego B o g a » . " 26 Owo „najbliższe p o k r e w i e ń s t w o " istniejące m i ę d z y Bogiem a c z ł o w i e k i e m omawia r ó w n i e ż Paul Evdokimow w swojej książce 69 �21 Prawosławie , bardzo dobrze znanej Grotowskiemu - towarzyszy­ ła mu ona zwłaszcza w okresie pracy nad Apocalypsis cum Figuris. Św. Bazyli powiedział: „Człowiek jest to stworzenie, które otrzy­ mało nakaz stania się Bogiem" r Zgodnie z tym obrazem została stworzona całość ludzkiej natury. Między Bogiem a przebóstwionym człowiekiem jest tylko ta różnica, że „Bóg jest nie­ stworzony, podczas gdy człowiek istnieje dzięki stworzeniu". * Naśladownictwo natury Bożej polega na tym, że człowiek „sam staje się światłem", " a nie tylko odzwierciedla je. W takim właśnie kontekście Paul Evdokimov interpretuje przytoczone już tutaj słowa Teofila z Antiochii." Z kolei w gnostycko-chrzcścijańskiej Księdze Tomasza Zbawca zwraca się do apostoła: „Ty już poznałeś siebie i będziesz nazwany samopoznaniem. Kto zaś nie poznał siebie, nie poznał niczego. Kto zaś poznał, doszedł do poznania głębokości wszystkiego, dlatego jesteś moim bratem Tomaszem."" Dla gnostyka poznać siebie to znaczy uświadomić sobie swoje pochodzenie i istotę, czyli poznać wszystko: „Trzeba, aby każdy ćwiczył się w różny sposób i wy­ rzucił z siebie ten element, aby już nie był w błędzie, lecz aby uchwycił siebie samego takim, jakim był n a j p i e r w . P o z n a n i e siebie jest podstawowym zadaniem człowieka, a prowadząc do poznania Boga ląc^i się ono z poznaniem siebie jako cząstki boskiej. Człowiek poznający siebie - jak mówiliśmy - sam staje się światłem: „Istnieje światłość w człowieku światłości i on oświeca świat."" W logionie trzecim Ewangelii Tomasza jest powiedziane: „Skoro poznacie samych siebie, wtedy będziecie poznani i będziecie wiedzieć, że jesteście synami Ojca żywego. Jeśli zaś nie poznacie siebie, wtedy istniejecie w nędzy i sami jesteście nędzą."" Poznanie siebie jest równoznaczne z uświadomieniem swego pochodzenia i istoty - synostwa bożego. Wyrażenie „syn człowieczy" może być interpretowane w różny sposób. Według Wincentego Myszora „określenie «syn człowieczy*, zważywszy mocne związki pism gnostyckich z apokaliptyką, oznacza istotę boską. Gnostycy praw­ dopodobnie określali nim pierwszą emanację.'"* W tekstach gnos­ tyckich powtarza się len sam scenariusz sotcriologiczny: upadłego, pozbawionego świadomości Adama budzi „Syn Boży", „Jezus Światła", Zbawiciel, wcielenie Zbawczej Inteligencji. To odkupie­ nie poprzez gnozę jest zarazem wyzwoleniem, a składają się na nic trzy etapy: przebudzenie, objawienie zbawczej nauki i anamnesis (przypomnienie i uświadomienie sobie).' Na spotkaniu we Wroc­ ławiu w kwietniu 1991 roku Grotowski podkreślał, że w Sztukach Rytualnych, realizowanych pod jego kierunkiem obecnie pod Pontedcrą we Włoszech, kluczowe znaczenie ma dlań taki tekst: l 1 1 7 To become Understand To become Understood W polskim przekładzie znaczy to: Stań się Pojmowaniem Stań się Rozumieniem Przypomnijmy, że końcowy fragment Performera Grotow­ skiego jest zatytułowany Człowiek wewnętrzny. We wcześniejszych jego tekstach, począwszy od Ku teatrowi ubogiemu z roku 1965, jest on nazywany „człowiekiem całkowitym" albo „człowiekiem zupeł­ nym". Najkrócej mówiąc, len obraz człowieka zdaje się dokładnie odpowiadać temu, co gnostycy określali imionami: „człowiek wewnętrzny (ho endiśthetos anlhropos), „człowiek duchowy lub „pneumatyczny" (ho pneumatikós an(hropos) czy „człowiek ar­ chetypowy" (ho archanthropos); o „człowieku wewnętrznym" pisali również między innymi święty Paweł i Mistrz Eckhart. Jest to w ogóle jedno z centralnych pojęć gnostyckich, a obraz „wy­ zwolenia boskiego człowieka", nazywanego także „praczłowie­ kiem" i „pierwszym człowiekiem", pojawia się u wszystkich gnostyków i neognostyków. W ujęciu Grotowskiego „sztuka jako wehikuł" to przede wszyst­ kim wysiłek samorozwoju, pracy nad sobą, dzięki któremu - przez, separacje i ponowną integrację przeciwieństw - można podjąć wyzwanie zrealizowania własnej osobowości. I w tym momencie znajdujemy się już w samym centrum współczesnej, dwudziesto­ wiecznej neognozy, którą znamionuje m i t y c z n e w i d z e n i e ś w i a t a n a n o w y s p o s ó b - mianowicie: syntetyczny. To wyróżnia ją od poprzedzających: od epoki mitu (teza) i epoki sejentystycznej (antyteza). Zasadnicze znaczenie ma tutaj a u t o t r a n s f o r m a c j a , polegająca na stałym poszerzaniu świadomo­ ści o coraz to nowe wymiary. Spełnienie tego zadania jest równoznaczne z procesem samourzeczywistnienia, w którym świat duchowy pozostaje w ścisłym związku z p o z i o m e m m a t e r i i (można tu mówić o transformacji 70 materii). Przy tym, co bardzo znamienne i ważne: we współczesnej gnozie - w odróżnieniu od różnych odmian gnostycyzmu - spotykamy się z pozytywnym w zasadzie stosunkiem do świata, a w nie­ których ujęciach mówi się nawet o „zbawieniu ziemi" jako zadaniu które stoi przed gnostykiem. Nieprzypadkowo więc kojarzone są czasem z gnozą dążenia współczesnej ekologii, w której fc, dziedzinie doświadczenia prowadzone przez Grotowskiego miały niewątpliwie charakter prekursorski. Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych Grotow­ ski tak na przykład mówił o dwudziestoletnim doświadczeniu zespołu w tym zakresie: „Dla nas - w Teatrze Laboratorium - praca nad sobą siłą rzeczy musi mieć charakter organiczny, wychodzić od działania żywym istnieniem. Praca nad sobą może być p r a k ­ t y k o w a n i e m kultury sobą. Dochodzę do punktu, który określiłbym jako «ckologię człowie­ ka*. Bo ekologia zaczyna się od nas samych. Jaki człowiek jest ekologicznie czysty? Nie ulega panice, rozpadowi, poczuciu niepe­ wności. Wiem: «świat jest niepewny, wszystko jest niepewne*. Wiem. A jednak - możność i wartość życia. A jednak - siła przetrwania człowieka i gatunku. A jednak - c z ł o w i e k e k o ­ logicznie czysty. W polu kultury i w polu naszej pracy widzę dwie szczególne ekologie: «ckologię międzyludzkiego* i «ekologię pozaludzkiego.; oczywiście, i w jednej, i w drugiej - siłą rzeczy - człowiek jest podmiotem. Kiedy mówię: «ekologia międzyludzkiego*, dotyczy to wszel­ kich działań Zespołu Teatru Laboratorium. Ich substancją jest kontakt, o b c o w a n i e m i ę d z y l u d ź m i (dotyczy to także działań, w których występuje element widowiskowy, choćby w ograniczonej mierze)". * Przykładem doświadczenia kulturo­ wego, które wyłoniło się „na styku człowiek - ekologia pozaludzkiego", był Teatr Źródeł, uznany przez Grotowskiego za „praktycz­ ny odpowiednik myślenia ekologicznego w dziedzinie kultury". Bardzo wyraźnie widać tu połączenie ekologii z. pozytywnym w zasadzie nastawieniem do świata, choć przy pełnej świadomości jego dramatyzmu. Wychowani w pewnej cywilizacji, mamy w sobie zbudowane „dwa mury". Mówił o nich Grotowski między innymi w pochodzącym z 1980 roku filmie telewizyjnym: „Z jednej strony mamy w sobie mur, który nas oddziela od czegoś, co jest jak zapomniane energie, co jest żywe, a zostało zapomniane, i co jest rezerwuarem wielkiej mocy. Z drugiej strony mamy przed sobą mur. Oduczamy się postrzegania. Nasze zmysły są jak porosłe błoną. Nie widzimy, tylko myślimy o tym, co widzimy. Po­ strzegamy nasze myśli o faktach, a nie fakty. Postrzegamy nasze myśli o lesie, a nic las, nasze myśli o ziemi, a nie dotyk ziemi. Mamy takie dwa mury: jeden przed nami, drugi za nami. W gruncie rzeczy to jest jeden mur. Przebić się przez ten mur: otwarta percepcja i zapomniane energie. To jest coś, co wyzwala się w działaniu. Intensywność życia... Nic wiem, jak to nazwać." * A oto przykład ścisłego związku świata duchowego ze światem materii, podany przez Grotowskiego w kontekście Sztuk Rytual­ nych oraz rozważań nad ich swoistością i nad tym, co odróżnia je od „teatru przedstawień": „Sztuka jako wehikuł - pisze Grotowski w artykule z 1992 roku - jest jak winda bardzo pierwotna, która jest czymś na kształt kosza podciąganego liną. z pomocą której działający podnoszą się ku energii bardziej subtelnej, by wraz z n i ą zejść ku naszemu ciału instynktownemu. [...] Kiedy mówię o obrazie windy pierwotnej i o Sztuce jako wehikule, odwołuję się do wcrtykalności; możemy widzieć owj wertykalność w kategoriach energetycznych: energie ciężkie, w organiczne (związane z siłami życia, z. instynktami, ze zmysłowoś­ cią) i inne energie, bardziej subtelne. Nic chodzi bowiem o to, aty po prostu zmienić poziom, ale by podnosić grube do subtelnego i aby s p r o w a d z i ć subtelne ku rzeczywistości bardziej potocz­ nej, związanej z «gęstością» ciała. To tak, jakbyśmy próboww wejść w h i g h e r c o n n e c l i o n . Nie idzie o to, by się wyrzec części naszej natury; wszystko winw trzymać swe miejsce naturalne: ciało, serce, głowa, coś, co znajduj* się «pod naszymi stopami* i coś, co znajduje się «ponad glow**^ Wszystko jak linia wertykalna, i ta wertykalność powinna byt rozpięta między organicznością i t h e a w a r e n e s s . A * • r e n e s s to znaczy świadomość, która nie jest związana z mO" (maszyną do myślenia), lecz z o b e c n o ś c i ą. Można porównać to wszystko z drabiną Jakubowa. Biblia nw o historii Jakuba, który zasnął z głową na kamieniu i miał w i d * ^ widział stojącą na ziemi ogromną drabinę i postrzegał siły. - j e ś l i wolicie - anioły, które wstępowały i schodziły.*" . ^ Aby jednak ta drabina mogła funkcjonować, wszystko musi "r 1 1 0 �wykonane nienagannie z punktu widzenia rzemiosła. To obowiązy­ wało zresztą u Grotowskiego od początku jego pracy w teatrze i było jazane najściślej z jego widzeniem sztuki i jej zadań. cytowanym przed chwilą artykule Od zespołu teatralnego do Sztukipk" wehikułu Grotowski rozpatruje relację między dwoma biegunami w sztukach widowiskowych: sztuka jako prezentacja, performing arts. co można tłumaczyć jako „sztuki performatywne" ^godnie z angielskim znaczeniem tego terminu), i sztuka jako wehikuł (według określenia Petera Brooka).'" W ramach sztuki jako prezentacji można wyróżnić różne odmiany (na przykład: próby p charakterze poszukiwawczym, taniec, pantomima), podobnie w ramach sztuki jako wehikułu. Sztuka jako wehikuł to po prostu bardzo precyzyjny instrument służący poznaniu i rozwojowi czło­ wieka. Inaczej mówiąc: decyduje tu wysiłek samorozwoju, praca pad sobą, dzięki temu można zrealizować własną osobowość. Dokładnie mówi o tym Performer Grotowskiego. Od sztuki jako prezentacji do sztuki jako wehikułu prowadzi jakby łańcuch o różnym stopniu nasycenia. Ale zawsze musi być wtym podłoże techniczne, precyzja i mistrzostwo; jeśli tego nie ma, mamy do czynienia jedynie z uzurpowaniem sobie czegoś. Jest przy tym niewątpliwe, że między tymi dwoma biegunami - wzdłuż łańcucha - istnieje przepływ energii. Grotowski zawsze akcentował znaczenie i rolę technicznego mistrzostwa, precyzji. Także w pracy nad Sztukami Rytualnymi podkreśla on ścisły związek, jaki zachodzi między „dołem" a„górą": przepływ energii dokonuje się od dołu do góry, od tego, co „grube" ku temu, co prześwietlone. W ten właśnie sposób odbywa się „prześwietlenie" materii, jej transformacja, ale zarazem za­ chowywany jest przez cały czas żywy związek z dołem, ziemią, materią. Dlatego w pracy nad Sztukami Rytualnymi nic może być mowy o transie: w każdej chwili, będąc „prześwietlonym" (na poziomie wertykalnym), jest się zdolnym reagować natychmiast. lW Za przykład może tu służyć współpracujący obecnie z Grotowskim Thomas Richards, który na laiku może robić wrażenie, że działa w transie. Jednak zachowuje się on niezwykle uważnie, mając baczenie na to, co się dzieje: białka jego oczu są wprawdzie zwrócone ku górze, co właśnie nasuwa skojarzenie z „transem",ale niech tylko usłyszy on najmniejszy fałsz - zareaguje wtedy natychmiast.* Język używany w pracy nad Sztukami Rytualnymi jest technicz­ ny, maksymalnie precyzyjny. Występuje tu niewiarygodna precyzja w pulsowaniu rytmicznym. Jest to tak, jakby bardzo stare pieśni - rytualne, sakralne - były osobami. Pieśń taka jest produktem długiej filtracji i staje się żywą istotą, osobą. Ma duszę, którą trzeba znaleźć. Jest to ciągły proces. Tego nigdy nie ma się na stałe: jeśli ktoś twierdzi, że „posiadł duszę", może j ą stracić. Dusza pieśni jest uchwycona tam, gdzie ma się poczucie, że to pieśń nas śpiewa. Jest to bardzo rygorystyczne: dyscyplina formy, szczegółu, precyzja. Spontaniczność i dyscyplina to coniunctio oppositorum w pracy nad Sztukami Rytualnymi, podobnie jak w całej dojrzałej twórczo­ ści Grotowskiego. Uciążliwa, codzienna praca - z długimi niekiedy okresami jałowości. Zdaniem Grotowskiego, amatorzy zawsze zatrzymują się na tym pierwszym poziomie, nie umieją przekroczyć progu jałowości. Prawdziwe mistrzostwo polega jednak na tym, że się ten okres potrafi przejść. Wszystko to upoważnia do sformułowania końcowego stwier­ dzenia, że działalność twórczą Grotowskiego i jego światopogląd można sensownie badać i interpretować również w konte­ kście współczesnej gnozy czy neognozy. Związki i analogie, przy jednocześnie występujących różnicach, są w tym przypadku za­ stanawiające i płodne poznawczo. A nowy kontekst pozwala w nowym świetle dostrzec twórczość Jerzego Grotowskiego, a także jej źródła i korzenie. Nie jest to w końcu mało. 1 Grudzień 1994 - styczeń 1995 PRZYPISY 'Carl Gustav Jung. Archetypy i symbole. Pisma wybrane. Wybrał, przełożył > wstępem poprzedził: Jerzy Pmkopiuk. Ćzyielnik. Warszawa 1976. s 32 Ukazanie się Ki ksiajżki było wa/nym wydarzeniem kulturalnym, por. Leszek Kolankiewicz Carl Gustav Jung w nunch snach i myślach. „Notatnik Teatralny" nr 3/1992 s 140-147 Numery 12/1987 i 4/1988 Por. miedzy innymi: Jerzy Prokopiuk. Gnaza. gnosrycyzm i numicheizm. Apotogia patilttmti sua, „Literatura na Świecie" 1271987. Czas Wodnika. O gnozie, herezjach i atnipnyijii. z Jerzym Prokapiukiem rozmawiają Marek Klecel i Zdzisław Skrok, -Nowe Książki" nr 11/1992; Wyzwanie gnozy Z księdzem profesorem Wincentym Mysznrem. znawcą myśli gnostyckiej. prorektorem Akademii Teologii Katolickiej, irmn-ia Adam Szostkiewicz. „Tygodnik Powszechny" nr 2/1995 'Grotowski ciągle tajemniczy. ..Dialog" nr 5/1989 'Małgorzata Dziewulska, Ogniokrud. „Teatr" nr .VI992 A oto kilka pomyłek autorki * zakresie faktów (sprawy interpretacji celowo lulaj pomijam): I) błędne jest twierdzenie, ze po pa/d/.iernikii 1956 ..Grotowski porzuca działanie polityczne i wyjeżdża do Moskwy, gdzie studiuje nauki Stanisławskiego". W Moskwie Grotowski studiował w roku akademickim 1955/19561 to lylko przez pierwszy semestr, 'jetli chodzi o sztukę teatru, interesował go wtedy przede wszystkim Meyerhold Działo tlC 10 przed Październikiem, a nie po. Wszystko lo szczegółowo opisałem w książce Omumski i jego Ijtboralorium. Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa 1980; 21 nie jest prawdą, że Teatr Laboratorium „stal sic niezależny [...) od cenzury" talkgał on cenzurze w takim samym stopniu, jak wszystkie inne placówki teatralne : 1 Ldilions Galtimard. Paris 1981. s. 31 Przekład aulora artykułu. Cytaty z Ewangelii według św. Jana (Prolog 1,5), według: Biblia Tysiąclecia, wyd. IV. Pallolinum, Poznań-Warszawa 1984. s 1214 "Tamże. s. 14 " Jerzy Grotowski, Performer, w: Teksrr z lat 1965-1969. op. cii., s. 214 " Tamże. s. 217 " Abellio. op. cit., s. 17 " Jerzy Grotowski. Wędrowanie za Teatrem Źnidct. leksl przygotował do druku Leszek Kolankiewicz. „Dialog" nr 11/1979 " Por. Enamiadromia i Przeciwieństwa, w: Andrew Samuels. Bani Shorter, Fred Plaul, Krytyczny słownik analizy Jungowskiej, przełożyli Wojciech Bobecki i Lidia Zieliński Oficyna Wydawnicza UNUS. 1994, s. 59-60 i 155-156 " Grotowski. Teatr a rytuał, op. cit., s. 79 " Wypowiedź w ankiecie: Aktor - marzenia, myśli, mzierki. Ryszard Cieślak, rozmawiała Leonia Jablonkówna, „Tealr" nr 14/1971 " U : . " natchniony, rozmawiał Tadeusz Buski [Burzyński], „Gazeta Robotnicza" nr 74/1974 " Por. Indywiduacja, w: Krytyczny słownik analizy Jungowskiej, op. cit., s. 75-79 Por. Osiński. Grotowski i jego Laboratorium, op. cii., i. 258-264 " Jerzy Grotowski Ćwiczenia, w: 7eJurv z lal 1965-1969, op. ciL, s. 104-105 Grotowski, Wędrowanie za Teatrem Źródeł, op. cit, Paul Evdokimov Prawosławie, przełożył ks Jerzy Klinger. Instytut Wydawniczy PAX. Warszawa 1986 " Tamże, s 91 " T a m ż e . s. 103 • Tamże. s. 105 " Tamże, s. 103 '•' Por 7>Łwy ; NagHammadi. z języka koplyjskiego przełożyli Albertyna Dembska i Wincenty Myszor. wstępem i komentarzem opatrzył oraz całość opracował: ks Wincenty Myszor. Akademia Teologii Katolickiej. Warszawa 1979. s. 81 " Tamże " Tamże. s. 82 " Ewangelia Tomasza, przełożyli Albertyna Dembska i Wincenty Myszor. w: TeŁrry : Nag-Hammadi. op cit. i 207 "Tamże, i . 91 " Por. Eliade. Historia wierzeń i idei religijnych, op. cii., s. 255 " Jerzy Grotowski. Teatr Laboratorium po dwudziestu lalach. Hipoteza robocza, „Polityka" nr 4/1980 " Jest lo fragment oslalnicj z trzech wypowiedzi Grotowskiego w filmie telewizyjnym Krzysztofa Domagalika,., Pełen guślarstwa obrzęd świetokradzki''. O Teatrze Laborato­ rium Jerzego Grotowskiego. Telewizja Polska, Warszawa 1980. Pierwsza emisja filmu odbyła się 27 marca 1980 . Grotowski. Od zes/iołu teatralnego do sztuki jako wehikułu, op. cii., i. 36-37 " Por. Peler Brook. Grotowski, sztuka jako wehikuł, przełożyła Magda Złotowska, „Notatnik Teatralny" nr 4/1992 * Można to zobaczyć również na filmie dokumentalnym z pracy Centro di Lavon> di Jerzy Grotowski - Work center of Jeny Grotowski, zrealizowanym w Ośrodku pod Pontederą w roku 1989 przez ekipę amerykańską pod kierunkiem Mercedes Gregory Por. także: Thomas Richards, Al lavoru eon Jerzy Grotowski sulle uzioni fisiche, Ubulibri. Mtlano 1993 14 a 11 3) Grotowski nie ..wystawiał Wyspiańskiego" w roku 1963. lecz w latach 1962 ^ixilis) i 1964 (Studium o Hamlecie) W roku 1963 odbywały sic kolejno spektakle ^kmpolis. jednak premiera była wcześniej, , *ł początkach stanu wojennego współpracownicy Grotowskiego rozwiązali psryłw* -pisze Dziewulska Slan wojenny zosial zniesiony z dniem 22 lipca 1983. Teatr *"*»lorium rozwiązano z końcem roku 1984; 1 według Małgorzaty Dziewulskiej: „Podjął (Grotowski) niebawem prace czwartej I * a " e klasyfikacji Zbigniewa Osińskiego - fazy swej działalności, określonej mianem Obiektywny Trwa ona do dziś" Czwartym okresem w twórczości Groiows""^pna Sztuki Rytualne (od roku 1985 do dziś), o czym piszę jednoznacznie w artykule wytycza Irasy: od Dram.au Obiektywnego f I9K.1-I9K6) da Sztuk Rytualnych. Gmiuwii, wytycza trasy Studia i szkice' Pusty Obłok. Warszawa 1993 , '•"y Grotowski. Teatr a rytuał, w Teksty z lat 1965-1969. Wybtlr, wybór i redakcja Degler i Zbigniew Osiński, „Wiedza o kulturze". Wrocław 1990, i . 78 °a ten temat: Zbigniew Osiński. Teatr Dionizosa Romantyzm w pińskim teatrze T ^ « n y m . Wydawniciwo Literackie, Kraków 1972. s 170-257 i 303-336 „ • w w r a ł i powtórzony., w Maski [Transgresje), wybór, opracowanie i redakcja: 7^'anion i Stanislaw Rosiek. Wydawnictwo Morskie. Gdańsk 1986. I I, s. 400 "H t " ' k Słowo wstępne. „Gnosis" nr 1/1992 „ jw» Jonas, Religia gnozy, przełożył Marek Klimowicz. Platan. Kraków 1994. s. 301 "* Czas Wodnika. O gnozie, herezjach i antropozojit z Jerzym Prokapiukiem C?*"-' ' "i\iw Skrok. ..Nowe Książki" nr 11/1992; Por także: pi*<łe. Historia wierzeń i idei religijnych. 1.2: Od Gautums Buddy dopoczątkiw \*Z* 'i<iństwu, przełożył Stanisław Tokarski. Instytut Wydawniczy PAX. Warszawa w L k n y P r o k o M a r e k , K l e c e l 7jl ,c f CM' P r u k o u r " k . C G. Jung. czyli gnoza XX wieku, w: Jung. Archetypy i symbole. **ymond Abellto Approches de lu nouvelle Gnose Wstęp: Philippe Camby. 71 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86e89dd5c9e1e61e1b914cc99d302cdf.pdf 289af264046e3b3d83f6372f33179a40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1104 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1014 Title A name given to the resource Gruntowi i przychodnie. Z badań nad osadnictwem w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.133-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 A N D R Z E J WOŻNIAK GRUNTOWI I PRZYCHODNIE. Z BADAN NAD OSADNICTWEM W MAZOWIECKIEJ WSI , PAŃSZCZYŹNIANEJ Obraz kultury polskiej wsi przeduwłaszczeniowej przez całe dziesię­ ciolecia kształtował się pod wpływem tego, co wiedziano o wsi drugiej połowy X I X w. Złożyło się na to kilka przyczyn. Etnografia polska okresu reform uwłaszczeniowych, z małymi wyjąt­ kami, nie zajmowała się zagadnieniem przemian kulturowych. Ówczesne zainteresowania badawcze nadal jeszcze pozostawały w pewnej mierze pod wpływem poglądów i teorii odnoszących się do kultury ludowej i zakresu badań ludoznawczych, które wykształciły się w początkach XIX w. Ich najbardziej znanym głosicielem był Zorian Dołęga-Chodakowski. • Odmienne, całkowicie nowe spojrzenie na kulturę ludową, kształtu­ jące się w latach 40-, 50-tych XIX w. (R. Berwiński i jego poprzednicy, np. W. Maciejowski) nie miało jeszcze wówczas wielu zwolenników i w niewielkim stopniu wpływało na zakres i kierunek badań etnogra­ ficznych. Uwagi o „ogromnym wpływie uwłaszczenia na [...] zwyczaje i tradycje" wsi polskiej, poczynione przez Kornela Kozłowskiego w ma­ ło dziś znanym zbiorze pieśni, podań i zwyczajów ludowych z Mazowsza Czerskiego \ wydanym na przełomie lat 60-tych i 70-tych ubiegłego stulecia, należą do wyjątków. Dziewiętnastowieczne spojrzenie na kul­ turę ludową, traktowaną niekiedy wręcz jak żywe muzeum „strożytności słowiańskich", okazało się szczególnie trwałe i do niedawna jeszcze znajdowało odbicie w wielu obiegowych poglądach na kulturę wsi pol­ skiej. Trudno wprost przecenić rolę, jaką odegrała w ich zmianie wy­ dana pod koniec okresu międzywojennego Kultura ludowa J. S. Bystronia . 2 1 K . K o z ł o w s k i , Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego, wraz z tańcami i melodiami..., Warszawa 1867-1874, s. 210. J . S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1936 (II wyd. Warszawa 1947) 2 �134 ANDRZEJ WOZNIAK Po I I wojnie, kiedy etnografia określała swoje cele, metody i zada­ nia badawcze, podkreślano potrzebę historycznego spojrzenia na kulturę ludową, jednocześnie jednak nacisk kładziony na tzw. źródła wywołane jako podstawowe dla badań etnograficznych przyczynił się w pewnym stopniu do zawężenia pod względem chronologicznym pola badań wię­ kszości etnografów do okresu nie sięgającego wstecz głębiej niż do koń­ ca X I X w. Jeśli zachodziła konieczność zajęcia się okresami wcześniej­ szymi odwoływano się przeważnie do prac historyków. W większości jednak wypadków materiały historyczne traktowane były jako pomoc­ nicze: służyły najczęściej do odtwarzania historii badanego regionu czy wsi, ich osadnictwa. Niekiedy wykorzystywano je do badań nad budo­ wnictwem czy niektórymi innymi dziedzinami kultury materialnej. Wykorzystywanie na szerszą skalę materiałów etnograficznych zawartych w archiwaliach z XVII i XVIII w. zapoczątkował w latach 50-tych etno­ graficzny ośrodek poznański (E. Frankowski, J. Burszta, Z. Jasiewicz i inni), ale i tam badania dotyczyły przede wszystkim kultury material­ nej. Prace ośrodka poznańskiego nie znalazły jednak w środowisku etno­ graficznym zbyt wielu naśladowców, a i w Poznaniu wkrótce zeszły na plan dalszy. Badania nad kulturą chłopską okresów poprzedzających uwłaszczenie nadal nie są domeną etnografów. Zagadnieniami tymi zajmowałem się nieco szerzej w innym opracowaniu , dlatego też wspomnę tu jedynie o stanowiącej osobną kartę działalności łódzkiego ośrodka tzw. etno­ grafii historycznej stworzonego przez B. Baranowskiego, a złożonego przeważnie z pracowników Katedry Historii Polski XVII-XVIII w. UŁ oraz łódzkiego zespołu Pracowni Historii Gospodarstwa Wiejskiego IHKM PAN. Podsumowaniem niejako wieloletnich badań B. Baranowskiego, a w pewnej mierze i całego ośrodka są dwie obszerne, wydane na prze­ łomie lat 60-tych i 70-tych prace o kulturze ludowej tzw. Wschodniej Wielkopolski w XVII-XIX w. W latach 70-tych ukazał się także tom szkiców i rozpraw J. Burszty, w części poświęconych kształtowaniu się kultury ludowej w Polsce oraz syntetyczne opracowanie zbiorowe Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, zawierające m. in. rozdział o historycznym podłożu polskiej ~ kultury chłopskiej . 3 4 5 m 8 A. W o ź n i a k , Z metodyki badań nad rozwojem kultury chłopskiej w Pol- 3 see, [w:] Metody etnologii, cz. I (praca zbiorowa pod red. Z. Sokolewicz), War- £ szawa 1981, s. 41-43. 1 B. B a r a n o w s k i , Zycie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XlXwie-^ ku, Warszawa 1969; t e n ż e , Kultura ludowa XVII i XVIII wieku na ziemiach Polski Środkowej, Łódź 1971. J. Burszta, Kultura ludowa — kultura narodowa. Szkice i rozprawy^ Warszawa 1971; K . D o b r o w o l s k i , A. W o ź n i a k , Historyczne podłoże pol­ skiej kultury chłopskiej, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław 1976. 4 5 �135 GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E O kulturze ludowej okresu przeduwłaszczeniowego, podkreślając rolę uwłaszczenia w jej przemianach, pisał również w paru innych pu­ blikacjach autor niniejszego opracowania . W rozległej problematyce trwania i zmiany w kulturze ludowej za­ gadnienie stałości osadnictwa wiejskiego należy do podstawowych. Szczególną uwagę zwracał na nie np. K. Dobrowolski, wymieniając je jako jeden z dwu najważniejszych czynników sprzyjających kształto­ waniu się chłopskiej kultury tradycyjnej . Znaczna trwałość osadnictwa występowała we wsi pouwłaszczeniowej, a w okresie wcześniejszym przede wszystkim w tych rejonach Pol­ ski, gdzie powszechne były tzw. „lepsze" prawa chłopa do ziemi i za­ grody. Przed uwłaszczeniem były one stosunkowo mało rozpowszech­ nione na ziemiach środkowej Polski, a chłopi np. mazowieccy w wię­ kszości ich nie posiadali . Taki stan rzeczy, oprócz wielu innych konsekwencji, był jednym z głównych czynników powodujących brak stałości osadnictwa wiejskie­ go, co postaramy się ukazać na materiałach obrazujących stosunki panu­ jące w XVIII-wiecznej mazowieckiej wsi pańszczyźnianej . W ówczesnej wsi mazowieckiej zagroda nie była przeważnie własno­ ścią chłopa. We wsiach prywatnych chałupa i budynki gospodarcze bu­ dowane były zazwyczaj z dworskiego materiału, na koszt dworu i sta­ nowiły jego własność . Rzadsze były wypadki, gdy dwór budował chło­ pu tylko chałupę, na budynki gospodarcze zaś dostarczał jedynie mate­ riału. W części dóbr również i poważniejsze remonty zabudowań chłop6 7 8 9 10 * Por. np. A. W o ź n i a k , Rodzina i gospodarstwo chłopskie w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej XVIII w., „Etnografia Polska", t. 18: 1974, z. 1; t e n ż e , Mał­ żeństwa chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pańszczyźnianej, „Etnografia Polska", t. 22: 1978, z. 1, (cz. 1); t. 23: 1979, z. 1, (cz. 2). K . D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1966, s. 80. Por. W o ź n i a k , Małżeństwa chłopskie... (cz. 1), s. 134-139. Podstawę źródłową artykułu stanowią materiały dotyczące głównie prywat­ nej własności ziemskiej; źródła odnoszące się do królewszczyzn i dóbr kościel­ nych traktowane są przeważnie jako materiał porównawczy. Najczęściej wykorzy­ stywany w pracy rodzaj źródeł to archiwalne dokumenty o charakterze gospodar­ czym; inwentarze dóbr, rachunki, korespondencja gospodarcza, instruktarze dla administracji dóbr itp. (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie — dalej A G A D , Archiwum Diecezjalne w Płocku — dalej ADP) oraz literatura publicy­ styczna z X V I I I w. Inne, bardzo różnorodne kategorie źródeł, zarówno archiwal­ nych jak i zaczerpniętych z publikacji źródłowych (np. księgi parafialne, księgi sądowe, supliki chłopskie, lustracje królewszczyzn itp.), odgrywają znacznie mniej­ szą rolę. Terenem, którego rozważania dotyczą, jest Mazowsze w przedrozbioro­ wych granicach administracyjnych, tj. dawne w o j e w ó d z t w a : rawskie, płockie i mazowieckie. 7 6 9 1 0 Por. A. W o ź n i a k , XVII-wieczne inwentarze dóbr szlacheckich jako źródło do historii budownictwa chłopskiego (na przykładzie Mazowsza), [w:] Z polskich studiów slawistycznych, seria 3, Warszawa 1968, s. 239-245. �136 A N D R Z E J WOZNIAK 11 skich przeprowadzane były na koszt dworu . Nieco inaczej przedsta­ wiała się sytuacja w królewszczyznach i dobrach duchownych, gdzie chłopi częściej budowali chałupy i zabudowania gospodarcze na własny koszt, choć niejednokrotnie z dworskiego materiału. Na temat przestrzennego rozplanowania zagrody chłopskiej X V I I I -wieczne źródła — zarówno dokumenty o charakterze gospodarczym, jak i materiały kartograficzne — zawierają niewiele wiadomości. Było ono zresztą na Mazowszu, podobnie jak w wieku X I X dosyć zróżnicowa­ ne w zależności od terenu, miejscowych warunków, tradycji czy zarzą­ dzeń właścicieli ziemskich. Na podstawie inwentarza dóbr Ojrzenie — Wieś Wojtkowa i Grabowiec, zawierającego szczególnie dokładne opisy osiadłości chłopskich, można np. wywnioskować, że w okolicach Ciechanowa występował typ zagrody chłopa „rolnego" (prawdopodobnie gospo- i darstwa półwłókowego) w kształcie otwartego lub odgrodzonego od go- * ścińca płotem prostokąta. Jedno jego dłuższe ramię tworzyła chałupa f stojąca przypuszczalnie szczytem do gościńca oraz chlew albo szopa. .§ Krótsze ramię stanowiła stojąca prostopadle do tych budynków stodoła, •* naprzeciw chałupy zaś stały pozostałe zabudowania gospodarskie — szopa czy chlew. Jak wynika z opisów, ten drugi chlew, o ile w ogóle wystę­ pował, stał na wprost sieni c h a ł u p y . ~~ Nie wiadomo oczywiście, na ile takie rozplanowanie zagrody było ty- -3 powe chociażby dla okolic Ciechanowa, nie mówiąc już o terenach bar­ dziej odległych. Opisana zagroda reprezentuje typ wyjątkowo, jak na jt owe czasy, rozbudowany, wielobudynkowy. Oprócz wymienionych już Ę zabudowań, występujących w opisach osiadłości najczęściej, tj. chałupy, T stodoły (czasem dwóch), jednego lub dwóch chlewów, szop, w pojedyn- jf czych przypadkach inwentarz wspomina o śpichlerku, chlewie z wozow­ nią czy stodole z „komórką do schowania". W innych wsiach z Ciechanowskiego — Romanowie, Zakrzewie , * czy sąsiedniego Przasnyskiego — Rymbieszach , w opisach zagród chłop- ^ skich inwentarze wymieniają jedynie chałupy i stodoły. Brak również fc I2 3 13 u • í i Wydatki na remonty chałup chłopskich są dość częstą pozycją np. w г а - щш chunkach gospodarczych w Belsku, Bodzewie, Małej Wsi, A G A D , Archiwum z M a - 4 ¡ łej Wsi I A/36, lata 1774-1800 (dalej Arch. M.W.). t Inwentarz dóbr Ojrzenie-Wieś Wojtkowa i Grabowiec w pow. ciechanow--"* skim w X V I I I w. (b.d.), A G A D , Grodzkie Ciechanowskie relacje I I , 54, k. 8 - 9 . * Dla ilustracji przytoczymy tu opis jednej z zagród: „Tomasz Olewik z żoną, щ dziecię jedno, założni, robi trzy dni sprzężajem, dziewka dni pięć. Budynek idąc ф od dwora po lewej, alias od północka. Sień, kumora w słupy, stary, bardzo lichy frontem na południe t y ł e m na zachód. Stodoła o dwóch sąsiekach po jednym Ц przęśle sochy tylko trzymają, wieczny podlega ruinie. Szopka także z jednej,,, z drugiej strony chlew o dwóch przęsłach wzdłuż, przed sienią chleweczek m a ł y , to wszysto tej samej ruinie''. i» Inwentarz dóbr Romanowa i Zakrzewa z r. 1732, A G A D , Grodzkie Ciech. rei. I I . 27, k. 390-392v. Inwentarz wsi Żarnowo i Rymbiesz z X V I I I w. (b.d.), A G A D , GrodzkieJK Ciech. rei. I I . 54, k. 579v. 1 1 12 14 �GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E 137 zabudowań inwentarskich — stajni, chlewów, w większości zagród, na­ wet półwłóczniczych w prywatnych wsiach prymasa Poniatowskiego — Czosnowie i Małocicach (ziemia warszawska) . Bydło w takich wypadkach trzymano prawdopodobnie w budynku mieszkalnym —• przeważnie w sieni, niekiedy w komorze. O tym, że zdarzało się to nawet w folwarkach, świadczy wzmianka z inwentarza starostwa piaseczyńskiego. W opisie budynku, w którym mieszkał tzw. „gospodarz", tj. oficjalista zarządzający folwarkiem, czytamy: „izba z pie­ cem prostym [...] ex opposito tej izby przez sień komora, w której woły stawiają" . 15 i e W dobrach, w których występował wyraźniejszy podział chłopów na kategorie, znajdował on w pewnym stopniu odbicie również w zróżni­ cowanym pod względem ilości budynków składzie zagrody. Na przykład we wspomnianych już wsiach Czosnowo i Małocice, zagrody jednobudynkowe, tj. bez jakichkolwiek zabudowań gospodarskich, zamieszki­ wali rzemieślnicy wiejscy, czasem komornice (po 2 w chałupie). Zagrody gospodarzy „dniowych", założnych (na półwłóczkach), składały się oprócz chałup ze stodół (niekiedy dwóch) i w pojedynczych wypadkach staje­ nek. Wyraźniej rysuje się to zróżnicowanie w dobrach strzembowskich w Zakroczymskiem, gdzie najbardziej rozbudowane były zagrody „gmurskie" (półwłócznicze). Składały się one zazwyczaj (oprócz chałupy) z 1-2 stodół, przeważnie — choć nie zawsze — miały 1, a niekiedy 2 chlewy, rzadko komórki lub szopki. Te ostatnie budowane były zazwyczaj przez samych chłopów. W zagrodach ogrodników, siedzących na gospodar­ stwach ćwierćwłókowych, występował już w niektórych wypadkach zu­ pełny brak budynków gospodarczych. Stodoła, jeśli była, to tylko jedna, chlew jeden, rzadziej dwa, czasem dodatkowo szopka lub komórka. Nie­ mal regułą był brak budynków gospodarczych przy chałupach rzemieśl­ ników. Komornice, jeśli mieszkały w osobnych chałupach, przeważnie po dwie, również zabudowań gospodarskich nie posiadały . W stosunkowo dobrze zagospodarowanych dobrach nieborowskich, skład zagrody, zarówno kmiecej jak i zagrodniczej, był bardzo ujedno­ licony. Jedni i drudzy posiadali chałupę, po jednej stodole i po chlewie. Prawdopodobnie zabudowania chłopskie różniły się od zagrodniczych wielkością, ale inwentarz, poza określeniem stanu budynków, nic więcej o nich nie wspomina . 17 18 11 Inwentarz dóbr dziedzicznych Czosnowa i Małocic in anno 1184. sporządzo­ ny, A G A D , Archiwum Potockich z Jabłonny 113. Inwentarz starostwa piaseczyńskiego z r[oku] 1122, A G A D , Archiwum G o ­ spodarcze Wilanowskie, Anteriora 165. (dalej Arch. Gosp. Wil). Regestr wszelkich rzeczy ruchomych... wraz z inwentarzem dóbr Strzembowa... z r. 1759, A G A D , Grodzkie Zakroczymskie relacje 61, k. 676-694. Inwentarz dóbr Nieborowskich z roku 1788 sporządzony, A G A D , Archiwum Radziwiłłów z Nieborowa (Akta Gospodarcze Starsze), p. 30, I . Inwentarze. 10 17 18 �138 A N D R Z E J WOŹNIAK Ponieważ zagadnienia związane z konstrukcją i rozplanowaniem za­ budowań chłopskich wykracza poza ramy niniejszej pracy, ograniczymy się jedynie do kilku ogólnych uwag. Na podstawie inwentarzy zawierających dokładniejsze opisy zagród chłopskich wnioskować można, że w XVIII w. stosowane były na terenie Mazowsza, podobnie zresztą jak w stuleciu następnym, dwa zasadnicze typy konstrukcji: zrębowa („w węgieł") i sumikowo-łątkowa („w słupy i dyle"). Pierwszy typ stosowany był niemal wyłącznie przy budowie chałup. Typ drugi, tańszy, pozwalający na użycie krótkich belek, prze­ ważał w budynkach gospodarczych , choć nie był w tym wypadku ty­ pem jedynym — spotyka się tu niekiedy również konstrukcję w słupy oplecione chrustem. Budowano w ten sposób najczęściej stodoły, nie­ kiedy jednak również i chlewy . Była to konstrukcja bardzo nietrwała, ale jednocześnie tania i nie wymagała większych umiejętności facho­ wych. Częściej stosowano ją na wschodnim Mazowszu. Konstrukcja su­ mikowo-łątkowa występowała również w budynkach mieszkalnych. W wielu wypadkach stawiano w ten sposób całe chałupy, często jednak stosowana była łącznie ze zrębową. ,,W węgieł" budowano izbę, sień i komorę zaś za pomocą konstrukcji sumikowo-łątkowej . Mniej wia­ domo na temat konstrukcji dachów. W stodołach (również folwarcznych) występowała — jak się wydaje — powszechnie, konstrukcja sochowa . Być może stosowano ją również w innych budynkach gospodarczych. Brak natomiast jakichkolwiek wzmianek o sochach w budynkach mie­ szkalnych — jeśli inwentarze wspominają w ogóle o konstrukcji da­ chu, są to wzmianki o krokwiach. Powszechnie stosowanym materiałem do krycia dachów była słoma. Krycie dachu np. gontami stosowano ra­ czej w wypadku kuźni, karczem itp. 19 20 21 22 1 9 Na przykład „Drugi Jan Bąk ma stodołą jedną dobrą i chlew jeden, także z d y l ó w w słupy postawiony..." Regestr wszelkich rzeczy... wraz z inwentarzem dóbr Strzembowa, por. przyp. 17. Tego rodzaju i podobne opisy b u d y n k ó w gospo­ darczych występują w wielu inwentarzach. W opisie zagrody po zbiegłym poddanym we wsi Mierzanowo w pow. przasnyskim znajdujemy taką wzmiankę: „chlewków małych dwa chruścianych bez dachu", Inwentarz wsi Mierzanowo z r. 1741, A G A D , Grodzkie Ciech. rei. I I , 34, k. 805-806, w inwentarzu zaś wsi Kadłubowo w z. wyszogrodzkiej: „Szósta cha­ łupa, w której mieszka Szymon i ta zła waląca się stodółka z chrustu..." A G A D , Grodzkie Zakrocz. rei. 16, k. 62v (z r. 1729). Tego rodzaju budynki w y s t ę p o w a ł y powszechnie w dobrach Ruś Czyżewo, Brolino Koski, Lipa Dąbki i miasteczku Czyżew, A G A D , Grodzkie Nurskie relacje i obiaty 52, k. 129-146, r. 1779. Na przykład „budynek, sień, komora w słupy" lub „budynek w w ę g i e ł z oknami trzema, komora w słupy", Inwentarz dóbr Ojrzenie-Wojtkowa Wieś, z X V I I I w. [b.d.], por. przyp. 12. W tym samym inwentarzu dóbr Ojrzenie znajdujemy następujący opis stodoły chłopskiej: „stodoła o dwóch sąsiekach po jednym przęśle, sochy tylko trzymają, wieczny podlega ruinie". O folwarcznych stodołach na sochy wspomina inwentarz wsi Glinice i Kobylniki w pow. wyszogrodzkim, z X V I I I w. [b.d.] A G A D , Grodzkie Ciech. rei. I I . 52, k. 49. 8 0 81 8 2 �139 GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E Na temat rozplanowania budynków gospodarczych (poza stodołami) wiemy niewiele. Posiadały one dwa sąsieki i klepisko pośrodku. Rzadziej spotyka się stodoły o jednym sąsieku. Chałupa chłopska składała się najczęściej z izby, sieni i komory lub nieco rzadziej z izby i sieni. W wielu chałupach komora wydzielona była w sieni , w innych prawdopodobnie przybudowana („w słupy i dyle") do izby . Opisy wnętrza chałup chłopskich są w inwentarzach częste i dosyć do siebie zbliżone pod względem treści. Wymieniają ilość drzwi, okien, skrupulatnie odnotowują wszelkiego rodzaju żelazne okucia i „zawar­ cia", wspominają o urządzeniach ogniowych, niekiedy o podłodze i pu­ łapie.' Przytoczymy tu dla ilustracji opis chałupy chłopa osiadłego ze wsi Czosnowa w ziemi warszawskiej: 23 24 „Chałupa, w której mieszka Karol Dudziak, dziedziczny, dwudniowy [tj. we­ dług inwentarza tabelarycznego odrabiający 2 dni sprzężajne i 2 piesze — A.W.] [...] porządnie w w ę g i e ł z tartego drzewa niedawno postawiona, do sieni drzwi na biegunie z wrzeciądzem i skoblami, komin na stalugach gliną lepiony, nad dach wywiedziony, do izby drzwi z tarcic, na zawiasach, hakach [z] klamką, antabą, zapadką, skoblami i wrzeciądzem żelaznym. Piec z cegły i kominek kapiasty mu­ rowany. Połap z tarcic, okien dwa całe, w drzewo osadzone. Drzwi do komory na biegunie [z] zaporą drewnianą. Dach słomą poszywany" . 25 Rzadkością są natomiast inwentarze wymieniające również sprzęty znajdujące się w chłopskich chałupach. Wzmiankę taką znajdujemy np. w cytowanym już inwentarzu wsi Mierzanowo, w opisie chałupy po zbiegłym chłopie: „Chałupa pusta [...] co w niej przedtem mieszkał Jędrzej Michalak zbiegły, ta chałupa stara z izbą i sienią w słupy i dyle {...] pułap na izbie z dylów, okienko małe, złe, w drewno oprawione, kuminek, piec w kafle proste dobry, kumin wielki polepienia potrzebuje, żarna stare bez paprzycy, ława pod oknem, stołek, drzwi troje na biegunach, u jednych wrzeciądz żelazny" . 2 e 2 a Na przykład „pierwsza chałupa Walkowska w w ę g i e ł z dwoma oknami w drewno, komora w sieni..." Inwentarz wsi Kadłubowo w pow. wyszogrodzkim z r. 1729, A G A D , Grodzkie Zakr. rei. 16, k. 628. / W inwentarzu dóbr strzembowskich znajdujemy opis chałupy składającej się z sieni, izby i komory, pozwalający odtworzyć jej układ: „Piąty Jakób T k a ­ czyk [...] siedzi w chałupie z dylów w słupy postawionej starej, do tej chałupy w tyle komora także z dylów w słupy a na przodzie sień także w słupy przysta­ wiona" (k. 886v). Jest to w i ę c układ jedno traktowy, w którym z przodu umie­ szczona jest sień, z niej wejście do izby, za którą znajduje się komora (chałupa „gmurska" — półwłócznicza). W tym samym inwentarzu znajdujemy opis cha­ łupy — dwojaka, z dwoma izbami i sienią pośrodku (k. 689). Mieszkali w niej bezrolni rzemieślnicy. Podobne dwojaki, budowane przeważnie również dla rze­ mieślników spotykamy i w innych wsiach. Regestr wszelkich rzeczy ... wraz z in­ wentarzem dóbr Strzembowa (por. przyp. 17). 2 4 25 29 Inwentarz Inwentarz dóbr dóbr dziedzicznych Czosnowa i Małocic z r. 1784 (por. przyp. 15). Mierzanowo w pow. przesynskim, z r. 1741 (por. przyp. 20). �140 ANDRZEJ WOZNIAK Oczywiście wykaz ten jest niepełny, nawet wziąwszy pod uwagę, że ów Michalak należał do najuboższej warstwy ludności — oprócz ogro­ du posiadał jedynie trzy morgi gruntu. Jeśli po jego ucieczce pozostały w chałupie jakiekolwiek wartościowe przedmioty — np. skrzynia na odzież, obrazki o treści religijnej itp. — zostały one prawdopodobnie za­ brane do dworu. Opuszczone przez zbiegłych chłopów chałupy były w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej XVIII w. zjawiskiem nagminnym. Sprawa ta wiąże się zresztą z szerszym problemem trwałości osiedlenia wioskowych społeczności. We wsi pouwłaszczeniowej trwałość osadnictwa przejawiała się naj­ wyraźniej w utrzymywaniu się zagrody chłopskiej w rękach tej samej rodziny przez kilka pokoleń. Całkowite jej przeciwieństwo pod tym względem stanowiła pańszczyźniana wieś mazowiecka. Nawet w stosun­ kowo nieźle zagospodarowanych dobrach, gdzie pańszczyzna nie była najwyższa, płynność elementu osadniczego była niekiedy ogromna. Przykładem mogą być wsie Bazylego Walickiego: Belsk, Rosochów, Ma­ ła Wieś w Grójeckiem. Dysponujemy 10 inwentarzami tych wsi z lat 1774-1795, sporządzanymi przez cały czas według tego samego wzoru i dokładnie odnotowującymi wszystkie zmiany posiadaczy poszczegól­ nych zagród. Na ich podstawie można stwierdzić, że jedynie 11 gospo­ darstw z ogólnej liczby 38 pozostawało przez cały ten okres w rękach tych samych gospodarzy lub ich spadkobierców (zob. tabele). Stanowi to ok. 29%. .Natomiast 16 gospodarstw, t j . przeszło 43%, przeszło w ręce gospodarzy nie pozostających w związku pokrewieństwa z poprzednimi (ale mogących być np. ich zięciami). W 10 (tj. ok. 26%) gospodarowali przez' jakiś czas spadkobiercy poprzednich gospodarzy, następnie zaś objęli je chłopi nowo osadzeni lub, co się zdarzało znacznie rzadziej, przeniesieni z innych gospodarstw. Przytoczone tu liczby niewiele jed­ nak mówią o częstotliwości, z jaką zmiany te następowały, dlatego też posłużymy się przykładami paru gospodarstw. W roku 1774 posiada­ czem gospodarstwa w Belsku, oznaczonego w inwentarzach numerem 9, był niejaki Grześko Ryfczak, w roku 1779 zaś jego syn Stacho Grze­ szczak. Wykazuje go na tym gospodarstwie jeszcze inwentarz z roku 1790. W następnym jednak 1792 r. figuruje już pod tym numerem Ma­ ciej Pawlaczek, który utrzymuje się na gospodarstwie jeszcze przez rok następny. W roku 1794 jest już pod tym numerem nowy gospodarz — Jan Tomczyk „przychodni", a w roku 1795 Mateusz Jakubiak „nowo osadzony". Jeszcze częstsze były zmiany na gospodarstwie oznaczonym numerem 8 w Małej Wsi. W 1774 r. wpisano pod tym numerem do inwentarza Domina Zawiślaka, następnie skreślono go i wpisano Miko­ łaja Kaczmarczyka. W roku 1779 na miejscu Kaczmarczyka był już Piotr Orzeszczak, a w 1782 Bartek Sitarek „osiadacz". W roku 1785 cha­ łupa była pusta. Dopiero osadzony w następnym roku Wawrzyniec Joniak utrzymał się na gospodarstwie do końca omawianego okresu, t j . do �141 GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E roku 1795. Nie wymieniamy tu innych gospodarstw, na których zmie­ niało się 2-3 gospodarzy czy chałup stojących pustkami po 4-5, a nawet 6 lat". Z dóbr nieborowskich M. H. Radziwiłła nie posiadamy inwentarzy tak licznych, jak małowiejskie. Nawet te jednakże, którymi dysponuje­ my — z lat 1777 i 1788 — pozwalają stwierdzić, że stabilizacja ele­ mentu osadniczego w dobrach nieborowskich nie była większa niż we wsiach B. Walickiego. Stosunkowo najtrudniej prześledzić zmiany po­ siadaczy gospodarstw chłopskich w Nieborowie. Była to bowiem wieś rezydencjonalna M. H. Radziwiłła, pod koniec X V I I I w. szybko się roz­ wijająca i rozbudowująca: w 1777 r. było w niej 43 „osiadłe" rodziny chłopskie, w 1788 zaś już ponad 50, nie licząc kilkudziesięciu rodzin niż­ szych oficjalistów dworskich, rzemieślników, komorników itp. Na pod­ stawie danych z inwentarza z 1788 r. możemy jednak przypuszczać, że ilość nowych gospodarzy (w stosunku do roku 1777) była tu znacznie większa od przyrostu ilości gospodarstw. Wielu natomiast nazwisk czy przezwisk chłopskich — w przybliżeniu ok. 40% — figurujących w in­ wentarzu z 1777 г., w późniejszym nie udało się odszukać. W niektórych przypadkach wdowy po kmieciach znajdujemy wśród komornic. We wsi Sypień w roku 1788 brak było ponad 50% nazwisk z roku 1777, w Pia­ skach ponad 25%, w Łasiecznikach ponad 30%, w Wólce ok. 60%. W małej wiosce Jasiona ż a d n e g o z dwu wymienionych w inwentarzu z 1777 r. chłopów w roku 1788 nie było. Potwierdzającym regułę wy­ jątkiem była wieś Sokołów, w której przez cały okres utrzymywali się ci sami gospodarze lub ich spadkobiercy. Warto również zwrócić uwagę na zmianę pozycji społecznej niektórych rodzin chłopskich. Tak np. Bartłomiej Sawicki i Franciszek Zaprzała z Piasków w roku 1777 kmie­ cie, w późniejszym inwentarzu wymienieni są jako komornicy. Olexy Buczak i Józef Domaniewski z Sokołowa w 1777 r. zagrodnicy, w 11 lat później siedzą na gospodarstwach kmiecych. Takich przykładów do­ starczają zresztą inwentarze nieborowskie znacznie więcej . W jedno- czy paruwioskowych dobrach szlachty mazowieckiej płyn­ ność elementu osadniczego była prawdopodobnie jeszcze większa. Świad­ czą o tym liczne wzmianki w inwentarzach mówiące o pustych chału­ pach, zbiegłych poddanych czy gospodarstwach nowo osadzonych. Brak jednak inwentarzy z różnych lat dotyczących tych samych dóbr nie po­ zwala na tego rodzaju zestawienia, jakich dokonano dla wsi B. Walic­ kiego czy dóbr nieborowskich. Nie lepiej niż w dobrach prywatnych przedstawiała się sprawa sta28 " Inwentarze wsi Belsk, Rosochów, Mała Wieś z lat 1774-1795, A G A D , Arch. M.W.I A/37. . Inwentarze hrabstwa nieborowskiego z ' 1777 r... i Inwentarz dóbr niebo­ rowskich w roku 1788 sporządzony, A G A D , Archiwum Radziwiłłów z Nieborowa (Akta Gosp. Starsze), p. 30. I . Inwentarze. 20 �142 A N D R Z E J WOŹNIAK Tab. I. Zmiany posiadaczy gospodarstw w dobrach B. Walickiego wg inwentarzy z lat 1774-1795 Oznaczenia użyte w tabeli: g — pierwsi gospodarze w danym gospodarstwie odnotowali w inw. z 1774 г., s lub gs — ich spadkobiercy; n — nowi gospoda­ rze (niewykluczeni zięciowie poprzednich gospodarzy), ns — ich spadkobiercy; p — chałupa pusta, w podpisie cyfra arabska oznacza nr gospodarstwa, z lite­ rą — nazwisko gospodarza; cyfra rzymska — kolejnego spadkobiercę lub no­ wego gospodarza. a. Wieś Belsk Gospodarze wg inwentarzy z lat: Numer gosp. 1774 1779 1782 1785 1786 1790 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 g g g g g g g g g g g g g g g g g g g g g g n g g g s s g n n n n g p s n s g n n ns n s p g s n g g g s n s nil s g ns n nsp nil n n s n s s g s nil s nil g ns n nil nil n n s n s s g s nil s nil g g g g g g g g P g ns? g . g g g s p s ns? g 1793 1794 1795 s s g ns n nil nil n n n n s s g s nil s nlll g g ns n nil nil n n n n s sil g s nil s nlll s g P n nil nil n n nil n s sil g s nil s nlll s n g p n nil nil n n nlll n s sil g s nil s nlll s 1792 g lg — Józef Kaczmarek, ls — Tomek Kaczmarek, ln — nowoosadzony Sz. J a ­ siński; 2g — P a w e ł Ryfczak; 3g — Kazimierz Góral, 3n — Matis Zalewski,. 3ns — Zaleska wdowa; 4g — Szymek Szybak, 4n — Florek Miszczak; 5g — Jasiek Kmieć, 5n — Adam Wilczak, 5ns — Adamowa Wilkowa, 5nII — Tomasz Klimczyk; 6g — Antek Masztalerczyk, 6n — Szymek Rękrutt, 6nII — Józef Tomaszek, 7g — Matys Karaś, 7n — J a n Skorski; 8g — Antek Matysiak, 8n — Banach Jakubiak; 9g — Grześko Ryfczak, 9s — Stacho Grzeszczak, 9n — Maciej Pawlaczek, 9nII — J a n Tomczyk przychodni, 9nIII — Mateusz Jakubiak no­ woosadzony; lOg — Sobek Guzowaty, lOn — Mikołaj Kaczmarek; l i g — Ićko (Idzi), Ciepieniak, l i s — Ignacy Ciempieńka; 12g — Jaśko Krawczak, 12s — Karwczakowa, 12sII — Józef Krawczak; 13g — Roch Klimka zięć; 14g — Wa­ łek Gwiazda, 14s — Sobek Gwiazda; 15g — Antek Wiktorzak, 15n — Bartek Sitarek, 15nII — Józef Zawiślak; 16g — Jasiek Łodygowski, 16s — Matis Ł o dygowski; 17g — Kazimierz Gwiazda, 17n(s?) — Witek, 17Щ1 — Domin Z a ­ wiślak; 17ШП — Szymon Jonasiak; 18g — Wojtek Kaczmarek, 18s — Józef Kaczmarek. �GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E 143 b. Wieś Mała Wieś Gospodarze wg inwentarzy z lat: gosp. 1774 1779 1782 1785 1786 1790 1792 1793 1794 1795 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 g g g g g g g g g g g g g g g g g n g n g g s nil g p g n g g nil g g n nil s nlll n n sn n s nil nlll g g nil g g n nil s nlll n n n ns s nil nlll g g nil g s n nil s nlll n n n ns s nil nIV g g nil n s n nil s nlll n n n ns s nil nIV g g n g g n nil s nlll n n sil n s ń nil g g nil g g g s g n g g g g g g n g n g g s n g nil g g s n g n. nil p n s n nil g g s n nil s nlll n n' n ns s nil nlV g g lg — Kazimierz Słtarczyk; 2g — Roch Zawiślak, 2n — Domin Skoczylas (por. 14nII), 2nII — Kazimierz Góral; 3g — P a w e ł Korczak, 3n — Jędrzej Ciepieńka (por. 12g); 4g — Kacper Korczak, 4s — Kazimierz Korczak; 5g — Banach Zawiślak, 5s — Domin Zawiślak, 5n — Marcin Ciepieńka; 6g — Piotr Pawlak, 6s — Piotrowa Pawlakowa, 6 n— Matys Sitarczyk, 6nII — Michał Prokopek; 7g — Józef Byrski, 7s — Kacper Byrski; 8g — Mikołaj Kaczmarek, bn — Piotr Orzeszczak, 8nII — Bartek Sitarek Osiadacz, 8nIH — Wawrzyniec Joniak; 9g — Banach Kiełbowski, 9n — Wawrzyniec Watrasik; lOg — Grześko Wawrzeniak; Wg — Florek Gawin; lig — Grzegorz Pawlak, l i n — K a ­ zimierz Grzeszczak, UsII — Matys Grzeszczak, lin — Antoni Szew­ czyk; 12g — Jędrzej Ciempieńka (por. 3n), 12n — Bernard Piliszek, 12ns — Bernardowa wdowa; 13g — Walko Szewczyk, 13s — Wawrzon Szewczyk; 14g — Wojciech Gajowy, H n — Kazimierz Góral Gajowy, 14nII — Domin Skoczylas Gajowy; lSg — Michał Hartman Młynarz, 15n — P a w e ł Młynarz, 15nII — Waw­ rzyniec Młynarz, 15nIII — Kazimierz Młynarz, 15nIV — austeria; 16g — F r a n ­ ciszek Strycharz. c. Wieś Rosochów Gospodarze wg inwentarzy z lat: Numer gosp. 1774 1779 1782 1785 1786 1790 1792 1793 1794 1795 1 2 3 4 g g g g g g s g n P s g gs n s g gsll ns s g nil n n n nil n n n nil n n n* nil n n nil nil n n n lg — P a w e ł Byrski, ln — Florek Gawin, lgs — Maćko Pawlak, l g s n — P a w ł o ­ wa Byrska; l n l l — Jaśko Janiak; 2g — Tomek Dybka, 2n — Fabian Joniak, 2ns — Domin Joniak; 3g — Jan Tybulczyk, 3s — Janowa wdowa z dziećmi, 3n — Domin Joniak; 4g — P a w e ł Tracz, 4n — Teodor Nowicki, 4nII — Piotr Przychodni. * T. Nowicki — „na wędrówce". �144 ANDRZEJ WOZNIAK GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E łości osadnictwa w królewszczyznach. W I połowie XVIII w. w wylud­ nionych wsiach starostwa piaseczyńskiego: Wsi Piaseckiej, Chylicach, Janczewicach, Łazach, Chyliczkach, wśród gospodarzy osiadłych (gospo­ darstwa od 0,5 do 1 włóki) było ok. 40% tzw. „przychodnich" , w kró­ lewskiej wsi Rozlazłów w ziemi gostyńskiej lustratorzy w roku 1789 nie mogli od jej mieszkańców się niczego dowiedzieć, „ani względem siedlisk we wsi", ani „względem pól do królewszczyzny należących", gdyż — jak się okazało — „żadnego grontowego nie masz w tej wsi, lecz wszyscy przychodni i niedawno obsadzeni" (por. tabele). W naszych rozważaniach nad problemem trwałości osiedlenia wiosko­ wych społeczności zwracaliśmy uwagę przede wszystkim na chłopów osiadłych. Ludność bezrolna — komornicy, stanowiła element znacznie bardziej płynny. Oni to przede wszystkim, opuściwszy rodzinną wieś, zasilali tak liczną w XVIII stuleciu rzeszę „ludzi luźnych" . Jakie były przyczyny tego braku trwałości osadnictwa w mazowiec­ kiej wsi pańszczyźnianej? Co zmuszało chłopa do tak częstego porzucania zagrody i gospodarstwa? Główną przyczyną zbiegostwa chłopów, będą­ cego we wsi mazowieckiej zjawiskiem nagminnym mimo wielokierun­ kowej działalności zapobiegawczej szlachty, była niemożność podołania wysokim świadczeniom pańszczyźnianym . Charakterystyczna jest po­ stać owego „Mazurka" opisywanego przez księdza Brzeżańskiego, który wraz z rodziną osiada na krótko w różnych wsiach, wędrując na Podole w poszukiwaniu „miejsca bez niemiłosiernego zdzierstwa", wierzy, że w końcu „Pan Bóg da kędy lżejszą robociznę" i lepszego pana . Ta względna łatwość przenoszenia się chłopów z jednych dóbr do dru­ gich, mimo szeregu ustaw mających temu zapobiegać, tłumaczy się sta­ łym zapotrzebowaniem na pracę pańszczyźnianą. Właściciel wsi pilnował wprawdzie własnych poddanych, chętnie jednak przyjmował cudzych,nie troszcząc się zbytnio o konsekwencje w postaci np. ewentualnego^ procesu o zbiega. Powodem zbiegostwa chłopów była też niejednokrotnie' rabunkowa gospodarka dzierżawców czy zatargi z nimi. Tab. //. Chłopi „Cziedzicznr („gruntowi") i „przychodni" 145 w e м Piaseczyńskiego wg inwentarza z 1722 r. 29 Nr kol. 1 3 0 2 3 4 5 j Liczba rodzin /о Nazwa wsi Wieś Piasecka Chyl ice Jaszczewice Łazy Chyliczki Razem: ogółem „dziedzicz­ nych" „przychod­ nich" 11 16 8 6 3 44 3 14 5 4 1 27 8 2 3 2 2 17 j 3ł „przychod­ nich" 72,7 12,5 37.5 33,3 66.6 38,6 Inną przyczyną częstych zmian posiadaczy gospodarstw było zjawi­ sko „opadania", o którym wspominaliśmy już wcześniej. Zarówno na samo zjawisko, jak i na jego przyczyny zwracali już uwagę XVIII-wieczni pisarze i publicyści. Tak np. Wincenty Skrzetuski w Prawie politycznym \) narodu polskiego pisał: 32 33 „Pańszczyzna, którą poddani co tydzień .do dworu odbywają, różna jest po­ dług zwyczaju prowincji i obszerności gruntów chłopom nadanych. Lżejsza w r u ­ skich w o j e w ó d z t w a c h ; w polskich, zwłaszcza krakowskim, sandomierskim i wiel­ kopolskich niektórych tak jest wyciągniona, że tam między innymi podupadania chłopów przyczynami i ta jest niepoślednia. Nigdzie częściej jak tam nie w i d a ć spadających kmieci [podkr. A.W.] i niechętniej na role kmiece idących gospodarzy" . 3 4 Dokładniej wyjaśnia na czym to „spadanie" kmieci polegało J. Pa­ wlikowski w broszurze O poddanych polskich: „Gdy k m i e ć ma czworo lub pięcioro dzieci, czeladź w y s ł a w s z y na pańszczyznę z swoją familią może w czasie zaorać, w czasie zasiać, w czasie sprzątnąć. Niech nie ma dzieci, na ich miejsce czeladź trzymać musi, a co kosztuje czeladź i prze,to ubożeje i na zagrodników mienią s i ę " . 35 29 Inwentarze starostwa piaseczyńskiego... z r. 1722 (por. przyp. 16). *° Lustracja województwa rawskiego 1789, wyd. Z. Kędzierska, Warszawa 1971, s. 251. O pochodzeniu społecznym tzw. ludzi „luźnych" pisze obszernie, m. in. na* podstawie materiałów z Mazowsza, N. A s s o r o d o b r a j w pracy Początki klas robotniczej. Problem rąk roboczych w przemyśle polskim epoki stanisławowskiej Warszawa 1966; por. również J . A. G i e r o w s k i , Ludzie luźni na Mazowsz w świetle uchwał sejmikowych, „Przegląd Historyczny", t. 40: 1949, s. 164-202. Na temat zbiegostwa chłopów w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskieg i kapituły gnieźnieńskiej, rozmiarów i przyczyn tego zjawiska pisze J . T o p o ) s k i w pracy: Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arc biskupstwa gnieźnieńskiego, Warszawa 1956, s. 256 n. S. B r z e ż a ń s k i , Owczarnia w dzikim po.u, L w ó w 1717, fragment [v Rzeczpospolita w dobie upadku 1700-1740. Wybór źródeł, wyd. J . Gierowski, Wr c ł a w 1955, s. 89. 8 1 8 2 8 8 Z przypadkami takiego „opadania" czy „spadania" do niższych kate, gorii spotykamy się również w źródłach z terenu Mazowsza. Za przyi kład mogą posłużyć m. in. wspomniani wcześniej Bartłomiej Sawicki Hi Franciszek Zaprzała ze wsi Piaski w dobrach nieborowskich. W inwen­ tarzu tych dóbr z 1777 r. wymienieni byli jako kmiecie siedzący na włókowych gospodarstwach. W jedenaście lat później byli już komor­ nikami. Seweryn Mietka z Nieborowa, kmieć w 1777 r. w inwentarzu 8 4 W. S k r z e t u s k i , Prawo polityczne narodu polskiego, t. 2, Warszawa J784, cytowany fragment [w:] Próby reform włościańskich w Polsce XVIII wieku, pybór źródeł. Wydał S. Inglot, Wrocław 1952, s. 108. 8 5 O poddanych ach... s. 123. polskich, Etnografia Polska, X X V I I / 2 1788, cyt. fragment [w:] Próby reform włościan­ �144 ANDRZEJ WOZNIAK lości osadnictwa w królewszczyznach. W I połowie XVIII w. w wylud­ nionych wsiach starostwa piaseczyńskiego: Wsi Piaseckiej, Chylicach, Janczewicach, Łazach, Chyliczkach, wśród gospodarzy osiadłych (gospo­ darstwa od 0,5 do 1 włóki) było ok. 40% tzw. „przychodnich" , w kró­ lewskiej wsi Rozlazłów w ziemi gostyńskiej lustratorzy w roku 1789 nie mogli od jej mieszkańców się niczego dowiedzieć, „ańi względem siedlisk we wsi", ani „względem pól do królewszczyzny należących", gdyż —• jak się okazało — „żadnego grontowego nie masz w tej wsi, lecz wszyscy przychodni i niedawno obsadzeni" (por. tabele). W naszych rozważaniach nad problemem trwałości osiedlenia wiosko­ wych . społeczności zwracaliśmy uwagę przede wszystkim na chłopów osiadłych. Ludność bezrolna — komornicy, stanowiła element znacznie bardziej płynny. Oni to przede wszystkim, opuściwszy rodzinną wieś, zasilali tak liczną w XVIII stuleciu rzeszę „ludzi luźnych" . Jakie były przyczyny tego braku trwałości osadnictwa w mazowiec­ kiej wsi pańszczyźnianej? Co zmuszało chłopa do tak częstego porzucania zagrody i gospodarstwa? Główną przyczyną zbiegostwa chłopów, będą­ cego we wsi mazowieckiej zjawiskiem nagminnym mimo wielokierun­ kowej działalności zapobiegawczej szlachty, była niemożność podołania wysokim świadczeniom pańszczyźnianym . Charakterystyczna jest po­ stać owego „Mazurka" opisywanego przez księdza Brzeżańskiego, który wraz z rodziną osiada na krótko w różnych wsiach, wędrując na Podole w poszukiwaniu „miejsca bez niemiłosiernego zdzierstwa", wierzy, że w końcu „Pan Bóg da kędy lżejszą robociznę" i lepszego pana . Ta względna łatwość przenoszenia się chłopów z jednych dóbr do dru­ gich, mimo szeregu ustaw mających temu zapobiegać, tłumaczy się sta­ łym zapotrzebowaniem na pracę pańszczyźnianą. Właściciel wsi pilnował wprawdzie własnych poddanych, chętnie jednak przyjmował cudzych, nie troszcząc się zbytnio o konsekwencje w postaci np. ewentualnego procesu o zbiega. Powodem zbiegostwa chłopów była też niejednokrotnie rabunkowa gospodarka dzierżawców czy zatargi z nimi. 29 30 31 32 33 29 Inwentarze starostwa piaseczyńskiego... z r. 1722 (por. przyp. 16). Lustracja województwa rawskiego 1789, wyd. Z . Kędzierska, Warszawa 1971, s. 251. O pochodzeniu społecznym tzw. ludzi „luźnych" pisze obszernie, m. in. na podstawie materiałów z Mazowsza, N. A s s o r o d o b r a j w pracy Początki klasy robotniczej. Problem rąk roboczych w przemyśle polskim epoki stanisławowskiej, Warszawa 1966; por. również J . A. G i e r o w s k i , Ludzie luźni na Mazowszu w świetle uchwał sejmikowych, „Przegląd Historyczny", t. 40: 1949, s. 164-202. Na temat zbiegostwa chłopów w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego i kapituły gnieźnieńskiej, rozmiarów i przyczyn tego zjawiska pisze J . T o p o l ­ s k i w pracy: Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arcy­ biskupstwa gnieźnieńskiego, Warszawa 1956, s. 256 n. S. B r z e ż a ń s k i , Owczarnia w ozikim po.u, L w ó w 1717, fragment [w:] Rzeczpospolita w dobie upadku 1700-1740. Wybór źródeł, wyd. J . Gierowski, Wro­ c ł a w 1955, s. 89. 80 8 1 8 2 8 3 �145 GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E Tab. II. Chłopi „dziedziczni" („gruntowi") i „przychodni" we wsiach starostwa piaseczyńskiego wg inwentarza z 1722 r. Liczba rodzin Nr kol. 1 Nazwa wsi Wieś Piasecka Chylice Jaszczewice Łazy Chyliczki Razem: 2 3 4 5 ogółem „dziedzicz­ nych" „przychodnich" /о „przychodnich" и 16 8 6 3 44 3 14 5 4 1 27 8 2 3 2 2 17 72,7 12,5 37,5 33,3 66,6 38,6 Inną przyczyną częstych zmian posiadaczy gospodarstw było zjawi­ sko „opadania", o którym wspominaliśmy już wcześniej. Zarówno na samo zjawisko, jak i na jego przyczyny zwracali już uwagę XVIII-wieczni pisarze i publicyści. Tak np. Wincenty Skrzetuski w Prawie politycznym narodu polskiego pisał: „Pańszczyzna, którą poddani co tydzień ,do dworu odbywają, różna jest po­ dług zwyczaju prowincji i obszerności gruntów chłopom nadanych. Lżejsza w r u ­ skich w o j e w ó d z t w a c h ; w polskich, zwłaszcza krakowskim, sandomierskim i wiel­ kopolskich niektórych tak jest wyciągniona, że tam między innymi podupadania chłopów przyczynami i ta jest niepoślednia. Nigdzie częściej jak tam nie w i d a ć spadających kmieci [podkr. A.W.] i niechętniej na role kmiece idących gospodarzy" . S4 Dokładniej wyjaśnia na czym to „spadanie" kmieci polegało J. Pa­ wlikowski w broszurze O poddanych polskich: „Gdy kmieć ma czworo lub pięcioro dzieci, czeladź w y s ł a w s z y na pańszczyznę z swoją familią może w czasie zaorać, w czasie zasiać, w czasie sprzątnąć. Niech nie ma dzieci, na ich miejsce czeladź trzymać musi, a co kosztuje czeladź i prze­ to ubożeje i na zagrodników mienią się" * . 5 Z przypadkami takiego „opadania" czy „spadania" do niższych kate­ gorii spotykamy się również w źródłach z terenu Mazowsza. Za przy­ kład mogą posłużyć m. in. wspomniani wcześniej Bartłomiej Sawicki i Franciszek Zaprzała ze wsi Piaski w dobrach nieborowskich. W inwen­ tarzu tych dóbr z 1777 r. wymienieni byli jako kmiecie siedzący na włókowych gospodarstwach. W jedenaście lat później byli już komor­ nikami. Seweryn Mietka z Nieborowa, kmieć w 1777 r. w inwentarzu 8 4 W. S k r z e t u s k i , Prawo polityczne narodu polskiego, t. 2, Warszawa 1784, cytowany fragment [w:] Próby reform włościańskich w Polsce XVIII wieku. Wybór źródeł. Wydał S. Inglot, Wrocław 1952, s. 108. O poddanych, polskich, 1788, cyt. fragment [w:] Próby reform w ł o ś c i a ń ­ skich... s. 123. i 5 1Й — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X V I I / 2 �GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E A N D R Z E J WOŻNIAK 146 36 z roku 1788 figuruje jako zagrodnik . Inwentarz wsi Boguty w pow. nurskim sporządzony przy podziale dóbr między braci Boguckich wspo­ mina parokrotnie o „Klemensie założnym na pieszego obróconym". To „obrócenie na pieszego" oznaczało odebranie chłopu, posiadającemu ro­ dzinę składającą się z żony i czworga małych dzieci, zagrody, grunta i załogi . Opadanie do niższej kategorii — a na Mazowszu przeważnie do kategorii komorników — najczęściej jednak spowodowane było śmier­ cią gospodarza. Jeśli nie miał on dorosłego syna, który mógł po nim objąć gospodarstwo, żona zaś nie wyszła wkrótce za mąż powtórnie, dwór odbierał rodzinie gospodarstwo oraz załogę i zaliczał ją do kategorii komorników. Jeśli wdowa po gospodarzu była w stanie wynająć cze­ ladź, to niekiedy udawało jej się utrzymać gospodarstwo, do momentu objęcia go np. przez dorastającego syna. Dla ukazania, jak bardzo losy rodziny chłopskiej, jej pozycja w spo­ łeczności wiejskiej uzależnione były od decyzji dworu, posłużymy się przykładem. Na początku lat 90-tych XVIII w. bezrolny owczarz ze wsi Jeziora w ziemi czerskiej, Maciej Ciepieńka, ożenił syna, również Macieja, z cór­ ką miejscowego gospodarza Marcina Dadatki. Młodszy Ciepieńka zamie­ szkał w domu teścia i pomagał mu w gospodarstwie. Mniej więcej w tym Ля samym czasie Ciepieńka starszy, którego dla odróżnienia będziemy nazywali Owczarzem (tak zresztą w źródłach), wydał za mąż, za nie­ jakiego Wawrzyńca Ziółkowskiego, również i córkę. Około roku 1794 osiadł we wsi Jeziora na gospodarstwie, w nowo wybudowanej dla nie­ go chałupie chłop nazwiskiem Zawistowski. W roku 1795 zmarł teść Macieja Ciepieńki, on sam zaś, z niewiadomych nam powodów, prze­ niesiony został przez dwór na gospodarstwo objęte niedawno przez Pa­ wła Zawistowskiego, którego z kolei osadzono na gospodarstwie Mar­ cina Dadatki, teścia Ciepieńki, choć ten ostatni nie zdążył jeszcze zebrać z pola zasianego zboża. W tym samym lub poprzednim roku został osa­ dzony na gospodarstwie i otrzymał załogę jego szwagier Wawrzyniec Ziółkowski. W drugiej połowie 1795 r. Paweł Zawistowski zbiegł z gospodarstwa nawet go nie obsiawszy. Z prośbą o to opuszczone gospodarstwo wystą­ pił do dworu Maciej Owczarz i , jak wynika ze źródeł, prawdopodobnie je otrzymał. Tak więc w przeciągu paru lat bezrolny owczarz, jego syn i zięć zostali gospodarzami osiadłymi. Dalsze losy Macieja Ciepieńki, syna Owczarza, świadczą jednak, że we wsi pańszczyźnianej równie ła­ two było otrzymać gospodarstwo, jak je stracić. W roku 1797 wywróciła się Maciejowi stodoła. Zebrane zboże musiał więc umieszczać „po kątach" i trzymać je na dworze, skutkiem czego 37 8 8 81 Por. przyp. 28. Inwentarz wsi większość plonów się zmarnowała. Ponieważ nieco wcześniej poniósł również wydatki na kupno konia, gospodarstwo zaczęło podupadać, „gdyż nie stało chleba i paszy". Chłop zwrócił się, jak to było w zwy­ czaju, o pomoc do dworu. Jednakże trzymający wtedy wieś w dzierża­ wie szlachcic Kamocki pomocy tej mu odmówił. Nie widząc żadnego innego wyjścia z sytuacji Ciepieńka „poszedł na wędrówkę nie wziąwszy nawet sukmanów", pozostawiając żonę na zrujnowanym gospodarstwie. Prawdopodobnie na polecenie Walickiego, właściciela wsi, przepytywano o losy zbiegłego jego żonę i matkę, „ale powiedziały, że wcale o nim nie wiedzą, tylko tak sobie wnoszą, iż przyjdzie na ten czas, jak JPan Kamocki wystanie, a teraz boi się przyjść, aby nie był od niego karany, gdyż mu JPan Kamocki groził i o tym go przestrzegała kobieta z dwo­ ru". Na powrót Ciepieńki widocznie jednak nie bardzo liczono, gdyż odebrano jego żonie załogę, a nota z kwietnia 1798 r. zawiera następu­ jącą dyspozycję: „[...] jeżeli Maciek z wędrówki nie powróci, to na tym gospodarstwie trzeba osadzić Wincentego Kiełbasowskiego, syna Marcinowego, a Marcin na swoim zostanie, które był puścił synowi wspomnianemu" . W tej sytuacji żona Ciepieńki spadła prawdopodob­ nie do rzędu komornic. To co zostało powiedziane o przyczynach niestabilności osadnictwa w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej, zagadnienia bynajmniej nie wy­ czerpuje. Dość istotnym czynnikiem była sprawa chłopskich praw do ziemi. W ogromnej większości wsi mazowieckich nie wiązało bowiem chłopa z gospodarstwem nawet to, niezbyt zresztą pewne prawo zakupne, znacznie bardziej rozpowszechnione np. w Małopolsce. Również dzia­ łania wojenne, które w I połowie XVIII w: szczególnie dotknęły Ma­ zowsze, spowodowały znaczne przemieszczenia ludności, występujące zaś w owym czasie liczne pomory, epidemie i wieloletnie nieurodzaje wy­ ludniły wiele wsi mazowieckich. Zastanówmy się, jakie były konsekwencje kulturowe takiego stanu rzeczy. W sposób bezpośredni lub pośredni dotyczyły one wielu dziedzin kultury ówczesnej wsi. Wspomnę tu dla przykładu o niektórych z nich. Najłatwiej uchwytne w źródłach są oczywiście konsekwencje gospo­ darcze, przejawiające się w braku dbałości pańszczyźnianych chłopów o zagrodę, a także otrzymany z dworu inwentarz żywy i martwy („za­ łogę") oraz należące do gospodarstwa grunty. Był to zresztą argument najczęściej wówczas używany przez publicystów postulujących upo­ wszechnienie praw zakupnych. Tam, gdzie chłop ma te prawa, „pilnie grunt wyrabia, budynki reparuje, nowe przystawia i spustoszeniu wszel­ kiemu zapobiega" — pisał jeden z nich w końcu XVIII w. 38 3 9 88 Boguty rei obi. 52, k. 588-595v. w pow. nurskim z г. 1780, A G A D , Grodzkie Nur. 147 Rachunki i notaty gospodarcze dotyczące wsi Jeziory (ziemia czerska) z lat 1794-1798, A G A D , Arch. M.W.I A/58. W o ź n i a k , Małżeństwa chłopskie... (cz. 1.), s. 138-139. 8 8 pow. grójeckim �148 A N D R Z E J WOŻNIAK Idąc dalej w tym kierunku możemy się domyślać, bo mazowieckie źródła nie zawierają prawie bezpośrednich wiadomości na ten temat, że tam, gdzie dom nie był w dziedzicznym posiadaniu rodziny chłopskiej, niewiele przywiązywano wagi do wyposażenia jego wnętrza. Sytuacja taka nie dodawała z kolei bodźców rzemiosłu produkującemu sprzęty do­ mowe na użytek wsi. Świadczyłyby o tym pośrednio zarówno kolekcje muzealne, jak i geografia ośrodków meblarskich w Polsce. Najwcześniej i najżywiej, jak się wydaje, rozwijały się one tam, gdzie prawo zakupne zezwalało chłopom na dziedziczenie zagrody i gospodarstwa (np. w Ma­ łopolsce, na Śląsku). Z kwestią posiadania zagrody i gospodarstwa wiąże się też cała obszerna sfera pojęć i działań prawnych, więzi i zachowań emocjonal­ nych, trudno uchwytnych w dostępnych nam kategoriach źródeł z te­ renu Mazowsza. Tak więc możemy się domyślać, że w pańszczyźnianych rodzinach chłopskich znacznie uproszczone były wszelkie działania praw­ ne zarówno związane z wyposażeniem żeniących się czy wychodzących za mąż dzieci, jak i z przekazywaniem gospodarstwa przez starych gospodarzy, domu i zagrody, podobnie jak i gospodarstwa nie dziedzi­ czono formalnie po rodzicach i nie przekazywano ich dzieciom. Sprawy te znajdowały się w dyspozycji dworu i uzależnione były od jego po­ trzeb gospodarczych i możliwości osadniczych. Można więc przypuszczać, że więzi emocjonalne łączące zazwyczaj rodzinę z posiadanym przez nią od kilku nieraz pokoleń domem we wsi pańszczyźnianej były bardzo nikłe; wątpliwe też, aby istniały jakieś emocjonalnie zabarwione poję­ cia w rodzaju np. „ojcowizny", związane z miejscem urodzenia i wycho­ wania. Tak słabe związki rodziny chłopskiej z domem i zagrodą, a co za tym idzie ze wsią, miały — jak można przypuszczać — dalsze skutki w postaci mniejszego niż po uwłaszczeniu stopnia integracji społeczności wiejskiej, „gromady". Stały odpływ jednych i napływ innych osadni­ ków osłabiał we wsi poczucie grupowej wspólnoty i charakterystyczne dla kultury ludowej tendencje unifikacyjne. Wpływ braku stabilizacji osadnictwa na życie religijne wsi znalazł ciekawe odbicie w źródłach: o trudnościach w pracy duszpasterskiej Kościoła powodowanych płynnością osadnictwa, pisał ks. Stanisław Brzeżański we wstępie do swojego wydanego w początkach XVIII w. kate­ chizmu Owczarnia w dzikim polu. Posługując się przykładem rodziny chłopskiej wędrującej od wsi do wsi w poszukiwaniu „lepszego pana"' i „lżejszej pańszczyzny" stwierdza, że ludność wiejska wykazuje często zupełną nieznajomość najbardziej nawet podstawowych zasad wiary: „o bożym przykazaniu tylko słuchają, że go jest dziesięcioro, ale które w liczbie albo przynajmniej jakowe i o czym które jest, nie znają, o sakramentach a pogotowiu i o inszych dalszych naukach katolickich nie pytaj" . 40 Rzeczpospolita w dobie upadku..., s. 89. �GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E 149 Skutki braku stałości osadnictwa ujawniły się prawdopodobnie w wie­ lu jeszcze innych dziedzinach (np. literaturze ludowej), ale byłyby to hi­ potezy wymagające nowych, związanych z poszukiwaniami źródłowymi badań. Uzyskanie przez chłopów w wyniku reform uwłaszczeniowych praw do ziemi i zagrody, poza skutkami czysto ekonomicznymi, przyczyniało się do stabilizacji osadnictwa i było jednym z ważniejszych czynników sprzyjających zachowaniu dawnych form życia i podtrzymujących tra­ dycyjne wartości kultury ludowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ffce6ed610cc553844ac3e42f32413af.jpg b29e262f405ec74c8e983c388eb8061f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Grupa kobiet i mężczyzn w ubiorach codziennych / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jeleniów (woj. dolnośląskie) Subject The topic of the resource odzież kobieca ; odzież męska ; odzież codzienna ; Dolny Śląsk Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyzn i kobiety (informatorzy) w ubiorach codziennych, którzy stoją przed budynkiem mieszkalnym. Uwaga:- fotografia powstała w trakcie badań etnologicznych po 1 roku studiów Z. Kłodnickiego (praktyka terenowa pod kierunkiem Adolfa Nasza) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_11.32.III_C.4.14.5_01 Dolny Śląsk elementy odzieży Jeleniów odzież odzież codzienna odzież kobieca odzież męska okolice Kudowy-Zdroju strój https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03a151fb876440e48edda6016a8a0be6.jpg 5275227456c861b87ad632481e6316e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Grupa osób na tle zabudowań wiejskich / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource odzież kobieca ; odzież męska ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia grupę złożoną z dwóch kobiet, mężczyzny i czwórki dzieci; w tle widać też stojących mężczyznę w kapeluszu i kobietę w chustce Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.3.1.4_01 - czapka Dzianisz elementy odzieży kapelusz koszula obuwie odzież odzież dziecięca odzież kobieca okolice Nowego Targu https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe8633eb1ae200488acd21f590a413f1.jpg bce9311c744b99506a8df2141419ee0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Grupka osób idąca drogą wśród drewnianych zabudowań / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Szczawnica (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; społeczność lokalna ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia budynki mieszkalne w Szczawnicy oraz drogę, na której widać trzy idące osoby (mężczyznę i dwie kobiety), za nimi idą dalsze Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.38.III_J.3.18.2_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny okolice Nowego Targu społeczność lokalna Szczawnica https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72dc7f443e38e9b113c7feee95f4c66e.pdf 21b1f23344196b1e65dd9686ec3812d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5883 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna obrzędy doroczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5479 Title A name given to the resource Grupy kolędników w obrzędowości wielkanocnej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.290 (mapa nr 56) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 6 . Grupy kolędników w obrzędowości wielkanocnej Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne: III. W obrzędach dorocznych, Czy obdarowuje się a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie, z gaikiem, z marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrakach? Objaśnienia znaków: 1 — „z niedźwiedziem"; 2 — „po dyngusie"; „po wykupie"; 3 — „wołokorze"; 4 — „chodzenie z kogutem"; 5—grupy chodzące w Wielki Piątek; 6—grupy chodzące „z klekota­ mi"; 7—„kujawiacy z rózgami"; 8—grupy chodzące w Wielkim Tygodniu; 9—brak informacji; 10 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. Znaki i oznaczają, iż zjawisko zaginęło. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f88f6e9d3e6900a792d35143626816b.pdf fce5e119c34a6071d78723ee42a494b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:882 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:811 Title A name given to the resource Grupy krewniacze u Mongołów. Studium organizacji w społeczeństwie postrodowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2, s.85-146 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X z. 2 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ GRUPY K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW. S T U D I U M O R G A N I Z A C J I W SPOŁECZEŃSTWIE P O S T R O D O W Y M 1. P R O B L E M A T Y K A I P O J Ę C I A * Pojęcie społeczeństwa rodowego b y w a dość często stosowane dowolnie. Jego stosunek do t a k i c h pojęć, j a k społeczeństwo wspólnoty rodowej l u b społeczeństwo plemienne, n i e zawsze jest precyzyjnie r o z u m i a n y . B y w a zaś, że wszystkie t r z y utożsamia się ze szkodą dla właściwego t r a k t o w a n i a procesów d y n a m i k i s t r u k t u r y społecznej ludów będących przedmiotem badań etnologicznych. Z wyjątkiem wspólnoty p i e r w o t n e j , która określa formację społeczno-ekonomiczną, pozostałe d w a pojęcia odnoszą się do róż­ n y c h szczebli organizacji politycznej l u d u , k o n k r e t n i e j zaś do rodzaju g r u p organizujących społeczeństwo w całość stanowiącą etnos albo też strukturę polityczną niekoniecznie pokrywającą się z etnosem. Pojęcie „społeczeństwo r o d o w e " odnosiłoby się więc do takiego społeczeństwa, które zorganizowane jest z g r u p k r e w n i a c z y c h (zatem n i e obowiązkowo z rodów), co znaczy, że żaden z elementów współtworzących strukturę organizacyjną l u d u nie jest o p a r t y na i n n y m k r y t e r i u m d o b o r u niż po­ krewieństwo. „Społeczeństwo p l e m i e n n e " oznaczałoby natomiast takie, którego j e d n o s t k i s t r u k t u r a l n e ( p r z y n a j m n i e j zasadnicze) powstały p r z y zastosowaniu kryteriów i n n y c h niż krewniacze, chociaż również operują członkostwem p r z y p i s a n y m . To ostatnie oznacza, że członek danej g r u p y i d e n t y f i k u j e się z nią przez całe życie, jeśli zaś zmienia afiliację to w spo­ sób ceremonialny. W obu t y c h w y p a d k a c h organizacja g r u p o w a ma cha­ r a k t e r t o t a l n y , t o znaczy nie p r z e w i d u j e miejsca d l a osób niezrzeszonych. Społeczeństwo plemienne może również odwoływać się do k r y t e r i u m pokrewieństwa, lecz nie jest ono stosowane konsekwentnie. Najczęściej wyraża się to w symbolice n a z w y własnej g r u p y i dziedzicznie przekazy­ wanego członkostwa w grupie (dotyczy to n p . kasty czy plemienia, które, jeśli n a w e t dysponują ideologią wspólnego pochodzenia, nie są w stanie zademonstrować tej wspólnoty w płaszczyźnie synchronicznej). * Przedstawione w tej części u w a g i pojęć i mogą być w e f r a g m e n t a c h stanowią próbę uporządkowania dyskusyjne. pewnych �86 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z W konsekwencji należy zdawać sobie sprawę z dwojakiego r o z u m i e ­ nia pojęcia „społeczeństwo p l e m i e n n e " . Rozpowszechnione jego szersze zastosowanie (zwłaszcza w liczbie mnogiej), które zastępuje wychodzące z użycia określenia „prymitywne", „pierwotne", „przedliterackie" l u b po­ dobne, odnosi się do tworów etnicznych o organizacji g r u p o w e j opartej na członkostwie p r z y p i s a n y m , w t y m także k r e w n i a c z y m . T y m n i e m n i e j celowe wydaje się wyróżnienie d w u w y m i e n i o n y c h wyżej postaci szeroko rozumianego społeczeństwa plemiennego, zwłaszcza że dezintegracja rodo­ wego i zastępowanie go p l e m i e n n y m (w węższym r o z u m i e n i u , które bę­ dzie stosowane również dalej) s t a n o w i ważny proces h i s t o r y c z n y przed­ stawiający d l a etnografa ciekawe pole badań. Powyższe nie oznacza, że taką sekwencję ewolucyjną uważamy za prawidłowość, znane są b o w i e m społeczności, które n i e były zorganizowane krewniaczo, jednak k w a l i f i ­ kują się do określenia „plemienne". Interesujący przykład t a k i e j t r a n s f o r m a c j i o d n a j d u j e m y w h i s t o r i i Mongołów, dlatego też opisowa część artykułu nie s t a n o w i w zamierze­ n i u autora jedynie monograficznego s t u d i u m mongolistycznego. Podjęta t u t e m a t y k a w i n n a służyć zarówno uporządkowaniu p e w n y c h zastosowań t e r m i n o l o g i c z n y c h (dotyczy to r o d u i lineażu), wskazaniu na c h a r a k t e r y ­ styczne cechy niektórych p r z y n a j m n i e j społeczeństw r o d o w y c h (w d a n y m w y p a d k u g r u p o w a w y m i a n a małżeńska l u b s t r u k t u r a f u n k c j i p o l i t y c z ­ n y c h czy k u l t o w y c h ) , czy wreszcie określeniu stosunku i n s t y t u c j i społe­ czeństwa plemiennego do t r a d y c j i r o d o w y c h , który zwłaszcza w w y p a d k u ludów pasterskich nasuwać może kłopoty n a t u r y i n t e r p r e t a c y j n e j , jaką określilibyśmy stopniem rodowości w i c h plemienności. Specyfika histo­ ryczna ludów pasterskich wskazuje, że etap p l e m i e n n y charakteryzują centralizacja władzy politycznej oraz tworzenie zależności t y p u f e u d a l ­ nego. S y m b o l i k a polityczna tego okresu operuje często pojęciami właści­ w y m i społeczeństwu r o d o w e m u , lecz niestety l i t e r a t u r a n a u k o w a okres ten opisująca czyni często to samo, a to już wymaga k o r e k t y . Społeczeństwo przechodzące od f o r m y organizacji rodowej do p l e m i e n ­ nej n a z y w a m y t u t a j p o s t r o d o w y m . W o l n o sądzić, że t e r m i n t e n n i e jest zbędny, gdyż określa n i e t y l k o konkretną sytuację przejściową, lecz s y ­ tuację zatracania cech organizacji rodowej w ogóle, nawet jeśli nie koń­ czy j e j etap organizacji plemiennej, j a k na to wskazują przykłady p e w ­ n y c h ludów S y b e r i i . Podjęty t u temat w y m a g a operowania pojęciem r o d u . Tymczasem l i ­ t e r a t u r a p r z e d m i o t u o b f i t u j e w przykłady nieostrego jego rozumienia i nieprecyzyjnego stosowania. N a z y w a się w t e n sposób p r a k t y c z n i e każdy szerszy zespół l u d z i podtrzymujących tradycję o łączącym i c h p o ­ krewieństwie, niezależnie od tego czy zespół t e n s t a n o w i wyróżniającą się grupę w s t r u k t u r z e społecznej, organizującą ją wspólnie z i n n y m i g r u p a m i tego samego rzędu. T a k więc stosuje się t o określenie również do współczesnych f o r m f a m i l i j n y c h — zespołów r o d z i n bliżej s p o k r e w n i o - �87 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW n y c h i na tej podstawie integrujących się w działaniach gospodarczych, społecznych l u b k u l t o w y c h bez przestrzegania jednak k r y t e r i u m k o m p l e t ­ ności l i n i i pochodzeniowej, co p r o w a d z i do przypadkowego d o b o r u t a k i e ­ go zespołu wynikającego z bliskości t e r y t o r i a l n e j . W naszych rozważaniach t e r m i n r ó d będziemy stosowali w znacze­ n i u zespołu ludzkiego wyróżnionego następującymi cechami: 1) grupa krewniacza włączająca wszystkie osoby, które wywodzą się rzeczywiście l u b teoretycznie o d wspólnego przodka zgodnie z zasadą sukcesji u n i l i nearnej; 2) wspólnym p r z o d k i e m danej g r u p y jest istota rzeczywista l u b f i k c y j n a , ludzka l u b inna, której t r a d y c j a genealogiczna przypisuje zapo­ czątkowanie g r u p y , niezależnie od tego, czy t r a d y c j a ta zawiera dane o dalszych jeszcze przodkach danego przodka (tzw. genealogia p l e m i e n ­ na); 3) całkowita i najszersza egzogamia; 4) występowanie f u n k c j i k u l ­ towej właściwej d l a g r u p y ; 5) istnienie władzy w y k o n y w a n e j najczęściej przy równoległym występowaniu ciała przedstawicielskiego; 6) j a k o f a ­ k u l t a t y w n a cecha r o d u — tytuł do posiadania przez jego członków o k r e ­ ślonych wartości m a t e r i a l n y c h , zwłaszcza w zakresie środków p r o d u k c j i , chociaż i c h użytkowanie nie należy do k o m p e t e n c j i samej g r u p y k r e w niaczej; 7) podobnie, ród może kultywować tradycję lokalizacji t e r y t o ­ r i a l n e j , lecz jego członkowie w zasadzie muszą być przemieszani z człon­ k a m i i n n y c h rodów, co w y n i k a z egzogamii; 8) istnienie s y m b o l i i n t e ­ grujących — t a k i c h j a k nazwa własna, z n a k i wyróżniające (np. oznaki, pieśni l u b o k r z y k i wojenne); 9) równoległe występowanie w społeczeń­ stwie sieci podobnych g r u p składających się w sumie na dane społeczeń­ stwo. 1 2 W zasadzie wszystkie w y m i e n i o n e differentia specifica (z wyjątkiem ' p u n k t u 9) można traktować j a k o symbolikę integrującą, d l a której n i e ­ z b y t zgodnie z zasadami logicznego postępowania wydzielono p u n k t 8 zbierający m n i e j istotne elementy s y m b o l i k i jedności rodowej. Każdy z w y m i e n i o n y c h s y m b o l i wchodzi w skład odrębnego k o m p l e k s u k u l t u ­ rowego (np. religia, zasady zawierania małżeństw itp.) regulowanego spe­ c y f i c z n y m i zasadami wspólnymi d l a całego społeczeństwa l u b nawet jeszcze szerszego kręgu. F a k t , iż i c h p r a k t y c z n a realizacja odbywa się na szczeblu g r u p y nazwanej rodem, wyróżnia tę grupę jako jednostkę o r ­ ganizacji społecznej pod w a r u n k i e m wszakże spełnienia w y m o g u ( w l i t e - 1 W t y m z n a c z e n i u pojęcie r o d u często występuje w l i t e r a t u r z e p o l s k i e j . W n i e s i e n i u zaś do M o n g o l i i u współczesnych Bajtów w oraz tym samym Chotgojtów znaczeniu Władirnircow zamieszkujących mówi Mongolię o od­ rodzie (s. 51, 132). P o d o b n e z a s t o s o w a n i a są b a r d z o l i c z n e , zwłaszcza w l i t e r a t u r z e dotyczącej Buriatów. Próbą uporządkowania tej s y t u a c j i było w p r o w a d z e n i e przez Petriego b u r i a c k i m pojęcia „rodu t e r y t o r i a l n e g o " — wspólnoty l o k a l n e j operującej fikcyjnego pokrewieństwa p r z y pełnej świadomości b r a k u k i m i członkami zespołu. 2 P o r . definicje r o d u i lineażu u S o k o l e w i c z , s. 86-88. na gruncie koncepcją więzów k r w i ze w s z y s t ­ �88 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z raturze z w y k l e n i e formułowanego, lecz przyjmowanego i m p l i c i t e ) przed­ stawionego w o s t a t n i m punkcie — powszechności systemu. Pojawiające się n i e k i e d y g r u p y quasi-rodowe, nie spełniające zwłaszcza ostatniego w y m o g u , nie p o w i n n y być określane t y m t e r m i n e m . N i e będziemy zatem respektowali często w l i t e r a t u r z e występujących zastosowań t e r m i n u ,,ród" niezgodnych z podaną definicją l u b w kontekstach wewnętrznie sprzecznych . Drugą grupą wymagającą omówienia jest 1 i n e a ż, który stanowić może r e z u l t a t wewnętrznego podziału r o d u według zasad genealogicznych i występować równolegle z rodem, l u b też p r z y jego całkowitym b r a k u . Cechy charakterystyczne lineażu są n i e m a l identyczne z cechami r o d u , ponieważ obie g r u p y powstają na podstawie wspólnego k r y t e r i u m — po­ krewieństwa, i spełniają podobne f u n k c j e — integrujące i organizujące społeczeństwo. Mogą to być również f u n k c j e polityczne, jeśli nie k o n k u ­ rują t u inne silniejsze, niekrewniacze g r u p y organizacji społecznej. L i neaż jest ex definitione mniejszą grupą od r o d u (jeśli z n i m współwystępuje), chociaż jego głębokość genealogiczna może sięgać przodka rodu. Jeśli jednak m a m y do czynienia ze społeczeństwem o hierarchicznej orga­ nizacji lineaży różnych szczebli, d l a najmniejszych — o głębokości jedne­ go nawet l u b p a r u pokoleń — należałoby stosować określenie podlineażu albo lineażu minimalnego. W parze ze znacznym zmniejszeniem g r u p y idzie b o w i e m z w y k l e ograniczenie atrybutów i f u n k c j i właściwych lineażowi. Na przykład m i n i m a l n y lineaż, wokół którego t w o r z y się k o r p o r a ­ cyjna grupa, zwana wielką rodziną, p r a k t y c z n i e nie m a nazwy własnej (patronimiczne określenie dotyczy raczej r o d z i n y i nie obejmuje człon­ kiń lineażu w y d a n y c h za mąż) a n i najczęściej i n n y c h s y m b o l i i d e n t y f i k u ­ jących, zachowuje wszakże n i e k i e d y własny k u l t (zwany czasem k u l t e m r o d z i n n y m ) i władzę ograniczoną n i e m a l wyłącznie do i n i c j a t y w k u l t o ­ w y c h , zapisów genealogicznych czy decyzji w zakresie sukcesji majątko­ wej. Natomiast władza dotycząca działań gospodarczych, organizacji pracy i t p . odnosi się już do rodziny, a nie lineażu (chociaż może być w y k o n y ­ wana przez tę samą osobę). Użyteczność pojęcia lineażu polega na precyzyjniejszym wyróżnianiu genealogicznych podziałów wewnątrzrodowych, w w y p a d k u zaś k i e d y ród n i e występuje, na dokładniejszym r o z u m i e n i u krewniaczego charak­ t e r u organizacji społeczeństwa, opartego wówczas na zasadzie segment a r n e j , n i e zaś r o d o w e j . Występujące z w y k l e w definicjach lineażu s t w i e r ­ dzenie, iż minione generacje danego lineażu stanowią jego składnik 3 3 Takie opracowań zastosowania pojawiają się n i e s t e t y w znacznej dotyczących s y s t e m u społecznego Mongołów. Z części podstawowych kolei w literaturze r a ­ d z i e c k i e j n i e c z y n i się żadnego rozróżnienia między r o d e m i lineażem. Np. W j a t k i n a identyfikuje oba r o d z a j e łeczeństwa mongolskiego grup, n a dodatek niesłusznie odnosi pojęcie r o d u do spo­ i b u r i a c k i e g o z przełomu X I X i X X w i e k ó w (1969, s. 44, 52) nazywając r o d e m zespół k r e w n y c h albo rozrośniętą rodzinę. �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 89 równorzędny z generacjami żyjącymi, odnosi się nie t y l k o do k u l t o w y c h f u n k c j i tej g r u p y ( k u l t przodków), lecz także d e l i m i t u j e te granice. Przod­ kowie żyjącej części lineażu zajmują w j e j pamięci z i n d y w i d u a l i z o w a n e miejsce (czemu z w y k l e towarzyszy znajomość imienia i pozycji genealo­ gicznej), w przeciwieństwie do amorficznej i nieistotnej d l a h i s t o r i i g r u p y s u m y przodków w s z y s t k i c h członków danego rodu. W konsekwencji, ży­ jący członkowie lineażu określani są na t y l e z i n d y w i d u a l i z o w a n y m i ter­ m i n a m i pokrewieństwa, b y p r z y n a j m n i e j precyzyjnie oznaczyć linię bocz­ ną, do której należą. Z w y k l e też stosowanie t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa zamyka się w granicach lineażu, zastosowania zaś szersze mają charak­ ter honoryfikujący l u b f i k c y j n y . Jednakże poziom amorficzności l u b k o n ­ kretności m i n i o n y c h pokoleń podlega s t o p n i o w a n i u i występują nieraz p r z y p a d k i , których i n t e r p r e t a c j a nasuwa wątpliwości. Określając zatem lineaż odwołamy się do powyższego określenia r o d u , wprowadzając konieczne uściślenia. A d 1 i 2 — p r z o d k i e m lineażu jest zawsze k o n k r e t n a osoba, człowiek rzeczywiście żyjący w przeszłości, od którego pochodzenie może być genealogicznie wykazane. A d 3 — lineaż jest grupą egzogamiczną, lecz najszerszą grupą egzogamiczną może być wówczas, g d y nie występują większe g r u p y krewniacze (np. rody), c z y l i w t y c h t y l k o p r z y p a d k a c h , gdy spokrewnione lineaże nie tworzą zintegro­ wanej g r u p y . A d 5 — władza w y k o n y w a n a w lineażu może być s p r a w o ­ wana w sposób odformalizowany, dotyczyć ograniczonego zakresu s p r a w i łączyć się z f u n k c j a m i k u l t o w y m i , ale też może to być władza o szero­ k i c h p r e r o g a t y w a c h i p o l i t y c z n y m znaczeniu, jeśli organizacji lineażowej nie towarzyszy rodowa. A d 8 — symbole właściwe lineażowi będą o d ­ mienne od s y m b o l i rodowych, p r z y czym na t y m prawdopodobnie pozio­ mie wystąpią znaki własnościowe. A d 9 — p u n k t t e n zasługuje n a szcze­ gólne podkreślenie z t e j racji, że w każdym społeczeństwie można w y ­ różnić p r z y n a j m n i e j m i n i m a l n e lineaże, jeśli t y l k o jego przedstawiciele zachowują rudymentarną pamięć genealogiczną. Tymczasem organizacja lineażowa właściwa jest j e d y n i e niektórym społeczeństwom. K o m e n t a r z a w y m a g a kwestia r o d o w o d u lineażu, rzadko b o w i e m spo­ t y k a m y się z występowaniem równorzędnych lineaży wzajemnie obcych wobec siebie, najczęściej zaś m a m y do czynienia z zespołami lineaży spokrewnionych. Wówczas mają one niejako d w u przodków: właściwego, który jest założycielem lineażu, oraz krańcowego, który s t a n o w i wspólny p u n k t wyjściowy dla zespołu bliskich lineaży u t w o r z o n y c h w w y n i k u oddzielania się k o l e j n y c h l i n i i genealogicznych na coraz niższych pozio­ m a c h generacyjnych. Jeśli podział następuje symetrycznie i bezustannie wzdłuż l i n i i zapoczątkowanych przez każdego krewnego uprawnionego do sukcesji pokrewieństwa (mężczyznę w społeczeństwach p a t r y l i n e a r nych), m a m y do czynienia z systemem segmentarnym. Rezultatem t a k i e ­ go podziału jest zespół równorzędnych pod względem statusu lineaży o tej samej głębokości genealogicznej. Podlegają one p r a w u segmentarnej opo- �90 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z zycji, zgodnie z którym stopień współpracy i społecznej bliskości określa­ n y jest względną odległością wspólnego przodka. I m głębsza jest genea­ logia lineaży znajdujących się n p . w k o n f l i k c i e , t y m szerszy będzie d l a n i c h krąg sojuszniczych lineaży. Jeśli natomiast w opozycji znajdzie się lineaż (lub i c h grupa) całkowicie obcy pochodzeniowo, wówczas solidar­ nie występuje cały zespół lineaży wywodzących się od wspólnego p r z o d ­ k a krańcowego (czyli w p e w n y c h sytuacjach ród). T a k i system s p o t y ­ k a n y jest w społecznościach bez centralnej władzy politycznej i n t e g r a l ­ nie związanej z d a n y m systemem społecznym, a więc nie narzuconej z zewnątrz . D r u g i ze znanych systemów lineażowych t w o r z y się według zasady stosu pacierzowego polegającej na i s t n i e n i u głównego lineażu, o d którego w d o w o l n y c h miejscach odgałęziają się inne podlegające również dalszym podziałom. System t a k i n i e m a wewnętrznej s y m e t r i i i jest zhierarchizo­ w a n y , p r z y c z y m główny lineaż zajmuje najwyższą pozycję prestiżową. Jest on właściwy społeczeństwom, w których występuje wartość niepo­ dzielna (np. władza dziedzicznego przywódcy politycznego l u b r e l i g i j n e ­ go) przekazywana wyłącznie w c e n t r a l n y m lineażu. Powyższe u w a g i będą niezbędne d l a analizy g r u p k r e w n i a c z y c h spo­ t y k a n y c h w M o n g o l i i . P o d s u m u j m y zatem powyższe ustalenia. Przez l i ­ neaż rozumie się wszelką unilinearną grupę krewniaczą, której przodek był osobą rzeczywistą, podobnie j a k i osoby łączące przodka z każdym żyjącym członkiem lineażu. I n n y m i słowy, do m i a n a lineażu aspiruje każda grupa, która jest w stanie k o n k r e t n i e (imiennie) zademonstrować genealogiczną historię s w y c h członków prowadzącą do wspólnego p r z o d ­ ka. P r z y j m u j e się występowanie w i e l o s t o p n i o w y c h lineaży — od m a k s y ­ m a l n y c h d o m i n i m a l n y c h , powstałych w w y n i k u k o l e j n y c h podziałów i o d ­ powiadających t r a d y c j i genealogicznej w i e l k i e j rodziny. Z k o l e i ród, według powszechnego rozumienia, oznacza każdą pozostałą unilinearną grupę krewniaczą o wspólnym p r z o d k u , który j e d n a k nie był s k o n k r e t y ­ zowaną postacią ludzką. W t e n sposób ród pozostaje mało precyzyjną nazwą, której desygnaty t r u d n o odróżnić z jednej s t r o n y od f r a t r i i u w a ­ żanej za rozrośnięty ród, z d r u g i e j zaś od lineażu, ponieważ różni je t y l ­ ko sprawa drugorzędnej nieraz r a n g i — historyczności przodka, ponadto zaś p r z y j m u j e się, iż ród może być rozrośniętym lineażem. Wcześniej podkreślaliśmy konieczność rozróżniania między grupą r o ­ dową a grupą pochodzeniową, która z w y k l e nie w y k a z u j e żadnego stopnia i n t e g r a c j i wewnętrznej i s t a n o w i jedynie zespół osób połączonych poczu­ ciem więzi pokrewieństwa bez żadnego odniesienia do m a k r o s t r u k t u r y społecznej. Wskazaliśmy, że jeśli ród m a być pojęciem o p e r a c y j n y m i teo­ retycznie i s t o t n y m , w i n i e n odnosić się do g r u p k r e w n i a c z y c h właściwych, 4 4 P o r . B o h a n n a n , s. 301. P o d o b n e s y s t e m y zostały opisane s k i c h m. i n . p r z e z E v a n s - P r i t c h a r d a oraz F o r t e s a . d l a ludów afrykań­ �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 91 c z y l i odpowiednio silnie z i n t e g r o w a n y c h . Znacznie j e d n a k kłopotliwszą rzeczą jest wyznaczenie g r a n i c y między r o d e m i lineażem. Realność p r z o d k a nie w y d a j e się być k r y t e r i u m właściwym, ponieważ zdarzają się n a w e t genealogie plemienne sięgające do osób za realne u z n a w a n y c h (np. Noego u Turków środkowoazjatyckich), p r z y czym b r a k podstaw do zakwestionowania realności osób zamieszczonych w ogniwach pośrednich. U ludów pasterskich zdarza się, że t r a d y c j a genealogiczna jednoczy różne plemiona egzemplifikując poszczególne ogniwa i m i o n a m i przodków (być może nie istniejących osób, lecz w r o z u m i e n i u d e f i n i c j i r e a l n y c h , gdyż d e m o n s t r o w a n y c h imiennie). Ciąg t a k i może być u k o r o n o ­ w a n y , j a k u Mongołów, p r z o d k i e m n i e r z e c z y w i s t y m — m i t o l o g i c z n y m zwierzęciem. N i e m n i e j któryś z jego potomków, n i e j e d n o k r o t n i e p i e r w ­ szy, będzie musiał być u z n a n y za realnego, a stanie się to n a poziomie chronologicznie jeszcze wcześniejszym niż początek maksymalnego line a ­ żu czy rodu. Stajemy wówczas przed koniecznością uznania, że m a m y do czynienia ze społeczeństwem bezrodowym, złożonym wyłącznie z l i n e a ­ ży i głębokiej t r a d y c j i genealogicznej wyznaczającej linię, po której stop­ n i o w o przesuwa się w dół przodek maksymalnego lineażu i t y m s a m y m granica egzogamii. Jednak wówczas, g d y b r a k dowodów na takie przesu­ wanie, c z y l i w s y t u a c j i występowania względnie stałych g r u p o n i e z m i e n ­ n y m p r z o d k u m i m o m i j a n i a k o l e j n y c h pokoleń, należy uznać, że są to g r u p y o cechach r o d u . Będzie to z w y k l e najszersza grupa egzogamiczna jednocząca spokrewnione lineaże, j e j p r z o d k i e m zaś nieraz k o n k r e t n a p o ­ stać historyczna. W p r a w d z i e g r u p a taka k w a l i f i k u j e się również do m i a ­ na lineażu maksymalnego, lecz jest ona jednostką innego rzędu i o i n ­ n y c h f u n k c j a c h niż wchodzące w j e j skład lineaże (najszersza egzogamia, niepodzielność wspólnych wartości, najszerszy zakres i n t e g r a c j i poprze­ dzający szczebel plemienia). M u s i więc być naszym zdaniem pojęciowo wyodrębniona od lineażu i przyrównana do rodu. Jest to propozycja n a ­ rzucająca się w w y n i k u i n t e r p r e t a c j i materiału mongolskiego. Być może k o m p l i k u j e ona jednoznaczność g r a n i c y zakresów obu pojęć, lecz zgodna jest z p r z y j m o w a n y m na ogół stanowiskiem, że rozrośnięty lineaż prze­ kształca się w ród. D o t y c z y ona właśnie owego jakościowego przekształ­ cenia. Na materiale m o n g o l s k i m można w p r a w d z i e zademonstrować, iż takiej zmianie towarzyszy proces odrealniania przodka rzeczywistego p o ­ legający na jego stopniowej sakralizacji ( l u b mitologizacji), lecz nie b y ­ libyśmy skłonni uznawać tego za istotne k r y t e r i u m ze względu na jego nieprecyzyjny, narastający charakter. W tej s y t u a c j i będziemy posługi­ w a l i się pojęciem „ r ó d " w znaczeniu u n i l i n e a r n e j i najszerszej w d a n y m społeczeństwie egzogamicznej g r u p y krewniaczej wywodzącej pochodze­ nie o d wspólnego — raczej odległego — przodka, która — jeśli t o w a r z y ­ szy j e j organizacja lineażowa — s t a n o w i najszerszy zespół s p o k r e w n i o ­ n y c h lineaży i która jest powtarzalną w d a n y m społeczeństwie instytucją. Z powyższego w y n i k a , że rozróżnienie między r o d e m i lineażem n a - �92 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z biera szczególnego znaczenia w p r z y p a d k u i c h łącznego występowania, i że daleko istotniejszą kategorią jest grupa krewniacza, której poszcze­ gólne szczeble różnią się między sobą raczej ilościowo' niż jakościowo. Na dodatek w społeczeństwie zorganizowanym z w i e l o s t o p n i o w y c h g r u p k r e w n i a c z y c h c z y n n i k i demograficzne powodują z upływem czasu k o r e k ­ tę s t r u k t u r y prowadzącą n p . do podziału wynoszącego lineaż do r a n g i rodu. Definicja g r u p y krewniaczej wydaje się nie nasuwać trudności p r z y zastrzeżeniu, że nie będzie ona m y l o n a z grupą pochodzeniową. Omówie­ nia w y m a g a jednak pojęcie „korporacyjnej g r u p y k r e w n i a c z e j " . Obejmuje ono takie f o r m y organizacyjne, które wprowadzono do l i t e r a t u r y etno­ graficznej pod nazwą „kompromisowej g r u p y k r e w n i a c z e j " (Murdock), „patronymii" ( K o s w e n ) l u b „rezydencyjnej g r u p y k r e w n i a c z e j " . W y c h o ­ d z i m y z założenia, że każda l u b n i e m a l każda g r u p a krewniacza jest w jakimś s t o p n i u k o r p o r a c y j n a w t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u słowa, tzn. dysponuje p e w n y m zespołem wartości, którymi zarządza. W przeciw­ n y m w y p a d k u n i e będzie u s p r a w i e d l i w i o n a j e j powtarzalność w s t r u k t u ­ rze społecznej i n i e będzie ona grupą krewniacza, lecz pochodzeniową. Z k o l e i wartości k o r p o r a c y j n e a d m i n i s t r o w a n e są w i m i e n i u całej g r u p y krewniaczej, lecz z w y k l e z wyłączeniem t y c h j e j członków, którzy należą do płci nielinearnej i na ogół tracą z nią rezydencjonalny k o n t a k t po za­ w a r c i u małżeństwa. O w e wartości p r a k t y c z n i e realizują się przez i c h k u l ­ tywację w zespołach współrezydujących i są n i e k i e d y (zwłaszcza ekono­ miczne) delegowane do jednostek najmniejszych, t z n . poszczególnych r o ­ dzin. Rodzina zaś nie jest grupą krewniacza, gdyż włącza małżonków pochodzenia obcego i wyłącza własnych członków zawierających małżeń­ stwo w obcej grupie. N i e m n i e j małżonkowie obcego pochodzenia dzia­ łają n a rzecz k o r p o r a c y j n y c h interesów g r u p y , z którą zamieszkują, są j e j r e z y d e n c y j n y m i i w p e w n y c h aspektach społecznymi członkami. Z t e ­ go względu właściwe będzie rozciągnięcie także na n i c h pojęcia g r u p y k o r p o r a c y j n e j , w t y m w y p a d k u krewniaczej, gdyż są o n i s k o n c e n t r o w a ­ n i wokół t r z o n u właściwej g r u p y krewniaczej. T y p o w y m przykładem t a k i e j g r u p y najniższego szczebla jest właśnie rodzina. Będzie ona zawsze zbudowana wokół m i n i m a l n e g o lineażu. K o r p o r a c y j n a grupa krewniacza różni się zatem od właściwej g r u p y krewniaczej t y m , że włącza małżon­ ków członków t e j ostatniej, jeśli stale zamieszkują wspólnie. 5 Poniżej p r z e d s t a w i a m y zestawienie pojęć i s t o t n y c h d l a s t r u k t u r y spo­ łeczeństwa rodowego w r o z u m i e n i u stosowanym w n i n i e j s z y m a r t y k u l e . G r u p a k r e w n i a c z a — zespół osób występujący j a k o z i n t e g r o ­ w a n a jednostka w s t r u k t u r z e złożonej z podobnych zespołów, operująca 5 W z a s a d z i e pojęcie p a t r o n y m i i o d p o w i a d a j e d y n i e k o r p o r a c y j n e m u natomiast dla rodu j a k o grupy korporacyjnej proponuje ( K r i u k o w ) pojęcie „wspólnoty rodowej". lineażowi, się w l i t e r a t u r z e , r a d z i e c k i e j �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 93 pokrewieństwem j a k o ideologicznym uzasadnieniem i n t e g r a c j i i k o n k r e t ­ ną zasadą regulującą sposób n a b y w a n i a p r a w członkowskich uzależnioną od akceptacji wspólnego przodka, a także dysponująca zespołem wartości ekonomicznych l u b ideologicznych j e j t y l k o właściwych. G r u p a k r e w n i a c z ą k o r p o r a c y j n a — zlokalizowana g r u p a krewniaczą o bardzo w y s o k i m poziomie i n t e g r a c j i dysponująca k o n k r e t ­ n y m i a t r y b u t a m i jedności, głównie n a t u r y ekonomicznej (np. środki p r o ­ d u k c j i , t e r y t o r i u m ) , których użytkowanie zapewnia kontynuację odręb­ ności g r u p y . W w y p a d k u gdy z i c h użytkowania wyłączeni są członkowie nie rezydujący wspólnie ze względu na egzogamię, na i c h miejsce g r u p a włącza małżonków stałych rezydentów m i m o obcości i c h pochodzenia. G r u p a p o c h o d z e n i o w a — zespół osób połączonych świadomoś­ cią unilinearnego pochodzenia od wspólnego, n a w e t nieokreślonego p r z o d ­ ka, który to zespół poza t y m nie m a cech p o w t a r z a l n e j g r u p y w s t r u k t u ­ rze społecznej. Linia pochodzeniowa — sprecyzowany ciąg genealogiczny prowadzący do określonego przodka wspólnego d l a jakiegoś zespołu osób. L i n e a ż — unilinearną grupa krewniaczą składająca się z osób, któ­ re powiązane są r z e c z y w i s t y m pochodzeniem od realnie istniejącego przodka za pośrednictwem więzi genealogicznych u t r z y m y w a n y c h w pa­ mięci i podlegających demonstracji. L i n e a ż m a k s y m a l n y — lineaż w systemie segmentarnym, zło­ żony z k i l k u m n i e j s z y c h lineaży akceptujących tę wspólnotę na wzór p o ­ dobnych wspólnot lineażowych w ramach tego samego konkretnego ukła­ d u segmentarnego. L i n e a ż m i n i m a l n y — najmniejszy lineaż nie mający a t r y b u ­ tów odrębnej j e d n o s t k i wchodzącej w skład systemu lineażowego. Lineaż podstawowy — najmniejszy lineaż w systemie seg­ m e n t a r n y m , którego odrębna pozycja w zespole lineaży została społecz­ nie uznana i podkreślona elementami obrzędowymi oraz symboliką, s t a ­ nowiący jednostkę systemu lineażowego. R ó d — unilinearną i najszersza w d a n y m społeczeństwie egzogamiczna g r u p a krewniaczą wywodząca pochodzenie od wspólnego (raczej o d ­ ległego) przodka, która — jeśli towarzyszy j e j organizacja lineażowa — stanowi najszerszy zespół s p o k r e w n i o n y c h lineaży. Z e s p ó ł k r e w n y c h — grono osób powiązanych pokrewieństwem l u b p o w i n o w a c t w e m z k o n k r e t n y m człowiekiem bez jednoczącego i c h w wyodrębnioną grupę poczucia wyłączności wspólnego pochodzenia. 2. S P O R Y O R Ó D MONGOLSKI Na temat r o d u w p r z e d i m p e r i a l n y m społeczeństwie m o n g o l s k i m w y ­ p o w i a d a l i się językoznawcy, h i s t o r y c y i etnografowie. Jego istnienie k w e ­ stionował t y l k o etnograf (Bacon) sugerując występowanie z w a r t e j h i e - �94 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z r a r e h i i g r u p o w e j o d r o d z i n y do plemienia z pominięciem r o d u , nie dając jednak wyjaśnienia, na j a k i m szczeblu g r u p y krewniacze zastępowane są p l e m i e n n y m i , j a k również tego, czy jest t o przejście w nową strukturę polityczną, czy też plemię s t a n o w i ukoronowanie h i e r a r c h i i g r u p k r e w ­ niaczych. I n n i natomiast albo pojęcie r o d u stosowali bardzo rozciągliwie, albo też dążąc do jego sprecyzowania p o d t r z y m y w a l i stan niejasności d o ­ tyczący k o m p o z y c j i grupowej społeczeństwa i jego- ewentualnego c h a r a k ­ t e r u rodowego. Odpowiedzi na pytanie, jakie g r u p y krewniacze funkcjonowały w śre­ dniowiecznej M o n g o l i i , należy szukać głównie w Tajnej historii Mongołów (dalej cytowana jako T H M ) oraz w kronice Raszid ed-Dina. Źródła te dostarczają i n f o r m a c j i odnoszących się w zasadzie do X I I I w i e k u . Obszer­ nej analizy tego materiału, wykraczającej daleko poza sformułowane t u zagadnienie, dokonał Władimir cow i jego praca zachowała do dziś o l b r z y ­ mią wartość. Materiał t e n poddany był również analizie przez autorkę amerykańską Bacon w porównawczym s t u d i u m euro-azjatyckich s t r u k ­ t u r społecznych. W y m i e n i e n i a u t o r z y p r z e d s t a w i l i skrajnie odmienne s u ­ gestie. Władimircow nazywa r o d e m oboy wszystkie opatrzone e t n o n i m e m g r u p y nie zasługujące na miano p l e m i e n i a i przypisuje r o d o w i takie m . i n . cechy, j a k agnatyczna sukcesja, egzogamia, lokacja t e r y t o r i a l n a , spec­ j a l n y k u l t oraz i n s t y t u c j a zemsty r o d o w e j jako wskaźnik solidarności . W zgodzie z sytuacją dokumentowaną przez źródła Władimircow uważa, że w X I I I w i e k u proces dezintegracji rodów był już daleko posunięty i towarzyszyło m u powstawanie g r u p o f u n k c j a c h p o l i t y c z n y c h tworzą­ cych się n a podstawie zależności feudalnych, w których pokrewieństwo, było jedynie wtórną siłą integrującą. 6 Z k o l e i Bacon uważa, iż w społeczeństwie m o n g o l s k i m r o d y n i e i s t n i a ­ ły i istnieć nie mogły, gdyż było ono zorganizowane na zasadzie „ple­ miennego pokrewieństwa genealogicznego". Zgodnie z nią najszerszą g r u ­ pą f i k c y j n y c h k r e w n y c h jest plemię dysponujące wspólną genealogią i dzielące się według schematu segmentarnego n a podpiemiona, gałęzie, lineaże i rodziny. Podział t e n — zresztą niejako z założenia — m a być mało precyzyjny, gdyż realizuje się dość dowolnie na continuum prowa­ dzącym od r o d z i n y jako f o r m y wyjściowej do plemienia. Wszystkie g r u p y powstające między t y m i e k s t r e m a m i muszą być płynne, t a k b y mogły łatwo przystosowywać się (m. i n . adaptować swoją interpretację genea­ logiczną) do zmian p o l i t y c z n y c h i t e r y t o r i a l n y c h . Z tego względu poszcze­ gólne i c h f o r m y nie są wyróżniane terminologicznie i noszą wspólnie 6 „Typowy związek k r e w n y c h b i o l o g i c z n y c h agnatycznego oparty n a zasadzie oraz egzogamii, związek p a t r i a r c h a l n y z p e w n y m i pokrewieństwa tylko cechami prze­ żytkowych stosunków k o g n a t y c z n y c h , z indywidualną gospodarką, l e c z ze wspólnotą terenów p a s t w i s k o w y c h , przewidujący przy zachowaniu określonych p r a w p e w n e szczególne p r a w a dla starszego, z e m s t y i s p e c j a l n y m k u l t e m " (Władimircow, s. 58). związek d l a młodszego s y n a zjednoczony instytucją �95 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW z p l e m i e n i e m nazwę óboy. (Stąd też pochodzi nazwa ta k określonej s t r u k ­ t u r y społecznej, przyjęta przez autorkę dla w s z y s t k i c h podobnych p r z y ­ padków również poza światem m o n g o l s k i m ; Bacon, s. 129-130). W t e j koncepcji, właściwie odrzucającej występowanie s t r u k t u r y r o d o w e j , opory wzbudza n i e t y l k o równorzędne t r a k t o w a n i e g r u p krewniaćzych (lineaż) z k o r p o r a c y j n y m i (rodzina) i czysto p o l i t y c z n y m i (plemię), lecz również jej niezgodność z f a k t a m i . ! Lineaż m i n i m a l n y u Mongołów, wokół którego k o n c e n t r u j e się w i e l k a rodzina, może być uznany za replikę g r u p krewniaćzych wyższego szcze­ bla z d w o m a i s t o t n y m i zastrzeżeniami — nie m a on n a z w y własnej oraz przypisuje ważną rolę sukcesji m i n o r a l n e j (o c z y m dalej). Bacon t w i e r ­ dzi, iż w i e l k a rodzina stanowiła podstawę organizacji społecznej M o n g o l i i średniowiecznej, z której wyrastały j e d n o s t k i t y p u lineażu i plemienia. Jeśli twierdzenie to rozumieć w t e n sposób, że na organizacji r o d z i n y wzorowały się inne k o r p o r a c y j n e g r u p y krewniacze, to nie będziemy w stanie go zweryfikować ze względu n a b r a k materiałów (niezależnie od zastrzeżeń w y m i e n i o n y c h wyżej). Jednakże można dowieść, że w społe­ czeństwie t y m istniał wyraźny k o n t r a s t między strukturotwórczą rolą r o ­ d z i n y i lineażu, a wcześniej także r o d u , nie mówiąc już o powstających na i c h miejsce g r u p a c h p o l i t y c z n y c h i w o j s k o w y c h . N i e były one odwzo­ r o w a n i e m organizacji r o d z i n y . Twierdzenie Bacon w y d a j e się t y m b a r ­ dziej wątpliwe, że wyjaśnianie f o r m krewniaczej organizacji wychodzące od r o d z i n y , a nie od zasady sukcesji, zostało w etnologii zakwestionowane jako mało owocne. Bacon operuje pojęciem „genealogii p l e m i e n n e j " jako głównym w y ­ znacznikiem poczucia przynależności g r u p o w e j , co m u s i m y poddać w wąt­ pliwość n i e odrzucając samego występowania t a k i e j genealogii. Tajna historia podaje listę 12 przodków poprzedzających bezpośredniego zało­ życiela l i n i i Czyngis-chana (którego w dalszych w y w o d a c h u z n a m y za przodka r o d u ) , otwieraną przez parę zwaną Szary W i l k i Piękna Łania. W i e m y jednak, że już w X I V w i e k u Raszid e d - D i n ( I s. 80) w y p r o w a d z a pochodzenie władców mongolskich oraz i n n y c h ludów t u r e c k i c h w prostej l i n i i od Noego, k r o n i k i zaś okresu nowożytnego od legendarnych wład­ ców i n d y j s k i c h sprzed setek tysięcy l a t . M i t genealogiczny jest w t y m w y p a d k u niezależny od genealogii g r u p krewniaćzych i służy h o n o r y f i k a c j i l i n i i panującej oraz każdorazowo odpowiada o b i e g o w y m koncep­ cjom ideologicznym — szamańskiej, muzułmańskiej (powstałej na dworze Mongołów irańskich) oraz b u d d y j s k i e j . Inną wersją poglądu o genealogii plemiennej jest błędne przekonanie K r a d e r a (s. 321-322), iż każdy M o n ­ goł uważał się za spokrewnionego z Czyngis-chanem i mógł wyprowadzić od niego swe pochodzenie. W istocie dotyczyło to t y l k o a r y s t o k r a c j i chał7 7 D l a potrzeb potoczystości średniowieczny ( r e p r e z e n t o w a n y (reprezentowany wykładu wprowadzamy umowny podział n a okres p r z e z źródła z X I I I i X I V w i e k ó w ) oraz nowożytny p r z e z k r o n i k i X V I I i X V I I I wieków). �96 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z chaskiej i quasi-rodowej g r u p y pochodzeniowej nowożytnych Bordżiginów. Był to już c z w a r t y etap imitologizacji genealogii, również w s w o i m założeniu ideologiczny ze względu na cześć religijną, którą zaczęto ota­ czać osobę chana, b y wynieść jego potomków do pozycji altan uruy — złotego r o d u . Bacon odrzuca symbolikę, k u l t i egzogamię jako elementy towarzyszą­ ce g r u p i e krewniaczej. Symbolikę przypisuje g r u p o m w o j s k o w y m (buńczuki), ceremonie k u l t o w e jedynie rodzinie, egzogamię zaś zakresowi pa­ mięci genealogicznej. Ponadto odmawia Mongołom konsekwentnie p a t r y linearnej sukcesji pokrewieństwa proponując na to miejsce „asymetrycz­ ną ambilinealność", tzn. dwulinearność z przewagą l i n i i ojcowskiej (s. 4851, 58-65, 107). Są to zasadnicze elementy a r g u m e n t a c j i a u t o r k i przeciwko i s t n i e n i u rodu. P r z y p o m n i j m y , że opiera się ona na m a t e r i a l e z X I I I - X I V wieków, który już przez Władimircowa został uznany za źródło do ana­ l i z y kształtowania się stosunków f e u d a l n y c h niszczących poprzednią orga­ nizację g r u p krewniaćzych. N i e p o w i n n o zatem dziwić występowanie i nawet dominacja s y m b o l i k i wojskowej, t y m n i e m n i e j można również znaleźć ślady tego, co mogło być symboliką rodową. Tę kwestię zosta­ w i a m y jednak na później. Sytuacja „postrodowa" wyrażająca się w przekształceniu g r u p y k r e w ­ niaczej w polityczno-wojskową, operującą częściowo ideologią solidarności krewniaczej, zadecydowała również o nieporozumieniu t e r m i n o l o g i c z n y m dotyczącym pojęć obóy i yasun. Potrzeba i c h zdefiniowania nasunęła p e w n y m a u t o r o m ze środowiska językoznawców sugestię przyporządko­ w a n i a i c h t y m d w u g r u p o m — rodowej i postrodowej, m i m o że ta ostat­ nia najprawdopodobniej żadnego wyróżnienia terminologicznego nie w y ­ maga (przynajmniej jeszcze w X I I I w i e k u ) . S t a n o w i b o w i e m r e z u l t a t ewo­ lucyjnego r o z w o j u r o d u , czy też zakłócenia w t y m r o z w o j u , i chętnie przez samych Mongołów widziana była jako jego k o n t y n u a c j a celem p o d t r z y m a n i a więzi płynących z solidarności k r e w n y c h . Świadczy o t y m p o l i t y k a Czyngis-chana zachowująca fikcję t r a d y c j i krewniaczej w g r u ­ powej organizacji zmilitaryzowanego społeczeństwa. T e r m i n y d l a g r u p krewniaćzych (a także niektóre e t n o n i m y ) zachowały się w użyciu jeszcze długo po z a n i k u t y c h g r u p i oznaczały już zupełnie inne elementy s t r u k ­ t u r y społecznej. Z a t e m to, co było odstępstwem od n o r m y , starało się f i k c y j n i e w tej n o r m i e utrzymać przez kontynuację zewnętrznego j e j a t r y b u t u , j a k i m była nazwa. K o n t r o w e r s j a dotycząca zakresów znaczeniowych terminów obóy i yasun ma u swego podłoża również założenie (przynajmniej u niektórych auto­ rów), że oba odnosić się muszą do konkretów s t r u k t u r y społecznej, c z y l i do zbiorowości l u d z k i c h . Zarówno jeden, j a k i d r u g i odnoszony b y w a do r o d u , lecz t y l k o Bacon stawia między n i m i znak równości . Władimircow 8 8 W r o z u m i e n i u B a c o n , (s. 116), która o d r z u c a występowanie r o d u u Mongołów, oba t e r m i n y miały odnosić się do dowolnego u g r u p o w a n i a krewniaczego. Autor tych �97 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW i K o t w i c z uważają, że t y l k o jeden z n i c h dokładnie określa grupę rodową, d r u g i zaś ma być s y n o n i m e m wprawdzie, lecz daleko m n i e j p r e c y z y j ­ n y m . T a k więc Władimircow uznaje oboy za odpowiednik r o d u oraz jego odgałęzień, c z y l i zgodnie z naszą terminologią — lineaży (s. 58, 71), n a ­ tomiast yasun za „zespół k r e w n y c h agnatów" (s. 46). Z k o l e i K o t w i c z (1948, s. 160-162) wychodząc z f a k t u , że g r u p y określane w Tajnej historii jako oboy stanowią w istocie zespoły wojskowo-polityczne o zróżnicowa­ n y m składzie pochodzeniowym, uważa je za luźną jednostkę s t r u k t u r y społecznej przyjmując jednocześnie, że yasun odpowiada rodowej grupie krewniaczej. Podobne stanowisko zajmuje również Kałużyński (1970, s. 180, 1970a, s. 40). Jesteśmy skłonni sądzić, że o p i n i a Władimircowa n a j ­ lepiej oddaje stan f a k t y c z n y przyjmując, że zastrzeżenia Kotwiczą d o ­ tyczą okresu rozkładu organizacji rodowej, c z y l i s y t u a c j i , k i e d y na j e d ­ n o s t k i t y p u r o d u nałożyły się feudalno-wojskowe g r u p y stosujące rodowe e t n o n i m y . Tajna historia w y d a j e się nie pozostawiać co do tego wątpli­ wości stosując oboy w znaczeniu g r u p y l u d z i o wspólnym p r z o d k u . N a ­ tomiast yasun n i e jest pojęciem z zakresu s t r u k t u r y społecznej, n i e odnosi się b o w i e m do f o r m a l n i e określonej j e d n o s t k i podziału społecznego, cho­ ciaż obejmuje zespół l u d z i mogący się z taką jednostką pokrywać. Z n o w u wydaje się, że Władimircow właściwie uchwycił znaczenie tego t e r m i n u (chociaż zabrakło m u konsekwencji, gdyż n i e k i e d y stosuje go w znaczeniu „ród", por. s. 137). P r e c y z y j n i e j d e f i n i u j e t o pojęcie K r a d e r (s. 324) j a k o „konceptualizację wspólnego patrylinearnego pochodzenia i związku ag9 slów, wychodząc z i n n y c h przesłanek, również wypowiadał opinią o i d e n t y c z n y m z n a c z e n i u obu terminów (określającym zastąpił drugi w h i s t o r y c z n y m ( S z y n k i e w i c z , s. 307). Z poglądu tego obecnie rozwoju grupę rodową) sugerując, że j e d e n z nich m u s i m y wycofać się. 9 T e r m i n ten pojawia się właściwie wyłącznie w opisie genealogii stępuje z e t n o n i m e m zespołu o r a z i m i e n i e m jego p r z o d k a (dalej w n i m y n i e są już o p a t r y w a n e określeniem oboy). W s k a z u j e i współwy- tekście T H M etno­ to wyraźnie n a jego k o n o ­ tację krewniaczą. Późniejsze losy g r u p n a z w a n y c h początkowo oboy n i e mają zatem istotniejszego z n a c z e n i a d l a i n t e r p r e t a c j i t e r m i n u . Można n a w e t twierdzić, że autor k r o n i k i zdawał sobie sprawę z jakościowej różnicy między grupą krewniaczą i u g r u ­ powaniem feudalno-wojskowym. historyczno-genealogicznej Zdarza przedstawiono się b o w i e m , że e t n o n i m y , które w j a k o oboy, p r z y r e l a c j o n o w a n i u z czasów współczesnych a u t o r o w i określane są j a k o irgen, „lud", społeczność, w której r e p r e z e n t o w a n e notację t e r m i n u irgen sugeruje co o z n a c z a p r z y p u s z c z a l n i e są różne g r u p y T H M § 11). D o t y c z y części wydarzeń krewniacze (taką k o ­ to np. Dżiirkinów, Uruutów i Mangkutów, pod którymi to e t n o n i m a m i kryły się w c z a s a c h C z y n g i s - c h a n a woj­ s k o w e f e d e r a c j e k i l k u odrębnych lineaży l u b i c h fragmentów ( T H M §§ 137, 139, 170, 208). P o z a t y m t e r m i n irgen Tatarzy, stosuje się w o b e c t a k dużych zespołów j a k Mongołowie, Merkici, Najmanowie, m a podobny z a k r e s co ulus, Irgen K i t a n i e c z y T u n g u c i . J a k się w y d a j e , odnosi się j e d n a k do innego termin ten a s p e k t u pojęcia plemię. r o z u m i e m y m i a n o w i c i e j a k o społeczność powiązaną wspólnotą kulturową i p i e ­ lęgnującą przekonanie o jedności pochodzenia, oznaczałby raczej zdaje się obejmować s w o i m z a k r e s e m również pojęcie 7 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 podczas gdy ulus tę samą społeczność ujętą w strukturę polityczną. W c z a s a c h nowożytnych ulus irgen. �98 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z natycznego". N i e jest więc kość yasun grupą krewniacza, lecz abstrakcją związku spajającego taką grupę, inaczej mówiąc t e r m i n t e n oznacza linię pochodzeniową. Myśl taką można także wyczytać u Raszid ed-Dina ( I s. 153-154): „każda gałąź była znana pod określoną nazwą i stanowiła oddzielny obak, оЪак zaś stanowią ci, którzy należą do określonej kości i r o d u " . Pojęcie „kości" m a więc charakter ogólniejszy i może być p r e c y ­ zowane etmonimem dowolnego szczebla n a określenie związku z daną grupą krewniacza, n p . K i j a t , Tajcziut, M e r k i t . To ostatnie sformułowanie każe powrócić do rozróżnienia ród — lineaż i jego t e r m i n o l o g i c z n y c h odpowiedników. Jeśli oba te rodzaje g r u p k r e w ­ niaćzych c z y m k o l w i e k poza względną liczebnością wyróżniały się, w i n n o t o było znaleźć odzwierciedlenie w t e r m i n o l o g i i . Wjatkiina (1969 s. 40) sugeruje, że r o d o w i odpowiada określenie dboy, natomiast jego rozgałę­ zieniom (czyli lineażom) yasun. N i e można się z t y m zgodzić, ponieważ wszystkie n i e m a l zastosowania oboy w Tajnej historii dotyczą naszym zdaniein lineaży. Charakterystyczne, że k r o n i k a t a odnosi dboy w zasadzie do lineaży r o d u Bordżigin, inne zaś g r u p y określa inaczej . Płynie to z całościowego sposobu widzenia świata zewnętrznego; przynależność l i neażowa osób należących do i n n y c h rodów nie podlegała i d e n t y f i k a c j i bez wyraźnej po t e m u potrzeby. I d e n t y f i k a c j a ta ulegała dalszemu uogólnie­ n i u w miarę zwiększania się odległości społecznej. Obce plemiona ( K e r e i ci, M e r k i e i , Tatarzy) z rzadka t y l k o reprezentowane są przez e t n o n i m y rodowe, co zachodzi wówczas, g d y sytuacja t y c h rodów jest w jakiś spo­ sób odimienna w stosunku d o reszty plemienia. Możemy więc przypuszczać, że óboy określał w istocie lineaż, ród n a ­ tomiast n a z y w a n y był inaczej, j a k k o l w i e k t r u d n o jest odpowiedzieć na p y t a n i e : jak? Tajna historia (§ 262) podsuwa n a m zestaw trzech możli­ wości odnoszących się przypuszczalnie do t r z e c h różnych szczebli o r g a n i ­ zacji społecznej: ayimay, qarin, ir gen. O s t a t n i z n i c h dotyczy n a j p r a w d o ­ podobniej plemienia (por. p r z y p . 9), zatem wśród d w u pierwszych może 1 0 n 1 0 Por. zwrot: „należący d o yasun Kijat oraz oboy Bordżigin" zarejestrowany u R a s z i d e d - D i n a oraz w k i l k u k r o n i k a c h nowożytnych. N a s z y m z d a n i e m Bawden przetłumaczył j e n i e z b y t właściwie j a k o „należący do r o d z i n y K i j a t i k l a n u Bordżi­ g i n " (1955, s. 118, 125). G d y b y ś m y Kijatów t r a k t o w a l i n a p o d s t a w i e Tajnej historii j a k o grupę k r e w n i a c z a , byłby to w istocie m i n i m a l n y lineaż, c z y l i w i e l k a r o d z i n a . J e d n a k w powyższym z w r o c i e i d z i e o linię pochodzeniową, która zgodnie z d u c h e m języka mongolskiego j a k o pojęcie g e n e r a l n i e ] sze p o p r z e d z a b a r d z i e j szczegółowe p o ­ jęcie r o d u . G d y b y tłumaczenie B a w d e n a było p o p r a w n e , kolejność w o r y g i n a l e m u ­ siałaby być o d w r o t n a . 1 1 W istocie d o t y c z y to także g r u p wyodrębnionych w generacji Bodonczara, a więc n i e będących Bordżiginami. T H M n a z y w a j e również oboy, a l e dzieje się to podczas p r e z e n t o w a n i a genealogii, c z y l i n a u m o w n y m p o z i o m i e c h r o n o l o g i c z n y m p o ­ czątków t y c h grup, k i e d y n i e stanowiły one j e s z c z e odrębnych rodów, l e c z t y l k o lineażowe odgałęzienia w r a m a c h jednoczącej j e wówczas g r u p y . Z a t e m z a s t o s o w a n i e w tym wypadku t e r m i n u oboy było u z a s a d n i o n e , jeśli kojarzył się on z wewnętrznego podziału w r a m a c h g r u p y rodowej. pojęciem �99 G R U P Y K R E W N I A C Z E Ú MONGOŁÓW znajdować się t e r m i n d l a r o d u . Haenisch (1939) przypisuje i m w s z y s t k i m znaczenie Stamm, chociaż dokładniejsza analiza językowa mogłaby je c h y ­ ba uściślić. O g r a n i c z y m y się zatem t y l k o do domysłu, że p o s z u k i w a n y m t e r m i n e m może być ayimay . Sugeruje to jego zastosowanie w kronice ( T H M § 156), a także etymologia w y r a z u (por. Bertagajew, s. 30). T e r m i n ten, którego generalne znaczenie „zbiór j e d n o r o d n y c h części składowych" pozostaje a k t u a l n e do dziś, k o j a r z y się z r o d e m jalko zespołem s p o k r e w ­ n i o n y c h lineaży. Rozumienie go jako nieokreślonej g r u p y krewniaczej za­ chowało się jeszcze w czasach nowożytnych , j a k k o l w i e k w p r a k t y c e językowej ograniczyło się ono w zasadzie do j e d n o s t k i podziału a d m i n i ­ stracyjnego l u b feodum (por. Władimircow, s. 139-140). 12 13 I n n y m nieporozumieniem s p o t y k a n y m w l i t e r a t u r z e , którego wyjaś­ nienie n i e może budzić żadnych k o n t r o w e r s j i , jest wspomniana uprzednio teza Bacon o dwulinearności Mongołów. Inaczej mówiąc jest to spoty­ kana także u i n n y c h autorów (por. Władimircow, s. 48-49) koncepcja obocznego występowania sukcesji macierzystej, niezależnie od zasadniczo dominującej p a t r y l i n i i . N i e m a m y t u n a myśli przypadków k w a l i f i k o ­ w a n y c h j a k o pokrewieństwo kognatyczne, lecz kwestię przekazywania przynależności grupowej przez k o b i e t y . Jako przykłady t e j rzekomej p r a k t y k i c y t u j e się wspomniane w źród­ łach sytuacje, k i e d y synowie poczęci po śmierci l u b pod nieobecność p r a ­ w o w i t e g o męża zaliczani są do jego g r u p y pochodzeniowej ( T H M §§ 18, 40). Zakłada się, że skoro ojciec biologiczny nie adoptuje syna do swojej l i n i i , dziecko uzyskuje przynależność grupową za pośrednictwem m a t k i . Tymczasem w s k u t e k egzogamii matika należy do zupełnie i n n e j l i n i i n i e będącej linią j e j męża a n i też j e j pozamałżeńskiego p a r t n e r a , dzieci zaś zaliczane są nieodmiennie do l i n i i męża. M a m y t u d o czynienia z oczy­ w i s t y m p r z y p a d k i e m ojcostwa społecznego, zawsze należącego do męża k o b i e t y (lub też j e j ojca, jeśli idzie o dzieci przedmałżeńskie), który moż­ na określić j a k o kompleks Onana. Tej więc t y l k o zasadzie, a nie obocznej m a t r y l i n i i , należy przypisać f a k t , że ród Bordżiginów, a w n i m także l i ­ neaż Dżadaran, znalazły się w zespole Mongołów, a nie innego plemienia (przodkowie t y c h g r u p pochodzili z nieprawego łoża). W podobnej zresztą s y t u a c j i był p i e r w o r o d n y s y n Czyngis-chana. 1 2 W ł a d i m i r c o w (s. 136-137) r o z u m i e t e r m i n j a k o zespół s p o k r e w n i o n y c h rodzin koczujących n a j e d n y m t e r y t o r i u m , „podplemię l u b r a c z e j f r a t r i a " , chociaż z d a r z a się, że używa go w z n a c z e n i u w i e l k i e j r o d z i n y (s. 180). B a w d e n 84.2) tłumaczy ayimay (1955, s. 170 p r z y p . j a k o „sub-tribe" idąc p r z y p u s z c z a l n i e z a Władimircowem. D o ­ t y c z y to j e d n a k X V I I w i e k u . 1 3 Np. k r o n i k a M e r g e n G e g e n a używa określenia „zebrali s p o k r e w n i o n e ajmaki z c z t e r e c h s t r o n " (Bałdanżapow, s. 141, k o l . 29v) oraz często stosuje t e n t e r m i n w r a z z e t n o n i m a m i , które n a p o d s t a w i e T H M można identyfikować j a k o rody, chociaż także j a k o lineaże i p l e m i o n a (tamże, k o l . 25r, 30r, 34rv, 35r, 37rv). P o d o b n e zasto^ s o w a n i a s p o t y k a się w a n o n i m o w e j Altan Tobczi (Bawden 1955). �100 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 3. P R Ó B A R E K O N S T R U K C J I R O D U MONGOLSKIEGO Jeśli p r z y j m u j e m y , że społeczeństwo mongolskie epoki i m p e r i a l n e j wkroczyło w okres postrodowy, oznacza to, że zakładamy wcześniejsze istnienie organizacji r o d o w e j . Tajna historia często operuje n a z w a m i d u ­ żych związków p l e m i e n n y c h zamieszkujących stepy dziś zwane m o n g o l ­ s k i m i (Kereici, M e r k i e i , Najmanowie) w kontekście sugerującym istnienie u n i c h c e n t r a l n e j organizacji p o l i t y c z n e j o charakterze państwowym. N a ­ tomiast samych Mongołów t r a k t u j e ona w rozproszeniu sugerując, że państwowa organizacja zjednoczonych Mongołów — qamuq Mongol ulus —• powstawała i n c y d e n t a l n i e , jeśli znalazł się odpowiednio s i l n y p r z y ­ wódca. Istnieją też wskazówki mówiące o politycznej samodzielności g r u p mongolskich, które z dużym prawdopodobieństwem uznać można za r o d y . C z y n i m y t a k n a przekór rozpowszechnionej w l i t e r a t u r z e mongolistycznej tendencji do n a z y w a n i a p l e m i e n i e m małych n a w e t g r u p k r e w n i a ­ ćzych, które n i e zasługują często n a miano r o d u (klasycznym przykła­ d e m są t u t a j Tajcziuci). Oczywiście w X I I I w i e k u samodzielność g r u p szczebla r o d u była j e d y n i e fikcją, t y m ważniejsze są zatem sugestie k r o ­ n i k i świadczące, że mogła ona istnieć w przeszłości. Celowe w y d a j e się podjęcie próby r e k o n s t r u k c j i tego, co mogło być w w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h r o d e m l u b lineażem. P u n k t e m wyjścia będzie tablica genealogiczna g r u p krewniaćzych sporządzona na podstawie i n f o r ­ m a c j i dostarczonych przez Tajną historią (tabl. I ) . Pominięto w n i e j i m i o ­ na osób, umieszczając j e d y n i e n a z w y g r u p p r z y symbolach osób uznanych za i c h założycieli. Związki genealogiczne demonstrują ojcostwo społeczne lekceważąc w y p a d k i wątpliwego ojcostwa 'biologicznego. Jak w y n i k a z t a b l i c y , Tajna historia dostarcza i n f o r m a c j i genealogicz­ nej o Bordżiginach — g r u p i e krewniaczej Czyngis-chana — z k i l k o m a uzupełnieniami dotyczącymi g r u p powstałych równocześnie z Bordżigi­ n a m i . Zgodnie z przedstawioną w t a b l i c y kompozycją etnonimów, t e r m i n Bordżigin może być stosowany w d w u znaczeniach: szerszym — wszyst­ k i c h potomków Bodonczara włączając t y c h , którzy w y d z i e l i l i się w opa­ trzone e t n o n i m e m p o d g r u p y , zwane dalej lineażami, oraz węższym — potomków Bodonczara w l i n i i przekazywanej według zasady p r i m o g e n i ­ t u r y , z w a n y c h dalej lineażem Bordżigin. I n f o r m a c j a przekazana przez kronikę n i e jest j e d n a k k o m p l e t n a , gdyż p o m i j a g r u p y , które musiały powstać w w y n i k u segmentacji t y c h , które zainicjowane zostały w gene­ racjach wyższych od I V . Jest to zatem p r a k t y c z n i e genealogia l i n i i po14 15 1 4 nie S y n B o d o n c z a r a , który przejął transmisję lineażu o tej s a m e j co ród n a z w i e , był s y n e m n a j s t a r s z y m , j a k tego należałoby oczekiwać. Jednakże w e d ł u g i n t e r ­ p r e t a c j i Tajnej jem". 1 5 historii był on p i e r w o r o d n y m z żony „poślubionej zgodnie z o b y c z a ­ D w a j jego s t a r s i b r a c i a p r z y r o d n i b y l i u r o d z e n i z b r a n k i w o j e n n e j i k o n k u b i n y . Np. n a z w y się w genealogii występujące podanej w t a b l i c y bez t o w a r z y s t w a przez Tajną historię, trójkątów n i e znalazły l e c z zostały z i d e n t y f i k o w a n e części t e k s t u , która d o t y c z y wydarzeń z a życia C z y n g i s - c h a n a . w tej �101 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 1 X A Д A Д T Д 1 Д Г DORBEN IX T& A BELGÜNÜT Г Goa T A BÜGÜNÜT KATAGIN Bodónczar ЮОГ11 SALDZI'UT 4 BORDZIGIN г T DZADARAN Atan А DZE'ÜREIT BA'AR IN VIII Ч1СМ MENEN 1 . NICZUGuT BA'ARIN VII VI í I í I A~^ А д А A Д NOJAKIN i BARUtAS WK. MAŁY BARULA BUDA'AT Г 1 AAA AOARKIN 1 URU'UT MANGKUT 1 KAR DA'AT Д IV A Д 1 TAJCZI'UT Á BESÜT I I 7 CZINOS TO'OLES I ORONAR KONGKOTAN ARUfcAT SÜNIT I 3 I TELENGUT I KABTURGAS GENIGES Д ¡I j А A A A A A KIJAT? A -1 l-XI -2 T CZINOS -3 A A W OŻURKIN ГА A AAAA A Czyngis chan ТаЫ. I . G e n e a l o g i a lineaży Bordżiginów Legenda: Bordżigin — nazwa lineażu zapoczątkowanego w danym miejscu genealogii; Ałan Goa — imię osoby; 1 — zidentyfikowany wypadek patronimicznej nazwy lineażu, 2 — nume­ racja pokoleń wstępnych w stosunku do Czyngis-ehana, 3 — lineaż, którego przodek nie został dokładnie umiejscowiony, 4 — porządek prezentacji rodzeństwa od najstarszego z lewej strony. Grubą kreską pionową zaznaczono przebieg głównej linii Bordżiginów (senioralnego lineażu maksymalnego) �102 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z chodzeniowej Czyngis-chana, a n i e zespołu s p o k r e w n i o n y c h lineaży wcho­ dzących do szeroko r o z u m i a n e j g r u p y Bordżigin. N i e jest t o n a w e t genea­ logia lineażu Bordżiginów, gdyż nie mówi wiele o p o t o m k a c h osób p r z y ­ p i s a n y c h generacjom I do I I I i nic w ogóle o rówieśniczej generacji sa­ mego chana w jego własnym lineażu. T y m n i e m n i e j n i e może ulegać wątpliwości, że n a z w y pojawiające się w r a m a c h g r u p y Bordżigin są e t n o n i m a m i lineaży, n i e zaś rodów. Niezależnie b o w i e m od każdorazowego przodka założyciela ebüge uznają one Bodonczara za swego przodka krań­ cowego yeke ebüge, o jego matce zaś Raszid e d - D i n mówi: „Ałan Goa — przodek w s z y s t k i c h " . Wszystkie te lineaże uważały się za spokrewnione, nie wyłączając Dżadaranów ( T H M §§ 105, 121) założonych przez człowieka związanego z Bordżiginami jedynie pokrewieństwem społecznym, a nie związkiem k r w i . Stanowiły one razem grupę egzogamiczną. Najbliższe g r u p y , z którymi wchodzono w związki małżeńskie, t o Sałdżiut oraz Dórben (Władimircow, s. 47). Ponieważ Sałdżiuci, podobnie j a k Bordżigini, wywodzą swe pochodzenie od synów Ałan Goy, oznacza to, że uznanie tej k o b i e t y za „przodka w s z y s t k i c h " było wyrażeniem m e t a f o r y c z n y m bez k o n k r e t n y c h k o n s e k w e n c j i egzogamicznych, a t y m s a m y m dla organizacji krewniaczej . 16 Uznanie całej w i e l k i e j g r u p y Bordżigin za najszerszą jednostkę egzo­ gamiczną pozwala n a m widzieć w niej potencjalny ród. Grupę tę wyróż­ n i a znamienny f a k t , że na 56 etnonimów występujących w Tajnej historii z i d e n t y f i k o w a n y c h jako mongolskie aż 28, czyli dokładnie polowa nazw, należy do zespołu Bordżigin. Pozostałe określają najprawdopodobniej g r u ­ p y s t r u k t u r a l n i e równorzędne Bordżiginom w najszerszym r o z u m i e n i u (spotyka się je często n a poziomie c h r o n o l o g i c z n y m początków tego r o d u ) , nie zaś segmenty t y c h grup—lineaże. Oznacza to, że w k o n t a k t a c h ze­ wnętrznych operowano pojęciami (nazwami własnymi) odnoszącymi się do większych zespołów, przypuszczalnie r o d o w y c h , pojęciem zaś lineażu w k o n t a k t a c h ograniczonych do własnej g r u p y r o d o w e j . Tego rodzaju dwoistość spojrzenia „na zewnątrz — na wewnątrz" umacnia hipotetyczne założenie, że szeroko r o z u m i a n i Bordżigini b y l i grupą rodową. Przyjęliśmy, że etno-nim Bordżigin można rozumieć d w o j a k o — na określenie lineażu grupującego csobników oznaczonych w tabl. I trój­ kątem bez towarzyszącej nazwy, oraz na określenie r o d u grupującego 16 Po śmierci męża Ałan Goa urodziła t r z e c h synów przez s t a r s z y c h b r a c i ze wspólnoty rodzeństwa. P o t o m k o w i e wyłączonych następnie tej wyłączonej trójki z n a n i b y l i później p o d nazwą N i r u n ó w ( t e r m i n s p o t y k a n y t y l k o u R a s z i d e d - D i n a : I s. 152; zaś T H M p r z e m i l c z a go), która obejmowała t r z y rody, w t y m Bordżiginów i Sałdżiutów. Ponieważ te ostatnie dopuszczały małżeństwo s w o i c h członków, N i r u n i n i e b y l i grupą egzogamiczną, a n i też n i e m i e l i c e c h k o n k r e t n i e wyodrębnionej p y społecznej ( k r e w n i a c z e j ) , j a k możemy sądzić z f a k t u , że Tajna ich istnienie. T r u d n o jednak całkowicie g r u p y r o d o w e miał m i e j s c e w przeszłości. wykluczyć, że r o z p a d gru­ historia pomija Nirunów na trzy �103 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW wszystkie lineaże założone przez potomków Bodonczara jako przodka r o ­ du. N i e m a m y możliwości bezpośredniej w e r y f i k a c j i tego założenia, Tajna historia b o w i e m ogranicza się wyłącznie do jednokrotnego użycia e t n o n i m u mówiąc o p o w s t a n i u nazwy, p o t e m zaś j a k b y zapomina o i s t n i e n i u tak określonej g r u p y (podobny los spotkał jeszcze pięć i n n y c h g r u p m o n ­ golskich, co nie m u s i oznaczać i c h w y m a r c i a , a jedynie nieobecność na arenie wydarzeń koncentrujących się wokół Czyngis-chana). Może to w y ­ nikać stąd, że Bordżigini w o b u znaczeniach n i g d y n i e występowali s o l i ­ darnie i w Tajnej historii jest wiele przykładów na ustawiczne przesu­ nięcia lojalności i z m i a n y aliansów . Nie pomogą w rozwiązaniu p r o b l e ­ m u zakresu inazwy również mongolskie k r o n i k i nowożytne, które zgodnie z ukształtowaną pod koniec istnienia i m p e r i u m tradycją, m i a n e m B o r dżigin określają potomków Czyngis-chana w l i n i i prostej. M u s i m y p r z y t y m odnotować f a k t r z a d k o s p o t y k a n y w genealogiach r o d o w y c h , t e n mianowicie, że przodek r o d u nie jest postacią w y i z o l o w a ­ ną, zajmującą wyjątkową — a więc samotną — pozycję w l i n i i genealo­ gicznej. Przeciwnie, znamy jego b r a c i rodzonych, p r z y r o d n i c h i stryjecz­ n y c h . Z n a m y też szczegółowo pewne k o n f l i k t y wewnętrzne całej t e j rodziny. Sytuacja taka jest z n o w u bliższa naszym wyobrażeniom o przod­ k u lineażu raczej niż r o d u . Można b y więc jeszcze rozpatrywać e w e n t u a l ­ ność, że Bodonczar ze s w y m i d w o m a r o d z o n y m i braćmi b y l i drugą gene­ racją przodków r o d u . Taką interpretację podsuwa istnienie e t n o n i m u N i r u n obejmującego potomków tej trójki (por. p r z y p . 16). W i e m y jednak, że w X I I I w i e k u nie była t o grupa egzogamiczna, co narusza podstawowe k r y t e r i u m wyróżnienia r o d u i pozostawia nas w punkcie wyjścia. P r z y ­ puszczenie Bacon, że społeczeństwo mongolskie nie znało i n s t y t u c j i r o d u , znajduje pewne u s p r a w i e d l i w i e n i e w w y m i e n i o n y c h t u trudnościach, j a ­ k i e nasuwa f o r m a l n e określenie zakresu g r u p y Bordżigin. Materiał nie dostarcza n a m jednoznacznych i n f o r m a c j i dotyczących pozostałych elementów c h a r a k t e r y s t y k i r o d u (symbole jedności, t e r y t o ­ r i u m , władza, k u l t ) . Z Tajnej historii d o w i a d u j e m y się pośrednio o istnie­ n i u obrzędów k u l t o w y c h obejmujących więcej niż jeden lineaż, a więc być może rodowych. K r o n i k a mówi mianowicie o w y p r a w i e kobiet wże­ n i o n y c h do lineaży Bordżigin i Tajcziut n a miejsce k u l t u przodków celem „wzięcia udziału w jedzeniu i p i c i u tego, co pozostaje po złożeniu o f i a r " . 11 18 1 7 Może n a j b a r d z i e j charakterystyczną ilustracją takiego s t a n u r z e c z y są a f i l i a c j e człowieka i m i e n i e m M o n g l i k należącego do lineażu K o n g k o t a n . Był on s o j u s z n i k i e m J e s i i g e j a , zaś po jego śmierci o j c z y m e m i o p i e k u n e m Czyngis-chana w jego m ł o ­ dzieńczych l a t a c h . Następnie przyłączył się do jego głównego k o n k u r e n t a o w p ł y w y wśród Mongołów — Dżamuki, po c z y m sprzymierzył się p o n o w n i e z C z y n g i s - c h a n e m , by znów po jakimś c z a s i e patronować s p i s k o w i p r z e c i w n i e m u . 18 T H M § 70. W e d ł u g przodkom", polskiego tłumaczenia kobiety te miały „złożyć co j e d n a k n i e k o n i e c z n i e o d p o w i a d a t e k s t o w i o r y g i n a l n e m u . w n i m b o w i e m z w r o t yekes-e qajaru ofiary Znajdujemy inerü, który oznaczać może „udać się do m i e j s c a �104 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Passus t e n i n t e r p r e t u j e m y przez analogię do buriackiego zwyczaju toxoren (por. W j a t k i n a 1946, s. 142). Polega on na t y m , że k o b i e t y nie nale­ żące do g r u p y krewniaczej swoich mężów i w związku z t y m nie biorące udziału w j e j obrzędach k u l t o w y c h organizowały po i c h zakończeniu o d ­ rębną kobiecą uroczystość mającą charakter zbiorowej zabawy. W M o n ­ g o l i i właściwej zwyczaj t e n n i e zachował się. Tajna historia n i e mówi n a m n i c o e w e n t u a l n y m i s t n i e n i u s y m b o l i integrujących ród poza wspólną nazwą. Również t e r y t o r i u m zajmowane przez Bordżiginów nie jest precyzyjnie określone, chociaż w odniesieniu do i n n y c h g r u p k r o n i k a umiejscawia je dość dokładnie . N i e z n a j d u j e m y też żadnych d a n y c h o i n s t y t u c j a c h władzy w r a m a c h g r u p y rodowej. Istniały w p r a w d z i e z całą pewnością kuriłtaje — powszechne zgromadze­ nia przedstawicielskie decydujące o najważniejszych sprawach p o l i t y c z ­ n y c h , nie w i e m y jednakże, czy były one związane z rodem. Tradycje w t y m zakresie można jednak chyba przypisać g r u p o m k r e w n i a c z y m . Raszid e d - D i n ( I s. 193) powiada, że „kiedy ród Czyngis-chana podejmuje decyzje, przebiega t o u n i c h z należnym uwzględnieniem zasad i obycza­ jów". Spośród Bordżiginów r e k r u t o w a l i się d w a j chanowie (jeszcze przed Czyngis-chanem), jednakże określani są o n i j a k o władcy mongolscy, a więc przywódcy j e d n o s t k i politycznej t y p u plemienia. O wyborze chana decydowały ostatecznie k w a l i f i k a c j e osobiste, ale — co jest godne p o d ­ kreślenia — k i l k a k r o t n i e w y m i e n i a się k r y t e r i u m przynależności do s t a r ­ szej l i n i i l u b p r i m o g e n i t u r y jako wystarczającą przyczynę w y b o r u ( T H M §§ 177, 179). W j e d n y m w y p a d k u dotyczy to starszeństwa l i n i i w r a m a c h Bordżiginów, co może sugerować, że g r u p a ta była t r a k t o w a n a w całości j a k o zespół e l e k c y j n y p r z y wyborze władcy, a więc uznawana za taką, która w i n n a mieć polityczne p r z y n a j m n i e j k i e r o w n i c t w o . Oznaczałoby t o wówczas k i e r o w n i c t w o r o d e m . D o d a j m y , że równoległe występowanie d w u terminów — chan i chagan, z których ostatni miał przypuszczalnie wyższą rangę, daje się interpretować jako oznaka zróżnicowania pozio­ mów władzy politycznej — być może odpowiednio na szczeblu r o d u i p l e ­ mienia, chociaż źródła nie wskazują na konsekwencję w t a k i m i c h sto­ sowaniu. 19 K r y t e r i u m starszeństwa l i n i i pojawia się jeszcze raz j a k o sposób s u k ­ cesji innego stanowiska o charakterze ponadlineażowym, mianowicie o k r e ­ ślanego t e r m i n e m beki. Według i n t e r p r e t a c j i Władimircowa (s. 49-50) god­ ność bekiego oznaczała funkcję głównego szamana w rodzie wypełniają­ cego najważniejsze obrzędy k u l t o w e . Czyngis-chan po u m o c n i e n i u się u władzy powołał na to stanowisko starca z lineażu B a a r i n wyjaśniając przodków". W p r a w d z i e z a pierwszą wersją o p o w i a d a się także M o s t a e r t (s. 301), lecz niektórzy i n n i tłumacze ( w t y m Damdinsüren) rozumieją t e r m i n qa)ar c z y l i j a k o „miejsce" — zaś z w r o t yekes " gajar dosłownie — j a k o „cmentarz przodków". Odwołajmy się do i n f o r m a c j i z a w a r t y c h w T H M §§ 9, 53, 94, 105, 176, 177, 219. �105 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW wybór t y m , że „Baarinowie b y l i [grupą] starszych k r e w n y c h " . F a k t t e n , obok tego, że u j a w n i a zasadę sukcesji f u n k c j i k u l t o w e j w rodzie, zawiera także wskazówkę, iż Czyngis-chan traktował właśnie Bordżiginów (w zna­ czeniu zespołu rodowego), a n i e żadną inną grupę j a k o centralną w t w o ­ r z o n y m przez siebie systemie władzy państwowej. P r z y całej r e w o l u c y j ności koncepcji organizacji społeczeństwa, jaką w o w y m czasie reprezen­ tował Czyngis ( p r z y n a j m n i e j w s k a l i mongolskiej), nie mógł on — albo nie chciał — całkowicie zerwać z tradycją, według której g r u p y k r e w ­ niacze tworzą strukturę społeczną. Przypuszczalnie był to w jego za­ mysłach d o d a t k o w y c z y n n i k integrujący państwo. To co dotychczas powiedziano o starszeństwie l i n i i w rodzie Bordżigin, zawiera p e w n e niekonsekwencje. Z jednej s t r o n y reprezentuje taką linię lineaż B a a r i n ( p r z y f u n k c j i bekiego), z d r u g i e j zaś lineaż Bordżigin (przez sam f a k t p r a w a do t r a n s m i s j i n a z w y r o d o w e j j a k o głównej n i e m a t e r i a l ­ nej i symbolicznej wartości, którą dysponuje grupa). Odwołajmy się jesz­ cze raz do t a b l . I . W y n i k a z n i e j , że p i e r w s z y m według starszeństwa był lineaż Dżadaran. Odebrano m u jednak przypuszczalnie p r a w a senioralne, ponieważ jego założyciel nie był r z e c z y w i s t y m s y n e m Bodonczara . K o ­ l e j n y lineaż B a a r i n założony był przez syna Bodonczara w p r a w d z i e , ale j a k podkreśla genealogia w Tajnej historii nie pochodził o n z p r a w o m o c ­ nego małżeństwa. T y m tłumaczy się przejęcie l u b uzurpacja senioralności przez potomków trzeciego z k o l e i syna Bodonczara. W t e j l i n i i zasada jest już konsekwentnie przestrzegana, transmisja lineażowej przynależ­ ności do Bordżiginów odbywa się t y l k o przez najstarszych synów k o l e j ­ n y c h pokoleń, jednakże znów p r z y końcu l i n i i pojawia się odstępstwo. Czyngis-chan n i e należał m i a n o w i c i e do senioralnej l i n i i Bordżiginów, gdyż jego dziad był d r u g i m z rodzeństwa, ojciec zaś dopiero t r z e c i m w kolejności. Znamienną korektę wprowadziły k r o n i k i epoki nowożytnej uznając obu l u b p r z y n a j m n i e j ojca za p i e r w o r o d n y c h , przywracając t y m s a m y m naruszoną zasadę senioralności, obowiązującą j a k widać rów­ nież w czasach nowożytnych. N i e jest również pewne, czy sam Czyngischan był najstarszym s y n e m Jesügeja. Tajna historia mówi jedynie o t y m , że był on p i e r w o r o d n y m z m a t k i - Hoelun, lecz n i e określa kolejności względem p r z y r o d n i c h b r a c i urodzonych z i n n e j żony Jesügeja. W p r a w 20 21 22 2 0 2 1 na T H M § 216. P o r . interpretację tego p a s s u s u u S z y n k i e w i c z a , s. 311. P o r . T H M § 40. N i e jest w y k l u c z o n e , że i n t e r p r e t a c j a t a została rozwinięta użytek lineażu C z y n g i s - c h a n a , b y dowieść nieprawomocności a s p i r a c j i p o l i t y c z ­ n y c h Dżamuki (z lineażu Dżadaran), głównego k o n k u r e n t a C z y n g i s - c h a n a w o władzę wśród Mongołów. F a k t , iż Dżamuka zdołał w s w o i m walce c z a s i e pozyskać l o ­ jalność większości lineaży Bordżiginów, może wskazywać n a to, że prócz kryteriów czysto p o l i t y c z n y c h wchodziły również w grę p o c h o d z e n i o w o - k r e w n i a c z e kryteria a f i l i a c j i , c z y l i po p r o s t u u z n a n i e s e n i o r a l n y c h p r a w Dżadaranów, dopiero potem p r z y ­ właszczonych sobie p r z e z Bordżiginów. 2 2 D o t y c z y to m. i n . k r o n i k Łubsan D a n d z a n a (s. 61 k o l . 19) oraz M e r g e n (Bałdanżapow, s. 142, k o l . 29v). Gegena �106 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z cizie Raszid ed^Din sugeruje, że bracia p r z y r o d n i b y l i od niego młodsi (II s. 51, 59), podobnie również anonimowa A l t a n Tobczi, lecz już A l t a n Tobczi a u t o r s t w a M e r g e n Gegena w y m i e n i a b r a c i p r z y r o d n i c h j a k o u r o ­ dzonych przed T e m u d ż y n e m . W t y m kontekście, jeśli p r z y j m i e m y , że Temudżyn n i e był najstarszy, bardziej zrozumiałe będzie zabicie przez niego przyrodniego b r a t a Begtera wyjaśnione w Tajnej historii mało p r z e ­ konująco k o n f l i k t e m na t l e podziału złowionej r y b y . Być może istotną przyczyną była chęć w y e l i m i n o w a n i a ewentualnego pretendenta do p r z y ­ wództwa w grupie b r a c i i potem w szerszym zespole koncentrującym się wokół tego ambitnego rodzeństwa. Dokonawszy przeglądu losów koncepcji senioralności powróćmy obec­ nie do k w e s t i i w y b o r u bekiego d l a r o d u Bordżigin. N a podstawie tego, co powiedziano wyżej, możemy przyjąć, że podniesienie przez Czyngischana l i n i i B a a r i n do godności senioralnej spowodowane było względami k o n i u n k t u r a l n y m i ( k o n k r e t n i e j potrzebą odbudowy naruszonej jedności rodu). Wniosek t e n wydaje się oczywisty, skoro o f u n k c j i bekiego zade­ cydowała n i e t r a d y c j a , lecz w o l a władcy. Jej k o n k r e t n e umiejscowienie mogło już wynikać z aktualnego układu sojuszów p o l i t y c z n y c h . Dopuścić jednak można również inną interpretację. Zgodnie z nią p r z y w i l e j starszeństwa dzierżyli B a a r i n o w i e l u b nawet Dżadarani, nazwa r o d u zaś nie była w ogóle t r a n s m i t o w a n a lineażowo i p o t o m k o w i e trzecie­ go syna Bodonczara n o s i l i odrębną nazwę (albo też inną nazwę miał sam ród). Milczenie Tajnej historii na t e n temat może wynikać z pragnienia kształtowania genealogii w t a k i sposób, b y zgodnie z a s p i r a c j a m i Czyngis-chana uzasadniała ona jego dążenie do przewodzenia p r z y pomocy t r a ­ d y c j i rodowej. T y m s a m y m pień jego przodków lineażowych podniesiony został decyzją władcy do r o l i spadkobierców t e j t r a d y c j i i opatrzony nazwą własną r o d u . Taka hipoteza jest jednak mało prawdopodobna, gdyż zakładała zafałszowanie e t n o n i m u oraz pozycji lineażu Bordżigin jeszcze za życia osób świadomych rzeczywistej s y t u a c j i . Można w p r a w d z i e t w i e r ­ dzić, iż Tajna historia nie fałszuje e t n o n i m u , gdyż operuje nazwą „ K i ­ j a t " — g r u p y , której członkami b y l i Czyngis-chan i jego ojciec, a którą można b y przypisać całemu lineażowi* z w a n e m u przez nas Bordżigin. Je­ steśmy jednak zdania, że K i j a c i nie p o k r y w a l i się z lineażem Bordżigin 23 2 3 P o r . Bałdanżapow, s. 142, 29v, 30r (jest to k r o n i k a późniejsza od w y m i e n i o n y c h ) . W y d a w a ł o b y się to s p r z e c z n e z postępującą w c z a s i e tendencją k o l e j n y c h źródeł do i d e a l i z o w a n i a genealogii wielkiego się być m n i e j z a i n t e r e s o w a n a wodza. Jednakże k r o n i k a M e r g e n Gegena osobą C z y n g i s - c h a n a n a korzyść jego b r a t a ponieważ powstała w kręgu potomków tego ostatniego. M n i e j zdaje Kasara, j a s n e są p r z y c z y n y , dla których również Łubsan D a n d z a n (s. 74, kolof. 36) s t w i e r d z a wyraźnie starszeń­ s t w o b r a c i p r z y r o d n i c h i o b a w ę Temudżyna, iż w w y n i k u r y w a l i z a c j i z n i m i będzie „pozbawiony d o m u " . Być może j e s t to p r z e o c z e n i e a u t o r a , który w i n n y m m i e j s c u stosuje się kollof. 28). do obowiązującej wersji o pierworodności Temudżyna (tamże, s. 67, �107 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW i s t a n o w i l i grupę w t y m układzie przypadkową . T y m s a m y m nie z n a j ­ d u j e m y argumentów przemawiających za przyjęciem powyższej hipotezy^ 0 senioralności lineaży Dżadaran l u b B a a r i n w r a m a c h r o d u Bordżigin 1 p o d t r z y m u j e m y wniosek o starszeństwie lineażu Bordżigin. Zatem bez­ sporne wydaje się twierdzenie, że starszeństwo l i n i i zapewnia transmisję f u n k c j i k u l t o w y c h oraz przywódczych w rodzie, co również zdaje się d o ­ tyczyć także lineażu. Jest to zatem sytuacja odmienna od t e j , jaką bę­ dziemy m o g l i stwierdzić w lineażu ńiinimalnym, w którym sukcesja ele­ mentów s y m b o l i k i i n t e g r a c y j n e j ( j u r t a ojcowska, ognisko domowe, f u n k ­ cje k u l t o w e ) odbywa się m i n o r a l n i e . Podsumowując powyższe u w a g i odnoszące się do r o d u , p r z y j m u j e m y , że grupa pochodzeniowa Bordżigin wywodząca się od Bodonczara miała wyraźne cechy r o d u , które na podstawie i n f o r m a c j i uzupełniających w Tajnej historii dają się uogólnić również na i n n e podobne g r u p y . M o ­ żemy więc założyć, że w X I I I w i e k u m a m y w M o n g o l i i do czynienia z tą 24 24 Źródła są wyjątkowo n i e p r e c y z y j n e w historia całkowicie przemilcza określaniu genealogii j e j założyciela, w o d n i e s i e n i u do l i n i i pochodzeniowej co j e s t wyjątkowym C z y n g i s - c h a n a . R a s z i d e d - D i n stosuje t e r m i n K i j a t w oo n a j m n i e j t r z e c h z n a c z e n i a c h : 1) j e d e n z d w u p i e r w s z y c h r o d ó w s k i c h obok legendarnych Nukuzów Tajna Kijatów. przypadkiem mongol­ ( I I s. 152), w r a m a c h którego wyodrębniły m. i n . g r u p y Darlekinów i N i r u n ó w ( I I s. 154); 2) lineaż w r a m a c h g r u p y się Nirunów zapoczątkowany p r z e z Kabuł-chana, c z y l i p r a d z i a d a C z y n g i s a (I s. 32, I I s. 152, 155), to z n a c z y n a p o z i o m i e ostatniej segmentacji, 3) g r u p a zapoczątkowana przez n a j s t a r s z e g o w której powstali m. in. T a j c z i u c i ; s t r y j a C z y n g i s - c h a n a (I s. 49). P o n a d t o ten s a m a u t o r stosuje d w a złożone e t n o n i m y n a o z n a c z e n i e segmentów w ostatniej, n a j m n i e j s z e j grupy zwanej K i j a t a m i . Są to Kijat-Dżurkin ramach (potomkowie BrOjOj C z y n g i s a ; I s. 33, I I s. 105) oraz Kijat-Bordżigin ( p o t o m k o w i e ojca C z y n g i s a ; I s. 48, I I s. 79, 153). Wskutek tych Kijat-Bordżigin przez niejasności również w Władimircow 1) ojca C z y n g i s - c h a n a (s. 71, 100); 2) najbliższej o r a z 3) całej g r u p y p o c h o d z e n i o w e j i posługuje trzech znaczeniach: włączającej odgałęzienia się etnonimem podlineażu rodziny Kijat lub zapoczątkowanego C z y n g i s - c h a n a (s. 98) zapoczątkowanej p r z e z trzeciego s y n a B o d o n c z a r a lineażowe, czyli części grupy, którą nazywamy rodem Bordżigin (s. 79, 80, 84, 87, 89, 92). W y d a j e się, że wyodrębnienie Kijatów można przypisać d z i a d o w i Czyngis-cha­ n a , który w s k u t e k s w e g o j u n i o r a l n e g o s t a t u s u n i e dziedziczył głównej l i n i i dzeniowej, p o l i t y c z n y m i stworzył grupę wojskową kierując się zaś a m b i c j a m i dobną Dżiirkinom. Była to więc f o r m a c j a przed czasem zwyczajowo własnego przez etnonimu. Raszid ustalonym I s t n i e j e ponadto ed-Dina interpretacji. c z y s t o „plemienna", u t w o r z o n a dla wydzielenia lineażu możliwość przyjęcia Oznaczałoby mającego drugiej to wówczas, ze że pocho­ po­ n a długo prawo do stosowanych obok 8 lineaży powstałych w o s t a t n i e j s e g m e n t a c j i ( n a poziomie I V g e n e r a c j i w g t a b l . I ) wyodrębnił się lineaż d o d a t k o w y w linii senioralnej znaczne tradycją zerwaniu z świadczyłoby o całkowitej rodu, n a z y w a n y senioralnego dziedziczenia Kijat. Byłoby to r ó w n o ­ etnonimu rodowego, co d e z i n t e g r a c j i r o d u i przejściu do k o s e k w e n t n i e segmen- t a r n e j o r g a n i z a c j i lineażowej. P r z e c i w k o równorzędnemu t r a k t o w a n i u K i j a t ó w i p o ­ zostałych lineaży przemawia jednak nomenklatura stosowana w Tajnej historii. O i l e lineaże n a z y w a się w n i e j n a ogół oboy, to w o d n i e s i e n i u do Kijatów k r o n i k a używa t e r m i n u irgen ( T H M §§ 63, 73) oznaczającego „lud". �108 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z formą organizacji społecznej, chociaż w ustępującej już postaci. Ród t e n jnożemy scharakteryzować j a k o zespół lineaży wywodzących się od wspól­ nego przodka, stanowiący jednostkę egzogamiczną, członkostwo w któ­ r y m regulowane było p a t r y linearnie ( w a r u n e k wystarczający — ojcostwo społeczne). Występowały w n i m nikłe i n s t y t u c j e władzy politycznej — kuriltaj oraz centralna władza w y k o n a w c z a słabo korelująca z grupą r o ­ dową ( K o t w i c z 1925, s. 9), t r a d y c j e k u l t u rodowego i odpowiedniej f u n k c j i k u l t o w e j , senioralna sukcesja f u n k c j i i przywilejów g r u p o w y c h (przy zachowaniu możliwości w y k l u c z e n i a z sukcesji l i n i i n i e pochodzącej z mał­ żeństwa zwyczajowo uznanego za główne l u b p r a w n i e zawarte) oraz t r a ­ dycje lokalizacji t e r y t o r i a l n e j , która przypuszczalnie odpowiadała wspól­ nocie terenów wypasowych, z j a k i c h k o r z y s t a l i męscy członkowie r o d u . M u s i m y j e d n a k zastrzec, że w czasach Czyngis-chana ród ( t a m , gdzie się zachował) był jedynie pomocniczą jednostką organizacji społecznej i utracił już wiele ze s w y c h f u n k c j i . Materiał przedstawiony powyżej d o ­ starcza i n f o r m a c j i o f a k t a c h i n t e r p r e t o w a n y c h przez nas w kategoriach r o d o w y c h , ale będących już najczęściej f o r m a m i ustępującymi. R o z w a r ­ stwienie majątkowe i aspiracje polityczne jednostek (por. Władimircow, s. 87 n.) sprawiały, że ambicje osób bardziej d y n a m i c z n y c h realizowały się najczęściej poza rodem. Wykorzystywało się w t y m celu m . i n . druży­ n y wojskowe pretendentów na przywódców, będące bardziej zbieraniną wychodźców z g r u p k r e w n i a c z y c h niż zespołem k r e w n y c h . Powstawały w t e n sposób nowe g r u p y polityczne łączące w sobie elementy o r g a n i ­ zacji feudalnej oraz n i e k i e d y czysto rozbójniczej bandy, odrzucające a f i ­ liacje rodowe i dążące do zdobycia dobrego miejsca w kształtującej się s t r u k t u r z e feudalnego społeczeństwa plemiennego. D o t a k i c h g r u p z a l i ­ czyć można z pewnością Dżurkinów (por. historię i c h powstania — T H M § 139) i najprawdopodobniej Kijatów u f o r m o w a n y c h na poziomie I l u b I I wstępnej generacji w stosunku do Czyngis-chana. Taka sytuacja p r z y ­ puszczalnie w a r u n k u j e opinię Bacon, która nie znalazła podstaw do stwierdzenia g r u p y rodowej u Mongołów. N i e powstała ona w X I I I w i e k u , lecz trwała o d pewnego już czasu. U t w o r z e n i e pierwszego państwa t u r e c ­ kiego już w w i e k u V I było wstępnym k r o k i e m n a drodze r e f o r m y orga­ nizacji społecznej ludów stepu mongolskiego. Początków procesu rozkładu r o d u należy więc szukać już wówczas i chociaż dotyczył o n Turków, to miał j e d n a k również pewien wpływ także na ewolucję społeczeństwa mongolskiego . 25 2 5 Wiktorowa rozdrobnienie zastąpiła j e n o w a którym (Narody..., s. 711) p i s z e o c z a s a c h p r z e d X w i e k i e m : „Następowało d a w n y c h wspólnot r o d o w y c h , n a r u s z o n e zostały d a w n e więzi r o d o w e , forma zamieszkiwali wspólnoty; l u d z i obecnie łączyła wspólność t e r y t o r i u m , n a przedstawiciele różnych ludów". T a sama autorka jedno­ brzmiącą n i e m a l ocenę w y s t a w i a o k r e s o w i t w o r z e n i a i m p e r i u m C z y n g i s - c h a n a ( t a m ­ że, s. 715). W ą t p l i w e w y d a j e nota rodowa w y p a r t a się c y t o w a n e s t w i e r d z e n i e , iż p r z e d X w i e k i e m została p r z e z inną formę o r g a n i z a c j i społecznej, zwaną wspól­ przez �109 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 4. K O N K R E T Y Z A C J A S T R U K T U R Y R O D O W E J — LINEAŻ W zamęcie p o l i t y c z n y m towarzyszącym p o w s t a w a n i u państwowości mongolskiej znikać począł ród jako suwerenne u g r u p o w a n i e społeczne. Dzięki t e m u łatwiej jest dostrzec istnienie lineaży, w których poziom i n ­ t e g r a c j i był, j a k się wydaje, wyższy. W niektórych w y p a d k a c h Tajna hi­ storia operuje n a z w a m i lineaży Bordżiginów j a k b y to były zwarte g r u p y ze s p r a w n y m k i e r o w n i c t w e m , a k t y w n i e uczestniczące w kształtowaniu p o l i t y k i stepowej . Jednakże t a aktywność może jednocześnie wzbudzać podejrzenie co do c h a r a k t e r u samej g r u p y . W i e m y , że niektóre z n i c h miały w s w o i m składzie członków obcych g r u p , stowarzyszonych dobro­ w o l n i e l u b zagarniętych siłą. I o d w r o t n i e , członkowie jednego lineażu odnajdują się n i e k i e d y w zwalczających się obozach p o l i t y c z n y c h , cho­ ciaż częściej dotyczy t o g r u p r o d o w y c h niż Imeażowych. To, co mówi­ liśmy o przekształceniu r o d u w polityczną jednostkę właściwą s t r u k t u r z e plemiennej, często w równym s t o p n i u dotyczyło lineaży. Proces feudal i z a c j i społeczeństwa był n a t y l e zaawansowany, że nie mógł n i e objąć lineaży, t y m bardziej że stanowiły one lepszy od r o d u ośrodek i n t e g r u ­ jący, gdyż zachowały silniejsze poczucie odrębności . Możemy o t y m mówić na podstawie cech charakteryzujących mongolski system lineażow y , którą to charakterystykę b u d u j e m y n a podstawie skąpych chociaż wiele mówiących d a n y c h z a w a r t y c h w Tajnej historii. 26 21 28 S t a n o w i o n swoiste połączenie systemu segmentarnego z systemem sto­ su pacierzowego. Tablica I w y k a z u j e , że podział lineażowy następował według reguł ciągłej segmentacji, zgodnie z którymi każdy mężczyzna zapoczątkowuje nową linię, dzielącą się dalej według t e j samej zasady. N i e dotyczyło to jedynie najstarszego brata w każdym p o k o l e n i u , który przekazywał linię główną i t y m s a m y m n i e dawał początku n o w e m u l i neażowi. Dzięki t e m u powstawał w rodzie oraz w każdym lineażu z o d ­ dzielna u p r z y w i l e j o w a n y t r z o n transmitujący zasadnicze d l a g r u p y n i e ­ podzielne wartości (te same, które omówiliśmy w odniesieniu do r o d u — władza polityczna, f u n k c j e k u l t o w e , nazwa własna). Jest to cecha systeautorkę n i e p r e c y z y j n i e „wspólnotą terytorialną". Materiał z X I I I wieku wskazuje, że proces z m i a n y dopiero dobiegał końca. 26 Należy wśród nich przede wszystkim wymienić Tajcziutów, Mangkutów i U r u u t ó w (patrz tabl. I ) . 2 7 Dość c h a r a k t e r y s t y c z n y m przykładem jest przyłączenie się do C z y n g i s - c h a n a członka lineażu Dżadaran, którego przywódca zwalczał C z y n g i s a ( T H M § Г22). P o ­ dobnie 2 8 s t r y j C z y n g i s a pozostawał w s o j u s z u z jego w r o g a m i (tamże, § 242). P o u s t a n i u z a m i e s z a n i a wojennego, w r a z ze stabilizacją władzy C z y n g i s - c h a n a pojawiły się t e n d e n c j e do g r o m a d z e n i a r o z p r o s z o n y c h członków r o d ó w w zwartą n a powrót grupę pod wspólnym przywództwem (dotyczyło to rodów B a j a u t oraz I k i r e s , por. T H M §§ 213, 218), nigdzie j e d n a k n i e o d n o t o w a n o podobnej t e n d e n c j i do j e d n o ­ c z e n i a lineaży, z czego można wnosić, że p r o b l e m n i e musiał być r o z s t r z y g a n y a d m i n i s t r a c y j n i e . t a k i n i e istniał, a przynajmniej �110 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z m u lineażowego t y p u stosu pacierzowego, która sprawia, że system n i e p r o d u k u j e równorzędnych hierarchicznie lineaży, j a k to się dzieje w ide­ a l n y m systemie segmentarnym. Zasadę organizacji obu systemów i l u ­ s t r u j e d i a g r a m 1, którego część a odpowiada s y s t e m o w i stosu pacierzo­ wego, zaś b segmentarnemu. Diagram 1 a b U p r a w n i o n e jest chyba przypuszczenie, że t y p stosu pacierzowego po­ przedzał w społeczeństwie m o n g o l s k i m t y p segmentarny. Sama b o w i e m zasada senioralności, n a j a k i e j się on opiera, była cechą trwałą i dawną w t e j k u l t u r z e . Pojawienie się t e j zasady w okresie późniejszym n i e znajduje przekonującego uzasadnienia, zwłaszcza że służyła ona przeka­ z o w i t a k i c h elementów władzy, które stopniowo zanikały i częściowo —• j a k władza polityczna — przechodziły w kompetencje g r u p n i e będących k r e w n i a c z y m i . Ponadto, h i e r a r c h i c z n y system stosu pacierzowego zakłada integrację całego zespołu lineaży w g r u p i e r o d o w e j , ponieważ zróżnico­ w a n i e nierównorzędnych elementów m u s i być odniesione do konkretnego ich zbioru, żeby mogło funkcjonować. J a k w i e m y , rozwój organizacji spo­ łecznej nie sprzyjał późniejszemu p o j a w i e n i u się omawianego systemu. Na odwrót, dezintegracja r o d u i s t o p n i o w y zanik centralnego przywódz­ t w a w jego r a m a c h czyniły t e n system coraz bardziej zbytecznym. Z k o ­ l e i segmentarny t y p podziałów lineażowych c h a r a k t e r y s t y c z n y jest d l a takiego społeczeństwa, w którym władza centralna jest słaba l u b w ogóle nie istnieje, członkowie zaś lineażu muszą sami zapewniać sobie bezpie­ czeństwo. N i e oznacza to, że jest o n ograniczony do t a k i c h t y l k o s y t u a c j i i nie może współwystępować z silną centralną władzą r o d u . Byłby j e d ­ n a k do niej źle dopasowany, gdyż d y s t r y b u c j a władzy jest k i e r u n k o w o sprzeczna z j e j centralizacją. Być może zatem f o r m a systemu lineażowego średniowiecznej M o n ­ g o l i i s t a n o w i przejściowe połączenie starszego t y p u hierarchicznego z n o w ­ s z y m segmentarnym. Ów etap przejściowy odpowiada bardziej generalnej zmianie — przejęciu k i e r o w n i c t w a politycznego przez g r u p y wojskowe i t e r y t o r i a l n e od g r u p k r e w n i a c z y c h . F a k t , iż n i e wszyscy mężczyźni do tego u p r a w n i e n i zapoczątkowywali n o w y lineaż, lecz w zespole b r a c i t w o r z y l i przodka zbiorowego (patrz t a b l . I), można b y rozumieć jako n i e ­ konsekwencję niezbyt jeszcze sprawnie realizowanej zasady segméntamej. �111 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Uznanie s y t u a c j i za przejściową i t y m s a m y m względnej chronologizacji obu systemów lineażowych p r o p o n u j e m y n i e dlatego, że chcielibyśmy te systemy ująć w r y g o r y koncepcji stadialnej. W y d a j e się jednak, że d y ­ namiczne spojrzenie n a n i e — mało popularne w l i t e r a t u r z e etnograficz­ nej — może być pożyteczne. Zasada segmentacji była r e g u l a r n a : n i e m a l każdy z n i e p i e r w o r o d n y c h b r a c i zapoczątkowywał n o w y lineaż. Jest t o jednak sformułowanie obra­ zowe i nie oddaje rzeczywistego m e c h a n i z m u podziału. P r a k t y c z n i e bo­ w i e m bracia mający dorosłych synów m o g l i dać początek m i n i m a l n e m u lineażowi wyznaczającemu strukturę w i e l k i e j r o d z i n y , pozostawali n a t o ­ miast członkami tego samego lineażu podstawowego, dysponującego włas­ n y m etnonimem. O p o w s t a n i u nowego lineażu decydowali p r a k t y c z n i e po i c h śmierci odlegli potomkowie. Zespół żyjących członków lineażu je­ dnocześnie z pojawieniem się nowej generacji dorosłych i zakładających r o d z i n y mężczyzn decydował o w y d z i e l e n i u ze swego grona t y l u g r u p , i l u było braci-przodków w czwartej wstępnej generacji. Wszystkie, z w y ­ jątkiem jednej, były n o w y m i lineażami przybierającymi patronimiczną z w y k l e nazwę , g r u p a zaś wywodząca się od najstarszego z b r a c i - p r z o d ­ ków kontynuowała tradycje i nazwę głównego — maksymalnego lineażu. Praktykę tę i l u s t r u j e diagram 2 n a s t r . 112. Przyjęcie czwartego pokolenia wstępnego za poziom, na którym p r a k ­ tycznie zachodziła segmentacja, w y n i k a z i n f o r m a c j i dostarczonych przez t a b l . 1 . Nic ponadto, zwłaszcza o sposobie j e j przeprowadzania, nie w i e 2 9 30 3 1 2 9 Można w przybliżeniu określić s t a n l i c z e b n y takiego p o d s t a w o w e g o 4-pokole- niowego lineażu. P r z y założeniu, że każdy mężczyzna m a d w u synów, zespół jących członków lineażu w d w u dorosłych g e n e r a c j a c h ży­ liczył 24 mężczyzn i tyleż małych r o d z i n . W p r a k t y c e był on l i c z n i e j s z y , ponieważ ilość urodzeń — zwłaszcza w małżeństwach p o l i g a m i c z n y c h — okazywała się wyższa od przyjętej. Przyjmując z a podstawę osiągalne i n f o r m a c j e o rodzie Bordżiginów, w którym n a każdego mężczyznę przypadało przeciętnie 2,35 synów, l i c z b a członków przeciętne­ go p o d s t a w o w e g o lineażu (tylko żyjących dorosłych mężczyzn w dwu pokoleniach) wynosiłaby 37 osób. K o n s e k w e n t n i e , w skład r o d u Bordżigin wchodziłoby z a życia C z y n g i s - c h a n a ok. 10 tysięcy dorosłych mężczyzn, p r z y założeniu, że w s z y s t k i e p o ­ działy lineażowe zachodziły zgodnie z i d e a l n y m w z o r e m . L i c z b a t a w y d a j e się j e d n a k znacznie przesadzona. 3 0 N o w y lineaż przybierał nazwę n i e od i m i e n i a j e d n e g o z b r a c i — przodków, l e c z i c h synów. Można więc tę praktykę uznać z a w a r i a n t mongolski. Nie zmienia on z a s a d y segmentacji, c z e r p i e e t n o n i m d l a nowo powstałej przodków danej iserii lineaży n i e j a k o grupy a jedynie pozostawiając honorowymi z nieco innego rodzeństwo członkami wspólnych specyficznie głównej źródła wyjściowych linii. Miało to p r z y p u s z c z a l n i e n a c e l u łatwiejsze określenie odległości każdego z lineaży o d tej linii. 3 1 W y n i k a z n i e j , że wyodrębnienie Tajcziutów nastąpiło n a poziomie I V lenia. Dane, j a k i c h dostarcza n a m terminologia nicę, gdyż przewidują poko­ pokrewieństwa, potwierdzają tę g r a ­ t e r m i n o l o g i c z n e zróżnicowanie l i n i i b o c z n y c h w z a k r e s i e w y ­ czerpującym możliwości n a poziomie najmłodszej g e n e r a c j i jednego lineażu o t a k i e j właśnie głębokości. �112 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Diagram 2 A" kontynuacja lineażu maksymalnego nowy lineaż m y . Możemy j e d y n i e odwołać się do materiału porównawczego. W B u r i a c j i zachodniej do początków X X w i e k u zachował się zwyczaj dziele­ n i a kości yaxi xalaxo. Według opisu W j a t k i n y (1969, s. 41): „Rozmnożo­ n y ród decydował za pośrednictwem s w y c h najstarszych przedstawicieli o konieczności podziału. W oznaczony dzień wszyscy najstarsi przedsta­ wiciele r o d u zjeżdżali się, m o d l i l i do przodków i n a g r a n i c y r o d o w y c h terytoriów łamali na d w i e części kocioł i łuk". Podobny zwyczaj, z w a n y ióról multaraqu, n o t u j e d l a Dagurów Rinczen (s. 207). Możemy więc przypuszczać, że segmentacja lineaży dokonywała się na podstawie decyzji przedstawicielskiego zgromadzenia członków i połączona była z obrzędami k u l t o w y m i , którym towarzyszył symboliczny ceremoniał przypieczętowujący podział. Przedstawiony powyżej schemat zakłócony zostaje j e d y n i e przez p o ­ j a w i e n i e się n a niezwykłym d l a procesu segmentacji poziomie d w u g r u p — Dżurkin i K i j a t . Ponieważ n i e możemy i c h zakwalifikować jako g r u p krewniaćzych i n n y c h niż lineaże m i n i m a l n e , którym odpowiada grupa w i e l k o r o d z i n n a , m u s i m y j e widzieć w kategoriach i n t e r w e n c j i wczesnofeudalnego m o d e l u organizacji społeczeństwa. N a z w y te zatem nie stanowiły etnonimów, lecz określenie w o j s k o w o - p o l i t y c z n y c h zjednoczeń k i e r o w a ­ n y c h przez osoby, które nazwę przybrały, b y mogła służyć za s y m b o l integrujący na wzór g r u p krewniaćzych. T e r m i n Dżurkin był p a t r o n i miezny, lecz odnosił się do wychodźców z w i e l u lineaży bordżigińskich oraz i n n y c h rodów. Przyjęcie takiego q u a s i - e t n o n i m u wskazuje n a pewne­ go rodzaju p r z y m u s k u l t u r o w y , b y operować pojęciem mieszczącym się w schemacie podziałów genealogicznych. Dżiirkinowie, m i m o iż n i e b y l i f o r m a l n i e grupą krewniacza, c h c i e l i widzieć się w k o m p o n o w a n y m i w sieć g r u p związanych pochodzeniem. Z a m i a r swój zresztą osiągnęli — k w a ­ l i f i k o w a n i b y l i j a k o oboy, t a k j a k inne lineaże, Czyngis-chan zaś starał się demonstrować wobec n i c h stosunek bliskości właściwy s p o k r e w n i o n y m lineażom ( T H M §§ 49, 130). Zabiegał także o i c h przyjaźń, przypuszczalnie dla f a k t u , że b y l i oni spadkobiercami głównej l i n i i Bordżiginów. �113 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Władimircow nazwał Dżurkinów bandą rozbójniczą. Podobnie ego­ istyczne m o t y w y spowodowały przypuszczalnie zerwanie Kijatów z B o r dżiginami przed upływem w y m a g a n y c h czterech pokoleń. Kształtujące się s t o s u n k i feudalne obiecywały a m b i t n y m g r u p o m więcej korzyści, jeśli występować będą we własnym i m i e n i u . Powodzenie Kijatów przerwało się ze śmiercią i c h przywódcy Jesügeja, również z tą chwilą nazwa K i j a t znika z łamów Tajnej historii, co dodatkowo świadczy o j e j p o z a s t r u k t u r a l n y m pochodzeniu. Czyngis-chan podejmując aspiracje swoich poprzed­ ników odrzuca i c h metodę separacji od g r u p y krewniaczej i decyduje się wygrywać t r a d y c j e związków genealogicznych. Dlatego też stara się p o ­ n o w n i e zdobyć p r z y w i l e j członkostwa w s e n i o r a l n y m lineażu Bordżigi­ nów, puszczając w zapomnienie Kijatów i dążąc do u t r z y m a n i a d o b r y c h stosunków z Dżurkinami ze względu n a i c h siłę i dobrą (bo senioralną) lokatę genealogiczną w r a m a c h senioralnego lineażu Bordżiginów. Stopień wzajemnej bliskości lineaży określony jest sposobem segmen­ tacji i regułą segmentarnej opozycji. Są one t y m bliższe sobie, i m bliższy genealogicznie jest wspólny przodek, zaś p r z y t y m s a m y m p r z o d k u de­ cyduje względne starszeństwo jego synów — inicjatorów patronimicznego określenia g r u p y . T a k więc lineażowi Bordżiginów najbliżsi b y l i Tajcziuci i bezpośrednio po n i c h Besüci. Był t o jednak t y l k o idealny wzór, który realizował się t y l k o wówczas, jeśli nie interferowały względy f e u d a l n y c h r o z g r y w e k o władzę. T a k się złożyło, że lineaż T a j c z i u t pozostający 3 2 3 2 W radzieckiej i mongolskiej literaturze przedmiotu n a w e t j a k o odrębne plemię (por. M u n k u j e w , Tajcziuci s. 355, Iistorija MNR określani są s. 102), m i m o iż w c z a s a c h C z y n g i s - c h a n a , których rozważania o T a j c z i u t a c h dotyczą, głębokość g e ­ n e a l o g i c z n a tej g r u p y k r e w n i a c z e j wynosiła z a l e d w i e c z t e r y pokolenia. Tego r o d z a j u kłopoty t e r m i n o l o g i c z n e wynikają m. i n . stąd, że e t n o g r a f i a radziecka nie opero­ w a ł a do n i e d a w n a pojęciem lineażu oraz że w o d n i e s i e n i u do średniowiecznej golii n i e stosowano dotąd tej k a t e g o r i i pojęciowej (nie licząc m a r g i n a l n e g o Mon­ j e j uży­ c i a przez B a c o n ) . I s t n i e j e j e s z c z e j e d n a p r z y c z y n a tego, że d o Tajcziutów przylgnęła n a z w a czy też „plemię". J e s t nią m i a n o w i c i e w y b i t n e r a c j i Tajnej historii m i e j s c e , j a k i e zajmują oraz u z n a n i e i c h p r z e z R a s z i d e d - D i n a oni w „ród" nar­ ( I I s. 84) z a „naczelne odgałęzienie". Dzięki t e m u w p e w n y c h p r a c a c h h i s t o r y c z n y c h p r z y p i s u j e się i m cał­ k o w i c i e niezasłużenie pozycję jednego z najpotężniejszych ugrupowań wśród Mon­ gołów. W istocie lineaż T a j c z i u t wyodrębnił się n i e wcześniej niż z a życia Jesügeja i pozostawał z t y m o s t a t n i m w s o j u s z u w o j s k o w y m . P o jego Śmierci przywódcy tego lineażu przejęli kontrolę n a d większością sił m i l i t a r n e g o u g r u p o w a n i a poczynając w t e n sposób s a m o d z i e l n e — l e c z b y n a j m n i e j w p o l i t y c z n e j s t r u k t u r z e Mongołów. N i e p r o p o r c j o n a l n e sce, j a k i e zajmują w w y d a r z e n i a c h Tajnej historii, Kijatów roz­ nie wybitne — istnienie do i c h r z e c z y w i s t e j r o l i m i e j ­ tłumaczy się t y m , że b y l i p i e r w ­ s z y m p r z e c i w n i k i e m , którego Temudżyn musiał pokonać. C e l u tego n i e mógł osią­ gnąć dość długo ze względu n a nikłe początkowo siły, j a k i m i dysponował, oraz fakt, że T a j c z i u c i będący lineażem najbliższym odgałęzienie" w g ed-Dina) s e n i o r a l n e j l i n i i Bordżiginów zdołali pozyskać współpracę („naczelne w i e l u i n n y c h lineaży tego r o d u . P o r w a n i e przez n i c h Temudżyna ( T H M §§ 79-87) stanowiło próbę podporządko­ w a n i a również tej grupy, która p r z y n i m pozostała. Szczegółowa r e l a c j a t y c h w y 8 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 �114 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z w b l i s k i m sojuszu z ojcem Czyngis-chana, znalazł się wśród najbardziej k o n s e k w e n t n y c h wrogów tego ostatniego. I właśnie płynące stąd niespeł­ nienie oczekiwań wynikających z reguły segméntamej opozycji sprawia, iż k a r t y Tajnej historii pełne są podświadomie demonstrowanego uczucia zawodu i rozgoryczenia przejawiającego się w stałym współwystępowaniu tego e t n o n i m u z określeniem wskazującym bliskość pokrewieństwa — „bracia T a j c z i u c i " . W p r z y p a d k u żadnego innego e t n o n i m u t e n t e r m i n pokrewieństwa n i e jest t a k często stosowany, p r z y Tajeziutach zaś w y d a j e się być nawet nadużywany, co w kontekście o t w a r t e j i k r w a w e j wrogości zakrawa n a samoudręczenie. I n t e r p r e t a c j a taka w y d a j e się być subiek­ t y w n a , można ją jednak potwierdzić bardziej drobiazgową analizą o r y g i ­ nalnego t e k s t u Tajnej historii (por. §§ 74, 76-78, 82, 94). Reguła segméntamej opozycji zakłada współpracę bliższych lineaży w e w e n t u a l n y m k o n f l i k c i e z d a l s z y m i l u b też pierwszeństwo współpracy b e z k o n f l i k t o w e j . M i m o powyższego negatywnego przykładu była ona dość często stosowana . Jest t o współpraca jednostek równorzędnych, j a k to przewiduje równoprawny system segmentarny. Ponieważ jednak realizuje się ona w w a r u n k a c h w a l k i , n i e można wykluczyć elementu p r z y m u s u . W niektórych w y p a d k a c h występuje też przypuszczalnie hierarchiczne podporządkowanie lineaży ze względu n a konkurujący z s e g m e n t a r n y m system stosu pacierzowego. Jest prawdopodobne, że względna odleg­ łość lineażu od głównej l i n i i r o d o w e j kształtowała jego rangę hierarchicz­ ną. N i e m a m y żadnych i n f o r m a c j i o f o r m a l n y c h oznakach takiego zróż­ nicowania. W p r a k t y c e natomiast lineaż nadrzędny mógł rościć p r a w a do k i e r o w a n i a losami g r u p z niego wyodrębnionych. Mówiliśmy wyżej, że Czyngis-chan posługiwał się genealogią j a k o n a ­ rzędziem podporządkowującymi swej władzy g r u p y p o k r e w n e . W i e m y , że Baarinowie działali razem „ze s w y m i Menen B a a r i n a m i " ( T H M § 120). Również o U r u u t a c h i M a n g k u t a c h w i e m y , że występowali wspólnie, i to z siłą wojskową znacznie przekraczającą liczebność podstawowego lineażu, m o g l i zatem jednoczyć g r u p y wyłonione z siebie w t r a k c i e procesu seg­ m e n t a c j i ( T H M § 175). Być może istniało też hierarchiczne zróżnicowanie (chociaż t y m razem innego t y p u ) między równorzędnymi genealogicznie lineażami wywodzącymi się od braci, p r z y c z y m spadkobiercy starszego m o g l i być uważani za linię główną względem spadkobierców młodszego. 33 darzeń p r z e z kronikę sprawiła, iż czerpiące z n i e j obficie k r o n i k i nowożytne olbrzymiły pozycję Tajcziutów traktując i c h równorzędnie z p l e m i e n i e m wy­ mongolskim (np. „Mongołowie i T a j c z i u c i " u Łubsan D a n d z a n a s. 64 k o l . 23; j a k k o l w i e k w t y m wypadku cytowany fragment można czytać bez łącznika „i", z a który odpowie­ d z i a l n a jest t y l k o tłumaczka. P o d o b n y błąd popełnia H a e n i s c h w tłumaczeniu § 57 THM). który T e n s a m sposób myślenia przyświecał Tajcziutom według Tajnej 83 przypisał historii ściągnięcie na autorowi anonimowej Czyngis-chana Altan niepowodzeń Tobczi, będących dziełem M e r k i t ó w (por. B a w d e n , 1955 § 1.1). T a j c z i u t współdziałają z Besüt, U r u u t z M a n g k u t , K a t a g i n z Sałdżiut, C z i n o s współwystępuje z Toóles i T e l e n g i i t ( T H M §§ 119, 130, 141, 170, 207). �115 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Dotyczyło to — j a k stwierdziliśmy poprzednio — lineażu Bordżiginów j a k o głównej l i n i i r o d o w e j . Mogło j e d n a k również dotyczyć 'bocznych l i n i i lineażowych. Nikłym śladem t a k i e j p r a k t y k i byłaby kolejność w y ­ mieniania nazw przestrzegająca zasady senioralności . Należałoby to wówczas interpretować j a k o kontynuację ideologicznych założeń systemu stosu pacierzowego w r a m a c h systemu segmentarnego. Należy podkreślić, że e w e n t u a l n y status w s k a l i hierarchicznej l i n e a ­ ży r o z u m i e m y t u t a j wyłącznie jako pozycję krewniaczej g r u p y względem wartości p r z e k a z y w a n y c h w całym zespole t a k i c h g r u p . Dotyczy t o głów­ n i e uczestnictwa w t r a n s m i s j i różnych elementów władzy, tytułów, s y m ­ boli, udziału w obrzędach k u l t o w y c h i t p . N i e w y k l u c z a m y , że mógł on jeszcze przed X I I I w i e k i e m stać się c z y n n i k i e m ułatwiającym różnicowa­ n i e społeczne, ale n i e można go z n i m identyfikować, a n i też uważać za c z y n n i k bardzo ważny (z pewnością m n i e j i s t o t n y niż pozycja majątkowa l u b zasługi wojenne po stronie zwycięzcy). Tymczasem t a k i p u n k t w i d z e ­ nia zdaje się przyjmować Władimircow, który t w o r z y konstrukcję „rodów a r y s t o k r a t y c z n y c h " , co także odnosi się d o lineaży. T r u d n o odmówić m u słuszności, g d y stwierdza, że już przed X I I I w i e ­ k i e m trwał proces powstawania a r y s t o k r a c j i stepowej i podporządkowy­ w a n i a przez nią części społeczeństwa, proces r o z w a r s t w i a n i a na noyad — władców i boyol — poddanych. Można j e d n a k mieć zastrzeżenia wobec uznania go za zakończony już w końcu X I I w . „ w w a r u n k a c h u s t r o j u rodowego (i w formie) t w o r z e n i a złożonych jednostek r o d o w y c h " (Władi­ m i r c o w , s. 83). Zwłaszcza t r u d n o zgodzić się z t w i e r d z e n i e m o t w o r z e n i u przez arystokrację „złożonych jednostek r o d o w y c h " . Wykorzystywała ona j edy ni e t r a d y c j e solidarności g r u p krewniaćzych w t r a k c i e zmagań o wła­ dzę i pozycję społeczną, posługiwała się też w t y m c e l u e t n o n i m a m i m a ­ jącymi integrować zespoły w o j s k o w e raczej niż krewniacze. G r u p y , które w t e n sposób powstawały, miały już mało wspólnego z g r u p a m i pocho­ d z e n i o w y m i . I m p e r i u m Czyngis-chana przyniosło wreszcie o t w a r t e zer­ wanie z krewniacza organizacją społeczeństwa, wyłaniając a d m i n i s t r a c y j ­ ne j e d n o s t k i w o j s k o w o - t e r y t o r i a l n e . Jeszcze więcej zastrzeżeń wywołuje koncepcja, że r o z w a r s t w i e n i e sta­ nowe wywodziło się między i n n y m i z istnienia rodów a r y s t o k r a t y c z n y c h l u b n i e w o l n i c z y c h czy poddańczych. Władimircow (s. 84) p r z y j m u j e zało­ żenie, że Bordżigini ( w r a z ze s w y m i ' poddziałami) b y l i r o d e m a r y s t o k r a ­ t y c z n y m , pozostali natomiast należeli w większości do niższej k a t e g o r i i . Uważa nawet, że pominięcie n a liście g r u p w y m i e n i o n y c h na początku Tajnej historii jest wystarczającym k r y t e r i u m uznania g r u p y za „ród n i e w o l n i c z y " (tamże, s. 78). Zapomina p r z y t y m , że lista owa stanowiła wyłącznie genealogię Czyngis-chana, dotyczyła jednego t y l k o spośród 34 3 4 N p . K a t a g i n o w i e p r z e d Saldżiutami, U r u u c i p r z e d M a n g k u t a m i 141 in.). ( T H M §§ 130, �116 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z w i e l u rodów mongolskich. Bez obawy popełnienia błędu można założyć, że pozostałe r o d y „rozwarstwione" były podobnie — na segmenty line a żowe według zasady senioralności. Ta zasada, j a k powiedzieliśmy, mogła być i była w y k o r z y s t y w a n a do uzasadnienia i n d y w i d u a l n y c h roszczeń do władzy. Jednak senioralny lineaż n i e może być utożsamiany z „rodem a r y s t o k r a t y c z n y m " , pojęciem właściwym stosunkom f e u d a l n y m i u s p r a ­ w i e d l i w i o n y m w zasadzie j e d ynie wobec potomstwa Czyngis-chana i jego k r e w n y c h czy w y b i t n y c h wodzów l u b sojuszników w okresie później­ szym. Po tej d y g r e s j i dotyczącej p o j m o w a n i a senioralności w organizacji krewniaczej powróćmy do omówienia niektórych pozostałych cech line a ­ żu. Pierwszeństwo winniśmy t u oddać s p r a w o m k u l t u jako jednego z głównych wyznaczników g r u p y k r e w n i a c z e j . Podobnie j a k i ród rów­ nież lineaż miał przypuszczalnie wydzielone f u n k c j e k u l t o w e . Jak w i e m y , beki był głównym f u n k c j o n a r i u s z e m k u l t o w y m r o d u , lecz tytuł t e n o d ­ n a j d u j e m y również w poszczególnych lineażach. Występowanie jego s t w i e r d z a m y u Dżurkinów (najstarszy z b r a c i kierujących tą grupą) oraz w lineażu Bordżiginów (stryjeczny b r a t Czyngis-chana ze starszej l i n i i ) . Ten ostatni pojawił się przypuszczalnie dlatego, że Dżurkinowie — spad­ k o b i e r c y senioralnej l i n i i Bordżiginów — wyłączyli się dobrowolnie z l i ­ neażu, który w tej s y t u a c j i musiał powołać n a tę funkcję nową osobę, co dokonało się z zachowaniem reguły senioralności. Niestety, Tajna his­ toria a n i inne dostępne źródła nie dostarczają materiału potwierdzającego występowanie odrębnych obrzędów n a szczeblu lineażu. Jeśli jednak i s t ­ niały one w rodzie oraz — j a k można sądzić z f u n k c j i otčigina (patrz n i ­ żej) — w lineażu m i n i m a l n y m i skoro występowała f u n k c j a bekiego, możemy przypuszczać, że odbywały się też w lineażu p o d s t a w o w y m . T y m bardziej, że wszystkie z n i c h oparte były na k u l c i e przodków, stanowiły więc szczególny ciąg f o r m a l n y — od obrzędów o d b y w a n y c h w najniższej grupie pochodzeniowej, przez średnią do najwyższej. Jest p r z y t y m p r a w ­ dopodobne, że f u n k c j e kapłańskie oddzielone były od f u n k c j i czarownika i lekarza, o c z y m świadczyłby fakt, że Czyngis-chan utrzymywał n i e t y l k o bekiego, lecz także szamana. K w e s t i a systemu władzy w lineażu pozostaje o t w a r t a , podobnie j a k w rodzinie. W p r a w d z i e na k a r t a c h Tajnej historii bezustannie mówi się o k o n k r e t n y c h osobach przewodzących zespołom l u d z k i m , w t y m także i d e n t y f i k o w a n y m jako lineaże, n i e możemy jednak mieć pewności, czy nie kryją się pod n i m i oddziały wojskowe l u b p a r a m i l i t a r n e . Źródła nie mówią wyraźnie o t y m , b y k o n k r e t n e m u lineażowi p r z y ­ porządkowane było określone t e r y t o r i u m koczowisk. Jednakże dość często występuje t e r m i n oznaczający takie t e r y t o r i u m — nutuy dający się tłu­ maczyć j a k o rodzinne miejsce, okolica. Wydaje się, że dotyczy on nie t y l k o g r u p y r o d o w e j , lecz także lineażowej. Przemawiałby za t y m wspól­ n y sposób koczowania k r e w n y c h w r a m a c h lineażu. Również fakt, że już �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 117 w czasach Czyngis-chana koczowiska znajdują się w t y t u l a r n y m władaniu pana feudalnego (Władimircow s. 111), wskazuje na ugruntowaną k o n ­ cepcję „osoby p r a w n e j " rozporządzającej t e r y t o r i u m . Występowanie t a ­ kiego t e r y t o r i u m n i e musiało oznaczać p r a w a wyłączności i t y m s a m y m poszanowania granic . Być może pojęcie nutuy miało charakter bardziej k u l t o w y i emocjonalny niż p r a w n y . W y d a j e się, że obrzędy k u l t u p r z o d ­ ków odbywały się zawsze w k o n k r e t n y m miejscu, które w t e n sposób s t a ­ nowić mogło c e n t r u m obszaru koczowisk danej g r u p y (miejsca te określa­ ne były jako yekes yajar lub ąoriy). 35 Z większym prawdopodobieństwem możemy mówić o t y m , że pojęcie „osoby p r a w n e j " nie odnosiło się do lineażu j a k o j e d n o s t k i gospodarczej ze względu n a b r a k wspólnej własności ruchomej (stad). W świetle n i e ­ wątpliwych faktów świadczących o i n d y w i d u a l i z a c j i posiadania i r o z w a r ­ s t w i e n i u majątkowym możemy wykluczyć istnienie w X I I I w i e k u lineażowego p a t r y m o n i u m w postaci stad (Władimircow, s. 54). Sytuacja polityczna powstała wśród Mongołów w X I I I w i e k u ułatwiała lineażom dostosowanie się do powstającego układu stosunków społecz­ n y c h bardziej niż r o d o m . W mniejszych grupach łatwiej można było m o ­ bilizować postawy solidarne, nawet jeśli dotyczyły one nie bezpośredniego interesu g r u p y , ale t y l k o j e j przywódcy. Jeśli c i przywódcy uczestniczyli w r o z g r y w k a c h p o l i t y c z n y c h , angażowali również t y m s a m y m interes członków g r u p y ryzykujących stan swego posiadania oraz zakres s w y c h swobód. Od powodzenia w t y c h r o z g r y w k a c h mogło zależeć, czy grupa u t r a c i samodzielność działania, ulegnie rozproszeniu, albo też wzbogaci się materialnie, czy zostanie powiększona w w y n i k u aliansu o cechach sojuszu albo w a s a l i t e t u . Lineaże b o w i e m stanowiły dobrą podstawę do f o r m o w a n i a g r u p , które po u s t a b i l i z o w a n i u się s y t u a c j i politycznej miały .wejść do s t r u k t u r y społeczeństwa plemiennego. Zatem już w r o l i nie t y l e g r u p krewniaćzych, co quasi-plemiennych brały udział w t w o r z e n i u s t r u k t u r y przypominającej na powrót wcześniejszą fazę systemu lineażowego, mianowicie opartą na h i e r a r c h i c z n y m zróżnicowaniu. K r y t e r i a p o ­ z y c j i były już jednak daleko m n i e j stabilne i często sprowadzały się do siły w o j s k o w e j mierzonej potencjałem ludnościowym. P o d s t a w o w y lineaż liczący idealnie 20-40 r o d z i n mógł w swej nowej r o l i kurczyć się l u b cał­ kowicie zanikać, albo też podlegać h i p e r t r o f i c z n e m u r o z w o j o w i . 5. L I N E A Ż M I N I M A L N Y — W I E L K A RODZINA Najniższym szczeblem organizacji lineażowej jest lineaż m i n i m a l n y . Stosunkowo najłatwiej daje się on obserwować za pośrednictwem jego f o r m y k o r p o r a c y j n e j , c z y l i g r u p y w i e l k o r o d z i n n e j . Ta ostatnia b y w a czę­ sto t r a k t o w a n a j a k o podstawowa grupa krewniacza, chociaż określenie j e j 35 Tajna historia wspomina n i c p l e m i e n n y c h , por. § 188. j e d y n i e r a z o k a r a n i u śmiercią z a pogwałcenie gra­ �118 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z miejsca w systemie krewniaczej organizacji społeczeństwa możliwe jest t y l k o poprzez relację między konstytuującym ją trzonem k r e w n y c h a p o ­ zostałymi k r e w n y m i . D o t y c z y to przede w s z y s t k i m k w e s t i i , czy w r e l a c j i tej zawierają się p r a w a do sukcesji pochodzenia oraz f u n k c j a p o t e n c j a l ­ nego i n i c j a t o r a nowego lineażu podstawowego w dalszych chronologicznie podziałach. W y n i k a z tego konieczność u t r z y m y w a n i a przez tę małą grupę swojej odrębności nie t y l k o w kategoriach ekonomicznych, lecz także ideologicznych. I n n e jest jednak znaczenie t e j odrębności w społeczeń­ s t w i e r o d o w y m (wyjściowy element mechanizmu k o n t y n u a c j i grupowego istnienia), inne zaś poza n i m (często j e d y n a działająca g r u p a krewniaczą, ośrodek integrujący i wyzwalający postawy solidarnościowe). Przytoczyliśmy wcześniej przykłady na to, że ojcostwo społeczne n i e poparte biologicznym daje w p r a w d z i e p r a w a członka g r u p y krewniaczej ojca, nie zapewnia jednak równych p r a w w k o r p o r a c y j n y m zespole r o ­ d z i n n y m . Rodzeństwo może wykluczyć przyrodniego b r a t a z tego zespo­ łu l u b ograniczyć jego p r a w a , lecz w y k l u c z e n i e t o nie dotyczy p r a w a do t r a d y c j i genealogicznej wspólnej dla całego rodzeństwa. Może jednak mieć konsekwencje dla przyszłości genealogicznej w postaci wyodrębnie­ nia l i n i i sukcesyjnej. K o n f l i k t y takie powstają często u ludów pasterskich, i c h tłem są z w y k l e s t o s u n k i majątkowe. Charakterystyczne, że dotyczą one n i e t y l k o rodzeństwa pochodzą­ cego z nieprawego łoża, lecz także z równoległego poligamicznego mał­ żeństwa ojca, a n i e k i e d y n a w e t rodzeństwa sensu stricto ( T H M §§ 23, 44, 76, 77). Osiągają one p u n k t k u l m i n a c y j n y po śmierci ojca, c z y l i wówczas, gdy zainteresowani tworzą najstarszą żyjącą generację mężczyzn k i e r u ­ jących życiem gospodarczym swojego zespołu r o d z i n . Wskazuje to zresz­ tą wyraźnie, że jest to już zespół w i e l k o r o d z i n n y . Zewnętrznym przeja­ w e m takiego k o n f l i k t u jest odsunięcie i n k r y m i n o w a n y c h osób od wspól­ n y c h obrzędów k u l t o w y c h (por. T H M § 44). Ponieważ osoby te e l i m i n u j e się w t e n sposób z k o r p o r a c j i w i e l k o r o d z i n n e j oraz odpowiadającego j e j lineażu minimalnego, a n i e z zasadniczej g r u p y pochodzeniowej (lineażu podstawowego l u b rodu), powyższa p r a k t y k a d o w o d z i istnienia k u l t u r o ­ dzinnego l u b p o p r a w n i e j : k u l t u w r a m a c h najmniejszego społecznie uzna­ nego lineażu (gdyż żony, członkinie obcych lineaży, n i e uczestniczą w ce­ remoniach). Istnienie w i e l k i e j r o d z i n y w średniowiecznej M o n g o l i i możemy p o s t u ­ lować na podstawie materiałów Tajnej historii. Związani agnatycznym pokrewieństwem członkowie t e j r o d z i n y stanowiący j e j trzon, i n t e g r o w a ­ n i b y l i wspólnym k u l t e m s w o i c h najbliższych przodków, o którym była wyżej m o w a . Rodzina taka przypuszczalnie koncentrowała się najczęściej wokół wspólnoty b r a c i . B r a c i i n t e g r u j e jedność i c h ogniska domowego, 3 6 3 8 P r z y k ł a d ó w n a to j e s t w „siedmiu Kongkotanów" Tajnej spiskujących historii przeciwko sporo, że w y m i e n i m y Czyngisowi (THM tylko grupę §244) l u b też l i c z n e zespoły rodzeństwa wspólnie deklarujące c h a n o w i lojalność i pomoc (wymię- �119 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW nawet jeśli nie dzielą go z rodzeństwem p r z y r o d n i m ( T H M § 77). Po śmierci jednego z n i c h jego synowie mogą kontynuować wspólnotę ze s w y m i s t r y j a m i , a jeśli oddzielą się, k r o n i k a odnotowuje to wydarzenie jako godne u w a g i ( T H M § 11). Opinia społeczna nalega jednak n a u t r z y ­ m y w a n i e p o p r a w n y c h i b l i s k i c h stosunków ze s t r y j a m i , którzy „przy­ czyniają się d o wznoszenia d y m u n a d o b o z o w i s k a m i " ( T H M § 242). N a j ­ młodszy s y n , jeśli nie dotkną go konsekwencje k o n f l i k t u między rodzeń­ s t w e m , przejmie po ojcu jurtę, opiekę n a d pozostałymi w d o m u k o b i e t a m i i obowiązki k o n t y n u a t o r a k u l t u przodków. N i e będzie o n jednak s p r a w o ­ wał władzy n a d pozostałymi braćmi a n i n a d i c h majątkiem. Majątek ów może być k o n t r o l o w a n y wspólnie, zwłaszcza jeśli należy do rodzeństwa pochodzącego od t y c h samych rodziców i jeśli p r z y życiu pozostaje m a t ­ ka. W t e j s y t u a c j i koordynacja wspólnych działań gospodarczych p r z e j ­ dzie w kompetencje najstarszego z braci. W i n i e n on jednak interesom najmłodszego b r a t a dać pierwszeństwo przed interesami pozostałych b r a ­ c i oraz swoich własnych synów, co znajdzie odbicie w proporcjach dzie­ d z i c t w a p r z y rozdziale majątku . 37 Sprawowanie f u n k c j i k u l t o w y c h przez najmłodszego z rodzeństwa n i e oznacza, że pozostali bracia w r a z ze s w y m i p o t o m k a m i tracą p r a w o do własnego odrębnego k u l t u . Jeśli zapoczątkują o n i odrębny lineaż m i n i ­ m a l n y i z czasem odseparują się od dotychczasowej swojej w i e l k i e j r o ­ dziny, będą m i e l i n i e t y l k o p r a w o do zainicjowania obrzędów w e własnym i m i e n i u , lecz po upływie czterech pokoleń mogą być u z n a n i za przodków nowego lineażu . W i e l k a rodzina j a w i się n a m zatem jako g r u p a k o r p o r a c y j n a a d m i n i ­ strująca majątkiem członków, lecz raczej n i e operująca wspólnotą włas­ nościową (lub p r z y n a j m n i e j nie zawsze operująca), utworzona wokół minilineażu zintegrowanego wspólnym k u l t e m i poddana c h a r a k t e r y ­ stycznej dwuwładzy odpowiadającej j e j d w o i s t e m u c h a r a k t e r o w i k o r p o racyjno-krewniaczemu. W sferze p r o d u k c y j n e j władza ta przekazywana 38 nione m. i n . w §§ 120, 122, 137). Z e wzglądu n a k l a s y f i k a c y j n y c h a r a k t e r oznaczających „braci" t r u d n o stwa między w y m i e n i o n y m i jest najczęściej określić rodzaj t a m „braćmi". Jeśli dotyczy związków o n rodzeństwa l i n i i b o c z n y c h , to wspólne i c h występowanie może mieć c h a r a k t e r więzi dzinnej, lub przynajmniej 3 7 brata odwoływać się do tej s a m e j z a s a d y P o r . T H M § 242. W s p o m n i a n a podziału majątku dokonuje braci dalszych wielkoro- integrującej. sytuacja dotyczy dokonywanego przez wśród własnych terminów pokrewień­ i synów. Jeśli n a t o m i a s t starszego rozdziału ojciec pomiędzy s y n a m i , to J a s a C z y n g i s - c h a n a mówi, że s t a r s z y s y n o t r z y ­ m u j e więcej od młodszych (por. Władimircow, s. 54). S t a r s z y b o w i e m będzie k o n t y ­ nuował senioralną linię lineażu. N i e o z n a c z a to d y s k r y m i n a c j i najmłodszego, który o t r z y m a w s z y s t k o to, co zostawił sobie ojciec. 3 8 Znany j e s t z Tajnej historii nowili stryj z synami i bratanek (§ 180) przykład wspólnoty r o d z i n n e j , jaką s t a ­ dysponujący pospołu siłą niewolniczą. W przyszło­ ści s y n o w i e owego s t r y j a m i e l i zostać u z n a n i z a przodków lineażu T a j c z i u t , p o d c z a s gdy b r a t a n e k pozostał w lineażu Bordżigin. �120 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z jest według zasad p r i m o g e n i t u r y , w sferze k u l t o w e j zaś — u l t i m o g e n i t u r y . Sprawowanie tej ostatniej jest funkcją określaną t e r m i n e m otčigin, który często zastępuje imię własne człowieka l u b m u towarzyszy. W y ­ raz jest pochodzenia tureckiego i oznacza „książkę ognia", co w t y m w y p a d k u wiąże się z dosłownie r o z u m i a n y m k u l t e m ogniska domowego. Z k o l e i r o l a najstarszego, kierującego sferą p r o d u k c j i w w i e l k i e j r o d z i ­ nie i jednocześnie spadkobiercy i n n y c h wartości społecznych przekazy­ w a n y c h w lineażu określana jest t e r m i n e m ejen „gospodarz", „ p a n . Wydaje się, że ową dwuwładzę możemy uważać za swoisty mechanizm powołany do i n t e g r o w a n i a w i e l k i e j r o d z i n y , poza którą u l t i m o g e n i t u r a nie jest respektowana. Władimircow w cytowanej d e f i n i c j i r o d u (przyp. 6) popełnił zatem błąd ekstrapolacji przypisując tej grupie jako cechę w y ­ różniającą „szczególne p r a w a dla młodszego s y n a " . 39 6. D O B Ó R M A Ł Ż E Ń S K I A POKREWIEŃSTWO Jeden ze sposobów porządkowania u n i w e r s u m społecznego polega na k l a s y f i k o w a n i u l u d z i na podlegających d o b o r o w i małżeńskiemu oraz na rygorystycznie z takiego d o b o r u wyłączonych. Celowi t e m u zawsze służy pokrewieństwo, poziom zaś przestrzegania n o r m regulujących dobór zna­ mionuje poziom doskonałości krewniaczej organizacji społeczeństwa. Poziom ów był już d a l e k i od doskonałości w czasach Tajnej historii, m i m o że z n a j d u j e m y w niej sporo przykładów na rolę g r u p krewniaćzych w r e g u l o w a n i u zawierania małżeństw. Jeden z występujących t a m rodów formułuje ją wyraźnie j a k o element swej p o l i t y k i : „Dla was, którzy zostaliście chanami, wsadzamy nasze córki na o d k r y t y wóz [...] Od d a w ­ n y c h czasów m y , l u d Ongiratów, mieliśmy chanowe tarczami, córki orę­ d o w n i c z k a m i . Istnieliśmy [...] dzięki piękności naszych córek". A jedno­ cześnie: „[...] ludzie dający [nam] dziewczynę patrzą na nasze obozowiska" ( T H M §§ 64, 65). Małżeństwo było c z y n n i k i e m ułatwiającym współdziała­ nie rodów, nawiązywało je i podtrzymywało. Toteż „patrzono na obozo­ w i s k a " n i e t y l e z p u n k t u Widzenia i n t e r e s u oddawanej dziewczyny, co interesu j e j g r u p y , t a k skoncentrowana zaś uwaga owocowała nie j e d n y m związkiem, lecz całą i c h serią. U t r z y m a n i u tej więzi, s t w o r z e n i u z n i e j stałego systemu przekazu i n f o r m a c j i i usług, sprzyjała p r a k t y k a ciągłej w y m i a n y k o b i e t między r o d a m i . N i e wydaje się, b y była ona sformalizo­ w a n a j a k o obowiązująca reguła, stosowana jednak często zasługuje na miano i n s t y t u c j i . W i e m y , że ojciec Czyngis-chana zamierzał go wyswatać z dziewczyną spokrewnioną z jego matką i zamiar t e n formułował jako 3 9 J e s z c z e w k r o n i k a c h nowożytnych z n a j d u j e m y ten t e r m i n w z n a c z e n i u „głowa r o d z i n y " , „przywódca g r u p y l u d z i ( w t y m g r u p y o c e c h a c h k r e w n i a c z e j ) " , zaś t a k i e p o z y c j e d z i e d z i c z o n o z z a s a d y w l i n i i s e n i o r a l n e j . (Por. m. i n . Bałdanżapow, s. 139, 140, 141, 27r, 28v, 29r; B a w d e n , przyjmuje, 1955, s. 251 p r z y p . iż e j e n o z n a c z a dziedzicznego od państwa po rodzinę. 540.) W ł a d i m i r c o w przywódcę g r u p y od ulusu (s. 158-159) po ayil, czyli �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 121 n a t u r a l n i e wynikający z obyczaju ( T H M § 62). Z d r u g i e j s t r o n y sam Czyngis-chan pragnął dokonać wymiennego małżeństwa swego syna i swojej córki z k r e w n y m i chana kereickiego, „aby zadzieżgnąć jeszcze silniejsze więzi" ( T H M § 165). Pierwszy przypadek mieści się w kategoriach m a t r y l a t e r a l n e g o mał­ żeństwa, jednakże n i e z kuzynką przeciwległą, a po p r o s t u członkinią g r u p y m a t k i . G d y b y był p r z e j a w e m ustalonej p r a k t y k i , na co zresztą wskazuje kontekst relacji, oznaczałby instytucję cyklicznej w y m i a n y mał­ żeńskiej. D r u g i przypadek k w a l i f i k u j e się do całkowicie odmiennej k o n ­ w e n c j i — d w u s t r o n n e j w y m i a n y bezpośredniej, chociaż p a r t n e r z y tej w y ­ m i a n y mogą być z m i e n n i (zwielokrotnieni). W i e m y ponadto, że małżon­ k o w i e dzieci Czyngis-chana r e k r u t o w a l i się z różnych rodów i nawet plemion. D o t y c z y to także i n n y c h osób spoza r o d z i n y Czyngis-chana. Możemy zatem przyjąć, że w o w y m czasie n i e istniał określony m o d e l w y m i a n y małżeńskiej, j a k k o l w i e k można przypuszczalnie mówić o tra­ d y c j i preferowania małżeństwa matrylateralnego, p r z y czym „lateralność' należy t u rozumieć w t e n sposób, że określa ona szeroką grupę krewniaczą m a t k i , nie zaś stronę j e j najbliższych k r e w n y c h . T a k pojętą preferencję dość przekonująco dokumentują źródła, w których z n a j d u j e m y ślady trwającej w czasie w y m i a n y łączącej poszczególne g r u p y . N i e jest t o wszakże w y m i a n a regularna, którą znamionuje wyłączność związku. J e d ­ na i ta sama grupa t y p u r o d u pozostaje już w t a k i m związku z k i l k o m a i n n y m i g r u p a m i . Żona Czyngis-chana pochodziła z Ongiratów, dotyczy to również żony brata jego dziada (Raszid e d - D i n , I I s. 40). Jest p r a ­ wdopodobne, że O n g i r a c i j a k i Ołkunuci (do których należała m a t k a cha­ na) w c h o d z i l i w skład zespołu zwanego Dorben. O t y c h ostatnich zaś Raszid e d - D i n mówi następująco: „przez wszystkie czasy z tego ple­ m i e n i a wywodziły się starsze żony" ( I s. 187), co oznacza, że Bordżigini z w y k l i stamtąd brać pierwsze — i w h i e r a r c h i i poligamicznej główne — małżonki. Z k o l e i Bordżiginki rodziły dzieci B a j a u t o m , którzy „mieli usta­ nowione przez obyczaj prawo na to, b y i m z r o d u [Czyngis-chana] d a ­ wano dziewczęta ( I s. 176). Preferencje w adresowaniu aliansów m a t r y m o n i a l n y c h podlegały j e d ­ nak zmianie, być może zależnie o d układu aliansów p o l i t y c z n y c h . D o w i a ­ d u j e m y się bowiem, że w początkach kształtowania się i m p e r i u m m o n ­ golskiego (a są d o w o d y na to, że również i wcześniej) Mongołowie w y ­ m i e n i a l i k o b i e t y z T a t a r a m i , p r z y czym była to już w y m i a n a d w u s t r o n ­ na (I s. 160). Przykłady d w u s t r o n n e j w y m i a n y zaczynają się mnożyć w okresie stabilizowania się władzy Czyngis-chana. Może to wynikać z u t r w a l e n i a p r a k t y k i małżeństw dynastycznych o f u n k c j i politycznej, może jednak również być r e z u l t a t e m f a k t u , iż tego właśnie okresu do­ tyczą bardziej szczegółowe informacje źródłowe, które do nas dotarły. Jeden z t a k i c h przykładów w y m i e n i o n o w p r z y p . 40, i n n y dotyczy g r u p y Ongutów. W i e m y , że córka i wnuczka Czyngisa zostały wydane za mąż �122 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z do t e j g r u p y , zaś jego w n u k H u l a g u ożenił się również z Ongutką ( I s. 141; por. też T H M §§ 202, 239). N a w e t jeśli p r a k t y k a d w u s t r o n n e j w y m i a n y wzajemnej była ograniczona do górnych w a r s t w społeczeństwa f e u d a l ­ nego i ' chociaż odbywała się z więcej niż j e d n y m p a r t n e r e m g r u p o w y m , oznacza ona odejście od wcześniejszych f o r m w y m i a n y j e d n o k i e r u n k o w e j w r a m a c h większego c y k l u . Ta ostatnia, j a k można sądzić z przytoczo­ n y c h wyżej świadectw, miała w przeszłości następujący k i e r u n e k : Dórben Bordżigin - > Baj aut. D y w e r s y f i k a c j a społeczeństwa w okresie w o j e n i m p e r i a l n y c h s p r a w i ­ ła, że k o n t y n u o w a n i e takiego c y k l u natrafiało n a przeszkody polityczne, j a k również stawało się niecelowe ze względów p r a k t y c z n y c h . F u n k c j a społeczna stałego p a r t n e r s t w a w zamkniętym c y k l u t r a c i b o w i e m n a zna­ czeniu w czasach kształtowania się stosunków feudalnych. P o w i n o w a c i chana na przykład uporczywie trwają w sojuszu z jego p r z e c i w n i k i e m Dżamuką i dopiero środki m i l i t a r n e sprawiają, iż stają się jego b i e r n y m i raczej sprzymierzeńcami (dotyczy Ongiratów, por. T H M §§ 141, 176, 196). M o w a t u p r z y n a j m n i e j o części r o d u , podczas g d y i n n a jego część n a j ­ prawdopodobniej m u sprzyjała, o czym świadczy k o n t y n u o w a n i e w y m i a ­ n y małżeńskiej . Jednakże po u t w o r z e n i u scentralizowanego państwa, w którym więzi pokrewieństwa j a k o c z y n n i k integrujący zeszły na dalszy plan, Czyngis przyjął stosowaną również przez dwór chiński zasadę żenie­ nia s w y c h k r e w n y c h z w a s a l n y m i przywódcami, co zresztą z f u n k c j o n a l ­ nego p u n k t u widzenia było nowszą wersją poprzedniej p r a k t y k i w y m i a n y k o b i e t między r o d a m i (por. T H M §§ 208, 235, 238, 239). 40 Rozbicie rodowej organizacji społeczeństwa musiało zlikwidować wszelkie f o r m y uregulowanej w y m i a n y małżeńskiej. Wznawiano ją w p r a w d z i e w różnych w e r s j a c h później, g d y z jakichś względów odżywała t r a d y c j a g r u p k r e w n i a c z y c h . T a k i m o m e n t stanowiło wprowadzenie s u ­ p r e m a c j i Mandżurów, arywistów p o l i t y c z n y c h X V I - X V I I wieków. P r z y ­ nieśli o n i własne tradycje rodowe i wzorując się na n i c h n a r z u c i l i M o n ­ gołom stałą 9-pokoleniową granicę egzogamii, której towarzyszyła również nieco płytsza egzogamia obejmująca k r e w n y c h w l i n i i żeńskiej. Z czasem granica t a przybliżała się do ego, zmniejszając zakres osób wyłączonych z m a t r y m o n i u m , pozostała już jednak bilateralna. Oznaczało t o zamknię- 4 0 Ałczi. tysięcznik w armii Czyngis-chana, był młodszym bratem jego zony, jednocześnie zaś zięciem c h a n a . J a k p i s z e R a s z i d e d - D i n (I s. 162) s t r y j e c z n i b r a c i a Ałcziego i i c h s y n o w i e żenili się również z k r e w n y m i chana i oddawali wzajemnie z a mąż s w o j e k r e w n e . Oznaczało to przyjęcie f o r m właściwych w y m i a n i e nej, gdyż zgodnie z matrylateralnym małżeństwem z kuzynką dwustron­ przeciwległą ko­ b i e t y z g r u p y X w i n n y być w y d a w a n e z a mąż do i n n e j g r u p y niż grupa, z której X biorą żony d l a siebie. Z k o l e i s y n Ałcziego — C z i g i i także zwał się zięciem C z y n g i s - c h a n a , c z y l i z a w a r ł małżeństwo m a t r y l a t e r a l n e . W y m i a n a kontynuowana, gdyż d w a j w n u k o w i e z g r u p y Ongiratów, b l i s k i e k r e w n e dwustronna c h a n a — Kubiłaj i H u l a g u była jednak m i e l i po d w i e żony w s p o m n i a n e g o Ałczi ( R a s z i d e d - D i n I , s. 163). �123 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW cie g r u p y macierzyńskiej d l a doboru małżeńskiego, podtrzymało jednak zaktywizowaną nieco wcześniej wymianę o charakterze d w u s t r o n n y m . N i e w i e m y , czy i n t e r w e n c j a mandżurska w postaci prawnego usankcjo­ nowania podwójnej egzogamii w l i n i i ojcowskiej i macierzystej aprobo­ wała ustaloną już u Mongołów praktykę^ czy też stanowiła innowację. Prawdopodobna jest pierwsza sytuacja, ponieważ d o w i a d u j e m y się, że w czasach nowożytnych Mongołowie uważali za kazirodcze małżeństwo z k r e w n y m i Imatki zawarte w epoce Czyngis-chana . Nieliczne informacje o małżeństwach d l a schyłku średniowiecza sugerują, że w doborze mał­ żeńskim u n i k a n o k r e w n y c h macierzystych , nadto zaś sposób i c h adreso­ w a n i a wskazuje n a koncentrację na w y b r a n y c h k i l k u grupach, co można tłumaczyć bezpośrednimi względami p o l i t y c z n y m i albo też ożywieniem t r a d y c j i o w y m i a n i e międzygrupowej w w a r u n k a c h osłabienia centralnej władzy p o l i t y c z n e j . T y m n i e m n i e j n i e zachowały się żadne tradycje w y m i a n y j e d n o k i e r u n k o w e j . W większości wypadków g r u p a dająca żony brała je również z tego samego źródła. Istnieje przekaz o t y m , że d w i e g r u p y zachowujące pamięć o wspólnym p r z o d k u żyjącym w X I I w i e k u podjęły w w i e k u X V — p r z y n a j m n i e j przejściowo — dwustronną w y ­ mianę małżeńską zainicjowaną przez i c h przywódców (Bałdanżapow's. 156). 41 42 43 D y s p o n u j e m y również informacją o małżeństwie z X V w i e k u zawar­ t y m według reguł w y m i a n y pulsującej, c z y l i między t y m i s a m y m i lineażami po upływie 4 pokoleń Jednostkowy f a k t nie s t a n o w i o prawidło­ wości, n i e m n i e j jest on interesujący z tego względu, że n i e przestrzega reguł egzogamii ustalonych według ilości pokoleń dzielących od wspól­ nego przodka, które wprowadzono w czasach mandżurskich. Małżonkowie s t a n o w i l i pierwszą generację osób, n a które nie rozciągała się t e r m i n o ­ logia pokrewieństwa obowiązująca w r a m a c h 4-pokoleniowego lineażu. W y m i a n a pulsująca oznacza z w o l n i o n y r y t m j e d n o k i e r u n k o w e j w y m i a n y z k r e w n y m i m a t r y l i n e a r n y m i . Będą to w p r a w d z i e k r e w n i przodka osoby 4 4 S i o s t r z e n i e c C z y n g i s - c h a n a Czigü ożenił się z krewną c h a n a (por. p r z y p . 40), w związku z c z y m M e r g e n G e g e n p o w i a d a , że „Mongołowie w późniejszych c z a s a c h n i e pojęli tego w y d a r z e n i a . . . (uważając), że b r a t i s i o s t r a zbliżyli się" (Bałdanżapow, s. 145, 32v). 4 1 4 2 Szara Tudżi identyfikuje pochodzenie żeństw mężczyzn należących do p o t o m s t w a (zawierane wencji żon i matek ok. połowy X V I w.). Żadne z n i c h n i e p o w t a r z a grupy pochodzenia obu kobiet, w przypadku 23 m a ł ­ Geresendże, p i e r w s z e g o władcy Chałchy w bezpośredniej można więc wykluczyć p a t r y l i n e a r n y sek­ zwią­ z e k pokrewieństwa między matką i synową (por. S z a s t i n a , s. 163-1106). 4 3 W ś r ó d kontraktów małżeńskich z a w i e r a n y c h Geresendże, d l a 91 z n i c h S z a r a Tudżi i d e n t y f i k u j e W przez trzy pokolenia pochodzenie s u m i e małżonkowie p o c h o d z i l i z 17 g r u p o p a t r z o n y c h potomków grupowe partnera. etnonimami. Jednakże 21 małżeństw z a w a r t o z p a r t n e r a m i r o d e m z d w u t y l k o grup, co s t a n o w i wysoką (41°/o) koncentrację. Jednocześnie aż 7 1 % kontraktów ograniczyło się do 5 grup, гЭ'/о do pozostałych 12 ( S z a s t i n a , tamże). 4 4 Małżeństwo C h a r g a c u g a z S e c e g ( S z a s t i n a , s. 143 п.). zaś �124 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z zawierającej małżeństwo, n i e zaś tej ostatniej, lecz upływ pokoleń w y m a ­ zuje owo p o w i n o w a c t w o i umożliwia wznowienie w y m i a n y . Jest p r a w d o ­ podobne, że p r z y p a d k i małżeństwa m a t r y l a t e r a l n e g o czasów Czyngis-cha­ na miały t e n sam charakter — były zawierane z kobietą pochodzącą z g r u p y rodowej m a t k i , ale nie z j e j lineażu. G d y b y przypuszczenie t o było prawdziwe, uzyskalibyśmy pośrednią wskazówkę na to, że dezinte­ gracja r o d u u Mongołów rozpoczęła się k i l k a s t u l e c i przed początkiem kształtowania się i m p e r i u m . Płynie to b o w i e m z zależności pomiędzy f o r ­ mą małżeństwa m a t r y l a t e r a l n e g o a stopniem zwartości g r u p k r e w n i a ­ ćzych uczestniczących w w y m i a n i e . O i l e p r a k t y k a w y m i a n y małżeńskiej w społeczeństwie r o d o w y m m a istotne znaczenie d l a jego c h a r a k t e r y s t y k i , to nieregularne p r z y p a d k i t a ­ k i e j w y m i a n y — a t y l k o z n i m i m a m y do czynienia w źródłach pisa­ n y c h — stanowią wskaźnik żywotności t r a d y c j i r o d o w y c h w społeczeń­ s t w i e inaczej zorganizowanym. 7. L O S Y G R U P KREWNIAĆZYCH W SPOŁECZEŃSTWIE POSTRODOWYM W i e m y z całą pewnością, że w czasach nowożytnych g r u p y krewniacze nie współtworzyły w M o n g o l i i s t r u k t u r y społecznej, występując j e d y n i e na j e j marginesie. C h a r a k t e r y s t y c z n y jest w t y m względzie f r a g m e n t k r o ­ n i k i Łubsan Dandzana (s. 121) odnoszący się w p r a w d z i e do wydarzenia z czasów wcześniejszych, lecz pochodzący z X V I I w i e k u . Jest t o przekaz o zetknięciu się straży Czyngis-chana z n i e z i d e n t y f i k o w a n y m i k o c z o w n i ­ k a m i . Z a p y t a n i , czy są „ludźmi z i m i e n i e m " , odpowiedzieli, że nie mogą być „dobrego i m i e n i a " , ponieważ są r y b a k a m i i myśliwymi. G d y b y prze­ kaz t e n znalazł się w Tajnej historii należałoby raczej oczekiwać i d e n t y ­ f i k a c j i p r z y pomocy e t n o n i m u , zgodnie z praktyką powszechną w X I I I w i e k u . Poczucie l u b pamięć przynależności do g r u p y krewniaczej były jeszcze wówczas stosunkowo silne. Natomiast w X V I I w i e k u operowało się już k w a l i f i k a c j a m i zajęciowo-warstwowymi. N i e m n i e j , już epoka i m p e r i a l n a przyniosła z m i a n y zmierzające do u f o r m o w a n i a plemiennej s t r u k t u r y społeczeństwa. Były one kierowane, pozostawiono n i e w i e l k i margines d l a procesów spontanicznych, dzięki cze­ m u k r y t e r i a nowej s t r u k t u r y z a c j i społeczeństwa były w części p r z y n a j ­ m n i e j odmienne, niż wynikałoby to z jego późniejszego c h a r a k t e r u . Ope­ rowano m i a n o w i c i e nie członkostwem p r z y p i s a n y m przez urodzenie, lecz zależnym od w o l i władcy l u b nieraz całkowicie d o b r o w o l n y m . Z tego względu proces zasługuje na określenie go r e w o l u c y j n y m raczej niż ewo­ l u c y j n y m . Dopiero stabilizacja nowego systemu oznaczała powrót do s t a ­ bilizowanego, przypisanego członkostwa grupowego. Wspominaliśmy wcześniej, że Tajna historia jest wyjątkowo w s t r z e ­ mięźliwa w precyzowaniu r a n g i g r u p o w e j stosowanych etnonimów. Kontrastują z nią k r o n i k i nowożytne, które n a w e t przepisywane z niej �215 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW f r a g m e n t y uzupełniają t a k i m i określeniami, chociaż czynią t o już często bez dobrej znajomości i c h znaczenia . Być może, właśnie w X I I I w i e k u znaczenie t o było jeszcze dobrze znane i t y m można tłumaczyć niechęć przed stosowaniem terminów określających g r u p y fcrewniacze p r z y etnon i m a c h oznaczających już j e d n o s t k i skażone wojskowo-feudalną o r g a n i ­ zacją państwa. Władimircow t w i e r d z i (s. 131), że po u p a d k u d y n a s t i i mongolskiej t e r m i n oboy przestał być używany n a określenie g r u p y k r e w ­ niaczej. W i e m y jednocześnie, że n i e wyszedł o n całkowicie z użycia , na p e w n y c h zaś obszarach zastąpił go t e r m i n omoy będący nowszą wersją poprzedniego, t a k z językowego j a k i funkcjonalnego p u n k t u widzenia. Oznaczał już b o w i e m nie g r u p y krewniacze, lecz j e d n o s t k i a d ­ m i n i s t r a c y j n e l u b feoda (wskazał na to Władimircow, s. 131, odrzucając twierdzenie Potanina, iż e t n o n i m y przypisywane przez niego omoyom odnoszą się do g r u p rodowych). S w y m i g r a n i c a m i obejmowały one j e d n a k społeczności połączone więzami długotrwałej s u b o r d y n a c j i wobec wspól­ nego feudała oraz mające rozbudowaną sieć związków pokrewieństwa, c z y l i charakteryzowały się cechami g r u p y o s t r u k t u r z e plemiennej. 45 46 47 Całkowicie a d m i n i s t r a c y j n y ( p r z y n a j m n i e j początkowo) charakter n o ­ siły pojawiające się o d X V w i e k u g r u p y t y p u otoy, wyróżnione na podsta­ wie wspólnoty t e r y t o r i u m oraz k r y t e r i u m demograficznego i powołane dla ułatwienia r e k r u t a c j i pospolitego ruszenia, zupełnie p r z y t y m nieza­ leżne od k r y t e r i u m pokrewieństwa (Władimircow s. 132-135). N i e m n i e j zakorzeniona w k u l t u r z e imongolskiej ideologia pokrewieństwa j a k o jednej z głównych wartości integrujących sprawiła, iż w nowszych czasach przypisano otoyowi charakter wspólnoty krewniaczej (por. Gałstuński, który hasło to oddaje jako „ród, pokolenie"). Również etnografowie m o n ­ golscy skłonni są sądzić że otoy rozwinął się z dawnej g r u p y r o d o w e j , któremu to sądowi sprzyja okoliczność, iż wiele nazw własnych p o k r y w a się z e t n o n i m a m i s p o t y k a n y m i w średniowieczu (por. też Władimircow s. 135). Ponieważ jednak te ostatnie już w X I I I w i e k u często nie odpo- 4 ! W s k a z y w a ł a b y n a to wielość znaczeń p r z y p i s y w a n y c h t e r m i n o w i ayimay pojęć ayimay p r z y p . 13), t r a k t o w a n i e oraz oboy (por. j a k o równorzędnych ( K a s a r „usta­ nowił pokój i przyjaźń między s e t k a m i ajmaków i w i e l o m a o b o g a m i " , Bałdanżapow s. i 151, 31r), w r e s z c i e lineażom oraz przypisywanie nowożytnym grupom terminu oboy średniowiecznym pochodzeniowym (tamże, plemionom s. 137, 143; 25r, 30v itd.). 4 6 S t o s u j e się go s y s t e m a t y c z n i e , chociaż w w i e l u różnych z n a c z e n i a c h , w kro­ n i c e M e r g e n G e g e n a , r z a d z i e j w S z a r a Tudżi oraz u Łubsan D a n d z a n a , zaś całko­ w i c i e został z a p o m n i a n y w a n o n i m o w e j Altan Tobczi. Pozostał j e d n a k w użyciu do początków X X w i e k u w z n a c z e n i u „nazwiska r o d o w e g o " oraz obecnie l e n i e „ojcostwa" ( i m i e n i a 4 7 Anonimowa niektóre kopie Altan Tobczi tego samego posługuje się wyłącznie t y m t e r m i n e m , t e k s t u wprowadzają den 1955 s. 36, 47). T r z e b a dodać, że omoy historii (§ 247). jako okreś­ patronimicznego). n i e k i e d y wersję pojawia oboy jakkolwiek (por. B a w - się wyjątkowo także w Tajnej �126 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z wiadały g r u p o m k r e w n i a c z y m sensu stricto, należy takie sądy traktować z dużą rezerwą. Koniec i m p e r i a l n e j d y n a s t i i J u a n zastał Mongołów podzielonych na czterdzieści oddziałów w o j s k o w y c h i odpowiadających i m g r u p zaplecza cywilnego. Przypuszczalnie przetrwały w n i c h g r u p y lineażowe, p r z y czym poziom i c h zwartości zależny był od decyzji -operacyjnych, i n d y w i d u a l ­ n y c h losów i c h przywódców, a także p o z y c j i wyjściowej zdobytej w m o ­ mencie t w o r z e n i a sojuszu z Czyngis-chanem oraz od w i e l u i n n y c h c z y n ­ ników. Można założyć, że nie istniała już lineażowa organizacja społe­ czeństwa składająca się z sieci m a k s y m a l n y c h lineaży sięgających p r z o d ­ k a r o d u i podzielonych segmentarme. Takie lineaże były już n a j p r a w d o ­ podobniej nieliczne,- jeśli w ogóle zachowały się, gdyż tworzyłyby w ó w ­ czas organizmy zbliżone do r o d u już wówczas nie istniejącego. Źródła z epoki nowożytnej przekazują n a m koncepcję 9-pokoleniowej granicy egzogamii czy 9 albo też — k o n k u r e n c y j n i e — 7 s t o p n i pokrewieństwa . Odniesienie egzogamii do stopnia odległości pokrewieństwa (z czasem zresztą zmniejszającego się), n i e zaś do członkostwa w g r u p i e opatrzonej etnonimem, oznacza likwidację egzogamii g r u p o w e j n a rzecz l i n i o w e j . Jest to równoznaczne z w p r o w a d z e n i e m ruchomego przodka określającego każ­ dorazowo głębokość aktualnego maksymalnego lineażu na 9 l u b 7 p o k o ­ leń. Proces t e n nie objął j e d y n i e tzw. złotego r o d u , c z y l i a r y s t o k r a c j i wywodzącej się od Czyngis-chana, który teoretycznie pozostał stałym 48 4 8 R i n c z e n (s. 207) powołuje się n a zachowaną j e s z c z e pamięć o z a k a z i e małżeń­ s t w a z osobą spokrewnioną p r z e z wspólnego p r z o d k a w 1 2 - t y m l u b 9 - t y m p o k o l e n i u ( w l i n i i k o b i e c e j g r a n i c a t a miała wynosić 7 pokoleń). A u t o r sporządził odpis koleniowej l i s t y genealogicznej zapisanej w X I X wieku 9-po­ d l a władz a d m i n i s t r a c y j ­ n y c h c e l e m rozsądzenia s p o r u majątkowego. D l a w y k a z a n i a s t o p n i a pokrewieństwa pretendentów wystarczyłaby l i s t a z n a c z n i e krótsza; j e j zasięg w s k a z u j e na konty­ nuację o b y c z a j u (dotyczy o n a j e d n a k członków l i n i i a r y s t o k r a t y c z n e j ) . P o d c z a s n a ­ s z y c h badań t e r e n o w y c h granicę najwyżej udało się spotkać n i e l i c z n e już osoby, które 7 pokoleń j a k o obowiązującą n i e stosowaną. D o d a j m y , w wskazywały przeszłości, l e c z z a i c h pamięci że w w y d a n y c h p r z e z S u m j a a b a a t a r a buriackich zapisach g e n e a l o g i c z n y c h większość poszczególnych l i n i i n i e p r z e k r a c z a 7 pokoleń. Również r e l a c j a R a s z i d e d - D i n a o t e r m i n a c h pokrewieństwa d l a przodków w 7 p o k o l e n i a c h może wskazywać n a to, że w X I V w i e k u istniała t e n d e n c j a skrócenia do t y c h w y ­ miarów maksymalnego lineażu ( w s k u t e k d e z i n t e g r a c j i r o d u p o z b a w i o n e g o już g ó r ­ nej g r a n i c y , jaką stanowił p r z o d e k r o d u ) . T y m n i e m n i e j l i m i t 9 pokoleń w y d a j e potwierdzać występujące u M e r g e n G e g e n a wyrażenie yisun toról „dziewięciu k r e w n i o n y c h " , które może być r e z u l t a t e m i n t e r w e n c j i u s t a w o d a w s t w a się spo­ mandżurskie­ go. W p r a w d z i e Bałdanżapow (s. 212 przyp_ 377) tłumaczy j e j a k o dziewięć k o n k r e t ­ n y c h typów k r e w n i a c z y c h , wymieniając: O j , O j O j , O j O j O j , S y , S y S y , S y S y S y , S t B r , M ł B r oraz S y B r O j , j e s t to j e d n a k i n t e r p r e t a c j a b a r d z o z powodu arbitralnego reprezentowanej w stopni odległości w doboru tych właśnie patrylineażu. N a s z y m prostej gicznej l u b egzogamii. linii wstępnej relacji zdaniem dowolna spośród cytowany wyznaczającej i nieprzekonująca większej zwrot ich liczby odnosi z a k r e s pamięci się do genealo­ �127 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW krańcowym p r z o d k i e m maksymalnego lineażu, co przekształciło się w uznany p r z y m i o t wyjątkowości t e j właśnie panującej l i n i i . Jednakże potomkowie b r a c i chana podlegali już ogólnemu społecznemu p r a w u skracania l i n i i rodowodowej i operowania płynnymi lineażami o zmniejszonej głębokości. Interesującego przykładu dostarczają t u po­ t o m k o w i e Kasara, którzy w południowej M o n g o l i i t w o r z y l i lineaż Bürin. Lineaż t e n uległ w połowie w . X V podziałowi n a cztery mniejsze lineaże, których n i e obowiązywała już egzogamia względem siebie. M e r gen Gegen relacjonujący to wydarzenie (Bałdanżapow, s. 156-157, 41v) dodaje, że w 1632 r. cesarz mandżurski Abchaj zarządził przywrócenie egzogamii wśród wszystkich kasarydów wprowadzając jednocześnie k a r y za n a ­ ruszenie egzogamii w r a m a c h w s z y s t k i c h zachowanych g r u p t y p u oboy. A u t o r k r o n i k i opatruje tę informację następującą uwagą: „[uczynił t a k ] nie zważając na trudności połączenia i organizacji oboy'ów rozproszonych podczas poprzednich rządów". Reforma ta, polegająca n a przywróceniu t r a d y c j i krewniaczej organizacji społeczeństwa była najprawdopodobniej próbą narzucenia Mongołom f o r m , w i c h p r z y p a d k u już n i e a k t u a l n y c h , lecz żywych jeszcze w społeczeństwie mandżurskim. N u r c h a c z i rozpoczął w X V I w i e k u tworzenie i m p e r i u m mandżurskiego opierając się n a g r u ­ pach k r e w n i a c z y c h jako jednostkach organizacyjnych, co wydawać się może anachronizmem w porównaniu ze wcześniejszymi o t r z y stulecia m e t o d a m i Czyngis-chana. W y n i k a to j e d n a k z f a k t u , że mandżurski l i ­ neaż hala był wówczas jednostką daleko s i l n i e j zintegrowaną niż m o n g o l ­ s k i oboy czasów Czyngis-chana. Zgodnie z przyjętą taktyką Mandżurowie przystąpili do rejestrowania g r u p k r e w n i a c z y c h n a p o d b i t y c h t e r y t o r i a c h . Udało się i m spisać 233 g r u p y mongolskie t y p u omoy w południowej M o n g o l i i (por. Lebiediewa), co wydaje się być niewielką liczbą j a k na teoretycznie możliwą ilość 4-pokoleniowych lineaży w całym społeczeństwie i świadczy o i c h postę­ pującej dezintegracji. Większość z n i c h nie odgrywała p r a k t y c z n i e żadnej r o l i w życiu p o l i t y c z n y m , j a k można sądzić z f a k t u , że nie wymieniają ich k r o n i k i historyczne (np. Szara Tudżi relacjonująca w y d a r z e n i a ze znacznie większego obszaru zamieszkałego przez Mongołów zawiera 68 etnonimów). Można więc sądzić, że wiele pozycji na tej liście reprezen­ towało sztuczne nieco t w o r y powstałe — j a k mówił Meirgen Gegen — w b r e w trudnościom w łączeniu i organizowaniu p o n o w n y m lineaży. Sztuczność tę podkreśla f a k t , że Mandżurowie dość szybko p o r z u c i l i ideę organizacji państwa i jego a d m i n i s t r a c j i opartej n a sieci g r u p k r e w n i a ­ czych. Próby takiej nie p o n o w i l i mianowicie na terenie Chałchy po j e j 4 9 4 9 nych W połowie XSVII przez w i e k u sporządzono> taką listę d l a obszarów podporządkowa­ d w u p i e r w s z y c h w ł a d c ó w mandżurskich — Nurchacziego D o k u m e n t t e n został w y d a n y w 1744 r. w P e k i n i e pt. Ogólny dżurskich wchodzących w skład ośmiu chorągwi przegląd (por. L e b i e d i e w a ) . g r u p y mandżurskie, mongolskie, chińskie i koreańskie. i Abchaja. rodów Lista man­ obejmuje �128 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z podporządkowaniu w końcu X V I I w i e k u . Było t o r e z u l t a t e m oporu, j a k i owa koncepcja napotkała w samej m a t e r i i społecznej n i e dostosowanej już do podobnych rozwiązań. N i e należy j e d n a k przeceniać opozycji ze s t r o ­ n y społeczeństwa mongolskiego, gdyż pierwszorzędne znaczenie miała r a ­ czej klęska koncepcji na g r u n c i e chińskim, gdzie lineażowa grupa tsun okazała się niezdolna do pełnienia f u n k c j i p o l i t y c z n y c h . Mandżurowie zatem przyjęli k o m p r o m i s o w e rozwiązanie adaptując doświadczenia w o j s k o w e j organizacji Mongołów w postaci jednostek t y p u otoy i choszun oraz ustanawiając p r a w n y obowiązek u t r z y m y w a n i a egzo­ g a m i i l i n i o w e j wśród k r e w n y c h o wspólnych agnatach do 9 pokolenia wstępnego. Można przypuszczać, że t a k i obowiązek zahamował, lecz nie powstrzymał procesu rozdrabniania lineaży w rodzaju tego, j a k i relacjo­ nowaliśmy w odniesieniu do potomków Kasara (Mergen Gegen przytacza także inne przykłady, por. Bałdanżapow, s. 156, 41v). W p r a w d z i e kasarydzi rządzący 16 choszunami b y l i grupą n a t y l e eminentną, że zmuszeni do u t r z y m y w a n i a egzogamii nie m o g l i otwarcie zerwać z tradycją jedności. Inne jednak lineaże mogły dzielić się bez większych raczej przeszkód, zachowując j e d y n i e pamięć l i n i i pochodzeniowej d l a celów k o n t r o l o w a n i a d o b o r u małżeńskiego. W t e n sposób w okresie nowożytnym najszerszą grupą krewniaczą, j a k a zachowała się w społeczeństwie, był przypuszczal­ nie 4-pokoleniowy lineaż podstawowy, w średniowieczu będący je d ynie j e d n y m z segmentów lineażowej s t r u k t u r y . Jednocześnie utrzymywała się najprawdopodobniej głębsza genealogicznie grupa pochodzeniowa utworzona wokół l i n i i egzogamicznej nadal — zgodnie z tradycją — określanej yasun. Tymczasem spłycony lineaż n i e dysponował w zasadzie nazwą własną, być może dlatego, że t a ostatnia pojmowana była jako a t r y b u t g r u p y występującej w kontekście s t r u k t u r y lineażowej tworzącej sieć jednostek wyczerpujących schemat organizacji społeczeństwa. Toteż dawne e t n o n i m y stosowano raczej n a określenie jednostek a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h otoy oraz l i n i i pochodzeniowych yasun. Przykład t a k rozwiązanej i d e n t y f i k a c j i będącej w użyciu w X V I I w i e k u c y t u j e Władimircow (s. 132) z t e r e n u ojrackiego: „z kości Choszut, z o t o k u K o r o c z i n " . Czteropokoleniowy lineaż podstawowy nie miał n i e t y l k o n a z w y włas­ nej, lecz przypuszczalnie również t e r m i n u rodzajowego d l a tego t y p u g r u p y , skoro t e r m i n właściwy oboy począł zanikać. W p r a w d z i e w s k u t e k odnowicielskich działań Mandżurów przywrócono go na krótko do ży­ cia , lecz nie utrzymał się on dłużej, gdyż z b y t ściśle związany był 50 Świadczy o t y m jego występowanie w tekście k r o n i k i M e r g e n G e g e n a . W y ­ daje się, że autor t e n był z w o l e n n i k i e m mandżurskich i n t e r w e n c j i n a r z e c z r e a k t y ­ w o w a n i a g r u p k r e w n i a c z y c h , gdyż starał się j e podeprzeć a u t o r y t e t e m kościoła l a m a j s k i e g o , który s a m reprezentował j a k o d u c h o w n y , a także h i s t o r y c z n e j t r a d y c j i i n d y j s k i e j i tybetańskiej, którą posługiwał się ten kościół. T e j ostatniej m i a n o w i c i e p r z y p i s u j e u s t a n o w i e n i e podziału ludzkości n a oboy i w p r o w a d z e n i e egzogamii t y c h g r u p (por. Bałdanżapow, s. 114, 6v). 5 0 �129 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW z tradycyjną organizacją krewniacza. I z o l o w a n y lineaż pozbawiony za­ plecza krewniaczego i n i e odgrywający już istotniejszej r o l i w organizacji społeczeństwa przestał kojarzyć się z pojęciem oboy. N i e w i e m y , czy zo­ stało ono zastąpione przez Chałchasów i n n y m t e r m i n e m , w każdym razie b r a k u j e na to dowodów. Prawdopodobnie w epoce nowożytnej lineaż określano t e r m i n e m gene­ r a l n i e odnoszącym się wcześniej do k r e w n y c h agnatycznych l u b takichże więzów pokrewieństwa (nie zaś k o n k r e t n e j g r u p y ) , c z y l i tóról. Można tak sądzić z f a k t u , że kodeks p r a w mandżurskich operuje określeniem tdroliyin daruya. Oznacza ono głowę l u b przywódcę zespołu k r e w n y c h , co wskazuje na istnienie f o r m a l n e j organizacji takiego zespołu ( p r z y n a j ­ m n i e j z p u n k t u widzenia prawodawcy) i t y m s a m y m jego zbliżony do l i ­ neażu charakter. Istnieją ponadto ślady t e r m i n o l o g i i , która również może być odnoszo­ na do g r u p y lineażowej. T a k więc w materiałach współczesnych n a t r a ­ f i a m y na określenia biileg oraz miyen stosowane jeszcze w X X w i e k u dla wspólnie koczującego zespołu k r e w n y c h w odróżnieniu od chot l u b ayil oznaczających zespół o d o w o l n y m składzie. P i e r w s z y z tej p a r y o d ­ n a j d u j e m y w najwcześniejszych źródłach w znaczeniu wspólnie koczują­ cej g r u p y ( T H M § 28), w p r a w d z i e nieokreślonej wielkości, j a k też nie mającej e t n o n i m u , ale za t o — w o w y m czasie — najpewniej k r e w n i a ­ czej. Z k o n t e k s t u można t y l k o wnosić, że n i e była ona liczna, j a k też n i e stanowiła f o r m a c j i w o j s k o w e j a n i politycznej ( T H M § 35). Jednocześnie t e n sam t e r m i n może określać grupę t y p u oboy ( T H M §§ 8, 9). O m a w i a n y w y r a z oznacza współcześnie „grupę j a k i c h k o l w i e k desygnatów; dział ca­ łości". Jego związek z systemem pokrewieństwa zdaje się jednak n i e p o d ­ legać wątpliwości , j a k o zaś a n t o n i m wobec ayimay układa się w t r i a ­ dzie: ayimay-oboy-biileg. Ostatniemu j e j członowi można przypisać zna­ czenie: „terytorialna i gospodarcza wspólnota k r e w n y c h stanowiących część lineażu". N i e jest też wykluczone, że w czasach nowożytnych mógł on n i e k i e d y zastępować oboy . Podstawowe znaczenie biileg k o j a r z y m y jednak z koczującą wspólnotą k r e w n y c h , i to raczej tą, którą Władimir­ cow nazwał ajlową, c z y l i odpowiadającą przede w s z y s t k i m m i n i m a l n e m u lineażowi. 51 52 5 1 Również w Buriacji spotykamy zastosowanie wyrazu buluk w znaczeniu wspólnoty t e r y t o r i a l n e j o t r a d y c j a c h wspólnego p o c h o d z e n i a p r z y n a j m n i e j części z e ­ społu (np. buluk j a n g u c k i złożony z „rodów" J a n g u t i Mongoloid). O występowaniu t e r m i n u w B u r i a c j i por. W j a t k i n a 1969 s. 38. T r z e b a j e d n a k nadmienić, że w z u ­ pełnie i n n y m z n a c z e n i u używa go R a s z i d e d - D i n (I s. 185), a m i a n o w i c i e n a okreś­ l e n i e oddziału w o j s k o w e g o . 5 2 P r z y p u s z c z e n i a tego n i e p o t w i e r d z a j e d n a k fakt, że w y r a z n i e j e s t popularny w k r o n i k a c h nowożytnych. T e i c h partie, które powtarzają w y d a r z e n i a z §§ 8 i 28 Tajnej historii raczej pomijają k r o n i k a Łubsan D a n d z a n a giidel ów t e r m i n . Spośród stosuje bólók, „grupa koczująca", zaś M e r g e n G e g e n 9 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 t r z e c h Altan natomiast w e r s j a qotan ayil Tobczi, anonimowa jedynie używa „obozowisko j u r t " . ne- �130 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Wydaje się, że w y r a z chot, będący określeniem sposobu zajmowania przestrzeni (grupa j u r t ustawiona w e wspólnym obozowisku) od dość d a w ­ na s t a n o w i s y n o n i m t e r m i n u biileg. N a podstawie materiałów o j r a c k i c h Władimircow d e f i n i u j e chot w kategoriach krewniaćzych j a k o „część r o d u , grupę b l i s k i c h współrodowców koczujących razem i kierowaną przez najstarszego j e j członka"; j e j wielkość mogła wynosić 30 i więcej j u r t (s. 170, 192). Złatkin uzupełnia, że kontrolowała ona k o n k r e t n e t e r y t o ­ r i u m określając j e p r z y t y m n a 200-300 k m . Według tego ostatniego autora chałchaskie chot liczyły 3-7 j u r t i już w X V I I w i e k u i c h skład był płynny, a k r y t e r i u m pokrewieństwa n i e obowiązywało (Złatkin, s. 9-10). Duża dysproporcja stopnia i n t e g r a c j i k r e w n y c h między Chałchasami i pe­ r y f e r y j n y m i zachodnimi g r u p a m i m o n g o l s k i m i była u w a r u n k o w a n a specy­ fiką historycznego r o z w o j u i znajduje odbicie także w i n n y c h dziedzinach życia społecznego. Władimircow przyjmując k r y t e r i u m wielkości zespo­ łu rozróżnia o j r a c k i „chotonowy" i chałchaski „ajlowy" sposób koczowa­ nia. Zastosowane przez niego n a z e w n i c t w o jest umowne, gdyż Chałchasi swoje mniejsze zespoły również n a z y w a l i chot. T o rozróżnienie dotyczy jednak istotnego f a k t u , czy zespół koczujący stanowiła g r u p a lineażowa, czy t y l k o j e j część. W p i e r w s z y m b o w i e m p r z y p a d k u , p r z y 4-pokoleniow e j głębokości lineażu, koczowisko t a k i e j g r u p y mogło składać się z ok. 30 r o d z i n . F a k t , że Chałchasi koczują od m n i e j więcej X V I I w i e k u , w mniejszych zespołach, nie m u s i jednak oznaczać dezintegracji lineażu, chociaż niewątpliwie m u sprzyja. Wielkość koczującego zespołu zależna jest b o w i e m n i e t y l k o o d w o l i uczestników, lecz m . i n . także o d w a r u n ­ ków naturalnego środowiska. Lepsze pastwiska ułatwiały wspólne koczo­ wanie w liczniejszych grupach. Wniosek Władimircowa (s. 171), że m n i e j ­ sze koczowiska Chałchasów potwierdzają wczesne porzucenie przez n i c h „ustroju r o d o w e g o " (tzn. organizacji krewniaczej), n i e jest zatem sam przez się oczywisty, chociaż koresponduje z i n n y m i f a k t a m i . W jeszcze m n i e j s z y m s t o p n i u r o z m i a r y koczującego zespołu zależały od zróżnicowa­ n i a ekonomicznego członków. W i k t o r o w a sugeruje takie właśnie rozwią­ zanie twierdząc, że już w średniowieczu istniała następująca zależność: bogate r o d z i n y koczowały w małych zespołach, biedne zaś w i e l k i m obo­ zem kureniem, zachowującym cechy wspólnoty r o d o w e j (Narody..., s. 715). T e n ostatni nie m a jednak żadnego związku z korporacyjną wspólnotą k r e w n i a c z a i jest — j a k wskazał Władimircow (s. 37, 128) — funkcją n i s ­ kiego stopnia bezpieczeństwa i centralizacji władzy, dlatego też często s p o t y k a m y go w w i e k a c h X I - X I I oraz X I V - X V . 2 Jak powiedzieliśmy, koczowanie w małej grupie nie m u s i oznaczać rozluźnienia więzów z pozostałymi członkami lineażu, zwłaszcza jeśli koczują o n i w pobliżu. N i e m n i e j j e d n a k w y m o g i organizacji pracy p r o ­ wadzą n i e u n i k n i e n i e do takiego rozluźnienia. I m mniejsza jest b o w i e m grupa, t y m ważniejsze stają się właśnie proporcje między zasobami siły roboczej a potencjałem gospodarczym r e p r e z e n t o w a n y m głównie przez �131 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW stado zwierzęce. Zachowanie t y c h p r o p o r c j i w gronie k r e w n y c h jest czę­ sto niemożliwe (szczególnie p r z y i c h zróżnicowaniu majątkowym), co po­ woduje konieczność współdziałania — a zatem sąsiedzkiego zamieszkiwa­ n i a — z osobami n i e należącymi do patrylineażu. W i e l k a rodzina, zwła­ szcza posiadająca wystarczające zabezpieczenie materialne, łatwiej w t y c h w a r u n k a c h stanie się ośrodkiem i n t e g r a c j i niż agnatyczna l i n i a pocho­ dzeniowa. Oznacza to, że współpracujący zespół będzie składał się rów­ nież z k r e w n y c h n i e l i n e a r n y c h oraz p o w i n o w a t y c h zatracając t y m s a m y m charakter podlineażu i przeksztacając się z g r u p y o cechach k r e w n i a ­ czych w luźny zespół k r e w n y c h n i e powiązanych wspólnotą l i n i i pocho­ dzeniowej. Z czasem, zwłaszcza w X I X w i e k u , w t a k i c h zespołach za­ cznie dominować więź sąsiedzka. Będą t e m u sprzyjały ruchliwość spo­ łeczna i wychodźstwo nasilające się właśnie pod koniec X I X w i e k u , a przybierające postać quasi-urbanizacji wokół ośrodków k l a s z t o r n y c h albo też z m i a n y statusu społecznego w postaci przejścia w stan szabinarów — przywiązanych do majątków klasztornych, co często połączone było ze zmianą koczowisk i t y m s a m y m intensywności p e w n y c h więzi pokrewieństwa, chociażby przez ograniczenie kontaktów osobistych. W początkach X X w i e k u , n a w e t w rejonach najbardziej sprzyjających chotonowej organizacji wypasów i dających — z p o w o d u d o b r y c h past­ w i s k — więcej swobody w m a n e w r o w a n i u siłą roboczą, zaledwie 2 2 % chot składało się z agnatycznych k r e w n y c h (głównie r o d z i n y b r a c i oraz i c h synów), 3 2 % zaś tworzyły zespoły k r e w n y c h nie a g n a t y c z n y c h . W t y c h w a r u n k a c h chotony n i e mogły stanowić g r u p y k o r p o r a c y j n e j 0 stałym członkostwie i wspólnocie majątku; cechy te mogły się j e d y n i e utrzymać t a m , gdzie pokrywały się one ze wspólnotą wielkorodzinną l u b j e j pozostałością — rodziną rozrośniętą wokół jednego lineażu m i n i m a l n e ­ go. Wspólnota chotonowa s t a n o w i zatem formę organizacyjną, którą w różnych okresach tworzyły różne zespoły l u d z k i e — od 4-pokoleniowego lineażu przez podlineaż, wielką rodzinę aż do zespołu k r e w n y c h i g r u ­ p y sąsiedzkiej. P r z y istniejącym zasobie źródeł nie jesteśmy w stanie za­ proponować chronologizacji poszczególnych etapów, można jednak w s k a ­ zać na zbieżność procesu rozwojowego zachodzącego u Mongołów 53 1 i n n y c h ludów pasterskich, nawet t y c h , które cechowała wolniejsza d y ­ n a m i k a przekształceń (por. Wajnsztejn s. 65-67). Jedna i ta sama f o r m a organizacji p r a c y reprezentowana przez chot przetrwała k i l k a różnych f o r m g r u p o w a n i a się l u d z i (różne wersje g r u p k r e w n y c h aż po zespoły celowe), a także stosunków własnościowych (od przypuszczalnie egalitar­ nego użytkowania owoców p r a c y po u k r y t e l u b nawet o t w a r t e w y k o r z y s - 53 W y n i k a ajmaku to z badań archangajskiego. Simukowa W (s. 26) p r z e p r o w a d z o n y c h 54 w y p a d k a c h i c h członkowie w w 100 c h o t o n a c h pełni w pełni powiązani b y l i pokrewieństwem, z tego zaś w 5 9 % chotonów więzy j e d y n i e d a l e k i e g o pokrewieństwa l u b powinowactwa. lub prawie występowały �132 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z t y w a n i e p r a c y najemnej). U p r a w n i o n a będzie zapewne sugestia, że jeśli na terenach chałchaskich 4-pokoleniowy lineaż tworzył zespoły chotonowe, trwało to przypuszczalnie krótko, po czym funkcję tę przejęły m n i e j ­ sze zespoły krewniacze, zwłaszcza w i e l k a rodzina, b y w s k u t e k cech właś­ c i w y c h gospodarce pasterskiej przekazać ją dalej nie l i m i t o w a n y m linią pochodzeniową zespołom k r e w n y c h oraz g r u p o m sąsiedzkim. Odejście od l i n i i agnatycznej j a k o k r y t e r i u m członkostwa w chat — i szerzej: k r y t e ­ r i u m t w o r z e n i a zespołów współdziałających — było możliwe dzięki t e m u , że w s t r u k t u r z e makrospołecznej dominowały g r u p y przestrzegające o d ­ m i e n n y c h kryteriów a f i l i a c j i . 8. P O Z O S T A Ł O Ś C I O R G A N I Z A C J I K R E W N I A C Z E J — W I E L K A RODZINA I LINIA POCHODZENIOWA Tendencji do działania w luźnym zespole k r e w n y c h towarzyszy z w y ­ kle skrócenie i stopniowe zatarcie l i n i i pochodzeniowej. W p r a w d z i e i s t n i e ­ je wiele przekazów o p r o w a d z e n i u przez Mongołów zapisów genealogicz­ n y c h w postaci ksiąg, które dzieliły los l i n i i senioralnej, jednakże zakła­ danie n o w y c h ksiąg w odgałęziających się l i n i a c h bocznych pozostawało coraz częściej sprawą swobodnej decyzji zainteresowanych. W s k u t e k tego księgi takie wśród Chałchasów stały się rzadkością, utrzymywały je prze­ de w s z y s t k i m l i n i e szlacheckie oraz mniejszości niechałchaskie, zwłaszcza B u r i a c i (por. Rdnczen, s. 206-207; Sumjaabaatar). Interesujący przekaz o deprecjacji l i n i i pochodzeniowej z a w a r t y zo­ stał w tekście z przełomu X I X i X X wieków (Bawden 1960, s. 79-80) . Jest to b a j k o w y m o t y w o d w u powracających z w o j n y synach, z których t y l k o jeden jest p r a w d z i w y , d r u g i zaś d e m o n e m w c i e l o n y m w sobowtóra. Obaj poddani są genealogicznemu t e s t o w i tożsamości polegającemu n a s p r a w d z e n i u Wiedzy o przodkach do czwartego pokolenia włącznie. Test w y p a d a pomyślnie d l a uzurpatora, „ponieważ był d e m o n e m " , natomiast „prawdziwy s y n znał wyłącznie w y d a r z e n i a od czasów swego d z i a d k a " . Z n a m i e n n y jest f a k t , że właściwa n o r m a l n e m u człowiekowi głębokość pamięci genealogicznej n i e przekracza drugiego pokolenia, oczekiwana zaś czwartego. Oznacza to, iż p r a k t y c z n i e nie może istnieć już — j a k o g r u p a — lineaż 4-pokoleniowy, skoro nie jest znany jego przodek. N i e M и M o w a t u o tekście b a j e k w y d a n y c h w że o d p o w i a d a on s t a n o w i świadomości 1928 r. w U ł a n B a t o r . Można przyjąć, z przełomu X I X i X X wieków. M i m o b a j k i te z n a n e były w M o n g o l i i o d X V I I w i e k u , i c h p i s a n e zaś w e r s j e najprawdopodobniej przygotowanym od w . X V I I I , to w t y m w y p a d k u m a m y do c z y n i e n i a z t e k s t e m do d r u k u w początkach X X w., w p r a w d z i e a l e z w s z e l k i m prawdopodobieństwem alnych. Mimo że monogolskie na podstawie starszych, do pojęć i zwyczajów aktu­ iż s a m e b a j k i są p o c h o d z e n i a i n d y j s k i e g o , j e d n a k stały się w Mon­ golii popularne i n i e m a podstaw dostosowanym przypuszczać, b y opowieść, n a którą powołujemy się, była s p r z e c z n a z rzeczywistością społeczną Mongolii. W t a k i m b o w i e m uległaby o d p o w i e d n i e j a d a p t a c j i , b y n i e w y w o ł y w a ć oporu u c z y t e l n i k a . wypadku �133 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW może być także realizowany teoretyczny wymóg 7-pokoleniowej, czy n a ­ w e t głębszej, egzogamii. N a koniec, g r u p a k r e w n y c h agnatycznych obej­ m u j e p o t e n c j a l n y c h członków w i e l k i e j r o d z i n y pochodzenia ego, dalsi zaś k r e w n i wchodzący dawniej do patrylineażu znajdują się obecnie w r a m a c h luźnego zespołu k r e w n y c h , członkostwo którego n i e jest oparte na k o n ­ k r e t n y c h k r y t e r i a c h pochodzeniowych i który określa się z b i o r o w y m t e r ­ minem tbrol-sadan. O występowaniu takiego m o d e l u (tzn. w i e l k a rodzina j a k o podstawo­ w a k o r p o r a c y j n a g r u p a krewniacza integrująca zespół szeroko r o z u m i a ­ n y c h k r e w n y c h , jeśli wymagają tego k o n k r e t n e potrzeby) możemy mó­ wić już co n a j m n i e j w X V I I I w i e k u . K r o n i k a M e r g e n Gegena pouczając o właściwej drodze życia w y m i e n i a j a k o w a r u n e k harmonię w r a m a c h Wielkiej rodziny, precyzując p r z y t y m j e j członków poza własną rodziną nuklearną (stryjowie, b r a t a n k o w i e , szwagierki). Wśród konsekwencji n i e ­ przestrzegania t e j zasady znalazło się także „rozłączenie i rozproszenie k r e w n y c h obu l i n i i " , dokładniej zaś yas miąa — kość i mięso — symbole l i n i i ojcowskiej i macierzystej (Bałdanżapow, s. 169, 52v, 53r). To ostatnie wskazuje n a stopniową bilateralizację zespołu k r e w n y c h (rozłączenie za­ kładać m u s i uprzednią jedność). P r z e j a w u b i l a t e r a l i z a c j i można też u p a ­ trywać w semantyce p e w n y c h passusów p o e t y c k i c h z Ałtan Tobczi, n p . z w r o t y oddawane w X V I I w i e k u przez określenia g r u p krewniaćzych, w następnym s t u l e c i u są transponowane n a równoważnik „krewnych" . 55 W t y m kontekście w a r t o wspomnieć o interesujących losach w y r a z u uruy. W Tajnej historii i w i e l u zastosowaniach nowożytnych nie budzi wątpliwości jego znaczenie „potomkowie danego przodka, zespół l u d z i odniesiony do wspólnej t r a d y c j i genealogicznej, g r u p a pochodzeniowa", j a k n p . altan uruy „złoty ród", „czyngisidzi". Jest to zatem zbiorowość agna t y c z n y c h k r e w n y c h należąca do wspólnej g r u p y krewniaczej. T a k też rozumiał t e n w y r a z Władimircow (s. 59, 60). Tymczasem w k r o n i ­ kach nowożytnych z n a j d u j e m y oboczne jego zastosowania w znaczeniu p o w i n o w a t y c h ze s t r o n y żony, c z y l i całkowicie o d m i e n n y m . Podobna dwuznaczność u t r z y m u j e się, a nawet pogłębia, w języku współczesnym . 56 57 55 wypowiedzi agnatyczni" (Bawden, Subedeja: uruy torol „powinowaci ze s t r o n y 1955, s. 46) zastąpione zostaje p r z e z aąa degii żony i krewni „bracia, k r e w n i w ogóle" (Bałdanżapow, s. 145, 32v). 5 6 Por. Bawden, 1955, s. 46, 75, 164; Łubsan s. 145, 32v. T e n o s t a t n i tłumaczy uruy stawia ją o j c o w s k i e j Dandzan, s. 263; Bałdanżapow, również j a k o „linia m a c i e r z y s t a " i p r z e c i w ­ (s. 171, 53v). V r e e l a n d (s. 62) o p e r u j e wyłącznie znaczeniem „powinowaty". Gałstuński (1893, s . 209a) podaje w p i e r w s z y m z n a c z e n i u „powino­ w a c i ze s t r o n y żony". 5 7 Łuwsandendew tłumaczy urag m i a s t C e w e l to s a m o hasło d e f i n i u j e błędnie — jako „krewny, w pierwszym j a k o k r e w n y c h zięcia i s y n o w e j . powinowaty znaczeniu — po żonie", chyba W y d a j e się, że podobne kłopoty c z e n i o w e powstały w języku b u r i a c k i m (por. Czeremisów, hasło urag), Manżigijew (s. 34) w y r a z ten określa g r u p p y " wydzielone w linii agnatycznej. jednoznacznie jako nato­ całkowicie zna­ jakkolwiek „krownorodstwennyje �134 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z P r a k t y c z n i e w czasach nowożytnych wszystkie n i e m a l zbiorowe t e r m i n y odnoszące się do k r e w n y c h przestają nazywać k o n k r e t n e klasy, takie j a k patrylineaż własny, żony l u b m a t k i . T a k więc spośród pojęć: torol, uruy, sadan, qamiyatan, jedynie pierwszy u t r z y m u j e konotację agnatyczną (przez p e w i e n czas t y l k o , gdyż współcześnie ją zatracił), pozostałe już nie precyzują l i n i i a n i stosunku do własnego patrylineażu. Z j a w i s k o takie m u s i m y potraktować jako przejaw b i l a t e r a l i z a c j i , j a k k o l w i e k n i e m a m y d a n y c h o początkach tego procesu. D o t y c z y on w p i e r w s z y m rzędzie f u n k ­ cjonowania związków pokrewieństwa, ponieważ w enuncjacjach odnoszą­ c y c h się d o m o d e l u pokrewieństwa u t r z y m u j e się n a d a l rozróżnienie yas/ miqa, Hnii ojcowskiej i macierzystej, nadto zaś j a k o uściślenie tej p i e r w ­ szej •— k i l k a różnych terminów (m. i n . eligen) oznaczających grupę r o ­ dzeństwa z jednej m a t k i , l u b w przenośni — k r e w n y c h pochodzących od jakiejś odleglejszej p r z o d k i n i . Wspomniana bilateralizacja jest j e d y n i e częścią procesu r e o r i e n t a c j i związków solidarności w k i e r u n k u od lineażowej g r u p y krewniaczej (ist­ niejącej nadal p r z y n a j m n i e j w szczątkowej postaci l i n i i pochodzeniowej) do luźnego zespołu k r e w n y c h . Tezę tę przedstawiliśmy nieco wcześniej, w t y m m i e j s c u można ją dodatkowo zilustrować na przykładzie. Biorąc pod uwagę wspomnianą wyżej dwuznaczność t e r m i n u uruy, tłumaczenie pewnego dwuwiersza występującego w różnych wersjach Ałtan Tobczi nasuwa możliwości i n t e r p r e t a c y j n e bezpośrednio odnoszące się do oma­ wianej t u k w e s t i i rozległości więzów pokrewieństwa. Weźmy za podstawę f r a g m e n t z anonimowej Ałtan Tobczi i jego tłumaczenie (Bawden 1955, § 73, s. 164): 58 59 N i e będzie szczęścić się t e m u , k t o d b a o s w y c h Poszczęści się t e m u , k t o d b a o s w y c h uruy; umai. D w u w i e r s z aprobuje zainteresowanie okazywane umai (dosł.: „łono m a t k i " ) danego człowieka, c z y l i adresowane przede w s z y s t k i m do kręgu rodzeństwa i być może szerzej — do w i e l k i e j rodziny, którą dane r o ­ dzeństwo k o n t y n u u j e . Natomiast dezaprobata skierowana jest wobec z b y t s i l n y c h więzi z uruy, c z y l i p o w i n o w a t y m i ze s t r o n y żony (jak chce B a w ­ d e n i i n n i tłumacze), albo też szeroko rozumianą własną grupą pochodze­ niową (jeśli przyjąć p i e r w o t n e i nadal utrzymujące się znaczenie t e r m i ­ nu). Ta ostatnia i n t e r p r e t a c j a przeciwstawia sobie dwie kategorie k r e w ­ n y c h w r a m a c h tego samego patrylineażu l u b g r u p y krewniaczej i ozna­ cza dezintegrację lineażu postulując utratę zainteresowania jego d a l s z y m i 5 8 P o r . : Borjigin § 115. W tóról-tei kiimtin „człowiek z l i n i i Bordżiginów", t e j s a m e j k r o n i c e (§ 47) torol B a w d e n 1955 występuje j e d n o z n a c z n i e j a k o „linia agna­ tyczną". 5 9 Są to j e d n a k z a w s z e k r e w n i p a t r y l i n e a r n i , n i e zaś w l i n i i kobiecej, j a k c h c e Gałstuński (hasło eligen). �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 135 członkami, co odpowiadałoby prawidłowemu z j a w i s k u stopniowego k u r ­ czenia się zasięgu związków pokrewieństwa. Natomiast pierwsza i n t e r p r e ­ tacja przeciwstawia sobie d w a zespoły połączone aliansem małżeńskim. Można ją rozumieć j a k o protest t r a d y c j o n a l i s t y przeciw włączaniu osób spowinowaconych do współdziałającego zespołu k r e w n y c h . D o t y c z y on, j a k można domyślać się, raczej zewnętrznych przejawów i n t e g r a c j i — j a k f o r m g r u p o w a n i a się l u d z i (np. w chotony) niż samej i d e i współdzia­ łania z p o w i n o w a t y m i , podkreślonej jako zasada s t r u k t u r a l n a jeszcze w Tajnej historii. Zresztą występowanie przeciwko solidarności k r e w n y c h pojmowanej na oba wskazane t u sposoby byłoby sprzeczne z istotą więzi pokrewieństwa w systemie k r e w n i a c z y m i praktyką zarówno wcześniej­ szą, j a k też spotykaną n a początku epoki nowożytnej. S w o i s t y m protestem przeciw dezintegracji lineażowych g r u p k r e w ­ niaczych jest Altan Tobczi a u t o r s t w a M e r g e n Gegena. Wspominaliśmy już o i d e o w y m w s p a r c i u , jakiego udzielił on mandżurskim koncepcjom wskrzeszenia oboy, oraz przywrócenia g r u p o w e j egzogamii. Cała k r o n i k a przepojona jest bardziej od i n n y c h nowożytnych k r o n i k m o n g o l s k i c h ideo­ logią pokrewieństwa, zaś wśród powodów j e j napisania autor w y m i e n i a przybliżenie c z y t e l n i k o m tej ideologii (Bałdanżapow, s. 136, 24v). W i s t o ­ cie posługuje się o n częściej środkami n e g a t y w n y m i — poddaje k r y t y c e zjawiska przez siebie obserwowane, a niezgodne z g e n e r a l n y m założeniem. To ostatnie sprowadza się do n o r m y etycznej — uznawania pokrewień­ s t w a agnatycznego — w y m i e n i o n e j obok trzech i n n y c h n o r m mających regulować postępowanie człowieka: szacunku d l a władzy, Kościoła oraz prawości c h a r a k t e r u (s. 171, 53v). A u t o r ubolewa n a d rozluźnieniem w i ę ­ zów pokrewieństwa (s. 40r), rozproszeniem g r u p k r e w n i a c z y c h (s. 41v), rozłączaniem k r e w n y c h w drodze a d m i n i s t r a c y j n e j i lekceważeniem p a ­ mięci genealogicznej (s. 53v), na koniec, zaś emocjonalnie odcina się od t y c h , którzy u t r a c i l i więź ze s w y m i k r e w n y m i p a t r y l i n e a r n y m i (s. 54r). Przypuszczalnie n i e popełnimy błędu, jeśli u z n a m y tę kronikę z X V I I I w i e k u za podzwonne d l a agnatycznej g r u p y krewniaczej szerszej niż l i ­ neaż m i n i m a l n y — w i e l k a rodzina. S a m autor godzi się z z a m k i e m g r u p k r e w n i a c z y c h , domaga się jednak zastąpienia i c h przez pielęgnowanie p a ­ mięci genealogicznej (s. 24v, 53v). Dzięki t e m u , jak.się wydaje, popełnia niekonsekwencję — koncentrując się na przeszłości historycznej, lekce­ waży niejako teraźniejszość i j a j wymagania, n a w e t g d y b y t a ostatnia składała się z g r u p pochodzeniowych o osłabionej pamięci genealogicznej. Pisze on: „nie jest potrzebny t a k i autor [...], który obniża cenę złota i sreb­ ra, to znaczy tórol udum, i podnosi cenę żelaza i miedzi, t o jest uruy sadun" (s. 53v). Przeciwstawienie to możemy rozumieć d w o j a k o : „krewni lineażu — p o w i n o w a c i " albo „wszyscy k r e w n i lineażu — żyjące generacje lineażu". P r z y każdej z t y c h i n t e r p r e t a c j i dostrzegamy istotną opozycję między d i a c h r o n i c z n y m , l i n i o w y m r o z u m i e n i e m pokrewieństwa, a s y n ­ c h r o n i c z n y m jego r o z u m i e n i e m j a k o funkcjonalnego z b i o r u k r e w n y c h . �136 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Wyrażoną t a k myśl autora — d o s t o j n i k a kościelnego — można b y s t r a westować j a k o przeciwstawienie krewniaczej wieczności i doczesności. U jego podłoża t k w i dezaprobata dla wyższego wartościowania owej d o ­ czesności przez współczesnych a u t o r o w i . Jednocześnie z z a n i k i e m grupowej solidarności krewniaczej k r o n i k i nowożytne poczynają akcentować solidarność rodzeństwa. Można ją p o j ­ mować z jednej s t r o n y j a k o solidarność t r z o n u formującego wielką r o d z i ­ nę i odnosić do t e j właśnie i n s t y t u c j i , albo też j a k o solidarność g r u p y rówieśniczej w szerszym zespole k r e w n y c h i odnosić do koncepcji współ­ działania integrującego t a k i e zespoły. Oba te rozumienia n i e są ze sobą sprzeczne, gdyż solidarność tę adresuje się t y l k o do części osób stanowią­ cych d a w n i e j grupę krewniaczą l u b k i l k a sojuszniczych g r u p powiąza­ n y c h m a t r y m o n i a l n y m i aliansami. Interesującego przykładu dostarcza po­ równanie akcentów w w y d a r z e n i u opisanym zarówno przez Tajną historią, j a k też przez Altan Tobczi, a dotyczącym uczty n a d Ononem, która za­ kończyła się k o n f l i k t e m z Dżurkinami. Według Tajnej historii {§ 130) zwołano ją d l a umocnienia sojuszu politycznego różnych g r u p w o j s k o w o - k r e w n i a c z y c h , które przyłączyły się do Czyngis-chana. Natomiast w uję­ c i u Mergen Gegena było to rodzinne spotkanie Czyngisa z braćmi, w któ­ r y m udział Dżurkinów jest całkowicie p r z y p a d k o w y i konieczny t y l k o do celów d r a m a t u r g i i k o n f l i k t u (Bałdanżapow, s. 146, 32v, 33r). Przewodził m u j a k o głowa r o d z i n y s t r y j Czyngisa z o k a z j i rocznicy swoich u r o d z i n . Altan Tobczi niewątpliwie idealizuje sytuację, gdyż zgodnie z Tajną historią s t r y j i bratanek b y l i powaśnieni, często należąc do p r z e c i w n y c h obo­ zów. K r o n i k a nowożytna czyni z n i c h zgodnych członków w i e l k i e j r o d z i n y (przypuszczalnie wzorując się n a współczesnym modelu), wkładając przy okazji w usta seniora k i l k a pouczeń dotyczących współżycia rodzeństwa według zasad jedności i współdziałania (Bałdanżapow, s. 146, 32v). Podob­ nej treści pouczenia znajdują się dość często w i n n y c h k r o n i k a c h n o w o ­ żytnych, w p l a t a n e w e f r a g m e n t y zaczerpnięte z Tajnej historii, która koncentrowała się raczej n a p r z e k a z y w a n i u wydarzeń o znaczeniu p o l i ­ t y c z n y m niż na stosunkach między k r e w n y m i . 60 Na podstawie przytoczonych materiałów możemy przypuszczać, że od X V I I w i e k u kompozycja związków pokrewieństwa dominujących w spo­ łeczeństwie m o n g o l s k i m wyglądała następująco. Miejsce lineażowych g r u p k r e w n i a c z y c h zajmować poczęły k o r p o r a c y j n e minilineaże, c z y l i w i e l k i e rodziny, które przez p e w i e n czas występowały jeszcze w t e r y t o r i a l n y m 6 0 Np. wypowiedź Küdei S e c z e n a z a m i e s z c z o n a p r z e z Łubsan D a n d z a n a 65). P r z y t a c z a się w n i e j przykład synów A m b a k a j - c h a n a , którzy wspólnie (s. 6 4 polują, l e c z p r z y r o z d z i a l e mięsa w y w o ł u j ą n i e s n a s k i , kłótnie i bójki, w w y n i k u czego roz­ dzielają się. Są oni p r z e c i w s t a w i e n i s y n o m Kabuł-chana, którzy po wspólnym p o ­ lowaniu razem ucztują i honorują i h a r m o n i i " . Morał s p r o w a d z a się n a w z a j e m demonstrując „potęgę się do u k a r a n i a p i e r w s z y c h i n a g r o d z e n i a przyjaźni drugich. �137 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW i gospodarczym związku (chotony) z równorzędnymi s p o k r e w n i o n y m i j e d ­ n o s t k a m i i , być może, do n i c h właśnie odnosiło się określenie ayil ayimay mające konotację sąsiedztwa i związku pokrewieństwa zarazem. Stano­ wiły one w t e n sposób część dawnego lineażu, można j e zatem nazwać g r u p a m i pochodzeniowymi. Sytuacja t a k a znalazła odbicie w systemie p o ­ jęciowym przez położenie akcentu n a pochodzenie od bliskiego przodka wspólnego dla danej g r u p y . Ponieważ utrzymało się w y p r o w a d z a n i e za­ sadniczej l i n i i genealogicznej przez agnatów, ów przodek niższego rzędu był d l a p r z e c i w w a g i kobietą spowinowaconą z j e d n y m z agnatów (matką l u b babką po o j c u ) . Wspólnota pochodzenia członków t a k i e j r o d z i n y wyrażana była w kategoriach biologicznych (eligen „wątroba", kebeli „brzuch", kiiiker „pępowina", umai „łono"), które przenośnie oznaczały pokrewieństwo w r a m a c h rodzeństwa oraz jego potomków. Wielość t y c h terminów, p r z y c z y m nie wszystkie z n i c h zna Tajna historia, wskazuje na to, iż s i l n y akcent kładziony na wspólnotę łączącą wielką rodzinę jest koncepcją nowszą w s t o s u n k u do wspólnoty lineażowej, niejako j e j s u b ­ s t y t u t e m . Rodzina ta stała się b o w i e m n o w y m c e n t r u m solidarności k r e w ­ niaczej. a l Jednocześnie z z a n i k i e m g r u p krewniaćzych zabrakło podstaw do k o n ­ t y n u o w a n i a m a t r y m o n i a l n y c h sojuszy g r u p o w y c h jako podstawy w z a ­ jemnego współdziałania. Zastąpiły je zespoły k r e w n y c h koncentrujące się — z p u n k t u widzenia ego — wokół jego w i e l k i e j r o d z i n y i włączające p o w i n o w a t y c h oraz k r e w n y c h m a t k i , a zatem reprezentujące zasadnicze elementy d a w n y c h sojuszy g r u p o w y c h . Były to najczęściej zespoły płyn­ ne, powstające dobrowolnie albo w w y n i k u pośredniego p r z y m u s u ekono­ micznego j a k o więzy wzmacniane bliskością terytorialną l u b potrzebami rezerwowego zabezpieczenia społecznego. Ponieważ więzi te działały na ogół na poziomie jednego pokolenia osób a k t y w n y c h gospodarczo, w y r a ­ żały się pojęciowo t e r m i n a m i określającymi rodzeństwo i s t o s o w a n y m i szeroko w ogólniejszym znaczeniu, ponadto zaś r o z l i c z n y m i t e r m i n a m i d l a pokrewieństwa w n i e o s t r y m r o z u m i e n i u (sadan, qamiyatan, uruy, udum, torgüd, a także w o s t a t n i m okresie tóróZ, itp.). I c h wielość daje się i n t e r ­ pretować podobnie j a k w p r z y p a d k u określeń na wspólnotę pochodzenia osób tworzących wielką rodzinę. I n f l a c j a coraz m n i e j p r e c y z y j n y c h pojęć z zakresu pokrewieństwa jest wskaźnikiem dezorientacji co do k i e r u n k u i c h właściwego adresowania i rozluźnienia kryteriów kwalifikujących na bliskiego krewnego. 6 1 N i e o z n a c z a to, że różnica względnej głębokości o b u l i n i i musiała wać wybór kobiety na przodka linii krótszej. Ponieważ w spowodo­ t y m przypadku idzie o p o c z u c i e jedności g r u p y r o d z i n n e j , k o b i e t a w y d a w a ł a się n a t u r a l n y m o d n i e s i e n i e m również w c z a s a c h lineażowej o r g a n i z a c j i społeczeństwa, j a k o z w o l e n n i c z k a s o l i d a r ­ ności jednoczącej j e j synów. O t y m integrującym świadczy w i e l e w y p o w i e d z i j e s z c z e w Tajnej historii. działaniu kobiety w rodzinie �138 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 9. R E O R I E N T A C J A K U L T O W E J I S Y M B O L I C Z N E J SYSTEMU WARSTWY POKREWIEŃSTWA Konsekwencją z a n i k u g r u p k r e w n i a c z y c h jest eliminacja pełnionych w n i c h f u n k c j i k u l t o w y c h , co w n i o s k u j e m y ze zniknięcia terminów beki oraz otčigin. K r o n i k i nowożytne powtarzające wydarzenia Tajnej historii eliminują passus o m i a n o w a n i u bekiego przez Czyngis-chana, ponadto zaś często opuszczają l u b zniekształcają t e n tytuł występujący p r z y i m i o ­ nach osób uczestniczących w wydarzeniach epoki Czyngis-chana . P o ­ dobnie rzecz m a się z t e r m i n e m otčigin, który ulega zapomnieniu zastą­ p i o n y zostaje i n n y m — w p r a w d z i e p o c h o d n y m —• otyon . F u n k c j a bekie­ go pełniona była w grupie r o d o w e j oraz najprawdopodobniej lineażowej, toteż eliminacja t e r m i n u pozostaje w zgodzie z w n i o s k i e m o dezintegra­ c j i lineaży w epoce nowożytnej. W y d a j e się, że f a k t t e n wyprzedził zna­ cznie wprowadzenie do M o n g o l i i l a m a i z m u , skoro już w X V I I w i e k u były kłopoty z identyfikacją t e r m i n u . Być może odmiennie wygląda sprawa z t e r m i n e m otčigin, który odno­ sił się do f u n k c j i k u l t o w e j w w i e l k i e j rodzinie, n i c zaś n i e wskazuje n a to, b y t a ostatnia podlegać miała r o z p a d o w i przed X I X w i e k i e m . T u t a j f u n k ­ cja k u l t o w a najmłodszego z rodzeństwa w p o k o l e n i u tworzącym wielką rodzinę ulega l i k w i d a c j i niezależnie od t r w a n i a g r u p y , z którą była zwią­ zana. P r z y j m u j e m y — chociaż być może niesłusznie — że role bekiego i otčigina zaniknęły równocześnie. Można przypuszczać, że po rozpadzie lineażu, w którym władza r e l i g i j n a i świecka przekazywane były senioralnie, reguła ta została przeniesiona w dół. Starsi w i e l k i c h rodzin, kierujący l a i c k i m i aspektami życia swoich g r u p , przejęli w tej s y t u a c j i również za­ dania obrzędowe zastępując niejako bekich. Być może dla tej i c h n o w e j r o l i p o j a w i a się n o w y t e r m i n jügeli daruya, c z y l i k i e r o w n i k jügeli — zna­ n y c h ze średniowiecza ofiar składanych a g n a t y c z n y m p r z o d k o m (por. Łubsan Dandzan, s. 311 p r z y p . 71). Najmłodszy z rodzeństwa zachowuje niektóre swoje p r z y w i l e j e , m . i n . dziedzictwo j u r t y ojcowskiej. Skoro j e d n a k obrzędy przeniesiono w kompetencje seniora, w s p o m n i a n y p r z y 62 63 6 2 Np. S e c z e B e k i występuje j a k o S e c z e n Bóke („siłacz"), Q u t u q u B e k i (wymie­ n i o n y p r z e z R a s z i d e d - D i n a , I I s. 147) j a k o Q u t u y B i n g c z i , T o q t o a B e k i zaś bez t y ­ tułu (Bałdanżapow, s. 251, oraz 33r, 35v). M i m o e l i m i n a c j i tego tytułu utrzymuje się k o j a r z e n i e go z władzą, o c z y m świadczyłoby p r z y p i s a n i e go c z t e r e m k o l e j n y m królom tybetańskim z I I I - I V w.n.e. (tamże, s. 14r). 6 3 N p . k r o n i k a M e r g e n G e g e n a stosuje b r z m i e n i e zniekształcone l u b zmieniające z n a c z e n i e : óćigen występuje očiigen, albo očiken anonimowa §§ 11, 94). J e d y n i e u Łubsan l u b otąun pojawia (Bałdanżapow, s. 29v, 32v). W Altan Tobczi Dandzana stosuje očoqon znajdujemy kronice Sagan l u b očigin brzmienie się p r z y najmłodszych s y n a c h w genealogiach Secena ( B a w d e n , 1955 poprawne. Otoyon pokoleń bliższych k r o n i k a r z o w i (por. Bałdanżapow, s. 42v), datując t y m s a m y m pośrednio w p r o w a d z e ­ n i e t e r m i n u do języka. �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 139 w i l e j m a już t y l k o f o r m a l n e znaczenie. Z m i a n i e statusu towarzyszy z m i a ­ na n a z w y — p r z y c z y m obecna otyon znaczy już niewiele więcej niż „ostatni s y n " . Przypuszczalnie niedługo po utracie f u n k c j i k u l t o w y c h przez najmłod­ szego z b r a c i nastąpiło całkowite n i e m a l przejęcie czynności r e l i g i j n y c h przez p r z e d s t a w i c i e l i nowego k u l t u — mnichów lamajskich. Osobom świeckim umożliwili o n i w p r a w d z i e a k t y w n e uczestnictwo w postaci w y ­ k o n y w a n i a ofiar, n i e m n i e j najistotniejsze ceremonie odbywały się już za aprobatą nowego kościoła i w i m i e n i u reprezentowanych przez niego sił. Sytuacja zmieniła się zatem d i a m e t r a l n i e — poprzednio osoby delegowa­ ne przez g r u p y krewniacze pełniły w i c h i m i e n i u zadania kapłańskie (zu­ pełnie niezależnie od równoległej i odmiennej w założeniach działalności szamanów), obecnie zostały one zredukowane do m i n i m u m . Nadto kościół l a m a j s k i wykorzystując słabość w i e l k i e j r o d z i n y u Chałchasów był w sta­ nie doprowadzić do i n d y w i d u a l i z a c j i działań r e l i g i j n y c h i przypisania i c h poszczególnym d o m o s t w o m . Najważniejsza doroczna ofiara warunkująca pomyślność rodziny, zwana współcześnie dżasaa unszuułach, nie nosi już w początkach X X w i e k u żadnych śladów wspólnego przedsięwzięcia spo­ k r e w n i o n y c h rodzin. Materiały terenowe dostarczają w p r a w d z i e wskazó­ w e k , że mogła ona być niegdyś pojmowana k o l e k t y w n i e , n i e są one j e d ­ nak przekonujące. Należy ponadto wskazać, że l a m a i z m n i e musiał e l i ­ minować żadnej f o r m y k u l t u przodków, gdyż jego ślady n i e sięgają do czasów nowożytnych. Przypuszczalnie ograniczał się o n do g r u p k r e w ­ niaćzych wyższego szczebla, w i e l k a rodzina natomiast już w średniowieczu czciła d u c h y opiekuńcze ongyon , których dobór był całkowicie niezależ­ n y od systemu pokrewieństwa, j a k k o l w i e k m o g l i się wśród n i c h znaleźć również z m a r l i k r e w n i . Po zaniknięciu organizacji lineażowej m i n i m a l n y lineaż współtworzący rodzinę nie miał już wystarczającej głębokości ge­ nealogicznej, b y powołać do życia k u l t przodków na s w o i m szczeblu. T o ­ też ongony zastąpione zostały bóstwami l a m a j s k i m i występującymi w identycznej f u n k c j i opiekunów rodziny, a z czasem także pojedynczych osób. 64 Przed interwencją l a m a i z m u obroniła się jedna z najważniejszych uroczystości r o d z i n n y c h utrzymująca elementy k u l t u religijnego. Jest nią święto noworoczne niegdyś przypadające na początek z i m y i połączone u Ger-iin ongyon zaświadczone są już d l a r o d z i n y Czyngis-chana (Żamcarano, s. 99). W i e m y , że j e d n y m z n i c h u c z y n i o n o — po j e j śmierci — kobietę, która u r a t o ­ w a ł a życie młodemu Temudżynowi. N i e m a pewności, c z y ongony n i e występowały na wyższych s z c z e b l a c h o r g a n i z a c j i lineażowej. Mógłby n a to wskazywać f a k t , że R a s z i d e d - D i n zastępuje pojęciem „ongon" t e r m i n „beki" odnoszący się do f u n k c j o ­ nariusza kultowego (I s. 188). T o ostatnie świadczy, że k o m p l i k a c j e z r o z u m i e n i e m w y r a z u „beki" pojawiły się już w X I V w i e k u , chociaż w t y m w y p a d k u odpowiedzial­ ność można przypisać n i e m o n g o l s k i e m u p o c h o d z e n i u k r o n i k a r z a , co u s p r a w i e d l i w i a ­ łoby pomyłki t e r m i n o l o g i c z n e . �140 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z ze składaniem ofiar. O j r a c i zachowali do l a t 4 0 - t y c h X X w i e k u zwyczaj składania ofiar noworocznych w gronie k r e w n y c h p a t r y l i n e a r n y c h , p r z y c z y m miejscem ofiar było owo (oboya), sztuczny pagórek k u l t o w y z n a j ­ dujący się pod opieką r o d z i n y organizującej ofiarę, czy też zespołu wspól­ nie koczujących k r e w n y c h . Chałchasi ograniczają się w X X w i e k u do ofiar n a ołtarzyku d o m o w y m i utrzymują tradycję zjazdów r o d z i n n y c h z t e j okazji oraz o d w i e d z i n u k r e w n y c h . Natomiast i n s t y t u c j a r o d z i n n y c h czy krewniaćzych owo nie jest znana z t e r e n u chałchaskiego, nie jest jednak w y k l u c z o n e , że obecne owony miejscowości biorą swój początek z takichże samych, w przeszłości służących j a k o c e n t r u m k u l t u lineażowego. Przypuszczalny etap przejściowy, d l a którego b r a k u j e d o k u m e n ­ tacji, można widzieć w b u r i a c k i m obrzędzie tailaya n a owo poświęconym d u c h o w i opiekuńczemu t e r y t o r i a l n e j g r u p y pochodzeniowej (por. P e t r i , s. 7) l u b owo poświęconym d u c h o w i opiekuńczemu miejscowości. W t y m ostatnim obrzędzie jeszcze w X X w i e k u uczestniczyli a k t y w n i e starsi w i e ­ k i e m mężczyźni reprezentujący poszczególne g r u p y pochodzeniowe ( „ r o ­ d y t e r y t o r i a l n e " ) . Jednakże pojmowano go już j a k o ofiarę w i m i e n i u p o ­ szczególnych małych rodzin, których członkowie b y l i b i e r n y m i świadka­ m i uroczystości (wg materiałów d l a X X w i e k u ; T u g u t o w , s. 6, 8). Związek owo z k u l t e m przywiązanym do g r u p y krewniaczej również u Chałchasów potwierdza i n f o r m a c j a Rinczena (s. 206), iż w początkach X X w i e k u obserwowano p r z y p a d k i łączenia ofiar n a t e r y t o r i a l n y m owo z o d n a w i a ­ n i e m zapisów w księgach genealogicznych . W y d a j e się, że te f o r m y k u l t u , które związane były z lineażem, zanikać mogły n a w e t przed całkowitą jeszcze dezintegracją t e j g r u p y . Prężniejsze j e d n o s t k i a d m i n i s t r a c y j n e (otoki, następnie choszuny) przejęły f o r ­ m y obrzędowości właściwe lineażom, zwłaszcza zaś o f i a r y n a owo. Osta­ tecznie zlikwidowały je wczesne w p ł y w y l a m a i z m u , głównie przez włą­ czenie odpowiednich p r a k t y k w e własny system obrzędowy. P a r t y k u l a r n e niegdyś zachowania k u l t o w e (związane b o w i e m z „własną" grupą k r e w ­ niacza) w t e n sposób poddane zostały uniwersalizacji, chociaż n a d a l k o ­ jarzone były z k o n k r e t n y m zespołem l u d z i , lecz nie powiązanych p o k r e ­ wieństwem. Zanikają też inne p a r t y k u l a r y z m y , j a k n p . d a w n a opozycja: „swoi — o b c y " (uruy — jad), mająca niegdyś znaczenie opozycji: „własna grupa krewniacza — wszelkie inne g r u p y krewniacze", liberalizującej się z czasem w stronę: „szerzej pojęci k r e w n i i p o w i n o w a c i — n i e k r e w n i " . J e d n y m z przejawów takiego dualnego widzenia świata było wyróżnienie własnego m i k r o k o s m o s u i nasycenie go semantyką integracyjną w s t o p n i u konstrastującym z semantyką odnoszącą się do świata zewnętrznego. Wskazywaliśmy już na preferencyjne stosowanie t e r m i n u dboy w odnie65 6 5 R i n c z e n w t y m s a m y m m i e j s c u używa określenia „ofiary d u c h o m n a o w o " , co j e d n a k w y d a j e się mało p r a w d o p o d o b n e w przodków myśl odnotowanego rozróżnienia między k u l t e m przodków i duchów opiekuńczych. wyżej �141 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW sieniu do własnej g r u p y rodowej w średniowieczu . Podobnie gęsta sieć i d e n t y f i k a c j i etnonimicznej dotyczy własnego zespołu ( 5 0 % w s z y s t k i c h etnonimów z Tajnej historii mieści się w grupie Bordżigin) i do niego odnosi się także wyróżnianie lineaży, podczas g d y dalsze r e j o n y podlegają stopniowej generalizacji. Wobec Mongołów stosuje się n a z w y rodów, w o ­ bec i n n y c h ludów m o n g o l s k i c h i p o k r e w n y c h n a z w y p l e m i o n , wobec reszty zaś świata często ogólne określenie „cztery czarne i pięć k o l o ­ rowych". Świat zewnętrzny n i e jest b y n a j m n i e j białą kartą, układa się o n w k o n ­ c e n t r y c z n y c h kręgach względnej szczegółowości poznania i stopnia i n t e ­ g r a c j i . Znajomość najdalszych jego kręgów jest wystarczająca d l a pomyśl­ nego przeprowadzenia operacji w o j e n n y c h , s t y k a m y się też z n i m i często na k a r t a c h Tajnej historii. Ta ostatnia w y d a j e się być najbardziej „świa­ t o w a " ze w s z y s t k i c h k r o n i k mongolskich, wyraża b o w i e m strategiczne za­ mysły Czyngis-chana. Pozostałe, m i m o iż późniejsze, schodzą na szczebel t a k t y c z n y wyrażając zainteresowanie bliższymi kręgami własnej rzeczy­ wistości. M i m o to Tajna historia najlepiej demonstruje wyraźną odręb­ ność wyjściowego zespołu w stosunku do pozostałych kręgów u n i w e r s u m . D o t y c z y t o nie t y l k o nazewnictwa, lecz także i n n y c h zespołów s e m i o t y k i k u l t u r o w e j , j a k zabiegi k u l t o w e czy w y z n a c z n i k i t e r y t o r i a l n e . Występują one często wspólnie, czego dowodzi uświęcenie góry B u r q a n Q a l d u n i w y ­ niesienie j e j do r o l i centralnego symbolicznego p u n k t u d l a lineażu B o r ­ dżiginów. D w i e zatem cechy charakteryzują ideologię Tajnej historii, a t y m s a m y m schyłku epoki społeczeństwa rodowego — u n i w e r s a l i z m w w i d z e n i u świata i własnego w n i m miejsca oraz p a r t y k u l a r y z m w w a r ­ tościowaniu poszczególnych kręgów koncentrycznie zbudowanego u n i w e r ­ sum. ee Rewolucja społeczna czasów Czyngis-chana, polegająca na u t r w a l e n i u feudalno-wojskowej organizacji, zmieniła funkcję g r u p k r e w n i a c z y c h czyniąc z n i c h pomocniczy środek i n t e g r a c j i n a szczeblu l o k a l n y m , zasad­ niczy p u n k t ciężkości przeniosła zaś na strukturę a d m i n i s t r a c j i t e r y t o r i a l n o - w o j s k o w e j . Ta ostatnia dostarczała już n o w y c h ośrodków k o n c e n ­ trujących lojalność i określających podstawowy krąg i n t e g r a c j i . Ośrodki te pełniły dalej swoją funkcję po u p a d k u d y n a s t i i J u a n podlegając stop­ n i o w o z m i a n o m organizacyjnym, które odbijały się w i c h wielkości i n a ­ zewnictwie — oťořci, ajmaki, choszuny. Przejęły one nie t y l k o rolę i n t e ­ grującą d a w n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h , ale także często i c h e t n o n i m y oraz f u n k c j e k u l t o w e . One także przejęły regulowanie zakresu d a w n e j opo­ z y c j i „swoi — o b c y " nadając j e j nową treść. W t y c h w a r u n k a c h opozycja „krewni — n i e k r e w n i " , daleko łagodniejsza od poprzedniej n i e w y z n a ­ czała już podstawowego mikrokosmosu, a t y l k o jego część i jedno z k r y 6 6 N a 25 etnonimów o p a t r z o n y c h p r z e z Tajną historię określeniem oboy mieści się w g r u p i e r o d o w e j Bordżigin, n a t o m i a s t d a l s z y c h 5 dotyczy grup, p r z o d k a m i b y l i członkowie w i e l k i e j r o d z i n y założyciela Bordżiginów — aż 19 których Bodonczara. �142 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z teriów i n t e g r a c j i . Pojęcie „krewni" zawiera d w i e kategorie: 1) związku rodzeństwa tworzącego wielką rodzinę poszerzonego o agnatyczne relacje dowolnej głębokości, oraz 2) zespołu k r e w n y c h b i l a t e r a l n y c h i p o w i n o w a ­ t y c h tworzącego potencjalną grupę współdziałającą. Obie one, podobnie j a k średniowieczny ród, nasycone są symboliką integracyjną polegającą na l i c z n y c h określeniach dla w y m i e n i o n y c h k a t e g o r i i (por. wyżej: eligen i t p . , sadan itp.). I c h synonimiczność l u b bliskość sprawia, że tożsamość i c h integrującego znaczenia poddana z w i e l o k r o t n i e n i u m a niejako sztucz­ nie wzmacniać jedność k r e w n y c h ulegającą ciągłemu zawężeniu — od wspólnoty agnatycznej g r u p y różnego szczebla, przez szeroki zespół k r e w n y c h , doi współdziałającej g r u p y rówieśniczej. Z dawnego s y s t e m u znakowego powołanego do i n t e g r o w a n i a g r u p krewniaćzych pozostała fragmentarycznie funkcjonująca terminologia p o ­ krewieństwa oraz ta część systemu, która p o d t r z y m u j e jedność w i e l k i e j r o d z i n y (również nie zachowana w całości). Pozostałe jego e l e m e n t y p r z y ­ właszczone zostały przez organizację administracyjną i kościelną. F a k t , że l a m a i z m przejął w i e l e f u n k c j i k u l t o w y c h s p r a w o w a n y c h uprzednio w jednostkach systemu pokrewieństwa, stanowić może jedną z p r z y c z y n szybkiego jego rozprzestrzenienia w świecie m o n g o l s k i m . Zaspokojono w t e n sposób w kategoriach k u l t u religijnego potrzebę i n t e g r a c j i zagro­ żoną uprzednio w s k u t e k płynności i nietrwałości pełniących ją jedno­ stek — g r u p krewniaćzych i p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n y c h w ramach n i e ­ doskonałego najprawdopodobniej mongolskiego społeczeństwa p l e m i e n n e ­ go. T y m c z y n n i k i e m doskonalącym — stabilizującym nową strukturę — okazał się lamaizm. P o d t r z y m a n y został dzięki t e m u d a w n y u n i w e r s a l i z m w w i d z e n i u świata i pogłębiony p a r t y k u l a r y z m — aż do wymiarów ego­ c e n t r y z m u — w systemie wartości (ten ostatni uzasadniony większą i n dywdualizacją człowieka żyjącego w sąsiedzkim, nie zaś k r e w n i a c z y m środowisku). Tnstytut Historii Kultury Materialnej P A N Zakład Etnografii Świerczewskiego 105 00-140 Warszawa LITERATURA Bacon E . , 1958. Obok. Bałdanżapow A study P. В., of social 1970. Altan structure Tobči. in Eurasia, Mongolskaja New letopis XVIII York. w., Ułan men, New U d e ( w y d . P. B . Bałdanżapow). Bawden C . R., 1955. The Mongol 1960. Tales — of king chronicle Vikramáditya Altan and the Tobči, Wiesbaden. thirty-two wooden Dehli. Biertagajew T . A., 1974. К kách, [w:] Issledowanija Bohannan P., 1963. Social С e w e 1 J . , 1966. Mongol etimologii po wostocznoj anthropology, chelnij towcz niekotorych filologii, slow Moskwa. New York. tajlbar tol, U ł a n B a t o r . w mongolskich jazy­ �143 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Czeremisów K . M., 1973. Burjatsko-russkij G a l s t u n s k i j K . , 1893-1895. Mongolsko-russkij E . , 1939. Wórterbuch Haenisch Geheime Istorija Geschichte Mongolsko] St. Petersburg, t. 1-3. (Yüan-ch'aopi-shi), Leipzig. Respubliki, S., 1970. Terminologia Kałużyński Moskwa. slowar, zu Mangholunniucatobca'an der Mongolen, Narodnoj slowar, 1967, M o s k w a . pokrewieństwa u ludów mongolskich, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 14 z. 1. — 1970a. Imperium mongolskie, Warszawa. W., 1948. Contributions K o t w i c z á l'histoire de l'Asie Centrale, „R o c z n i k Orienta- źródeł Dalekiego l i s t y c z n y " , t. 15. — 1925. O rolę Wschodu), ludów koczowniczych w .„Pamiętnik I V Z j a z d u historii (na podstawie Historyków P o l s k i c h w P o z n a n i u 1925", t. 1, Lwów. K r a d e r L . , 1963. Social organization of the Mongol-Turkic pastoral nomads, The Hague. К r i u к o w М. ganizacii, L e b i e d i e w a i istorija Łubsan sootnoszenii W., 1967.О rodowoj i patronimiczeskoj (klanowoj) or- „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 6. E . Р., К mongolskich sostawie o rodoiuom mongołow, [w:] Filolopija Moskwa. 1973. Altan Dandzan, Szastina, luoprosu narodów, Tobči („Zołotoje skazanie"), tłum. i r e d . N. P . Moskwa. A., 1957. Mongol Łuwsandendew A., 1950. Sur Mostaert oros I . M., 1960. Jangutskij Manżigijew tol, Moskwa. burjatskij quelques rod, U ł a n U d e . passages de l'Histoire secrete des Mongols, „ H a r v a r d J o u r n a l of A s i a t i c S t u d i e s " , v o l . 13, n r 1-2. M un к u j ew го Azii 1970. Zamietki N. С , i Ewropie, Narody wostocznoj Petri В. E . , 1924. Elemienty Raszid Azii, ad-Din, R inсzen o driewnich mongołach, Tataro-mongoły_ [w:] Moskwa. 1965. S e r i a N a r o d y M i r a , rodowoj 1952. Sbornik В., 1965. Ob odnoj swjazi letopisiej, Moskwa—Leningrad. u siewiernych bur jat, t. 1 części I , I I , chori-burjatskoj rodoslownoj, Irkuck. Moskwa—Leningrad. „Acta O r i e n t a l i a H u n - g a r i c a " , v o l . 18. A., 1933. Chotony, S im uк ow „Sowriemiennaja M o n g o l i j a " , n r 3. S о к o 1 e w i с z Z., 1974. Wprowadzenie Sumjaabaatar, 1966. Buriadyn N. P., 1957. Szara Szastina Szastina], do etnologii, ugijn Tudżi, biczgees, Warszawa. Ułan Bator. mongolskaja letopis XVII wieka [wyd. N. P. Moskwa. S., 1972. „Tajna S z y n k i e w i c z historia Mongołów" jako źródło etnograficzne, „Etnografia P o l s k a " , t. 16 z. 1. Tajna historia Mongols, Mongołów; Budapest Mongołów, tekst mongolski anonimowa kronika mongolska I . E . , 1973. The tailagan T u gu tow L i g e t i , Histoire patrz: L . z XIII as a principal H . H . , 1954. Mongol V i e eland u tofalarow, W j a tк in а community S . I., 1968. Rodowaja ritual of the Buryats Budapeszcie). and kinship struktura des historia w., W a r s z a w a 1970. shamanistic ( m a s z y n o p i s złożony w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i A N w Wajnsztejn secrete S . Kałużyńskiego: Tajna 1971; tłumaczenie p o l s k i e structure, New i patronimiczeskaja Haven. organizacija „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 3. К. W., 1946. Pierieźitki matierinskogo roda u burjat-mongołow, „So­ w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 1. — 1969. Oczerki kultury Władimircow Złatkin i byta I. J . , 1957. Oczerki Żamcarano burjat, Leningrad. B . J . , 1934. Obszczestwiennyj nowoj C . Ż., 1936. Mongolskie i nowiejszej letopisi stroj mongołow, istorii XVII Mongolii, wieka, Leningrad. Moskwa. Moskwa—Leningrad. �144 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Славой Шинкевич РОДСТВЕННЫЕ Г Р У П П Ы У М О Н Г О Л О В И С С Л Е Д О В А Н И Е О Р Г А Н И З А Ц И И В П О С Л Е - Р О Д О В О М ОБЩЕСТВЕ Резюме Статья касается вопроса групповой организации общества на переходном этапе от родо­ вой системы к племенной. Первая понимается нами как общество, состоящее из родствен­ ныхгрупп, вторая же — как общество, основные группы которого, составляющие этническое или этнографическое целое, возникают, в принципе, на основе критерия рождения, а не род­ ства (напр. племя, каста). Монгольское средневековое общество может, по мнению автора, служить примером такого перехода. Оно частично было организовано политическими властями, поэтому груп­ пы вначале создавались по произвольному набору, в меньшей же степени учитывался крите­ рий рождения. Они же, ссылаясь на солидарность свойственную родству, применяли назва­ ния, отвечающие делениям былой родовой системы. Еще Владимирцов заметил, что военнофеодальные группировки применяли этнонимы родственных групп и видовой термин „обог". Новые военно-административные ячейки общества сохранили также и в будущем эти опреде­ лители корпоративности, ибо они сами приобрели корпоративную форму и соответственные ограничения в получению членских прав. Из-за сходства критериев членства группы образо­ вавшиеся позже „отоки" и даже „хошуны" считались неправильно родственными группами, в литературе же неоднократно именовались родами. На основе „Тайной истории монголов" автор предпринял попытку реконструировать родовую организацию у монголов. Она была трехступенчатой (не считая племени как увен­ чивающейформы политического или лишь культурного объединения): род, линеаж (линийдж), великая семья. В сущности, последней родственной группой можно считать минимальный линеаж, корпоративнойформой которого (включаяженчужеродного происхождения) являлась великая семья. В родословной Чингисхана на уровне рода выступают все потомки Бодончара и его четырех сынов, они образуют самую широкую экзогамическую группу — борджи­ гинов. Род делится на известное число линеажей, которые возникают путем сегментации, происходящей в каждом взрослом поколении, и отсекают группу потомков общего предка отдаленного на 4 поколения (см. табл. 1). Таким образом при жизни Чингисхана образова­ лись линеажи тайчиутов, бесутов и др. На этом примере видна ошибочность распространен­ ной номенклатуры, согласно которой тогдашние тайчиуты составляли род или племя. Как родственная группа они не превышали вероятнее всего 30-40 семей. Совершенно отдельный вопрос — их военно-феодальная деятельность, в которой этноним был использован симво­ лически для образования политической группировки. Однако в этом случае неприменимо традиционное понимание понятия: „род" и „племя". Монгольский средневековый линеаж может являться предметом формального интересаНа основе родословной в Сокровенном сказанииможно представить способ его возникнове. ния путем сегментации. Известные наму других народов сегментарные системы показывают равноправное в принципе взаимоположение линеажей. В монгольском случае есть основы для того, чтобы говорить о привилегированном положении группы, создавшейся раньше, которая считает себя сеньоральной по отношению к группам, ответвляющимся от нее с те­ чением времени. Вообще говоря, идея старшинства кажется основной идеей для родовой организации монголов. Итак, в роду борджигин линеаж, начатый третьим сыном Бодончара (в действительности старшим наследником) считался ведущей линией, наследующей м. пр. право передавать этноним и, вероятно, руководствовать решением вопросов, общих для породненных линеажей. В хронике находится много примеров превосходства в положении отдельных родственных групп. Такая черта свойственна иерархической системе линеажной организации (ср. диагр. 1).Эта система наблюдается в обществах, для которых характерна централизованная политическая власть, возникшая на основе структуры родственных групп' тогда как сегментарная система отвечает обществам без централизованной власти. �145 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Можно бы выдвинуть мнение, что иерархическая линеажная система сопутствовала у монголов родам, располагающим политической властью. После распада родов организа­ ция линеажей изменилась в сторону системы, в которой безопасность зависела не от дей­ ствий старшей линии, но от солидарности равносильных линеажей, являющейся следствием степени их близости. Судя по данным Сокровенного сказания, для линеажей X I I I в. характер­ ными были черты свойственные обеим этим системам. Следует оговориться, что иерархия линеажей существовала в рамках родственной орга­ низации и не касалась экономической эксплуатации. Поэтому мнение Владимирцова о по­ явлении аристократических и рабских родов страдает неточностью. Оно относится к после-родовому периоду игруппам, не имеющим родственного характера (притом не родов и не линеажей). Старшинство функционировало как обоснование преемственности по групповой при­ надлежности, званиям и привилегиям во всей системе родовой организации, кроме культо­ вой функции в наименьшей ячейке системы, т. е. функции „отчигина", опекуна над культом предков на уровне великой семьи. В ситуации, когда всеми прочими видами деятельности семьи руководил самый старший брат, культовая функция младшего указывает на особое положение семьи и ее двойственный характер как родственной группы и в то же время кор­ порации, связывающей в одну два типа родственной системы. Следует полагать, чтогруппы более высокого разряда — линеаж и род — были наиболее важными в системе родовой организации. Они имели свои этнонимы, выступали как спаян­ ные группы, являлись партнерами в сношениях с чужими (напр. в таких вопросах, как безо­ пасность или брачный обмен). Место человека определялось принадлежностью к линеажу, но вне собственного линеажа точками отнесения являлись более широкие группы. Концен­ трические круги растущей степени общности отвечали мировоззрению этого периода. На 56 этнонимов Сокровенного сказания, которые можно определить как монгольские, ровно по­ ловина касается линеажей борджигинов, т. е. одного лишь из многочисленных монгольских родов. Остальные относятся уже к разряду родов, внутренние деления которых не интере­ совали борджигинов. Вне монголов названия родов почти не применяются. Определение племен и групп племен охватывает достаточным образом сферу внешних отношений. Родовое общество существовало до тех пор, пока в любом центре такой системы кругов находилась родственная группа и таким же был характер следующей степени общественного, отличия (т. е. пока существовала непрерывность: линеаж — род). В империалъный период мы не находим родов, кроме их искаженных остатков. Независимо от сохранения линеажей, они не находятся уже в центреградуирующегося группового горизонта, их заменила военная организация общества. Спустя некоторое время линеаж, а затем и его дезинтегрированная форма станут снова исходной точкой, так как родственность крепче прочих у определяетз человека по отношению к другим.Но между этим линеажем и следующим кругом — админи­ стративного характера — не существует линейной непрерывности, черты системной последо­ вательности. Происходит частичное приспособление к системе; административная группа приобретает племенные черты — преобладает критерий постоянного членства, определен­ ного рождением (или местом рождения). Независимо от этого систему нельзя причислить к родственным, так как только одна основная группа является родственной. Постепенно и она распадается: исчезают линеажи, остается лишь линейная память происхождения для нужд брачной экзогамии. Наступает время расцвета великой семьи, которая заменяет ли­ неаж. Хроники X V I I - X V I I I вв. достаточно ярко показывают, что по сравнению с более ран­ ним периодом интеграция великой семьи занимает более высокое место в системе ценностей. Это — результат распада других родственных групп. Но и эту семью нельзя считать полно­ ценной группой родственного типа, ибо она — лишь вспомогательный элемент организацион­ ной системы общества, сама же такой системы не образует, играя роль дополнительной объединяющей силы в рамках территориальных общностей. Перевел Станислав Никонюк 10 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a1ee1e822b9ed3ea5287eba012d0ec80.pdf 26339f0e9fc9a129114e045a179b6ec3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1323 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1222 Title A name given to the resource Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.143-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzinska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (IHKM PAN, Warszawa) GRY MONGOLSKIE W C Y K L U ROCZNYM. PRÓBA WYJAŚNIENIA P R Z Y C Z Y N I C H SEZONOWOŚCI Motto: „Ludzkość odgrywa lad przyrody w taki sposób, w jaki go sobie uświadomiła [...]. W sakralnej zabawie odgrywa ona cały ów po­ rządek istnienia. W grze tej i poprzez nią realizuje na nowo przed­ stawiane wydarzenia i dopomaga w utrzymaniu porządku świata [...]. Gra służy [...] uprzytomnieniu, przedstawieniu, asyście i realizacji wydarzeń kosmicznych". Leo Frobenius I. CZAS G I E R I I C H OGÓLNY C H A R A K T E R . T E Z Y Jedno z pierwszych ustaleń, jakie poczyniłam badając zachowania ludyczne pasterzy mongolskich początku X X w., dotyczyło sezonowości gier. Badania, które przeprowadziłam na terenie Mongolii w ramach prac ekspedycji P A N kierowanej przez prof. Witolda Dynowskiego, wykazały, że pasterze dzielili gry występujące w tym okresie na wiosenne i letnio-jesienne . Gry wiosenne inicjowane były w 2-3 dniu o b c h o d ó w Nowego roku (mong. Cagaan sar), w gry letnio-jesienne zaś zaczynano grać w 1-2 dniu lata. W X I X - X X w. ten przełomowy moment cyklu rocznego, jakim było nadejście lata, nie był świętowany przez M o n g o ł ó w . Przechodząc na letnie koczowiska składali na­ tomiast pasterze ofiary, prosząc duchy opiekuńcze o soczystą trawę na pa­ stwiskach i obfite deszcze. Nastanie lata było też sygnałem do rozpoczęcia niektórych prac pasterskich, takich jak np. strzyżenie jagniąt i baranów oraz sczesywanie wełny wielbłądziej. Zaczynano też dojenie klaczy, z których mle­ ka produkowany był następnie kumys, i kontynuowano rozpoczęte wiosną strzyżenie owiec. Być m o ż e owo składanie ofiar i inicjowanie niektórych ważniejszych prac pasterskich możemy traktować jako znak sytuacji zmiany. 1 1 We wspólny letnio-jesienny cykl obrzędowy łączą się też np. wszystkie czynności zwią­ zane z cyklem produkcyjnym. Cykl ten kończy się uroczystym najrem z okazji zespołowego uboju bydła na zimę. Potem następuje długa przer^^zimowa trwająca do wiosny, kiedy to rodzi się młodniak. Szerzej na ten temat patrz: Z u k o v s k a j a (1984, s. 172). �144 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W podobny sposób, jak mi się wydaje, możemy spojrzeć na gry charak­ terystyczne dla szczególnych m o m e n t ó w cyklu letnio-jesiennego. D o takiego wniosku prowadzi przede wszystkim analiza tych gier, zwłaszcza ich reguł, rodzaju występujących tu rekwizytów, bohaterów i innych składników, a tak­ że sposobu interpretowania tego typu zachowań ludycznych przez pasterzy. Być może gry te w przeszłości towarzyszyły obchodom święta lata (jego początku lub momentu przełomu). O świętowaniu tych sytuacji zmian w cy­ klu rocznym w przeszłości donoszą m. in. kroniki mongolskie (np. Bohr Erikę, 1959, s. 115; Men-da-bej-lu, 1975, s. 75, i Altan Tobči; patrz: Baldanzapov, 1970, s. 143). W kronikach mówi się również o świętowaniu początków wszystkich pór roku (patrz np. informacje podane przez Serruysa, 1974). D o gier typowych dla okresu letnio-jesiennego w Mongolii pocz. X X w. należą przede wszystkim: cagaan mod (białe drzewo), cagaan temeecech (biały wielbłąd), czono tarwagacach (wilk i świstaki) oraz igrzyska, zwane eriin gurwan naadam, tj. trzy gry mężów. D o zespołu tych gier należą zapasy, wyścigi konne i łucznictwo. Jak j u ż wspomniałam, wymienione gry (poza igrzyskami) inicjowane były w 1-2 dniu lata. Towarzyszyły one także zazwy­ czaj zakończeniu ważniejszych prac pasterskich, np. strzyży zwierząt i wyrobu wojłoku. Igrzyska organizowali natomiast pasterze w związku ze składaniem ofiar na tzw. owoo (mong. owoo tachich). Były one poza tym elementem ważniejszych świąt religijnych i państwowych. Specjalna ustawa z 1778 r. wydana przez cesarza mandżurskiego nakazywała, by M o n g o ł o w i e organizo­ wali igrzyska tylko ku czci świętych gór, owoo, dla uświetnienia zabaw feudałów świeckich i duchownych oraz z okazji świąt religijnych (Cevel, 1951, s. 20; Dzorig, 1960, s. 12: Magsardżaw, 1960, s. 6). 2 D o gier charakterystycznych dla okresu wiosennego, inicjowanych w 2-3 dniu Cagaan sar, należały przede wszystkim gry w kości (szagaj togloom) — rekwizytami były tu niewielkie kości pochodzące z dolnych części tylnych n ó g zwierząt hodowlanych, najczęściej owiec i baranów, rzadziej krów. Poza tym grali pasterze w gry planszowe (chblog togloom) oraz gry, w których używano specjalnie oznakowanych kamieni (np. domino, gry typu ger barich togloom). W okresie noworocznym gry tego rodzaju były obowiązkowe, co wynikało przede wszystkim z przypisywanych im funkcji, a także z ogólnej zasady wesołego początku, mającego zapewnić pomyślność na cały nadcho­ dzący rok. Wiosną grali w nie czasem pasterze podczas spotkań towa­ rzyskich, nierzadko wypasając stada lub po pracy. Należy tu wyjaśnić, że zima nie była przez pasterzy traktowana jako czas gier. Grali też w tym okresie sporadycznie, np. w szachy, karty, kości. 2 Owoo to kamienne usypiska znajdujące się najczęściej na wierzchołku góry, na przełęczy, nad brzegiem jeziora lub w stepie. Jest to rodzaj swoistej świątyni, miejsce kultu duchów — gospodarzy terenów. Składanie ofiar na owoo odbywało się latem (nie musiał to być jednak początek tego sezonu), rzadziej odbywało się to jesienią. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 145 Miało to przeważnie miejsce po przejściu na zimowe koczowiska, a wiec również w sytuacji zmiany. Przez współczesnych nam pasterzy związek gier ruchowych i igrzysk z okresem letnio-jesiennym tłumaczony jest najczęściej racjonalnie i praktycz­ nie. W swych wypowiedziach podkreślają oni, że organizacja tych zachowań wymaga dobrej pogody i obecności większej grupy osób na pobliskich koczowiskach. W ten sam sposób tłumaczą też nierzadko pasterze brak tego typu zachowań w kontekście noworocznym, choć — jak wiadomo — Cagaan sar jest czasem intensywnych kontaktów społeczno-towarzyskich związanych z obowiązkiem odwiedzania rodzin, przyjaciół i znajomych w tych właśnie dniach. Jak wykazują badania, mroźna pogoda panująca w okresie noworocz­ nym nie zawsze była przeszkodą w organizowaniu wyścigów konnych czy cagaan mod. Niektórzy spośród moich ojrackich informatorów (choć trzeba przyznać — nieliczni) mówili o urządzaniu wyścigów na Čagaan sar. Nie miały one jednak tak uroczystego przebiegu ani tak ściśle określonych reguł, jak wyścigi organizowane podczas owoo tachich. Nie były też o b o w i ą z k o w e . Torguccy informatorzy Sławoja Szynkiewicza, który również prowadził bada­ nia w Mongolii jako członek polskiej ekspedycji kierowanej przez prof. W. Dynowskiego, wspominali natomiast o grze w cagaan mod na Nowy Rok. Grano 2-3 razy w czasie całego święta, podczas gdy na grę w okresie letnio-jesiennym przeznaczone były całe noce . 3 4 Ogólnie rzecz biorąc, gry letnio-jesienne są dynamiczne, wymagają otwar­ tej przestrzeni i co najmniej kilkunastu uczestników, podczas gdy gry wio­ senne są statyczne, zamknięte przestrzenią jurty, a liczba uczestników może wynosić 2-4 osób. Patrząc racjonalnie i praktycznie istotnie dochodzimy do wniosku, że warunki atmosferyczne i związana z nimi organizacja wypasów, a tym samym — rozlokowanie pasterzy, m o g ą mieć decydujący wpływ na występowanie poszczególnych gier w określonych sezonach. Czy są to jednak jedyne i zasadnicze przyczyny sezonowego podziału gier, a przede wszystkim ich związku z przełomowymi momentami w cyklu rocznym? Jeżeli odpowiedź brzmi: nie, to nasuwa się kolejne pytanie, co w takim razie decyduje o tym, że pewne gry zaliczane były przez M o n g o ł ó w do wiosennych, inne zaś były typowymi grami letnio-jesiennymi? Jak mi się wy­ daje, wyjaśnienie może przynieść analiza gier i ich składników, takich jak np. charakter występujących tu postaci, rodzaj rekwizytów, stosowana termi­ nologia, reguły, a także określenie funkcji, jakie pełniły poszczególne gry. Wcześniej wspomniałam też o pewnych zewnętrznych cechach różniących gry wiosenne i letnio-jesienne. Analiza składników gier wykazuje пр., że w grach wiosennych głównymi rekwizytami są astragale, plansze, specjalnie 3 Informacje pochodzą z wywiadów, jakie przeprowadziłam z mieszkańcami somonu Erdenebüren w ajmaku kobdoskim w 1978 r. Należeli oni do mongolskiej mniejszości etnicz­ nej Eletów. Informacja ustna tego badacza. 4 10 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �146 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ oznaczone kamienie, a także orzechy, kawałki lodu, byczego rogu itp. W grach letnio-jesiennych zaś jako rekwizyt występuje drewniana pałeczka, a także (umownie) sierść i sól. W przypadku z a w o d ó w łuczniczych będzie to również m. in. skórzany rzemień, skóra owcy lub wojłok, a także — oczywiście — łuki i strzały. Poszczególne gry sezonowe różnią się też np. formą działalności człowieka, zwłaszcza zaś stopniem zaangażowania jego energii i siły w grę. W grach wiosennych udział graczy polega przede wszystkim na manipulowaniu rekwizytami — rzucaniu kości, przesuwaniu p i o n k ó w na planszy, układaniu kamieni itp. W grach letnio-jesiennych zaś człowiek staje się widoczny, a jego dynamicznym zachowaniom (bieganiu, zmaganiom z przeciwnikiem, zmianie miejsca) towarzyszy krzyk, hałas, śmiech, klaskanie itp. odgłosy, wydawane zarówno przez uczestników gier, jak i przez widzów. G r y wiosenne są pozbawione tych elementów. Wyjątkiem jest tu szagaj charwach, będąca swoistą miniaturą z a w o d ó w łuczniczych. W grze tej każdemu celnemu trafieniu w astragal towarzyszą radosne okrzyki widzów. Reguły jednej z gier wiosennych (duuguj doloococh, tj. milczeć i grać „siedem") wymagają natomiast całkowitego milczenia. Różnice te nie są przypadkowe. Odpowiedź na pytanie o ich przyczyny m o ż e — jak sądzę — przynieść analiza gier sezonowych, m. in. pod kątem pełnionych przez nie funkcji. Istotna jest tu zwłaszcza funkcja symbolicznokomunikacyjna. N a funkcję tę nie zwracano dotychczas uwagi w literaturze mongolistycznej, koncentrując się przede wszystkim na funkcji edukacyjno-wychowawczej gier i innych zachowań ludycznych (np. BassanofT, 1974; Hamayon, 1981; Namdżildordż, 1963, 1964; Oćerki..., 1971). Badanie symboliczno-komunikacyjnej funkcji gier mongolskich pozwala nam rozpatrywać je jako znak, odczytać przekazywane przez nie treści, a co za tym idzie — zrozumieć przyczyny łączenia pewnych gier z określonym kontekstem czasowo-sytuacyjnym. Jak wykazują moje badania, związki te nie były przypadkowe. Jeszcze w początku X X w. obowiązywały tu bowiem pew­ ne zasady doboru zachowań ludycznych właściwych dla danego kontekstu czasowo-sytuacyjnego. N a możliwość badania gier jako znaku wskazuje przede wszystkim ich związek z kontekstem świątecznym (zwłaszcza Cagaan sar i owoo tachich). Według Bajburina np. dowolny obiekt może być badany jako znak, o ile występuje on w kontekście rytualnym, i jako rzecz, gdy jest z tego kon­ tekstu wyłączony (Bajburin, 1981, s. 216; 1982, s. 13). W ten sposób - jak sądzę — możemy spojrzeć również na gry. Jak jednak badać gry letnio-jesien­ ne? Nie występują one przecież — z wyjątkiem igrzysk towarzyszących owoo tachich — w ramach święta. Czy m o ż e m y więc mówić o nich jak o znaku? Zauważmy jednak, że gry te łączą się wyraźnie z okresami przełomu w cyklu rocznym. Są one inicjowane w 1-2 dniu lata, a kończy się w nie grać rów­ nież w przełomowym momencie, jakim jest 16-17 dzień środkowego miesiąca jesieni. Wierzenia pasterzy mówią, że w 1-2 dniu lata schodzi z Nieba na Ziemię jej gospodarz, zwany Lus sabdagiem, by przebywać tu do p o ł o w y �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 147 jesieni, kiedy to znów przenosi się na Niebo. Wydaje mi się, że związek gier z tym niecodziennym kontekstem czasowym uprawnia nas do szukania w nich znaku, mimo że wspomniane tu momenty przełomu nie są szczególnie świętowane przez pasterzy. Takim niecodziennym (przełomowym) momentem jest też np. zakończenie ważniejszych prac pasterskich. Wydarzenia te pod­ kreślane są nie tylko przez zachowania ludyczne. Towarzyszą im również biesiady, organizowane w szczególnym porządku, zwane najrem. Całości zaś właściwa jest atmosfera radości i podniecenia, jaką niesie za sobą zazwyczaj udział w przełomowych momentach cyklu gospodarczego, kalendarzowego czy życia rodzinnego. O znakowym charakterze gier wnioskujemy nie tylko na podstawie ich obecności w niecodziennym kontekście czasowo-sytuacyjnym. Wskazują na to również np. wypowiedzi .pasterzy, dotyczące zwłaszcza gier noworocznych i eriin gurwan fiaadam, zamykające się zwykle stwierdzeniem: „trzeba grać w . . . , bo to święto". Związek gier z określonym sezonem strzeżony był przy tym przez zakazy dotyczące występowania poszczególnych gier poza właści­ wym dla nich okresem. Szczególnie wyraźnie ujawnia się to w przypadku gier w kości, niektórych gier planszowych (np. bugd) i gier z kamieniami (np. chorlo/dzendeme) . Istniały również zakazy dotyczące gry w pewnych okresach (np. zakaz gry w domino i „palce", podczas Cagaan sar, wystę­ pujący u Eletów i Miangatów). W przypadku gier letnio-jesiennych nie za­ notowałam tak kategorycznych zakazów. Praktyka potwierdza jednak, że gry typowe dla tego okresu nie występowały w innym sezonie. Zdarzały się rów­ nież wypowiedzi pasterzy, świadczące o dążeniu do związku niektórych gier letnio-jesiennych z właściwym dla nich sezonem. Przykładem może być gra czono tarwagacach (wilk i świstaki), w którą nie grano zimą, ponieważ w tym okresie świstaki (tarwaga) spały. Również sposób interpretacji gier, np. cagaan mod czy eriin gurwan naadam, o których będzie mowa w części I I I , wska­ zuje na to, że właściwy dla nich jest okres letnio-jesienny. 5 Ponieważ poszczególne gry występowały tylko we właściwych dla nich okresach roku, co było dodatkowo chronione przez wspomniane zakazy — przynajmniej taka była sytuacja modelowa, o której wnioskujemy "na pod­ stawie wypowiedzi informatorów — m o ż e m y traktować je nie jako rzecz, lecz jako znak określonego sezonu. Tak więc np. gry w kości byłyby znakiem wiosny, a cagaan mod czy eriin gurwan naadam — znakiem okresu letnio-jesiennego. Z tak szerokim rozumieniem znaku spotykamy się w literaturze etnologicznej. Operuje nim np. Anna Zadrożyńska pisząc o pracy jako zna­ ku codzienności i zabawie jako znaku święta (Zadrożyńska, 1983). Znaczącą funkcję gier ujawnia także analiza ich składników i sposobu interpretowania tego typu zachowań przez pasterzy. Prowadzi ona do wnio- 5 W artykule używam nazwy łącznej chorlo/'dzendeme. Gra ta jest bowiem znana Mon­ gołom zarówno pod nazwą chorlo (u Chałchasów, jak też u Ojratów) oraz jako dzendeme idzendmene, dzumbe) — przede wszystkim u Chałchasów (np. w ajmaku centralnym). �148 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ sku, że gry właściwe dla poszczególnych okresów zmiany w cyklu rocznym (nowy rok, nadejście lata i jego pełnia, przełom jesieni) za p o m o c ą właści­ wych sobie środków przekazują informacje o istotnych cechach kontekstu, w którym występują, podkreślają jego zasadnicze idee określone przez spo­ sób widzenia świata oczami pasterzy (zwłaszcza widzenia Natury w momen­ tach zmiany). Okres wiosenny, którego początkiem jest Cagaan sar, to czas re-kreacji Natury, odradzania się wszelkich podstaw istnienia, powrotu do początku, nastania życia na ziemi po zimowej śmierci. Jest to jeszcze czas chłodu i mrozu, niosący jednak zapowiedź płodności i mnogości osiągającej pełnię w okresie letnio-jesiennym. Mongołowie w czasie Cagaan sar na wszelkie sposoby podkreślają właśnie ideę owego początku, nowości, a także — ogól­ ne życzenie mnogości i płodności (piszę o tym szerzej w swoich artykułach: Kabzińska-Stawarz, 1983, 1984, 1985; patrz też: Zukovskaja, 1984). Okres letnio-jesienny to czas dojrzewania życia, jego pełni, rozkwitu i mnogości. Szczególną manifestacją tej pełni jest święto pierwszego kumysu lub (u Ojratów) pierwszego mleka (güü barich bajar, güünij dzelnij bajar). Piszą o tym np. Serruys (1974), Sodnom (1965) i in. Różnice w charakterze kontekstu, w jakim osadzone są gry sezonowe (pełniące funkcje komunikacyjne), wpływają nie tylko na odmienność przeka­ zywanych treści. Powodują również wyraźną odrębność charakteru samych gier, sposobu zachowania się ich uczestników, rodzaju stosowanych rekwi­ zytów, występujących tu bohaterów itp. I tak, w momencie narodzin, re-kreacji, obietnicy mnogości i płodności, a także wszelkiej obfitości dóbr, gdy nowe życie wymaga szczególnego wzmocnienia i ochrony, występują gry statyczne, w których obecność czło­ wieka jest niemal niewidoczna. Pełnią one istotne funkcje magiczne, pobu­ dzając Naturę do życia, rozkwitu. Niezwykle ważne są tu przede wszystkim gry w kości, które — z uwagi na symbolikę tych rekwizytów — mają (zgod­ nie z wierzeniami pasterzy) wpłynąć na rozwój i pomnożenie stad. G r y noworoczne symbolizują ponadto ó w szczególny moment początku i zmiany, której towarzyszy walka życia ze śmiercią. W okresie letnio-jesiennym, gdy Natura osiąga swą pełnię i moc, zmienia się również charakter gier. Są one dynamiczne, z wyraźnie obecnym elementem ruchu, zmiany miejsca. N a wszel­ kie sposoby demonstrowana jest tu siła, dominacja aktywności i mocy nad biernością i słabością. Poszczególne elementy tych gier symbolizują również kolejne momenty zmian w cyklu rocznym. U ż y w a się tu jednak innych rekwi­ zytów niż w przypadku gier noworocznych (wiosennych) ponieważ mają one przekazywać innego rodzaju treści, idee. Po tych ogólnych informacjach o charakterze gier sezonowych przejdźmy do omówienia rodzajów gier typowych dla poszczególnych sezonów, pełnio­ nych przez nie funkcji i nadawanych im znaczeń dla wyjaśnienia związku poszczególnych gier z właściwych dla nich kontekstem czasowym. Chciałabym tylko dodać, iż gry noworoczne (wiosenne) przedstawiłam tu w znacznym �GRY MONGOLSKIE W C Y K L U ROCZNYM 149 skrócie. Omawiałam je j u ż bowiem szerzej w swoich artykułach, opisując m. in. reguły, charakter uczestnictwa, symbolikę rekwizytów i zachowań gra­ czy, funkcje pełnione przez poszczególne gry itp. (Kabzińska-Stawarz, 1983, 1984, 1985). W artykule skoncentrowałam się na funkcji symboliczno-komunikacyjnej i magiczno-wróżebnej. Te bowiem funkcje pozwalają przede wszyst­ kim wyjaśnić obecność tego typu zachowań w kontekście noworocznym i okresie wiosennym. Dokładniejszej prezentacji wymagały natomiast gry let­ nio-jesienne. Znaczeniu tych gier i próbom wyjaśnienia ich obecności w kon­ tekście, który stanowią przełomowe momenty okresu letnio-jesiennego, nie poświęcono bowiem dotychczas baczniejszej uwagi w literaturze mongolistycznej. Dokładna analiza gier mongolskich wraz z ich opisem i prezentacją pełnionych funkcji przeprowadzona została w mojej pracy doktorskiej. Nosi ona tytuł „Zachowania ludyczne pasterzy mongolskich" (egzemplarz pracy znajduje się w Archiwum I H K M P A N w Warszawie). II. G R Y NOWOROCZNE (WIOSENNE) Jak już wspomniałam, wśród gier noworocznych inicjujących gry wiosenne najbardziej popularne są gry w kości. Grali w nie pasterze, „by było dużo bydła", „by rok był dobry", jak też „by nie powtórzyło się to, co było złego, by zniszczyć zło". „Dużą ilością gier dawano też wyraz swojej ra­ dości z powodu nadejścia nowego roku" . „Aby uchronić bydło przed cho­ robami i zniszczeniem, by zniszczyć z ł o " budowali też pasterze z astragali figurę żaby lub żółwia {melchij, jast melchij), która stawała się następnie rekwizytem w grze zwanej alag melchij óroch (stawianie pstrej żaby lub pstrego żółwia). Figurę tę budowano również, „by wszystko mnożyło się i aby być bogatym", „aby wszystko długo trwało, było długowieczne i aby rok był spokojny" . Zwycięstwo w grze miało znaczenie magiczno-wróżebne. Zapowiadało pomyślny rok dla gracza i jego bliskich, obfitujący w bydło, wróżący pomyślny rozwój rodziny. Taka interpretacja wyników gier łączyła się przede wszystkim z symboliką astragali. Kości te są bowiem dla pasterzy symbolem gospodarki pasterskiej, a także niektórych zwierząt hodowlanych^ zwłaszcza owiec i koni. Są one ponadto symbolem kontynuacji życia, płod­ ności. O symbolice astragala pisałam szerzej w swoich artykułach (Kabziń­ ska-Stawarz, 1983, 1985). Symbolika astragali koresponduje z zasadniczymi ideami noworocznymi: ideą narodzin, re-kreacji i kontynuacji życia, obietnicą 6 7 6 Cytaty pochodzą z wywiadów, jakie przeprowadziłam w Mongolii w latach 1978-1980 wśród mieszkańców śbmonu Erdenebüren i Miangad ajmaku kobdoskiego oraz somonu Dalandżargałan ajmaku wschodniogobijskiego, a także — somonu Erdene ajmaku centralnego i mieszkańców Ułan Bator. Zapisy wywiadów znajdują się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. Przykłady wypowiedzi pochodzą z wywiadów nr: 203, 243, 245, 247, 249, 251, 255, 256 i 262. Wywiady nr 213, 222, 251, 252. O magicznych funkcjach alag melchij mówili też np. informatorzy nr: 101, 200, 202, 211, 213, 222, 223, 224, 232, 247, 251, 252, 260, 265. 7 �150 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ mnogości i płodności. D o idei re-kreacji szczególnie wyraźnie nawiązuje wspom­ niana gra alag melchij órdch. Według samych pasterzy ma ona przypominać wierzenia o powstaniu naszej Planety Ziemi na grzbiecie żaby lub żółwia. Koncepcję tę potwierdzają również teksty folklorystyczne (patrz п р . : Potanin, 1883, s. 221, 224-225). Symbolikę kreacyjną odnajdujemy' także w grach, w których głównymi rekwizytami są specjalnie oznakowane kamienie. D o tej grupy należą przede wszystkim gry określane jako ger barich togloom (gry polegające na budowaniu jurt), np. chorlo[dzendeme, oldzij, daaluu i in. „Budowanie jurt" w trakcie gry w okresie noworocznym m o ż e być in­ terpretowane jako symboliczny akt re-kreacji kosmosu. Jurta bowiem jest dla M o n g o ł ó w symbolem universum (szerzej na ten temat pisze Wasilewski, 1977). W chorloIdzendeme występuje również wiele elementów symbolizujących długo­ wieczność, odradzanie się czasu, szczęście. Występują tu m. in. wizerunki 12 zwierząt, których nazwy noszą kolejne lata dwunastoletniego cyklu kalenda­ rzowego. Zwierzęta te są również symbolem długowieczności. Także w grze, w której rekwizytami są kamienie domino, „budowanie jurt" łączy się z symboliczną re-kreacją życia i sytuacją zmiany. G r a ta nosi nazwę ger barich togloom (budowanie jurt). U Chałchasów np. była ona obowiązkowa w czasie Cagaan sar, podobnie jak obowiązkowe było w ca­ łej Mongolii granie w chorloIdzendeme w tym okresie. Popularne legendy mongolskie o genezie domino wskazują na symboliczny związek tej gry z sy­ tuacją przejścia, zamianą śmierci w życie, pozorną śmiercią i kontynuacją życia w innej postaci niż pierwotna (z legendami tymi zetknęłam się pod­ czas badań). Pozorna śmierć, przejście od śmierci do życia i jego kontynuacja, to także główne rysy wierzeń noworocznych. D o nich też nawiązuje prawdo­ podobnie swą symboliką domino. M o ż n a dodać, że największa liczba oczek znajdujących się na kamieniach domino wynosi 12. Wskazuje to również na związek gry z czasem i kalendarzem. „Kalendarzowa" symbolika cyfr wy­ stępuje także w chorlo ¡dzendeme. Gracze rozkładają tu bowiem 60 kamieni na 12 części („jurt"). Każda „jurta" składa się z 5 kamieni. 60 to cyfra odpowiadająca latom wielkiego cyklu kalendarzowego, 12 zaś to cyfra odpo­ wiadająca liczbie miesięcy w roku i lat tzw. małego cyklu (wielki cykl składa się z 5 cykli małych). M o ż n a przypuszczać, że idea re-kreacji i płodności symbolizowana jest także przez gry, w których rekwizytami są: orzechy (chuszga charwach — strzelanie do orzechów), kawałki lodu, byczego rogu lub drzewa (móson szagaj charwach — strzelanie do lodowej kostki), metal, pióra lub sierść (teweg osziglooch — wielokrotnie kopać pędzelek). Wspólną cechą wymienio­ nych tu przedmiotów jest udział w akcie zapłodnienia oraz symboliczno-magiczny lub mityczny związek z pierwotną kreacją, potwierdzony m. in. przez wierzenia i mity. Pełnią one także funkcje magiczno-ochronne, na co wskazuje przede wszystkim czynność „strzelania" czy np. obecność metalu i sierści. Jedna z zasadniczych informacji przekazywanych przez gry noworoczne �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 151 ROCZNYM dotyczy czasu zmiany.. Zmiana jest przędę wszystkim komunikowana za po­ średnictwem gier, w których rekwizytami.są kości. Astragal jest bowiem sam symbolem dokonującej się lub pożądanej zmiany. Zmianę symbolizują rów­ nież gry planszowe, a także gry polegające na „budowaniu jurt", w których sytuacja wyjściowa jest zawsze różna od końcowej. W grach polegających na „budowaniu jurt" zachowania graczy mogą być także interpretowane jako symboliczny akt re-kreacji universum. W grach planszowych zaś — jak są­ dzę — przypomniana zostaje idea pierwotnej walki dwóch sił, toczącej się w momencie przejścia od śmierci do życia i narodzin. Do gier planszowych, w które pasterze grali obowiązkowo podczas Cagaan sar. należały przede wszystkim: szachy (szatar), warcaby (daam), różne gry typu buga (jeleń), ewer buch (róg byka), temeen tawag (kopyto wielbłąda) dórwdn berch orchoch (rzucanie „czterech trudnych") i in. Istotą tych gier jest walka dwóch przeciwników. Opozycja walczących podkreślana jest przede wszystkim przez sposób oznaczenia p i o n k ó w i figur, ich nazwy, kolory i kształty, oraz sposób ich ustawienia i oznakowania plansz, ich barwę, wyróżnienie szczególnych miejsc itp. Nasuwa to przypuszczenie o możliwości interpretowania walki toczącej się na planszy jako walki symbolicznej, zde­ rzenia się dwu opozycji uniwersalnych. M o ż n a też przypuszczać, że planszo­ we gry noworoczne przypominały o wydarzeniach zachodzących w tym czasie w Naturze. Przykładem dążenia do zachowania zgodności charakteru gier z właściwym dla nich kontekstem m o ż e być m. in. wypowiedź jednego z informatorów dotycząca gry w szachy: „ W czasie Cagaan sar grano w szachy. One są związane z walką, to można wtedy grać" . 8 Trzeba jednak dodać, że tego rodzaju wypowiedzi należały do rzadkości. Nie zanotowałam też informacji świadczących o symbolicznym interpreto­ waniu gier planszowych. Tocząca się tu walka interpretowana jest bowiem najczęściej jako naśladowanie rzeczywistych wydarzeń, zwłaszcza wojny i po­ lowania. Ten typ interpretacji prezentowany jest też najczęściej przez bada­ czy gier mongolskich (np. Amarsana, 1980; Bassanoff, 1974; Namdżildordż, 1963; Popova, 1974). N a szczególną uwagę zasługują — moim zdaniem — te gry planszowe, w których walka toczy się o dostęp do wody (np. tugal, dórwdn buch, oloon sanad). Miały one — jak można przypuszczać — symbolikę kreacyjną. Miej­ sca związane z wodą oznaczane były na planszy jako studnia, morze lub po prostu woda. W wierzeniach ludów mongolskich woda reprezentuje ko­ bietę. Morze określane jest też jako matka (Humphrey, 1974, s. 17, 18, 26). Woda (w postaci rzeki, morza lub studni) występuje ponadto jako granica między „swoim" i „obcym", łącząc i zarazem dzieląc dwa światy. Jest media­ torem, umożliwia przejście, przemieszczenie się (Trocevič, 1981, s. 68). Ze względu na tę symbolikę gry, w których występuje woda, można — jak 8 Wywiad nr 247. �152 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ sądzę — interpretować jako symboliczny wyraz sytuacji zmiany, zwłaszcza że osadzone są one w kontekście noworocznym. Interesujący wydaje się fakt, że bohaterami gier planszowych są przede wszystkim zwierzęta: konie, bydło rogate, cielęta, wielbłądy," psy, jelenie, wiewiórki ziemne, wilki. Pojawiają się również ptaki, np. jaskółka i słowik. W wierzeniach mongolskich wspomniane zwierzęta m o g ą pełnić funkcje me­ diacyjne. Niektóre z nich są też symbolicznie związane' z płodnością, po­ czątkiem życia, a nawet z człowiekiem, jako jego przodkowie i zamiennicy. Są także, podobnie jak ptaki, pomocnikami Stwórcy (wyjątkiem jest tu wie­ wiórka ziemna dżirch). Wydaje mi się, że gry, w których występują tego rodzaju postacie, pełnią również funkcje mediacyjne, nawiązując zarazem sym­ bolicznie do idei zmiany. Dzięki swej symbolice podkreślają one także ideę noworocznego powrotu do początku i odradzania się życia. Niektóre z gier planszowych są szczególnym przypomnieniem kolei ludz­ kiego losu, symbolicznym wyrazem walki z jego przeciwnościami, wzlotów i upadków. W ten sposób interpretują np. pasterze zasady gry czüüczamaj (nazwa nieprzetłumaczalna), szambalyn szoo (rajska^kostka) i badżij (nazwa nieprzetłumaczalna). T a ostatnia gra ma również pełnić funkcje magiczne. Zapobiega bowiem powrotowi zła na z i e m i ę . 9 III. G R Y POCZĄTKU L A T A I PRZEŁOMU JESIENI (LETNIO-JESIENNE) ORAZ IGRZYSKA Jak już wspominałam, do gier charakterystycznych dla tego okresu należą przede wszystkim gry ruchowe, zwłaszcza cagaan mod (białe drzewo), cagaan temeecech (biały wielbłąd), czono tarwagacach (wilk i świstaki), oraz igrzyska {eriin gurwan naadam). W przeciwieństwie do gier wiosennych charakteryzują się one dynamiką, ruchem połączonym ze zmianą miejsca uczestników, wy­ stępuje tu również nie notowana w przypadku gier wiosennych bezpośrednia próba sił i ich demonstracja. Siła podkreślana jest na różne sposoby, przede wszystkim przez zachowania uczestników, zgodne z regułami gier, rodzaj bohaterów, charakter rekwizytów i treść dialogów, towarzyszących niektórym grom. Pasterze zwracają na nią również uwagę interpretując poszczególne zachowania. Poza siłą w grach letnio-jesiennych podkreślana jest też w spo­ sób symboliczny obecność życia i jego rozkwit. Analiza gier wskazuje rów­ nież na symboliczny związek próby sił i jej demonstracji z sytuacją zmiany. M o ż n a więc przyjąć, że gry charakterystyczne dla tego okresu podkreślają zasadnicze cechy kontekstu — okresu letnio-jesiennego. Gry związane z początkiem lata lub środkiem jesieni, a także igrzyska połączone ze składaniem ofiar na owoo, pełniły funkcje magiczne. Podobnie jak gry noworoczne, były one związane z magią płodności i mnogości oraz 9 Na przykład wywiad nr 255, a także: 232, 243, 247 i 251, wskazujące również na symboliczno-magiczne znaczenie tych trzech gier. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 153 ROCZNYM magią ochronną. W cagaan mod np. grali pasterze, gdy chorowało bydło. Grano przede wszystkim latem. Miało to — jak twierdzili pasterze — związek z rozprzestrzenianiem się chorób, zwłaszcza ospy bydlęcej. Grano wówczas, gdy pojawiły się pierwsze objawy choroby, by zapobiec jej przeniesieniu do innych jurt. Jeżeli nie występowały objawy choroby, grano dla przyjemności lub w celach magicznych, np. „by kobyły dawały dużo mleka". Drzewo rzucano w grze, „by nie zbiednieć, by zapewnić sobie bogactwo". Ogólnie uważano, że cagaan mod jest grą „pożyteczną dla bydła". „Chodziło o to, aby bydło nie umierało tak jak drzewo, które rzucano. Wyrzucając drzewo wyrzucano też chorobę, która nie była potrzebna". W cagaan mod grano także, „by odegnać wilki" (będące dla M o n g o ł ó w personifikacją straty) i wszel­ kie złe s i ł y . 10 Wyścigi na owoo tachich organizowali natomiast pasterze, „by było dobre lato lub zima", „by L u s sabdag nie gniewał się, by było dużo deszczu i by rosła trawa", „aby było dużo deszczu, gdy w danym roku była susza", „aby było dobrze ludziom i koniom". Organizowano je także „przez szacunek dla bóstw, by przyniosły ludziom bogactwo, dały dużo deszczu i szczęście". „Były one związane z wiarą, że właśnie dla owoo jest to potrzebne, żeby ucieszyć owoo. Gdyby chorowało bydło, gdyby była susza, to owoo powstrzy­ małoby nieszczęście grożące człowiekowi". Zawody łucznicze natomiast orga­ nizowano przede wszystkim, „by nie było chorób bydła, zwłaszcza młodnia­ ka, aby i _ ludzie nie chorowali w nadchodzącym sezonie" . Podobieństwo między celami, dla których organizowano igrzyska, i celami owoo tachich jest bardzo wyraźne. M o ż n a przypuszczać, że igrzyska miały wzmacniać zabie­ gi pasterzy związane ze składaniem ofiar na owoo, będąc zarazem jednym ze środków magicznych, za p o m o c ą których pasterze próbowali wpływać na Naturę (o magicznych funkcjach owoo tachich patrz п р . : Bawden, 1958; s. 37; Hasslund, 1949, s. 139-145; Tatar, 1976; s. 31; U n k r i g , 1933, s. 531; Zukovskaja, 1977, s. 38; Kabzińska-Stawarz, w druku). 11 Gry i igrzyska pełnią także funkcje symboliczno-komunikacyjne. Cagaan mod пр., w którą zaczyna się grać w 1-2 dniu lata — według słów paste­ rzy — „miała podkreślać przejście od wiosny do lata". Jesienią „miała ona [natomiast] podziękować L u s sabdagowi za dobre lato" . W tych samych dniach, w których inicjowano i kończono grę cagaan mod, grali pasterze w inne gry ruchowe, np. cagaan temeecech, czono tarwagacach, dorgococh (borsuk), dawsand jawach (jazda po sól). Podczas swoich badań nie zetknęłam się wprawdzie z tak wyraźnym, jak w przy­ padku cagaan mod, podkreśleniem komunikacyjnych funkcji tych gier, można jednak — jak sądzę — przyjąć, że pełniły one również tego rodzaju funkcje. 12 1 0 Cytaty pochodzą z wywiadów nr: 206, 243, 247, 248, 260. u Wywiady nr: 236, 243, 247, 255, 260, 263, 264, 265. Z tego typu interpretacjami zetknęłam się przede wszystkim u Ojratów (Eletów i Miangatów), np. wywiady nr 207, 232 i 241. 1 2 �154 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ D o takiego wniosku uprawnia nas nie tylko informacja o czasie występo­ wania tych gier, towarzyszących zazwyczaj cagaan mod. N a ich związek z sytuacją zmiany w cyklu rocznym wskazuje również analiza tego typu gier, zwłaszcza pod kątem występujących tu bohaterów, rekwizytów, zacho­ wań uczestników itp., prowadząca także do wniosku, iż takie gry, jak: cagaan temeecech, czono tarwagacach, dawsand jawach czy dorgococh, pełniły funkcje symboliczno-komunikacyjne. N a uwagę zasługuje m. in. fakt, że bohaterami gier letnio-jesiennych są zwierzęta. Najczęściej jest to wilk i wielbłąd. Wilk występuje np. w grze czono tarwagacach, dzorchoo jamaa (wilk i koza) i dorgococh. N a z w ę czono (wilk) nosiła też czasem jedna z drużyn biorących udział w grze cagaan mod. Drużyna przeciwna nosiła natomiast nazwę er choń (barany). W opozycji do wilka w wymienionych grach występują np. świstaki, kozy, owce i barany. Opozycja ta podkreślana jest także przestrzennie (najczęściej zakreśla się krąg, wewnątrz którego znajdują się zwierzęta atakowane następnie przez wilka). Współcześni nam M o n g o ł o w i e interpretują przeważnie gry, w których wy­ stępuje wilk, jako naśladowanie takich zachowań, jak polowanie lub napad wilka na stada zwierząt. Przypisują też tym grom funkcje edukacyjne. Sądzą bowiem, że dzięki nim dzieci poznają prawa rządzące światem Natury. Nie­ które zachowania uczestników gier wskazują jednak na to, że nie mamy tu do czynienia ze zwykłym naśladownictwem sytuacji występujących w rzeczy­ wistości. Przykładem może być chociażby sprawdzanie znaków życia ofiary przez wilka w grze dorgococh (wilk łaskocze swą ofiarę zmuszając ją do powstrzymania śmiechu i do bezruchu). Innym zabiegiem, wskazującym rów­ nież na to, że gry nie są zwykłym naśladownictwem rzeczywistości, jest za­ wiązywanie oczu wilkowi w grze dzorchoo jamaa lub nadawanie mu tytułów (gra w wilka i owce, którą opisuje Kljueva, 1960, s. 42). Wymienione tu przykłady wskazują przede wszystkim na symboliczne podkreślanie sytuacji zmiany przez gry. Taką sytuację symbolizuje też np. dialog, jaki wiodą świstaki z wilkiem we wstępnej fazie gry czono tarwagacach. Istotne jest przy tym to, że świstaki proszą wilka o ogień lub telegę (arbę), a więc o obiekty o właściwościach mediacyjnych. Dialog inicjujący grę jest jakby zaproszeniem do zmiany istniejącego porządku. Interesujący wydaje się fakt, że obiekty, o które proszą świstaki, mają im posłużyć np. do gotowania kleju, aby mogły zrobić łuk i strzały (ogień), lub do przewiezienia drew (arba), aby ugotować mleko, by nakarmić psa. Pies miał złapać srokę, z piór której świstaki chciały zrobić strzały (przykłady dialogów podaje np. Kljueva, 1960, s. 41; Očerki..., 1971, s. 206-207). Strzały, łuk i mleko, o których mówią świstaki, są znakami życia. Występują również jako elementy magii płodności. Informacja o gotowaniu kleju czy mleka wskazuje również na pożądanie zmiany sytuacji i na obecność ognia — symbolu lata, dzięki któ­ remu rozwija się życie Natury. W wymienionych grach wilk reprezentuje postawę aktywną. Jest wyraźnie �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 155 silniejszy od przeciwnika. Rolę wilka powierza się też najczęściej silnemu dziecku, a niekiedy dorosłemu. Aktywność wilka ujawnia się szczególnie w zestawieniu ze sposobem zachowania się pozostałych uczestników gier. Zachowują się one biernie, co nie znaczy — bezczynnie. Nie atakują jednak wilka, starając się tylko unikać dotknięcia jego łap. Ofiara złapana przez wilka nie stawia oporu, lecz odchodzi na bok, kładzie się na ziemi, gdzie wilk sprawdza jeszcze oznaki jej przynależności do świata żywych. W grze czono tarwagacach wilk musi czasem wyganiać świstaki z nor, w dorgococh zaś także domaga się, by kozy wyszły poza bezpieczne dla nich koło. W grach, które przewidują role człowieka (np. wilki i óVce), nie dochodzi do bezpośredniego starcia z wilkiem. M o ż n a przypuszczać, że gdybyśmy mie­ li do czynienia z naśladownictwem rzeczywistych sytuacji, znanych paste­ rzom z codziennej praktyki, to człowiek próbowałby walczyć z napastnikiem, broniąc swych stad. W grach natomiast współzawodnictwo między człowie­ kiem i wilkiem zostaje rozstrzygnięte np. w trakcie wyścigu, w którym bie­ rze udział dziecko grające rolę wilka i dziecko będące jeźdźcem (wilk i owce). W dzorchoo jamaa z wilkiem walczy pies. W dorgococh natomiast starzec i starucha zachowują się biernie. Parę wilk — świstak spotykamy nie tylko w grze. Występuje ona także, np. w wierzeniach i legendach mongolskich oraz w praktykach myśliwskich towarzyszących polowaniu na świstaki. Interesujące wydają mi się zwłaszcza legendy o ś w i s t a k u , będące prawdopodobnie częścią wielkiego mitu słonecz.nego występującego w różnych wariantach od Sumatry po Kalifornię (szerzej na temat tego mitu pisze np. Brodjanskij, 1985, s. 115-121). Wskazują one m. in. na dwoistość natury świstaka i jego związek z sytuacjami zmiany. Są to przypuszczalnie zmiany w cyklu rocznym. Zachowania człowieka-zwierzęcia osadzone są bowiem wyraźnie w określonym kontekście czasowo-sezonowym. M o ż e to być lato, na co wskazuje np. nadmierna liczba słońc i silna emisja ich promieni, jak i jesień (obecność Plejad). U ludów mongolskich 13 13 Legendy mówią, że świstak był kiedyś człowiekiem. Raz Burchan zapytał go, czy trafi z łuku w Plejady. Człowiek zgodził się na próbę, lecz w trakcie zawodów Burchan zamienił jedną z zestrzelonych gwiazd. Gdy łucznik otworzył oczy, które wcześniej zasłonił mu Burchan — zobaczył, że nie trafił do celu. Odrąbał sobie wtedy duży palec u nogi i ręki i zamieszkał pod ziemią zamieniwszy się w zwierzę. Odtąd gdy świstak pragnie wyjść z nory, niebo próbuje dosięgnąć go strzałami. W walce tej pomaga mu wilk (Potanin, 1916, s. 32). W innym miejscu Potanin przytacza następującą opowieść: W Plejadach było niegdyś 7 gwiazd. Były one dawniej wspaniałymi ludźmi żyjącymi na ziemi. Jeden z nich był celnym strzelcem. Dla zakładu zaczął on strzelać do Słońca i Księżyca, ale nie trafił. Wtedy odrąbał sobie duży palec, umarł i odrodził się jako świstak, a pozostali bracia przenieśli się na niebo i utworzyli Plejady (Potanin, 1883, s. 232). W innej opowieści mowa jest o świstaku, który był również niegdyś człowiekiem, walczącym ze złymi duchami. Pewnego razu nad ziemią pojawiły się trzy słońca. Było bardzo gorąco i ziemia zaczęła wysychać. Burchan zapragnął, by człowiek zestrzelił niepotrzebne słońca, ale ón trafił tylko w jedno z nich. Ze wstydu obciął sobie duże palce u rąk i nóg i zamienił się w świstaka, chowając się pod ziemię (Smolev, 1903, s. 101-103). �1 156 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Plejady pojawiają się również w sytuacjach zmiany. Jak pisze Pozdniejew, w mongolskich klasztorach, gdy pojawiły się Plejady, urządzano święto lamp, wyznaczające początek zimy (Pozdneev, 1887, s. 371-380). Niektóre rody buriackie obchodziły natomiast nowy rok jesienią, gdy na Niebie ukazały się Plejady (Changalov, 1960, s. 367). Wilk w kulturze mongolskiej ma odmienną pozycję niż świstak. W wie­ rzeniach występuje on m. in. jako przodek, poprzedzający o kilka (18, 22) pokoleń Czyngiz-chana (Godziński, 1981, s. 31-34; Kałużyński, 1978, s. 99). Jako przodek, a zarazem reprezentant Nieba, jest on symbolem mężczyzny, a co za tym idzie — siły i aktywności, stanowiących atrybut mężczyzn. W grze wilk jest właścicielem ognia, co wskazuje na jego nadnaturalne właści­ wości i możliwości pełnienia funkcji mediacyjnych. Jako mediator wilk wystę­ puje w wierzeniach i obrzędach wielu ludów, zwłaszcza w praktykach inicja­ cyjnych (patrz np. Tokarska, Wasilewski, Zmysłowska, 1982). Przypuszczal­ nie tego rodzaju funkcje pełni również wilk, występujący jako centralna postać w wielu grach, które stają się mediatorami. Nasuwa się przypuszcze­ nie, że gry, w których występuje wilk, symbolizują moc i siłę Natury w okresie letnio-jesiennym, a także — podobnie jak np. cagaan mod — ko­ munikują o sytuacji zmiany (przejście od wiosny do lata, przełom jesieni). N a związek gry z tym okresem zmiany i przełomu wskazuje też — jak są­ dzę — charakter uczestnictwa. Uczestnikami gier, o których tu wspomniałam, są przede wszystkim dzieci w wieku 10-13 lat. Wiek ten uważany jest przez M o n g o ł ó w za przejściowy od dzieciństwa do młodości. Wydaje się on odpo­ wiedni do symbolicznego podkreślania przekroczenia progu dzieciństwa Na­ tury (wiosna) i wejścia w okres jej młodości (lato). Odmienność tych okre­ sów zdają się także podkreślać zachowania uczestników (opozycja: siła— słabość / aktywność — bierność). Jest ona wyraźnie widoczna zwłaszcza wów­ czas, gdy przeciwnikiem dzieci staje się osoba dorosła, grająca rolę wilka. Być m o ż e gry, o których tu mowa, były niegdyś związane z obrzędami inicjacyjnymi? Nie dysponujemy, niestety, informacjami, które wskazywałyby na istnienie tego typu obrzędów (związanych ze zmianą przynależności do określonej grupy wieku, zwłaszcza młodych chłopców) w kulturze mongol­ skiej. Bez tych informacji zaś teza ta nie może być rozpatrywana. Jak już wspomniałam, bohaterami gier letnio-jesiennych były także wiel­ błądy. W grze cagaan temeecech np. młody, biały wielbłąd był atakowany przez wielbłąda-samca lub (aczkolwiek o wiele rzadziej) przez biedaka z cho­ rym wielbłądem, staruchę, a także wilka. Napadniętego bronili ludzie (bo­ gacz, gospodarz i jego pomocnicy, dzieci) lub wielbłądzice (cały czas jest tu oczywiście mowa o rolach, w które wcielają się uczestnicy gry). Atak poprzedzony był improwizowanym dialogiem lub monologiem jednej ze stron, z którego wynikało, że przedmiotem toczącej się w czasie gry walki jest nie tyle sam wielbłąd, ile jego sierść. Napastnicy powtarzali np. wiele razy cagaan temee noos, chóós, co można przetłumaczyć następująco: biały �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 157 14 wielbłądzie, daj nam wiele dobrej s i e r ś c i . Potanin natomiast podaje, że dzieci naśladujące wyganianie wielbłąda z zagrody we wstępnej fazie gry (tj. przed atakiem) mówiły, że garb tego zwierzęcia jest tak wielki, jak czło­ wiek, jego stopy są jak łopaty, mięśnie — jak naczynia do picia herbaty, a sierść m o ż e wypełnić cały kosz (Potanin, 1881, s. 120). W grze tej ujawnia się mediacyjna rola sierści i samego wielbłąda, pot­ wierdzona przez wierzenia mongolskie. N a uwagę zasługuje m. in. fakt, że wśród osób pragnących zdobyć białego wielbłąda czy jego sierść, znajdują się chorzy, starcy, biedacy (chory jest też wielbłąd towarzyszący biedakowi). C i zaś, którzy posiadają białego wielbłąda, są bogaci, zdrowi i silni. Zdobycie pożądanego obiektu ma — jak m o ż n a się domyślać — przynieść napastnikom korzystną dla nich zmianę. Magiczne funkcje sierści, jej udział w magii mno­ gości i płodności są sprawą powszechnie znaną (np. Bajburin, 1983, s. 42). U niektórych ludów Azji Środkowej występują też np. wyraźne związki sierści wielbłądziej z magią ochronną (np. Firštejn, 1978, s. 202, 204-205). Mongo­ łowie przypisują białemu wielbłądowi funkcje mediacyjne i magiczne. Jest on przede wszystkim związany z bogactwem . Wierzą też, że zwierzę to po­ chodzi z Nieba, że jeździ na nim sam Burchan-bagsz (Potanin, 1883, s. 273). Białe wielbłądy, podobnie jak białe konie, należały do najcenniejszych po­ darunków noworocznych ofiarowywanych Wielkiemu Chanowi (Marko Polo, 1954, s. 249). 15 W grze cagaan temecech toczy się również walka między aktywnym na­ pastnikiem (jest nim zwłaszcza wielbłąd-samiec, będący dla M o n g o ł ó w uoso­ bieniem siły życiowej) a ludźmi lub wielbłądzicami ochraniającymi obiekt ataku — białego wielbłąda. Zwierzę to, mimo swych cennych właściwości magiczno-symbolicznych, jest uważane przez M o n g o ł ó w za uosobienie sła­ bości, podobnie jak np. bladzi ludzie. Opozycja: silny — słaby nie występuje tak jawnie, gdy napastnikami są ludzie. Mamy tu natomiast opozycję: zdro­ wie/bogactwo/młodość — choroba/starość/bieda. W obydwu przypadkach po­ stacie stanowiące jeden człon opozycji są właścicielami białego wielbłąda i jego sierści [wielbłąd i sierść z konotacją dodatnią — znak + ] , postacie stanowiące drugi człon opozycji nie posiadają natomiast tych rekwizytów [wielbłąd i sierść z konotacją ujemną — znak — ]. Cagaan temee występowała w tych samych okresach, w których Mongo­ łowie grali w cagaan mod. N a związek ten zwraca również uwagę Tangad (1983, s. 58). M o ż n a przypuszczać, że również ta gra — analogicznie do cagaan mod — miała symbolizować przejście od wiosny do lata. I tu uczestni- 1 4 Na przykład wywiad nr 264. Na grzbiecie białego wielbłąda przewożono np. posag dziewczyny w obrzędzie wesel­ nym, pragnąc zapewnić jej bogactwo. W tym samym celu trzeba było np. położyć posążek bóstwa na grzbiecie białego wielbłąda po zakończeniu modlitw i wyjściu ze świątyni (np. wywiad 226, 255). 1 5 �158 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ kami były dzieci w wieku 10-13 lat, a więc uważanym za przejściowy od dzieciństwa do młodości. Inna gra, w której centralną postacią jest wielbłąd, to dawsand jawach (jazda po sól). Dzieci uczestniczące w niej naśladowały karawanę kupców i wielbłądzic. Po drodze karawana atakowana była przez wielbłąda — sam­ ca. Nazwa gry wskazuje na to, że walka toczy się o sól (prawo do jej posiadania). Informacja ta wydaje się istotna. Pozwala bowiem wnioskować o znaczeniu gry. M o n g o ł o w i e przypisywali soli właściwości lecznicze. Nie pożyczali jej np. nigdy w obawie przed chorobą dzieci, która mogła stać się następstwem pożyczki. Sól objęta też była zakazem wynoszenia z jurty w ta­ kich sytuacjach szczególnych, jak np. kastracja baranów, pogrzeb, poród wielbłądzicy (o zakazie tym pisze Wasilewski, 1980, s. 286). Podobny zakaz dotyczył ognia, który — tak jak sól — traktowany był przez pasterzy jako obiekt, bez którego nie m o ż n a żyć. Sól miała więc znaczenie magiczne. * W grze ujawniają się również jej właściwości mediacyjne. D o p ó k i znajduje się ona w posiadaniu kupców [sól o konotacji dodatniej — ze znakiem + ] wykonują oni czynności, które można traktować jako znaki życia (jedzą, rozmawiają, poruszają się, jadą, naśladują picie herbaty itp.). Jeżeli jednak kupcy zostaną pozbawieni soli przez wielbłąda [sól ze znakiem — ], to gra kończy się i działania kupców ulegają zawieszeniu. W roli mediatora wystę­ puje tu również wielbłąd. I w tej grze dochodzi do starcia dojrzałości i siły ze słabością. Siła reprezentowana jest przez wielbłąda — samca (czasem przez wilka), słabość zaś przez samice, które w walce wspomagane są przez człowieka (kupcy). Inną grą letnio-jesienną, będącą próbą sił, jest szirdeg tatach (rozciąganie wojłoku), a także ols dees tatalcach (przeciąganie liny). Szirdeg tatach orga­ nizowali pasterze przede wszystkim w okresie produkcji wojłoku (informacje o tej grze znajdują się np. w O cerkach istorii kultury MNR, 1971, s. 206). Trudno dziś jednak powiedzieć, czy zawody te miały w przeszłości jakieś znaczenie poza sprawdzianem sił zawodników. Podobnie w przypadku ols dees tatalcach, o której pisze np. Dzorig (1960, s. 100), nie podając jednak informacji o sposobie interpretowania tej gry przez pasterzy ani nawet o jej kontekście czasowo-sytuacyjnym. Z informacjami o tej grze nie zetknęłam się podczas swoich badań. M o ż n a tylko przypuszczać, że ob dees tatalcach, jak też szirdeg tatach, miały niegdyś dla M o n g o ł ó w znaczenie magiczno-wróżebne (podobnie jak miały dla niektórych ludów zawody polegające na przecią­ ganiu liny; por. np. zawody organizowane przez Eskimosów, o których pisze Mauss, 1973, s. 626-627). Być może i w tym przypadku siła reprezentowana przez graczy była symbolicznym wyrazem siły Natury w okresie letnio-jesiennym. Charakter rekwizytów występujących w grach letnio-jesiennych u Mongo­ łów wskazuje — moim zdaniem — wyraźnie na związek tych gier z życiem, płodnością i mnogością. Drzewo i sól są np. symbolami życia. Sierść asocjowana jest z płodnością i mnogością, podobnie jak wojłok. Zauważmy, że �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 159 ROCZNYM posiadanie tych przedmiotów oznacza zawsze sytuację korzystną dla graczy, ich utrata zaś prowadzi do porażki. Zwycięstwo i przegraną możemy tu rozpatrywać zarówno w kategoriach sportowej rywalizacji, jak też symbo­ licznie. Dotychczasowe rozważania służyły ilustracji tezy o symboliczno-komunikacyjnej funkcji gier ruchowych, które w określonym kontekście czasowym znaczą moment zmiany, przekazując zarazem informacje o tak istotnych ce­ chach okresu letnio-jesiennego, jak zwycięstwo siły Natury, jej aktywność i pełnia życia, mnogość i płodność. Funkcje symboliczno-komunikacyjne pełniły także igrzyska (generalnie) oraz poszczególne „gry mężów". W przekazie informacji o zasadniczych ce­ chach kontekstu uczestniczyły także pojedyncze zachowania składające się na kompleks określany mianem igrzysk. O komunikacyjnej funkcji igrzysk możemy wnioskować m. in. na podsta­ wie wypowiedzi pasterzy, którzy twierdzili, że „trzeba było organizować nadom, bo to święto" (informacja dotyczy nadomu na owoo tachich); „nadom miał pokazać, że to święto"; „dzięki koniom, które są największym skarbem człowieka, owoo słyszało, że ludzie organizują wyścigi"; „trzeba było zauważyć, że trudny czas jest poza nami" (ta wypowiedź dotyczy organizacji igrzysk w związku z owoo tachich, które przypadało na początek l a t a ) . 1б Funkcje komunikacyjne pełnił np. szczególny sposób przystrajania koni wyścigowych. Ogon konia przewiązywano w połowie długości, na grzywie zaś robiono pęczki z włosia. W tym celu używali pasterze rzemieni ze skóry jelenia. Rzadziej były to kawałki czerwonego materiału. Według zanotowa­ nych przeze mnie informacji, zabiegi te służyły nie tylko celom dekoracyjno-estetycznym („bo k o ń musiał być ładny w święto"), lecz także miały infor­ m o w a ć samego konia o czasie święta. Znakiem święta są też rzemienie z je­ leniej skóry używane przez M o n g o ł ó w do ozdabiania świątecznej odzieży. M o ż n a przypuszczać, że wplatanie rzemieni we włosy konia było również znakiem święta — zmiany . 17 Funkcje symboliczno-komunikacyjne pełniły też np. naszycia, jakie znajdo­ wały się na kostiumach jeźdźców (np. znak oldzij, skrzydlaty k o ń , pentagram, ptak w locie, motyl i in.). Według informacji samych pasterzy, miały one symbolizować wyścig. Znaczące funkcje pełniły też np. okrzyki gyn-gool, wydawane przez jeźdź­ ców. Były one nie tylko bodźcem dla zwierząt, lecz także — według samych 6 1 Na przykład wywiady nr 243, 247, 259, 260, 262, 274, 275. Rzemienie wplatali też Mongołowie we włosy chłopcom, którzy ukończyli 15 lat i prze­ chodzili do innej grupy wieku (Szynkiewicz, 1981, s. 179), a więc także w sytuacji zmiany. Podobne traktowanie młodzieńca i konia nie wydaje się dziwne, jeśli zważymy na ich sym­ boliczną tożsamość, na którą wskazują np. wierzenia i eposy bohaterskie Mongołów (pisze o tym Lipec, 1984). Można też dodać, że młodym ludziom wplatano również we włosy czerwone dodatki, asocjując je zarazem z młodym wiekiem, rozwojem i płodnością oraz roz­ kwitem (Szynkiewicz, 1981, s. 175). 1 7 �160 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ pasterzy — „miały informować konie o tym, że nie uczestniczą w jakiejś zwykłej grze, lecz w wyścigu". Wiele zachowań uczestników igrzysk m o ż n a określić jako niecodzienne. D l a przykładu wymieńmy tu tzw. taniec zapaśnika, polewanie karków i głów koni kumysem lub mlekiem, nadawanie tytułów i sławnych imion zwycięz­ com, specjalne gesty powitalne wykonywane przez zapaśników (skierowane do ważniejszych gości), trzykrotne, okrążanie placu, a także owoo i koniowiązu, do którego przywiązywano konie przed wyścigiem, przez jeźdźców przed rozpoczęciem biegów, śpiewanie pieśni informujących o kolejnych fa­ zach wyścigu i sławiących zwycięzców, specjalne stroje jeźdźców i zapaśni­ ków, ozdoby koni, golenie w ł o s ó w przed walką przez zapaśników czy jazda bez siodeł (o niektórych z wymienionych tu zachowań będzie jeszcze mowa). Wydaje mi się, iż zachowania tego rodzaju służyły również podkreśleniu sytuacji szczególnej dla człowieka i całej Natury, zwłaszcza czasu zmiany. Niektóre z nich pełniły też funkcje magiczne, np. przewiązywanie włosów ogona i grzywy końskiej miało — według samych pasterzy — wpływać dodat­ nio na samopoczucie tych zwierząt (a także Natury, owoo i gór) i pomagać im w zwycięstwie. Jeźdźców miały natomiast wspomagać stożkowate czapeczki oraz hafty i naszycia znajdujące się na ich kostiumach. Magiczne funkcje pełniły też np. okrzyki wznoszone przez widzów na cześć celnych strzelców. Pasterze wierzyli, że odpędzały one zło od miejsca, w którym odbywały się igrzyska, i wspomagały dobro w walce ze złem: Budziły one także Lus sabdaga, o ile spał jeszcze w czasie zawodów. Przynosiły więc zarazem po­ żądaną zmianę. B y ł y , t e ż bodźcem dla nadchodzącego lata (por. informacje o schodzeniu na ziemię Lus sabdaga w 1-2 dniu lata). Część wypowiedzi pasterzy dotyczących igrzysk wskazywała na ich zwią­ zek z demonstracją siły; „Chodziło o to, by pokazać swoją siłę, szybkość koni"; „chodziło o to, by pokazać owoo, że ludzie są silni, że żyją"; „na nadomie pokazywano broń i demonstrowano technikę strzelania. Trzeba było pokazać, że są silni i celni strzelcy"; „dzięki koniom owoo słyszało, że ludzie organizują wyścigi, że są zdrowi, silni, cieszą się, są żywi, urządzają dobre wyścigi, mają dobre konie". Ludzie „chcieli [także] pokazać swoje bogactwo, że ma się dużo koni, bo to było święto". „Chodziło [też] o to, by zmierzyć się, by pokazać swoje u m i e j ę t n o ś c i " . 18 Jednym ze s p o s o b ó w demonstrowania siły człowieka (i całej Natury — o ile przyjmiemy, że igrzyska podkreślały zasadnicze cechy okresu letnio-jesiennego) są zapasy. Istotna jest tu zarówno siła zawodników, jak też wiele zachowań demonstrujących siłę w sposób symboliczny. Niektórzy badacze kultury mon­ golskiej sądzą wręcz, że zapasy są reminiscencją wierzeń o symbolicznej walce sił (np. Viktorova, 1980, s. 44). D o zachowań, w których siła zawodnika demonstrowana jest w sposób jawny i symboliczny zarazem, należą np.: naśladowanie zachowań niektórych 18 Na przykład wywiady nr: 247, 259-, 260, 262, 274, 275. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 161 ptaków i zwierząt, rozłamywanie kości zwierzęcych, nadawanie tytułów zwy­ cięzcom, charakterystyczne nagrody przyznawane najlepszym zawodnikom przez specjalną komisję, podział niektórych nagród między zawodników, wi­ dzów i całą Naturę. D o charakterystycznych zachowań zapaśnika przed walką i po zwycięskiej rundzie należało np. bieganie po placu, wymachiwanie rękoma, podskoki, demonstrowanie niektórych chwytów itp. N a ogół przyjmuje się, że gesty te są związane z naśladowaniem ptaków, zwłaszcza mitycznego Garudy (mong. Chan Gard) lub orła. Zachowania te określa się też najczęściej jako „taniec zapaśnika" (np. Damdin, 1966, s. 7; Očerki..., s. 201; Olędzki, 1973, s. 136). W ten sposób interpretują też najczęściej te zachowania sami pa­ sterze. Według niektórych badaczy zachowania zapaśników są pozostałością totemizmu (np. Vjatkina, 1960, s. 261; Viktorova, 1980, s. 45). Z zanoto­ wanych przeze mnie informacji wynika natomiast, że tzw. taniec zapaśnika m o ż e być interpretowany przez pasterzy jako demonstracja sił zawodnika, pokazywanie, iż zawodnik jest tak silny, jak Chan Gard. Również niektórzy badacze twierdzą, że zawodnik powinien posiadać cechy charakterystyczne dla tego ptaka, tj. siłę, szybkość, zręczność, odwagę (Namnandordż, 1957). Demonstracją siły było też prawdopodobnie zachowanie polegające na naśladowaniu byka. Zawodnik przed walką brał do ręki nieco ziemi i rzucał nią w przeciwnika. Moi informatorzy określali te zachowania jako walkę byków, kopanie ziemi przez walczące zwierzęta. Innym sposobem demonstrowania sił zapaśnika było przełamywanie kości pochodzącej z nogi byka. Według moich informatorów miało to miejsce przed walką. Magsardżaw natomiast pisze, iż zawodnicy przełamywali kość wołową po walce. Przełamywali też czerep owcy (Magsardzav, 1960, s. 11). Zwycięzca był nagradzany przez specjalną komisję m. in. produktami mlecznymi (cagaan idee), zwłaszcza suszonym serem. Miało to wzmocnić zawodnika po walce: „cagaan idee wpływa na siłę i jest bardzo cenione" . Zawodnik przykładał garść cagaan idee do czoła, co — według moich infor­ matorów — miało przynieść powszechne bogactwo i dostatek, a następnie rzucał to jadło w kierunku widzów. Kolejne garści cagaan idee, jakie po­ dawał mu sekundant, rzucał potem w kierunku owoo, gór, Nieba, dzieląc się ze wszystkimi swoim zwycięstwem. Widzowie dzielili się otrzymanym cagaan idee wierząc, że przyniesie im szczęście, doda sił. Zwłaszcza młodzi, początkujący zapaśnicy wierzyli, że spróbowanie tego jadła p o m o ż e im od­ nieść zwycięstwo (Damdin, 1966, s. 9). Rzucanie cagaan idee w kierunku gór, Nieba, owoo itp. było przez pasterzy interpretowane jako prośba o po­ moc, skierowana do Natury, zwłaszcza zaś do Ziemi, która miała dać za­ paśnikowi swoją siłę. Inaczej interpretuje ten zwyczaj Damdin pisząc, że zawodnik okazywał szacunek Naturze, ofiarowując jej zarazem swą siłę i zwy19 1 9 Cytat pochodzi z wywiadu nr 267. O wpływie cagaan idee na siłę człowieka mówiłi też np. informatorzy nr: 272, 273 i 274. U - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �162 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ cięstwo (Damdin, 1966, s. 9). Jak wykazały moje badania, dzielenie się cagaan idee z Naturą miało też funkcje magiczne. Czyniono to bowiem, „aby wszystkim było dobrze, by bydło było w dobrym gatunku, zdrowe"; „rzucając cagaan idee zawodnik chciał, by na następny raz było jeszcze więcej jedzenia. Chciał też ucieszyć góry i N a t u r ę " . 20 Istniała wiec, jak widać, szczególna wymiana sił między zapaśnikami a Ziemią/Naturą. W wymianie tej istotne funkcje pełniło cagaan idee. Na­ suwa się przypuszczenie, że owym magicznym udziałem Ziemi w przekazy­ waniu sił zapaśnikom m o ż n a tłumaczyć np. zachowanie zawodników przed walką polegające na obrzucaniu się grudkami ziemi, kopaniu ziemi, inter­ pretowane jako naśladowanie byków. W ten sposób m o ż n a też — być mo­ że — wyjaśnić zachowanie polegające na dotykaniu ziemi rękoma po zwy­ cięskiej walce. W zwyczaju tym znajdujemy ślady dawnych wierzeń, o któ­ rych wspomina np. Tajna historia Mongołów, donosząc o szczególnym wpły­ wie Ziemi na człowieka i jej właściwościach opiekuńczych. Kronika kilka­ naście razy wspomina o dodawaniu siły oraz opiekowaniu się Czyngiz-chanem przez Ziemię (bóstwo Ziemi). Pod jej opieką znajdowały się też stada, dzieci, zwierzęta i wszystko to, co powinno się bujnie rozwijać. Była ona patronką młodego życia (Kałużyński, 1983, s. 93-94; autor powołuje się np. na § 125 i 199 Tajnej historii...). Charakterystycznym elementem zapasów — nawiązującym wyraźnie do po­ jęcia siły i wskazującym na jej demonstrowanie podczas igrzysk (oraz pre­ ferowanie tego czynnika w zapasach) są tytuły {col'), jakie przyznawane były zwycięzcom przez komisję sędziowską ná ważniejszych nadomach. Z a ­ wodnik, który zwyciężył w 5-6 rundach, otrzymywał tytuł naczin (sokół) lub charcaga (jastrząb), po 7-8 rundach zwycięzca otrzymywał tytuł dzaan (słoń), po 9-10 — arslan (lew). Jeżeli zawodnik zwyciężył w kolejnych igrzyskach, otrzymywał tytuł awraga (siłacz, mistrz). Ten tytuł otrzymywał również koń, który zwyciężał w trzech wyścigach pod rząd (przez trzy kolejne lata). Pojęcie siły wyrażał również tytuł, jaki przyznawano zwycięzcy w zawodach łuczniczych. Strzelec, który miał np. 20 celnych trafień na 20 strzałów, zwa­ ny był erczimtei mergen (silny, celny). Siłę, a zarazem waleczność zawodników podkreślały też — jak sądzę — nagrody rzeczowe. Zwycięzca w zapasach otrzymywał np. pancerz, łuk i strza­ ły, piki, szable, tarcze, itp. części odzieży dawnego wojownika (np. Cevel, 1951, s. 18). Oprócz nagród tego rodzaju zwycięzcy otrzymywali także np. jurtę wraz z wyposażeniem, odzież, herbatę, pieniądze i in. W mniej jawny niż w przypadku zapasów sposób demonstrowana jest siła w wyścigach koni. Bierze się ją jednak pod uwagę przy wyborze koni wyścigowych. Istnieje przy tym wyraźny związek między siłą konia a jego wiekiem, maścią i płcią. W pocz. X X w. w igrzyskach uczestniczyły ko­ nie od 2 do 7 lat i powyżej. Było to odstępstwem od wcześniejszych tra­ so Wywiady nr 267, 272, 273 i 274. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 163 ROCZNYM dýcji, zgodnie z którymi do wyścigów m o ż n a było wystawiać wyłącznie do­ rosłe sztuki (ich nas, ich mor', ich nastaj mor'), pięciolatki (sojooloń) i czte­ rolatki (chiadzaalari). Dopiero w X V I I I / X L X w. dopuszczono do wyścigów młodsze konie, a także źrebaki (Magsardzav, 1960, s. 14; Dzorig, 1960, s. 39). Moi informatorzy wyjaśniali, iż młode konie nie powinny występować podczas igrzysk, gdyż nie są dostatecznie silne. U Miangatów jednakże nie dopuszczano do biegów koni 6-letnich, gdyż — jak mi m ó w i o n o — w tym okresie wyrzynały im się zęby i nie miały odpowiednich sił do walki. U Eletów natomiast nie wystawiano 5-latków, gdyż uważano, że nie są tak silne jak 6-latki. Widzimy więc, że istniały różne sposoby i kryteria ocenia­ nia przydatności konia do wyścigów pod względem jego siły związanej wyraźnie z wiekiem. Siła konia łączona była także z maścią zwierzęcia. M o n g o ł o w i e wystawiali do wyścigów przede wszystkim konie o ciemnej maści. Białe — podobnie jak cagaan temee — kojarzyły się im że słabością i starością. Cechy te zaś nie powinny być demonstrowane podczas naadamu. W wyścigach nigdy nie uczestniczyły kobyły. M o n g o ł o w i e uważali bowiem, że kobyła reprezentująca element żeński w Naturze nie może brać udziału w zawodach, których sama nazwa wskazuje na związek z mężczyzną. Nie darzy się jej także odpowiednim szacunkiem. Jak już wspomniałam, jednym z celów igrzysk była demonstracja dobrych, silnych koni. M o ż n a więc przy­ puszczać, że np. czynnikiem decydującym o niedopuszczaniu kobył do zawo­ d ó w był fakt, iż reprezentowały one pierwiastek żeński, a więc słabość (w przeciwieństwie do konia-mężczyzny). T a zaś nie może być ujawniana, gdy Natura przeżywa okres swego rozkwitu i p e ł n i . 21 Szczególne znaczenie przypisywali M o n g o ł o w i e kurzawie, jaką wznosiły kopyta pędzących koni. Wierzyli bowiem, że zapewnia ona dalszą, dobrą egzystencję. Widzieli w niej także świadectwo życia, żywego stepu. Widok kurzawy wydobywającej się spod kopyt wierzchowców miał cieszyć nie tylko pasterzy. Wraz z nimi radowała się bowiem cała Natura, zwłaszcza zaś Niebo i Ziemia. O pyle powstającym w czasie biegu koni wiele się mówi np. w eposach mongolskich. Jest on dowodem szybkości i siły konia, a za­ razem symbolem jazdy konnej i mnogości (patrz п р . : Lipiec, 1984, s. 151-154). Mówiąc o podkreślaniu letniej pełni i siły Natury za pośrednictwem za­ chowań ludycznych można jeszcze wspomnieć o ceremonialnym piciu kumy­ su, które było traktowane przez M o n g o ł ó w jako rodzaj zabawy. Przeradzało się ono nierzadko w „święto opilstwa", a nadmiar wypitego napoju często 2 1 Myślę, że takiemu ukrywaniu słabości służy też np. nagradzanie i tytułowanie konia, który przybył ostatni na metę wyścigu, w sposób wskazujący na zrównanie go z koniem — zwycięzcą (polewanie głowy i karku kumysem, wręczanie gospodarzowi konia nagród po­ dobnych do tych. jakie otrzymał gospodarz — właściciel zwycięzcy). Jako piętnowanie słabości można natomiast — jak sądzę — interpretować kary wymierzane uczestnikom cagaan mod, którzy „nie mieli dość sił, by zwyciężyć". Zawodnicy ci siadali na linii startu-mety obok obserwujących grę starców. �164 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ prowadził do wymiotów. Picie kumysu przybierało formy współzawodnictwa. Zwyciężał zawodnik, który wypił więcej napoju (mogło to być np. 10-15 litrów). Wydaje mi się, że to karnawałowe niemal opilstwo jest nie tylko wyrazem radości. W szczególnych sytuacjach można w nim również widzieć znak życia Natury. Ulubioną rozrywką — przede wszystkim mężczyzn — podczas święta pierw­ szego kumysu lub mleka była gra w palce {churuu gorgach — wystawiać palce). Nie dochodziło tu wprawdzie do bezpośredniego starcia między jej uczestnikami, jak np. w grach ruchowych; churuu gargach m o ż n a jednak również przypuszczalnie interpretować jako próbę sił, a zarazem ich demon­ strację. W grze tej zwycięstwo przypadało temu z zawodników, który na dany znak pokazał palec „silniejszy" od palca przeciwnika (siła każdego z palców była określona przez reguły gry). Preferencja gry przez mężczyzn i ich zdecydowanie częściej notowane uczestnictwo w churuu gargach wynikało prawdopodobnie z faktu, że to właśnie mężczyzna jest w kulturze mongolskiej uosobieniem siły. Jemu też przysługuje prawo jej demonstrowania. Gwoli ścisłości należy jednak wyjaśnić, że symboliczna demonstracja siły w grach nie musi być związana wyłącznie z udziałem mężczyzn. Istotne są tu również role, jakie grają poszczególne osoby, i charakter postaci, w jakie się wcielają, zwłaszcza zaś symbolicz­ ny związek bohaterów gier z siłą (jest to wyraźnie widoczne zwłaszcza w przypadku gier, w których główną rolę odgrywa wilk i wielbłąd). Ważne są również reguły, pozwalające na przejawianie aktywności, walkę i demon­ strację sił wszystkich zawodników. * Reasumując, przynależność gier do określonego kontekstu czasowo-sytuacyjnego nie wpływa na rodzaj pełnionych przez nie funkcji. Zarówno gry wiosennej, jak i letnio-jesienne są bowiem elementem magii płodności i mno­ gości oraz magii ochronnej, aczkolwiek w okresie noworocznym pełnią one przede wszystkim rolę bodźca dla rozwijającej się Natury, ochraniając także odradzające się życie, podczas gdy w porze letnio-jesiennej mają przede wszystkim zapewnić pasterzom dobre warunki wypasu stad, zachowując w do­ brej kondycji odrodzone i osiągające teraz swą pełnię życie. Gry pełnią też funkcje symboliczno-komunikacyjne. W tej sferze widoczne są jednak wyraźne r ó ż n i c e między grami wiosennymi i letnio-jesiennymi d o t y c z ą c e przede wszystkim t r e ś c i p r z e k a z y w a n y c h i n f o r m a c j i o i s t o c i e k o n t e k s t u . . Inne są więc treści przekazywane przez gry wiosenne, inne zaś te, które niosą gry letnio-jesienne (zarówno wówczas, gdy rozpatrujemy gry w kon­ tekście świątecznym lub w momencie innego przełomu w cyklu kalendarzo­ wym i rocznym, jak i wówczas, gdy widzimy w grach znak sezonu). N a zakończenie chciałabym jeszcze wspomnieć o jednej, wspólnej wszyst­ kim grom roli, wskazującej także na magiczne funkcje tego rodzaju zacho­ wań ludycznych. Jest to rola daru. M o n g o ł o w i e — jak sami mówią — grają �GRY MONGOLSKIE W CYIĆLU 165 ROCZNYM bowiem najczęściej „dla Natury, dla Lus Sabdaga, dla owoo, gór, drzewa, ognia" itp. Czynią to nie tylko po to, aby obiekt, dla którego przezna­ czony jest ó w szczególny dar, cieszył się wraz z ludźmi. W kulturze mon­ golskiej — jak w wielu innych — obowiązuje zasada odwzajemniania daru. M o n g o ł o w i e wierzą, że ich dar zostanie również zwrócony, aczkolwiek w in­ nej postaci. Darem Natury (i jej szczególnych konkretyzacji) ma być np. ładna pogoda i pomyślne warunki wypasu stad, obfitość dóbr, zdrowie lu­ dzi i zwierząt. W tej wymianie d a r ó w między człowiekiem a Naturą — jak widzimy — gry spełniają istotne funkcje mediacyjne. Tłumaczy to rów­ nież m. in. obowiązek grania w szczególnych momentach, np. zmiany w cy­ klu rocznym. LITERATURA A m a r s a n a D. 1980 Mongolskie nacional'nye igry, „Mongolia", nr 8, s. 25. Bajburin A. Ch. 1981 Semiotičeskij status veščej i mifologija, Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii, vol. 37, Leningrad, s. 215-226. 1982 Nekotorye voprosy izučenija ob'ektivirovannych form kultury (к probléme ětnografičeskogo fakta), Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii, Leningrad, vol. 38, s. 5-15. 1983 Žilišče v obr jadach i predstavlenijach vostočnych slavjan, Leningrad. Baldandzapov P. B. 1970 Altan tobči. Mongolskaja letopis XVIII v., Ulan Ude. Bassanof N. 1974 Les jeu.x de calculs Mongols, Etudes Mongoles, Labethno, vol. 5, s. 61-66. Bawden C. R. 1958 Two mongol texts concerning obo-worship, „Oriens Extremus", vol. 5, nr 1, s. 23-41. Bolor Erike... 1959 Bolor Erike. Mongolian chronicle by Rasipun-gsur with a critical introduction by the R. A. Mostaert, Scripta Mongólica III, vol. 5, Cambridge. B r o d j a n s k i j D. L . 1985 Strelok Kado i boginja Amaterasu v proizvedenijach neolitičeskich skulpturov {dva opyta soedinenija mifologičeskich i archeologičeskich tekstov), „Sovetskaja Etnografija", vol. 2, s. 116-121. Cevel 1951 Mongolyn bochijn tüüchaj, Ulan Bator. Changalov M. M. 1960 Sobrante sočinenij, t. 3, Ulan Ude. D a m d i n Dż. 1966 Mongol büch, Ulan Bator. D z o r i g R. 1960 Mongol ardyn sport. Ulan Bator. F i r š t e j n L . A. 1978 O nekotorych obyčajach i pover'jach svjazannych s roideniem i vospitaniem rebenka и uzbekov Jużnogo Chorezma, [w:] Semja i semejnye obr jady и narodov Srednej Azii i Kazachstana, Moskva. G o d z i ń s k i S. 1981 W kręgu lamajskich mitów i legend, Warszawa. �166 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Hamayon R. 1981 Jak język kobiet oddaje dominację mężczyzn, „Etnografia Polska", t. 25, z. 1, s. 173-189. Haslund H. 1949 Mongolian journey. London. Humphrey С. 1974 Some ritual techniques in the hull-cult of the Burial-Mongols, Proceeding of the Royal Anthropological Institute for Great Britain and Ireland for 1973, London. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1983 Noworoczne gry mongolskie. Ich symbolika i związki z magią, cz. 1, „Etnografia Polska", t. 27, z. 1, s. 253-295. 1984 Noworoczne gry mongolskie. Ich symbolika i związki z magią, cz. 2, „Etnografia Polska", t. 28, z. 2, s. 189-230. 1985 Mongolian games of dice. Their symbolic and magic meaning, „Ethnologia Polona", vol. I I . s. 237-263. [w druku] Eriin gurvan naadam — three games of the Mongols, „Ethnologia Polona", vol. 13. K a ł u ż y ń s k i S. 1978 Tradycje i legendy ludów Mongolii. Warszawa. 1983 Dawni Mongołowie, Warszawa. K l u j u e v a V. N. 1960 Mongolskie igry, „Sovremennaja Mongolija", nr 4, s. 41-43. Lipiec R. S. 1984 Obrazy batyra i ego konja v tjurko-mongol'skom epose, Moskva. M a g s a r d ż a w Ch. 1960 Doloon chušuu naadam, „Étnografijn Sudlal", vol. 1, Uian Bator, fasc. 7. Marko Polo 1954 Opisanie świata. Warszawa. Mauss M. 1973 Socjologia i antropologia, Warszawa. Men-da-bej-lu... 1975 Men-da-bej-lu. Polnoe opisanie mongolo-tatar, Moskva. N a m d ż i l d o r d ż N. 1963 Mongolyn chólbgt togloom, Ulan Bator. 1964 Dzugaataj bodlooguud, Ulan Bator. O cerki... 1971 Očerki istorii kul'tury MNR, Ulan Ude. O l ę d z k i J. 1973 Chün bajna, „Etnografia Polska", t. 17, z. 2, s. 81-145. Popova A . 1974 Analyse formelle et classification des jeux de calculs mongols. Etudes Mongoles, nr 5. Labethno, s. 7-60. Potanin G. N. 1881 Očerki severo-zapadnoj Mongolii, S-Peterburg, wyd. 2. 1883 Očerki severo-zapadnoj Mongolii, S-Peterburg, wyd. 4. 1916 Erke. Kul't syna neba v Severnoj Azii. Materiały к tjurko-mongol'skoj mifologii, Tomsk. Pozdneev A . M . 1887 Očerki byla huddijskich monastyrej i buddijskago duchovenstva v Mongolii v svjazi s otnošenijami sego poslednago к narodu, S-Peterburg. Smolev Ja. S. 1903 Burjatskaja legenda o tarbagane. Trudy Troickosavskokjachtinskago Otdelenija PO IRGO, Kjachta, t. 3, nr 1, s. 101-103. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 167 Szynkiewicz S. 1981 Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. Tajna historia... 1970 Tajna historia Mongołów, przekład i oprać. S. Kałużyński, Warszawa. Tangad D. 1983 Mongol 'skaja narodnaja igra cagaan mod chajach, [w:] Material'naja i duchovnaja kul'tura kalmykov, Elista, s. 52-59. T a t a r M. 1976 Two mongol texts concerning the cult of the mountains. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, vol. 30.. s. 1-58, Budapest. T o k a r s k a J . , Wasilewski J. S., Z m y s ł o w s k a M. 1982 Śmierć jako organizator kultury, „Etnografia Polska", t. 26, z. 1, s. 79-114. T r o c e v i č A. F. 1981 Motiv geroja prinesennogo vodoj г korejskich i mongolskich predanijach, [w:] Literaturnye svjazi Mongolii, Moskva, s. 63-75. U n k r i g A. 1933 Notes to W. Filchner. Kumbum Dschamba Ling. Leipzig. Wasilewski J. S. 1977 Symboliczne universum jurty mongolskiej, „fctnogralia Polska", t. 21, z. 1. 1980 Podarować-znaleźć-zgubić-zblądzić. Niektóre kategorie języka symbolicznego związane z opozycją życie — śmierć, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1, s. 283-303. Viktorova L. L. 1980 Mongoly. Proischożdenie národa i istoki kultury, Moskva. V j a t k i n a К. V. 1960 Mongoly Mongolskoj Narodnoj Respubliki, Trudy Instituta etnografii, t. 60, Leningrad-Moskva. Z a d r o ż y ń s k a A. 1983 Homo faber i homo htdens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, Warszawa. Z u k o v s k a j a N. L . 1977 Lamaizm i rannie formy religii, Moskva. 1983 Binarnye oppozicii v tradicionnoj mongolskoj kulturę, [w:] Iskusstvo i kultura Mon­ golii i Centralnej Azii, č. 1, Moskva, s. 127-138. 1984 Etnograftčeskie issledovanija v Mongolii 1979-1981, [w:] Polevye issledovanija Instituta etnografii 1980-1981, Moskva, s. 166-177. Iwona Kabzińska-Stawarz MONGOLIAN G A M E S I N T H E A N N U A L C Y C L E AN A T T E M P T O F T H E E X P L A N A T I O N O F T H E I R SEASONAL C H A R A C T E R Summary Among the games which were played in Mongolia at the beginning of the 20 century the Mongol pastoralists distinguish nowadays the spring games and those of summer-autumn. The spring games are chiefly the games played with astragaluses, board games: chess, checkers, the games of a buga type (wolf and sheep) and others as well as the games played with the use of especially marked stones (dominoes, chorlo/zendeme. oldzij) and others. To the summer-autumn games belong mainly tsagaan mod, tsagaan temeecex, čono tarwagaiax and eriin gurvan naadam, i.e. three games of the men: wrestling, horse races and archery. �168 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Winter is for the Mongolian pastoralists the season when games are not played at all. The spring games were commenced on the 2-3 day of the New Year ceremony. The summer games started to be played on the 1-2 day of summer, the last day for them to be played was the 16-17 day of the middle month of autumn. In the early years of the 20 century the transition to summer was not celebrated by the Mongols as it had been earlier (an evidence of the ceremonies connected with the outset of summer or with midsummer can be found for instance in the chronicles: Bolor Erike 1959, p. 115, Men-da-bej-lu, 1975, p. 75, Altan tobči, Baldanzapov, 1970 p. 143). The author's hypothesis says that the summer-autumn games which at the beginning of the 20 century were initiated by the herdsmen on the 1-2 day of summer might have belonged earlier to the complex of actions associated with celebrating that turning point of the annual cycle. In the study Mongolian games are conceived as a sign of the ceremonial circumstances (i.e. new year and oboo tachich, offering sacrifices on a special stone cairns being a kind of shrine) as well as of the moment of transition in the annual cycle (the outset of the year, of summer, the middle of the spring) and in the cycle of economic activities (completing of the most important pastoral works, chiefly of schearing sheep and the production of felt). Moreover the games function as signs of the very seasons in which they are to be played. This function of games is proved also by what the herdsmen say about them, mainly about New Year games and eriin gurvan naadam. They usually finish their utterances with the words: "One should play... as it is a holy day". Very explicit function of a sign has for example the game tsagaan mod which, according to the native people, had to emphasize either the transition from spring to summer (when played on the 1 or 2 day of summer) or, in autumn, to express the gratitude for a prosperous summer to the master of Nature Lus sabdag. Besides, there are many prohibitions forbidding playing particular games except for the respectively proper seasons. The prohibitions concern especially the games with astralaguses some board games, the game chorlojzendeme, dominoes and the games played with fingers. By some other games their association with a determined season is not governed by explicit prohibitions but is all the same observed by virtue of customs. This concerns chiefly the summer-autumn games. The author puts the question: what could have determined that certain games were regarded by the Mongols as the spring ones while other were reckoned as those associated with summer-autumn? The Mongols themselves explain that distinction referring to practical reasons: the weather and the organization of wandering to pastures determining spatial distances of the people and thus their possibilities of participating in games. But the author supposes that no less decisive could have been the very character of the games, their functions, the symbolic communicative one above all. The latter function has been revealed in the analysis of particular games, mainly of their components: the accesoires used in them, the characters rules, dialogues and other actions as well as in their native interpretations and the reasons of appearing in certain contexts (a holy day, or other turning point in the annual cycle or the economic cycle). The analysis leads to the conclusion that the games associated with particular seasons of the year emphasize, by means characteristic for them the relevant traits of the context and the basic ideas defined in turn by the pastoralists' world view (and especially by the way of conceiving Nature in its transitions in certain seasons). This conclusion leads to the next one: the differences in the character of the spring and summer-autumn games result from the different contents conveyed by the games themselves. This in turn is caused by the pastoralists' different ways of conceiving each of the two contexts — spring and summer-autumn. The season of the spring, initiated by the New Year ceremony is the period of the Nature's re-creation, of the regeneration of the roots of existence, arrival of life after the deadlyness of winter. It is still a period of cold weather but all the same a promise of abundance and fertility that will find its climax in the summer-autumn. The summer-autumn season is the very season of ripening, flourishing and abundance. Special presentation �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 169 ROCZNYM of this summer affluence is the so-called ceremony of first kumiss or first milk. The spring games discussed here are the symbols of the ideas of this season. The summer-autumn games are the peculiar way of symbolizing the dynamics and power of the life and Nature. The requisites of the games play a very important role in transmitting informations about the respective context. There are clear distinctions between the requisites used in the NewYear games and those of the summer-autumn season. The requisites of the New Year games are usually: astralaguses. boards and checkers (stones), nuts, pieces of ice or bull's horn, stones marked in a special way (dominoes, chorlo/zendeme). In the summer-autumn ga­ mes the roles of requisites are fulfilled by: wooden sticks, straps of camel leather, sheepskin, felt, bows and arrows and (conventionally) camel's hair and salt. All the mentioned objects have a symbolic-magic significance in the Mongolian culture. The author believes that this significance is relevant for understanding of particular games and their symbolic-communicative as well as magical function. The same objects have the mediatory function too. In the role of mediators in the Mongolian culture appear numerous animals and birds, the same ones that play the role of characters in most of games. They are usually: horses, cattle, calves, camels, dogs, stags, wolves and certain birds: swallows and nightingales. Some of these animals are symbolically associated with fertility, origins of life or even with people- as their ancestors and the beings which can replace people. They are also the Creator's assistants. Wolf and camel appearing in the summer-autumn games are also the symbols of strength. As mediators appear also fire and double-wheeled cart. Both objects are mentioned in the dialogue initiating the game čono tarwagacax. In the game tsagaan temeecex there is a struggle over camel s hair which is also a mediator (the same hair is mentioned in the dialogue accompanying the game). The games themselves have mediatory functions too. Besides, they are a peculiar kind of gift given to Nature. Offering the gift the herdsmen expect it to be reciprocated. The Nature reciprocates gifts giving them good conditions of grazing for their herds, causing their multiplicity and general prosperity of the families. Analysing particular seasonal games the author gives much attention to the fact tíiat various games require different quantities of energy and strength spant by the participants, different kinds of motion and size of space necessary for a game to be played as well as numbers of players and their age. It is worth noticing that the spring games are static, closed within the space of the yurt and the number of players does not exceed 2-4 persons. The players are sitting and their motions are limited to moving checkers, casting dice, settling dominoes etc. The summer-autumn games are played outside the yurt in the open air. The players run, wrestle, change their places. All these elements like the accesoires and characters have their symbolic-magical relevance. Other activities of the players governed by the rules can be meaningful too. Many instances can be found in the eriin gurvan naadam (e.g. the behaviour of the wrestlers before and after the wrestle, the patterns of assortment of the race horses with regard to their age, sex and colour, the way of decorating horses and riders etc.). The author's study rests upon field data from her own researches carried out in Mongolia in the years 1978-80 when she was a member of the ethnological expedition of Polish Academy of Sciences under the guidance of the late Professor Witold Dynowski. Many of the informations are derived from the informants' (the Khalkha and Oirat pastoralists) answers quoted verbatim as the illustrations of the authors' assumptions and ascertainments. For her intention was to present the Mongols'own views and attitudes too, along with her assumptions and conclusions concerning the reasons of a seasonal character of the Mongolian games. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96ef29daf4e29dc5c55897f2d7e93032.pdf d2a56359ac5594d11bb3ab9f4e78968e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6550 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource historiografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6122 Title A name given to the resource Guzik z historii? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA m o l o g i c z n y c h kwestii współczesnej historiografii. Już nawet kartkując t y l k o pobieżnie książkę, można mieć pewność, że żadne ważne pytanie z katalogu historiograficznych wątpliwości nie zostało t u pominięte. H a ­ Guzik z historii? Dylematy współczesnej historiografii słowo można je ująć tak: jak pisać historię po ostat­ n i c h r e w o l u c j a c h w humanistycznej epistemologii? k i m w tej sytuacji staje się historyk? czy w swojej pra­ cy m a o n kierować się obowiązkami etycznymi, czy względami estetycznymi? jak ma się zapis pamięci do historycznego konstruktu? po co n a m jeszcze historia po ogłoszonym jakiś czas t e m u „końcu historii"? jeśli historia tak naprawdę niczego nie uczy, to do czego P a m i ę ć , etyka i historia. A n g l o - a m e r y k a ń s k a może n a m się jeszcze przydać? teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych. Trzy wyraźnie wyodrębnione części dobrze d o k u ­ (Antologia przekładów) m e n t u j ą tego rodzaju wybór tematów d o k o n a n y przez Red. E w a Domańska, Poznań 2002 autorkę a n t o l o g i i . Patrząc z perspektywy antropologicznej na te pyta­ nia, t r u d n o uciec o d przekonania, że podobne wątpli­ wości nawiedzają o d pewnego czasu i myśl a n t r o p o l o ­ giczną. Można nawet odnieść wrażenie, że dzieje się to ostatnio ze wzmożoną intensywnością. I z tego też po­ N w o d u moja l e k t u r a zbioru Pamięć, ajpierw konieczne u s p r a w i e d l i w i e n i e . Parę znawcze zaprzyjaźnionej dyscypliny, ale każe m i przyj­ zdań o... h i s t o r i i tej recenzji. Pierwotnie miała rzeć się baczniej także używanym przez nas narzę­ ona wejść do jednego z dwóch g r u b y c h n u m e ­ dziom. Redagując przed laty n u m e r „Kontekstów" po­ rów naszego pisma dotyczących pamięci, związków h i ­ święcony związkom wzajemnym h i s t o r i i i antropologii, storii i pamięci, i t y m p o d o b n y c h problemów. Zdawa­ traktowaliśmy jako p e w n i k zdanie, że pytania i wątpli­ ło się b o w i e m , nie bez racji, że t a m będzie najstosow­ wości poznawcze o b y d w u dyscyplin - c h o ć nie tożsa­ niejsze miejsce dla tej recenzji, że t a m wśród oświetla­ me - to są bardzo sobie bliskie. Czytając teraz antolo­ jących ją z różnych stron, tak właśnie: kontekstów - gię przekładów zmagających się ze skomplikowaną będzie jej najlepiej. Jednakże, z powodów najbardziej materią m e t o d o l o g i i historii, m a m cały czas poczucie, prozaicznych z możliwych - n a d m i a r tekstów bieżą­ że jestem u siebie. Ze h i s t o r y k i a n t r o p o l o g jadą na c y c h i t y c h „na wczoraj" - publikacja tej recenzji o d ­ t y m samym - c h y b o t l i w y m i t r u d n y m w prowadzeniu wlekła się m o c n o w czasie. A l e nie m a tego złego... — epistemologicznym wózku. W r a c a m więc n i e m a l po r o k u rozłąki do książki, N i e sposób w krótkiej recenzji powiedzieć wyczer­ o której miałem kiedyś pisać. I m a m dziwne poczucie, pująco o wszystkich tekstach, toteż poniższe uwagi ko­ że książka, którą czytam teraz, to już jest nieco i n n a rzystają ze zrozumiałej w t y m kontekście strategii wy­ książka niż ta, której ślad zachował się n a „trzech stro­ b o r u . T e n zaś p o d y k t o w a n y jest po części wagą p o r u ­ n a c h " kiedyś rozpoczętej recenzji. T r u d n o ukrywać, że Pamięć, szanych w artykułach problemów, ale również - nie ma etyka i historia - bo o niej t u cały czas m o w a - p o w o d u tego ukrywać - całkiem p r y w a t n y m i zaintere­ niezwykle intrygująca antologia przekładów tekstów sowaniami. Z żalem pozostawiam więc na b o k u k i l k a teoretycznych dotyczących sposobu uprawiania histo­ ważnych myślowo artykułów (zwłaszcza H a y d e n W h i ­ r i i dzisiaj, po lekturze w i e l u artykułów z naszych dwóch tołstych żurnalow t e ! ) , m a j ą c wszakże świadomość, że mówić po t r o c h u zgłębiających zagadki pamię­ o wszystkim, to w istocie mówić po t r o c h u o niczym. c i i zapomnienia prezentuje m i się dzisiaj inaczej niż Przejdźmy już teraz do szczegółów. r o k t e m u . O związkach i pokrewieństwach między n i ­ m i za chwilę, powiedzmy jednak najpierw parę zdań Rozważny, romantyczny i jeszcze... o samej książce. S k o m p o n o w a n a przez Ewę D o m a ń s k ą z wyraźną Jeśli jest jakieś ważne metodologicznie odkrycie starannością i wielce t r a f n y m d o b o r e m tekstów a n t o ­ o s t a t n i c h lat, to chyba t o , że wizja n a u k i - m a m t u na logia przekładów anglo-amerykańskiej teorii h i s t o r i o ­ myśli, rzecz jasna, Geisteswissenschaften grafii jest pozycją wyjątkową. Świadczy o t y m , z jednej myślowego skansenu. To, że zdarza się spotykać o d n i c h F r a n k l i n A n k e r s m i t , H a y d e n W h i t e czy D o m i - czasu do czasu jeszcze osobników konserwujących na­ n i c k LaCapra - co chyba wystarczy za rekomendację, k i l k u najistotniejszych i najbardziej drażliwych episte- - z pozytywi­ stycznych rojeń odesłana została w znacznej mierze do strony, reprezentatywny wybór autorów - a są wśród z drugiej zaś - jakość samych rozpraw, dotykających etyka i historia nie jest t y l k o spojrzeniem „z zewnątrz" na kłopoty po­ miętnie p r a g n i e n i a o wiedzy p e w n e j , prawdziwej I i o b i e k t y w n e j , w n i c z y m nie zmienia f a k t u , że tworzą 58 �Danusi Czaja • G U Z I K Z H I S T O R I I ? D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNE] H I S T O R I O G R A F I I oni - powiedzmy bezpieczniej: zaczynają tworzyć - już każdym tazem coraz i n a c z e j ? Pytanie to pozosta­ tylko malowniczy margines h u m a n i s t y k i , a i c h teksty w i a m w zawieszeniu. pozwalają się zorientować jedynie w t y m „jak to drze­ W myśleniu Topolskiego o h i s t o r i i , przy p e w n y c h wiej bywało". wątpliwościach, ostatecznie jednak zwycięża n a u k o ­ wiec. Z k o l e i F e r d i n a n d Sanchez-Marcos A l e co to bliżej oznacza dla historyka? A przede próbuje wszystkim, co realnie oznacza rozbrat z pojęciem na­ przyjrzeć się bliżej figurze historyka jako tłumacza. uki r o z u m i a n y m na sposób pozytywistyczny? Przypomina t r u d n y d o zgryzienia również dla history­ Dość przejrzystą odpowiedź na tak postawione ka włoski kalambur traduttore, tradittore i pyta, czy wątpliwości daje Jerzy Topolski. Jego głos jest o tyle i n ­ w przeszłości historycy byli raczej tłumaczami, czy też teresujący, że z jednej strony uznaje o n status quo h i ­ może zdrajcami. Przyswajali realnie coś z „innego storii po postmodernistycznej rewolcie, nie b r o n i nie- świata", czy w p r o j e k t o w y w a l i weń własne przekona­ pottzebnie spraw przegranych i nie trzyma się kurczo­ nia? Mówili prawdę, czy kłamali? wo dogmatów klasycznej historiografii, z drugiej zaś, nie jest na p e w n o z w o l e n n i k i e m k o n c e p c j i W s w o i m artykule Sanchez-Marcos najbardziej anything może ze wszystkich autorów zbioru zbliża się do opisa­ goes, stara się m i m o wszystko uratować zręby h i s t o r i i nia n a t u r y poznania historycznego j a k o strategii b l i ­ pojmowanej (jednak!) n a u k o w o . Jak to rozumieć? To­ skiej w i s t o t n y c h p u n k t a c h b a d a n i u antropologa, polski wyraźnie podkreśla, że pora rozstać się z naiw­ a więc tego, który stara się - mówiąc najkrócej - w n i ­ nym przekonaniem historyków o całkowitej mimezie kać w „ o b c e " światy, przełamywać liczne bariery i n n o ­ świata, o którym piszą, czy może lepiej: który powołu­ ści. Przypomina o n spopularyzowaną przez D a v i d a L o - ją do istnienia. Można mieć różne zdania na t e m a t re­ w e n t h a l a frazę „przeszłość to obcy k r a j " (w istocie jest alnych skutków fali postmodernistycznej w h i s t o r i o ­ to pierwsze zdanie z powieści Leslie P H a r t l e y a - grafii, t r u d n o jednak, pisze Topolski, trzymać się dalej Go-Between), realistycznej t e o t i i korespondencji między narracją h i ­ ność, odmienność m i n i o n e g o świata o d tego, w któ­ storyczną a przeszłością samą w sobie. W świetle tego r y m f u n k c j o n u j e h i s t o r y k . Jego zadanie j a w i się w tej kryzysu przedstawienia trzeba przeformułować zadania sytuacji jako zadanie translatorskie: zrozumieć na tyle, nauki. Jeśli w istocie nie do utrzymania jest prosto­ na ile się da „obcy" świat i przeszczepić jego rozumie­ duszna wiara w jedną prawdę czy uchylanie związku nie na „własny" g r u n t . Przełamywanie obcości, znosze­ między sposobem prezentacji przeszłości a nią samą, t o nie barier między o b c y m i światami to główne zadanie nie oznacza to całkowitego porzucenia p e w n y c h ele­ historyka. Zastanawia się autor n a d interesującą k w e ­ mentarnych wymogów naukowości. T o p o l s k i zalicza stią: jak się mają ograniczenia w r o z u m i e n i u ludzi tej do nich: ścisłość i precyzję badawczą, procedury ide- samej kultury, ale żyjących w i n n y c h epokach, d o The kładąc nacisk właśnie na obcość, i n ­ alizacyjne, czyli k o n s t r u o w a n i e m o d e l i , nacisk na ob­ trudności w r o z u m i e n i u ludzi żyjących w t y m samym serwację świata bez względu na twierdzenia o dostępie czasie, ale należących do różnych kultur? Czy na przy­ bądź braku dostępu do niego i wreszcie: postęp w ba­ kład łatwiej n a m , Europejczykom, zrozumieć człowie­ daniach historycznych. ka e p o k i Oświecenia, czy żyjącego obecnie Hindusa? Która obcość jest n a m bliższa, którą łatwiej przyswoić? Tekst Topolskiego jest zbyt krótki i zbyt ogólny, by Intrygujące to zagadki. z nim dyskutować. Jest taczej listą haseł i zaleceń (mo­ że czasem: ptagnień) niż dogłębną analizą sytuacji h i ­ N a t u r a l n i e , takie rozumienie poznania historycz­ storiografii „po p o t o p i e " . Formułowany t u p r o g r a m nego łączy się ze wszystkimi zagrożeniami i iluzjami, pozytywny jest na tyle ogólnikowy i oczywisty, że w za­ które napotyka tłumacz w swojej pracy translatorskiej. sadzie (poza może tezą o postępie) t r u d n o się z n i m nie A u t o r nawiązuje wyraźnie w swojej propozycji do k o n ­ zgodzić. K t o będzie dyskutował z tezą, że myślenie po­ cepcji winno być raczej ścisłe niż niechlujne? G o d n e wszak­ i h e r m e n e u t y k i twórczego przyswojenia Paula Ricoeu- że odnotowania jest t o , że w tej wypowiedzi tak wyraź­ ra. I , co ważne, podkreśla o n za w s p o m n i a n y m i auto­ nie ściera się „nowe" ze „starym". T o p o l s k i przyjmuje r a m i wyraźny kontekst etyczny takiego podejścia do pewne rozwiązania postmodernistycznej historiografii, przeszłości. C h o d z i już nie t y l k o o t o , by wyjaśniać fuzji horyzontów Hansa-Georga Gadamera ale najwyraźniej nie chce wylać dziecka z kąpielą i po­ „jak było naprawdę", ale by m ó c wejść w owocny dia­ stuluje - m i m o wszystko - w a r u n k o w e utrzymanie te­ log ze światem, który się bada. Oczywiście, myśl jest zy o naukowym (przy nieco rozluźnionych rygorach) szlachetna, ale w praktyce badawczej n i c nie jest pro­ statusie historii. Dyskusyjna jest natomiast dla m n i e ste i oczywiste. Bywa, że próby przełamywania obcości teza, czy tzeczywiście można mówić o a k u m u l a c j i wie­ stają się źródłem napięcia raczej niż porozumienia, dzy historycznej, czy wraz z rosnącą górą i n f o r m a c j i bardziej iluzji niż owocnego dialogu. N i e m n i e j jednak o przeszłości, Sanchez-Marcos postrzega tę hermeneutyczną prakty­ rzeczywiście wiemy o niej coraz w i ę c e j . Skoro, jak chciał B u r c k h a r d t , historia jest kę historyczną jako j e d n o z ważniejszych „zapisem tego, co jeden w i e k uznaje za godny o d n o t o ­ współczesności. Możliwe, że jest o n o u t o p i j n e w swo­ wania w i n n y m " , to może jest raczej tak, że nie tyle i c h dalekosiężnych celach, ale przynajmniej nie w y ­ wiemy o m i n i o n y c h światach więcej, ile po prostu za zbywa się pewnej dozy odpowiedzialności za świat - co 1 59 wyzwań �Danusi Czaja • G U Z I K Z H I S T O R I I . ' D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNE] H I S T O R I O G R A F I I w słowach n a d m i e r n i e może patetycznych stara się tetycznego nie zaś epistemologicznego rozumienia re­ wyrazić autor w p o d s u m o w a n i u swoich uwag. prezentacji. Z rozważań n a d kłopotami z pojmowa­ W stronę nieco podobnie r o z u m i a n y c h konse­ n i e m reprezentacji wynikają trzy, brzemienne w s k u t k i k w e n c j i etycznych pracy historyka zmierza myśl Fran­ w n i o s k i . Po pierwsze: w b r e w tradycyjnemu stanowisku ka A n k e r s m i t a , c h o ć co innego jest dominantą jego epistemologicznemu, w przypadku reprezentacji histo­ rozważań. W m o i m przekonaniu jest t o jeden z n a j ­ rycznej nie porównujemy języka i rzeczy, ale „rzeczy" ważniejszych tekstów całego zbioru. Tezy A n k e r s m i t a , z „rzeczami", ocenianie więc tekstu historycznego pod jak zwykle, nowatorskie i świetnie uargumentowane, kątem fotograficznej dokładności zupełnie mija się wyrywają z epistemologicznej d r z e m k i i zmuszają d o z celem. Po drugie: n a solidnie rozpracowanym przy­ g r u n t o w n e g o przemyślenia rzekomo niewzruszonych kładzie k o n c e p t u „ruchu robotniczego" (pytanie, co pewników. realnie o d p o w i a d a t e m u pojęciu?) dowodzi autor, że A n k e r s m i t rozważa o d różnych s t r o n t a k m o c n o nie m a rzeczy bez reprezentacji, że przeszłość o d m a l o ­ krytykowaną w t r a d y c y j n y m m o d e l u obiektywistycz- wywana przez historyka jest nie m n i e j uzależniona o d nej historiografii kwestię subiektywności badacza. H i ­ sposobu jej przedstawienia niż „obiekt" przedstawienia storyk, j a k dobrze wiemy, w i n i e n być w swej pracy cał­ w malarstwie p o r t r e t o w y m . Po trzecie: dokładność, kowicie bezstronnym sędzią, w i n i e n unikać wszelkiej rozumiana jako ścisła odpowiedniość słów i rzeczy jest tendencyjności, odsuwać własne poglądy n a bezpiecz­ niemożliwa d o osiągnięcia, i dotyczy t o zarówno repre­ ną odległość i p o prostu skrupulatnie i uczciwie korzy­ zentacji artystycznej, j a k i historiograficznej. Jest t a k stając z materiału źródłowego opowiadać o t y m , co się dlatego, ponieważ n i e dysponujemy a b s o l u t n y m i kry­ wydarzyło. W t a k formułowanym programie pozytyw­ t e r i a m i , które mogłyby n a m pokazać jakie relacje p o ­ n y m szczególnie podkreślano, że badacz - jeśli nie w i n n y łączyć słowa z rzeczami. chce pogwałcić obowiązujących w k o n f r a t e r n i history­ Najciekawsza jest konkluzja t y c h wywodów. Otóż, ków reguł gry - p o w i n i e n przede wszystkim zrezygno­ nie traktuje A n k e r s m i t powyższych konstatacji jako wać z u j a w n i a n i a swoich sympatii p o l i t y c z n y c h i prze­ ułomności poznania historycznego, nie rozumie i c h ja­ konań m o r a l n y c h . D o w o d z i A n k e r s m i t , że z nieja­ ko epistemologicznych defektów. Przeciwnie: pokazuje snych (a może właśnie: nazbyt jasnych) powodów, język reprezentacji, jego tworzenie, wyłanianie się jako z reguły kiedy mówiono o subiektywności tekstu histo­ sferę wolności: „nieokreśloność relacji między słowem rycznego rzadko zwracano uwagę n a t a k łatwo a przedmiotem nie jest wadą, lecz największą zaletą u c h w y t n e jego cechy j a k : specyficzny styl pisarski czy wszelkich reprezentacji językowych. C i historycy, któ­ przynależność d o jakiejś szkoły badawczej, natomiast r y m w i c h własnej dziedzinie przeszkadza brak precyzji, zawsze zarzut subiektywności kojarzono z wartościami okazują względem niej nieufność spowodowaną t y m , p o l i t y c z n y m i i m o r a l n y m i . Dlaczego t a k się dzieje? co w istocie stanowi jej największą wartość i najcie­ A n k e r s m i t przekonuje, że n i e dlatego, by były one su­ kawsze wyzwanie. Tutaj b o w i e m język dopiero się rodzi, b i e k t y w n e , ale właśnie dlatego, że obydwa te światy wyłania się z tego, co językiem jeszcze riie jest", (s. 66- wartości - inaczej niż styl pisarski czy orientacja m e t o ­ 67) Historyczne reprezentacje danego w y c i n k a prze­ dologiczna - należą d o sfery o b i e k t y w n e j . M a ł o tego, szłości, to i n n y m i słowy p r o p o z y c j e konstruktów wbrew naszym r u t y n o w y m przyzwyczajeniom, są one językowych najlepiej odpowiadających rzeczywistości, niezwykle blisko powiązane z wartością, której głów­ którą opisują. Z t y m idzie w parze m o c n o podbudowa­ nie chce służyć h i s t o r y k - prawdą: „być może w war­ ne przekonanie, że - logicznie rzecz biorąc - w ocenie tościach p o l i t y c z n y c h i m o r a l n y c h dostrzega się t a k reprezentacji historycznych kryteria estetyczne wyprze­ wielkie zagrożenie d l a prawdy historycznej n i e dlate­ dzają kryteria dyskursu poznawczego i normatywnego. go, że są one o d niej nieskończenie odległe i należą d o Te pierwsze pozwalają n a m dopiero ocenić wartości po­ zupełnie innego świata, ale właśnie dlatego, że są zbyt znawcze i n o r m a t y w n e tekstu. Jeśli b o w i e m , reprezen­ blisko niej i ze t r u d n o te światy rozdzielić. Wartości tacja historyczna zawsze jest (musi być) w y b o r e m spo­ moralne i polityczne należą bardziej d o świata przed­ śród k i l k u możliwości, t o w efekcie stopień jej trafności m i o t u niż p o d m i o t u , a zatem h i s t o r y k określany jako (udatności) badamy n i e poprzez porównanie narracji 'subiektywny' pozostaje wierny domenie z samą przeszłością, ale poprzez porównanie narracji przedmiotu (zgodnie z w y m o g a m i o b i e k t y w i z m u ) , nie zaś w sferze własnej podmiotowości między sobą. i osobistych doświadczeń. I n n y ­ Jak te uwagi o reprezentacji wiążą się z kwestią war­ m i słowy, istota p r o b l e m u może polegać n a t y m , że tości? Postuluje A n k e r s m i t twierdzenie zgodnie z któ­ prawda historyczna przejawia się niekiedy w w a r t o ­ r y m , u w a r u n k o w a n i a polityczne i moralne tekstu h i ­ ściach p o l i t y c z n y c h i m o r a l n y c h i vice versa", (s. 57) storycznego t o - w b r e w zdroworozsądkowym przeko­ drobiazgowo dyskutuje standardowe n a n i o m - nie przeszkoda w d o t a r c i u do prawdy, ale argumenty obiektywistyczne, szczególną jednak uwagę przeciwnie, to jej w a r u n e k ! Najbardziej zaskakująca poświęca kwestii reprezentacji historycznej i jej nie­ konkluzja brzmi t a k : „dyskurs narracyjny bądź histo­ bezpiecznym związkom z wartościami, o których była ryczny jest najlepszym p u n k t e m odniesienia, gdy cho­ m o w a . Jego myślenie w tej kwestii zmierza w stronę es­ dzi o wybór najwłaściwszych n o r m politycznych i m o - Ankersmit 60 �Darius? Czaja • G U Z I K Z HISTORII? D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNE] H I S T O R I O G R A F I I ralnych. Inaczej mówiąc, wybór określonego działania rzeczywistości. Dzisiaj historycy muszą wiedzieć, że politycznego l u b etycznego może zasadzać się na wcze­ w t e n czy i n n y sposób konstruują tę rzeczywistość, śniejszym ustaleniu, które reprezentacje historyczne bądź, j a k to ujął b r u t a l n i e G o l o M a n n , zmyślają ją. uważamy za najlepsze i jakie n o r m y polityczne i m o r a l ­ Oczywiście, kiedy mówi o n o zmyślaniu, to nie ma na ne są w n i c h eksponowane. Zgodnie z tą metodą po­ myśli zwykłego kłamstwa, ale konieczność uzupełnia­ winniśmy wybierać te wartości polityczne i moralne, nia, wypełniania „pustych" miejsc w obrazach prze­ któte stały się źródłem najbardziej u d a n y c h i wyrazi­ szłości: „Historycy (...) zmyślali o d czasu, kiedy T u k i ­ stych reprezentacji przeszłości" (s. 78). Przykładowo: dydes wprowadził d o swojego dzieła mowy, dramatycz­ niemal wszyscy zgadzamy się co do tego, że obraz rewo­ ne dialogi, co do których przyznawał, że wprawdzie nie lucji francuskiej w dziele Tocqueville'a przewyższa w i ­ w i a d o m o , czy tak zostały wygłoszone, ale p o w i n n y być zję Micheleta, co z kolei może być p u n k t e m wyjścia do tak wygłoszone. Nowoczesne porównania wartości politycznych wchodzących w grę stwo nie zaniechało tej m e t o d y t a k całkowicie jak się w obu przypadkach, kulminującego we wniosku o wyż­ sądzi. B o w i e m jeśli nawet z reguły wystrzega się o n o szości wartości liberalnego indywidualizmu (Tocqueville) wkładania w usta s w o i m b o h a t e r o m słowa mówione­ nad indywidualizmem z l e w i c o w y m o d c h y l e n i e m ( M i - go, to odgaduje myśli, jakie zostały pomyślane tak al­ chelet). A zatem, reprezentacja historyczna czytana bo inaczej; w t e n sposób k o n s t r u u j e przecież poglądy, n a u k o w e dziejopisar­ nie tylko z czysto poznawczego, ale też z pragmatyczne­ przyczyny, związki, których rzeczywistości i oddziały­ go p u n k t u widzenia, może być d o b r y m źródłem wybo­ wania nie może dowieść, a którym jednak i właśnie i m ru właściwych (przekonujących, najlepiej uzasadnio­ zawdzięcza sens swego przedsięwzięcia". nych) wartości politycznych i moralnych. 3 Jednakże różnica między Tukidydesem a współczesnymi history­ k a m i jest - w o l n o sądzić - taka, że c i o s t a t n i wiedzą, W p u b l i k o w a n y m kiedyś w „Kontekstach" wywia­ co robią (w każdym razie wiedzieć p o w i n n i ) i są świa­ dzie A n k e r s m i t mówił o konieczności p o w r o t u „prze- d o m i k o n s e k w e n c j i stosowanych przez siebie „kon­ naukowionego" pisarstwa historycznego do r o m a n ­ s t r u k c y j n y c h " procedur. tycznych korzeni, do n a r r a c j i z wyraźnym stemplem jednostkowego stylu i autorskiej sygnatury. Mówiąc W „nowej" historiografii anglo-amerykańskiej za­ o nowym romantyzmie j a k o atrakcyjnej dla historyka miast jałowego o p t y m i z m u pozbawionego pytań d o m i ­ propozycji, przeciwstawiał się w t e d y h i s t o r i i pisanej nuje raczej m o c n e poczucie ułomności naszych m e t o d przez „całkowicie odczłowieczone, abstrakcyjne j e d ­ docierania do przeszłości i świadomość, j a k wiele zale­ nostki, które po prostu orzekają o prawdziwości jakie­ ży o d samego historyka, jak wielka t y m samym spoczy­ goś fragmentu przeszłości". W p r e z e n t o w a n y m tek­ wa na n i m odpowiedzialność za p r o p o n o w a n y czytel­ ście rozwija tę myśl i wzmacnia, ale t y m razem czyni n i k o m obraz światów m i n i o n y c h . By być w i a r y g o d n y m tak, nie w obronie żywego, pojedynczego doświadcze­ i słuchanym, m u s i o n teraz odgrywać wiele ról. I to nie nia, ale - paradoksalnie - w obronie wartości obiek­ z osobna, ale najlepiej jednocześnie. Teraz już nie w y ­ tywnych, tych, które tworzą rzeczywisty świat każdej starczy m u d o epistemologicznego szczęścia i sukcesu historycznie i k u l t u r o w o określonej wspólnoty. czytelniczego solidna krytyka źródeł. Dzisiaj m u s i być 2 i „rozważny", i „romantyczny". A także „etyczny" i „es­ K t o więc, w świetle powyższych propozycji, pisze teraz historię? K i m jest - bądź: k i m być p o w i n i e n tetyczny". Dobrze też, by miał jeszcze pisarski talent. - współczesny historyk? Współczesny, a więc t e n , który Nieproste wymagania... lata poznawczej niewinności i naiwności ma już za so­ Pamięć, żałoba i melancholia bą. K i m zatem? Kładącym wciąż nade wszystko nacisk na solidny warsztat i precyzyjne i n s t r u m e n t a r i u m po­ jęciowe Naukowcem? Wyrozumiałym, słuchającym, niwelującym historyczne odmienności Tłumaczem? Wspomniałem wcześniej o dwóch s o l i d n y c h t o ­ m a c h „Kontekstów" (nr 1-3 i 3-4: 2003) poświęco­ Niewyrzekającym się e m o c j i i osobistego zaangażowa­ n y c h różnym aspektom pamięci i i c h oświecającej r o l i nia noworomantycznym Pisarzem? w mojej p o n o w i o n e j lekturze zbioru Pamięć, Pewnie każdym z n i c h po t r o c h u . C h y b a żadna ge- etyka i hi­ storia. D w a słowa o t y m . Pośród w i e l u tekstów z n u m e ­ neralizacja nie jest t u możliwa. A przecież wymieniłem r u 1-2 dotykających s k o m p l i k o w a n y c h relacji pamięci tu ledwie trzy opcje. M i m o że zdają się one dość repre­ i h i s t o r i i dwa zdają m i się wielce symptomatyczne. zentatywne, nie wyczerpują, co jasne, wszystkich moż­ W pierwszym artykule h i s t o r y k Żydów Yosef H a y i m liwości. Przy wszystkich różnicach ról p r o p o n o w a n y c h Yerushalmi pisze o t r u d n y m do zrozumienia dla naszej historykom wyraźna teza, jaka płynie z recenzowanego zhistoryzowanej świadomości fakcie p r y m a t u , j a k i j u ­ tomu, jest taka: nie m a już raczej p o w r o t u do pozyty­ daizm przydawał żywej pamięci n a d zainteresowaniem wistycznej wizji historii, do h i s t o r i i z i n d u k c y j n y m na- faktografią, a więc historią, w znaczeniu w j a k i m rozu­ nizywaniem faktów na przyczynowo-skutkowy sznu- m i e m y ją dzisiaj. Pamięć pielęgnująca wiedzę o bo­ tek, z przezroczystymi semantycznie źródłami, z k o n ­ skich wtargnięciach w empiryczny świat ostatecznie cepcją jednej Prawdy i h i s t o r y k i e m - s u m i e n n y m ar­ okazywała się dla wrażliwości żydowskiej chiwistą, który ma n i e k o n f l i k t o w y dostęp do m i n i o n e j mocniejszą 4 61 rzeczywistością niż znacznie zanotowane przez �Dańusz Czaja • G U Z I K Z HISTORII? D Y L I <VTY WSPÓ1CZESNEJ H I S T O R I O G R A F I I skrybów „prawdziwe" wydarzenia, co dość paradoksal­ uzależnienia o d przeszłości, narcystycznej identyfikacji ne, zważywszy na silne podkreślanie przez j u d a i z m h i - z u t r a c o n y m o b i e k t e m miłości. Inaczej - żałoba. Może storyczności Boskiego objawienia. D r u g i tekst, autor­ ona skutecznie przeciwdziałać melancholijnej depresji. stwa Paula Ricoeura Umożliwia rozpoznanie Innego jako Innego, rozluźnia 5 pokazuje na w i e l u i n s t r u k t y w - n y c h przykładach różnorakie formy zagrożenia pamię­ t y m samym gorset c i . A n a l i z u j e niezwykle precyzyjnie zjawiska pamięci istotnej dla m e l a n c h o l i i . W żałobie człowiek ma pełną narcystycznej identyfikacji, tak powstrzymywanej, pamięci m a n i p u l o w a n e j i pamięci świadomość straty, lecz z czasem potrafi się o d niej narzuconej, przedstawiając sposoby nadużywania pa­ odłączyć, opuścić „kraj" przeszłości i stanąć po stronie mięci n a t u r a l n e j i k o n s e k w e n c j i społecznych, jakie teraźniejszego życia. Pamięta o n i szanuje zmarłego, ale z t y c h nadużyć wynikają. W pierwszym tekście pamięć nie identyfikuje się z n i m . Żałoba podtrzymuje korzyst­ jest zdecydowanie silniejsza o d h i s t o r i i , w d r u g i m oka­ ną dla życia różnicę. A b y żałoba była skuteczna, musi zuje się ona bardzo kruchą instancją, władzą podatną mieć wsparcie we wspólnocie. na liczne nadużycia. Jak przenieść te uwagi na myślenie o pisaniu histo­ I jeszcze jeden o g r o m n i e ważny tekst zamieszczony rii? Operując zręcznie o b y d w o m a pojęciami, dołącza w t o m i e d r u g i m pisma: bogato egzemplifikowana roz­ do n i c h autor jeszcze dwa i n n e , f u n d a m e n t a l n e Freu­ prawa autorstwa K e r w i n a Lee K l e i n a . N i e dziwi, że dowskie a u t o r k a a n t o l o g i i w s p o m i n a z entuzjazmem w swoim zwłaszcza t e m u o s t a t n i e m u przydając ogromną wagę. wstępie t e n właśnie artykuł. To właśnie K l e i n jako je­ Przepracowanie przeszłości jest - d e n z pierwszych poddał analizie zastanawiający feno­ i bolesną - n i e m n i e j j e d n a k konieczną próbą uporania m e n świata zachodniego: pojawienie się stosunkowo się z przeszłością. LaCapra postuluje wyciągnięcie ka­ n i e d a w n o (lata 80.) pamięci w dyskursie publicznym, tegorii przepracowania z k o n t e k s t u terapeutycznego a zwłaszcza n a u k o w y m . Powołuje się o n przy t y m na i odniesienie go do rozważań natury etycznej i poli­ 6 pojęcia: przeniesienia i przepracowania, ogromnie trudną prekursorskie w tej m a t e r i i prace Pierre'a N o r a i wła­ tycznej. W jego r o z u m i e n i u przepracowanie jest bo­ śnie na książkę Zakhor Yerushalmiego, z której p o c h o ­ w i e m w dużej mierze procesem etycznym. Transferując dzi przypomniany przed chwilą rozdział. K l e i n zwraca Freudowski dyskurs kliniczny na kwestie pisarstwa h i ­ uwagę na to, że tak m o c n a o b e c n o ś ć pamięci w na­ storycznego, La Capra k o n k l u d u j e : szym myśleniu jest reakcją na rozczarowanie dyskur­ „Wiele spraw związanych z H o l o c a u s t e m i i n n y m i sem historycznym, powiada też, że pamięć bywa często 'katastrofami' historycznymi można i s t o t n y m uzupełnieniem, o ile nie alternatywą dla te­ i pamiętać, trudność zaś polega na t y m , aby nie trwać go dyskursu. obsesyjnie przy urazie j a k o doświadczeniu zrekonstruować niczyim, które sprawia, że, paradoksalnie, jest się świadkiem za­ Te trzy pobudzające myślowo eseje tworzą owocne tło d l a rozpraw łamania możliwości świadectwa, lecz by wypracować z części drugiej naszej antologii, zwłaszcza dla tekstów relację między pamięcią a rekonstrukcją, w której bę­ D o m i n i c k a LaCapry i Franka A n k e r s m i t a , na które dą się one wzajemnie wzbogacać oraz krytycznie kwe­ teraz szczególnie chciałbym zwrócić uwagę. O b y d w a stionować i która będzie uwrażliwiała na zagadnienie poznawczo i wyjątkowo stosowne dotyczą wydarzeń, o których E m m a n u e l Levinas pisał, urazu psychicznego" (s. 130). I nieco dalej: „Histo­ że „rozdzierają swoją własną o s ł o n ę " . ryczne s t u d i u m zdarzenia granicznego może pomóc 7 LaCapra, autor szeregu p u b l i k a c j i drążących bole­ wytworzyć gotowość do odczuwania lęku w d a w k a c h sny i t r u d n y p r o b l e m historiografii H o l o c a u s t u , jak nieparanoidalnych, która da lepszy p u n k t wyjścia po­ i możliwości pisarskiego udźwignięcia wydarzeń gra­ myślenia możliwości 'tego, czego nie da się pomyśleć' nicznych, w s w o i m artykule rozważa zagadnienie trau- oraz przeciwstawienia się w a r u n k o m sprzyjającym wy­ m y j a k o kategorii interpretacyjnej. Szkoda, że jest to stępowaniu zdarzeń pourazowych; takie s t u d i u m może tekst wyraźnie przegadany, idący nierzadko w różnych, zatem sprawić, że powiedzenie 'ostrzeżony - uzbrojo­ często rozbieżnych k i e r u n k a c h , a miejscami po prostu n y ' zyska n o w y wydźwięk" (s. 133). Tekst t a k i może mętny. N i e zmienia to f a k t u , że p r o b l e m , z którym się być o d p o w i e d n i k i e m jednostkowego zmaga, jest ogromnie ważny. nia", może wyposażyć zbiorowość w narzędzia do upo­ „przepracowa­ rania się z n i e c h c i a n y m i e l e m e n t a m i P u n k t e m wyjścia artykułu jest pochodzące o d Freu­ przeszłości. Oczywiście, jest to możliwe tylko przy założeniu, że da psychoanalityczne i n s t r u m e n t a r i u m pojęciowe. La­ „przepracowanie" jest procesem pożądanym i że roz­ Capra stara się uczynić z niego użyteczne narzędzie ba­ ważania natury etycznej przynoszą - mniej lub bardziej dawcze. D w a przywoływane przezeń i analizowane zrealizowany - ale w efekcie potrzebny skutek. w tekście pojęcia to — wspominane również przez R i ­ coeura w c y t o w a n y m artykule - żałoba i melancholia. Budując zręby swojej t e o r i i krytycznej, LaCapra M e l a n c h o l i a m a charakter ambiwalentny, może być postuluje bardzo m o c n o konieczność etycznego zwro­ w a r u n k i e m żałoby, ale też może skutecznie blokować t u w analizach wypadków granicznych. W i d z i koniecz­ jej proces. M e l a n c h o l i a jest doświadczeniem izolują­ ność wyjścia badacza poza m u r y akademii, złączenia c y m , zamykającym jednostkę w stanie rozpaczy. W wy­ myślenia z wartościami, a n a l i t y k i z etyką. Czym wszak­ kładni Freuda melancholia to stan fantazmatycznego że jest ów postulowany przez LaCaprę zwrot etyczny 62 �Dariusz Czaja • GUZIK Z HISTORII? DYLEMATY WSPÓ1CZESNEJ HISTORIOGRAFII w badaniu historycznym? Powiada o n d o b i t n i e : „zwrot Jasną rzeczą jest, że LaCapra rysując m o d e l owego etyczny czy n o r m a t y w n y jest konieczny, lecz n i e w y ­ „zwrotu etycznego" w historiografii, podkreśla przy starczający przy próbie przepracowania problemów, t y m pozytywy takiego podejścia, a w m i n i m a l n y m zwłaszcza jeśli p o j m u j e się go w kategoriach j e d n o s t k i , s t o p n i u eksponuje jej zrozumienia siebie i zachowania. A b y odgrywał ja­ p r a k t y k a j e d n a k swoje. N i e w i e m , czy t a k łatwo, j a k t o kąś rolę społeczną, m u s i być o n połączony z zagadnie­ sugeruje autor, można wyminąć napięcie słabe jego strony. Teoria swoje, pomiędzy niami politycznymi. Podejmowanie t a k i c h zagadnień „czystą" myślą a „brudną" polityką? Czy etycyzacja wymaga połączenia ról czy też statusów p o d m i o t o ­ myślenia historycznego - wych uczonego i krytycznego i n t e l e k t u a l i s t y ; połącze­ (nie wszyscy podzielamy te same wartości) - nie może nia, które nie odrzuca skrupulatnej pracy n a u k o w e j prowadzić do nadużyć? Czy t y m samym nie może się ani nie m y l i refleksji krytycznej ze stronniczą propa­ zdarzyć, że zamienimy epistemologię dyskursu histo­ gandą, lecz umożliwia czy wręcz p o c h w a l a sposoby rycznego na sentymentalizm g o r z k i c h żalów? A u t o r myślenia często n i e a k c e p t o w a n e powiada, że nie m a się czego b a ć , z n a k i zapytania m i ­ (podkr. D C ) w obrębie a k a d e m i i " (s. 156). n i e j a k o „z n a t u r y rzeczy" m o wszystko pozostają. Przy wszystkich j e d n a k zgło­ szonych t u wątpliwościach przekonany jestem, że p o ­ To bardzo ważne, co podkreśla L a C a p r a . D o m i ­ nanta etyczna pisarstwa historycznego nie zwalnia stulat LaCapry - j a k o idea r e g u l a t y w n a - jest jak n a j ­ w żaden sposób z obowiązku krytycznego myślenia. bardziej słuszny i cenny poznawczo. Jak j e d n a k będzie Związek myśli i wartości nie może zamienić h i s t o r i i się o n przekładał na praktykę, t o już i n n a h i s t o r i a . w propagandową tubę. I co najważniejsze, kładzie o n Czytając rozważania LaCapry, próbowałem o d ­ nacisk na t o , że m o r a l n y akcent h i s t o r i o g r a f i i nie m o ­ nieść je do bliskiego n a m polskiego k o n t e k s t u . Jeden że być mylony z p r o s t a c k i m m o r a l i z o w a n i e m . T u nie t y l k o wyrazisty historiograficznie k o n k r e t . O t o po lek­ chodzi o prezentowanie m o r a l n e j wyższości, ale o t o , turze LaCapry w nieco i n n y m świetle j a w i n a m się na by mocno powiązać sferę myślenia ze sferą działania. przykład dysputa publicystyczna i historyczna wokół Aby w swoich rozważaniach wyjść - w różnych zna­ książki Jana T. Grossa Sąsiedzi- czeniach tego czasownika - poza cieplarniane i bez­ skiego miasteczka pieczne mury u n i w e r s y t e t u . Przy czym, j a k gdyby czu­ dyskusji historycznej o s t a t n i c h lat, j a k jąc podskórnie opór k o n s e r w a t y w n y c h z n a t u r y aka­ nieustającemu przemieszaniu ulegały wątki poznaw­ demików, demonstruje też drobiazgowo na k i l k u w y ­ cze, etyczne, ideologiczne i polityczne. Jak w soczewce branych przykładach, p o w o d y dla których tego rodza­ skupiły się w niej liczne p r o b l e m y związane z historycz­ ju propozycje natrafiają w myśleniu n a u k o w y m n ą reprezentacją wydarzeń granicznych, z pisaniem h i ­ na sptzeciw. Historia zagłady żydow­ (Sejny 2 0 0 0 ) . W tej najważniejszej pamiętamy, storii dzisiaj, jak i z r o z u m i e n i e m jej zadań. T y m , k t ó ­ LaCapra m o c n o akcentuje fakt, że badanie h i s t o ­ rzy łapią się już za głowę, mówiąc: z n o w u Jedwabne?! ryczne wypadków granicznych nie może być czysto p o ­ o d p o w i a d a m bez namysłu: j a k najbardziej, z n o w u ! znawcze, ale że m u s i o b e j m o w a ć w sobie m o m e n t M a m b o w i e m nieodparte wrażenie, że w powodzi na­ etyczny, chce o n t y m samym zbliżyć naukę do życia: miętności - skądinąd zrozumiałych - jakie wzbudziła „Tak pojęty dyskurs obejmowałby wzajemnie p r o w o k a ­ ta książka, zniknęła szansa na poważną dyskusję m e t o ­ cyjną intetakcję między kwestionującą teorią a bada­ dologiczną: o ograniczeniach tradycyjnej historiografii niami naukowymi mającymi w y m i a r empiryczny i h i ­ wobec rozumienia e p o k i pieców, czy też o etycznym storyczny. Impuls etyczny tego podejścia w y m u s i też imperatywie p o s t u l o w a n y m przez „nowe" podejścia do być może przemyślenie na n o w o samego znaczenia pisania h i s t o r i i . A była wyjątkowa po t e m u okazja. etyki oraz jej stosunku do p o l i t y k i : e t y k i o t w a r t e j na Może właśnie dopiero teraz - kiedy stopniały już niezwykle istotną interakcję między pracą i zabawą emocje, kiedy a n t y s e m i c k i szlam oblepiający o d po­ (...) oraz p o l i t y k i rozumianej nie t y l k o j a k o władza, czątku tę dyskusję już opadł, k i e d y poważni historycy lecz jako regulowane n o r m a m i współżycie. Rozumiane przestali już mnożyć w i r t u a l n e ciężarówki z N i e m c a m i w sensie etycznopolitycznym zainteresowanie kwestią krążące jakoby w czasie z b r o d n i po ptzeniesienia w badaniach n a u k o w y c h nie m u s i wcale i uznali podstawowe rozpoznanie autora za prawdziwe, prowadzić do sesji psychoterapeutycznych a n i n a w e t kiedy śledztwo I P N - u zostało zakończone - mchu ku autobiografii (...). Badacze, którzy bezpo­ (i w a r t o ) , już sine ira, zastanowić się n a d paroma k w e ­ średnio doświadczyli zdarzeń urazowych. M o g ą oczy­ stiami, t a k rzadko przewijającymi się w p o l s k i c h spo­ wiście wykorzystywać to doświadczenie w s w o i m pisar­ r a c h o Jedwabne. stwie naukowym, i często takie pisarstwo czy dyskurs Łomżyńskiem można O t , choćby n a d sprawą strategii retorycznej książki ma zasadnicze znaczenie w próbie poradzenia sobie Grossa, czy też zamieszczonej t a m sugestii „nowego po­ z przeszłością. A l e jest również t a k , że uwikłanie bada­ dejścia do źródeł", które odnoszą się do ofiar H o l o c a u ­ cza w pewien zbiór problemów istnieje i może być zgłę­ stu. Czy ktoś zadał sobie na przykład pytanie, dlaczego biane dlatego, iż badacz jest w nierozdzielny sposób książka Sąsiedzi uczonym, działaczem etycznym i o b y w a t e l e m l u b isto­ wywarła na ogromnej liczbie czytelni­ ków t a k porażające wrażenie? Czy stało się t a k t y l k o tą polityczną" (s. 162). z p o w o d u samej i n f o r m a c j i o zbrodni jedwabiń- 63 �Dariusz Czaja • G U Z I K Z HISTORII? D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNEJ H I S T O R I O G R A F I I skiej, czy też może i z i n n y c h - by tak rzec: k o n s t r u k - n y c h , o tyle A n k e r s m i t premiuje raczej estetykę. Teza cyjno-retorycznych - powodów? Czy ktoś zastanowił na pierwszy rzut oka dziwna, a zdaje się t y m bardziej się, dlaczego wydana n i e m a l w t y m samym czasie książ­ obrazoburcza, że odnosi się przecież do sposobu poj­ ka Tomasza Szaroty V progu zagłady (Warszawa 2000), m o w a n i a H o l o c a u s t u : „Każda dyskusja o Holocauście klasyczne s t u d i u m historyczne, solidnie przecież udo­ niesie ze sobą niebezpieczeństwo uwikłania się w błęd­ k u m e n t o w a n e - rzecz traktująca o antyżydowskich po­ ne koło nieporozumień i niemoralności. W t y m wy­ gromach w okupowanej Europie, a więc mająca za te­ padku t y l k o kategoria estetyczna, to znaczy zasadniczo mat wydarzenia równie odrażające jak te opisane w Są­ estetyczna kategoria stosowności pomoże n a m ominąć siadach - miała tak relatywnie n i e w i e l k i odzew? C o tak ślepe uliczki, w których poszukiwania jedynej prawdy naprawdę oznacza powtarzana często teza, że Gross i etycznego dobra mogłyby się zagubić. Jeżeli staniemy „napisał złą książkę historyczną, która jednak spełniła przed tak t r u d n y m w y z w a n i e m jak p r o b l e m H o l o c a u ­ ważną rolę"? Dlaczego w r o l i źródła znalazły się w niej stu, to właśnie do estetyki, a nie do kategorii faktycz­ nie tylko tradycyjne d o k u m e n t y „pisane", ale także śla­ nej prawdy i moralnego dobra p o w i n n a odwoływać się dy ludzkiej pamięci? Czy wyrzucanie przez niektórych historia. Ostatecznym w y z w a n i e m zarówno dla pisar­ historyków a u t o r o w i Sąsiadów b r a k u elementarnego stwa historycznego, jak i dla samego historyka jest nie warsztatu historycznego można rozumieć tylko jako wyzwanie faktograficzne czy etyczne, lecz estetyczne" wyraz troski o intelektualną rzetelność? A może także (s. 163). jako znak metodologicznej bezradności i w gruncie rze­ Jak to bliżej rozumieć? Pisząc o kłopotach z repre­ czy jako przyznanie się d o trudności wyjścia poza kre­ zentacją H o l o c a u s t u , A n k e r s m i t pokazuje ograniczo­ dowe koło archaicznych przyzwyczajeń? Czy powtarza­ ną rolę języka, pisarstwa historycznego, które z n a t u r y na przez n i c h rytualna m a n t r a o obowiązującym histo­ rzeczy metaforyzuje rzeczywistość minioną (nieznane, ryka „bezwzględnym o b i e k t y w i z m i e " nie wymaga jed­ obce poznaje za p o m o c ą tego, co znane i swojskie). nak pewnej rewizji? I t d . , i t p . . . . Przekonuje, że w tej szczególnej sytuacji pisarstwo za­ 8 wsze będzie osłabiać i zniekształcać prawdę tamtego To ledwie k i l k a pytań do dawnej - co nie znaczy przedawnionej - dyskusji o książce Grossa, świata. Zwraca się więc w stronę sztuki, w stronę zja-. kilka wisk operujących m e t o n i m i a , a zatem t y c h , które nie z t y c h , które przychodzą m i do głowy po lekturze tek­ stu L a C a p r y . Z pewnością dałoby się sformułować i c h tyle przybliżają „obcą" rzeczywistość w zawsze kula­ więcej. Jego rozważania, nie może być t u chyba żad­ w y c h i n i e a d e k w a t n y c h t e r m i n a c h , ale które operują n y c h wątpliwości, pozwalają na tego rodzaju pytania wieloznacznym wskaźnikiem, są raczej drogowskazem spojrzeć z n o w e j , odświeżającej perspektywy. N i k o g o do przeszłości, niż zastępują ją. W ł a ś n i e sztuka, a d o ­ nie pouczają, niczego nie nakazują, ale sugerują, by kładniej p o m n i k — i jego możliwości „poznawcze" - przez pryzmat powinności etycznych spojrzeć na teksty stają się głównym o b i e k t e m analizy A n k e r s m i t a . 9 historyczne traktujące o zdarzeniach, które nie tylko By uprawomocnić swoją tezg, bierze p o d lupę dwa filozofom nie mogły się przyśnić. przykłady. D w a różne p o m n i k i znajdujące się w Yad Vashem: M a u z o l e u m Pamięci i p o m n i k Dzieci. Każdy W przeciwieństwie do pokrętnej stylistyki artykułu LaCapry, kolejny zamieszczony w a n t o l o g i i tekst A n - z n i c h w o d m i e n n y sposób powraca w przeszłość, każ­ kersmita odznacza się krystaliczną jasnością. Jednak dy inaczej realizuje swoją funkcję reprezentowania, o g r o m n y ciężar rozważań autora History and „przypominania" przeszłości. Memory A/ter Auschwitz pozostaje i t u w dalszym ciągu t e n M a u z o l e u m Pamięci „zbudowane" jest z umiesz­ sam. C o ciekawe, i w uwagach A n k e r s m i t a powracają czonych na posadzce 22 nazw największych obozów - bardzo precyzyjnie zdefiniowane - Freudowskie ka­ k o n c e n t r a c y j n y c h , w rogu, p o d gołym n i e b e m migocze tegorie żałoby i m e l a n c h o l i i , niezwykle przy t y m n o w a ­ wieczny płomień. Za n i m biała, granitowa płyta osła­ torsko odniesione do p r o b l e m u i n t e r p r e t a c j i reprezen­ niająca dół z p r o c h a m i zamordowanych w obozach tacji historycznej. T u również powraca poważny pro­ śmierci. Komentarz A n k e r s m i t a : „jak soczewka ogni­ b l e m najstosowniejszego języka, którym p o w i n n o się skuje światło, tak p o m n i k skupia nasze uczucia, skoja­ „opowiadać" H o l o c a u s t . I t u przypomniany zostaje rzenia i wiedzę o Holocauście w m o m e n c i e , kiedy f u n d a m e n t a l n y dylemat pisarstwa historycznego: co uświadamia n a m jego zaistnienie i przybliża nas do je­ lepsze? Bezstronny i obiektywistyczny język n a u k i , czy go rzeczywistości tak, j a k t o tylko możliwe. I to wła­ apodyktyczny, zainfekowany subiektywnością język śnie przemienia M a u z o l e u m Pamięci w rodzaj p o m n i ­ powieści? N a u k a czy sztuka? Czysty opis i świadectwo ka H o l o c a u s t u najstosowniejszego dla pokolenia, któ­ czy i c h artystyczne przetworzenie? Czy w ogóle wobec re jest nadal blisko H o l o c a u s t u " (s. 173). P o m n i k jest t y c h zdarzeń wypadających poza ludzką wyobraźnię, t u czymś w rodzaju i n t e r w e n c j i we wspomnienia, przy­ wobec tej czerni bez dna, istnieć może jakiś język, któ­ wołuje t y l k o (?!) poprzez nazwy grozę m i n i o n e g o świa­ ry mógłby unieść jej ciężar? ta, zakłada przy t y m uprzednią wiedzę o t y m świecie, bez niej byłby jedynie zbiorem pustych nazw. Przy p e w n y c h podobieństwach tematycznych oby­ d w u tekstów powiedzieć trzeba o d razu, że o ile LaCa- I n n y rodzaj strategii upamiętnienia, i n n y rodzaj i n ­ pra akcentował p r y m a t e t y k i w badaniach historycz­ deksu pamięci prezentuje p o m n i k Dzieci. „W p o m n i k u 64 �Dańmz Czaja • GUZIK Z HISTORII? DYLEMATY WSPÓICZESNEJ HISTORIOGRAFII tym można wyróżnić trzy poziomy. N a zewnątrz t e n memoriał nie jest doświadczeniem przeszłości (expe­ (pierwszy poziom) s t o i blisko dwadzieścia k w a d r a t o ­ rience of the past), wych słupów o różnej wysokości i ściętych czubkach. tywacji, jakie wywołują takie p o m n i k i , jak M a u z o l e u m t o znaczy doświadczeniem jego reak­ Niewątpliwą i n t e n c j ą artysty było pokazanie w t e n Pamięci, ale doświadczeniem sposób nagle przerwanego życia dzieci zabitych w get­ about the past). Jako takie zaś, doświadczenie wywoła­ tach i obozach, podczas gdy biel samych słupów sym­ ne przez p o m n i k i przez jego szczególną zdolność do bolizuje i c h niewinność. (...) D r u g i p o z i o m odnajduje­ głębokiego poruszania naszych emocji, może osiągnąć my w przedsionku p o m n i k a , gdzie wystawione są trój­ najwyższy stopień doświadczenia wymiarowe zdjęcia k i l k o r g a z dzieci, których los upa­ Dzieci nie d o t y k a w pełni rzeczywistości, można p o ­ miętnia p o m n i k . A l e p r a w d z i w y m sercem p o m n i k a wiedzieć, że jest jakoś nierzeczywisty (co w b r e w oczy­ jest poziom trzeci. Z przedsionka, po k i l k u k r o k a c h , wistości jest właśnie jego a t u t e m ) , nie jest zatem i nie schodzimy niżej w zaciemniony, wąski, aczkolwiek w y ­ może być związany z żałobą, „świat", który przywołuje, soki, ośmiokątny korytarz, otaczający ośmiokątny cen­ nigdy więc nie stanie się bliski n a m , nie będzie przez tralny filar. O b i e strony korytarza są p o k r y t e l u s t r a m i nas oswojony. Będzie dla nas i dla t y c h , co przyjdą po za pleksiglasem. Jedyne oświetlenie daje pięć ner ne- nas j a k o t w a r t a , niedająca się zagoić rana. I na t y m shama, czyli świec żałobnych; lustra sprawiają, że o d b i ­ właśnie polega pozytywny aspekt tej p o m n i k o w e j me­ cia świec zwielokrotniają się nieskończenie w galakty­ l a n c h o l i i . Koszmar, który ów p o m n i k przywołuje kę świateł, z przodu, z tyłu, n a d i poniżej, t a k że każde t r w a . Bo m a trwać. z nich symbolizuje duszę jednego z dzieci" (s. 174). o przeszłości (experience o" (s. 183). P o m n i k - W n i k l i w y i inspirujący tekst A n k e r s m i t a powraca W swoim k o m e n t a r z u zwraca A n k e r s m i t uwagę, że po raz k o l e j n y d o p r o b l e m u historycznej reprezentacji wtażenie, jakie wywołuje na oglądających t e n p o m n i k , H o l o c a u s t u , kontynuując w tej mierze świetne studia jest oszałamiające. A co ważniejsze, gdy porównać je­ Berela Langa czy Lawrence'a L . Langera, a jest o n go działanie z M a u z o l e u m , t o po t o , by odczuć jego ważny, bo p y t a n i a , które podejmuje, będą wciąż p o n a ­ moc, nie m u s i m y wcześniej n i c wiedzieć na temat H o ­ wiane przy każdej nowej próbie sprostania w y z w a n i u locaustu, ta wiedza zjawia się ad oculos przed n a m i , przedstawienia tego upiornego świata i wciąż trzeba przeszywa nas i p o r u s z a . będzie się z n i m i mierzyć. M i m o że jego adresatem są 10 Po interesujących, acz r y z y k o w n y c h uwagach na przede wszystkim historycy ( i n a t u r a l n i e historycy temat kiczu i sztuki, „kiczowatości" (przy p e w n y m , sztuki), może być p o m o c n y także dla antropologa za­ dość szczególnym, r o z u m i e n i u tej kategorii) sztuki interesowanego w ogóle, przechodzi autor do p u e n t y swoich wywodów. m i f o r m a m i reprezentacji H o l o c a u s t u . By wymienić Pytanie zasadnicze jest t a k i e : który z t y c h dwóch p o ­ c h o ć b y budzącą różne reakcje wystawę Mirroring mników lepiej, a d e k w a t n i e j , m o c n i e j zdaje sprawę otwartą 17.03.2002 w Jewish M u s e u m w N o w y m Jor­ z niewyobrażalnej grozy H o l o c a u s t u . A n k e r s m i t o p o ­ k u . Bez wątpienia samo t o zjawisko może być ogląda­ wiada się za p o m n i k i e m D z i e c i . By zrozumieć, dlacze­ ne z różnych s t r o n : ale bardziej może n a w e t niż dla h i ­ go, trzeba przywołać znane już z tekstu LaCapry Freu­ storyka, t o głównie p r o b l e m dla badacza mentalności dowskie kategorie żałoby i m e l a n c h o l i i . Porównując ze czy dla antropologa wizualności. 11 różnymi współczesnymi k u l t u r o w y ­ Evil, sobą te dwie reakcje n a śmierć bliskiej osoby, powiada on, że żałoba jest „zdrową" formą przezwyciężenia stra­ ty, ttudną, ale jednak akceptacją stanu istniejącego, Po co nam historia? ptoces żałoby pozwala cierpiącej osobie żyć w stanie nieokaleczonym przez tę stratę. W reakcji m e l a n c h o ­ D a w n o , d a w n o t e m u , bo w r o k u 1874, F r i e d r i c h lijnej cierpiąca osoba n i e zostaje u w o l n i o n a o d zmar­ Nietzsche obwieszczał w sławnym tekście O łego obiektu swoich uczuć, rana po stracie pozostaje i szkodliwości wciąż niezagojona, poza t y m w reakcji tej m e l a n c h o l i k histońi dla życia pewnością: „nadmiar h i s t o r i i szkodzi życiu". uttzymuje się w stanie ciągłego niezadowolenia z wła­ pożytkach z niezmąconą niczym 12 W po­ tężnej diatrybie wytoczonej przeciwko X I X - w i e c z n e - snej osoby, mało tego: ma o n poczucie n i e n a p r a w i a l - m u n i e m i e c k i e m u historyzmowi, w sposób m n i e j lub nej winy wobec utraconej osoby. bardziej dorzeczny, dowodził tezy, iż historia jest gar­ To rozpoznanie staje się podstawą k w a l i f i k a c j i oby­ b e m społeczeństw. Ze c i , którzy wstecz j e n o spogląda­ dwu pomników. Pozwala zrozumieć, dlaczego p o m n i k ją, konserwują świat ułudy i nierzeczywistości. Ze znie­ Pamięci jest t a k i m rodzajem p o m n i k a H o l o c a u s t u , czulają się na widzenie w prawdzie rzeczywistości. Ze który w najlepszej możliwej f o r m i e spełnia dla przy­ są w istocie p i e w c a m i m a r t w o t y , a nie realnego życia. szłych pokoleń swoje podstawowe zadanie: upamięt­ Toteż „zdrożna wybujałość zmysłu h i s t o r y c z n e g o " nienia. Otóż, M a u z o l e u m Pamięci wywołuje reakcje w i n n a zostać poważnie ograniczona. N i e idzie o t o , by 13 przypominające kategorię „żałoby", podczas gdy p o ­ uciec o d h i s t o r i i , bo t o niemożliwe, ale by zneutralizo­ mnik Dzieci przyprawia o reakcje m e l a n c h o l i j n e : w y ­ wać jej szkodliwe działanie. wołuje cierpienie, r a n i , nie pozwala zapomnieć. Jak re­ asumuje A n k e r s m i t : „doświadczenie wywołane przez Bez względu n a t o , czy generalnie Nietzsche miał I rację - 65 a raczej n i e m i a ł , by d a ć j e d e n przykład: �Darius? Q a j a • G U Z I K Z H I S T O R I I ? D Y L E M A T Y WSPÓtCZESNEJ H I S T O R I O G R A F I I wątpliwa i ryzykowna w kontekście XX-wiecznej h i ­ który być może pozwoli stworzyć n o w e koncepcje za­ storii apoteoza zapomnienia, przy jednoczesnej dys­ stosowania wiedzy historycznej" (s. 196). W tej sytu­ kredytacji pamięci - p r o b l e m postawiony przez niego acji p o d s t a w o w y m p y t a n i e m nie będzie już kwestia, co jest wciąż aktualny. Dzisiaj przyjmuje taką c h o ć b y po­ zrobić z naszą wiedzą historyczną, bo w i a d o m o , że na stać: co n a m z tej przyrastającej wciąż wiedzy o histo­ wiele się n a m ona nie przyda, ale co - jaka potrzeba - r i i , skoro i t a k się z niej niewiele, jak widać, uczymy. Historia skłania nas k u m i n i o n y m światom, bez względu na to, magistra vitae, powiada stara łacińska senten­ jakie cele praktyczne chcemy uzyskać. cja. Szlachetna bardzo. I nieprawdziwa bardzo. Bo czy M a rację G u m b r e c h t , twierdząc, że nie m a m y prze­ rzeczywiście historia t o dobra nauczycielka życia? Przy konujących racjonalizacji wiedzy o przeszłości. W jego bliższym wglądzie okazuje się raczej, że jest t o p a n i w y ­ propozycji t y m „czymś" jest „pragnienie przeniknięcia jątkowo tępa i bez p o l o t u ; w b r e w t e m u , co czasem granicy, która oddziela nasze życie o d czasu poprzedza­ 0 niej myślimy, uczyć tak naprawdę nie p o t r a f i . Po p r o ­ jącego nasze narodziny. C h c e m y znać światy, które ist­ stu: dydaktyczne zero. Współczesny h i s t o r y k , jeśli niały przed naszym urodzeniem i bezpośrednio i c h d o ­ chce być wobec siebie uczciwy, m u s i zmierzyć się z t y m świadczyć" (s. 198). I co ciekawe, zwraca o n uwagę na to, że o w o „bezpośrednie doświadczenie" obejmowało­ paradoksem. W ł a ś n i e do tego, nieprzyjemnego dla badacza h i ­ by możliwości nade wszystko zmysłowe: d o t y k a n i a , storii, schizmatycznego uczucia nawiązuje w swym wąchania i smakowania m i n i o n y c h światów poprzez tekście H a n s U l r i c h G u m b r e c h t , otwierając trzecią artefakty, które je tworzyły. Koncepcja ta kładzie na­ część a n t o l o g i i . Pomijając obecne w niej jeszcze i n t e ­ cisk na n i e d o c e n i a n ą stronę zmysłową doświadczenia resujące kwestie referencjalności podejmowane przez historycznego. To rzadkie i niezwykle cenne zwrócenie Joan Scott, ponowoczesne do bólu uwagi o końcu h i ­ uwagi na zmysłowy aspekt doświadczania przeszłości. storii K e i t h a Jenkinsa, czy daleko m n i e j zajmujące Podkreśla G u m b r e c h t , że takie dowartościowanie problemy fallocentryczne, z którymi mocuje się Rita sfery zmysłowej nie m u s i prowadzić do Felski, c h c ę n a koniec skupić się jedynie n a ważnym przeszłości. N i e ma t u m o w y o j a k i m k o l w i e k uwznio- artykule G u m b r e c h t a , ponieważ w jego rozważaniach ślaniu przeszłości: „Przeszłość dotknięta, powąchana estetyzacji dochodzi z dużą m o c ą do próby odpowiedzi n a n a j ­ i posmakowana nie staje się b o w i e m o d razu a n i pięk­ prostsze z możliwych pytań: po co w ogóle się historią na, a n i wzniosła" (s. 198). A l e to bezpośrednie d o ­ zajmować? Pytanie przecież f u n d a m e n t a l n e , a tak świadczenie jest niezwykle ważne. Zapewne mało k t o rzadko - może właśnie z p o w o d u owej f u n d a m e n t a l - z historyków wypowiedziałby otwarcie takie o t o zda­ ności — zadawane. nie: „Dla w i e l u uczonych liczy się raczej dotykanie G u m b r e c h t przypomina po części rzeczy oczywiste oryginalnego rękopisu tekstu, którego dokładna treść 1 znane, ale istotne. C h o ć b y to, że ważny d l a zachod­ byłaby łatwiej dostępna w wydaniu krytycznym" (s. 198). niej d y d a k t y k i pomysł, by uczyć się n a przykładach, A zatem h i s t o r y k niewiele różniłby się w t y m względzie legł generalnie w gruzach. A l e co ważniejsze, zwraca o d zwykłego amatora historii, który chciałby zobaczyć, uwagę na rozplenienie się przekonania, że nie „uczymy dotknąć, powąchać, posmakować „ślady" przeszłości. się o d h i s t o r i i " , ale że „tworzymy historię". Pisze też Bo może t y l k o one naprawdę są. o złowrogich konsekwencjach przekształcenia się h i ­ W wypowiedzi G u m b r e c h t a d o c h o d z i do głosu storiografii w literaturę: kontestuje zwłaszcza dogmat znany n a m już wątek 0 subiektywizmie historycznym (a raczej pewną jego wzbogacony o nowe parametry: „Jakiż sens miałoby konstruowania historii, ale skrajną p o s t a ć ) , wedle którego nie istnieje rzeczywi­ tak m o c n e podkreślanie suplementarności i nieobec­ stość, ale jedynie pragnienie dotarcia do n i e j . W za­ ności (...), gdyby nie był to przejaw n i e p o h a m o w a n e ­ m i a n za t o G u m b r e c h t proponuje, by przekształcić go pragnienia obecności? I czymże byłoby u w y p u k l a ­ dość jałowe pytanie: co możemy zrobić z naszą wiedzą nie nieredukowalnego dystansu, j a k i dzieli nas o d m i ­ historyczną, w bardziej intrygujące pytanie: co nas n i o n y c h światów, jeśli nie p r a g n i e n i e m ponownego skłania dlaczego i c h uobecnienia (...) - przywrócenia i c h obecności? chcemy i c h „dotknąć"? Pisze: „Szukając odpowiedzi, K u l t u r a historyczna żyje n i e u c h r o n n i e między dąże­ dobrze byłoby wziąć najpierw w nawias aspekt n o r m a ­ n i e m do zaspokojenia pragnienia obecności a świado­ t y w n y i wychowawczy tego pytania ('Co powinniśmy mością, iż stawia przed sobą zadanie niemożliwe do zrobić?') i skupić się po prostu na t y m , iż o w a wiedza spełnienia. Jeśli więc chce ona zachować tożsamość wzbudza trwałą fascynację. I n n y m i słowy, proponuję i pozostać formą doświadczenia innego niż doświad­ skupić się (zarówno z perspektywy k o n k r e t n y c h badań czenia f i k c j i , m u s i starać się 'wyczarować' rzeczywi­ historycznych, jak i teorii historii) n a zasadniczym stość światów m i n i o n y c h , nie porównując się naiwnie ku minionym rzeczywistościom, 'pragnieniu rzeczywistości historycznej', które zdaje się z magią, lecz zdając sobie sprawę z n i e u c h r o n n i e su­ tkwić u podstaw wszystkich z m i e n n y c h racjonalizacji biektywnego c h a r a k t e r u każdej t a k skonstruowanej 1 uprawomocnień historiografii oraz h i s t o r i i j a k o dzie­ inności historycznej. Lecz gdy t y l k o k u l t u r a historycz­ na otwarcie opowie się za pragnieniem ponownego dziny wiedzy. Dzięki t a k i e m u posunięciu zyskamy dy­ stans d o jałowych dyskusji i dyskursów - uobecnienia (które nie jest dane z góry), m u s i stać się dystans, 66 �Dariusz Czaja • GUZIK Z HISTORII? DYLEMATY WSPÓ1CZESNEJ HISTORIOGRAFII kulturą ironiczną, gdyż uobecnia wówczas przeszłość w i e k w praktyce. W świecie pieniącej się o d jakiegoś jako 'rzeczywistość', c h o ć czasu humanistycznej metarefleksji, która nierzadko w i e , że każde p o n o w n e uobecnienie t o s y m u l a k r u m " (s. 204). staje się sztuką dla sztuki, nie jest t o , przyznajmy, wąt­ Tak więc źle i t a k niedobrze, a m e d i a c j i między t y ­ pliwość całkiem bez znaczenia. Po odpowiedź udałem mi rozwiązaniami nie widać. G u m b r e c h t m o c n o wska­ się raz jeszcze do mądrego G o l o M a n n a , świetnego h i ­ zuje przy t y m na f a k t , że t o pragnienie obecności bywa storyka i świetnego filozofa. Mistrza historycznych m o ­ często tłumione przez badaczy, że wydaje i m się, że nografii i przenikliwego k r y t y k a historycznych rozpraw. „obiektywny" ogląd rzeczywistości możliwy jest t y l k o Z w o l e n n i k a uprawiania p i s a r s t w a historycznego, wówczas, gdy oczyścimy nasz stosunek do przeszłości, autora, który jeszcze w czasach przednarratywistycz- kiedy w y e l i m i n u j e m y pragnienie bezpośredniości. Przy n y c h m o c n o i odważnie głosił tezę o konieczności po­ czym t o dążenie do obiektywnego dystansu może przy­ w r o t u do o p o w i a d a n i a historii, jako przeciwwa­ słonić n a m pragnienie bezpośredniego doświadczenia gi dla t w a r d y c h , scjentyficznych jej ujęć. Wreszcie, en­ rzeczywistości. Pytanie, które stawia sobie autor, jest tuzjastycznego wyznawcy formuły Paula Veyne'a, we­ takie: czy książka historyczna może dostarczyć owego dług której historia t o „prawdziwa powieść z l u k a m i " . Barthesowskiego „wrażenia realności", czy dotknięcie W szkicu p o d z n a m i e n n y m tytułem: Czy historii po­ ptzeszlości w tekście nie zamieni się w obiektywizują­ trzebna jest teoria , dość obcesowo o d n o s i się o n do cy fakt historycznego dyskursu? Pyta o n - myśląc wszelkich prób przeteoretyzowanego pisania h i s t o r i i . o swojej pracy, ale kwestia jest ogólniejszej n a t u r y - C o raz zapytuje retorycznie: a gdzie jest teoria w arcy­ czy książka historyczna może w ogóle dostarczyć czy­ dziele M a r c a telnikom bezpośredniego doświadczenia przeszłości? a gdzie teoria w t y m czy w t a m t y m studium? Przywo­ A zatem, jeśli nie możemy już nauczyć się niczego łując szereg przykładów, przekonuje, że posiadanie 0 ptzeszłości, t o przynajmniej spróbujmy d o t k n ą ć owej t e o r i i nie jest w a r u n k i e m sine qua non u p r a w i a n i a h i ­ 7 Blocha o społeczeństwie feudalnym, kształcie. storii. W zakończeniu swojego tekstu pisze t a k : „Zu­ Zbliżmy się do smaku i zapachu przeszłości. Poczujmy pełnie nie wierzę w t o , że dziejopisarstwo cierpi na n i e ­ jej „dotknięcie" na sobie. dostatek ptzeszłości w jej dojmująco zmysłowym W późnej twórczości Zbigniewa H e r b e r t a pojawia się ptzejmujący wiersz Guziki. Wiersz t e n , co ważne, teorii. Dziejopisarstwo jest sztuką, która opiera się na wiedzy. (...) Zarzut jest m i znany: k t o p o d c h o d z i do p r z e d m i o t u historycznego bez świado­ Herberta, mie przyjętej t e o r i i , t e n nieświadomie przemyci taką, rozstrzelanego w Lesie Katyńskim, co przydaje m u w a ­ której następnie nie p o t r a f i obronić właśnie dlatego, gi osobistego świadectwa. M a ł o chyba k t o dostrzegł że przyjął ją nieświadomie. O t ó ż sądzę, że j e d n a k p o ­ w nim oprócz traumatycznej rodzinnej pamiątki, głę­ t r a f i . Tak zwana t u teoria nie jest n i c z y m i n n y m , jak boką „historiograficzną" refleksję: sumą l u d z k i c h doświadczeń o b e c n y c h już w l u d z k i m jest dedykowany pamięci kapitana Edwarda umyśle. Doświadczeń jego własnej e p o k i i własnego życia, bez którego chyba żaden w i e l k i historyk nie o p i ­ „Tylko guziki nieugięte przetrwały śmierć świadkowie z b r o d n i z głębin wychodzą na powierzchnię sał dziejów, następnie doświadczeń, jakie wyłoniły się już ze studiów n a d i n n y m i p r z e d m i o t a m i i i n n y m i epo­ jedyny p o m n i k na i c h grobie kami". tylko guziki nieugięte r a n t y z m u . M a n n nie mówi t u przecież, żeby się nie potężny głos zamilkłych chórów uczyć, nie studiować, nie być k r y t y c z n y m i t p . Jak r o ­ (...) 1 5 N i e sądzę, żeby t o wyznanie było pochwałą obsku­ z u m i e m , powiada raczej tyle, że wszelkie aprioryczne tylko guziki nieugięte guziki z płaszczy i m u n d u r ó w " . 14 k o n s t r u k c j e w p o d c h o d z e n i u do badania h i s t o r i i i t a k biorą w łeb w s p o t k a n i u z empirią, że obojętnie j a k i c h Co nam zostaje z lekcji historii? Czasem t y l k o zwy­ w y r a f i n o w a n y c h teoretycznie instrumentów historyk czajny guzik. Guzik, który wprawdzie niczego nas nie by się imał, n i c nie zastąpi jego własnej biografii a n i je­ uczy i nauczyć nie może, ale m a w sobie tę zadziwiają­ go cą moc ewokacji świata, który już umarł. Leży przed o p o w i e d z e n i a h i s t o r i i , a żadna teoria m u nie nami jak artykuł prawdy. Przypomina ledwie u c h y l o n e pomoże, jeśli b r a k n i e m u zmysłu e m p a t i i albo jeśli nie drzwi do zattzaśniętej na zawsze rzeczywistości. będzie umiał dobrze pisać. talentów. Nikt nie zwolni go z konieczności Paradoks tego bez mała m a n i f e s t u antyteoretycznego na t y m wszakże polega, że m a m n i e m a l pewność, Teoria. A praktyka? że zgodziliby się z n i m prawie wszyscy autorzy recenzo­ wanej a n t o l o g i i . O n i też nie m a j ą przecież wątpliwo­ Po lektutze t o m u Pamięć, etyka i historia, po tej so­ lidnej dawce teoretycznych rozpraw, ktoś mógłby zapy­ tać nie bez tacji, czy w istocie refleksje na temat kłopo1 tów metodologicznych h i s t o r i i przydają się na c o k o l ­ ści, że dziejopisarstwo „jest sztuką, która opiera się na wiedzy". �Dariusz Czaja • G U Z I K Z HISTORII? D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNE] H I S T O R I O G R A F I I Przypisy winę za czyny swych przodków, lecz dlatego, że w ograniczonym J. Burckhardt, judgements on History and on Historians, b. m. w, stopniu są odpowiedzialni za konsekwencje tych czynów (na 1959, s. 158, cyt. za: E. H . Carr, Historia. Czym jest, przel. R Kuś, przykład to, że ktoś mieszka w domu odebranym Żydowi); mo­ Poznań 1999, s. 72 gą przepracowywać (mniej lub bardziej nieuzasadnione) poczu­ Pochwala narratywizmu. Rozmowa z Franklinem R. Ankersmitem, cie winy lub niejasnej dezorientacji i dążyć do krytycznego dy­ „Konteksty" nr 1-2: 1997, s. 90 stansu (lub podstawowego rozróżnienia w sferze wartości i emo­ G. Mann, Dziejopisarstwo jako literatura, w: tegoż, Ludzie myśli, cji) wobec ideologii i motywacji, które spowodowały czyny ludzie władzy, historia, przel. E. Paczkowska-Łagowska, Kraków oprawców", (s. 147-148) 1997, s. 10 Wedle zwiedzających podobne wrażenie robi tzw. Wieża Holo­ Y. H . Yerushalmi, Znaczenie w historii, pamięć i pisanie historii. Po­ caustu w zaprojektowanym przez Daniela Libeskinda Muzeum stawy biblijne i rabiniczne, przel. D. Czaja, „Konteksty" nr 1-2: Żydowskim w Berlinie, w tej kwestii por. też uwagi J. K. Lenar­ towicza, Architektura trwogi, „Konteksty" nr 3-4: 2003, s. 321- 2003, s. 55-67 P. Ricoeur, Nadużycia pamięci naturalnej: pamięć 330 powstrzymana, pamięć manipulowana, pamięć narzucona, przel. W. Bońkowski, O niejednoznacznych próbach zmierzenia się z przedstawieniem „Konteksty" nr 1-2: 2003, s. 41-54 Holocaustu przy wykorzystaniu form odwołujących się do per­ K. L. Klein, O pojawieniu się pamięci w dyskursie spektywy dziecka i dziecięcej wrażliwości (powieść I . Kertesza historycznym, przel. M . Bańkowski, „Konteksty" nr 3-4, s. 42-56 Los utracony, film R. Benigniego Zycie jest piękne, komiks A. E. Levinas, Trudna wolność. Eseje o judaizmie, Gdynia 1991 Spiegelmana Maus, praca-zabawka Z. Libery L E G O . Obo'z kon­ Jednym z niewielu głosów, które uznały za stosowne odnieść się centracyjny) piszę w tekście Jak to powiedzieć? Jak TO powiedzieć? do niektórych z wymienionych kwestii, byl ważny tekst - co cie­ Strategie dziecięce (w druku) kawe antropologa, a nie historyka - Joanny Tokarskiej-Bakir F. Nietzsche, O pożytkach i szkodliwości historii dla życia, w: te­ Obsesja niewinności, „Gazeta Wyborcza", 13-14.01.2001 goż, Niewczesne rozważania, Nawiasem mówiąc, wielu mieszkańców dzisiejszego Jedwabne­ Michalski, Kraków 1996, s. 95 go (jak i niezłomnych obrońców ich dobrego imienia) mogłoby Tamże, s. 158 np. skorzystać z mądrej i dalekiej od taniego moralizowania Z. Herbert, Guziki, w: tegoż Rovigo, Wrocław 1992, s. 21 uwagi LaCapry: „Potomkowie oprawców mogą - zapewne po­ G. M a n n , Czy historii potrzebna jest teoria!, w: tegoż, dz- cyt., winni - podjąć pracę pamięci i żałoby nie dlatego, iż ponoszą s. 70-71 Aldona Mickiewicz - Stłuczki, 1988, olej na płótnie, 40x50 68 przeł. M . Łukasiewicz, posłowie K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1ad141155792fc35652597201a9447b.pdf f4aa1c11d198d3a461b4e4803842a2c2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3533 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3310 Title A name given to the resource Haft ludowy na częściach stroju ludowego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.99-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielich HAFT L U D O W Y NA CZĘŚCIACH STROJU REGIONALNEGO ( U W A G I PO KONKURSIE W Wbrew my, gólnych nia cyjnych strój wcale zasięgi niełatwo stroju naszego bowiem modeli, do z kraju. opisu (czy typowych jego resowanie wśród ubioru, określić Istniejące do części opracowa­ odtwarzania najbardziej regionu. Im się d o w y g l ą d u tym mniejsze for­ poszcze­ i ustalenia na tej d l a danego część) zbliża miejskiego jest noszonego na reguły i reprezentacyjnych, wersji wego, i obszarach zmierzają starszych wie pozorom, przemiany naj­ dekora­ podsta­ bardziej standardo­ budzi zainte­ etnografów. W krótkim a r t y k u l e t r u d n o szerzej przytoczyć d o w o ­ d o w y materiał. Z a i n t e r e s o w a n y c z y t e l n i k z n a j d z i e go w s t o s u n k o w o rozległej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , której w y ­ k a z podają m i ę d z y i n n y m i z e s z y t y Atlasu Polskich Stro­ jów Ludowych, artykuł K r y s t y n y Hermanowicz-NowaK w p i e r w s z y m t o m i e Etnografii Polskiej ( w y d . Ossolineum 1976), a r t y k u ł y d o t y c z ą c e strojów l u d o w y c h o p u b l i k o ­ w a n e w „Polskiej Sztuce Ludowej" l u b w i n n y c h cza­ sopismach. W P u b l i k o w a n a i p r e z e n t o w a n a n a różnych w y s t a w a c h m a p a P o l s k i z p o s t a c i a m i w s t r o j a c h l u d o w y c h według k o l o r o w y c h t a b l i c w o p r a c o w a n i u M a n u g i e w i e z a , c/.y r e p r o d u k o w a n a w z e s z y t a c h Atlasu Polskich Strojów Lu­ dowych * p r z e d s t a w i a p r z y k ł a d y i zasięgi strojów, któ­ r y c h wyobrażenia ukształtowano w o p a r c i u o d z i e w i ę t ­ nastowieczne m a t e r i a ł y . P o s t a c i e t e wypełniają mniej w i ę c e j całą p o w i e r z c h n i ę m a p y i n i e w i e l e j e s t n a n i e j t z w . białych p l a m . W i a d o m o j e d n a k , że n i e w s z y s t k i e e l e m e n t y d a w n e g o s t r o j u występują w t e r e n i e jeszcze d z i s i a j , a niektóre, j a k n p . c z e p i n o w e c h u s t y n a g ł o w n e , o o h t u s y , nałęcze, czepce — można j u ż t y l k o zobaczyć w muzeach. W i e l e z n i c h , j a k n p . koszule, b l u z k i , spód­ n i c e , s t a n i k i , uległo d a l e k o idącej m o d y f i k a c j i ; w y k o ­ n y w a n e są o n e z i n n e g o materiału o r a z i n a c z e j z d o b i o ­ n e . R ó w n o c z e ś n i e s p o p u l a r y z o w a ł y się n o w s z e f o r m y s t r o j u , zwłaszcza wszelkiego r o d z a j u t y b e t o w e chustki i spódnice, czy męskie n a k r y c i a g ł o w y . Z m i a n o m t y m towarzyszyło zaniechanie l u b r o z b u d o w a n i e czy p r z e ­ kształcenie niektórych detali dekoracyjnych, przede w s z y s t k i m h a f t ó w i wyszyć. O i l e w i ę c s t r o j e l u d o w e t u i ó w d z i e z a c h o w a ł y się w t e r e n i e i są noszone, j a k w Ł o w i c k i e m , Opoczyńskiem, n a K u r p i a c h , w C i e s z y ń s k i e m , n a P o d h a l u , w B e s k i d z i e Śląskim, n a Śląsku •—mają o n e s w e współczesne, n o w e o b l i c z e . ł W d o b i e o b e c n e j m o d a n a h a f t y r e g i o n a l n e , zdobią­ ce d a m s k i e b l u z i k i i miejską k o n f e k c j ę o r a z galanterię o t w a r ł a drogę d o s p o p u l a r y z o w a n i a m n i e j l u b b a r d z i e j znanych i c h f o r m , czerpanych zarówno z tradycyjnego w z o r n i c t w a , j a k też z n o w s z y c h p r z y k ł a d ó w w y s t ę p u j ą ­ c y c h w e współczesnych s t r o j a c h r e g i o n a l n y c h . Tote> wiejskie h a f c i a r k i i o s o b y p a r a j ą c e się t z w . r ę k o d z i e ­ łem, zaczęły p o s z u k i w a ć i o d t w a r z a ć r e g i o n a l n e h a f t y , robiąc z n i c h przeróżne k o m b i n a c j e t e c h n i c z n e , o r n a mentacyjne, kompozycyjne i kolorystyczne. Spotykamy się z w s z e l k i e g o r o d z a j u k o p i a m i , a d a p t a c j a m i , p r z e n i e ­ s i e n i a m i , i n s p i r a c j a m i . Okazało się p r z y t y m , że h a f t y p e w n y c h r e g i o n ó w , j a k n a p r z y k ł a d k a s z u b s k i e , cieszą się niezasłużenie d u ż y m p o w o d z e n i e m , podczas g d y r z e ­ s z o w s k i e , sądeckie, biłgorajskie czy i n n e , n i e m a l z u p e ł ­ n i e n i e są w y k o r z y s t y w a n e . H a f t y p r z e n o s z o n e n a i n n e f o r m y u ż y t k o w e są p r z y t y m r o z m i e s z c z a n e i n a c z e j niż na koszulach, c h u s t a c h , s t a n i k a c h , k a f t a n a c h , spodniach, s u k n i a c h , spódnicach. T u t a j b o w i e m w y s t ę p o w a ł y n a j ­ częściej w z d ł u ż s z w ó w , rozcięć i b r z e g ó w (stąd p r z e w a ż ­ n i e p a s o w y i c h u k ł a d ) , a l b o n a narożnikach c h u s t . O b e c ­ n i e zaś r o z m i e s z c z e n i e i c h dyktują w z g l ę d y e s t e t y c z n e i ogólna k o m p o z y c j a h a f t o w a n e g o p r z e d m i o t u . TORUNIU) t y m miejscu chodzi m i t y l k o o zwrócenie uwagi na t r z y istotne f a k t y : 1. D o o b e c n y c h czasów z a c h o w a ł y się ( p r z e w a ż n i e w z b i o r a c h m u z e a l n y c h ) t y l k o niektóre dawne części strojów r e g i o n a l n y c h ; 2. Współczesne s t r o j e r e g i o n a l n e różnią s i ę o d d a w ­ n i e j s z y c h — dziewiętnastowiecznych i wcześniej­ szych; 3. Z a r ó w n o s t r o j e l u d o w e , j a k i c h części i e l e m e n ­ t y z d o b n i c z e służą współcześnie j a k o w z o r y p r z y sporządzaniu k o s t i u m u r e g i o n a l n e g o l u b -szyciu modnej k o n f e k c j i oraz przy w y k o n y w a n i u i n n y c h p r z e d m i o t ó w c o d z i e n n e g o użytku. Świadome tego stanu rzeczy M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u z i n i c j a t y w y swego d y r e k t o r a m g r A l e k s a n ­ d r a Bła-chowskiego ogłosiło n a początku 1977 r o k u „ O g ó l ­ n o p o l s k i k o n k u r s o t w a r t y n a h a f t y l u d o w e " . Chodziło w n i m — między i n n y m i — o z o r i e n t o w a n i e się w s t a ­ nie zachowania t r a d y c j i autentycznego ludowego h a f t u , jego t e c h n i k i i f o r m stosowanych w t r a d y c y j n y c h stro­ j a c h l u d o w y c h , n o s z o n y c h w k o n k r e t n e j w s i n a co dzień l u b z o k a z j i ś w i ą t . W związku z t y m k o n k u r s d o t y c z y ł w y ł ą c z n i e h a f t ó w w y k o n a n y c h n a -częściach strojów. 3 Z m e t o d o l o g i c z n e g o p u n k t u w i d z e n i a założenia t e budzić mogą k r y t y c z n e u w a g i . S t w i e r d z e n i e b o w i e m , i i „ w r a z z z a n i k i e m strojów t r a d y c y j n y c h h a f c i a r s t w o c h y ­ l i się k u u p a d k o w i " , o r a z a p e l o w a n i e d o chętnych, „ k t ó ­ r z y mogą p o d j ą ć się w y k o n a n i a w z o r ó w h a f t ó w z p a ­ mięci, z d a w n y c h strojów, z a c h o w a n y c h w e w ł a s n e j w s i l u b skopiowania muzealnych zabytków" sugeruje, j a k o ­ b y z d o b n i c t w o t e g o t y p u b y ł o już t y l k o sprawą p r z e s z ­ łości i współcześnie n i e nosiło się strojów r e g i o n a l n y c h z d o b i o n y c h h a f t a m i . Równocześnie t a k i e sformułowanie założeń k o n k u r s u z a p r z e c z a z a s a d n i c z e j j e g o i d e i : pog­ naniu stanu zachowania t r a d y c j i i j e j współczesnych przekształceń. P r z y zachęcaniu b o w i e m d o o d t w a r z a n i a d a w n y c h wzorów charakterystycznych dla danego regionu o t r z y ­ m a się i n n e w y n i k i k o n k u r s u , niż p r z y b a d a n i u o b e c ­ n e j s y t u a c j i . O r g a n i z a t o r z y z d a w a l i sobie -sprawę z p o ­ t r z e b y podjęcia t e g o w a ż n e g o t e m a t u , lecz — j a k sądzę — n i e w ł a ś c i w i e g o s p r e c y z o w a l i . T o z k o l e i stało się przyczyną n i e d o s y t u , j a k i m o ż n a b y ł o odczuć p r z y p r z e ­ glądzie w y n i k ó w t e j interesującej i w i e l k i e j i m p r e z y . Ogłaszając k o n k u r s , k t ó r e g o r e z u l t a t e m m i a ł a być o r i e n t a c j a w o b e c n y m stanie rzeczy w s k a l i k r a j u oraz z g r o m a d z e n i e p r z e d m i o t ó w z określonej d z i e d z i n y k u l t u ­ r y l u d o w e j , należało z a a p e l o w a ć o d o s t a r c z e n i e : 99 I �Strój i odzież w składników ogóle, j a k o j e d e n kultury ludowej, z złączony (podstawowych jest integralnie z r w y s z y c i a m i i h a f t a m i . Rozpatrując w i ę c h a f t j a k o w y ­ twór kultury ludowej, przedmiotu, z słuszne którym związany, a odsunięcie kształceń w postaci (serwet, na od odniesienie zarania bok wszelkich współczesnych środowiskiem są o c z y w i ś c i e należało je uwzględniać j a k i miał m i e j s c e Ogłaszając ważne, w ale W takim się wiernych bowiem do tradycjom drugi ży i w o g ó l e strój r e g i o n a l n y j e s t jeszcze n o s z o n y i ży­ część (co dopuszczały jeszcze dawnych haftowanych części 2 — h a f t o w a n y c h części s t r o j u n o s z o n y c h współcześnie, 3 — odtworzonych części stroju zdobionych haftem, z p o d a n i e m ich przeznaczenia, kownika. t z n . o d b i o r c y i użyt­ wykorzystu­ wład­ stroju mogła zostać n i e związanego może warunki wskazywać na wyhaftowana z tradycyjną rą wiejską określonego r e g i o n u , n a w e t stroju, meto­ i zdolności odzie­ przez k o g o k o l w i e k , 1 — posiadanych błąd hafciarskie strojów two­ regionu*'. n e g o środowiska i ż e w t y m środowisku t e części Dowolna części w swego tkwi umiejętności zdobienia artyśr;, s w e umiejętności ludowych wy. je się, l i c z y l i również na h a f t o w a n i a n i e świadczą o t y m , że o b e c n i e je mi konkursu, się n i e z n a n i jeszcze j e d n a k (sformułowaniu dologiczny, adaptacji Toruniu. a z n a n e już n a r c i a r k i w y k a ż ą wzorów n a z b y t po/a programie k o n k u r s organizatorzy to, ż e p r z y o k a z j i „ u j a w n i ą rzeniu prze­ użytkowych nie wydaje przy do był jego form wiejskim. Zagadnienia również go dziejów obrusów, bluzek), w y k o n y w a n y c h własnym aby było niemal kultu­ p r z e z grupę osób konkursu) i t y m samym stan zachowania nie tradycji w kon­ kretnej w s i i okolicy. Podnosząc w założeń ach konkursu ; j ą c y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h haftujących szywać, o r g a n i z a t o r z y zmierzali do sprawę działa­ i umiejących uzyskania w i s k , a p r z y t e j sposobności t a k ż e p r z y k ł a d ó w i haftów. Konkurs wzornictwa, miał kolorystyki też i oraz naz­ strojów zaprezentować techniki wy­ ich bogactwo zróżnicowania r e g i o n a l n e . Z p o z o r u t e ż c e l t e n osiągnięto. Przyjrzyjmy się do f a k t y c z n e g o s t y k i haftów jednak, j a k te rezultaty s t a n u r z e c z y n a t l e ogólnej spotykanych w Polsce. N a mają K a s z u b a c h są t o t z w . z ł o t e czepce h a f t o w a n e m e t a l o w y m i — n y m i l u b złotymi — nićmi, ściegiem .pełnym z dem, o przewadze k w i e t n y c h motywów, pana i owocu białe czepce i hafty z motywami, Pałukach drobnyoh — podobnie po i większe czepcach n a c h występują również l u b ażurowe, w tuli­ Szamotu­ przede wszyst­ gipiury) jak na zdobiącs K u j a w a c h poczynając rozetowo^koliste, gwiaździste, p ę t l i c o w e , Na dem wici. mają (snutki roślinno^kwiatowymi, elementów n uszko w e , stych i Kalisza aia t i u l u srebr­ podkła­ zwłaszcza granatu. " W i e l k o p o l s k a , ły, okolice L e s z n a kim się charaktery­ soczewko wate wymienionych cd wiai wyżej .fali­ rejo­ h a f t y białe — p e ł n e z podkła­ wypełnione miast zdobiły j e d n o b a r w n e tiulem; fartuchy h a f t y płaskie, białe, nato­ rzadziej czarne. K u r p i e Puszczy Białej charakteryzują t y n a k o s z u l a c h , o m o t y w a c h k o l i s t y c h , półkolistych z w i n i ę t y c h n a kształt rogów, w y k o n y w a n e sowym i łańcuszkiem, przede ściegiem atła­ wszystkim nićmi, a .ponadto h a f t y białe, występujące okazach mniej lonej, koszul oraz dekoracyjne na tiulowych są k o l o r o w e O motywach kwiatowych, czerwonymi na starszych czepcach. hafty haf­ oraz O wiele Puszczy Zie­ wykonane drobnymi ściegami z g r u p y p r z e d — i za igłą. Haft z W i l a n o w a kowe, bogate koło W a r s z a w y wypełnienie margerytki, przy Łowickie powierzchni użyciu czarnych nici. hafty starszego typu — to 100 wykonane ściegiem łańcuszkowym oraz typa reprezentowało t z w . p o l s k i e szycie o n i e w i e l k i m zróżnicowaniu [1. 1. C z e p e k k u j a w s k i g i p i u r o w y , w y k . M a r i a S z e w ­ c z y k , W ł o c ł a w e k . I I . 2. C z e p e k , w y k . J a n i n a F o ł t y n , Szamotuły, w o j . poznańskie. I I . 3. C z e p e k k a s z u b s k i , w y k . K r y s t y n a Jenerał ska, T u c h o l a. łańcusz­ kwiatami kolorów, innymi ściega­ m i z g r u p y za — i p r z e d igłą. P r z e w a ż a ł y w n i c h d r o b ­ ne m o t y w y słońc, z w i n i ę t y c h rożków w układach paso- �w y c h . H a f t y n o w s z e zapełniają duże p o w i e r z c h n i e z a ­ równo na k o s z u l a c h j a k n a s t a n i k a c h i w y k o n a n e są d r o b n y m k r z y ż y k i e m p o z i o m y m l u b atłaskiern, nićmi w różnych k o l o r a c h i d r o b n y m i k o r a l i k a m i . Dominują w n i c h m o t y w y c i e n i o w a n y c h róż i liści o r a z p ą k ó w . N i e r z a d k o n a s z e r o k i c h r ę k a w a c h k o s z u l występują o n e o b o k h a f t ó w płaskich, w y k o n a n y c h b i a ł y m atłaskiern i ściegiem a n g i e l s k i m , p r z e c h o d z ą c y m w r i c h e l i e u . W R a w s k i e m i O p o c z y ń s k i e m oraz P i o t r k o w s k i e m w y s z y c i a ściegiem k r z y ż y k o w y m , p r o s t y m lub dowolnym, o motywach geometrycznych (rombów, kostek, wiatraczków, trójkątów) oraz l i n e a r n y c h (pros­ t y c h l u b f a l i s t y c h ) zdobią k o s z u l e męskie i k o b i e c e . W S i e r a d z k i e m n a t o m i a s t płaskie — a t ł a s o w e h a f t y w r ó ż n o b a r w n e k w i a t y , w ś r ó d których dominują róże, s p o t y k a się n a f a r t u c h a c h z d z i e r g a n y m o b r z e ż e m . Śląskie h a f t y są z n a c z n i e zróżnicowane. Dolno­ ś l ą s k i e n a płóciennych białych c h u s t a c h n a r a m i e n n y c h , 'nagłownych i n a f a r t u c h a c h są białe — łańcusz­ kowe, płaskie, d z i e r g a n e , dziurkowane — nierzadko z p o d k ł a d e m t i u l o w y m l u b pajączkami p o d k w i e t n y m i , pętlicowymi i dziurkowanymi motywami roślinnymi. R ó w n i e ż białe są h a f t y p s z c z y ń s k i e i c i e s z y ń ­ s k i e , p ł a s k i e i d z i u r k o w a n e z pajączkami, zdobiące głównie koszule kobiece zwane k a b o t k a m i . N a Gór­ n y m Ś l ą s k u łącznie z O p o l s z c z y z n ą przeważa­ ją n a ogół j e d n o b a r w n e h a f t y płaskie i a t ł a s k o w e : n a kabotkach — o motywach kolistych, owocu granatu i k w i a t u t u l i p a n a w brązowym, żółtym, c z e r w o n y m l u b białym k o l o r z e (Opolskie), a w r e j o n i e B y t o m i a t y l k o białe; n a płóciennych l u b j e d w a b n y c h f a r t u c h a c h — 0 m o t y w a c h w i n n y c h g r o n , m a r g e r y t e k i róż, białe a l b o kolorowe. H a f t k o l o r o w y występował n a stanikach, zwa­ n y c h o p l e c k a m i ( O p o l s k i e , Pszczyńskie) i n a ż y w o t k a c h (Cieszyńskie). M i a ł o n m o t y w y k w i a t o w e , w y k o n a n e w e ł ­ n i a n y m i l u b j e d w a b n y m i nićmi. D o p i e r w s z e j wojny ś w i a t o w e j ż y w o t k i h a f t o w a n o złotymi i s r e b r n y m i n i ć ­ m i , p o t e m także c e k i n a m i i k o r a l i k a m i . Osobną grupę stanowią w y s z y c i a j e d n o k o l o r o w ą nicią n a k a b o t k a c h 1 k o s z u l a c h w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m , w y k o n a n e ście­ g i e m w a r k o c z y k o w y m , l u b n a c h u s t a c h — ściegiem k r z y ­ ż y k o w y m d w u s t r o n n y m , o wklęsłych m o t y w a c h geome­ trycznych. Ż y w i e c k i e słynie z t i u l o w y c h c h u s t , k r e z , f a r ­ tuchów, o c h t u s i czepców o b i a ł y m p r z e w l e k a n y m i ce­ r o w a n y m hafcie. Sposobem w y k o n a n i a oraz w z o r n i c t w e m nawiązują d o h a f t ó w k u j a w s k i c h . Swoistą specyfiką w y ­ różniają się t a k ż e w r e j o n i e południowo-zachodniej P o l ­ ski hafty w i l a m o w i c k i e o j e d n o b a r w n y c h , m e a n d r y c z n y c h m o t y w a c h , p o k r y w a j ą c e z a w i ą z k i d o czepców i k o s z u l e . W y s t ę p u j e w n i c h ścieg płaski, w a ł e c z k o w y oraz łańcuszkowy. W K r a k o w s k i e m , obok kolorowych atłaskow y c h haftów o m o t y w a c h roślinnych, zapełniających n i e m a l całe płaszczyzny staników, z n a n e są także białe płaskie i d z i u r k o w a n e , z r ó ż n i c o w a n e b o g a c t w e m orna­ mentów. Regiony b i ł g o r a j s k i i l a s o w i a c k i cechują łańcuszkowe wolutowe i płaskie hafty jednobarwne ( c z e r w o n e l u b czarne). W r e j o n i e w i d e ł W i s ł y i S a n u występują też j e d n o b a r w n e w y s z y c i a płaskie l u b k r z y ­ ż y k o w e , które szczególnie rozbudowaną f o r m ę p r z y b r a ­ ły na L u b e l s z c z y z n i e . Zróżnicowane pod w z g l ę ­ d e m t e c h n i k i , m o t y w ó w i j e d n o l i t e j k o l o r y s t y k i były hafty r z e s z o w s k i e . Zdobiły one p r z y r a m k i , kołnie­ rze, p r z o d y i m a n k i e t y k o s z u l , chusty, z a w i c i a i i n n e detale s t r o j u c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a danej okolicy. Górale podhalańscy, sądeccy, lima­ nowscy, łąccy, szczawniccy, spiscy i oraw­ s c y mają n a częściach s t r o j u męskiego, sporządzonych I I . 4. F r a g m e n t wiązadła wyk. Marianna Kowalska, do czepca k u r p i o w s k i e g o , L u t o b r o k , w o j . ostrołęckie. 101 I �Ii. 5. R ó g chusty żywieckiej, wyk. Maria głównie z sukna, j a k gunie, cuchy, p o r t k i , kamizele — h a f t y nicią wełnianą, z r ó ż n i c o w a n e o r n a m e n t a c y j n i e i k o l o r y s t y c z n i e ; natomiast t e c h n i k a i c h w y k o n a n i a jest na ogół t a k a sama. W y s t ę p u j e t u t a j p o w s z e o h n i e ście^ łańcuszkowy, k r o k i e w k o w y o r a z ściegi t y p u za — i p r z e d igłą, j a k : piłeczka, stębnórwka, g w i a z d k i , p a z u r k i i t p . N i e r z a d k o występują t a k ż e n a s z y c i a ze sznurków i p a s ­ m a n t e r i i , zwłaszcza n a s e r d a k a c h c z y s t a n i k a c h , a t a k ­ że a p l i k a c j e z s u k n a , n p . n a g u n i a c h i kożuchach { r ó w ­ nież a p l i k a c j e ze skóry). Szczególnie b o g a t e są h a f t y n a g u n i a c h i s t a n i k a c h , k o l o r o w e , atłasowe, o c i e n i o w a n y c h płaszczyznach k w i a t o w y c h m o t y w ó w ; współczesne s t a ­ n i k i h a f t o w a n e są k o l o r o w y m i k o r a l i k a m i . N a t o m i a s t h a f t y białe, niegdyś s t o s u n k o w o s k r o m n e , o b e c n i e w y ­ k o n u j e się m a s z y n o w o . Zdobią o n e k o b i e c e k o s z u l e i o d ­ znaczają się d z i u r k o w a n y m i , d u ż y m i , g e o m e t r y c z n o - r o ś linnymi motywami. E k s p o n a t y nadesłane n a k o n k u r s t y l k o w części o b r a z o w a ł y d a w n i e j s z e i współczesne h a f t y w s p o m n i a ­ n y c h wyżej regionów. N i e widać było na i c h przykła­ d z i e p r z e m i a n ,które zaszły w t e c h n i c e , k o m p o z y c j i , o r ­ n a m e n t y c e i k o l o r y s t y c e h a f t u , n p . opoczyńskiego, r a w ­ s k i e g o , podhalańskiego, s p i s k i e g o , k u r p i o w s k i e g o (z P u s z ­ czy B i a ł e j ) i i n n y c h regionów, g d z i e strój l u d o w y n o ­ szony j e s t p o dziś dzień. W y j ą t k i e m był t y l k o r e g i o n łowicki, z k t ó r e g o o t r z y m a n o z a r ó w n o p r z y k ł a d y h a f t u starszego ( t z w . p o l s k i e szycie), j a k też późniejszego, z l a t po I w o j n i e światowej ( d r o b n y krzyżykowy, w i e l o k o l o ­ 102 Byrcz, Sopotnia Mała, woj. bielskie r o w y atłaskiem i k o r a l i k a m i ) o r a z m o d n e g o w s p ó ł c z e ś ­ n i e — b i a ł e g o , płaskiego, d z i u r k o w a n e g o i richelieu, który s t o s o w a n y jest obok wymienionych uprzednio form. M i m o w y s i ł k u organizatorów, n i e udało się pozyskać e k s p o n a t ó w z w i e l u r e g i o n ó w , o k t ó r y c h w i a d o m o , że m i a ł y tradycję h a f t u . W niepełny sposób r e p r e z e n t o w a ­ n y był n p . h a f t k r a k o w s k i i cieszyński, o p o l s k i , o p o ­ czyński, sądecki, r z e s z o w s k i , z a b r a k ł o p r z y k ł a d ó w h a f t u kszczonowskiego, lubelskiego, podlaskiego, kieleckiego, s a n d o m i e r s k i e g o . W n i o s e k stąd, że a l b o w t y c h o k o l i ­ cach t r a d y c j e ludowego h a f t u już z a m a r ł y , a l b o n i e dotarła t a m o d p o w i e d n i a informacja o konkursie. W konsekwencji brak odpowiedzi na pytanie — gdzie i w j a k i m s t o p n i u j e s t jeszcze ż y w a t r a d y c j a h a f c i a r ­ s k a , k t o do d z i s i a j h a f t t e n u p r a w i a , co h a f t u j e i n a c z y j e p o t r z e b y . T o t e ż t r u d n o rozstrzygnąć, c o j e s t n a d a l ż y w ą twórczością, a c o t y l k o o d t w a r z a n i e m wzorów. S a m a b o w i e m umiejętność i znajomość h a f t u , o i l e n i e spełnia o n s w e j pierwotnej f u n k c j i , n i e świadczy o k o n t y n u a c j i t r a d y c j i . W i d a ć t o chociażby n a p r z y k ł a ­ d z i e k o l o r o w e g o h a f t u , k t ó r y w i s t o c i e r z e c z y został w y ­ m y ś l o n y i w p r o w a d z o n y z początku o k r e s u m i ę d z y w o ­ jennego na Kaszubach przez G u l g o w s k i c h , a nigdy n i e funkcjonował w t e j f o r m i e w m i e j s c o w y m s t r o j u . B y ł o n ś w i a d o m ą transpozycją m o t y w ó w złotego h a f t u z koś­ c i e l n y c h a n t e p e d i ó w i mieszczańskich c z e p c ó w . T y m ­ c z a s e m współcześnie p o t o c z n i e uważa się, że r e p r e z e n 4 �t u j e o n najpełniej ludową sztukę K a s z u b . Z p o w y ż ­ s z y c h w z g l ę d ó w n i e m ó g ł być n a k o n k u r s i e b r a n y p o d u w a g ę , p o n i e w a ż n i e w i ą z a ł się a n i ze s t r o j e m , a n i z bezpośrednią tradycją wiejską. O r g a n i z a t o r z y zachę­ c i l i n a t o m i a s t grupę h a f e i a r e k z K a s z u b do o d t w o r z e ­ nia zabytkowego h a f t u złotą czy srebrną nicią. J u r y , doceniając wysiłek i k u n s z t w y k o n a w c z y ń , wyróżniło 14 osób, a G e n o w e f i e P a ł u b i c k i e j z B y t o w a przyznało drugą nagrodę. 5 P o d o b n i e j a k n a P o m o r z u Gdańskim r ó w n i e ż w Ż y w i e c k i e m , K r a k o w s k i e m , n a D o l n y m Śląsku, w R a c i b o r s k i e m czy Cieszy ńskiem h a f t y z ł o t e zanikły p r z e d końcem X I X w . *. W y s t ę p o w a ł y o n e p r z e w a ż n i e n a c z e p ­ c a c h , j e d y n i e w Cieszyńskiem z d o b i ł y r ó w n i e ż a k s a m i t ­ ne s t a n i k i s u k i e n (tzw. żywotki), a ostatnie i c h okazy noszono d o p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j . N a s t ę p n i e h a f t n a ż y w o t k a c h uległ m o d y f i k a c j i . Zaczęto go w y k o n y ­ wać k o l o r o w y m i k o r a l i k a m i , n i ć m i j e d w a b n y m i , p l u ­ s z o w y m i , l a c e t e m , c e k i n a m i , szklaną sieczką, p r z e z c o z czasem nabrał z u p e ł n i e n o w e g o c h a r a k t e r u . Jest o n jeszcze d z i s i a j s t o s o w a n y w r e g i o n i e i s t a n o w i p o d s t a ­ w o w y e l e m e n t dekoracji żywotków. D a l e k i e r e m i n i s c e n ­ cje z ł o t e g o h a f t u n a ż y w o t k a c h ( h a f t j e d w a b n ą nicią żółtawo-złocistą i srebrzysto-białą) p r z e d s t a w i ł a n a k o n ­ k u r s i e E w a Chałupska, o t r z y m u j ą c z a w y s o k i p o z i o m t e c h n i k i i (kompozycji (zgodnej z t r a d y c y j n y m układem) drugą nagrodę. I n n a a u t o r k a dostarczyła ż y w o t e k p r e ­ zentujący współczesną f o r m ę , n i e w y r ó ż n i a j ą c y się j e d ­ n a k starannością w y k o n a n i a . T a k w i ę c w C i e s z y ń s k i e j na p r z e s t r z e n i kilkudziesięciu l a t n a s t ę p o w a ł y zmianv 7 li. 6. Fragment fartucha kujawskiego, w tego r o d z a j u z d o b n i c t w i e , stosownie do a k t u a l n y c h możliwości s u r o w c o w y c h , j a k i upodobań zamawiają­ cych. Obecnie n i e w i e l e osób s p r a w i a n o w y żywotek i h a f c i a r k i pracują g ł ó w n i e n a z a m ó w i e n i e C e p e l i i , z d o ­ biąc a k s a m i t n e p a s y i t o r e b k i w i e c z o r o w e . W i n n y c h r e ­ g i o n a c h złoty h a f t z a n i k ł zupełnie, a społeczność w i e j ­ s k a n i e w y t w o r z y ł a żadnej p o d o b n e j f o r m y . W o k r e s i e , g d y zanikał h a f t złoty, c o r a z w i ę k s z ą popularność zyskiwał w P o l s c e , z a r ó w n o n a w s i , j a k i w m i a s t a c h h a f t k o l o r o w y m i n i ć m i . Stał się o n b a r d z o p o p u l a r n y w niektórych r e g i o n a c h k r a j u i dziś, p r z y w s z e l k i c h adaptacjach t r a d y c y j n y c h wzorów jest o n szczególnie f a w o r y z o w a n y . Najstarsze formy kolo­ rowego h a f t u , przede w s z y s t k i m jednobarwnego (czar­ nego, c z e r w o n e g o , w i ś n i o w e g o , r z a d z i e j żółtego l u b b r ą ­ z o w e g o ) w y s t ę p o w a ł y na płóciennych częściach s t r o j u ( k o s z u l a c h , c h u s t k a c h n a g ł o w ę , z a w i c i a c h , nałęozach, zapaskach). W y k o n y w a n o j e różnymi t e c h n i k a m i , z k t ó ­ r y c h d o n a j b a r d z i e j a r c h a i c z n y c h należały: k r z y ż y k o w e , łańcuszkowe i płaskie ( n i e r z a d k o l i c z o n e ) . J e d n o b a r w n e h a f t y krzyżykowe występowały w B e s k i d z i e Śląskim, n a S p i s z u , u L a s o w i a k ó w i częś­ c i o w o w K i e l e c k i e m , w Biłgorajskiem, K r z c z o m o w s k i e m , L u b e l s k i e m , R a w s k i e m , a w późniejszym okresie i w i n ­ nych regionach, np. Łowickiem (potwierdza to technika w y k o n a n i a , j a k też c h a r a k t e r m o t y w ó w o r a z m i e j s c o ­ w a t r a d y c j a u s t n a ) . Z w y m i e n i o n y c h wyżej regionów nadesłano n a k o n k u r s j e d y n i e n i e l i c z n e p r z y k ł a d y — haftowane koszule z J a w o r z y n k i i Istebnej w Beskidzie Śląskim ( A n n a R u c k a — d r u g a n a g r o d a i J a d w i g a S i ­ w y k . Zofia 8 Szmajda, Gajówka, woj. włocławskie. 103 �II. 7. P r z ó d s e r d a k a a k s a m i t n e g o , h a f t k o r a l i k a m i , w y k . A n n a T r z e b u n i a , Z a k o p a n e . I I . 8. Dół p o r t e k góralskich, w y k . K a r o l G a b r y ś , K r o ś c i e n k o n / D u n a j c e m , w o j . nowosądeckie. k o r a — w y r ó ż n i e n i e ) . Prezentują o n e r o z b u d o w a n e w s p ó ł ­ czesne f o r m y g e o m e t r y c z n y c h m o t y w ó w roślinnych z z a ­ chowaniem tradycyjnej kompozycji i rozmieszczenia. W a r t o j e d n a k pamiętać, że d a w n i e j s z e warkoczykowe h a f t y górali w B e s k i d z i e Śląskim były, p o d o b n i e j a k n a S p i s z u , w y k o n a n e d r o b n y m i ściegami, p r z e z co t w o ­ r z y ł y wąskie p a s o w e układy o r n a m e n t a l n e n a męskich k o s z u l a c h i k a b o t k a c h , o r a z układy trójkątne n a c h u s t ­ k a c h . E l e m e n t y zdobnicze, wyłącznie geometryczne, b y ­ ły n a ogół mało c z y t e l n e . D o i c h w y k o n a n i a u ż y w a n o lnianych nici, b a r w i o n y c h woskiem, p i w e m l u b szafra­ nem . ich D o n a j s t a r s z y c h f o r m zaliczyć należy także j e d n o ­ b a r w n e h a f t y r z e s z o w s k i e , złożone z m o t y w ó w m e a n d r y c z n y e h , a w y k o n a n e a t ł a s k i e m . Można j e b y ł o s p o t ­ kać w t e r e n i e jeszcze w p i e r w s z y c h l a t a c h p o o s t a t n i e j w o j n i e , n i e s t e t y t a pracochłonna t e c h n i k a zamarła już p r a w i e c a ł k o w i c i e . N a OpoLszczyźnie h a f t y atłaskiem o charakterystycznych kolistych motywach roślinnych r ó w n i e ż zanikły, a nadesłany n a k o n k u r s p r z e z W a l e s ką B-auoh c z e p e k d l a k u c h a r k i był już t y l k o nieudaną rekonstrukcją w z o r ó w z końca X I X w . nadesłane j e d n a k B 10 11 Znacznie lepiej przedstawiały się o d t w o r z o n e na częściach d a w n e g o s t r o j u l a ń c u s z k o w o - w o l u t o w e h a f t y l a s o w i a c k i e i biłgorajskie, nadesłane n a k o n k u r s p r z e z l a u r e a t k i d r u g i c h nagród: Marię Kozłową i Katarzynę Pańczyk z B a r a n o w a i Julię M a ł e k z C i o s n y o r a z ł a ń ­ c u s z k o w e i płaskie h a f t y w i l a m o w i c k i e s p o d O ś w i ę c i ­ m i a , łączone n a z a w i ą z k a c h do c z e p c ó w ze złotą l u b srebrną nicią. P r z e d s t a w i ł a j e n a k o n k u r s i e I r e n a B e n e k z C z e c h o w i c ( d r u g a n a g r o d a ) i Elżbieta C z y l o k z Z a b r z e g a { t r z e c i a n a g r o d a ) . W a r t o p r z y t y m podkreślić, iv w W i l a m o w i c a c h t r a d y c y j n y strój l u d o w y m a jeszcze ż y w e t r a d y c j e , n i e w y c h o d z ą c e j e d n a k poza obręb t e j miejscowości. D a w n e t r a d y c j e mają j e d n o b a r w n e , płaskie i ł a ń ­ c u s z k o w e h a f t y k u r p i o w s k i e P u s z c z y Białej o koli­ s t y c h i r o ż k o w y c h m o t y w a c h ( t z w . k o ł o i z i e l e ) , gęsto zapełniające p o w i e r z c h n i ę . N a k o n k u r s nadesłano k i l K a 1 2 104 współczesnych nogawki przykładów, które otrzymały wyróż­ n i e n i a , a koszula H a n n y Kaczyńskiej z Wielątek — t-zecią nagrodę. Do grupy nie starych, jednobarwnych zaliczyć trzeba piotrkowskie pują i obok jednak tego rawskie, haftów pierwotny, nadesłała jąc bardzo których geometryczny Dawne przykłady z względem Kurpiów W Czesławy niektórych również h a f t y wickiem, gdzie t z w . polskie odzieży czyły na k o n k u r s Jadwiga (uzyskując wyróżnienie) {trzecia światowej obserwuje W form t a k jest szycie Jadwiga się n a w r ó t z dostar­ Klewkowa Łukawska po d r u g i e j do Ło­ na częś­ t a k haftowaną okresie zdo­ należą np. w występuje Tarmanowska oraz nagroda).. współ­ Kadzidła). z starszych z płótna. K o s z u l ę Zielonej; s t r o j u , j a k też i k i l k u barwne, ciach wicza do haf­ dekoracyjnym, przykładem Konopki regionach uzysku­ Puszczy n a k o n k u r s były (koszula Przykład Jasienia, jednobarwnych czesnego przekształcenia z a r ó w n o bnictwa wystę­ 1 3 z płót­ zachowujących charakter . tradycje pod na opoczyńskie, pozostałości Bernacik skromnych przedstawiają haftów krzyżykowe: wielokolorowych, Helena wyróżnienie. tów, także z Ło­ wojnie rozszerzonej gamy k o l o r y s t y c z n e j haftów. O b o k k o l o r ó w t r a d y c y j n y c h : c z a r ­ nego, c z e r w o n e g o i białego p o j a w i ł y ty, zielony, doczny jest l i l i o w y , pomarańczowy. również w się: n i e b i e s k i , żół­ Podobny krzyżykowych proces w i ­ h a f t a c h n a płót­ n i e : opoczyńskich, p i o t r k o w s k i c h i r a w s k i c h . W i e l e p r z y ­ kładów 15 osób nadesłano na otrzymało konkurs. Spośród wyróżnienia, ska i M a r i a Rzepa z B i e l o w i e Wzbogacanie kolorystyczne a wykonawczyń Franciszka Dąbrow­ uzyskały t r z e c i e nagrody. i ornamentacyjne n a płótnie d a t u j e się m n i e j w i ę c e j od l a t s p r z e d szej wojny światowej, nych regionach. i coraz haftów z małymi wahnięciami Zjawisko t o idzie w większym rozpowszechnieniem białych o r a z cesji na m o t y w y były sobie parze ogólnej mody w roślinne. Popularność zwłaszcza symbole kwiatu z się haftów pierw­ w róż­ rozwojem roślinnych sztuce o k r e s u se­ w haftach róży o zdo­ bardziej �l u b m n i e j n a t u r a l i s t y c z n y c h kształtach, k w i a t u r u m i a n ka, niezapominajki, fiołka, goździka, winnych gron i różnych f o r m liści, bez których żaden o r n a m e n t r o ś ­ l i n n y n i e m ó g ł b y się obejść. P r o c e s o w i t e m u t o w a r z y ­ szyło w t y m czasie również w p r o w a d z e n i e n o w y c h r o z ­ w i ą z a ń t e c h n i c z n y c h , czego doskonałym p r z y k ł a d e m są w s p o m n i a n e już h a f t y ł o w i c k i e . Taką wielością f o r m , t e c h n i k i i k o l o r y s t y k i , jaką przedstawiły t a m t e j s z e h a f c i a r k i , n i e mógł się pochwalić n a k o n k u r s i e żaden i n n y r e g i o n . W ś r ó d l i c z n y c h eksponatów znalazły się w i ę c i t a k i e , w których i m p o n o w a ł u m i a r i porządek, c h a ­ r a k t e r y s t y c z n e d l a h a f t ó w z początku w i e k u , j a k toż i p r z e s a d n i e już d e k o r o w a n e w i e l o b a r w n e , płaskie i cie­ n i o w a n e h a f t y n a w e ł n i a n y c h , a k s a m i t n y c h , bądź a d a ­ m a s z k o w y c h s t a n i k a c h , r ę k a w k a c h , w e ł n i a n y c h pończo­ c h a c h . Ostatnią fazę — h a f t d r o b n y m i k o r a l i k a m i — p a c i o r k a m i reprezentowały e k s p o n a t y Jadwigi Tarmanowskiej. K o r a l i k i na wzór m o d y lansowanej przez żurnale z o s t a t n i e j ć w i e r c i ubiegłego w i e k u w p r o ­ w a d z o n o t u już w l a t a c h p i e r w s z e j wojny światowej, p o d o b n i e j a k w h a f t a c h n a ż y w o t k a c h cieszyńskich o r a z stanikach (zwanych potocznie gorsetami) z k r a k o w s k i e ­ go, czy P o d h a l a ( M a r i a Jamróz z L i p n i k — w y r ó ż n i e ­ nie i A n n a T r z e b u n i a z Zakopanego — trzecia n a g r o ­ da). S k o r o m o w a o g o r s e t a c h z w i e l o b a r w n y m i płaskimi h a f t a m i , t o t r z e b a zaznaczyć, że t r a d y c j e i c h obejmują zwłaszcza r e g i o n y Małopolski, poczynając o d z a c h o d ­ n i c h j e j krańców ( o k o l i c S t r z e m i e s z y c i C h r z a n o w a ) , g d z i e s z y t o j e do końca X I X w . z białego płótna, aż po w s c h o d n i e t e r e n y Z i e m i R z e s z o w s k i e j . N a k o n k u r ­ sie za bogato h a f t o w a n y a k s a m i t n y s t a n i k w y r ó ż n i e n i e 1 4 15 II. 9. F r a g m e n t haftu na mankiecie koszuli, otrzymała K a t a r z y n a P a l u c h z T y l m a n o w e j w Sądec­ k i e m . N a t o m i a s t odtworzoną f o r m ę t z w . o p l e c k a , n i e b ę ­ dącą j e d n a k kontynuacją t r a d y c j i , nadesłano z O p o l a . S t a r s z e s t a n i k i n a P o d h a l u z d o b i o n e były, t a k j a k s u k i e n n e p o r t k i , n a s z y c i a m i ze sznurków p a s m a n t e r y j ­ n y c h , czego przykłady z p ę t l i c o w y m i o r n a m e n t a m i , u z u ­ pełnionymi c e k i n a m i , nadesłały: w s p o m n i a n a w y ż e j A n ­ n a T r z e b u n i a i M a r i a L i z o ń ze S z c z a w n i c y . P o d o b n e w c h a r a k t e r z e są w i e l o b a r w n e , o motywach roślinnych (zwłaszcza r ó ż y ) h a f t y n a z a p a s k a c h i c h u s t a c h n a g ł o w ­ n y c h , w y k o n a n e ściegiem płaskim i c i e n i o w a n y m oraz i n n y m i : za — i p r z e d igłą, występujące współcześnie w niektórych r e g i o n a c h , zwłaszcza z a c h o d n i c h i p o ł u d ­ niowych, jak Wielkopolska, Opolszczyzna, Sądeckie (wspomniana K a t a r z y n a Paluch), Sieradzkie (wyróżnie­ n i a : M a r i a P a w l a k z S i e r a d z a i Stanisław P a w l a k z M o ­ nie). Ostatnią grupę k o l o r o w y c h haftów stanowią h a f t y n a s u k n i e , g ł ó w n i e n a góralskich c u c h a c h , s u k m a n a c h , p o r t k a c h , k a m i z e l a c h , których t r a d y c j a z d o b i e n i a z n a n a była już w X I X w . W n o w s z y c h c z a s a c h , zwłaszcza po d r u g i e j w o j n i e ś w i a t o w e j , d e k o r a c j a i c h uległa r o z b u ­ dowie, urozmaiceniu kolorystycznemu, a nawet tech­ n i c z n e m u . Szczególnie b o g a t o z d o b i o n e f o r m y spotyka się n a P o d h a l u , czego p r z y k ł a d e m b y ł y n a k o n k u r s i e c u c h a i p o r t k i w y k o n a n e przez Stanisława Budzyńskie­ go z B u k o w i n y Tatrzańskiej ( o t r z y m a ł za n i e pierwszą nagrodę). P i e r w s z ą nagrodę za h a f t n a k a f t a n i e i c i o s ­ k u ) otrzymała t a k ż e L u d w i k a Głuc z P o d e g r o d z i a . Poza t y m przyznano dwie drugie nagrody Zofii Szczepaniak ze S z c z a w n i c y (za 2 zapiąstk:, 2 k a m i z e l k i i g o r s e t ) i A n ­ d r z e j o w i C z e r n i k o w i z B u k o w i n y Tatrzańskiej (za c u - w y k . Helena Biernacik, Jasień, woj. piotrkowskie 105 �II. 10. H a f t p r z y k i e s z e n i g u n m a n y , w y k . F r a n c i s z e k J a n s , Z a b r z e ż k/Łącka, w o j . nowosądeckie. I I . 1 1 . Górna część p o r t e k , w y k . J a n P a n i a ł , Jabłonica, woj. krośnieńslkie. chę), o r a z pięć t r z e c i c h n a g r ó d : A n n i e A d a m c z y k (za k a m i z e l k ę ) , F r a n c i s z k o w i J a n c (za g u r m a n ę ) , M a r i i J a n s (za s p o d n i e ) — w s z y s t k i m z Z a b r z e ż a w Sądeckiem, o r a z F r a n c i s z k o w i C z e r n i k o w i z G ł o d o w s k i e g o W i e r c h u (za s p o d n i e ) i Bożenie K o w a l c z y k z D z i a n i s z a (za s p o d n i e ) . W y r ó ż n i e n i e w t e j g r u p i e o t r z y m a ł o 5 osób. W s p o m n i a ­ n e w y r o b y , z g o d n i e ze współczesną modą, odznaczają się wyrazistością i czytelnością m o t y w ó w i ż y w ą k o l o ­ rystyką. W ś r ó d h a f t o w a n y c h k a m i z e l e k precyzją w y k o ­ nania i b o g a c t w e m o r n a m e n t y k i zwracały uwagę prace Z o f i i S z c z e p a n i a k o r a z J a n i n y F a r o n z Zabrzeża ( w y ­ różnienie), n a t o m i a s t i n n e e g z e m p l a r z e n i e z a p r e z e n t o ­ w a ł y się n a j l e p i e j ze w z g l ę d u n a n i e s t a r a n n i e w y k o n a ­ n y h a f t o r a z złą jakość s u k n a , z k t ó r e g o u s z y t o częś­ ci s t r o j u . Ś w i a d c z y t o , ż e w y k o n a n o j e s p e c j a l n i e n a k o n k u r s l u b d l a zespołu f o l k l o r y s t y c z n e g o . G ó r a l e b o ­ w i e m , którzy w c i ą ż z a m a w i a j ą i noszą c y f r o w a n e p o r t ­ ki, nigdy by takich nie kupili. N a P o d h a l u , w Cieszyńskiem, Fszczyńskiem, K r a ­ k o w s k i e m , Rzeszowskiem, w Łowickiem, na K u j a w a c h , w W i e l k o p o l s c e , n a Śląsku D o l n y m , a częściowo i G ó r ­ n y m rozpowszechnione b y ł y różnego r o d z a j u hafty b i a ł e — o d płaskich, atłaskowych, w y p u k ł y c h , w a ­ ł e c z k o w y c h , d o d z i u r k o w a n y c h z obrzuitką i z a d z i e r g i w a n i e m p r z e c h o d z ą c y m w s n u t k i , pajączki, g i p i u r y i r i c h e l i e u . Najstarszą i c h f o r m ą b y ł y h a f t y n a s a m o d z i a ­ ł o w y m p ł ó t n i e l n i a n y m w y k o n a n e d r o b n y m i ściegami l u b h a f t e m płaskim l i c z o n y m , z d o b i ą c e k o s z u l e u ż y w a n e d o ślubu — zwłaszcza n a K u r p i a c h , G ó r n y m Śląsku, w Opoczyńskiem, n a P o d h a l u w Rzeszowskiem. T u i ó w d z i e p r z e t r w a ł y o n e jeszcze d o l a t d w u d z i e s t y c h bieżącego w i e k u . B a r d z o ładną koszulę t e g o t y p u z a ­ prezentowała n a k o n k u r s i e W i k t o r i a Puławska z M y s t k o w a S t a r e g o n a K u r p i a c h , o t r z y m u j ą c z a nią pierwszą nagrodę. B i a ł e , płaskie h a f t y o b o g a t y c h w y c h i roślinnych n a k o s z u l a c h i 106 motywach chustkach kwiato­ nagłow- n y c h występowały przede w s z y s t k i m w s t r o j u k r a k o w ­ s k i m , g d z i e h a f t o w a n o t a k samo r ó w n i e ż f a r t u c h y . P o d k o n i e c X I X w . p o d o b n e h a f t y płaskie o m o ­ t y w a c h roślinnych zaczęły się p o j a w i a ć n a f a r t u c h a c h również w i n n y c h regionach zachodniej i południowej P o l s k i . Stały się o n e p o p u l a r n e p r z e d p i e r w s z ą wojną światową, czego echa p r z e t r w a ł y do dziś m i ę d z y i n n y ­ m i n a K u j a w a c h , Pałukach, G ó r n y m Śląsku i w W i e l ­ k o p o l s c e . T a k i e p r z y k ł a d y zaprezentowała Klementyna W i t u c k a z S z u b i n a n a P a ł u k a c h ( t r z e c i a n a g r o d a ) , oraz Z o f i a S z m a j d a z G a j ó w k i n a K u j a w a c h , która o t r z y m a ­ ła z a d w a czepce i f a r t u c h drugą nagrodę. H a f t y n a fartuchach bywały niejednokrotnie rozbudowane i w i e ­ le m n i e j i s z y c h i większych e l e m e n t ó w t w o r z y ł o ciągły l u b p r z e r y w a n y , s z e r o k i pas p o n a d i c h dolną krawędzią. Wykorzystanie ściegów p o z w a l a j ą c y c h n a s w o b o d ­ n e p r o w a d z e n i e igły p o płótnie d a w a ł o h a f c i a r k o m z n a ­ c z n e m o ż l i w o ś c i d o b o r u i k o m p o z y c j i m o t y w ó w , często o giętkich, o p ł y w o w y c h , w i j ą c y c h się l i n i a c h , t a k c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y c h d l a o r n a m e n t ó w roślinnych. W i d a ć to n a p r z y k ł a d z i e k o p i i s t a r e g o czepca k u j a w s k i e g o , którą wykonała wyróżniona R e g i n a M a j c h r z a k z Włocławka. I n w e n c j a h a f c i a r e k w i d o c z n a j e s t szczególnie w haf­ tach ażurowych: d z i u r k o w a n y c h , s n u t k o w y c h , r i c h e l i e u , m e r e ż k o w y c h , których p o j e d y n c z e o k a z y nadesłało w i e ­ le k o b i e t , p r e z e n t u j ą c p r z y k ł a d y z P o d h a l a , K r a k o w s k i e ­ go, Pszczyńskiego, Cieszyńskiego, Ł o w i c k i e g o , K u j a w . Zapożyczenie haftu angielskiego od zawodowych h a f c i a r e k j a k o j e d n e j z f o r m z d o b i e n i a płóciennych częś­ ci l u d o w e g o s t r o j u o d b y w a ł o się p o c z ą t k o w o nieśmiało, w połączeniu z p r o s t y m i t e c h n i k a m i , j a k ścieg o k r ę t k o wy i płaski, s t o p n i o w o jednak zaadaptowano ściegi trudniejsze: zadziergiwane, pajączfcowe i s n u t k i , które ostatecznie zdecydowały o charakterze haftu niektó­ rych regionów. Wprowadzono też h a f t y maszynowe (Podhale) o szeroko r o z b u d o w a n y c h m o t y w a c h . Z a p r e ­ zentację t a k z d o b i o n e j współczesnej b l u z k i , stanowią- �cej część o b e c n e g o s t r o j u g ó r a l s k i e g o Stanisława C u ­ k i e r z Z a k o p a n e g o otrzymała drugą nagrodę, a L u d ­ w i k Żegliń — wyróżnienie. P o d o b n i e przedstawiała się s p r a w a z b i a ł y m i h a f ­ t a m i n a t i u l u w s t r o j u dzierżackim, s z a m o t u l s k i m i l u ­ buskim (międzyrzecko-babimojskirn)gdzie zdobione n i m i czepce, j a k n a K u j a w a c h i P a ł u k a o h , p r z e t r w a ł y w s t r o j u r e g i o n a l n y m d o o s t a t n i c h czasów, chociaż u l e g ­ ły z n a c z n e j m o d y f i k a c j i . Wyszły natomiast z codzien­ n e g o użycia w i e l k o p o l s k i e hafty snutkowe , aczkol­ w i e k istnieją jeszcze k o b i e t y umiejące j e w y k o n y w a ć . W g r u p i e t i u l o w y c h h a f t ó w w i e l k o p o l s k i c h , pałuckich i k u j a w s k i c h d r u g i e n a g r o d y za w y s o k i p o z i o m t e c h ­ niczny i kompozycję m o t y w ó w otrzymały: J a n i n a Foł­ t y n , K u n e g u n d a K r z y ż a n i a k , Józefa M o l e k , Elżbieta K e l ­ l e r i Z o f i a S z m a j d a , n a g r o d y t r z e c i e : P e l a g i a Glapińska, H e l e n a G r y g i e l , Pelagia Pietrzak, A n i e l a Wełnińska, K l e ­ mentyna W i t u c k a , Irena Najdek, M a r i a Szewczyk; przy­ z n a n o też 14 w y r ó ż n i e ń . W i c h h a f t a c h dominują b u ­ dowane z d r o b n y c h elementów m o t y w y k o l i s t e w i e l o p l a t o w y e h k w i a t ó w , rozczłonkowanych l u b p i e r z a s t y c h liści, w y k o n a n e r ó ż n y m i t e c h n i k a m i , łącznie z o b r z u c a ­ n i e m d z i u r e k ściegiem o k r ę t k o w y m . N a t o m i a s t cerowa­ n i e n a t i u l u występuje g ł ó w n i e n a c z e p c a c h k u r p i o w ­ s k i c h . P o j a w i a j ą się w n i c h n i e r z a d k o m o t y w y g e o m e ­ t r y c z n e , w odróżnieniu od roślinnych, które dominują w t i u l o w y c h h a f t a c h ż y w i e c k i c h , złożonych z elemen­ t ó w sprawiających w r a ż e n i e l e k k i c h i z w i e w n y c h n a d u ­ żych p o w i e r z c h n i a c h c h u s t , o c h t u s , zapasek i k r e z . Ż y ­ wieckim haftom przyznano 3 nagrody trzecie (Marii B y r c z , M a r i i Dędys i H e l e n i e P i n d e l z S o p o t n i M a ł e j ) oraz 7 wyróżnień. l s 1 9 J a k w y n i k a z t e g o przeglądu, k o n k u r s p o t w i e r d z i ł duże z r ó ż n i c o w a n i e f o r m i t e c h n i k h a f c i a r s k i c h w s k a l i k r a j u , chociaż n i e dał pełnego o b r a z u . N i e w s z y s t k i e b o w i e m w a r i a n t y zostały nadesłane; t y m n i e m n i e j p o ­ z i o m z e b r a n y c h p r a c b y ł w y s o k i . J u r y spośród 493 n a ­ desłanych eksponatów odrzuciło 100, z p o w o d u n i e d o ­ t r z y m a n i a w y m o g ó w r e g u l a m i n o w y c h , j a k też n i s k i e g o poziomu technicznego i artystycznego. Wśród z a k w a l i ­ fikowanych okazów znalazły się ( w y m i e n i a m kolejno w e d ł u g i l o ś c i ) : k o s z u l e i b l u z k i , czepce, f a r t u c h y , c h u s t ­ k i , g o r s e t y , h a l k i , k r y z y i kołnierze, s p o d n i e , k a f t a n y i k a m i z e l e , g u n i e , spódnice i i n n e . N a j w i ę c e j p r z y k ł a ­ d ó w p o c h o d z i ł o z K u j a w , bo aż 35 s z t u k s t r o j u , p o d w a ­ dzieścia parę z W i e l k o p o l s k i , Pałuk, Opoczyńskiego, P o d ­ hala, n a j m n i e j z Sieradzkiego, K r a k o w s k i e g o , bo t y l k o p o j e d y n c z e okazy. S p o r o p r z y t y m b y ł o o d t w o r z o n y c h części strojów, n i e używanych już n a w s i , lecz n o s z o ­ n y c h p r z e z zespoły r e g i o n a l n e i e s t r a d o w e , p r z e z co uległy n a w e t s z t u c z n i e w p r o w a d z o n e j m o d y f i k a c j i bądź zafałszowaniu ( n p . w p r z y p a d k u o p o l s k i e g o c z e p k a d l a k u c h a r k i i oplecka). U c z e s t n i c y k o n k u r s u p o c h o d z i l i z różnych s t r o n k r a ­ j u . Istniała j e d n a k duża d y s p r o p o r c j a w l i c z b i e r e p r e ­ zentantów poszczególnych r e g i o n ó w . T a k n p . K u j a w y r e p r e z e n t o w a ł o aż 21 osób, K a s z u b y i Opoczyńskie — po 15 osób, Pałuki — 11 osób, W i e l k o p o l s k ę , K u r p i e P u s z c z y B i a ł e j , Ż y w i e c k i e — o d 8 do 10 osób, Ł o w i c k i e — 5 osób, a K r a k o w s k i e , Biłgorajskie, Sądeckie i o k o l i ­ ce W a r s z a w y , Spisz, W i l a m o w i c e , S i e r a d z k i e t y l k o p o ­ j e d y n c z e osoby. O g ó ł e m w z i ę ł o udział w k o n k u r s i e 216 Juczestników, w t y m 10 mężczyzn. Osób u r o d z o n y c h p o d r u g i e j w o j n i e b y ł o 24, n a t o m i a s t z końca ubiegłego w i e k u — 2 k o b i e t y ; p r z e w a ż a ł a z a t e m średnia g e n e r a ­ cja i l u d z i e u r o d z e n i p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą . To rozeznanie w w i e k u uczestników rzucić może nieco światła n a stopień p r z y w i ą z a n i a do t r a d y c j i , k o ­ r z y s t a n i a z p r z e k a z ó w s t a r s z y c h . Decydującą rolę w kształtowaniu a u t e n t y c z n y c h haftów i strojów r e g i o n a l ­ n y c h o d g r y w a p r z e z n a c z e n i e i c h n a użytek w ł a s n y l u b środowiska. K i e r u n e k z m i a n j e s t b o w i e m w ó w c z a s i n ­ n y aniżeli w t e d y , g d y sporządza się j e d l a o d b i o r c y m i e j s k i e g o , gdyż uzależniony j e s t o d f u n k c j i u ż y t k o w e j d a n e j części u b i o r u , która w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e l u d o ­ w e j była n a ogół i s t o t n i e j s z a o d d e k o r a c y j n e j . Tymcza­ s e m n a współcześnie z m o d e r n i z o w a n y c h częściach s t r o ­ j u ludowego, zarówno rozmieszczenie, j a k i kształtowa­ n i e h a f t u w y n i k a j ą c e niegdyś p r z e d e w s z y s t k i m z j e g o f u n k c j i zanikło p r a w i e zupełnie n a r z e c z s t r o n y d e k o ­ r a c y j n e j i e s t e t y c z n e j ; zatraciła się też f u n k c j a s p o ­ łeczna i s y m b o l i c z n a h a f t u . W y s t ę p u j ą c e w n i m m o ­ t y w y i k o l o r y s t y k a są już t y l k o p o w i e l a n y m elemen­ tem zdobniczym, dobieranym zgodnie z i n d y w i d u a l n y ­ m i u p o d o b a n i a m i w y k o n a w c y . Tego t y p u przykłady w i ­ d o c z n e były m i ę d z y i n n y m i n a o p l e c k u i c z e p e c z k u o p o l ­ s k i m , n a k o s z u l i męskiej z o k o l i c J u r k o w a (nowosądec­ k i e ) , noszonej r z e k o m o w X I X w . , n a k o s z u l i k r a k o w ­ s k i e j w y k o n a n e j p r z e z autorkę z Pszczyńskiego, n a c h u s t ­ ce z P e ł t ( K u r p i e P u s z c z y B i a ł e j ) , n a k o ł n i e r z y k u i k o ­ szuli z Szadka z o k o l i c y Łomży i Kadzidła (na K u r ­ piach) i w i e l u eksponatach odrzuconych przez j u r y . K o n k u r s n i e poszerzył w i s t o t n y sposób naszej w i e ­ d z y o przeszłości. N i e w i e l e b o w i e m p r z e d s t a w i o n o n a n i m eksponatów, które można zaliczyć do a u t e n t y c z n e g o p r z e k a z u f o r m d a w n i e j s z y c h . S z k o d a więc, że p o d e j m u ­ jąc t a k o g r o m n y wysiłek o r g a n i z a c y j n y n i e r o z s z e r z o ­ n o p r o g r a m u k o n k u r s u n a t y l e , b y pozyskać istniejące jeszcze o r y g i n a ł y d a w n e g o h a f t u p r z e t r w a ł e w t e r e n i e . Z a k i l k a l a t m o ż e i c h j u ż n i e być... W nadesłanym m a t e r i a l e d o m i n o w a ł y h a f t y i częś­ ci s t r o j u , które są jeszcze u ż y w a n e n a w s i i k t ó r e w y ­ k o n u j e się w o b e c n y c h czasach. Szczególnie b o g a t o p o d t y m w z g l ę d e m w y p a d ł o Opoczyńskie prezentując duży z e s t a w k o s z u l , p o d o b n i e j a k K u r p i e Puszczy B i a ł e j ; Ł o w i c k i e dostarczając różne części s t r o j u , d a l e j C i e s z y ń ­ s k i e ze s w y m i ż y w o t k a m i i B e s k i d Śląski z k o s z u l a m i i kabotkami, Sieradzkie z zapaskami, Szczawnickie — z p o r t k a m i i k a m i z e l a m i , G ó r n y Śląsk — z z a p a s k a m i . Interesujące b y ł y r ó w n i e ż h a f t o w a n e części s t r o j u , w y ­ k o n y w a n e d l a z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h i różnego r o ­ d z a j u wystąpień r e g i o n a l n y c h ( n p . h a f t y ż y w i e c k i e , są­ d e c k i e , niektóre podhalańskie, s p i s k i e , o r a w s k i e , l i m a ­ n o w s k i e , łąckie). Ostatnią g r u p ę wśród nadesłanych e g z e m p l a r z y z a j ­ mują t e , które w y k o n u j e się d l a szerszego o d b i o r c y , n i e ­ k o n i e c z n i e z w i ą z a n e g o z określonym r e g i o n e m , t r a k t u ­ jącego h a f t y j a k o r o d z a j pamiątki l u b ładny p r z e d m i o t c o d z i e n n e g o użytku. M a m t u t a j n a myśli p r z e d e w s z y s t ­ k i m k u j a w s k i e f a r t u c h y , złotem h a f t o w a n e czepce k a ­ s z u b s k i e , kołnierze i k r e z y k u j a w s k i e c z y k a l i s k i e i t p . K o n k u r s , z g o d n i e z p r z y j ę t y m i założeniami, p o z ­ w o l i ł w y p o w i e d z i e ć się współczesnym h a f c i a r k o m . P r z y ­ niósł też k o p i e z a b y t k o w y c h okazów. W y k a z a ł zatem, że umiejętności h a f t o w a n i a n i e zaginęły w t e r e n i e . N a i l e j e d n a k prezentują o n e s t a n z a c h o w a n i a t r a d y c y j n e ­ go h a f t u n a częściach s t r o j u noszonego w Polsce i w j a ­ k i m s t o p n i u jest on w y k o r z y s t y w a n y , pytania te po­ zostały bez o d p o w i e d z i . 107 �II. 12. K o s z u l a m a s k a , d r e l i c h , w y k . A n n a R u a k a , J a w o r z y n k a , w o j . b i e l s k i e . I I . 13. K o s z u l a b o b i e c a , l e n , n o s z o n a w l a t a c h 1860—1919, w y k . M a r i a K o z ł o w a , B a r a n ó w , w o j . s a n d o m i e r s k i e . P R Z Y P I S Y J a n M a n u g i e w i c z , Polskie stroje ludowe, [album] Ł ó d ź 1954. Atlas Polskich Strojów Ludowych — poszczegól­ n e z e s z y t y z a w i e r a j ą k o l o r o w e t a b l i c e prezentujące s t r o ­ je opisywanej grupy etnograficznej. H a f t ludowy (Katalog wystawy), M u z e u m Etno­ g r a f i c z n e w T o r u n i u , T o r u ń 1979, s. 6. M a r i a Przeździecka, Zagadnienie genezy haftów kaszubskich, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R. 12, 1958 n r 3. s. 131—150. Eugeniusz Frankowski, Złotogłowie kaszubskie, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R. 8, 1954 n r 3, s. 148—161. Barbara Bazielich, Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, B y t o m 1973. t e j ż e , Z badań terenowych nad cieszyńskim haf­ tem ludowym, K a t o w i c e 1958; tejże, Z badań tereno­ wych nad haftem ludowym w powiecie bielskim, Ka­ t o w i c e 1962. J a d w i g a Ś w i ą t k o w s k a , Strój łowicki, [ w . ] Atłas Polskich Strojów Ludowych, Mazowsze i Sieradzkie, z 2, L u b l i n 1953; A n i e l a Chmielińska, Księżacy i ich strój, W a r s z a w a 1930. Barbara Bazielich, Ludowe wyszycia techniko, krzyżykową na Śląsku, B y t o m 1966, s. 141—142. Franciszek K o t u l a , S t r ó j rzeszowski, [ w . ] Atłas Polskich Strojów Ludowych; Małopolska, z. 3, L u b l i n 1951; tenże, S t r ó j łańcucki, tamże, z. 4, L u b l i n 1955. N a k o n k u r s ogłoszony w 1974 r. p r z e z M u z e u m O k r ę g o w e w R z e s z o w i e n i e nadesłano a n i j e d n e g o i n ­ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 Fot. B. teresującego p r z y k ł a d u współcześnie w y k o n a n e g o h a f t u z t e g o r e g i o n u ; p o r . Haft ludowy i koronka w woje­ wództwie rzeszowskim, ( k o m e n t a r z w y s t a w y oprać. A n ­ n a T a r g o ń s k a ) , R z e s z ó w 1975. W s p o m i n a o n i c h O. K o l b e r g , Mazowsze. Obraz etnograficzny, t . 1—4, K r a k ó w 1885—1888; K . W ó j c i c k i , Kurpie — Gocie, Zarysy domowe, W a r s z a w a 1842; M . Ż y w i r s k a , Hafty Kurpiowskie Puszczy Białej, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R. 2, 1948 n r 2, s. 25—34; tejże, Strój Kurpiowski Puszczy Białej ( w : ) Atlas Polskich Strojóu: Ludowych, Mazowsze i Sieradzkie z. 1, L u b l i n 1952. J a n P i o t r D e k o w s k i i , Strój piotrkowski, (w:) Atłas Polskich Strojów Ludowych, Mazowsze i Sieradzkie, z. 3, L u b l i n 1954; J a n i n a K r a j e w s k a , Strój opoczyński, tamże, z. 4, L u b l i n 1956. B a r b a r a B a z i e l i c h , Ludowe stroje siewiersko-b%dzińskie, ( k a t a l o g w y s t a w y „ S t r ó j z a g ł ę b i o w s k i " ) Będzin 1971. Franciszek K o t u l a , Strój rzeszowski, op. c i t . A n n a K o w a l s k a - L e w i c k a , Haft biały na Podhalu, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R. 1 1 , 1957 n r 4, s. 229—24S. A d a m G l a p a , Strój dzierżacki, ( w : ) Atłas Polskich Strojów Ludowych, W i e l k o p o l s k a , z. 2, L u b l i n 1953; t e n ­ że, Strój międzyrzecko-babimoski, tamże, z. 4, L u b l i n 1956. H a l i n a M i k u ł o w s k a , Strój kujawski, tamże, z. 3, L u b l i n 1953. A d a m G l a p a , S t r ó j szamotulski, tamże, z. 1, L u b ­ l i n 1952. 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 t a 19 Olechnicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8174e4483619dbdabb6f3a310c28ef7a.pdf 2d72542fa8c977e3c22b045ec296cde6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3802 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource haft ludowy Kurpie - haft ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3567 Title A name given to the resource Hafty kurpiowskie w Puszczy Białej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,2; s.25-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text H A F T Y KURPIOWSKIE PUSZCZY BIAŁEJ RYC. 1 Obszar objęty jedną nazwą Kurpiów, dzielący się zasadniczo na d w i e puszcze: Zieloną i Białą, posiada w i c h obrębie wyraźne g r u p y , zróżnicowane niektóry­ m i o b j a w a m i życia k u l t u r o w e g o . W y n i ­ ka to z całego zespołu wpływów, j a k i m podlegały i podlegają poszczególne ob­ szary Puszczy. Do t y c h przejawów nale­ żeć będzie na terenie g r u p y pułtuskiej Puszczy Białej c h a r a k t e r y s t y c z n y strój kobiecy, wyrosły niewątpliwie ze s t a r y c h t r a d y c j i k u r p i o w s k i c h . Posiada o n swo­ iste cechy, różniące go od ubiorów no­ szonych w o k o l i c a c h Myszyńca, Kadzi­ dła, N o w o g r o d u , czy wreszcie O s t r o w i a Mazowieckiego. Ubiór t e n występuje zasadniczo na terenie czterech p a r a f i i w p o w i e c i e pułtuskim: O b r y t e , Pniewo, W o l a M y s t k o w s k a i Porządzie. Częściowo p i z e n i k a do w s i pogranicznych. N i e i n ­ teresuje nas w tej c h w i l i cały strój; prag­ n i e m y zająć się wyłącznie b o g a t y m haf­ tem pokrywającym kołnierz, m a n k i e t y i ramiona koszul k o b i e c y c h . Haft ten rozwinął się i skrystalizował w początkach dwudziestego wieku. U t r z y m a n y był w dwóch b a r w a c h : czer­ wonej i czarnej, p r z y c z y m b a r w a czarna odgrywała jedynie rolę podkreślającą r y ­ sunek. Zasadniczą była b a r w a czerwona. Haft t e n w y k o n y w a n o bawełną, zwaną tu g u r e m , choć już w l a t a c h dwudzies­ t y c h naszego stulecia k u p o w a n o po­ wszechnie 'w t y m celu bawełenkę D.M.C. N r 25. W okresie bezmała l a t czterdziestu, aż do w y b u c h u d r u g i e j w o j n y światowej styl tego haftu rozwinął się, dojrzał 25 �*^Jrfc» *•' ryc. г i wreszcie zmienił. Swój p u n k t k u l m i n a ­ cyjny, jeśli chodzi o bogactwo motywów, u m i a r p r o p o r c j i i harmonię barwną prze­ chodził w latach d w u d z i e s t y c h naszego stulecia. W początkach l a t trzydziestych następuje powiększanie motywów, przy jednoczesnym zagubieniu czystości r y ­ sunku, usuwanie p r a w i e całkowite bar­ w y czarnej, a powiększenie płaszczyzn zahartowanych grubą nicią czerwoną, co powoduje zatarcie konturu rysunku. Haft w t e d y nabiera c h a r a k t e r u bez­ kształtnej, niepokojącej plamy. O hafcie t y m pisano n i e j e d n o k r o t n i e . Już Kazimierz W ó j c i c k i ) w 1842 r o k u , potem K o l b e r g ) mówią, że kobiety puszczańskie noszą koszule wyszywane czerwonym g u z e m ) . Wzmianki u Wój­ cickiego nie są wyraźnie umieszczone w terenie. M ó w i on w p r a w d z i e o K u r ­ p i a c h - Gociach w dobrach b i s k u p i c h , a więc jest t u m o w a o Puszczy Białej — j?dnak o której jej części nie w i e m y . K o l b e r g znów wiąże haft j e d y n i e ze stro­ j e m k o b i e c y m o k o l i c Myszyńca i Ostro­ łęki, a więc Puszczy Zielonej; nie wspo­ m i n a natomiast o hafcie, opisując strój k o b i e c y ,,od Pniewa i Porządzia". Już w czasach współczesnych pisała o t y m hafcie Schrammówna ), Orynżyna ), wreszcie w o d d z i e l n y m o p r a c o w a n i u Se­ weryn Udziela ). Zarówno krótkie w z m i a n k i , j a k i szersze p u b l i k a c j e nie wyczerpały zagadnienia, dając, n i e k i e d y , wręcz sprzeczne i m y l n e informacje. Udziela np. umieszcza hafty tej g r u p y x 2 3 4 5 6 26 Mmff jfrmk-Tf-Hr a,» f^aiik,r, r l l , . w Puszczy Zielonej, a w y t w o r y hafciar­ skiego ośrodka w Gładczynie i d e n t y f i ­ kuje z o r y g i n a l n y m i h a f t a m i l u d o w y m i . Orynżyna zaś t w i e r d z i , że „na K u r p i a c h właściwych, p o t o m k o w i e d a w n y c h k m i e ­ ci b a r t n y c h n i e zdobią s w y c h ubiorów haftami. Znane w h a n d l u hafty, p o d na­ zwą k u r p i o w s k i c h , pochodzą z obszaru sąsiedniego, zamieszkałego przez t. zw. „Goci". Tymczasem K u r p i a n k i o b u Puszcz zdobiły swoje koszule haftem, zaś grupa pułtuska powstała ze wspólnych t r a d y c j i kurpiowskich. Schrammówna znów, omawiając techni­ kę tego haftu, p o m i j a charakterystyczne j e j cechy i nie w i a d o m o dla czego, t. zw. przez miejscowe h a f c i a r k i k o ł a nazywa rozetami. W s w y c h rozważaniach trzymać się bę­ dę podziału Puszczy Białej na d w i e gru­ p y terenowe, zwąc haft z o k o l i c O b r y t e ­ go, Pniewa, Ciołkowa, Rząśnika, Porzą­ dzia, W o l i M y s t k o w s k i e j , Wielątek, Dąbro­ w y , czy W y p y c h — p u ł t u s k i m , zaś 7 o k o l i c Poręby, T r z c i a n k i , Knurówca, U d r z y n k a , Bud Brańszczykowskich, Białe­ go Błota, czy O s u c h o w e j — o s t r ó w s к i m. W s z y s t k i e dotychczasowe omó­ w i e n i a i w z m i a n k i dotyczą j e d y n i e haf­ tów g r u p y pułtuskiej. Nigdzie natomiast nie m a m o w y o hafcie g r u p y o s t r o w s k i e j , z północno-wschodniej części Puszczy Białej, a dopiero poznanie okazów z o b u t y c h grup da możność przeprowadzenia dokładnej analizy i w y s n u c i a p e w n y c h wniosków. �NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY HAFCIARSKIE. 0 3 1 а а а ю 14 4 3 V V V 1й 12. 16 45 f Г 5 17 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. I i % > , , \ . \ 16 Dziurka Dziurka Kulasiki Kutasik Kulas — Kulas z Pającek obdzierzgnięta napowietrzna łańczuszkowy p i e s k i zakręcone gromadkami 19 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. Zielko Kołtuniarzyk Ocka Widełki — d z i o b k i Krzyżówka Scytki przetykane-drabka Scyciki Tak, j a k już wspomniałam, cały strój, a więc i będący jego częścią składową haft, wyrósł z d a w n y c h t r a d y c j i k u r p i o w ­ skich. Wśród najstarszych okazów, po­ chodzących z ostatnich dziesiątków ubie­ głego stulecia, nie natrafiłam jednak na hafty całkowicie czerwone, o których wspominają najstarsi badacze. Przeciw­ nie, są to hafty bądź całkowicie białe, bądź j e d y n i e podkreślone nitką niebies­ ką, czy czerwoną. Najstarsze z n i c h po­ chodzą z g r u p y o s t r o w s k i e j i z u w a g i na swoją prostotę — zdają się być p u n k t e m wyjściowym dla r o z w o j u późniejszych, bogatych, d w u b a r w n y c h haftów g r u p y pułtuskiej. W najstarszych koszulach hafty znaczą nieśmiałym r y s u n k i e m jedynie wąski koł­ nierzyk i m a n k i e t y ( o b s y t k i). Płótno 2.0 15. 16. 17. 18. 19. 20. Śprechy Strupki Pacek Kluski Kłosy Wiatracek przeznaczone na haft musiało być j a k n a j bardziej równe i gładkie i dlatego już w początkach dwudziestego w i e k u tkane na bawełnianym postawie, wreszcie ba­ wełną wątczone. Kołnierz i m a n k i e t y , przeważnie j e d n a k o w e j pięciocentymetrowej szerokości, w y k r a w a n o z płótna podwójnie złożonego, p o c z y m obie części zszywano i odwracano na drugą stronę, l i n i ę obwodową, w odległości pół cm o d brzegu kołnierza czy m a n k i e t u , przyszy­ w a n o następnie równym stebnem, „aby się trzymało k u p y " . Chodziło, b o w i e m , 0 to, aby m a n k i e t był s z t y w n y i nie z w i ­ jał się na przegubie ręki, a kołnierzyk lówno „ s t o j a i " . U s z t y w n i a n o je więc stebnem, białą nicią bawełnianą (ryc. 7). 1 tu zda się być p u n k t wyjściowy prze­ kształcenia u t y l i t a r n e g o ściegu stebna: s t e g n ó w k i — w element zdobniczy. 27 �W kołnierzu i m a n k i e c i e stegnówka obiegała t y l k o trzy s t r o n y płaszczyzny, pozostawiając wolną jedynie tę stronę, która miała być złączona z resztą k o s z u l i . ( M a n k i e t p r z y s z y w a n o do rękawa ozdob­ n y m ściegiem krzyżykowym l u b małymi, rytmicznie znaczonymi punktami, wyko­ n a n y m i ściegiem atłaskowym). Wzdłuż t y c h trzech brzegów rozwijał się n a j ­ prostszy ornament l i n e a r n y . Składał się o n z podwójnego, l u b częściej potrójnego, szeregu stegnówki, przedzielonej linią w y ­ pukłą, uzyskaną przez włożenie pomiędzy obie w a r s t w y płótna grubej n i c i l n i a n e j i ostebnowania jej z dwóch stron, albo pizez w y s z y c i e dużymi, p o j e d y n c z y m i ściegami к u 1 a s i к ó w (ryc. 3). N i e k i e ­ dy znów wąski, zaledwie półcentymetrow y pasek między rzędami stegnówki w y ­ pełniały male d z i u r k i obdzierzg n i ę t e l u b s t r u p k i (ryc. 5). W r o ­ gach kołnierza układano z dziurek obdzierzgniętych mały pięciopłatkowy k w i a t e k - k o ł o (ryc. 4). 1 I Iw. S U • ¿ W układzie motywów na kołnierzu i m a n k i e t a c h różnice są n i e w i e l k i e . Je­ d y n i e w rozszerzonych n i e k i e d y rogach kołnierza p r z y b y w a nieśmiałe koło ota­ czające dziurki obdzierzgnięte, czy s t r u p k i . Czasem nawet nieuporządkowana g r u p k a dziurek. Zdobienie ramienia, roz­ wijające się wzdłuż l i n i i łączącej rękaw z koszulą, jest także bardzo skromne i spotykane już t y l k o na koszulach g r u p y pułtuskiej, j e d n a k z zastosowaniem iden­ tycznego układu elementów, j a k n a k o ­ szulach o s t r o w s k i c h . I t a k na pochodzącej z początków dwudziestego w i e k u k o s z u l i Józefy Skoczeń z Wielątek N o w y c h , choć haft kołnierza i mankietów jest już d w u b a r w n y , na r a m i e n i u , pomiędzy d w o m a rzędami stegnówki, m a m y j e d y n i e zwy­ kłe k u l a s k i , t y p o w e d l a g r u p y ostrow­ skiej. W ramach omówionych elementów, a więc: stegnówki, kulasików, strupków, d z i u r k i obdzierzgnięte], rzadko łańcusz­ ka, obracała się cała koncepcja k o m p o ­ zycyjna hafciarek puszczańskich g r u p y o s t r o w s k i e j na przełomie dwudziestego w i e k u . R y t m i k a uzyskana przez staranne wykonanie poszczególnych motywów i równo odmierzony odstęp pomiędzy 3 �szeregami, oraz p l a s t y k a 'płaszczyzny, osiągnięta przez nić włożoną między sze­ r e g i stegnówki — to główne, najprostsze środki w y r a z u artystycznego w początko­ wej fazie rozwoju haftu o m a w ia ne j grupy. W s z y s t k i e te elementy weszły przeważ­ nie w rozwiniętej f o r m i e do haftu g r u p y pułtuskiej. Drogę e w o l u c j i t y c h elemen­ tów znaczą h a f t y białe — pułtuskie. Po­ zostały one w ubiorze k o b i e c y m jeszcze w t e d y , k i e d y już w pełni rozwinął się haft d w u b a r w n y — czerwono-czarny. Stoso­ w a n o go, b o w i e m , do k o s z u l ślubnych, a niektóre k o b i e t y nie chciały mieć k o ­ l o r o w e g o h a f t u na kołnierzu. „Czerwone przy t w a r z y — to m a r n i e " — mówiła m i jedna z gospodyń z W o l i M y s t k o w s k i e j — i u w s z y s t k i c h k o s z u l miała kołnierze haftowane nicią t y l k o białą, zaś m a n k i e ­ t y czerwono-czarną. . W koszulach g r u p y pułtuskiej „moda" nakazywała, aby kołnierz i m a n k i e t y były szersze. Zwiększała się więc płaszczyzna przeznaczona do haftu. Ilość d a w n y c h motywów n i e wystarczała. To też po­ większono obwód d z i u r k i obdzierzgniętej, r o z b u d o w a n o k w i a t e k - koło przez do­ robienie wokół środka ściegiem dzierzgan y m l i n i i o b w o d o w e j l u b małych płatków ściegiem atłaskowym. Poza t y m , w po­ szerzonym pasie między stegnówkami, przybył n o w y m o t y w w y k o n a n y atłask i e m : t. zw. k ł o s y . Przykładem tego może być haft na k o s z u l i ślubnej M a r i a n ­ n y Pęk z O b r y t e g o z 1912 r o k u (ryc. 1, 2). Stegnowka, choć jeszcze bardzo w y ­ raźna, schodzi do r o l i w y d z i e l a n i a płasz­ czyzn o r n a m e n t o w a n y c h . Jest ona rów­ nież k o n t u r e m całej k o m p o z y c j i , co jesz­ cze wyraźniej występuje w bogatszych, nieco późniejszych haftach białych — pułtuskich. M a n k i e t , już szerokości oko­ ło 10 cm, wypełnia k o m p o z y c j a bardziej s k o m p l i k o w a n a (ryc. 8, 9, 10). T r z y rzędy stegnówki, obiegając go z trzech stron, dzielą jego powierzchnię linią poziomą na pola ornamentacyjne, zaś linią póło­ krągłą urozmaicają r y s u n e k i stanowią obramienia dla rozrastających się kół, które zaczynają odgrywać bardziej do­ minującą rolę w hafcie g r u p y pułtuskiej. 10 �Powiększają' się r o z m i a r y k o l a przez roz­ budowę jego części składowych. W o k o ł o ażurowego środka, obwiedzionego w ma­ łym odstępie szeroką linią dzierzganą, p o j a w i a się rząd strupków. Pomiędzy pół­ k o l a m i wypełniają pustą przestrzeń małe z i e 1 к a zaznaczone zaledwie d w i e m a l i ­ n i a m i s p i r a l n y m i i trójkątnym pączkiem. 16 15 14 12 W t y m samym czasie, obok t a k skom­ plikowanego haftu , białego panuje wszechwładnie haft k o l o r o w y . W zebranym materiale t r u d n o jest wskazać drogę e w o l u c y j n e g o przejścia od haftu białego do czerwono-czarnego. Łat­ wiej, zdaje się, można ją uchwycić w roz­ w o j u k o m p o z y c j i motywów, gdyż spoty­ ka się czasem hafty, gdzie środek koła w y k o n a n y jest nicią białą, reszta jednak haftu jest czerwona, podkreślona linią czarną. T a k i m przejściowym okazem mo­ że być haft na m a n k i e c i e z Wielątek D u ­ żych (ryc. 11). M a n k i e t jest jeszcze sto­ s u n k o w o wąski, k o l a n i e w i e l k i e , rysu­ nek d e l i k a t n y i wyraźny, k r z y ż ó w k a zamykająca całość k o m p o z y c j i p r z y p o m i ­ na t a k charakterystyczne dla haftów os­ t r o w s k i c h k u l a s i k i , choć uzyskane i n n y m ściegiem. W miarę rozrostu koła, przez dodawanie n o w y c h elementów, gdy za­ czyna ono zdobywać samodzielną rolę w b u d o w i e k o m p o z y c j i , hafciarka wypeł­ nia lukę p o m ę d z y poszczególnymi koła­ m i już s p o t y k a n y m w hafcie białym z i e 1k i e m. Powoli te d w a nowe m o t y w y : koło, l u b półkole i ziele, rozrastając się, zdobywają dominującą rolę w hafcie o . w u k o l o r o w y m i decydują o jego charak­ terze. I c h liczne w a r i a n t y stanowią o bo­ gactwie i różnorodności hal tu. Inne, bo­ w i e m , n o w e elementy, których p r z y b y ­ wa coraz więcej, j a k : k l u s k i , w i a ­ t r a c z k i (wykonane atłaskiem), p i e s ­ ki zakręcone, kulasy, pajączki (szyte łańcuszkiem), o c k a , k o ł t u n i ar z y k , d z i o b k i czy krzyżówka, w y k o n a n e j e d n y m , dużym ściegiem, uzu­ pełniają już t y l k o kompozycję hafciarską. Stegnówka, która w hafcie k o l o r o w y m pozostaje zawsze białą, schodzi do pod­ rzędnej r o l i , wyłącznie pomocniczej. Za­ m y k a pola ornamentacyjne i jednocześ­ nie j e przedziela. �Rozbudowa koła pociąga za sobą wzbogacenie jego części składowych. W e ź m y dla przykładu koło na m a n k i e ­ cie z Rząśnik (ryc. 19). Zaczynając od środka wokoło d z i u r k i obdzieizgniętej szerokim ściegiem m a m y ocka, p o t y m łańcuszek, s c y c i k i , k o l t u n i a r z y k , łańcu­ szek i śprechy,- czasem z a m y k a koło koł­ t u n i a r z y k , czy s t r u p k i ułożone w g r o ­ m a d к i . Małe zielko rozrasta się w sa­ modzielne i duże z i e l e , ze s k o m p l i k o ­ w a n y m p ą с к i e m . Czasem ziele jest w wazonie. Pomimo takiego wzbogace­ nia r y s u n k u haftu, założenie k o m p o z y ­ cyjne pozostaje nadal linearno-ciągłe. J e d y n i e kołnierz, z u w a g i na jego rolę w stroju, ma stale symetralną budowę ornamentu, choć l i n i a łącząca oba jedna­ k o w e m o t y w y , umieszczone w rogach kołnierza, jest zawsze ciągła (ryc. 20,21). Układ motywów na kołnierzu i man­ k i e t a c h tej samej k o s z u l i nie łączy wspól­ na zasada kompozycyjna. Obie części • worzą oddzielne całości, trzymając się przy t y m p e w n y c h u s t a l o n y c h kanonów, wynikających z i c h przeznaczenia. N a mankiecie — obsytce, którego szerokość sięga n i e k i e d y 10 cm, zawsze jest zacho­ w a n a szeregowość układu zdobienia. Biała stegnówka, obiegająca go z trzech stron, n i k n i e wobec przewagi barwnej m o t y ­ wów. Szeregowość ta jest często podkre­ ślana układem k i l k u ciągów różnych motywów, z b u d o w a n y c h jedne nad d r u ­ g i m i , a rozdzielonych stegnówka (ryc. 16, 17). Jeśli n a w e t na kompozycję składać się będą trzy koła, półkola, czy t r z y zie­ la, to najczęściej j e d n a k o w e j wielkości i identyczne w układzie. Zamykać ]ę bę­ dzie biegnący górą i dołem szereg к zyżówek, pajączków, piesków zakręconych czy strupków. Rzadko, i to w starszych robotach, układ haftu zamknięty jest z trzech stron, jak to w i d z i m y na r y c . 11 i 12. M a n k i e t u w i d o c z n i o n y na r y c . 15 jest w s w y m układzie rzadko s p o t y k a n y . W zasadzie całość haftu na mankiecie c z y n i wrażenie w y c i n k a jakiegoś szlaku. 21 20 19 Symetryczna b u d o w a o r n a m e n t u na kołnierzu w hafcie k o l o r o w y m występuje dużo wyraźniej, aniżeli w hafcie białym. Dzieje się to z p o w o d u rozrostu w y m i a - 18 �RYC. 22 rów kołnierza, którego szerokość docho­ dzi do 15 cm, a co za t y m idzie, powięk­ sza się p o w i e r z c h n i a jego rogów, roz­ łożonych z o b u stron t w a r z y . Dawne, nie­ śmiałe kółeczko z dziurek obdzierzgnięt y c h rozrasta się w s k o m p l i k o w a n e koło 0 średnicy p r a w i e 5 c m z d w o m a z i e l a m i po b o k a c h ; t o znów hafciarka daje t r z y mniejsze koła — n i e k i e d y zróżnicowane wielkością i w z o r e m — albo duże ziele z małymi w i a t r a c z k a m i z o b u stron, czy wreszcie pół l u b ćwierć koła, w odpo­ w i e d n i m układzie elementów zdobni­ czych. Jednak l i n i a o b w o d o w a ornamen­ tu, zamykająca całość r y s u n k u , która jednocześnie wiąże obie s t r o n y kołnie­ rza, podkreśla stale założenie ciągłości kompozycji. Powoli jednak szerokość kołnierza zmusza do poszerzenia linii wiążącej. Jeszcze na kołnierzach z W i e lątki (ryc. 20, 21), o mniejszej szerokości, wystarcza l i n i a półkoli, czy piesków za­ kręconych, ale już na p r z e d s t a w i o n y c h na r y c i n i e 22, 23 p r z y b y w a rząd ziel o w y ­ bujałym r y s u n k u . Rzadko można spot­ kać kołnierz, gdzie zdobione są jedynie jego r o g i . L i n i a łącząca na r a m i e n i u rękaw z ca­ łą koszulą najbardziej narzuca układ ciągły k o m p o z y c j i . Jest to więc najczęś­ ciej szereg półkoli o d s t r o n y rękawa 1 drobniejszy m o t y w krzyżówki, pającz­ ków, czy kulasików od strony ramienia. D w a rzędy stegnówki na szwie dzielą obie części. Pomysłowość i fantazja hafc i a r k i — k o m p o z y t o r k i znajduje w y r a z w układzie elementów zdobniczych każ­ 32 dego półkola. Widziałam w O b r y t e m koszulę posia­ dającą haft składający się z 19 półkoli i w każdym układ elementów hafciar­ skich był i n n y , choć w i e l ­ kość i c h była ta sama. W pierwszych, nawcześniejszych haftach koloro­ w y c h nić czerwona rysowa­ ła jedynie kompozycję, w późniejszych zakładała ca­ łe płaszczyzny liniami — jedna o b o k d r u g i e j — ściegu łańcuszkowego l u b pojedyn­ czego. D a w n a krzyżówka czy p i e s k i za­ kręcone, poprzednio w y k o n a n e jedną l i ­ nią, po t y m składały się z trzech l u b czte­ rech szeregów. Kompozycja z r y s u n k o w o k r e s k o w e j staje się płaszczyznową. Co­ raz mniej widoczna jest powierzchnia płótna z a k r y w a n a przez haft. Wyraźnie to w i d z i m y , choćby zestawiając rysunek h a f t u n a r y c . 11, z ryc. 18 i 23. W pierw­ szej fazie tego przejścia nić czarna w y d o ­ b y w a k o n t u r r y s u n k u . Z a n i k a ona jednak w Haftach z ostatnich l a t przed wojną, wobec czego następuje zupełna zmiana założenia r y s u n k o w e g o d a w n y c h kompo­ zycji h a f c i a r s k i c h , tak drobiazgowych i precyzyjnych. Przy w y k o n y w a n i u haftu posługiwano się następującymi ściegami: a 11 a s к oV/ у m, ł a ń c u s z k o w y m , wreszcie pojedynczym. Atłaskiem w y k o n y ­ w a n o : śprechy, s c y c i k i , k l u s k i , strupki, czy pączki zielu; łańcuszkiem: p i e s k i za­ kręcane, k u l a s y , pajączki; p o j e d y n c z y m : ocka, drabkę, d z i o b k i , krzyżówkę, kołt u n i a r z y k . Rzadko używano ściegu, któ­ r y czynił wrażenie luźnej stegnówki. O t a ­ czano n i m jako linią czarną, p i e s k i za­ kręcone. Zasady haftu znała każda kobieta w miejscowościach gdzie był noszony. Jednak wyjątkowo zdolne h a f c i a r k i — k o m p o z y t o r k i były bardzo cenione i dą­ żeniem każdej k o b i e t y puszczańskiej b y ­ ło mieć koszulę przez n i e wykonaną. D a w n i e j następowało t o drogą zwykłej, sąsiedzkiej, czy przyjacielskiej przysługi. W ostatnich latach przed wojną, w i e l e �dziewcząt — być może pod wpływem hafciarskiego oś­ rodka w Gładczynie — trak­ towało haft, jako uboczne zajęcie zarobkowe. N a j t r u d n i e j może jest wy­ śledzić, jaką drogą powsta­ wała koncepcja twórcza haf­ c i a r k i . Podstawą był zawsze haft w i d z i a n y na innej ko­ szuli, który podobał się da­ nej kobiecie. G o t o w a była w t e d y iść do i n n e j w s i odle­ głej o k i l k a kilometrów, aby koszulę pożyczyć i wzór przehaftować. Mając przed sobą wzór, przenosiła kompozycję z jednej k o s z u l i na drugą nie p r z y pomocy r y s u n k u t y l k o licząc mozolnie poszczególne ściegi, a n a w e t n i t k i płótna. N a j p i e r w w y k o ­ nywała stegnówkę, p o t y m obliczała do­ kładnie odstępy pomiędzy m o t y w a m i l i ­ cząc n i t k i , czy też składając płótno i za­ łamując go w t y m miejscu, gdzie miał być dany m o t y w . Załamaniem płótna w y ­ szukiwała także środek koła. Budowała koło zawsze zaczynając od środka i do­ dając następnie poszczególne pierścienie k o m p o z y c j i . Dlatego też analizując koło, w i d z i m y , że jego układ mógł być zamk­ nięty p o p r z e d n i m l u b jeszcze wcześniej­ szym pierścieniem. Rzadko wzór był nie­ w o l n i c z o naśladowany, dlatego trudno było znaleźć d w i e koszule zdobione iden­ t y c z n y m haftem. Już w czasie przeno­ szenia wzór przeważnie ulegał m o d y f i ­ kacji. Do najzdolniejszej h a f c i a r k i , któ­ rą ceniły k o b i e t y danej w s i , czy nawet parafii, schodziły się sąsiadki haftować swoje koszule i słuchały j e j rady przy układaniu, czy zmianie w z o r u . T u dopie­ ro, w gronie i n n y c h haf ciarek, decydo­ wano, czy w d a n y m m i e j s c u haftu lepiej dać wiatraczek, czy kulas. W t y c h właś­ nie w a r u n k a c h powstawały liczne w a ­ r i a n t y zasadniczych motywów i i c h ukła­ du; w t a k i m właśnie momencie wola twórcza a n o n i m o w e j a r t y s t k i decydo­ wała jaką „modą" będą haftowane koszu­ le w d a n y m okresie. Indywidualność hafciarki najwyraźniej, gdy zestawimy występuje d w a hafty R Y C . 23 o t y c h samych m o t y w a c h , p o t r a k t o w a ­ n y c h zupełnie inaczej. W e ź m y d w a koł­ nierze: ryc. 22 i 23. K o m p o z y c j a kołnie­ rza r y c . 22 jest r y s o w a n a d e l i k a t n i e , j a k g d y b y cienką igłą; strzeliste ziele p r z y p o m i n a anemiczną roślinę w y h o d o ­ waną bez słońca. Tymczasem haft n a koł­ nierzu r y c . 23 jest z w a r t y i rozłożysty; w y c i n e k koła jest z b u d o w a n y z m o c n y c h , grubą, śmiałą kreską nałożonych elemen­ tów; jędrne ziele, j a k g d y b y wyrosłe na tłustej, żyznej glebie. T o samo da się p o ­ wiedzieć p r z y zestawieniu t y c h samych elementów, wziętych z poszczególnych haftów i t y m się może tłumaczy wraże­ nie niezwykłej różnorodności i bogactwa wzorów p r z y ograniczonej liczbie ście­ gów. Jest rzeczą niewątpliwą, że dopiero ze­ branie większej ilości okazów z każdej wsi, da możność przeprowadzenia syste­ m a t y k i t y c h haftów, a n a w e t p o z w o l i w y ­ odrębnić pewne g r u p y o i m t y l k o właś­ c i w y c h i n t e r p r e t a c j a c h poszczególnych motywów. Narazie, kończąc swoje u w a ­ gi, muszę podkreślió, że piękno h a f t u za­ leżało n i e t y l k o o d układu motywów, de­ l i k a t n e j , cienką nitką w y k o n a n e j l i n i i r y s u n k u , czy wreszcie z h a r m o n i z o w a n i a barwnego. Niemałe znaczenie posiadało również staranne w y k o n a n i e , przez któ­ re haft nabierał pełnię efektu artystycz­ nego. To też stosowana później grubsza nić, pośpiech, a co za t y m idzie, niedo­ kładność w y k o n a n i a wpłynęły na obni­ żenie wartości a r t y s t y c z n e j o s t a t n i c h haf­ tów pułtuskich. 33 �V/ c h w i l i obecnej, g d y cały ubiór gru­ py pułtuskiej stał się już t y l k o r e k w i z y ­ tem, w y j m o w a n y m ze skrzyń na u r o ­ czystości, znikła właściwa rola haftu. Już w latach trzydziestych, w w y n i k u u t w o ­ rzenia wspomnianego ośrodka hafciar­ skiego w Gładczynie, haft ten wyszedł poza r a m y stosowania go jedynie w zdo­ P R Z Y 1. W ó j c i c k i - K a z i m i e r z , K u r p i e — Gocie. Z a r y ­ d o m o w e , r o k 1842, t o m . I I I , str. 200. 2. K o l b e r g O s k a r . M a z o w s z e , 1856, t o m I V , str. 8 1 . 3. W ó j c i c k i pisze: „koszule białe, c i e n k i e , płó­ cienne, w y s z y w a n e p r z y kołnierzu, ramiączkach i rękawach c z e r w o n y m guzem (sznurkiem)'. .lost t u n a p e w n o omyłka, czy w d r u k u , czy też s imego autora. Dotychczas, bowiem, na K u r sy S P I S R y c . 1. — W i e ś O b r y t e . 1912. H a f t biały. R y c . 2 — W i e ś O b r y t e . 1912. H a f t biały. R y c . 3. — Wieś T r z c i a n k a , p o w . Ost rów M a z . W y k . K u r o w s k a o k . 1890 r . H a f t biali/. R y c . 4. — Wieś Białe Błoto, p o w . O s t r ó w M a z . W y k . D e l u g a M a r i a n n a o k . 1897 r. H a f t biały. R y c . 5. — W i e ś Białe Błoto, p o w . O s t r ó w M a z . W y k . D e l u g a M a r i a n n a o k . 1897 r. H a f t Biały. R y c . 6. — W i e ś T r z c i a n k a , p o w . O s t r ó w M a z . W y k . K u r o w s k a o k . 1890 r. H a f t biały z f r a g m e n ­ tem czerwonym. R y c . 7. — Wieś C i o t k o w o , p o w . Pułtusk. W y k . D z i a d a k M a r i a n n a o k . 1910 r. H a f t biały. R y c . 8. — W i e ś C i o ł k o w o — Z a m b s k i , p o w . P u ł ­ t u s k . W y k . B i e r n a c k a A l e k s a n d r a o k . 1912 r. H a f t biały. R y c . 9. — W i e ś W i e l ą t k i . p o w . Pułtusk. Haft biały. R y c . 10 — W i e ś Wielątki, p o w . Pułtusk. Haft biały. R y c . 11. — W i e ś W i e l ą t k i . p o w . Pułtusk, ( t a b l i ­ ca b a r w n a ) . R y c . 12. — Wieś Rząśnik, p o w . Pułtusk. H a f t c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. b i e n i u koszul. Z w a b i o n e możnością za­ r o b k u , zdolniejsze h a f c i a r k i w y k o n y w a ­ ły na sprzedaż s e r w e t k i , obrusy, chus­ teczki, a n a w e t całe suknie, zdobiąc j e t y m haftem. W y r o b y te były p o t y m sprzedawane w sklepach przemysłu l u ­ dowego i stały się z czasem popularne w całej n i e m a l Polsce. P I S Y: p i a c h bawełnę nazywają g u r e m , a n i e g u z e m . 4. Schrammówna H e l e n a . S z t u k a l u d o w a i j e j z n a c z e n i e d l a k u l t u r y a r t y s t y c z n e j . W i l n o , 1939. str. 62. 5. Orynżyna J a n i n a . Przemysł l u d o w y w Polsce. W a r s z a w a , 1937, str. 84, 85. 6. U d z i e l a S e w e r y n . H a f t y k u r p i o w s k i e . K r a ­ ków, 1936. R Y C I N : ca R y c . 13. — W i e ś Rząśnik, p o w . Pułtusk, ( t a b l i ­ barwna). R y c . 14. — W i e ś W i e l ą t k i , p o w . Pułtusk. czerwony, fragmenty czarne. Haft R y c . 15. — W i e ś W o l a M y s t k o w s k a , p o w . P u ł ­ tusk. H a f t c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 16. — W i e ś Rząśnik, p o w . c z e r w o n y f r a g m e n t y czarne. R y c . 17. — Wieś W i e l ą t k i , p o w . ca b a r w n a ) . R y c . 18. — W i e ś Rząśnik, p o w . c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 19. — W i e ś Rząśnik, p o w . c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 20. — W i e ś W i e l ą t k i , p o w c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. Pułtusk. Haft Pułtusk, ( t a b l i ­ Pułtusk. Haft Pułtusk. Haft Pułtusk. Haft R y c . 21. — W i e ś W i e l ą t k i , p o w . Pułtusk. H a f t c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 22. — W i e ś Rząśnik, p o w . Pułtusk. Haft c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 23 — W i e ś Rząśnik, p o w . Pułtusk. Haft czerwony, f r a g m e n t y czarne. LES .BRODERIES DE K U R P I E D A N S L A P U S Z C Z A BIAŁA. Les b r o d e r i e s de K u r p i e a p p a r t i e n n e n t a u x p l u s belles e n P o l o g n e . L ' a u t e u r r e t r a c e l e u r développem e n t au c o u r s d u X X - e siěcle en faisant r e s s o r t i r d e u x g r o u p e s : c e l u i de Pułtusk et c e l u i d'Ostrów. Ces b r o d e r i e s sont exécutées en t r o i s c o u l e u r s ; b l a n c h e , n o i r e et r o u g e ; o n les t r o u v e s o u v e n t sur les cols et les m a n c h e t t e s des chemises de femme. L ' a u t e u r s u i t le développement de l a c o m p o s i t i o n des b r o ­ deries et la signiíication des motiís íespectifs d ' o r n e m e n t a t i o n d e p u i s l e u r debut j u s q u ' a u s t y l e p l e i n e ment développé, q u i á l ' h e u r e a c t u e l l e , change de caractére. L ' a u t e u r c i t e e n o u t r e les c o n d i t i o n s q u i i n f l u e n t sur le développement des b r o d e r i e s de K u r p i e et n o u s a p p r e n o n s a i n s i a c o n n a i t r e l'iniíiat i v e créatrice des brodeuses. 34 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6db4e5d269bc05d4ffaac3f034e989b.pdf 07cd53b0c6b8ebe8355217c838503fd8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6254 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource wizualność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5831 Title A name given to the resource Harmonia mundi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 kilka reflesji o obrazowaniu Stanisława Fijałkowskiego Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.100-109 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Harmonia mundi Kilka refleksji o obrazowaniu Stanisława Fijałkowskiego 2003 roku odbyła się w Muzeum Narodo­ wym w Poznaniu wielka retrospektywna wystawa dzieł Stanisława Fijałkowskiego, na której zgromadzono 367 obrazów, kilkadziesiąt ry­ sunków i 45 grafik komputerowych.1 Ten imponujący pokaz obejmujący 55 lat pracy twórczej, stał się świa­ dectwem dochodzenia artysty do własnych wyborów, uobecnił i unaocznił summę dokonań współczesnego malarza, samoistność jego sztuki podlegającej ciągłym metamorfozom, stale zaskakującej, zmiennej, zawsze poszukującej, „prostej” i wyrafinowanej zarazem. Eks­ pozycję otwierały prace najwcześniejsze: martwe natu­ ry, obrazy aranżowane kubistycznie, imaginacyjne wi­ zerunki poetów, Macierzyństwo, inspirowana sztuką Picassa Kobieta z pająkiem, kompozycje z chmurą; na­ stępnie przewijały się ciągi płócien z kulami, skrzydła­ mi, „figurami” abstrakcyjnymi oraz dzieła naznaczone szczególną poetyką i metaforą: Autostrady, studia talmudyczne, epitafia dla zmarłych osób, prace z lat sta­ nu wojennego i wreszcie przedstawienia „żywej geo­ metrii” i krystalicznie czyste Obrazy dla Walerii, a tak­ że liczne akwarele, akryle, oleje malowane na przeło­ mie XX i XXI wieku. Stanisława Fijałkowskiego ukształtowało środowi­ sko łódzkie i jego wywodząca się z dwudziestolecia międzywojennego awangardowa tradycja. Uważamy to określenie za w pełni zasadne, ponieważ to, co w ja­ kiejś epoce zaistniało jako nowe, kontrowersyjne, re­ wolucyjne, po pewnym czasie wchodzi do kanonu sztuki i zaczyna funkcjonować jako kolejne ogniwo tradycji. Twórcy będący animatorami nurtów awan­ gardowych, a zwłaszcza ich następcy, którzy stawiali sobie nowe pytania, podlegali stale konieczności od­ nowy; w ten sposób innowacja stawała się warunkiem egzystencji sztuki, artysta zaś - synonimem innowato­ ra. Fijałkowski studiował w Państwowej Wyższej Szko­ le Sztuk Plastycznych w Łodzi w latach 1946-1951. Był uczniem Stefana Wegnera, Ludwika Tyrowicza (w jego pracowni uzyskał dyplom z grafiki) i przede wszystkim Władysława Strzemińskiego, artysty wiel­ kiego talentu, rzetelności i bezkompromisowości, ani­ matora życia artystycznego, twórcy teorii unizmu, au­ tora fundamentalnych książek: Teoria widzenia i Kom­ W pozycja przestrzeni. Obliczenia rytmu czasoprzestrzennego (napisanej wspólnie z Katarzyną Kobro). Jego nieprze­ ciętna umysłowość i osobowość odcisnęły piętno na środowiskach Wilna, Krakowa, Warszawy i Łodzi i wy­ warły istotny wpływ na układ sił w plastyce dwudzie­ stolecia międzywojennego. Strzemiński był mistrzem, koryfeuszem, promotorem wielu młodych artystów, także Stanisława Fijałkowskiego, który zawsze wyrażał się o nim z szacunkiem, podziwem i wdzięcznością. Tu na marginesie warto przypomnieć, że licznych twórców, którzy mieli wielkich poprzedników, doty­ ka pewien syndrom - charakterystyczny zespół obja­ wów nazwanych przez Harolda Blooma „lękiem przed wpływem” przejawiającym się w stosunku ucznia do mistrza (a słowo „wpływ” już u św. Tom a­ sza z Akwinu znaczyło „posiadanie władzy nad kimś innym”). Młody artysta, pisarz, muzyk, u progu życia wchodzi zwykle w obszar już ukształtowany przez in­ nych; taki twórca (u Blooma: poeta) jest często „ska­ zany na to, by poznać swoje najgorętsze tęsknoty po­ przez świadomość istnienia innych jaźni" i sam odnaj­ duje siebie w cudzym ingenium. Dla niego nawet ci mistrzowie, którzy dawno umarli, na inny sposób cią­ gle jeszcze żyją, budząc zachwyt, ale i lęk, poczucie zagrożenia własnej autonomii.2 Niektórzy artyści nie potrafią wyzwolić się z tego „uwięzienia”, inni zaś po okresie terminowania wybijają się na niepodległość, tym bardziej że zasób i stan środków artystycznych nieustannie się zmienia. Fijałkowski uniknął pułapki „lęku przed wpływem”. W latach młodzieńczych świadomie przyswoił sobie lekcję łamanej perspektywy kubizmu oraz konceptów polskiej awangardy poszukującej nowych wartości „czystej formy” opartej na wyrafinowanej grze układów plastycznych, wszelako z biegiem lat skutecznie spraw­ dzał swoją siłę w coraz to innych mutacjach indywidu­ alnego obrazowania wywiedzionych z poszukiwania własnej prawdy, z wiedzy, intuicji, przeżycia intelektu­ alnego i duchowego, a także wewnętrznego nakazu moralnego i poczucia spraw ostatecznych. Lata 1951­ 1956, kiedy to sztukę usiłowano zdominować politycz­ nie i wpasować ją w doktrynę ideologiczną, uważał właściwie za stracone. Samookreślił się około 1960 ro­ ku. Strzemiński, który prowadził na łódzkiej uczelni za­ jęcia z historii sztuki, zasad formy i kompozycji, grafiki funkcjonalnej i projektowania przestrzennego, był dlań niekwestionowanym autorytetem. Do czasu. W 1948 roku Fijałkowski namalował Pejzaż morski będący wy­ raźnym śladem, a nadto wierną pamiątką unistycznej koncepcji swego nauczyciela, natomiast dużo później, bo w 1980 roku, poświęcił jego pamięci zupełnie inne płótno: Hommage d Władysław Strzemiński, w którym podjął osobisty dialog z dawnym mistrzem. Po latach przypomniał czas studiów i powiedział o nowych fascy­ nacjach i impulsach, które odmieniły jego malarstwo. Strzemiński podkreślał rolę świadomości, ale wykluczał 100 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty intuicję i odcinał się od metafizyki. To on „nauczył mnie precyzji budowania obrazu, odpowiedzialności za formę i szacunku wobec racjonalnych motywów dzia­ łalności twórczej. Tym zasadom pozostałem wierny do dziś. Zdałem sobie jednak sprawę, że w sztuce ważne są nie tylko przesłanki racjonalne. Wytłumaczalne. Iść dalej w kierunku, który wskazywał Strzemiński, za nie­ wątpliwie szczytowymi osiągnięciami unizmu, było niepodobna, bo dalej mogło być tylko dalsze lub bliż­ sze powtarzanie. W tym miejscu szczególnie dla mnie inspirujące okazały się prace Carla Gustava Junga na temat symboli, mitów, nieświadomości indywidualnej i kolektywnej. Psychoanaliza, której wpływ jest tak bardzo widoczny w twórczości surrealistów, otworzyła przede mną możliwości spotęgowania procesów twór­ czej wyobraźni. Od Strzemińskiego nauczyłem się więc logiki konstruowania obrazu, od Junga - zrozumienia, czym może być symbol w malarstwie, i uświadomiłem sobie, jak wielka i bogata jest psychika człowieka i jak sztuka może pomóc w jej penetracji. To połączenie Strzemińskiego i Junga wydawało mi się frapujące i niezwykłe, kryjące wiele niespodzianek, otwierające nową drogę dla twórczej inicjacji. Strzemiński wyma­ gał wyłącznie formy jednoznacznej; w moim malar­ stwie próbuję konstruować formę, która jest wieloznaczna.”3 W ten sposób Fijałkowski nie ograniczył się do zagadnień czysto teoretycznych czy estetycznych, przekroczył zastane autorytety, ustalił zasadę własnego widzenia, a zarazem wszystkie swoje wysiłki skupiał na prowadzeniu myśli. W liście przesłanym mi w 1996 roku artysta dodał jeszcze kilka uwag o rozumieniu sztuki abstrakcyjnej. Napisał wówczas, że wbrew postulatom zgłaszanym przez europejską awangardę o uwolnieniu się od ja­ kichkolwiek przedstawień i znaczeń „Intuicyjnie wie­ działem, że abstrakcyjna forma malarska nie jest jed­ nak pozbawiona znaczeń i daje się interpretować. Dla­ tego zainteresowała mnie forma jako symboliczny wy­ raz treści zawartych w doświadczeniu indywidualnym i zbiorowym ludzkości. To naturalnie znaczyło, że obok Strzemińskiego moim mistrzem stał się z jednej strony Jung, a z drugiej Kandinsky; nie można też było przejść obojętnie obok doświadczenia surrealistyczne­ go w poezji i malarstwie. Dlatego moja twórczość wy­ chodzi od jakiejś tradycji konstruktywistycznej, ale obejmuje też doświadczenie ekspresjonizmu i nadrealizmu.” Artysta przypomniał, że wystawia obrazy razem z konstruktywistami, geometrystami, nadrealistami, metaforystami, a nawet „romantykami”, „co wcale nie powinno dziwić. [Jednak] akcentuję nie tyle uczucio­ we aspiracje i sposób działania, ile związki formy tych obrazów z nieświadomością, poprzez stosowanie formy otwartej, a nie jednoznacznej (ilustracyjnej) i nadanie jej charakteru symbolicznego. Moje obrazy są, najogól­ niej wyrażając się, medytacyjne. Są one próbą dostrze­ żenia za trywialnością życia rzeczywistości subtelniej­ 101 • HARMONIA MUNDI szej, duchowej, otwierania się na nią poprzez wolny, spontaniczny gest i pobudzoną wyobraźnię”.4 O sztuce Fijałkowskiego napisano wiele artykułów, esejów, wstępów do katalogów, a on sam udzielał też wywiadów i opublikował wiele tekstów, w których ob­ jaśniał sens swojej twórczości i opowiadał o inspira­ cjach czerpanych ze światowego dziedzictwa kulturo­ wego. Wiadomo, że uzyskał świetne przygotowanie teoretyczne i filozoficzne, dogłębnie poznał m.in. sztu­ kę i myśl Paula Klee, Juana Miró, Pieta Mondriana, Kazimierza Malewicza, Wassilego Kandinskiego, któ­ rego teksty tłumaczył: Punkt i linia a płaszczyzna i O duchowości w sztuce; spolszczył też Świat bezprzed­ miotowy Malewicza (przekład jeszcze nieopublikowany). Nieustannie żywi się myślą filozoficzną, antropo­ logią kultury (bliski jest mu Mircea Eliade), wyobraź­ nią literacką, mitologią, tradycją judeochrześcijańską, Biblią, Talmudem, Kabałą, nawiązuje do pierwiastków duchowości dalekowschodniej, m.in. kaligrafii złożo­ nej z symbolicznych znaków zapisywanych płynną, niesymetryczną kreską. Pociąga go też magia liczb, owych podstawowych pierwiastków porządkujących przestrzeń Ziemi i kos­ mosu. Ich potęga wyraża siłę wszechświata i ludzkich idei. Poszczególne liczby stanowią symboliczne odpo­ wiedniki m.in. absolutu, nieskończoności, centrum bytu, twórczej prasiły, aktywnej zasady istnienia, dnia, światła, objawienia (liczba 1); elementu żeńskiego, nocy i śmierci, przejścia między jednym a drugim sta­ nem, między sacrum a profanum (liczba 2); inkarnacji ducha w materii, bóstwa, świętości, nieba, Słońca, ognia, czynnika męskiego, natchnienia, szczęścia, medytacji (liczba 3); rozumu, logiki, pełni, treści, wo­ li, mądrości, sprawiedliwości, tolerancji, materii, czte­ rech stron świata, pór roku, żywiołów, temperamen­ tów (liczba 4); kosmosu, stworzenia, czasu, przestrze­ ni, boskości, równowagi, spokoju, porządku i dosko­ nałości (liczba 7). Sam artysta potwierdził, że „N aj­ większy wpływ na moją sztukę mają: filozofia, religia, metafizyka, nauka o symbolach. Jeśli chodzi o inne dziedziny, to dużą rolę, choć nie bezpośrednią, odgry­ wa muzyka, której dużo słucham i nagrywam. Czasem nieuświadomione myśli, które pojawiają się podczas słuchania muzyki, nieoczekiwanie owocują w obrazach”.5 Tak wyposażony w doświadczenia przekazy­ wane przez pokolenia Fijałkowski tworzy sztukę, któ­ ra jest szczególną formą filozofowania, dotykającą te­ go, co niedotykalne, niewidzialne, przezroczyste, i sta­ wia pytania, które, podobnie jak pytania filozofii, są zawieszone poza czasem. Dzieje wszelakich kunsztów wskazują, że od naj­ dawniejszych czasów artyści mieli do dyspozycji ogromny zasób, swoisty „magazyn” wędrujących przez wieki motywów, toposów, archetypów wzajem się przenikających i integrujących w swojej genetycznej wspólnocie. Pisał o tym Cyprian Norwid. Analizując �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty • HARMONIA MUNDI Stanisław Fijałkowski Autostrada XIII olej 1974 Stanisław Fijałkowski Granatowa szarfa olej 2001 Stanisław Fijałkowski N a śmierć kardynała linoryt 1981 102 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty • HARMONIA MUNDI Stanisław Fijałkowski Pejzaż morski olej 1948 Stanisław Fijałkowski grafika komputerowa 2001 Stanisław Fijałkowski Krew Abla olej 1967 103 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty • HARMONIA MUNDI Stanisław Fijałkowski Obraz dla Walerii akryl 1992 Stanisław Fijałkowski Piękny prawdomówny linoryt 1973 Stanisław Fijałkowski grafika komputerowa 2002 104 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty • HARMONIA MUNDI Stanisław Fijałkowski Kubistyczna martwa natura z głową murzyna olej 1948 Stanisław Fijałkowski grafika komputerowa 2002 105 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM • HARMONIA MUNDI Aleksandra Melbechowska-Luty genezę powstania różnych sztuk i rzemiosł, poeta się­ gał do pierwocin, do źródeł artyzmu, szukał „prototy­ pów formy” i tropił ich „wygłos pierwszy”. Uważał, że już te pierwotne zalążki artyzmu miały znaczenie sym­ boliczne i były wszystkim ludom przynależne. Sądził, że wszelkie sztuki są pokrewne, „wzajemnie są sobie zarę­ czone”, duchowo pojednane. Ich geniusz, piękno i roz­ wój są rezultatem wytężonej pracy, dziełem rąk i umy­ słów ludzkich, wszelako u swych praźródeł wykwitały przede wszystkim „z twórczego Słowa [...], a więc ich pierwogłosy i pierwokształty były dziełem boskiego Objawienia”.6 Jednak szeroko dostępna wiedza o tym bogactwie symboli (które są uzmysłowionymi archety­ pami) rodzi też pewne niebezpieczeństwa. Uporczywe nawiązywanie, powtarzanie i przekształcanie tradycyj­ nych motywów obrazowych, jak też przywłaszczanie przez artystów rozmaitych „materiałów wizualnych” sprawia, że owe „powtórki z przeszłości” często zmie­ niały ikoniczne bogactwo w repertuar „pustych form”, zwietrzałych stereotypów, nic nieznaczących gestów, bo nie każdy cytat z dzieła innego sztukmistrza pocią­ ga za sobą przeniesienie znaczeń lub odkrywanie ich na nowo7 (chociaż i tak się zdarza, jeśli taki zabieg jest świadomy, zamierzony lub składany w hołdzie innemu twórcy). Skaza eklektycznych, rutynowych powtórzeń w najmniejszym stopniu nie dotyczy Stanisława Fijał­ kowskiego. Ikonosfera jego dzieł odwołująca się do używanych od tysiącleci „prototypów formy” (np. trój­ kąta czy koła) jest indywidualnym wyborem i gestem artysty wciąż wypełnianym nową treścią, zarówno w warstwie semantycznej, jak i plastycznej. Dzieła Fijałkowskiego wyróżnia osobliwy idiom zna­ ków (form, kształtów, „cząstek elementarnych”), które są figuracjami abstrakcyjnymi, i to one nieskończoną ilością kombinacji organizują płaszczyzny obrazów, a ich zasada geometryczna przenika się i scala z formami antropomorficznymi i biomorficznymi wyprowadzonymi ze świata organicznego. Te ruchliwe ciągi często prze­ mieszczają się w różnych ujęciach z obrazu na obraz, po­ jawiają się i znikają, zaświadczając o wiecznych „obro­ tach rzeczy”. Nie wiemy do końca, czym (kim?) są, w ja­ kim wymiarze istnieją, czy są realnymi cząstkami świa­ ta, kosmosu, universum, czy tylko złudzeniem lub może odbiciem platońskich idei? Wszystko tu jest wielo­ znaczne, niedopowiedziane, nie do końca zdefiniowa­ ne, dlatego zrazu trudno dociec ukrytego sensu kompo­ zycji, które są ewokacją podświadomych emocji twórcy; można się w nie tylko wczytać, wsłuchać, po swojemu odczuć, co tkwi w obrazach i grafikach opatrzonych po­ ważnymi, enigmatycznymi bądź przekornymi tytułami: Inseminacja, Wielki Immelman, Krew Abla, Anioł morski, Nagłe pojawienie się Beatrycze, Zalążki, Cofnij się siedem kroków, Siedem zapomnianych dobrych uczynków, Dom 7 matek, Orion, Piękny prawdomówny. Fijałkowski wielokrotnie podkreślał, że obraz bez widza jest martwy, nic nie znaczy, że dzieło powinno mieć formę otwartą, uzupełnianą wyobraźnią ogląda­ jącego, dlatego pragnie skierować go do źródeł jego własnej jaźni. Nie wskazując gotowych rozwiązań, chce mu pokazać swój sposób budowania świata, a za­ razem wyrwać z uśpienia, w jakim pogrąża go codzien­ na egzystencja. Odbiorca wyposażony jest we własną autonomiczną wyobraźnię, którą można uruchomić za pomocą skojarzeń, a często tak się zdarza, że to wła­ śnie on zauważy coś szczególnego, czego nie spostrzegł sam twórca, a co jest skutkiem o wiele większej dyna­ miki intuicyjnego działania niż działania racjonalnego. Tajemnicze znaki Fijałkowskiego, w których tak wspaniale objawia się właściwy mu „smak detalu”, wznoszą się, krążą, wchodzą w interakcje bądź tkwią nieruchomo wpisane w gładkie płaszczyzny lub w po­ ziome, pionowe czy przekątne podziały stanowiące konstrukcyjny rdzeń kompozycji. Z powierzchni obra­ zów i grafik wyłaniają się, przenikają, odbijają jak echo i „patrzą na siebie” koła, kule, elipsy, sześciany, trójką­ ty, walce, stożki, taśmy, smugi, pasy, obręcze, łuki, krople, pola kropek i kresek, cyfry, obłe, płynne, prze­ lewające się formy, a także głowy, profile, skrzydła, syl­ wetki aniołów, kosmate trawy oraz, zaznaczane umowną linią horyzontu, zarysy pejzaży z lekkim nie­ bem i ciężko „dyszącą” ziemią. Owe niezliczone „prefiguracje” poddane są swoistym rytmom czasoprze­ strzennym, w których zawarty jest element powtarzal­ ności; artysta uważa, że rytm może pojawiać się w po­ staci naocznie danych wielkości, barw, faktur czy kie­ runków lub jako prosty moduł formy o niewielkim ła­ dunku dynamicznym. Natomiast „Rytmiczne zróżni­ cowanie formy oparte o kontrasty działa silniej emo­ cjonalnie i rozwija większą dynamikę czasową oraz przestrzenną. Poprzez rytm płaszczyzna obrazu prze­ kracza jego fizyczny wymiar, a kompozycja nabiera otwartego charakteru. Rytm umożliwia również wpro­ wadzenie czasu w inny sposób, niż czynią to spojrzenia oglądającego oka”.8 Łamane płaszczyzny, linie, kształ­ ty, barwy pojawiające się w dziełach Fijałkowskiego zawsze coś znaczą i nic do rzeczy nie mają tu tezy o de­ waluacji, inflacji logocentryzmu (metafizyki znaku), które przewijają się w myśli filozoficznej, m.in. w teo­ rii dekonstrukcji Jacques’a Derridy, który pisał, że se­ mantykę znaku i jego archaiczny sens należy katego­ rycznie odrzucić (także w sferze języka), bowiem jest on odmienny od przedmiotu i jedyną rzeczywistością, o której mówi, jest on sam.9 Podobnie jak Roman Ingarden Stanisław Fijał­ kowski rozróżnia dwoistą naturą dzieła sztuki, jego przedmiotową materialność oraz duchowość zawartą w warstwie przedstawieniowej. Wie, że „ciało” obrazu jest fundamentem bytowym, na którym wyrasta kon­ cepcja intencjonalna realizowana w akcie percepcji estetycznej i wyobrażeniowej. Naciągnięte na drew­ niane krosno płótno, czyli podobrazie, jest „rzeczą”, fizycznie istniejącym przedmiotem, ową pierwszą, 106 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty arystotelesową „substancją” przygotowaną na przyję­ cie formy - malunku, który staje się właściwym prze­ kazem ikonicznym, nową jakością, powtórnym „stwa­ rzaniem świata” zaświadczającym o postawie artysty, imperatywach jego twórczego działania.10 Esencja sztuki Stanisława Fijałkowskiego zasadza się na niezawodnej wprawności jego ręki, mistrzostwie rylca i pędzla, owej tak upragnionej przez wielu twór­ ców première qualité i na koncentracji władzy ducha, a więc na jedności corporis et animae. Zarazem w jego dziełach rysują się pozorne antynomie - z jednej stro­ ny racjonalistyczny rygor budowania formy, z drugiej zaś poryw własnych emocji sterowanych impulsami podświadomości, intuicji i, przynależnego wszystkim ludziom, głosem pierwotnego człowieczego instynktu. Spośród wielu znakomitych obrazów przypomnijmy tu kilka cykli. Naprzód pochodzące z lat 1972-2000 Au­ tostrady, gęste, nasycone intensywnym kolorem dyna­ miczne kompozycje z pasmami dróg przecinającymi strome połacie ciężkiej ziemi, traktów, które nie są szlakami komunikacyjnymi dla samochodów, lecz me­ taforami mistycznego wznoszenia się ku górze, świa­ dectwem tęsknoty do nieskończoności lub nowocze­ snym wyobrażeniem opartej o niebo drabiny Jakubowej, po której chodzą aniołowie. Następnym cyklem były cięte „graficzną” siatką cienkich kresek Studia talmudyczne (z lat 1978-1991) o wibrującej, często mo­ nochromatycznej gamie barwnej, a jeszcze innym ma­ lowane w latach dziewięćdziesiątych Obrazy dla Walerii, arcydzieła skupienia i ciszy poświęcone żonie arty­ sty, jego przyjaciółce, powierniczce, opiekunce, osobie wszystko rozumiejącej, najmądrzej i najczulej wspiera­ jącej. Nieocenionej, niezbędnej. W tych płótnach Fi­ jałkowski chciał „zrealizować pragnienie ograniczenia formy do niezbędnego minimum”,11 i tak konsekwent­ nie stworzył, ujęte w delikatne obramienia, niezwykle oszczędne, przestrzenne obrazy roziskrzone jasnymi barwami, ożywione jedynie gradacją pigmentów i ak­ centami wtopionych w tło prostych, ale wymownych „znaków”. Płaszczyzny płócien, które zrazu wydają się puste, po chwili zaczynają pulsować wewnętrznym światłem, mienić się odcieniami żółci, różu, błękitu, przetartych zieleni, lekko spopielonych szarości i bieli. Wszystkie są w osobliwy sposób „nastrojone muzycz­ nie”, polifonicznie i kontrapunktowo, dzięki czemu ich czyste pola emanują subtelnym dźwiękiem obrazu wskazującym na pełny słuch kolorystyczny Stanisława Fijałkowskiego. W 1937 roku Tytus Czyżewski opublikował Wiersz o malarstwie, który niejako koresponduje z dziełami autora Autostrad. Malarstwo jest harmonią Wyszukanych gam kolorów, Które żyją w oczach malarza Jak żyje obłok na niebie. 107 • HARMONIA MUNDI Malarstwo jest muzyczną rozkoszą Tomów najrzadszych, najprostszych, Z których malarz tworzy obraz świata. Łączy na powierzchni płótna Najrzadsze, najprostsze harmonie Podobnie Jak je łączy w swoim potężnym Bogactwie Niezbadana dla ludzi harmonia Przyrody. A malarz dźwięki, tony i formę, Wybiera Z bogatego ogrodu kwiatów I tworzy świat nowy N a swym płótnie Świat wewnętrznej harmonii, Którą odczuwa i która W nim żyje12 Harmonia mundi. To pojęcie może być hasłem określającym sztukę Fijałkowskiego, który w zgodzie ze sobą rozpoznaje zarówno wszelkie aspekty rzeczywi­ stości, jak i własne życie wewnętrzne z całym jego ba­ gażem doświadczeń i wiedzy. W 1973 roku Urszula Czartoryska - autorka bardzo wysoko przez artystę ce­ niona - napisała o nim: „Świat jest spójny jako całość i tak go zapewne wrażliwość malarza odbiera. Orga­ niczność i geometria lub lot w przestrzeni i płaskość to po prostu aspekty tego samego, jedno jest uzupeł­ nieniem drugiego. Jednocześnie artysta zdaje się roz­ patrywać także i dychotomiczną strukturę zjawisk: fakt, że każde zjawisko ma negatyw, przeciwieństwo, lustrzane odbicie. Noc i dzień, owocowanie i śmierć, żywioł męski i żeński, ogień i woda - te podstawowe pojęcia zrodziły się u źródeł myślenia, a zatem i kultu­ ry ludów prehistorycznych; jak twierdzą antropologo­ wie, takie rozumowanie oparte na parach przeci­ wieństw było rozumowaniem pierwotnym, zanim prze­ mieniło się w dyskursywne. Fijałkowski podejmuje świadomie takie widzenie świata”.13 Jednak wpisywana w obrazy „harmonia świata” by­ wa zakłócana różnymi okolicznościami: ciężarem egzy­ stencji, niepokojami, traumatycznymi przeżyciami, owym Heideggerowskim dramatem „bycia w czasie”. Artysta odcina się od wielu przejawów współczesnego życia, od tak zwanej kultury masowej, jej wulgarności i trywialności, od mediów, reklamy, cynicznych gier politycznych, zdegradowanych wartości i „hipermar­ ketów sztuki”. W 1996 roku, na wystawie rysunków i grafik eksponowanych w Nieborowie, pokazał swój przejmujący studyjny film (pokrewny, jak sądzę, styli­ styce ekspresjonizmu niemieckiego). Zatrzymał w nim miejski pejzaż Łodzi - stare kamienice, wnętrza, po­ dwórka, wykadrowaną przestrzeń cmentarza i postacie ludzi zajętych powszednimi czynnościami. W jednej z sekwencji utrwalił wątek autobiograficzny, moment, �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM • HARMONIA MUNDI Aleksandra Melbechowska-Luty kiedy to z furią drze i depcze gazety. Bywały takie okre­ sy, kiedy fata kierowały go ku sprawom bieżącym, wy­ darzeniom, które intensywnie przeżywał i rejestrował w sposób - jak zawsze - metaforyczny i kontemplacyj­ ny. W 1968 roku poruszył go exodus Żydów wydalo­ nych z Polski i fala wystąpień studenckich; później de­ dykował abstrakcyjne prace wypadkom z początku lat osiemdziesiątych, m.in. kompozycje: Chorągiewka i deszcz, Brama do..., Manipulacje, Stawianie pytań oraz kolejno numerowane płótna i rysunki zatytułowane W stanie wojennym, często utrzymane w ciemnej gamie barwnej, oznaczane motywami krat, wrót, kurtyn, a po śmierci księdza Jerzego Popiełuszki - czarnymi szarfa­ mi. W 1981 roku wykonał linoryt Epitafium dla górni­ ków (z czarnym jak węgiel „płaczącym” niebem) w hoł­ dzie zabitym z kopalni „Wujek”. Wiele obrazów po­ święcił osobom najbliższym i zmarłym przyjaciołom, m.in. Matce, Tadeuszowi Brzozowskiemu, Teresie Tyszkiewiczowej, Henrykowi Stażewskiemu, Antonie­ mu Starczewskiemu. Pięknym linorytem N a śmierć Kardynała pożegnał prymasa Stefana Wyszyńskiego. Drugą dziedziną, w której artysta doskonale się wy­ powiada, jest grafika, „elastyczna forma twórczości, samodzielna i bynajmniej nie uboga krewna malar­ stwa, która spełnia doniosłą rolę w samej sztuce i upo­ wszechnianiu kultury”.14 Uprawia różne techniki, m.in. drzeworyt, akwafortę, akwatintę, mezzotintę, su­ chą igłę, litografię i, bodaj najczęściej, linoryt; w pew­ nym okresie był nawet bardziej znany jako grafik. Ta dyscyplina pozwala mu wyrazić tę samą myśl w innej niż malarstwo technice, ale też dochodzić do wrażenia barwy za pomocą czerni i bieli. Mimo dwutorowości poszukiwań (w których ten sam temat i treść są ina­ czej rozwiązywane warsztatowo) corpus malarstwa i grafiki Fijałkowskiego jest jednorodnym, żywym in­ strumentem poznania wyrastającym z tego samego źródła wyobraźni i niepowtarzalnego gestu ręki. W la­ tach dziewięćdziesiątych artysta zajął się grafiką kom­ puterową. Jest zadowolony ze współpracy z kompute­ rem „pod jednym wszakże warunkiem. Musi pracować niejako przeciwko kryteriom poprawnościowym tej wspaniałej maszyny, [bo] komputer nie jest pomyśla­ ny jako narzędzie dla artystów”,15 a zatem, odrzucając obiegowe programy (które są często wytworami arty­ stycznej szmiry), odkrywa własne techniczne „sposo­ by” wypowiedzi. Tak powstają wyjątkowej urody bia­ ło-czarne lub barwne autorskie odbitki graficzne, któ­ re (podobnie jak impresje filmowe) bywają notatkami, szkicami plastycznymi, ale nierzadko stają się też prawdziwymi obrazami. W 2005 roku Wisława Szymborska opublikowała nowy zbiór wierszy Dwukropek. W ostatnim utworze pt. Właściwie każdy wiersz poetka wprowadziła szcze­ gólny znak interpunkcyjny zamykający lub przedłuża­ jący, a na pewno zawieszający w niedomówieniu koń­ cowy wers. wystarczy, jeśli w zasięgu spojrzenia autor umieści tymczasowe góry i nietrwałe doliny; jeśli przy tej okazji napomknie o niebie tylko z pozoru wiecznym i statecznym; jeśli się zjawi pod piszącą ręką bodaj jedyna rzecz nazwana rzeczą czyjąś; jeśli czarno na białym, czy choćby w domyśle, z ważnego albo błahego powodu postawione zostaną znaki zapytania, a w odpowiedzi jeżeli dwukropek:16 Tę szczególną formułę poetyckiego zapisu analizo­ wał Marian Stala. „Czym jest interpunkcyjna metafo­ ryka Szymborskiej tak wyraźnie ujawniona w tytule i zakończeniu jej nowego tomu. Czym jest nieufność, jaką poetka deklaruje wobec kropki, i jej zaufanie do dwukropka? Zapewne mamy tu do czynienia z odbla­ skiem (wariantem?) awangardowej wstydliwości uczuć, niechęci mówienia wprost o rzeczach istotnych i najistotniejszych. Zapewne dostrzec można we wspo­ mnianej tu metaforyce i nadbudowywanym nad nią stylu myślenia jedno z ćwiczeń duchowych uczących wewnętrznej swobody i dystansu wobec rzeczywistości [...]. Można się domyślać, że dwukropek jest dla au­ torki alternatywą kropki, że zamiast zamykać i dopo­ wiadać ,otwiera pole dialogu, że jest rodzajem apelu, skierowanego do konkretnego czytelnika albo do świata jako całości”.17 A zatem ten „graficzny” znak z wiersza Szymbor­ skiej zapowiada „dalszy ciąg”, coś, co dopiero nadej­ dzie. Także w życiu i sztuce Stanisława Fijałkowskiego. Przypisy 1 2 3 4 108 5 Stanisław Fijałkowski, Muzeum Narodowe w Poznaniu [katalog wystawy], scenariusz i koncepcja W. Nowaczyk, teksty: U. Czartoryska, M. Hermansdorfer, A. Morawińska, W. Nowa­ czyk, W. Skrodzki (rozmowa z artystą), W. Suchocki, Poznań 2003. Ekspozycja została następnie przeniesiona do Muzeum Narodowego we Wrocławiu i Galerii Sztuki Współczesnej „Za­ chęta” w Warszawie. H. Bloom, Lęk przed wpływem. Teoria poezji, przekład A. Bielik-Robson, M. Szuster, Kraków 2002, s. 70; E. Bieńkowska, Nie trzeba bać się Blooma, „Tygodnik Powszechny”, 2004 nr 11, s. 20 G. Romanowski, Ślad, znak: Mit permanentny [wywiad ze S. Fi­ jałkowskim], „Odgłosy”, 1978 nr 25, s. 169 List Stanisława Fijałkowskiego do Aleksandry Melbechowskiej-Luty z 12 stycznia 1996 r. (w archiwum autorki). A. Płażewska, Praca m alarza jest głównie pracą duchową. Rozmowa ze Stanisławem Fijałkowskim, „Gazeta Łódzka”, 1993 nr 3, s. 5 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty 6 • HARMONIA MUNDI C. Norwid, Sztuka w obliczu dziejów jako Syntetyki księga pierw­ sza, [w:] C. Norwid, Pisma wszystkie, oprac. J.W. Gomulicki, 7 8 9 10 t. 6, 1971, s. 278-280 O przekształceniach tradycyjnych motywów wizualnych zob. M. Poprzęcka, „Gest, który nic nie wyraża”, [w:] Pochwała m alar­ stwa. Studia z historii i teorii sztuki, Gdańsk 2000, s. 130-137; J. Szczepińska-Tramer, O zmianie i zachowaniu sensu. Uwagi na marginesie kilku artykułów Marii Poprzęckiej, [w:] Mowa i moc ob­ razów. Prace dedykowane Profesor Marii Poprzęckiej, Warszawa 2005, s. 150-153 Tekst S. Fijałkowskiego O rytmie do katalogu wystawy Zofii Artymowskiej z 1975 r., przedruk w: S. Fijałkowski, Wybrane tek­ sty, Łódź 1997, s. 5 (nakładem Galerii Gest Sławomira Bossa). J. Derrida, Głos i fenomen, Warszawa 1997, s. 81-99; A.P. B a­ tor, Obrazy — znaczenie i obecność, [w:] Przestrzenie fotografii. Antologia tekstów pod red. T. Ferenca i K. Makowskiego, Łódź 2005, s. 364-365 Powtarzam stwarzanie świata. Ze Stanisławem Fijałkowskim roz­ 11 12 13 14 15 16 17 E. Wnuk, Sztuka musi umożliwiać pracę wyobraźni [Rozmowa ze Stanisławem Fijałkowskim], „Głos Pomorza”, 1993 nr 212; S. Fijałkowski, Kilka problemów budowy obrazu w pismach W ła­ dysława Strzemińskiego (tekst publikowany „Konteksty”, 2005 nr 4 s. 93-96 S. Fijałkowski, Lata nauki i warsztat, Łódź 2002, s. 60, Galeria 86 „Głos Plastyków”, 1937 nr 7-12, s. 60 U. Czartoryska, Stanisław Fijałkowski, „Miesięcznik Literacki” 1973 nr 6, s. 133 E. Karwowska, Lapidarność formy i bogactwo treści, „Głos Robot­ niczy”, 1982 nr 233 S. Fijałkowski, Kilka uwag malarza o dwóch kulturach, [w:] Ten­ że, Wybrane teksty, op. cit., s. 73-74 W. Szymborska, Dwukropek, Kraków 2005, s. 38 M. Stala, Naw ias, znak zapytania, dwukropek. O jednym z wąt­ ków nowego tomu Wisławy Szymborskiej, „Tygodnik Powszech­ ny”, 2005 nr 52, s. 28 mawia Zbigniew Taranienko, „Zycie Warszawy”, 1988 nr 3; Stanisław Fijałkowski Stawianie pytań - każdej godziny dnia i nocy olej 1985 109 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de84e447f7fec6569c33de775b5d4377.pdf 060df4717907ace031b999fa45012d5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6290 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Hasior, Władysław (1928-1999) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5867 Title A name given to the resource Hasior przypomniany/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.160-161 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 160-161 Jackowski.ps - 8/31/2006 11:06 AM ALEKSANDER JACKOWSKI Hasior przypomniany D awniej czas wydawało się biegł wolniej, wydarze­ nia rysowały się ostrzej, pamięć trwała dłużej. A teraz? Ledwie ktoś umrze, zapominamy o nim, chyba, że utrwali jego nazwiska podręcznik szkolny. Ilość faktów, o których się ciągle dowiadujemy jest taka, że wydarzenia nowe natychmiast spychają daw­ ne w niepamięć. Hasior odszedł niedawno, ale pamięć o nim gaśnie. W zbiorach muzeów trudno znaleźć je­ go prace. Dlatego tak ważna jest książka Hasior. Opo­ wieść na dwa glosy Hanny Kirchner. Ukazała się w 2005 r. równocześnie z wystawą, jaką zorganizowa­ ło warszawskie Muzeum Narodowe. Piękna to książka. Autorka wzruszająco pisze, że Hasior był dla niej waż­ ną postacią przez trzydzieści lat. Dla niej, znakomitej wydawczyni Zofii Nałkowskiej, zafascynowanej Janu­ szem Korczakiem, Leopoldem Buczkowskim. Hasioro­ wi imponowała ta przyjaźń, w listach utrzymuje wymy­ śloną żartobliwie figurę dialogów prostaczka (ale ge­ nialnego!) z pełną uroku Damą, ważną postacią naszej nauki. Listy Hasiora świadczą o stanie emocjonalnym artysty i o czasie, w którym działał. O konfliktach z władzą i problemach związanych z niezrozumieniem jego prac przez publiczność. To niezrozumienie wiąże się z nowatorstwem artysty, z niechęcią odbiorcy zro­ zumienia innych racji, niż te do których przywykł. W istocie, jak z piosenkami, ogółowi podoba się to, co przypomina rzeczy już znane. Piękne jest to, co się po­ wszechnie podoba. A Hasior był inny. Osobny, jakby powiedział Miron Białoszewski. Wiedział co chce osią­ gnąć, a słowa Hanny Kirchner potwierdzały słuszność jego wyborów. To ważne mieć obok siebie krytyka przyjaciela, któremu można ufać, który towarzyszy ar­ tyście w jego poszukiwaniach. Książka jest osobliwą formą dialogu, interesującego dla każdego kto się in­ teresuje sztuką Hasiora, ale i piękna jako opowieść o przyjaźni, emocjach. Dziś, gdy możemy już spojrzeć na twórczość Hasiora z pewnej perspektywy wyraźnie się rysuje jego odrębność, zakorzenienie w estetyce prowincji, gra z elementami kiczu, światem tradycji lu­ dowych. Hasior jest romantyczny, ironiczny, polski, jak mało kto z współczesnych artystów. Tylko on umiał dostrzec i pokazać w klimacie prowincjonalnej sztuki potrzebę piękna, autentycznych przeżyć. Wyra­ zić je w sposób twórczy, dojrzały i zawsze w jakimś stopniu szkicowy. N a granicy happeningu. Hasiora poznałem w 1961 roku, zachwycił mnie i moich kolegów w Instytucie Sztuki PAN wystawą w Teatrze Żydowskim, śmiałym nawiązaniem do folk­ loru przedmieścia, poezją najczystszej wody, pozwala­ jącej kojarzyć ze sobą przedmioty najbardziej trywial­ ne. To była rewelacja i to w tym samym czasie, kiedy zaczynał swą karierę na Zachodzie Rauschenberg i Lichtenstein. Poszliśmy do Antoniego Łyżwańskiego, który w KC zajmował się sztuką (był malarzem, profe­ sorem A SP i przyzwoitym człowiekiem), z propozycją, by wysłać Hasiora na Biennale do Wenecji. Co wy? zdziwił się. Nie! co by powiedzieli towarzysze radziec­ cy? Pojechał więc śmiertelnie nudny Eibisch, a szansa na sukces przepadła. Hasior miał wyobraźnię, chciał stworzyć w Czorsz­ tynie pierwszy na świecie pomnik grający. Wiatr miał poruszać żelazne organy, wydobywać dźwięki. Przyjął więc chętnie propozycję władzy pomnika „ku czci wiernych synów ojczyzny poległych w walce o utrwa­ lenie władzy ludowej na Podhalu”. Dla mnie, mówił, to pomnik tych, którzy ginęli zaplątani w tryby histo­ rii, ale Podhale tego wyjaśnienia nie przyjęło, pomnik jest niszczony, organy nie grają, z karabinów wyrwano bagnety, mur upstrzono obrzydliwymi napisami. O dzi­ wo, także źle przyjęto pomnik w Koszalinie „tym, któ­ rzy walczyli o polskość i wolność Pomorza”. Padały za­ rzuty koniunkturalizmu itp. Bolało to artystę, los rzeź- 160 Wnętrze galerii Hasiora �160-161 Jackowski.ps - 8/31/2006 11:06 AM Aleksander Jackowski • HASIOR PRZYPOMNIANY biarza w PRL był trudny. Poza portretami komunisty bohatera, jedynym tematem akceptowanym było uczczenie ofiar wojny, ale ile takich pomników dało się postawić? Pomnik ku czci AK-owców (czwórkami szli do nieba) Hasior wykonał niemal w szkicu, jak za­ bawkę, żołnierzyki w szklanym stożku. Oburzenie bu­ dziły rzeźby, ale też i sztandary, jednych, że parodiują kościelne feretrony, drugich, że do nich nawiązują. Do tego, po latach starań, otrzymał od władz w Zakopa­ nem budynek na galerię. On, bezsprzecznie najcie­ kawszy, najwybitniejszy artysta w tamtym środowisku. Rozległy się protesty, dlaczego on? N a domiar złego na wernisaż przybył Jerzy Urban, rzecznik rządu. Hasior nic nie miał do tego, przyjść mógł każdy - ale gorzko zapłacił za tego Urbana, i za otrzymaną galerię. A jest to miejsce doprawdy niezwykłe, porażające - lustra, sztandary, rzeźby, projekty pomników. No, i wówczas na pięterku urzędował sam Hasior. Mag, czarownik, twórca tej galerii dzieł, które tworzył ze wszystkiego, z kosy, tkaniny, zegarków, lalek, śrubek, goździków, ozdób metalowych z trumny. Trzy razy obwoziłem po kraju grupy artystów z Francji, Niemiec, Związku Ra­ dzieckiego. Pokazywałem Treblinkę, najbardziej przej­ mujące mauzoleum, jakie znam, rzeźby Stanisława Za­ gajewskiego w Muzeum Okręgowym we Włocławku (ołtarze niezwykłe, każące myśleć o Gandhim) i Gale­ rię Hasiora w Zakopanem. Widziałem wrażenie, jakie wywoływały te miejsca. W Zakopanem nie góry, bo goście widzieli większe, ale Hasior. W niepodobnej do niczego drewnianej szopie, z bileterkami szepcącymi ze czcią: mistrz odpoczywa!, mistrz na państwa czeka! Była tam niezwykła atmosfera. Płonące świece, lustra, projekty pomników, portrety w szklanych bańkach, niezwykle podobne (Tadzio Brzozowski!), kicze przy­ wrócone sztuce. Jakie znaczenie ma inscenizacja można się było przekonać teraz, na wystawie. To już nie było widowi­ sko olśniewające widzów. Obrazy grzecznie wisiały, już bez emocji odkrywania nowych wrażeń, nawet sztan­ dary, spowite dymem w pewnym momencie wydały się szare, nieprawdziwe. Zniknęła magia para teatralnych działań Hasiora, która podobnie jak u Kantora w jego przedstawie­ niach tworzyła nastrój, temperaturę odbioru. Bez ognia, płomieni trawiących eksponaty, bez dymu, eks­ plozji żywiołów, bez Twórcy, który nimi dyrygował, wi­ dowiska te straciły wiele ze swej energii. Zresztą nie tylko one. Pamiętam odsłonięcie Rydwanów, w szwedzkiej Sódertalje, kiedy potężne kadłuby koni rzucały się w przestrzeń spowite ogniem i dymem. Te­ raz, gdy je widziałem, były już tylko figurami w pejza­ żu, szare, pozbawione energii. Nawet nie wiem, czy potrzebne. Wielka jest magia teatru, widowisk, bez niej dzieła Hasiora tracą wiele ze swej wartości. Fantastyczna zdolność postrzegania rzeczy, łatwość tworzenia coraz Hanna Kirchner, fot z lat 60. to nowych kombinacji, układów, spięć, a także dow­ cip, obecny w niemal wszystkich dziełach sytuuje je bliżej świata zabawy niż artystycznego dyskursu. Nietrwałość, jednorazowość, szkicowość wszędzie są wi­ doczne, nie skrywane przez autora. „Wszystko, co ro­ bię w skali kameralnej jest trenowaniem wyobraźni, podtrzymywaniem odwagi, aby kiedyś odpowiedzieć na społeczne zamówienie” - pisał. Stąd te rewelacyjne szkice pomników - których nie mógł postawić w tam­ tych latach. Ale nie tylko te czynniki ważyły na decy­ zji, nazwijmy to - szkiców. Jego wyobraźnia gorejąca, twórcza kazała mu ciągle myśleć, działać, nie dbając o precyzję wypowiedzi, o trwałość dzieła. Napisał: „W twórczości najważniejszy jest pomysł. Najważniej­ szą rzeczą we wszystkich pracach jest ich wewnętrzna treść. Nie dbam o ich trwałość. To są formy laborato­ ryjne i nie muszę do nich przykładać zbyt wielkiej wa­ gi. Ale - dodał - chciałbym także tworzyć rzeczy trwa­ łe: pomniki”. Wiemy jednak, jak wiele się z tym wiązało kompli­ kacji, dwuznacznych sytuacji. Wiele dzieł, pomysłów, pozostało w stanie szkicu. Tylko fotografie mogą je ocalić, zasugerować wygląd pomnika w przestrzeni, pokazać, jak mógłby wyglądać, gdyby Hasiorowi dano go zrealizować. Dlatego nie za­ chwyca mnie strona wizualna książki Hanny Kirch­ ner. Wydawnictwo Rosner i Wspólnicy miało niezwy­ kłą szansę wydania pięknej książki, prezentującej arty­ stę, miało świetny, kompetentny tekst i ilustracje. Ale ich realizacja w druku martwi, ilustracje niewyraźne, byle jak zestawione, tandetnie uzupełnione "plastycz­ ną inwencją”. Szkoda... Zachęcam do przeczytania i uważnego przejrzenia książki. Warta jest tego. 161 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b51e22e379d1b2c3cf8701eacb1c1dfd.jpg 595941f46a305155655e5136064b44e0 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27cf4befd985cf2e93aef2701e822033.jpg e6d770f67d9e4c69b607bee32769c4dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Hasło propagandowe z epoki PRL w Zambrowie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zambrów (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budynek użyteczności publicznej ; propaganda w PRL ; Podlasie Description An account of the resource fotografie (2) przedstawiają budynek w Zambrowie przed którym na ławkach siedzą osoby na tle hasła propagandowego. Na zdjęciu pierwszym widać przystanek autobusowy. Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.18.VII_B.3.12.2_01 PAE_FNK_32.18.VII_B.3.12.3_01 budynek użyteczności publicznej hasło propagandowe propaganda PRL propaganda w PRL Zambrów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad93596d7cbb9525b9ff1ff23f07382e.pdf 185a8e57fba5b5651a48b8f38240d957 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2939 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2743 Title A name given to the resource Henri Corbin: "Czas Eranosa" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.7-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna Tokarska-Bakir HENRI C O R B I N : „ C Z A S E R A N O S A " Podstawą t y c h rozważań będzie artykuł Henri C o r b i n a The Time of Eranos z roku 1 9 5 6 , p o ś w i ę c o n y o s o b l i w e m u cyklicz­ nemu zjawisku, które każdego lata, poczynając o d roku 1 9 3 3 , gromadziło w o k ó ł d ę b o w e g o s t o ł u w d o m u Olgi F r o b e - K a p t e y n koło Ascony przeszło setkę w y b i t n y c h ludzi. Dość w y m i e n i ć ich nazwiska: Gerardus van der L e e u w , Carl G u s t a w J u n g , M i r c e a Eliade, Max K n o l l , Louis M a s s i g n o n , Erich N e u m a n n , H e l m u t Plessner, A d o l f P o r t m a n n , Henri-Charles Puech, Gilles Quispel, Helmut W i l h e l m , H e i n r i c h Zimmer, M a r t i n Buber, J e a n Przyluski, i last but not least, Henri C o r b i n . Cel niniejszego komentarza t o uważna lektura eseju, w k t ó r y m ostatni z w y m i e n i o n y c h rozważa fenomen Eranosa, a także ukazanie z w i ą z k u myśli C o r b i n a z losami współczesnej h e r m e n e u t y k i . Kojarzy się ją z w y k l e z nazwiskami jej n i e m i e c k i c h p i o n i e r ó w (Schleiermachera, Diltheya, Heideggera, Gadamera i i n n y c h ) i z b i e g i e m czasu coraz bardziej ujednoznacznia. Na n i e b e z p i e c z e ń s t w o takiej j e d n o ­ znaczności wskazuje w ł a ś n i e Henri C o r b i n . J e g o z d a n i e m her­ meneutyka jest przedsięwzięciem w y m i e r z o n y m p r z e c i w k o a n o ­ nimowości i d o g m a t y z m o w i M e t o d y , j a k k o l w i e k by ją r o z u m i e ć . Tej Hermeneutyki nie s p o s ó b n a u c z y ć , g d y ż uwierzytelnia ją dopiero osoba autora — s a m o u k a , o s o b i s t y w y m i a r j e g o życia. Hermeneutyka c o r b i n o w s k a , dzieląc w i e l e z p o p r z e d n i m i , idzie więc w e w ł a s n y m , o r y g i n a l n y m k i e r u n k u . Jej p e r s p e k t y w ę można określić jako „ o r i e n t a l n ą " , w s z c z e g ó l n y m znaczeniu z o r i e n ­ t o w a n i a w e w n ę t r z n e g o ( k t ó r e g o najlepszym przykładem jest p r e z e n t o w a n y dalej tekst C o r b i n a o phosie, c z ł o w i e k u ś w i e t l i s ­ t y m ) , a zatem j a k o g n o s t y c z n ą , c o s y t u u j e ją w o p o z y c j i d o ujęć innych badaczy. 1 2 3 4 A r t y k u ł Corbina zaczyna się jak przyczynek d o historii alter­ natywnej: być może kiedyś jakiś badacz w e ź m i e na warsztat t o o s o b l i w e d w u d z i e s t o w i e c z n e z j a w i s k o , j a k i m był Eranos. Badacz ó w , postępując w e d ł u g reguł krytyki historycznej, będzie ustalał szkoły i prądy i d e o w e , śledził ich przyczyny i w y j a ś n i a ł w z a j e m n e w p ł y w y , w ę d r ó w k i w ą t k ó w itd. „ A l e zachodzi o b a w a , że jeśli poprzestanie na z a s t o s o w a n i u m e t o d y n a u k o w e j , w y p o s a ż o n e j w e wszystkie zalety z w y j ą t k i e m tej najważniejszej, która polega na u s t a l e n i u p r z e d m i o t u p r z e z r o z p o z n a n i e s p o ­ s o b u , w j a k i m e t o d a ta u d o s t ę p n i a s o b i e swój p r z e d m i o t (recognizing the way it gives its object to itself), w ó w c z a s nasz przyszły historyk c a ł k o w i c i e przeoczy f e n o m e n Eranosa. Przekonany, że w y j a ś n i ł g o g ł ę b o k ą i p o m y s ł o w ą dialektyką przyczyn, nie będzie przeczuwał, iż p r a w d z i w y m problemem nie b y ł o o d k r y c i e , c o n a m w y j a ś n i a Eranosa, ale c o Eranos w y j a ś n i a , m o c ą t e g o , c o sam oznacza. A oznacza na przykład ideę autentycznej w s p ó l n o t y , zespalającej m ó w c ó w i słuchaczy, w s p ó l n o t y na tyle o s o b l i w e j , że p o z b a w i o n e j w s z e l ­ kich cech, które m o g ł y b y zainteresować statystykę i s o c j o l o g i ę . ' Ustalenie p r z e d m i o t u badania przez rozpoznanie s p o s o b u , w jaki nasza m e t o d a s w ó j przedmiot sobie uprzystępnia: tak pytając szturmuje się t o , c o Heidegger nazwał Urfaktum — p o d ­ s t a w o w y m f a k t e m m e t a f i z y c z n y m , przedzrozumieniem, z k t ó r e g o wyrasta wszelka w i e d z a i sens. W i d a ć , że C o r b i n rozpoczyna s w ą krytykę historii o d sedna: m e t o d a , która nie jest zarazem w ł a s n ą krytyką, nie zasługuje na m i a n o n a u k o w e j , spada d o rzędu przedteoretycznej. A l e C o r b i n o w i c h o d z i o coś w i ę c e j niż t y l k o o krytycyzm, który wszak p o s t u l o w a ł i Popper. C h o d z i o z w i ą z a ­ nie myśli i b y t u . Klasyczny podział filozofii na trzy działy: ontologię, e p i s t e m o l o g i ę i etykę, ulega t u ś c i ą g n i ę c i u w j e d n o : ontologię sensu. J u ż nie c h o d z i o t o , czy coś jest czy nie, ale o t o , co to znaczy „ j e s t " . D o p i e r o w ó w c z a s m o ż n a myśleć o k o l e j n y c h o d p o w i e d z i a c h . Pęka a l t e r n a t y w a : sens czy brak sensu, pytanie zaczyna dotyczyć t e g o , c o c h c e m y p o w i e d z i e ć m ó w i ą c „ s e n s " . Te kwestie, dobrze znane z w y p o w i e d z i t r z e ź w y c h i n a t c h n i o n y c h f i l o z o f ó w w s p ó ł c z e s n y c h , C o r b i n przenosi w obszar mistyki persko—arabskiej. S t a w k ą w grze jest d o s t ę p d o o b c o ś c i p o ­ d w ó j n e j , b o w y z n a c z o n e j dystansem k u l t u r o w y m i dystansem w y m u s z o n y m przez sacrum. W y s i ł e k zrozumienia takiej obcości będzie daremny, d o p ó k i nie wesprze się na w z m o ż o n e j s a m o ­ ś w i a d o m o ś c i i na p r z e d z r o z u m i e n i u . T e o r i ę p o j a w i a n i a się sensu C o r b i n zapożycza z mistyki islamskiej. Relacja badania zakrzywia się w ó w c z a s w s p o s ó b charakterystyczny dla hermeneutyki: w y z b y w s z y się urojeń badania o b i e k t y w n e g o i p r z e d m i o t o w e g o , p o d m i o t u d o s t ę p n i a sobie s w ó j przedmiot, zapożyczając odeń narzędzia s a m o p o z n a n i a ( t u : teorię zjawiania się sensu i i n n e ) . D l a t e g o zamiast pytać, czym w y j a ś n i ć Eranosa, pytamy, c o może n a m w y j a ś n i ć Eranos, m o c ą t e g o , c o implikuje. 6 * M u s i m y sobie n a j p i e r w u p r z y t o m n i ć p o w o d y odrzucenia per­ s p e k t y w y historycznej (tj. p e r s p e k t y w y h i s t o r y z m u ) , tak, aby nie stała się o n a naszą vis a tergo, która p o c h o d z i z przeoczenia i n i e r o z w a g i . A d a m Schaff w y m i e n i a następujące założenia historyzmu: 1) przekonanie o c a ł k o w i t y m o d e r w a n i u i niezależności p o ­ znającego p o d m i o t u ( h i s t o r y k a ) i p o z n a w a n e g o przedmiotu (dziejów), 2) m e c h a n i s t y c z n y m o d e l poznania, 3) p o g l ą d , że historyk (jako p o d m i o t poznający) może się z d o b y ć z a r ó w n o na bezstronność w p o t o c z n y m sensie t e g o s ł o w a , jak i w sensie s z c z e g ó l n y m , tj. odrzucić wszelkie społeczne u w a r u n k o w a n i a s w o j e g o p o g l ą d u na dzieje. 7 W tej charakterystyce m o ż n a dostrzec w i e l e w s p ó l n e g o z, kryty­ k o w a n y m przez Gadamera, p o z y t y w i s t y c z n y m m o d e l e m przyro­ d o z n a w s t w a . Historyczny postulat dotarcia d o t e g o , j a k b y ł o n a p r a w d ę , ł u d z ą c o p r z y p o m i n a p r z y r o d o z n a w c z ą nadzieję poznania „ r z e c z y w i s t o ś c i o b i e k t y w n e j " , a zatem świata, który czeka, by się u j a w n i ć , g d y badanie d o b i e g n i e końca. Obie dziedziny (tj. historia i p r z y r o d o z n a w s t w o ) z reguły nie problematyzują poznania s w e g o p r z e d m i o t u . Jest o n biernym, n i e r u c h o m y m f a k t e m . J e g o skrytość zmniejsza się w miarę ulepszania narzędzi, w które w y p o s a ż a m y inteligentny, ekspan­ s y w n y p o d m i o t . Doskonalenie m e t o d obserwacji ( w przyrodoz­ n a w s t w i e , czemu w przypadku historyka o d p o w i a d a doskonale­ nie t z w . aparatu k r y t y c z n e g o ) a u t o m a t y c z n i e przybliża d o przed­ m i o t u , który z d y s c y p l i n o w a n y już czeka na horyzoncie. Poznanie jest w i ę c f a k t e m z porządku natury: w i e d z a o przedmiocie p o c h o d z i z j e g o o d b i c i a w ś w i a d o m o ś c i , t y l k o przejściowa n i e d o s k o n a ł o ś ć percepcji (aparaty!) oddziela nas o d o b i e k t y w n e j w s z e c h w i e d z y . G d y b y j e d n a k oczyścić ś w i a d o m o ś ć ze wszyst­ kich uprzedzeń i przesądów, cóż za t r u d n o ś ć byłaby w o d z w i e r ­ ciedleniu? Okazało się, że jest w t y m j e d n a k trudność. Poznanie przez m e c h a n i c z n e o d b i c i e nie sięgało p o prostu p e w n y c h w a r s t w ś w i a t a , i t o w c a l e nie t y c h najbardziej m r o c z n y c h . Pierwsze s y m p t o m y klęski M e t o d y dostrzeżono bardzo wcześnie, jednakże w n i o s k i zostały starannie w y s e l e k c j o n o w a n e . Postulaty H i p o l i t a Taine'a straciły p o p u l a r n o ś ć , g d y t y l k o okazało się, że w y k l u c z e n i e zdań w a r t o ś c i u j ą c y c h p r o w a d z i d o likwidacji pola b a d a ń . A l e historyzm z a b a r w i o n y a m b i c j a m i science nadal trzy­ mał się m o c n o , m i m o d w ó c h w o j e n , surrealizmu, Heideggera i w i e l u i n n y c h . D o p i e r o H a n s - G e o r g Gadamer o d w a ż y ł się nazwać te ambicje — m a n o w c a m i , a ściślej: a p o r i a m i h i s ­ t o r y z m u . D o p i e r o Gadamer wskazał, że p o s t u l o w a n a przez scjentyzm dezynfekcja ś w i a d o m o ś c i faktycznie oznacza jej w y j a ­ ł o w i e n i e i kres : „ Ś w i a d o m o ś ć historyczna niszczy samą siebie, jeżeli c h c ą c zrozumieć, odrzuca t o , c o j e d y n i e u m o ż l i w i a zro­ z u m i e n i e " . P r a w d z i w y przedmiot historyczny nie jest de facto ż a d n y m p r z e d m i o t e m , lecz j e d n o ś c i ą t e g o , c o m i m o iż w przed­ m i o c i e obce, jest w ł a s n e . „ H i s t o r y c z n y o b i e k t y w i z m p o d o b n y jest d o statystyki, która w ł a ś n i e d l a t e g o jest ś w i e t n y m narzędziem 8 9 10 11 7 �p r o p a g a n d y , że przemawia językiem f a k t ó w , stwarzając fałszywe wrażenie o b i e k t y w n o ś c i , które zależy w istocie o d zasadności pytań w p u n k c i e w y j ś c i a . " Z w a ż y w s z y , że cała w i e d z a z w a n a n a u k o w ą z b u d o w a n a jest na d o g m a c i e f a k t u , przedsięwzięcie H e i d e g g e r o w s k o - G a d a m e r o w skie można uznać za najbardziej t w ó r c z ą destrukcję, z jaką w y s t ą p i ł a w s p ó ł c z e s n a filozofia. J u ż M a x Scheler d o w o d z i ł , że tzw. czyste spostrzeżenie jest „raczej k o ń c o w y m w y n i k i e m potęż­ nego aktu otrzeźwienia, ostatecznej redukcji nadmiaru fantazji, która kieruje naszym w i d z e n i e m " . P o d o b n i e f u n d a m e n t a l n e j krytyce p o d d a n o pojęcie czystej w y p o w i e d z i . Ostatecznie kate­ goria faktu została w ó w c z a s z d e m a s k o w a n a j a k o o n t o l o g i c z n y przesąd, zaś s u b i e k t y w n ą ś w i a d o m o ś ć , „ k t ó r a t w i e r d z i , że coś jest napisane czarno na b i a ł y m " , o k r e ś l o n o j a k o „ n a i w n ą " . Gadamer pisał: „ Ś w i a d o m o ś ć historyczna musi u p r z y t o m n i ć sobie , że w d o m n i e m a n y m n a k i e r o w a n i u na przedmiot lub tradycję, [...] kiedy z p e w n e g o dystansu historycznego, charak­ terystycznego dla całości naszej sytuacji historycznej, usiłujemy zrozumieć p e w n e zjawisko historyczne, zawsze p o d l e g a m y w p ł y w o m tej oddziałującej historii. Określa o n a z g ó r y przedmiot i aspekt badania i natychmiast z a p o m i n a m y całę p r a w d ę o w e g o zjawiska, jeżeli bierzemy t o , c o się n a m bezpośrednio j a w i , za całą prawdę." 1 2 1 3 1 4 1 5 * Wiele z t e g o , o czym m ó w i l i ś m y p o w y ż e j , C o r b i n wyraża następująco „ d l a c z e g o usiłując w y j a ś n i ć Eranosa przez o k o l i c z ­ ności, prądy i w p ł y w y d a n e g o okresu h i p o t e t y c z n y przyszły historyk zagubiły j e g o istotę i znaczenie, j e g o ' z a l ą ż k o w y s e n s ? C h o ć b y dlatego, że pierwszym i o s t a t n i m w y j a ś n i e n i e m r ó ż n y c h g n o s t y c k i c h rodzin, które o m a w i a niniejsza książka, są ci sami gnostycy. [...] Pierwszym i o s t a t n i m f a k t e m , zdarzeniem począt­ k o w y m i k o ń c o w y m , są w ł a ś n i e te o s o b y , bez k t ó r y c h n i g d y nie zdarzyłoby się nic, c o n a z y w a m y zdarzeniami. D l a t e g o też z m u ­ szeni jesteśmy o d w r ó c i ć p e r s p e k t y w ę p o t o c z n e j o p t y k i , zastępu­ jąc pseudodialektykę f a k t ó w , wszędzie i przez w s z y s t k i c h dziś u w a ż a n y c h za ź r ó d ł o o b i e k t y w n o ś c i , h e r m e n e u t y k ą ludzkiej osoby. T y l k o dzięki uznaniu t y c h f a k t ó w za konieczne ( n i e u n i k ­ n i o n e ) może b y ł o przypisać im p e w n ą a u t o n o m i c z n ą p r z y c z y n o w o ś ć , która je w y j a ś n i a . A l e w y j a ś n i e n i e nie musi oznaczać rozumienia. ' R o z u m i e ć ' t o raczej 'zakładać' ('mieścić w sobie', 'oznaczać')." 16 Z d a n i e m Corbina nie ma wyjaśnienia p o d s t a w o w e g o f a k t u , k t ó r y m jest t o , c o j e d n o s t k o w e i i n d y w i d u a l n e , w y j a ś n i e n i a , które można by w y p r o w a d z i ć z i n n y c h f a k t ó w : Individuum est ineffabile. Nie fakty t ł u m a c z ą osobę, ale o s o b a — fakty. W tej zmianie kierunku przekładu o d b i j a się cały s c e p t y c y z m w o b e c instancji orzekającej, której u p a t r y w a n o w pojęciu f a k t u . A b y głos osoby, p o której s p o d z i e w a m y się tłumaczenia o w y c h f a k t ó w , zabrzmiał d o n o ś n i e , trzeba zapytać, c o o s o b a ta oznacza, c o sobą implikuje, c o nie zaszłoby, g d y b y nie zaczęła być. M u s i m y zatem zrozumieć osobę. C o r b i n o w s k i e rozumienie zakłada t u p e w i e n rodzaj f e n o ­ menologicznej ź r ó d ł o w o ś c i , której się teraz przyjrzymy. Opiera się o n a na założeniu, że nasza w i e d z a przerasta naszą samowiedzę, że j e d y n y o w o c n y s p o s ó b poznania t o pytanie o znaczenie rzeczy, o „ s p o s ó b , w jaki o b e c n o ś ć rzeczy deter­ minuje p e w n ą konstelację zjawisk, które b y ł y b y całkiem inne, g d y b y nie b y ł o tej p i e r w o t n e j o b e c n o ś c i . " „ S a m o ś w i a d o m o ś ć jako o b c y " — w t y m zdaniu streszcza się cały p r o g r a m b a d a ń . Poznanie d o t y c z y w y ł ą c z n i e p r z e d m i o t ó w i n t e n c j o n a l n y c h , d o których nie stosują się p o w s z e c h n e zasady analityki u p r z e d m i o t o w i a j ą c e j . Przedmioty te nie są f e n o m e n a m i n a t u r a l n y m i , ale konstruktami k u l t u r o w y m i . Interpretacja jest w p i s a n a w ich o n t o l o g i ę , w ł a ś n i e d l a t e g o m ó w i się o o n t o l o g i i sensu. D l a t e g o też jest zasadniczym n i e p o r o z u m i e n i e m zarzucanie b a d a n i u , które ma d o p i e r o ustalić s w ó j przedmiot, nieprecyzyjności w s t ę p ­ n y c h określeń tegoż p r z e d m i o t u . Dając się zaskoczyć rzeczywis­ tości nic nie tracimy, przeciwnie zyskujemy szansę, by „ o p a d ł a nas cała o s o b l i w o ś ć b y t u " . M y ś l e n i e n i e u p r z e d m i o t o w i a j ą c e ryzykuje każdą interpretację, byleby t y l k o i n i c j o w a ł a sens. Interp­ 17 8 retacja, a raczej sam akt zrozumienia jest j a k b y w e k s l e m , k t ó r e g o pokrycie s p r a w d z a m y w c h w i l ę później, badając, c o w ł a ś c i w i e zrozumieliśmy. W c i ą g n i ę c i w r o z u m i e n i e " w c i ą ż s p ó ź n i a m y się na nadejście p r a w d y " ( G a d a m e r ) i d o p i e r o d z i w i ą c się r o z u m i a ­ n e m u m a m y szansę na przelotny z nią k o n t a k t . D l a t e g o zamiast szukać z e w n ę t r z n y c h w y j a ś n i e ń zjawisk reli­ g i j n y c h ( w y j a ś n i e n i e o s o b y przez f a k t y ) C o r b i n p r o p o n u j e u r u ­ c h o m i ć w n i c h m e c h a n i z m s a m o w y j a ś n i a n i a ( w y j a ś n i a n i a fak­ t ó w przez o s o b y ) , pytając: „ J a k i e m u a k t o w i p r z y t o m n o ś c i o d ­ p o w i a d a bycie u c z n i e m C h i d r a ? " , a l b o „ i l e k r o ć m ó w i m y o w y ­ jściu z gdzie, z kategorii ubi, c o przez t o c h c e m y p o w i e d z i e ć ? " W rzeczywistości jest t o paradoksalne u r u c h o m i e n i e p r z e d m i o t u w p o d m i o c i e , b o sens p o j a w i a się w przestrzeni u k o n s t y t u o w a n e j przez o b y d w a , rozwijając się dzięki r u c h o w i refleksji nad s o b ą . Apokatastaza p o d m i o t u i p r z e d m i o t u p r z y w r a c a fakty — o s o ­ b o m , ludzi — zdarzeniom. Kiedy C o r b i n m ó w i , że t o o s o b y w y j a ś n i a j ą fakty, nie oznacza t o p o w r o t u filozofii p o d m i o t u z a n t a g o n i z o w a n e g o ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m . C h o d z i m u raczej 0 sakralną kategorię o s o b y , rozumianej j a k o p o d w ó j n o ś ć złożoną z j a , o s o b o w o ś c i e m p i r y c z n e j , z e w n ę t r z n o ś c i , egzoterycznego sensus litteralis naszej o s o b y , i nie-ja, naszej o s o b o w o ś c i n i e e m pirycznej. A n i o ł a , t r a n s c e n d e n t a l n e g o p r o j e k t u , jej ezoterycznego sensus spiritualis, sensu, k t ó r e g o d o p i e r o p o s z u k u j e m y . Celem C o r b i n o w s k i e g o przedsięwzięcia jest taka interpretacja s y m b o l i , która p r z y w r a c a p r a w d ę nie t y l k o i m , ale i n a m s a m y m , b o t o m y ś m y s p o w s z e d n i e l i , nie s y m b o l e . Tę g ł ę b o k ą naukę można odczytać z mekkańskiej w i z j i I b n ' A r a b i e g o . G d y rozpaczając nad n i e o b e c n o ś c i ą B o g a okrążał o n Czarny Kamień, ukazała m u się kobieta ( n a z y w a sieją Sofią) i zapytała: „ K t o umarł. B ó g czy t y ? " . A d o r a c j a s y m b o l u , który, c h r o n i o n y przed f a ł s z y w ą interpretacją, z d e w a l u o w a ł się t y m c z a s e m w f o r m a l n y znak, jest w s w e j istocie t y m s a m y m b a ł w o c h w a l s t w e m , k t ó r e g o za w s z e l k ą cenę c h c i a n o uniknąć. C o r b i n pisze: „ T a k jak A n i o ł musiał u s u n ą ć k a m i e ń , tak 1 m y m u s i m y znaleźć w sobie o d w a g ę , by zajrzeć w g ł ą b g r o b u , aby się przekonać, że jest o n n a p r a w d ę pusty, i że Chrystusa m u s i m y [...] szukać gdzie indziej. N a j w i ę k s z y m nieszczęściem, jakie może się przydarzyć, jest g r ó b z a p i e c z ę t o w a n y i strzeżony t y l k o d l a t e g o , że są w n i m z w ł o k i . " 1 6 W trzydzieści lat później myśli C o r b i n a o d ż y ł y w s ł o w a c h V i n c e n t a D e s c o m b e s a . J u ż Gadamer p r o t e s t o w a ł p r z e c i w l i m i ­ tującej f u n k c j i mens auctoris, p r z e c i w o g r a n i c z a n i u interpretacji zjawiska rzekomego „ s e n s u p i e r w o t n e g o " , d o t e g o „ c o autor chciał p o w i e d z i e ć " , zaś w p r z y p a d k u s y m b o l u d o j e g o „ p r a w ­ d z i w e g o z n a c z e n i a " . D e s c o m b e s (za H e i d e g g e r e m p o „ z w r o ­ c i e " ) radykalizuje t o s t a n o w i s k o . T w i e r d z i , że f e n o m e n o l o g musi być w y p o s a ż o n y w p e w n ą szczególną p o d e j r z l i w o ś ć w o b e c narzucającego się sensu, k t ó r e g o r o z u m i e n i e jest f u n k c j ą bier­ n e g o w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w jakiejś wizji ś w i a t a . M u s i o n p o d e ­ jrzewać, że ó w sens „ s t a n o w i raczej przeszkodę w rozumieniu sensu a u t e n t y c z n e g o , d o k t ó r e g o zdoła dotrzeć d o p i e r o w t e d y , kiedy odkryje, k i m jest o n s a m , k t ó r e m u ó w znak został prze­ znaczony. Znak w p r o w a d z a w błąd t e g o , k o g o ma oświecić, kiedy o d b i o r c a b o s k i e g o o b j a w i e n i a sam jest zabłąkany, z a g u b i o ­ ny, w e w n ę t r z n i e p o d z i e l o n y . " Ze s ł ó w Descombesa w y ł a n i a się projekt n o w e j lektury starych t e k s t ó w , t y c h , o k t ó r y c h m ó w i się, iż nie w y t r z y m a ł y p r ó b y czasu. O w ą t r u d n o ś ć z w a l c z a m y fortelem: w y c h o d z ą c o d t e k s t u , który m ó w i n a m o t y m , j a c y dziś jesteśmy, my, którzy t e g o tekstu nie r o z u m i e m y , p o w i n n i ś m y dojść do siebie „ t a k i c h , d o k t ó r y c h p r z e m a w i a o n p e ł n y m g ł o s e m " . I dalej: „ M a m y pełne p r a w o o d r z u c i ć wszelkie s p o s o b y rozumienia tekstu, które nie w y d o b y w a j ą z n i e g o sensu w a ż n e g o dla nas, pokazując j e d y n i e sens, jaki m ó g ł o n mieć dla naszych p r z o d k ó w , p i e r w s z y c h s ł u c h a c z y . " W ujęciu C o r b i n a na t y m polega p r a w o ­ m o c n a „ p o d m i o t o w a rekonstrukcja k u l t u r y " . H e m e n e u t y k a taka z e ś r o d k o w a n a jest w o k ó ł p o j e d y n c z e j , i n d y w i d u a l n e j ludzkiej egzystencji. M i e r z o n a a u t e n t y c z n o ś c i ą jej życia, jej w o l n o ś c i ą — w y m i e r z o n a zaś w terror Się (das Mań), przejawiający się w sile o p i n i i panującej w d a n y m czasie, p o w o ł u j ą c e j d o życia różne o b i e k t y w i z m y , k t ó r y c h m o c w y c z e r p u j e się wraz z upad­ k i e m i d e o l o g i i . O b i e k t y w i z m y n o w e j i d e o l o g i i będą równie e l o k w e n t n e i rozstrzygające jak d a w n e , skuteczne w l i k w i d o w a 19 20 21 �niu w ą t p l i w o ś c i , m a s k o w a n i u , bezradności, niewiedzy. Racje tych wszystkich p s e u d o i n s t a n c j i C o r b i n o d t r ą c a , c h c ą c fakty tłumaczyć przez osoby. Ten moment w y d a j e się na tyle w a ż n y w dziejach h e r m e n e u t y ­ ki, że usprawiedliwia a n a c h r o n i z m , k t ó r e g o się z a p e w n e d o p u ś ­ cimy zestawiając C o r b i n a z K.R. P o p p e r e m i J e a n - F r a n c o i s Lyotardem. W s p ó ł c z e s n y p o s t m o d e r n i z m , r e p r e z e n t o w a n y przez ostatniego z w y m i e n i o n y c h , u f u n d o w a n y jest na założeniu n i e o czywistości, w i e l o z n a c z n o ś c i , n i e u f n o ś c i d o w s z e l k i c h przeja­ w ó w społecznej przemocy, w postaci „ i n s t y t u c j i " , „ r e g u ł i n o r m " , „języka p o t o c z n e g o " , „ z w y c z a j o w e g o r o z u m i e n i a " , „ c o d z i e n ­ nego użycia" itd. Nic d z i w n e g o zatem, że z w r a c a się p r z e c i w k o popperowskiemu r a c j o n a l i z m o w i ( k r y t y c z n e m u w bardzo w ą s ­ kim sensie pojęcia k r y t y c z n o ś c i " ) , który z w i e l k i m o p t y m i z m e m odnosi się d o poznania nie t y l k o w ł a s n e j kultury, ale też tradycji obcych, o d l e g ł y c h w czasie i przestrzeni. Ten o p t y m i z m nie znalazł jednak p o t w i e r d z e n i a w p r a k t y c z n y m p o z n a n i u o b c o ś c i . Przeciwnie, zamiast przyrostu o w e j w i e d z y m o ż n a b y ł o obser­ w o w a ć jej u b y w a n i e . W k r ó t c e d o s z ł o d o rebelii k w e s t i o n u j ą c e j podstawę b e z p r o b l e m a t y c z n e g o p o p p e r o w s k i e g o podejścia. J ó ­ zef Życiński ujął t o następująco: „ w s p ó ł c z e ś n i e w filozofii nauki akcentowana jest coraz bardziej teza, iż b o g a c t w a i s t o t n y c h doświadczeń, składających się na ludzką egzystencję nie m o ż n a wyrazić w sposób a d e k w a t n y przy p o m o c y racjonalnego d y s k u r ­ su podlegającego j e d n e m u z e s p o ł o w i reguł m e t o d o l o g i c z ­ nych." 22 G ł ó w n y m celem ataku „ r e b e l i a n t ó w " stała się j e d n o z n a c z n o ś ć , ta sama, która w h i s t o r y c z n y m stroju L u t r o w s k i e j Schriftprinzip ogłosiła z w y c i ę s t w o zasady interpretacji gramatycznej nad ale­ g o r y c z n ą ^ sama, która P o p p e r o w i kazała uznać za z w y c z a j n y mit „ n i e m o ż n o ś ć zrozumienia, dzielącą różne tradycje, k u l t u r y i okresy h i s t o r y c z n e " . O w o n a i w n e przywiązanie d o j e d n o ­ znaczności Gadamer d e m a s k o w a ł j a k o w c i ą ż o d n a w i a j ą c e się dziedzictwo myśli n o m i n a l i s t y c z n e j : t y l k o sztucznie u s t a n o w i o n e znaki m o g ą być w p r o w a d z o n e i p o r z ą d k o w a n e w s p o s ó b w y ­ kluczający d w u z n a c z n o ś ć . Dla n e o p o z y t y w i s t ó w , ich s y m p a t y ­ k ó w i k o n t y n u a t o r ó w s ł o w o b y ł o c a ł k o w i c i e n e u t r a l n y m , prze­ zroczystym ś r o d o w i s k i e m życia i n f o r m a c j i . Praca nad s ł o w e m służyła w y ł ą c z n i e eliminacji s z u m ó w . I w ł a ś n i e o w e szumy zainteresowały h e r m e n e u t ó w ! S ł o w u w y j a ł o w i o n e m u , w y n i s z ­ czonemu d o s ł o w n o ś c i ą , p r z e c i w s t a w i l i o n i język n a s y c o n y , w i e ­ loznaczny, język b u d z ą c y w s ł o w a c h ich ż y w y e w o k u j ą c y sens, język dla którego ideałem była m o w a greckiej f i l o z o f i i , gdzie s ł o w o i pojęcie z n a j d o w a ł o się w stanie bezpośredniej k o m u n i k a ­ c j i . Należało w r ó c i ć d o p r o b l e m u metafory. Czy n a d w y ż k a znaczenia jest z w y k ł y m s z u m e m , r e d u n d a n c j ą , c z y n n i k i e m ze­ w n ę t r z n y m , „ z a l e d w i e " e m o t y w n y m , czy może s k ł a d n i k i e m s e n ­ su, istotnym c z y n n i k i e m p o z n a w c z y m ? M e t a f o r a przestała być ozdobą dyskursu, p o d n i e s i o n o ją d o rangi m e t o d y . „ Z u c h w a l s t ­ w o s e m a n t y c z n e " , „ z a m i e r z o n y błąd k a t e g o r i a l n y " u j a w n i a j ą c y p o k r e w i e ń s t w o t a m , gdzie p o t o c z n e r o z u m i e n i e nie dostrzega żadnego z w i ą z k u , przenosi wszak na n o w y plan myśli. Zaczęto dostrzegać bliskość języka n a u k o w e g o i p o e t y c k i e g o , osiągają­ cych rzeczywistość „ n a drodze okrężnej, przez z a n e g o w a n i e potocznego s p o s o b u w i d z e n i a ś w i a t a i języka, który t e n ś w i a t o p i s u j e . " „ M e t a f o r a potrzebuje napięcia w w y r a ż e n i u j ę z y k o ­ w y m , by utrzymać pełne napięcia pojęcie r z e c z y w i s t o ś c i " — pisał Ricoeur w rozważaniach nad t e r a p e u t y c z n ą f u n k c j ą n o w e j e p i ­ s t e m o l o g i i . Lyotard p o s u n ą ł tę afirmację w i e l o z n a c z n o ś c i jesz­ cze dalej: „ n a w e t w obrębie o g r a n i c z o n e j w s p ó l n o t y j ę z y k o w e j i kulturowej w y p o w i e d z e n i e d o w o l n e g o zdania może już stać się okazją d o s p o r u , t o znaczy nierozstrzygalnej różnicy s t a n o w i s k , które p r z e d y s k u t o w a ć i u r e g u l o w a ć da się t y l k o p o d w a r u n k i e m uprzedniego w y m y ś l e n i a jakiegoś w s p ó l n e g o , nie istniejącego dotychczas języka. M ó w i ć należy już nie tyle o n i e w s p ó ł m i e r n o ści zdań (czy ściślej rzecz biorąc zdarzeń j ę z y k o w y c h — /es occurences) w obrębie t e g o s a m e g o j ę z y k a . " Czy o g ł o s z o n y przez p o s t m o d e r n i z m u p a d e k m e t a o p i s ó w każe z a p o m n i e ć o p o znawniu o b c y c h kultur, p o c h y l a j ą c nas w y ł ą c z n i e nad tradycją własną? Na t o pytanie o d p o w i e d z i e ć m o ż n a i n n y m : czy o b c a jest naprawdę t y l k o o b c a kultura? W b r e w t e m u , c o przypisują m u 2 3 24 25 26 27 28 29 rozczarowani krytycy, przesłanie p o s t m o d e r n i z m u w c a l e nie musi być c y n i c z n e . N i e s p o d z i e w a n i e k o n t y n u u j ą c przedsięwzięcie p i o n i e r ó w hermeneutyki z r ó w n u j e o n w p r a w a c h i o b o w i ą z k a c h poznanie o b c o ś c i w ł a s n e j i cudzej. Z p e w n o ś c i ą oznacza t o impas dla w i e l u f i l o z o f i c z n y c h o p c j i . Są j e d n a k i takie, które potraktują ó w w n i o s e k j a k o s p ó ź n i o n y akt s p r a w i e d l i w o ś c i , niewiele jednak zmieniający. Tak p o w r a c a m y d o hermeneutyki Corbina, która u z b r o i w s z y się w s c e p t y c y z m w o b e c s w e g o rozumienia s w o j s k o ści ( o b c o ś ć t e g o c o w ł a s n e ) , w dalekich orientalnych o b c o ś c i a c h m o g ł a się czuć jak w d o m u ( s w o j s k o ś ć t e g o , c o o b c e ) . 30 Corbinowska hermeneutyka indywidualności przeciwstawia­ jąc się historycznej dialektyce zwalcza alienację osoby. Poza j e d n o s t k ą , poza tą j e d y n ą realnością, są już t y l k o s p o s o b y bycia, będące z a l e d w i e a t r y b u t a m i o w e j rzeczywistości f u n d a m e n t a l ­ nej. „Zdarzenia są a t r y b u t a m i działających p o d m i o t ó w . " Tak jak c z a s o w n i k i są t w o r z o n e przez w y k o n a w c ó w czynności, tak i zdarzenia nabierają egzystencji dzięki rzeczywistości, która je sobie uprzytamnia. D o p i e r o działające i n d y w i d u a l n e p o d m i o t y o d m i e n i a j ą c je w e „ w ł a s n y m czasie", który jest zawsze czasem teraźniejszym, p r z y p o r z ą d k o w u j ą o w y m zdarzeniom określony czas, g r a m a t y c z n y i historyczny. O d e r w a n e o d rzeczywistego p o d m i o t u , który je sobie u ś w i a d a m i a , fakty i zdarzenia stają się czymś j a k b y nierealnym. „Przypisać całą realność f a k t o m , m ó w i ć 3 1 0 p r a w a c h , lekcjach, m ó w i ć o materialności f a k t ó w , [...] dać się złapać w potrzask nierzyczywistości, którą sami z b u d o w a l i ś m y , a która z kolei obciąża nas w postaci historii jako jedynej n a u k o w e j ' o b i e k t y w n o ś c i ' " — o t o o d w r ó c e n i e , które w y o b ­ cowało podmiot, pozbawiając go odpowiedzialności i woli, umiejętności uczenia się z d o ś w i a d c z e ń . W jednostce, która dryfuje w ciemnej bezczasowej przestrzeni, przeszłość i przy­ szłość nie s p o t y k a j ą się już, ale o d e r w a n e o d rzeczywistego p o d m i o t u mijają się o b o j ę t n i e i przemijają. C o r b i n p r o p o n u j e zmianę p e r s p e k t y w y : „przyszłość i prze­ szłość same są a t r y b u t a m i w y r a ż o n y m i przez c z a s o w n i k i . Z a ­ kładają o n e p o d m i o t , który je o d m i e n i a , p o d m i o t dla którego 1 przez który j e d y n y istniejący czas (...) t o czas teraźniejszy, teraźniejszy w każdej sytuacji. Tak w i ę c w y m i a r y przeszłości są w każdej sytuacji mierzone i u w a r u n k o w a n e zdolnościami p o d ­ m i o t u , który je postrzega, j e g o c h w i l ą . M a j ą w y m i a r tej osoby, p o n i e w a ż zależą o d niej, o d zasięgu jej inteligencji, szerokości serca, o b e j m u j ą całe jej życie, totius vitae cursum, zawierając wszystkie jej ś w i a t y , rozciągając się d o najdalszych kresów jej o b e c n o ś c i . " T y l k o takie „ m i e r z e n i e " może się p r z e c i w s t a w i ć j a ł o w e j dialektyce rzeczy b e z p o w r o t n i e m i n i o n y c h . P r a w d z i w e g o przekroczenia przeszłości, p o k o n a n i a czasy d o k o n u j e się dzięki przeniesieniu jej w teraźniejszość w postaci z n a k u . „Przeszłość i przyszłość stają się [...] znakami, p o n i e w a ż znak postrzegany jest d o k ł a d n i e w teraźniejszości. Przeszłość musi zostać przeniesiona d o teraźniejszości, aby m o g ł a się o b j a w i ć j a k o 'dająca z n a k ' . " 32 33 Wszystkie te myśli w p r o w a d z a j ą nas w atmosferę spotkań Eranosa. Jeśli Eranos nie w y c z e r p u j e się w w y j a ś n i a n i u g o przez j e g o czas, przy p o m o c y i n n y c h z n a k ó w , t o d l a t e g o , że sam o n jest znakiem, i t y l k o w ó w c z a s m a m y szansę g o zrozumieć, g d y t r a k t u j e m y g o j a k o znak: „ j a k o p o d s t a w o w ą o b e c n o ś ć , która ciągle i w c i ą ż o d n o w a u o b e c n i a , przywraca teraźniejszość." Cała praca Eranosa p o l e g a na łączeniu przeszłości i przyszłości g ł ę b o k ą f o r m u ł ą teraźniejszości w y p e ł n i o n e j o s o b i s t y m znacze­ niem. W t y m s a m y m sensie Eranos jest s w o i m w ł a s n y m czasem, ale w sensie nieco i n n y m jest też nie na czasie. Teoria, na której p o d s t a w i e m o ż n a m u uczynić t e n ostatni zarzut, wyjaśnia byt przez u s y t u o w a n i e g o w a b s t r a k c y j n y m czasie, który jest czasem w s z y s t k i c h , a zatem czasem niczyim. P r z y c z y n o w o ś ć , k o n s t r u o ­ w a n a w oparciu o f a k t y o d e r w a n e o d o s ó b , nie może, zdaniem Corbina, d o p r o w a d z i ć d o historiozofii, d o filozofii historii, co najwyżej d o m i z o - s o f i i . W historii w y p a c z o n e j p o z y t y w i s t y c z n ą o b i e k t y w i z a c j ą rzeczywisty czas redukuje się d o czasu abstrak­ c y j n e g o , i l o ś c i o w e g o , o o b i e k t y w n o ś c i z w y k ł e g o ziemskiego kalendarza ś w i e c k i e g o , „ z k t ó r e g o zniknęły znaki m o g ą c e każdej 34 9 �teraźniejszej c h w i l i nadać sakralną j a k o ś ć " . Z d a n i e m C o r b i n a abdykacja p o d m i o t u , w y g n a n e g o w o b c o ś ć historii niczyjej, przebiegała w d w ó c h fazach. Pierwszym k r o k i e m była rezygnacja z s e m i o t y c z n e g o statusu historycznych f a k t ó w (zdarzenie j a k o znak) i przeniesienie ich na plan d a n y c h . Fatalnym w s p ó ł u d z i a ­ łem w tej laicyzacji historii obciążona była w s p ó ł c z e s n a t e o l o g i a , która następnie stała się jej ofiarą. Drugi krok d o t y c z y ł interp­ retacji sensu zdarzeń: „ a b y g o u j a w n i ć nie potrzeba już B o g a zrodzonego w ciele. Podręcznik filozofii głosi, że nie jest O n m u znany, i odrzuca g o , j a k o że filozofia stała się po t y m w s z y s t k i m już t y l k o ś w i e c k ą t e o l o g i ą społecznej i n k a r n a c j i . " I w a n Karamaz o w w i d z ą c y sam siebie w szkle o k u l a r ó w — o t o s y m b o l bezradności, jaką w n o s i w w i a n i e a g n o s t y c z n a s a m o w i e d z a , karykatura naszego w ł a s n e g o O b r a z u . 35 36 Sprzeciw w o b e c tej parodii w i e d z y nie nadejdzie, zdaniem Corbina, ze strony, w której p r z e b y w a j ą ludzie uznani dziś za ś w i a t ł y c h , b o ci, k o n t y n u u j ą c p e w n ą „ l o k a l n ą t r a d y c j ę " ( p a r a d o kasalnie z w a n ą " o ś w i e c e n i o w ą " ) , „ o ś w i e c a j ą r o z u m z a p o m i n a ­ jąc o w e w n ę t r z n y c h źródłach j e g o ś w i a t ł a " . „ G ł o ś n e nie p o ­ c h o d z i t u z i n n y c h i m p e r a t y w ó w . S w ą energię czerpie o n o z błysku światła, k t ó r e g o p i o n łączy niebo z ziemią , nie zaś z jakiejś poziomej linii siły, w y c z e r p u j ą c e j się n i e s k o ń c z o n o ś c i , z której nie p o w s t a j e żadne znaczenie. [...] Ale nasi f i l o z o f o w i e są zbyt p o w a ż n i , aby w z i ą ć serio takie d z i w a c t w o , które u c h o d z i c o najwyżej g n o s t y k o m i l u d z i o m W s c h o d u . " W ten s p o s ó b C o r b i n p o w r a c a d o istoty swej h e r m e n e u t y k i : rozumienie może się rozgrywać t y l k o w obrębie k o s m o l o g i i i a n t r o p o l o g i i triadycznej, gdzie p o m i ę d z y r o z u m i e j ą c y m i t y m , c o rozumie, zaistnieje ż y w e p o ś r e d n i c t w o , sympatia. Tę sferę pośrednią i zarazem p o ś r e d ­ niczącą zamieszkuje i jednocześnie s y m b o l i z u j e A n i o ł . J e g o 3 7 bezcielesność odsyła d o niesubstancjalności znaczenia, które żyje d o p ó t y , d o p ó k i jest niestałe, w i e l o z n a c z n e , nie w y c z e r p u j e się, a w z b o g a c a dzięki p o j e d y n c z y m aktualizacjom. Nie będąc nigdzie, o w a sfera pośrednia jest s a m y m gdzieś wszystkich rzeczy. M ó w i ą c o „ r y z y k u a n a l o g i i " w y r a ż a m y o b a w ę przed tą w ł a ś n i e pośrednią przestrzenią, którą u w a ż a m y za nicość, a którą z w y k l i ś ­ m y z a b u d o w y w a ć bezpiecznymi s y l o g i z m a m i . Ś w i a t A n i o ł ó w w w y m i a r z e k o s m o l o g i c z n y m , zaś a a n t r o p o l o g i c z n y m — dusza, obie te pośrednie sfery służyły o ż y w i e n i u , aktualizacji o w e j przestrzeni. G d y C o r b i n m ó w i o błysku ś w i a t ł a łączącym ziemię i niebo, ma na myśli p o ś r e d n i c t w o o b y w a j ą c e się bez „ f i z y c z n e g o kontaktu", „ w s p ó l n o t y historycznej", „materialnych związków", „ o b i e k t y w n y c h ś w i a d e c t w " i „ p r z y c z y n o w e j d e t e r m i n a c j i " . Sferę pośrednią trzeba mieć w sobie, trzeba być w ł a s n y m A n i o ł e m . Dziedziczenie sensu następuje b o w i e m t y l k o w linii w e r t y k a l n e j : nie m o ż n a g o przekazać, trzeba g o w sobie w z b u d z i ć , za­ k t u a l i z o w a ć . Ż y j e m y w ś w i e c i e , który zmarniał tak, że n a w e t nie w i e , iż brak A n i o ł a jest w ł a ś n i e brakiem. Europejczycy, szermierze p o s t ę p u m i e r z o n e g o o w ą n i e o b e c n o ś c i ą , są w i e l k i m i d ł u ż n i k a m i w y l u d n i o n y c h ś w i a t ó w , z a r ó w n o t y c h z i e m s k i c h , jak i t r a n s c e n ­ dentalnych. 38 Podpisując s w ó j artykuł trzema datami ( w e d ł u g kalendarza chrześcijańskiego, islamskiego i staroperskiego) C o r b i n sugeruje m o ż l i w o ś ć ekspiacji. Z e s t a w i e n i e t y c h trzech czasoprzestrzeni d o m a g a się b o w i e m h e r m e n e u t y k i , która p o z w o l i ł a b y je ze sobą z h a r m o n i z o w a ć . Interpretując je z g o d n i e z ich sensem, miałaby o n a tak je połączyć, „ b y raz c z w o r a k i e , a i n n y m razem s i e d m i o rakie znaczenia pism znalazły się w h a r m o n i i . " A b y tego d o k o n a ć , trzeba przestać uciekać w abstrakcyjny czas a n o n i m o ­ w y c h z b i o r o w o ś c i , lecz o d k r y ć czas k o n k r e t n y : czas Osób. 39 PRZYPISY Henri C o r b i n 1 9 0 3 — 1 9 7 8 . O d 1 9 5 4 w y k ł a d o w c a religio­ z n a w s t w a islamskiego w Ecole des Hautes-Etudes, S o r b o n n e . Działalność z a w o d o w ą związał z d w o m a miastami: Paryżem i Teheranem. Pierwszy t ł u m a c z Heideggera na język francuski (Qu'est-ce que la métaphysique, 1 9 3 8 ) . Uczestnik s e m i n a r i ó w f i l o z o f i c z n y c h Etienne Gilsona. W latach 1 9 3 9 - 4 5 w e Francuskim Instytucie A r c h e o l o g i i w Istambule, badania bibliotek m e c z e t o ­ w y c h . 1 9 4 6 — 1 9 5 4 dyrektor w y d z i a ł u s t u d i ó w irańskich I n ­ stytutu F r a n c u s k o - l r a ń s k i e g o w T e h e r a n i e . Założyciel i w y d a w c a Biblioteki Irańskiej, serii w y d a w n i c z e j , w której u k a z y w a ł y się teksty ź r ó d ł o w e t e g o kręgu k u l t u r o w e g o . W i e l o l e t n i uczestnik s e m i n a r i ó w Eranosa. A u t o r m.in. Oeuvres philosophiques et mystiques de Sohrawardi, I s t a m b u l - P a r i s - t e h e r a n 1 9 4 6 — 1 9 5 2 ; Les motifs zoroastriens dans la philosophie de Sohrawardi, Teheran 1 9 4 6 ; L'Imagination créatrice dans le soufisme d'Ibn 'Arabi, Paris 1 9 5 8 ; Terre céleste et corps de resurrection, Paris 1 9 6 0 ; L'Homme de lumière dans le soufisme iranien, Paris 1 9 7 1 ; En Islam iranien. Aspects spirituels et philosophique, 4 tomy, Paris 1 9 7 1 — 1 9 7 3 itd. 1 Man and Time. Papers from the Eranos Yearbooks, oprać. J . Campbell, Pricenton 1 9 8 1 ( p i e r w o d r u k 1 9 5 7 ) , dalej M A N . Pisał o t y m Gadamer w Prawdzie i metodzie; H.G. Gadamer, Wahrheit und Méthode. Grundzùge einer P h i l o s o p h i s c h e n Hermeneutik, T u b i n g e n 1 9 7 2 ( p i e r w o d r u k 1 9 6 0 ) s. 2 2 9 * P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, oprać. S. C i c h o w i c z , W a r s z a w a 1 9 8 5 , s. 1 2 1 : " s t a w i a m sacrum na miejscu w i e d z y a b s o l u t n e j , nie jest t u o n o j e d n a k jej s u b s t y t u t e m , j e g o znaczenie pozostaje e s c h a t o l o g i c z n e i n i g d y nie może się przekształcić w p o z n a n i e i g n o z ę . " M A N , s.XIII, podkreślenie J T B . H e i d e g e r o w s k i e rozumienie (Verstehen) t o w a r u n e k w s t ę p ­ ny refleksji, a nie sama refleksja. A.Schaff, Historia i prawda, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s.102, por. też o n i e u ś w i a d o m i o n y c h założeniach f i l o z o f i c z n y c h różnych historiozofii, s. 5 9 — 9 7 Wahrheit und Méthode, op. cit., passim. Bronk zauważa, że filozoficzna h e r m e n e u t y k a Gadamera jest j a k b y s p ó ź n i o n ą reakcją na Carnapa próbę l i k w i d a c j i metafizyki, na którą Heidegger w s w o i m czasie zupełnie nie zareagował. A. Bronk, Rozumienie, dzieje, język. Filozoficzna hermeneutyka H.G. Gadamera, L u b l i n 1 9 8 8 , s. 8 3 H.G. Gadamer, Wahrheit und Méthode, o p . cit., s. 3 7 4 Tamże, s. 2 8 2 2 3 5 6 7 8 9 1 0 1 1 10 Tamże, s. 2 8 5 M . Scheler, Die Wissensforme und die Gesselschaft, za: H.G. Gadamer, Rozum, słowo, dzieje. Szkice wybrane, oprać. K. M i c h a l s k i , przekład M . Ł u k a s i e w i c z W a r s z a w a 1 9 7 9 , s. 7 0 H.G. Gadamer, FilozoficznepodstawyXX wieku, ( w : ) tegoż, Rozum, słowo, dzieje, o p . cit., s. 7 0 H.G. Gadamer, Wahrheit und Méthode, o p . cit., s. 2 8 4 M A N , s.XIV M A N , s.XV Creative Imagination in the Sufism of Ibń Arabi, przeł z franc. Ralph M a n n h e i m , L o n d o n 1 9 7 0 , s. 97 Umykanie sensu, t ł u m . M . K o w a l s k a , „ L i t e r a t u r a na Ś w i e ­ c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 3 2 7 — 9 Tamże. Tamże, s. 3 3 0 — 1 J . Ż y c i ń s k i , Posłowie d o : I.G. Barbour, Mity, modele, para­ dygmaty, K r a k ó w 1 9 8 3 , s. 2 5 8 P. S z o n d i , Wprowadzenie do hermeneutyki literackiej, prze­ kład M . Ł u k a s i e w i c z , w e : Współczesna myśl literaturoznawcza w Republice Federalnej Niemiec. Antologia, red. H. O r ł o w s k i , W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 31 Za: J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, przekład M . K o w a l s k a , " L i t e r a t u r a na Ś w i e c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 3 6 6 H.G. Gadamer, Filozof Iczne podstawy XX wieku, ( w : ) tegoż. Rozum, słowo, dzieje, op. cit., s. 7 5 Tamże, s. 7 7 P. Ricoeur, Metafora i symbol, przekład K. Rosner, " L i t e r a t u ­ ra na Ś w i e c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 2 5 2 Tamże, s. 2 5 3 P o g l ą d y J.F. Lyotarda zawarte w j e g o książce Le Différend (Paris 1 9 8 3 ) c y t u j ę w o m ó w i e n i u J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, o p . cit., s. 3 6 6 Por. u J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, o p . cit. M A N , s. X V I M A N , s. XVI M A N , s. X V I M A N , s. XVII M A N , s. X V I I I Tamże. Tamże. H. Corbi n, Face de Dieu, face de l'homme. Herméneutique et soufisme, Paris 1 9 8 3 , s. 13 M A N , s. XIX 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 18 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a4cf1cacc971ecb3dfd88f4827e7aad.pdf 1eb7f09a2358d10e20eb762249a4a3ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2689 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2500 Title A name given to the resource Henrik Ibsen - mit osobisty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.29-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Henrik Ibsen - mit osobisty L e c h Sokół Powszechnie akceptowane wyobrażenie Ibsena jako pisa­ rza pozostaje niepełne i w dużym stopniu fałszywe. Jego twórczość i jego samego jako człowieka wiąże się nazbyt ści­ śle i jednoznacznie z nieubłaganym zdrowym rozsądkiem i realizmem, prozaicznym przywiązaniem do konkretu i szczegółu, z problematyką wyzwolenia kobiet i interwen­ cjonizmem pisarskim w dzieło naprawy społecznej Europy minionego wieku, walką o prawdę w życiu jednostkowym i zbiorowym, liberalizmem religijnym i politycznym etc., etc. - listę tę łatwo przedłużyć. Są to wszystko zagadnienia bardzo istotne dla jego twór­ czości, wśród jego dramatów realistycznych znajdziemy ar­ cydzieła, ale ograniczając Ibsena do realizmu w dziewiętna­ stowiecznym sensie słowa zapoznajemy poetę. Jego powoła­ nie pisarskie narodziło się jako powołanie poety i pozostało takim do ostatniego napisanego przez niego dramatu, co nie kłóci się wcale z tendencjami realistycznymi, wręcz przeciw­ nie, doskonale z nimi współgra. Ibsen wcześnie ukształtował swoją złożoną i mroczną, poetycką wizję świata, która okre­ ślała zawartość myślową i formę literacką nawet jego drama­ tów realistycznych. Ibsen zbudował pewien mit osobisty. W psychoanalizie mit osobisty pełni istotne funkcje obronne - niewątpliwie obecne u Ibsena, jednego z najbar­ dziej tajemniczych i skrytych wielkich pisarzy europejskich ukrywa osobowość, ale wyraża także ważne treści nieświado­ me, powiązane z tematem tzw. romansu rodzinnego, opraco­ wywanego już przez Freuda. Używam określenia „mit osobi­ sty" w sensie bardziej potocznym, tylko po części zgodnym z koncepcjami psychoanalityków. Interesują mnie przeżycia i miejsca mityczne Ibsena: obrazy, które mu towarzyszyły, motywy jego myśli i twórczości, które miały dające się opi­ sać związki z rzeczywistością realną, wreszcie momenty ilu­ minacji w kontakcie z naturą i sztuką, prowadzące do głęb­ szego i szerszego poznania. Oczywiście, wyciągam tylko kil­ ka nitek z tkaniny o bardzo złożonym wątku. Związek Norwegów z naturą, mający często charakter mi­ styczny, ważna cecha ich życia jednostkowego i społecznego, ich kultury, stał się przedmiotem wielu rozważań sięgających daleko w głąb historii. Ibsen na swój sposób realizuje ten para­ dygmat życia społecznego swojej ojczyzny. Już jako młody człowiek odbywał piesze wędrówki, zbierał podania i pieśni ludowe, docierając do samotnych i trudno dostępnych osad i pojedynczych farm. Realizował w ten sposób postulat norwe­ skiego i europejskiego romantyzmu, ale uczył się także krajo­ brazu. Kontemplacja natury stała się wcześnie jego nawykiem i potrzebą. Ponadto Ibsen rozwinął wcześnie zdolność obser­ wacji i widzenia. Widzenie, wizualność stały się istotną cechą jego stosunku do świata i jego twórczości. Jak sam przyznawał, gdy tworzył swoje postacie, w i d z i a ł je, a także s ł y s z a ł , zanim pojawiły się na kartach jego dramatów. W jednym z listów napisał zdanie, które stało się lejtmotywem jego życia i twórczości: „Kocham morze" („Havet elsker jeg"). Przywiązanie do morza stało się częścią jego mitu osobistego. Gdziekolwiek mieszkał, wszędzie chciał mieć ła­ twy dostęp do morza, jeziora albo rzeki. Kontemplacja wody została zapisana w jego obrazach i, oczywiście, w jego twór­ czości literackiej. Na szczególnie istotną obecność wody w jego obrazach wskazał Daniel Haakonsen w swojej książ­ ce o Ibsenie jako człowieku i artyście. Wodzie na obrazach Ibsena towarzyszyły w sposób naturalny góry, niezwykłej 24 �urody góry i fiordy Norwegii. Haakonsen dowiódł, że młody Ibsen, malujący od czasu, gdy miał 14 lat (do około 35 roku życia), nie odwzorowywał po prostu otaczającego go świata. Zestawienie ocalałych gwaszy i akwarel z fotografiami rze­ czywistych miejsc, które Ibsen przedstawiał, pokazuje pewną stałą tendencję do dramatyzacji krajobrazu: góry przedsta­ wiane są zwykle jako wyższe, bardziej strome, dziksze i gro­ źniejsze niż w rzeczywistości. Jedna z najwcześniejszych akwarel, pochodząca z 1842 roku, przedstawia majątek stryjecznego dziadka Ibsena, Nicolaya Plesnera, Store Follestad niedaleko Skien. Pojawia się w niej motyw odbicia w wodzie, efekt lustra'. Motyw ten wy­ stępuje w innych obrazach Ibsena, pojawia się także w dra­ macie Peer Gynt (1867) jako obraz bohatera tytułowego ska­ czącego z górskiego urwiska na grzbiecie kozła w jezioro (a. I , w. 98-106): obraz rzeczywisty i odbity zostały przeciwsta­ wione, a następnie unicestwione, gdy zwierzę i człowiek zde­ rzają się z taflą jeziora. Norweskie akty dramatu (a. I - I I I i V) rozgrywają się we względnie konkretnej scenerii. Nie da się wszakże wskazać jednego, ściśle określonego miejsca dla takiej czy innej sce­ ny. Ibsen zwykł był bowiem łączyć konkretność i przywiąza­ nie do rzeczywistego miejsca z dążeniem do pewnej syntezy i uogólnienia, do jego przekształcenia w obraz i mit. Tę cechę swojego myślenia, kształtowania miejsca akcji dramatów, opisał w rozmowie z Paulem Lindau pod koniec życia, po na­ pisaniu przeważającej większości swoich najbardziej zna­ nych dramatów: „Ibsen powiedział mi, że rzadko myśli o ja­ kimś określonym miejscu; przy pracy wyobraża sobie zwykle jakiś większy krajobraz, jakąś ogólnie norweską okolicę bez lokalnego ograniczenia. Pisząc Upiory miał na myśli okolice Bergen, «gdzie jest wiele bardzo pochmurnych dni i wiele pada», pisząc Panią z morza natomiast - miły, robiący prawie wrażenie włoskiego, krajobraz Molde i Romsdalsfjordu, Dzi­ ką kaczką - coś jakby Kristianię" . 2 Jeśli zgodzimy się, że pojęcie ojczyzny to przede wszyst­ kim, lub także, zespół obrazów, Ibsen swoją ojczyznę wiązał z górami i morzem. W roku 1897, w kilka lat po powrocie na stałe do Norwegii z dobrowolnej, trwającej 27 lat emigracji, pisał do Georga Brandesa: „Tu, nad fiordami, mam kraj ro­ dzinny. Ale - ale - ale: gdzie jest mój dom? Jest n i m mo­ rze, które pociąga mnie najbardziej" . Jakkolwiek byłoby to trudne do przyjęcia dla nas, nacji wybitnie lądowej, morze w micie osobistym Ibsena stoi po­ nad lądem; żywioł wody przeważa nad żywiołem ziemi w głęboko zakorzenionej w świadomości i podświadomości Ibsena instynktownej hierarchii wartości. Żywioł wody po­ wraca w jego twórczości w formie tematów, których sens jest w dużym stopniu nieświadomy. Morze, związek z morzem, funkcjonują w dramatach Ibsena jako symbole, co oznacza, że otwarcie na znaczenia niejasne i nieświadome zostało w nich z góry założone, gdyż należy to do natury symbolu, jakkolwiek byśmy go rozumieli. Mitologizowanie rzeczywistości przez Ibsena wiąże się ściśle z traumatycznymi przeżyciami z dzieciństwa, które wymusiły na nim odejście w świat wyobraźni i kompensacji. Nagłe bankructwo ojca pociągnęło za sobą zubożenie i dekla­ sację. Ibsen był wówczas dzieckiem, miał siedem lat, okres szczęśliwego dzieciństwa i poczucie bezpieczeństwa uległy zniszczeniu nagle i nieodwracalnie. Od bankructwa ucierpia­ ła cała rodzina: ojciec, nie mogąc sprostać nowej sytuacji, za­ czął pić, matka wycofała się ze świata, zajęła się malowaniem akwarel, robiła drewniane laleczki. Od dzieciństwa zdradzała 3 30 zainteresowania artystyczne, pociągał ją zwłaszcza teatr. Te­ raz sztuka stała się dla niej ucieczką. Przykład matki z pew­ nością dopomógł synowi w odnalezieniu własnej drogi do świata kompensacji. Utrata poczucia bezpieczeństwa małego Ibsena stała się dla niego szkołą wyobraźni. Nie był dzieckiem towarzyskim. Jego siostra Hedvig, je­ dyna z rodziny, z którą utrzymywał kontakt przez całe swoje życie, wspomina go jako samotnika, szukającego schronienia w pomieszczeniu obok kuchni, gdzie mógł, nie niepokojony przez nikogo, malować, rysować i zajmować się teatrem lal­ kowym, który sam zbudował. Wycinał także postacie i mode­ le z tektury, które sprzedawała dla niego właścicielka kramu z owocami. W ten sposób Ibsen sam troszczył się o kieszon­ kowe. Jego teatr był poważnym przedsiębiorstwem. Na przedsta­ wieniach bywały dzieci, a także dorośli z okolicy. Wejście by­ ło płatne. Ibsen zbudował sam scenę, zmajstrował lalki, poru­ szał nimi, reżyserował i odgrywał przedstawienia, występował także jako magik i brzuchomówca. Za jedynego zaufanego pomocnika w przedsięwzięciu miał chłopca z sąsiedztwa. Lal­ ki były wykonane niezwykle starannie, z dbałością o efekty plastyczne. Wedle wspominających te przedstawienia widzów szczególnie piękna była lalka Izabelli Hiszpańskiej, pojawia­ jąca się w przedstawieniu opisanym następująco: „Czarne jak węgiel loki, krynolina z różowoczerwonego jedwabiu. Mogła ona poruszać się wymyślnie ponad płaszczyzną sceny i wów­ czas dziewczynki krzyczały z radości. Rycerz Fernando uka­ zywał się wtedy na scenie: kapelusz z piórem, czerwony strój ze złotymi sznurami. Przesuwał się powoli i z godnością w kierunku Izabelli. Wówczas - o zgrozo! - przybywał szyb­ ki jak błyskawica czarny Maur, chwytał ją i próbował porwać. Ale rycerz Fernando odpychał go tak gwałtownie, że Maur pa­ dał jak długi, a Fernando i Izabella pozdrawiali widownię" . 4 Ibsen traktował swój teatr z powagą, wpadał we wście­ kłość, gdy młoda publiczność przeszkadzała mu w przedsta­ wieniach. Świat gry, teatru, pozoru stawał się dla niego ko­ niecznością. Te zainteresowania i dokonania teatralne zdra­ dzają także oczywiste zdolności plastyczne i manualne Ibse­ na, o czym już wspominałem. Warto również odnotować jego zainteresowanie strojem, widoczne już w strojności Izabelli i Fernanda. Chciał też sam wyróżniać się strojem, podziwiał tych, którzy się wyróżniali, na przykład mężczyznę w Venst0p w aksamitnych spodniach i jedwabnej kamizelce, wi­ dzianego na jakiejś lokalnej gali. Hedvig wspomina, że gdy malował jako dziecko, przejawiał „specjalną predylekcję [...] do rysowania ludzi we wspaniałych strojach" . Biorąc udział w wieczorkach towarzyskich, występach, balach, swego rodzaju parateatrze, nieco starszy już Ibsen (te­ atrzyk lalkowy zbudował mając 12 lat) przejawiał zamiłowa­ nie do stroju odnotowane w wielu wspomnieniach i zauważo­ ne przez biografów, trudne dla niego do zrealizowania jako że żył w skrajnej biedzie. Owo zainteresowanie odezwie się w jego późniejszym życiu w dandysowskiej dbałości o wy­ gląd zewnętrzny, w świadomym kształtowaniu oficjalnego wizerunku własnego, swojej persony, w dziecinnym przywią­ zaniu do odznaczeń i orderów, o które zabiegał i które nosił nawet w sytuacjach zupełnie do tego nieodpowiednich. Psy­ choanalityk dopatrzyć się w tym może znamion „kompleksu spektakularnego" - pragnienia widzenia i bycia widzianym. Zdaniem Haakonsena był to wyraz odmowy uznania deklasa­ cji, bunt przeciwko niej. Ibsen uwolnił się od poczucia głębo­ kiego upokorzenia dopiero we Włoszech, gdy napisał Branda (1866), odnosząc pierwszy wielki sukces, który doprowadził 5 �do znaczącej, choć krótkotrwałej, poprawy jego opłakanej sy­ tuacji materialnej. Wyjazd do Włoch nie był pierwszym doświadczeniem za­ granicznym Ibsena, ale jego waga była nieporównywalna z innymi doświadczeniami podróży. Prowincjusz ze Skien, który znał wcześniej jedynie miasta rozmiarów Kristianii i Bergen (odpowiednio 30 i 25 tysięcy mieszkańców w cza­ sie, gdy tam mieszkał), w 1852 roku wyjechał do Kopenhagi i Drezna. Wrażenie było ogromne: znalazł się w wielkim świecie, powiedzielibyśmy dzisiaj - w Europie. Doświadcze­ nie teatralne i kulturowe, impulsy, jakie odebrał, zaważyły znacząco na jego rozwoju intelektualnym oraz na jego drodze jako człowieka teatru i pisarza. Docenił od tej pory podróże jako najlepszy bodziec duchowego wzrostu człowieka. Dlate­ go napisał: „Mogę powiedzieć z doświadczenia: wiem, jaka możliwość rozwoju znajduje się w podróży." Podróż do Włoch przebiegała etapami, celem był Rzym. 5 kwietnia 1864 Ibsen popłynął statkiem z Kristianii do Ko­ penhagi, gdzie spotkał się z żoną i synem Sigurdem. 20 kwietnia popłynął do Lubeki, zostawiając rodzinę w Kope­ nhadze, stamtąd pociągiem pojechał przez Alpy. O swoich wrażeniach wspomniał w przemówieniu wygłoszonym w Kopenhadze 1 kwietnia 1898 г., w czasie uroczystości sie­ demdziesiątej rocznicy urodzin: „Podróżowałem przez Niem­ cy, Austrię i przekroczyłem Alpy 9 maja. Nad wysokimi góra­ mi wisiały chmury jak wielka ciemna zasłona, a poniżej je­ chaliśmy przez tunel i nagle znaleźliśmy się w Mira Mare, gdzie piękno Południa, cudownie jasne światło, świecące jak biały marmur, objawiło mi się nagle i wpłynęło na całą moją późniejszą twórczość...". Ibsen określił swoje wrażenie jako „uczucie wyzwolenia się z ciemności do światła, z mgieł przez tunel do blasku słonecznego". 6 7 8 Ten kontrast ciemności i światła, użycie sugestywnego obrazu wydostawania się z mroku przez tunel ku światłu jest metaforą wyzwolenia, zyskania wolności pełnej, ale także porzucenia życia w mroku na rzecz życia w świetle, zupełne­ go odrodzenia, także rozumianego dosłownie jako urodzenie się na nowo. Zresztą obraz podróży przez tunel zdaje się su­ gerować przyjście na świat. W wielu listach Ibsena znajdziemy spontaniczne i entu­ zjastyczne opisy owego wyzwolenia i odrodzenia. Rozdział o pierwszym z dwóch włoskich okresów życia Ibsena nosi w książce Haakonsena wiele mówiący tytuł: „Jak człowiek nowy". Droga do Rzymu wiodła przez Triest, Wenecję, Mediolan, Piacenzę, Parmę, Bolonię i Florencję. W niektórych miastach Ibsen zatrzymał się przez jakiś czas, niektóre odwiedzał po­ nownie, w Wenecji np. spędził ogółem cztery tygodnie. Nie wiemy jednak, jakie wrażenie wywarły na nim te miasta, z wyjątkiem tego, że podziwiał mediolańską katedrę. Mie­ szkał później w różnych miejscowościach w Górach Albań­ skich w pobliżu jeziora Nemi, w Neapolu i nad Zatoką Neapolitańską (na wyspie Ischia, w Amalfi, w Sorrento), odwie­ dził Pompeje i inne miejsca. Ale zawsze dla niego najważ­ niejszy był Rzym. Rzym był podówczas bardziej niż Paryż magnesem przy­ ciągającym artystów i pisarzy, zwłaszcza Skandynawów, dla których był, jak pisze Michael Meyer, ziemią obiecaną. Od­ działywanie Rzymu stało się decydującym punktem zwrot­ nym w życiu i twórczości Oehlenschlagera, Thorvaldsena, Andersena, Ole Bulla i wielu innych, wśród nich - Ibsena. Ibsen był uważnym i nietuzinkowym turystą w Wiecznym Mieście. Oprowadzał go po nim Lorentz Dietrichson, młod­ 9 szy od niego o sześć lat bergeńczyk, z którym zetknął się przelotnie w Kristianii. Dietrichson wykładał literaturę skan­ dynawską w Uppsali i przybył właśnie na dwa lata do Rzy­ mu, by studiować historię sztuki, którą później wykładał na uniwersytecie w Kristianii. Nietuzinkowy turysta znalazł za­ tem nietuzinkowego przewodnika. Jak pisze Ferguson, w cza­ sie pierwszej zimy, jaką Ibsen spędzał w Rzymie, miał okazję uczęszczać na wykłady z archeologii i topografii miasta, których ogółem dwadzieścia wygłosił Dietrichson dla kolonii skandynawskiej. Odbywały się one w różnych miejscach: na Forum Romanum, na Palatynie, w termach Karakalli, przy ciepłych źródłach Tytusa. Był to czas dokonywania fascynu­ jących odkryć archeologicznych i prawie co tydzień wykopy­ wano jakiś nowy obiekt, o którym pisała prasa, który był na ustach wszystkich. Ale Ibsen bynajmniej nie interesował się wszystkim. W sposób sobie właściwy poszukiwał własnej drogi do zrozumienia wybranych przez siebie aspektów kul­ tury starożytnej i nowszej, jaką poznawał w Rzymie. Zainteresowania jego ogniskowały się na rzeźbie. Ujaw­ niają one nowy aspekt tego, co nazwałem jego mitem osobi­ stym: fascynację kamieniem. Ferguson pisze o tym następu­ jąco: „Tajemniczy stosunek Ibsena do kamienia, od jego naj­ wcześniejszej fascynacji legendami i baśniami, które opowia­ dały o istotach podziemnych, porywających ludzi do wnętrza góry z lęku przed własnym skamienieniem, był już w nim w tym czasie głęboko zakorzeniony. Poczynając od jego naj­ wcześniejszych utworów jest oczywiste, iż rzeźba - wykuwa­ nie człowieka z bloku kamiennego - była dla niego formą sztuki najbliżej spokrewnioną z jego własną - tworzeniem przemijających posągów z krwi i kości. Nie jest więc niespo­ dzianką, że rzeźba i różne style w rzeźbie były dominującym rysem w jego wrażeniach z wędrówek po tym, co było dla niego w gruncie rzeczy muzeum o rozmiarach miasta. W l i ­ stach do kraju i w dyskusjach nie ma żadnych odniesień do znanych malowideł czy znanych dzieł włoskiej literatury i muzyki. Zajmowała go tylko rzeźba." 10 O rzeźbie rozmawiał Ibsen często z Dietrichsonem. Ten ostatni opisał wspólną wizytę w muzeach watykańskich, w czasie której dyskutowali o greckiej i rzymskiej rzeźbie portretowej. Dietrichson wskazywał wyższość Greków, po­ nieważ kształtują oni głowę i strukturę kości twarzy ze względu na to, co typowe i ogólne. Ibsen wolał stworzony przez Rzymian sposób indywidualizowania głowy za pomo­ cą szczegółów, jak na przykład zmarszczki na czole Mariu­ sza, rzeźby z Museo Chiaromonti, którą podówczas uważano za portret Gaiusa Mariusa. Ten rys realizmu przekazywał le­ piej, według Ibsena, ducha modela niż grecki idealizm. Na początku swego pobytu w Rzymie Ibsen miał trudno­ ści ze zrozumieniem i zaakceptowaniem rzeźby klasycznej w ogólności. Omawia te problemy w długim i ważnym liście do Bj0rnsona z 19 września 1864 r. „Tu w Rzymie bardzo wiele zostało mi objawione - pisał - chociaż nie mogę dojść do ładu ze sztuką klasyczną, tak naprawdę nie rozumiem jej znaczenia dla naszych czasów, brakuje mi iluzji i , przede wszystkim, poczucia osobistego i indywidualnego wyrazu za­ równo w podmiocie, jak i w artyście, i nie mogę zaradzić te­ mu, że widzę (w każdym razie jak dotychczas) jedynie kon­ wencje, tam gdzie inni dopatrują się praw. Wydaje mi się, że dzieła plastyczne sztuki klasycznej są, jak nasze ballady bo­ haterskie, raczej wytworami epoki niż takiego czy innego mi­ strza; to pewnie może być przyczyną, dla której tak wielu na­ szych nowoczesnych rzeźbiarzy zawodzi, gdy usiłuje dzisiaj podjąć próbę stworzenia ballad bohaterskich w gipsie i mar31 �murze. Michała Anioła, Berniniego i jego szkołę ro­ zumiem lepiej - ci jegomo­ ście mają odwagę, by od czasu do czasu dopuścić się szaleństwa. Architektura wywarła na mnie większe wrażenie, ale ani styl kla­ syczny, ani jego późniejsze potomstwo nie pociąga mnie tak jak gotyk; dla mnie katedra w Mediolanie jest czymś najbardziej przy­ tłaczającym spośród tego, co mogę sobie wyobrazić na tym polu; człowiek, który mógł począć takie dzieło, musiał być zdolny, by w wolnej chwili stwo­ rzyć księżyc i cisnąć go w głąb niebios."" Jest oczywiste, że uwagi Ibsena o sztuce klasycznej wiążą się ściśle z jego dra­ matami, z pragnieniem ukazania w każdej postaci dramatycznej niepowta­ rzalnych cech jednostko­ wych. Idealizowanie, poka­ zywanie tego, co typowe, było na ogół obce jego pi­ sarstwu. Natomiast odwo­ łanie się do Michała Anio­ Michal Aniot, Sąd ła. Berniniego i jego szkoły wydaje się szczególnie interesujące. Jest to odwołanie do sztuki, która nie poddaje się łatwo regułom, jest spontanicz­ na, mogła ówczesnym estetom wydawać się barbarzyńska, jest to wreszcie odwołanie do baroku, nie rozstrzygając w związku z twórczością Michała Anioła kwestii jej stosun­ ku do baroku czy manieryzmu w sensie, w jakim używali te­ go terminu niedawno raczej historycy literatury niż sztuki. Związek między Michałem Aniołem. Berninim i rzeźbą ba­ rokową a dziełem Ibsena wydaje się walnie dopomagać w in­ terpretacji i zrozumieniu jego dzieła, a już na pewno jego wrażliwości na sztukę, jego wyobraźni. Odwiedzając Floren­ cję, Ibsen nie mógł nie widzieć słynnych nie dokończonych rzeźb Michała Anioła znanych jako „więźniowie", stojących wówczas w Ogrodzie Boboli. „W przyszłych sztukach - pi­ sze Michael Meyer - od Branda po Gdy wstaniemy z mar­ twych - miał on [Ibsen] stworzyć podobnych gigantycznych i udręczonych więźniów. Bardziej niż jakikolwiek pisarz mi­ strzem Ibsena był Michał Anioł; jeden tworzył w słowach to, co drugi stworzył w kamieniu. Równie niemodna admiracja Ibsena dla gotyku (katedra mediolańsa) i baroku (Bernini) była jednakże logiczna u człowieka, który miał wkrótce na­ pisać Peera Gynta." 12 13 W korespondencji między Ibsenem a Bj0msonem doty­ czącej rzymskich wrażeń Ibsena pojawia się pewien wątek „pedagogiczny" ze strony Bj0rnsona. Wierzył on, że jego przyjaciel w końcu „dojdzie do ładu" ze sztuką klasyczną, a zaakceptowawszy ją w pełni, „ucywilizuje się", upodobni swoją estetykę i filozofię do jego własnych koncepcji. Naiw­ nością ze strony Bj0rnsona było oczekiwanie, że Ibsen tak da32 lece zbliży się do jego po­ glądów, natomiast co do szerszej akceptacji sztuki klasycznej nie pomylił się. W liście z 28 stycznia 1865 Ibsen przyznaje, że coraz bardziej ceni klasyczną sztukę i rzeźbę. W liście tym czytamy następujące zadziwiające słowa, zdu­ miewająco wiele mówiące o twórczości Ibsena i o nim samym: „Pamiętasz Muzę Tragedii, która stoi w sali na zewnątrz Rotundy w Waty­ kanie? Żadna rzeźba do­ tychczas nie nauczyła mnie tak wiele jak ta. Mogę po­ wiedzieć, że poprzez nią da­ ne mi zostało zrozumienie, czym była grecka tragedia. Ta nieopisanie wzniosła, wielka i spokojna radość w wyrazie twarzy, ta bogato uwieńczona laurami głowa, która ma w sobie coś nadziemsko bujnego i bachicznego, oczy, które pa­ trzą zarazem do wewnątrz, a jednocześnie poprzez i da­ leko poza to, na co patrzą taka była tragedia grecka." W rzeźbie przedstawia­ Ostateczny (fragment) jącej Melpomenę Ibsen do­ strzegł, jak słusznie pisze Haakonsen, element bachiczny („det bakkantiske"), czyli to, co w niewiele lat później Frie­ drich Nietzsche nazwie elementem dionizyjskim, istotą trage­ dii greckiej, w swoich Narodzinach tragedii. Ibsen, wyprze­ dzając Nietzschego, dostrzegł kombinację czystości i dionizyjskiej przyjemności. Jeszcze dwadzieścia pięć lat później obraz ten powróci w Heddzie Gabler w motywie rozkoszo­ wania się życiem i symbolu „winnych liści we włosach"." 14 Ale w cytacie o Muzie Tragedii skrywa się jeszcze istot­ niejsza i ogólniejsza informacja o Ibsenie i jego twórczości. We wstępie do zbioru esejów o dramaturgii Ibsena Rolf Fjelde pisze, że podchodził on w swojej twórczości na różne spo­ soby do prawdy radykalnej, przy czym słowo „radykalny" na­ leży rozumieć w sensie etymologicznym, czyli jako prawdę elementarną czy podstawową. Fjelde. jak widać nie on jeden, przywołuje również Ibsenowski opis postaci Мигу Tragedii. Jej patrzenie zarazem do wewnątrz i na zewnątrz jest dla Fjeldego metaforą ukazującą mityczne podejście do prawdy rady­ kalnej. Pozornie realistyczna czy naturalistyczna powierzch­ nia ukrywa u Ibsena głęboko zaszyfrowane sensy. Fjelde przy­ wołuje jako przykład rzeźbę profesora Arnolda Rubeka, boha­ tera dramatu Gdy wstaniemy z martwych (1899), który wyko­ nał serię rzeźbiarskich portretów ludzi, skrywających formy zwierzęce, jakby przeświecające z wewnątrz i widoczne. War­ to dodać do tego, co pisze Fjelde, że podobnie jak Rubek po­ stępował w dzieciństwie Ibsen: wykonywał on satyryczne por­ trety rodzeństwa w kształtach zarazem zwierzęcych i ludz­ kich. Fjelde pisze, że Ibsen rozwinął u siebie „mitopoetyczną" wyobraźnię i umiał stworzyć w dramacie nowoczesnym wy- �miar mityczny nie odwołując się do tradycyjnej maszynerii bogów i demonów. Objawieniom rzymskim nie ko­ niec. Kiedy Ibsen pisał Branda, na­ potkał w pewnym momencie zasa­ dnicze trudości, które doprowadzi­ ły do zupełnej blokady procesu twórczego. Sztuka zresztą od po­ czątku nastręczała trudności i po­ wstawała najpierw jako poemat (tzw. epicki Brand), później, już szybko, w natchnieniu, jako znany dziś dramat. W czasie, kiedy Ibsen nie mógł w ogóle pisać, rozwiąza­ nie przyszło jako iluminacja: „Wówczas, pewnego dnia, wsze­ dłem do św. Piotra - [ . . . ] - i nagle wszystko, co chciałem powiedzieć, ukazało mi się w silnym i jasnym świetle." Takie przypadki zdarza­ ją się, zwłaszcza romantycznie na­ strojonym poetom. W owym czasie Ibsen sformułował romantyczną w istocie koncepcję twórczości. Wspominając te lata napisał w l i ­ ście do Petera Hansena w 1870 r. następujące słowa: „W czasie, gdy pisałem Branda, miałem na moim stole skorpiona w pustej butelce po piwie. Od czasu do czasu zwierzę zaczynało cierpieć; wrzucałem mu wtedy kawałek dojrzałego owocu, Muza na który mógłby rzucić się w furii i wypuścić swój jad; wówczas czuł się znowu dobrze.""* Ibsen dodawał dalej: „Nie inaczej postępujemy my, poeci". 16 17 W takim ujęciu twórczość stawała się czymś automatycz­ nym, czego istota pozostaje nie uświadomiona, co należy do porządku popędów. W podobnych koncepcjach objawia się rola tego, co zwykle nazywa się natchnieniem. Włoskie doświadczenia spowodowały olbrzymi skok w twórczości Ibsena. U jego podstaw legły nie tylko znane walory Włoch, naturalne i kulturalne, opisywane w ogromnej bibliotece mądrych i niemądrych książek o tym niezwykłym kraju. Kontakt z Włochami dał Ibsenowi, przybyszowi z od­ ległej północnej prowincji Europy, prawie już spoza jej gra- nic, wedle ówczesnych poglądów, zdumiewające i głębokie wyzwo­ lenie zarówno od traumatycznych przeżyć norweskich, jak i wyzwo­ lenie w sensie głębokim i nieła­ twym do opisania. Używając sta­ roświeckiego języka, Włochy dały mu olśnienie i wyzwolenie ducha oraz umożliwiły przejście do zna­ cząco różnej fazy jego twórczości. Głównym patronem tego wyzwo­ lenia jest Michał Anioł, jakkol­ wiek ważne były doświadczenia wyrażone w opisie Muzy Tragedii. Nie bez powodu - jak zauważył Michael Meyer - objawienie, jak pisać Branda, miało miejsce pod kopułą Michała Anioła w katedrze świętego Piotra. Temu przeżyciu zdaje się Ibsen zawdzięczać samą koncepcję Boga, jakiej hołdował Brand. Bóg Branda jest „młody i silny jak Herkules". To sformu­ łowanie odpowiada całkiem ściśle wyglądowi Chrystusa w scenie Są­ du Ostatecznego z Kaplicy Sykstyńskiej: młodemu, gniewnemu, a jednocześnie zadumanemu atle­ cie, przedstawionemu bez brody, który gestem wyciągniętej ręki ściąga potępienie na grupę postaci na lewicy, oddzielonych od reszty jak ewangeliczne kozły oddzielone Tragedii zostały od owiec. ..Michał Anioł, Bernini i nieznany architekt katedry me­ diolańskiej mieli to, co Ibsen uznał za «odwagę, by od czasu do czasu dopuścić się szaleństwa». Brand jest bezpośrednim skutkiem ich wpływu. Jego siła nie jest statyczna, ale dyna­ miczna; każda scena, wspaniała sama w sobie, przechodzi w sposób konieczny w scenę następną, osiągając kulminację w tym, co jest - choć można to podawać w wątpliwość - naj­ większym aktem finałowym napisanym przez kogokolwiek od czasów Króla Leara." " 14 2 Te słowa Michaela Meyera doskonale ujmują bodaj najis­ totniejszą część doświadczenia Ibsena. Doświadczenie to sta­ nowi fundament, na którym stanęło kilka z jego arcydzieł. PRZYPISY 1 Por. D. Haakonsen. Henrik Ibsen - mennesket og kunstneren, Oslo 1981. s. 22-24 P. Lindau 1894. cyt. wg ibid., s. 23 Cyt. wg ibid., s. 23 (podkres'l. H. Ibsen). W oryginale nieprzetłuma­ czalna gra słów na oznaczenie ojczyzny; dosłownie: fodeland - kraj ro­ dzinny czy urodzenia i hjemland - kraj. gdzie znajduje się dom rodzinny czy kraj, który jest domem. O. Morfjeld. Henrik Ibsen og Skien. Oslo 1949. cyt. wg R. Fergu­ son, Henrik Ibsen. Mellom aevne og higen. Oversatt av B.A. Herrman. Oslo 19%. s. 20. Por. L. Sokół, Zagadnienie biografii artysty. Na przy­ kład Henrik Ibsen, w: Artes atąue humaniora. Studia Stanislao Mossa­ kowski sexagenario dicata. Warszawa 1998. s. 410 Cyt. wg D. Haakonsen, op. cit., s. 36 Ibid., s. 37 Cyt. wg D. Haakonsen, op.cit., s. 84 Ibid. 2 3 J 5 6 7 8 4 M . Meyer. Ibsen (abridged by the author). London 1992, s. 231-232 R. Ferguson, op. cit.. s. 127 Cyt. wg M . Meyer. op. cit.. s. 242-243 Por. np. książki zwykle krytykowane przez historyków sztuki: Gustava Rene Hockego (Die Welt ais Labyrinth. Manierismus in der Litera­ tur) czy szeroko znaną pracę Arnolda Hausera Der Manierismus. " M Meyer. op. cit.. s. 244 Cyt. wg D. Haakonsen. op. cit.. s. 101 Ibid., s. 99 R. Fjelde. Introduction, w: Ibsen. A Collection of Critical Essays. Edited by Rolf Fjelde. Englewood Cliffs. N.J. 1965. s. 1, 8-9 List do Bjomsona z 12 września 1865. cyt. wg M . Meyer, op. cit., s. 256 Cyt. wg M . Meyer, ibid., s. 258 H. Ibsen. Brand, w: Samlede verier, 1.1. Oslo 1993, s. 227 -" M . Meyer, op. cit., s. 259 111 11 12 14 15 17 18 14 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8bcf8d83e10bc24267c013ddff3bac09.pdf 056f02b3d56f7bc0273c707c4e6cf8f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3386 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3173 Title A name given to the resource Henryka Adamczewska / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.49-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A n a l i z u j ę z a w i ł o ś c i tego ś w i a t a Nieznane zjawiska b a d a m I l i t o ś ć s i ę b u d z i na l u d z k i e p o d ł o ś c i . M y ś l ą b ł a g a l n ą do niebios w z l a t a m P o n a d promienne, jasne zorze N i e n ę c ą m n i e uciechy tego ś w i a t a Chcę ci służyć w i e l k i Boże. Życie poświęcę dla j u t r a powszedniego N a t c h n i e ń przenika mnie drżenie Podam ludzkości środka zbawiennego N a w i e l k ą p r a w d ę — s k i o r u j ę i c h spojrzenie (1966 r . ) Aleksander Jackowski HENRYKA ADAMCZEWSKA U r o d z i ł a się 13 g r u d n i a 1897 r. w Warszawie. Jej ojciec b y ł ciach prace jej s k ł a d a ł razem z i n n y m i . „ P r z e c i e ż k a ż d y obraz mając m a ż y w o t n ą w i b r a c j ę , a po z e t k n i ę c i u z i n n y m i j u ż j ą t r a c i , 13 l a t m u s i a ł a z r e z y g n o w a ć z n a u k i (na pensji p . Szumowskiej) r o b i s i ę t a l i i g ł u c h y , bez ż y c i a " . M a r z y ł a o t y m , a b y „ n a m a l o w a ć i p ó j ś ć do f a b r y k i . W obraz i o e l ś p i e w a ć g o " . C h c i a ł a u e ł o w o d n i ć , że a r t y s t a m o ż e b y ć piekarzem, j e d n a k w a r u n k i w d o m u b y ł y c i ę ż k i e , t o t e ż 1914 r. w y j e c h a ł a do C h a r k o w a , gdzie kraju, i m u z y k i e m i p o e t ą , to samo w y r a z i ć w ś p i o w i o czy w m a l a r s t w i e . pakowaczka M ó w i ł a o sobie „ m a m glos j a k 20-letnia dziewozyna, a t o d z i ę k i w W a r s z a w s k i m L a b o r a t o r i u m Chemicznym. M i a ł a 24 l a t a g d y e n e r g i i psychicznej. Ale ż e b y m i ś p i e w w y s z e d ł m u s z ę nie j e ś ć n a u c z y ł a się rymarskiego fachu. Po 5 l a t a c h w r ó c i ł a do pracowała w spółce rymarskiej, a później jako p o ś l u b i ł a oficera rezerwy. Z tego z w i ą z k u u r o d z i ł się syn, w k t ó ­ d w a d n i , aby w y s u b t e l n i ć t ę e n e r g i ę . Z r e s z t ą i t a k j e m i a z na rym e l z i e ń " . Ś p i e w a ł a chętnie-, n a g r y w a ł a na t a ś m ę lokowała wszystkie swe nadzieje. Zginął w Powstaniu W a r s z a w s k i m m a j ą c 16 l a t . T o j ą z a ł a m a ł o , z m i e n i ł a s i ę , z a c z ę ł a magnetofonową, z a c h w y c a j ą c się s w y m g ł o s e m . „ J a m a m i n n ą m e t o d ę n i ż zawo­ s z u k a ć pocieszenia w r o z m y ś l a n i a c h o tajemnicach ż y c i a , wierze d o w i ś p i e w a c y —- t w i e r d z i ł a — p o n i e w a ż d z i ę k i energii psyohioz- w ś w i a t astralny, r e i n k a r n a c j ę . P r a c o w a ł o , j a k o r o b o t n i c a , sa­ nej ś p i e w a m z w i ę k s z ą e k s p r e s j ą , p r z y c z y m o n i zawsze j e d n a k o w o m o t n a , coraz w i ę c e j czasu p o ś w i ę c a j ą c c z y t a n i u o ji.dze. C h o d z i ł a ś p i e w a j ą t ę s a m ą p i e ś ń , a j a za k a ż e ł y m i a z e m inaczej. T a k samo na o d c z y t y do T o w a r z y s t w a P r z y j a ź n i P o l s k o - I n d y j s k i e j . Dosta­ n i g d y d w a r a z y tego samego obrazu nie n a m a l u j ę , t y l k o zawsze ł a w ó w c z a s k s i ą ż k ę A g n i Joga. „ O n a n a u c z y ł a m n i e w z b u d z a ć inny". w sobie e n e r g i ę p s y c h i c z n ą . Wszystko jej z a w d z i ę c z a m " — m ó w i ł a . W latach 1950—58 p r a c o w a ł a w S p ó ł d z i e l n i Inwalidzkiej T r z y m a ł a t ę k s i ą ż k ę pod p o d u s z k ą . P r z e s t a ł a jeść m i ę s o , p a l i ć , i m . Rutkowskiego malując zabawki. N a b r a ł a wówczas „ t e c h n i k i " u ż y w a ć a l k o h o l u . Z a c z ę ł a ś p i e w a ć i m a l o w a ć , b y s t a ć się m e d i u m , — „ b o t a k i e Gospodarstwo czy ZOO trzeba b y ł o przez k t ó r e p r z e m ó w i ą inno siły. W i e r z y ł a i c h c i a ł a t o s p r a w d z i ć i na własnym przykładzie, „że 1 za ре.пдосг й tej samej energii d e l i k a t n i e w y k o ń c z y ć , ale sama nie m o g ł a m jednego obrazka drobiazgowo wtedy nawet zrobić". psychicznej m o ż n a p i s a ć 2'oezje i nawet r o z p r a w y n a u k o w e , za P o w r ó t do w ł a s n e j t w ó r c z o ś c i w i ą ż e się z p r z e j ś c i e m n a r e n t ę . k t ó r e m o ż n a d o s t a ć Ne»bla. W przestrzeni jest kosmiczne a i e h i - Z n ó w zapisuje s i ę do Ogniska Plastycznego (na u l . N o w o l i p i e 4 ) , w u m , odpowieelnia energia psychiczna pomaga z niego c z e r p a ć , w y k o n u j e s e r i ę o b r a z ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h Sprzedawcę trzeba Kwiaciarkę, tylko wzbudzić w sobie ewiorgię". Odczuwała jednak t r u d n e t ś c i w r y s o w a n i u , z a p i s a ł a się w i ę c w 1949 r . do Ogniska Plastycznego (na u l . M y ś l i w i o c k i e j ) . M a l o w a ł a jednak to, co Modelkę. Próbuje oddać s t a n y psychiczne s y t u a c j ę , gest, w y r a z oczu (Pierwszy bal). M a l u j o n p . garnków, przez Judasza, jego t w a r z m a w y r a ż a ć rozpaoz, ż a l , żo z d r a d z i ł , straoh, s t a n c h c i a ł a i j a k chcinla, „ z a d a n y t e m a t to ella m n i e z a b ó j s t w o " — k r a ń c o w e g o n a p i ę c i a psychicznego. m ó w i ł a . M i a ł a ż a l do profesora ( A d a m a N i e m c z y c a ) , żo po z a j ę ­ tego okresu Mój W najważniejszym obrazie synek (1968 r . ) przodstawia go j a k o m a ł e g o , 49 �nagiego c h ł o p c a w y c h o d z ą c e g o ze s t a w u , na k t ó r y m pływają t a m i — na istnienio c i a ł a mentalnego, podobnie j a k r y s u n k i białe k w i a t y , s y m b o l n i e w i n n o ś c i . N a d n i m wysoko na niebie Rabindranatha anioł wyciąga k u chłopcu ręce, jakby mówił „ c h o d ź " . W t y m b y ł y d l a niej samoj z a g a d k ą . C z u ł a i c h p r o f e t y c z n y charakter, Tagoro p o k a z u j ą c i a ł a astralne. Czasem praco obrazie s i ę g a do s y m b o l i , a b y w y r a z i ć t r e ś c i , k t ó r y c h nie c z u ł a ale nie u m i a ł a ioh r o z s z y f r o w a ć . Z a p y t a n a , co oznacza jodon z jej się na siłaoh p r z e d s t a w i ć b e z p o ś r e d n i o . M a l u j ą c p o s ł u g i w a ł a się o b r a z ó w o d p o w i e d z i a ł a — to P a n p o w i n i e n w i e d z i e ć , P a n p r z e c i e ż k o l o r o w ą f o t o g r a f i ą s y n k a , w c h o d z ą c e g o do w o d y . więcej się na t y m zna. „ M n i e nie c h o d z i o sukcesy m a l a r s k i e , O k o ł o 1966 r o k u dostrzega m o ż l i w o ś ć jeszcze innego przed­ stawienia c z ł o w i e k a —• przez jego p o r t r e t „ m e n t a l n y " . „Każdy m ó w i ł a , t y l k o o pokazanie, co ludzie p o s i a d a j ą . J a k się n a u c z ę , to b ę d ę m a l o w a ł a t a k ż e c i a ł a astralne. T a k i z a b ó j c a m a n p . c z ł o w i e k m a 7 ciał a s t r a l n y c h w sobie. Jeden m a n p . więcej czarno-czerwone k r ę g i i s z t y l e t y . A l e j a tego jeszcze nie u m i e m n i e n a w i ś c i , d r u g i d o b r o c i . W s z y s t k o co człowiek m y ś l i u t r w a l a się m a l o w a ć " . S ą d z ę , że t e n stosunek do t r e ś c i t ł u m a c z y w n i m j a k b y stenograficznie. B a d a m więc c z ł o w i e k a , r o b i ę jego kolorowość horoskop i w i e m j a k się te c i a ł a w n i m u k ł a d a j ą . W t e d y je ma­ okresu. D z i a ł a l n o ś ć s w o j ą t r a k t o w a ł a bardzo p o w a ż n i e , w i e r z ą c , l u j ę " . C z ł o w i e k nio m u s i a ł w i ę c niczego w y r a ż a ć , a n i t w a r z ą a n i iż przez badanie c i a ł a mentalnego z b l i ż a m y ' się do wyjaśnienia, gestem. S t a ł , a za n i m j a k w i e l k i e owalne tremo — z n a j d o w a ł o się p r z y c z y n m i a ż d ż y c y , zagadek b y t u , p o d s t a w o w y c h p r a w p -y- ( b y nie p o w i e d z i e ć kolorkowość) poniekąd obrazów z togo przechodziły chicznych zaszyfrowanych w postaci w z o r ó w alchemicznych, za­ jedna w d r u g ą , zgodnie z p r o p o r c j a m i u s t a l o n y m i uprzednio p i s a n y c h w M e m p h i s , a d o t ą d przez n i k o g o nie o d c z y t a n y c h . (Mó­ tło w k t ó r y m b a r w y ( r ó ż o w a , ż ó ł t a , niebieska) w i ą c o „ n a u c e " , „ b a d a n i a c h " — nie m u s i a ł a s t u d i o w a ć a n i a r m e ń ­ w analizie c z ł o w i e k a . Adamczewskiej, podobnie j a k i n n y m m a l a r z o m „ n a i w n y m " (np. Ociepce, N i k i f o r o w i ) w y d a w a ł o s i ę , że rzecz namalowana skiego, ani staro-koptyjskiego skoro w i e r z y ł a , iż stan psychicz­ nego n a p i ę c i a m o ż o z b l i ż y ć j ą do poznania p r a w d y ) . staje się r o a l n o ś c i ą , m o ż e w i ę c s ł u ż y ć za ś w i a d e c t w o , iż t a k Malowała r z e c z y w i ś c i e jest. T o jest d o w ó d — p o k a z y w a ł a obrazy z p o ś w i a ­ l u b gwaszem 50 codziennie po k i l k a g o d z i n , p r z e w a ż n i e olejem na k a r t o n i e , b r y s t o l u . T w a r z —• t w i e r d z i ł a — �I �zrobić ł a t w o ale trudno ręce i nogi. Czasem z a c z y n a ł a od plamy w a ł a twarze — j a k je n a z y w a ł a — asyryjskie i egipskie. M i a ł y n a pustym papierze. R o z m a z y w a ł a j ą , doszukując s i ę k s z t a ł t ó w , „mistyczny z a l ą ż k u tematu. G d y go dostrzegła, s z ł a ś l a d e m tej inspiracji, m a l o w a ł a (np. Boginię jeśli nie — p o r z u c a ł a karton, lub w y m y ś l a ł a takie sytuacje, w które plama m o g ł a się w t o p i ć . T a k np. w Judaszu — tło „zro­ biło się same, a j a b a ł a m się p o p r a w i ć " . u ś m i e c h " . G d y glina b y ł a sucha niektóre Adamczewska z m a r ł a w Warszawie, w 1976 r. Praco jej znaj­ dują s i ę w zbiorach: P a ń s t w o w e g o Muzeum Fot.: S. Deptuszewski, i). 7; A. Jackowski, il. 1; J . Świderski, il. 2—6, 8 I Etnograficznego w Warszawie i w kolekcji L u d w i k a Zimmerera. P r ó b o w a ł a t a k ż e w y p o w i a d a ć się w rzeźbie z gliny. Modelo­ 52 rzeźby Kali). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f38beedb5890ab9151306eeab9ae8477.pdf 44067eeada9d1be83961d96f500d9d49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2927 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2731 Title A name given to the resource Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.3-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna Tokarska-Bakir HERMENEUTYKA GADEMEROWSKA W ETNOGRAFICZNYM BADANIU OBCOŚCI * Nie jesteśmy w świecie, bezpiecznie który zadomowieni chcemy zrozumieć R . M . Rilke, Elegie duinejskie Czy a n t r o p o l o g i a k u l t u r y jest n a p r a w d ę nauką o c z ł o w i e k u ? z a p o m n i e n i u . M a m y z nią także d o czynienia w ó w c z a s , g d y Czyjej a n t r o p o l o g i c z n o ś ć nie p o c h o d z i p r z y p a d k i e m z uzurpacji? n a p o t y k a m y f r a g m e n t w ł a s n e j tradycji k u l t u r o w e j , k t ó r e g o już nie Czy w czasach w s p ó ł c z e s n e j eksplozji n a c j o n a l i z m ó w jest ona rozumiemy. p r z y g o t o w a n a d o roli mediatora p o m i ę d z y siermiężną s w o j s k o ś - W y o b c o w a n i e przybiera najczęściej postać zamaskowaną.Jeśli cią i w r o g ą obcością? Te pytania w s t ę p n i e t ł u m a c z ą p o w o d y nasza własna tradycja jest dla nas oczywista, jeśli nie stawia nam sięgnięcia p o h e r m a n e u t y k ę f i l o z o f i c z n ą H a n s a - G e o r g a G a d a - żadnych p y t a ń , t o znaczy, że „została przez nas z a p o m n i a n a " mera, która w e w s p ó ł c z e s n y m , c h y b a już p e r m a n e n t n y m kryzysie i w c a l e już d o niej nie należymy. Stała się d o g m a t y c z n a , obumarła, e p i s t e m o l o g i i i w a r t o ś c i s t a n o w i j e d n ą z najbardziej o p t y m i s t y c z ­ spadła d o rangi systemu (Alleau 1 9 5 8 , 1 9 7 6 ) , n i k o m u nieczego nych w i z j i poznania o b c o ś c i , z a r ó w n o o b c o ś c i c z ł o w i e k a w o b e c nie przekazuje (łac. tradere). samego siebie, jak i o b c o ś c i o b c y c h . M i m o wydania może się stać j e g o w ł a s n y język. Język, będący u Gadamera iż o d P o d o b n i e o b c y w o b e c człowieka ( 1 9 6 0 ) m i n ę ł o z górą 3 0 lat, m i m o t w o r z y w e m świata i k o n s t y t u u j ą c y c z ł o w i e c z e ń s t w o , najszybciej o g r o m n e g o zainteresowania na ś w i e c i e i o d lat ustalonej p o z y c j i , zdradza ukryte w y o b c o w a n i e (język totalitarny, języki ekspertów w Polsce h e r m e n e u t y k a g a d a m e r o w s k a jest znana nieco a n e g ­ e t c ) . Taki język w y p e ł n i a się kliszami, s ł o w a m i zużytymi, traci d o t y c z n i e , często z d r u g i e j ręki, p r z e w a ż n i e z zdolność ż y w e g o reagowania na świat, staje się sztywny, maniery­ Wahrheit w und Methode latach 7 0 . i 8 0 . prac jej popularyzatora i przełożonych niewątpliwego czny. „Zdobycze cywilizacji niekoniecznie dłużnika, Paula Ricoeura. Przychodzi na myśl w i e l e r o z m a i t y c h Jacek Trznadel w Hańbie domowej p o w o d ó w jej n i e o b e c n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i e t n o g r a f ó w i za­ na zawsze. Kultura przyjaźnionych z n i m i ś r o d o w i s k . O b o k n i e w i e l k i e g o zaintereso­ a więc w a n i a f i l o z o f i ą i e w e n t u a l n y c h o g r a n i c z e ń c e n z o r s k i c h , można — wymaga się w t y m miejscu d o m y ś l a ć także p o l s k i c h s e n t y m e n t ó w i resen- tego tymentów kulturalnych: powojenna etnologia ( w odróżnieniu od z powrotem p r z e d w o j e n n e j ) częściej sięgała p o w z o r c e francuskie (struk- ziemia, — w tym słowie praca ciągłego spada ona się dodają tkwi słowo ludzka, aby tę ziemię wysiłku, to jakby coraz do jaskiń." niżej — pisze — nie ma rzeczy zdobytych i oto łacińskie czynić wieczna gotowi raz cultus, wciąż żyzną reanimacja. już jesteśmy Bez zejść (Trzandel 1 9 9 0 , 3 3 8 ) . Pojęcie w y o b c o w a n i a zakłada p i e r w o t n e z a d o m o w i e n i e (Zu- turalizm) czy a n g l o a m e r y k a ń s k i e ( a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a i s p o ­ gehórichkeit). łeczna) niż niemieckie, kojarzone z t r a d y c j o n a l i z m e m i uczestniczymy w n i m przez rozumienie. Z p o w o d u s k o ń c z o n o ś c i Volks- i Völkerkunde. Jest t o stan, w k t ó r y m przynależymy d o świata c z ł o w i e k a , j e g o istnienia w czasie, z a d o m o w i e n i e , n i g d y nie może Los książek staje się losem ich c z y t e l n i k ó w . Na p o d s t a w i e listy b y ć t r w a ł e ani pełne. C z ł o w i e k nie nadąża za zmieniającymi się o b e c n o ś c i na p o l s k i m r y n k u p r z e k ł a d o w y m przeciętny h u m a n i s t a o k o l i c z n o ś c i a m i życia, k o n t e k s t d z i e j o w y ogarnia g o i n i e p o ­ g o t ó w jest dziś sądzić, iż p o strukturalizmie nadszedł Eliade, strzeżenie zmienia. Najbardziej p i e r w o t n e w y o b c o w a n i e p o c h o ­ (kojarzony z hasłem „ f e n o m e n o l o g i a " , d o p i e r o t u w s p o m i n a się dzi w ł a ś n i e z d y s p r o p o r c j i zazwyczaj o Husserlu) i Ricoeur, „ h e r m e n e u t a " k a t o l i c k i . T y m ­ t r w a ł o ś c i i z m i e n i a j ą c y m się w c i ą ż ś w i a t e m . Alienacja następuje pomiędzy ludzkim oczekiwaniem czasem w życiu i n t e l e k t u a l n y m Europy, o d c z a s ó w w y s t ą p i e n i a niespostrzeżenie, ani się o b e j r z y m y i już otaczają nas teksty, Husserla na p o c z ą t k u w i e k u , nieprzerwanie trwa k t ó r y c h znaczenia nie r o z u m i e m y . Dlatego ż a d n e g o tekstu k u l ­ praca nad p o s t a w i o n y m i przez n i e g o p r o b l e m a m i f i l o z o f i c z n y m i . W d r u g i e j t u r o w e g o , żadnej s t r u k t u r y znaczącej nie p o w i n n o się t r a k t o w a ć p o ł o w i e XX w i e k u niemiecka tradycja f i l o z o f i c z n a została z d o m i ­ j a k o g o t o w e j , danej raz na zawsze i n i e z m i e n n n e j , bo taka może nowana przez s p a d k o b i e r c ó w fenomenologii, hermeneutów, w ś r ó d k t ó r y c h najbliżej z a g a d n i e ń a n t r o p o l o g i c z n y c h znalazł się b y ć w o b e c c z ł o w i e k a t y l k o natura w czystej p o s t a c i , która zna go [ t j . c z ł o w i e k a ] wcale" „nie \ uczeń M a r t i n a Heideggera, H a n s - G e o r g Gadamer. S w o j ą teorię Dzieła sztuki, literatura, p r a w o , religia, język, cały ludzki świat, k u l t u r y określa c h ę t n i e m i a n e m f i l o z o f i c z n e j a n t r o p o l o g i i ( G a d a ­ n a w e t w ó w c z a s , g d y c h o d z i o krajobraz czy minerał, w i d z i a n y mer n a w i ą z u j e t u o t w a r c i e do dziedzictwa Maxa Schelera, l u d z k i m i o c z a m i , nie są dane, ale, jak m ó w i Heidegger, za-dane, A r n o l d a Gehlena i H e l m u t h a Plessnera). Dziś, g d y polska e t n o ­ t o znaczy o t w a r t e na interpretację, n i e d o m k n i ę t e w swej t o ż ­ grafia—antropologia s a m o ś c i , p o z b a w i o n e c i ą g ł o ś c i : żyją t y l k o dzięki repetycji, dzięki k u l t u r y ma p o raz k o l e j n y rozstrzygnąć o s w o j e j t o ż s a m o ś c i , p r z y s w o j e n i e d o r o b k u h e r m e n e u t y k i może interpretacji. W być szczególnie w a ż n e . c z y - w - s o b i e , a t y l k o j a k o r z e c z y - d l a - k o g o ś . Ten „ z n a k o w y " lub 1. O b c o ś ć . Wszystkie o m ó w i e n i a h e r m e n e u t y k i g a d a m e r o w s - „ k u l t u r o w y " s p o s ó b istnienia l u d z k i e g o świata ( B r o n k 1 9 8 8 , kiej rozpoczynają się o d k o n s t a t a c j i , że jej p o w o ł a n i e m jest 1 8 3 , 2 4 0 ; W e i n s h e i m e r 1 9 8 6 , 1 1 1 ) zakłada, że musi o n być ciągle ludzkim świecie nie istnieją o n e jako rze- p o m a g a ć w p r z y s w a j a n i u t e g o , c o o b c e . Są d w i e zasadnicze na n o w o r o z u m i a n y , o d c z y t y w a n y , r e p r e z e n t o w a n y . Struktura o d m i a n y o b c o ś c i , dialektycznie ze sobą z w i ą z a n e : po znacząca spełnia się t y l k o w reprezentacji, pierwsze w ó c z a s , g d y jej o b c o ś ć o d m i e r z a n a d y s t a n s e m przestrzennym ( o b c o ś ć k u l t u r o ­ idealne, latentne znaczenie d o p e ł n i a się dzięki umieszczeniu g o w a ) l u b c z a s o w y m ( o b c o ś ć m i n i o n e j e p o k i h i s t o r y c z n e j ) , po w n o w y m kontekście. Ó w n i g d y nie k o ń c z ą c y się proces re­ drugie zaś o b c o ś ć p o c h o d z ą c a z w y o b c o w a n i a (Verfremdung). A zatem o b c o ś ć — t w i e r d z i Gadamer — t k w i nie t y l k o w o b c y m , prezentacji (Darste/lung) starych t e k s t ó w nie polega jednak na z w y c z a j n y m o d t w o r z e n i u , na słabnącej emanacji ich p i e r w o ­ ale także w t y m , c o w ł a s n e . W naszym ś w i e c i e nie jesteśmy t n e g o sensu. „Każde o b e c n i bardziej niż w j a k i m k o l w i e k i n n y m , pisze W e i n s h e i m e r zmienia" w s w y m p o d s u m o w a n i u p o g l ą d ó w filozofa z H e i d e l b e r g u ( 1 9 8 6 , meneutik; 1 1 5 ) . O b c o ś ć t o stan rzeczy w ł a s n y c h , k t ó r y c h znaczenie u l e g ł o (Das powtórzenie problem nie tylko zachowuje, der Sprache ale także in Schleiermachers Her- Gadamer 1 9 7 2 b , 1 3 5 ) . Reprezentacja należy d o b y t u rzeczy reprezentowanej i t y l k o w niej ta rzecz u j a w n i a swój prawdziwy byt. W szerszym znaczeniu można p o w i e d z i e ć , że każda poszczególna * Tekst jest s k r ó t e m p i e r w s z e g o rozdziału m o j e j pracy d o k t o r ­ skiej pt. Wyzwolenie przez widzenie i słuchanie. Soteriologiczne aspekty religijności tybetańskiej w świetle hermeneutyki Han­ sa-Georga Gadamera. lektura należy d o s w e g o t e k s t u , każda interpretacja d o dzieła sztuki, a wszelkie d o ś w i a d c z e n i e religijne — d o sacrum. Gadamer p o j m u j e zatem ó w proces reprezentacji j a k o ciąg zdarzeń o n - 3 �t o l o g i c z n y c h , w k t ó r y c h rzecz r e p r e z e n t o w a n a d o z n a j e j a k b y ści jest j e g o r o z u m i e n i e t r a d y c j i . Nie jest o n o j e d n o r o d n e . Przede przyrostu b y t u w s z y s t k i m m ó w i o niej j a k o o „elemencie {Seinsvorgang), i dzięki k t ó r y m bardziej niż 2 kultury ludzkiej" k i d y k o l w i e k staje się s o b ą . Reprezentacja jest w a r u n k i e m życia (Gadamer 1 9 6 2 , 9 6 6 ; za B r o n k 2 3 7 , n. 2 4 ) , w k t ó r e g o skład tradycji k u l t u r o w e j . O t y m s a m y m m ó w i ł c y t o w a n y już Trznadel, w c h o d z ą najróżniejsze sfery l u d z k i e g o działania, rozpoczynając używając niezbyt szczęśliwego s ł o w a „ r e a n i m a c j a " . A k c e p t u j ą c o d u m i e j ę t n o ś c i w y t w a r z a n i a i u ż y w a n i a narzędzi, poprzez t r a d y ­ ideę, Gadamer z p e w n o ś c i ą nie z g o d z i ł b y się z t a k i m jej okreś­ cje rzemieślnicze i w y t w ó r c z e , p i e l ę g n o w a n i e d o b r y c h o b y c z a ­ leniem, b o w i e m w reprezentacji tradycja nie żyje nadal, ale od j ó w , kończąc na tradycji n o r m a t y w n e j , która kształtuje w z o r y J a k śmierć jest w a r u n k i e m z m a r t w y c h w s t a n i a , tak samo p o s t ę p o w a n i a , n o r m y w dziedzinie m o r a l n o ś c i , d o b r e g o s m a k u nowa. z a p o m n i e n i e - w y o b c o w a n i e jest w a r u n k i e m pamietania-zado- i t d . J e d n a k p o d o b n i e jak p r o t e s t o w a ł p r z e c i w k o n c e p c j i historii m o w i e n i a . U p ł y w u czasu nie trzeba u w a ż a ć w y ł ą c z n i e za n e g a t y ­ j a k o z b i o r u zdarzeń, tak s a m o protestuje p r z e c i w w n e ograniczenie rozumienia, b o w i e m w p e w i e n s p o s ó b przy­ tradycji j a k o z b i o r u rzeczy, n p . „ p o m n i k ó w s z t u k i " , jak chciała je czynia się o n także d o o d n o w y i t r w a n i a t r a d y c j i . Z a p o m n i e n i e , p o j m o w a ć niemiecka szkoła historyczna ( n p . D r o y s e n ) . S k o r o pisze Gadamer: „należy sobie, do kontekstu mimo że przez długi niu umysł ma szansę zobaczenia wszystkiego swojskie, wową i brakiem, warunkiem mogło całość i przypominania czas było ignorowane. nie jest tylko nieobecnością elementarnym pamiętania ale, jak pokazał życia umysłu. na całkowite nowymi się połączyć Zapominanie Nietzsche, Tylko dzięki odnowienie, oczami, z obcym zapomina­ ma zdolność tak, by to, co jest (nowym) w mu wielowarst­ (1975, 16). s w o j e n i a (Aneignung), kie poznanie w p r a w d z i w y m p r z e d m i o t e m r o z u m i e n i a h i s t o r y c z n e g o „nie zdarzenie h u m a n i s t y c z n y c h . Ze w z g l ę d u na p o k r e w i e ń s t w o p o d m i o t u i p r z e d m i o t u , r o z u m i e n i e jest w n i c h znaczenie" (...) nie ogranicza z tekstów raczej się do tzw. tradycji i pomników, językowo przekazujących zredagowany i historycznie sam komunikatywnie w kulturowej, której złożonej nam na nowo pewienn udokumentowany doświadczany jako nie kończące hie und Hermeneutik, jest ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 2 9 3 ) , t o samo można p o w i e d z i e ć o r o z u m i e n i u t r a d y c j i : „Tradycja, żyjemy sens. świat jest się nigdy To nam zadanie". stale (Philosop- Gadamer 1 9 7 7 , 2 6 0 ) . Tradycja nie ogranicza się d o tradycji k u l t u r o w e j czy j ę z y k o ­ odejścia i p o w r o t u , charakteryzuje w s z e l ­ naukach lecz jego przekazywany Gadamer u w a ż a , że ta struktura z a p o m n i e n i a , alienacji i przy­ rozumieniu wej, ale stanowi „całokształt dziedzictwa całej ludzkości" ( B r o n k , 2 3 8 ) . D o tak rozumianej tradycji n i k t nie należy „ z zawsze w p e w n y m sensie s a m o p o z n a n i e m . W s k u t e k p o s t ę p ó w u r o d z e n i a " , b o jej s p o s o b e m w p o z n a w a n i u d r u g i e g o , interpretator coraz lepiej rozumie s a m e ­ w r o z u m i e n i u tradycja się może realizować. O g r a n i c z o n a g o siebie (Ricoeur 1 9 7 4 , 1 7 ) . Koło h e r m e n e u t y c z n e działa też ś w i ą t e c z n e j fasady, tradycja spłyca się i o b u m i e r a „Nawet w drugą stronę: k l a r o w n e g o obrazu ś w i a t a nie s t w o r z y ktoś, k t o prawdziwsza sam się " n i e w y k l a r o w a ł " („mit natury», sich selbst klar werden", Wat 1 9 9 0 , 2 7 ) . Elementarnym w a r u n k i e m p o z n a n i a d r u g i e g o jest i najtrwalsza rozumiana w i ę c p r a w d z i w e z a d o m o w i e n i e w e w ł a s n e j t r a d y c j i . T y l k o ona obecnym p o z w a l a na odnalezienie w ł a s n e j d r o g i d o t e g o , c o o b c e . Ktoś, k t o jest jest autentycznie z a d o m o w i o n y , mer 1 9 7 5 , 2 5 0 ) . nie b o i się o b c o ś c i , poznanie może g o t y l k o w z b o g a c i ć . Przeszkodą w której poznaniu o b c o ś c i jest natomiast z a d o m o w i e n i e f a ł s z y w e , tradycja d o g ­ tradycja przez bezwładność potwierdzana, w każdej efektem bycia jest r o z u m i e n i e , i t y l k o tego, i rozwijana. historycznej rozumu, nie trwa sama z siebie, co kiedyś zaistniało. chociaż Polega przemianie. rozumu Gadamer sądzi, że m o d e l e m na «silami Musi Zachowywanie nieświadomego" zaś (Gada­ b y t u tradycji jest przekład. Przekład nie przenosi s ł ó w , lecz znaczenie. P o d p e w n y m i w z g l ę ­ d a m i r o z u m i e n i e tradycji p r z y p o m i n a r o z u m i e n i e języka: „Kto o c z y w i s t o ś c i . J e d n y m ze znaczeń pojęcia Bildung, zna rzeczy, Gadamer p o ś w i ę c a w i e l e miejsca w I części Prawdy kształcenie umiejętności obcowania ności „abstrahowania nie wydobędzie sensu ze słów". nie Poznawanie obcości jest jest m o ż l i w e d o k ł a d n i e dzięki t e m u , dzięki c z e m u jest m o ż l i w e z rzeczami n i e z n a n y m i , z d o l ­ s a m o z j a w i s k o przekładu — dzięki z n a j o m o ś c i „ r z e c z y " ; o której od siebie i swoich i metody, być zachowywaniu, matyczna, m a r t w a , w y o b c o w a n a , ukryta p o d maską pozornej któremu do naj­ pragnień", nia c z ł o w i e k a c y w i l i z o w a n e g o (gebildet), która o d r ó ż ­ w helgowskim zna­ czeniu t e g o s ł o w a , o d nieokrzesanego (ungebildet). Obcość się m ó w i w tekście. Wiara w m o ż l i w o ś ć przekładu w oparciu o p o r o z u m i e n i e c o d o rzeczy w y r a s t a z założenia j e d n o ś c i r o z u m u ludzkiego, w z m o c n i o n e g o przez j e d n o ś ć m o w y , która, c h o ć d r u g i e g o jest nieprzezwyciężalna t y l k o w ó w c z a s , g d y nie znając występuje w formie poszczególnych języków etnicznych, to sami siebie, w o d r u c h u projekcji, wszelką o b c o ś ć przypisujemy j e d n a k s t a n o w i u n i w e r s a l n ą cechę w s z y s t k i c h l u d z i , k o n s t y t u u j e wyłącznie obcym. człowieczeństwo. Gadamer sądzi, że z p o w o d u znakowego Charakterystyczny dla poznania h u m a n i s t y c z n e g o związek charakteru tradycji (która, jak w s z y s t k i e rzeczy w kulturze, zawsze w y o b c o w a n i a i p o w r o t u , Gadamer w y r a ż a za p o m o c ą p r z y p o ­ pozostaje strukturą o t w a r t ą , d o p e ł n i a n ą przez r o z u m i e j ą c y ją w i e ś c i o s y n u m a r n o t r w a n y m : „zostawia p o d m i o t ) , nie może być m o w y o d w ó c h z a m k n i ę t y c h na siebie dobrze zna i uczy się brać w rachubę różne, a to oznacza nią" nie tylko on wszystko, wszystko, tolerowanie co co jest od tej obcości, tak niego ale i życie h o r y z o n t a c h e p o k czy kultur. W s z y s t k i e o t w a r t e na siebie h o r y ­ zonty: „tworzą mujący (Weinsheimer 1986, 7 0 ) . Interpretując p o w r ó t syna m a r n o t r a w n e g o , f i l o z o f n a w i ą z u j e poza świadomości. razem jeden granicami wielki, ruchomy teraźniejszości W rzeczywistości d o heraklitejskiej konkluzji o n i e m o ż n o ś c i p o w t ó r n e g o wejścia zont, który obejmuje wszystko, w nurt tej samej rzeki. P o w r ó t syna m a r n o t r a w n e g o nie jest dziejową." (271 - 2 7 2 ) . horyzont, obej­ głębię naszej jedyny hory­ dziejową istnieje tylko jeden co zawiera w sobie świadomość W b a d a n i u o b c o ś c i z a r ó w n o sam z a i n t e r e s o w a n y , jak i część c o f n i ę c i e m się d o p u n k t u w y j ś c i a , ale raczej z a d o m o w i e n i e m w o b c o ś c i , która tymczasem niezauważalnie stała się s w o j s k a : „w tradycji, którą bada, z a c h o w u j ą w ł a s n y tym punkcie Bleicher, zadanie nie polega na umieszczeniu się w obce, staje Odkrywamy to «gdzie się domem wówczas, w rzeczywistości wydawało indziej)), nie które tylko że ruch, się domem, tylko nowym, który był powrotem, kiedyś wydawało ale i wydawał się tak prawdziwym. się wygnaniem, zaś to, co w chwili stacją w podróży." wyjścia Gadamer o d c h o d z i tutaj o d Hegla (na k t ó r y m m o c n o się d o t ą d opierał), nie w i e r z y bowiem w kres alienacji, w całkowite pisze cudzym h o r y z o n c i e , lecz na poszerzeniu w ł a s n e g o tak, by objąć n i m także ten drugi (Bleicher 1980, 112). Horyzont nie jest bowiem s z t y w n ą granicą, lecz porusza się w r a z z nami i „zachęca postępowania (tamże). horyzont. J a k naprzód" s t o p i e n i e m h o r y z o n t ó w (Horizontverschmelzung; „Zawsze oznacza wznoszenie się do pewnej graniczną. Z p o w o d u istnienia w czasie i ludzkiej „ s k o ń c z o n o - tyku/arność ś c i " , d o m c z ł o w i e k a jest r u c h o m y , jest ciągle w drodze. W b r e w 3 . R o z u m i e n i e . Pytanie o rozumienie, tak jak s t a w i a się je stereotypowi c z ł o w i e k w k o n f r o n t a c j i z t y m c o o b c e , nie w t r a c i w c a l e w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i ( o ile n i e j e s t t o tradycji, szczególnie w postaci jej w y t w o r ó w , t a k i c h jak obraz, drugiego" własną ogólności, która Prawdzie nie tylko tamże 2 7 3 ) . wyższej samouwłaszczenie p o d m i o t u . Pełne z a d o m o w i e n i e jest sytuacją toż­ przezwycięża do ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 2 1 7 ) . R o z u m i e n i e jest partykularność, ale i par- (tamże, 2 7 2 ) . i metodzie, d o t y c z y przede w s z y s t k i m przekazu samość f a ł s z y w a ) , nie s t a j e się k i m ś i n n y m , ale raczej rzeźba, p o m n i k a r c h i t e k t u r y czy tekst literacki. Gadamer p r z y p i s u ­ j e s z c z e bardziej sobą (Weinsheimer 7 1 ) . je j e d n a k s w e j h e r m e n e u t y c e w y m i a r u n i w e r s a l n y , w k t ó r y m nie 2 . T r a d y c j a . Rezultatem s p o s o b u myślenia Gadamera o o b c o ­ t y l k o tekst sensu 4 stricto, ale „cały językowo komunikowany �świat" może stać się t e k s t e m , a w i ę c z a d a n i e m dla (Rhetorik, Hermeneutik und Ideologiekhtik, rozumu raczej 1976a, ( 1 9 7 5 , 1 5 0 ) . Każde rozumienie, n a w e t w t e d y , g d y nie jest t e g o Gadamer 114). na jej myślowym zapośredniczeniu z obecnym życiem" ś w i a d o m e , zawiera m o m e n t z a s t o s o w a n i a (Applikation) Rozważania nad f e n o m e n e m r o z u m i e n i a Gadamer r o z p o c z y ­ rozu­ m i a n e g o sensu d o s y t u a c j i , w której znajduje się interpretujący. (1975, T a m , gdzie taka aplikacja nie nastąpi, rozumienie p o j a w i ć się nie 149 — 1 5 0 , 1 6 2 n n . ) . Otóż Schleiermacher u w a ż a ł , że n i e z r o z u - może. Gadamer p o s ł u g u j e się t u przykładem hermeneutyki p r a w ­ na od krytyki hermeneutyki dziewiętnastowiecznej miałość tradycji w y n i k a z jej w y o b c o w a n i a z p i e r w o t n e g o k o n ­ nej lub t e o l o g i c z n e j : w interpretacji kazania lub w y r o k u n i g d y nie tekstu. Z a d a n i e m badacza p o w i n n a b y ć zatem r e k o n s t r u k c j a c h o d z i o same w y j a ś n i e n i e tekstu forits t e g o p i e r w o t n e g o k o n t e k s t u : zebranie w i a d o m o ś c i o autorze g o z o b e c n y m ż y c i e m , które w k o ń c u samo w z b u d z i ł o potrzebę tej dzieła, o j e g o a r c h i c z y t e l n i k u , o s y t u a c j i , w której dzieło p o ­ interpretacji. R o z u m i e n i e tekstu jest j u ż zawsze j e g o z a s t o s o w a ­ w s t a w a ł o . Należało o d t w o r z y ć p i e r w o t n e u w a r u n k o w a n i a t e k s ­ n i e m , m ó w i Gadamer. Ó w m o m e n t samoaplikacji nie przychodzi t u . D o p i e r o p o z n a w s z y p i e r w o t n y ś w i a t t e k s t u badacz miał p o r o z u m i e n i u , ale raczej przed n i m , niezauważalnie je inicjuje. nadzieję zrozumieć i n t e n c j ę , k t ó r a k i e r o w a ł a a u t o r e m , a t y m Tekst „zwraca samym zrozumieć samo dzieło. Z a k ł a d a n o t u zatem, że w i e r n a mu się do siebie zwrócić, interpretacja myśli polega na o d t w o r z e n i u a k t u t w ó r c z e g o , wątpi." że musi być j e g o reprodukcją. Należało ustalić genezę t w i e r d z e ń , own sake, ale o związanie się do nas, i rozumie go tylko osoba, która niezależnie pozwala od tego, czy weń wierzy czy (tamże, 2 9 7 ) . Druga k w e s t i a sporna p o m i ę d z y Gadamerem i Scheiermache- w y p o w i a d a n y c h przez autora; p o z n a n i e d r o g i , która g o d o n i c h rem d o t y c z y p r z y w i o d ł a , miało d o p r o w a d z i ć d o zrozumienia s a m e g o t e k s t u . r o z u m i e n i e oznacza przede w s z y s t k i m osiągnięcie p o r o z u m i e ­ przedmiotu i trybu rozumienia. Dla Gadamera Dalej Schleiermacher zakładał, że interpretator, patrzący na dzieło n i a z d r u g i m przy c z y m Schleiermacher p o j m u j e rozumienie „ o b i e k t y w n i e " , jest w stanie zrozumieć autora lepiej niż o n sam j e d n o s t r o n n e , j e d n o k i e r u n k o w o , j a k o działanie w o b e c d r u g i e g o , rozumiał siebie. J e d n y m z e l e m e n t a r n y c h w a r u n k ó w w s z e l k i e g o niezależnie o d t e g o , o jaką rzecz m u c h o d z i . W Schleiermachero- skutecznego rozumienia miała być s z c z e g ó ł o w a z n a j o m o ś ć psy­ w s k i e j k o n c e p c j i rekonstrukcji d o c i e k a n i e s p o s o b u , w jaki d r u g i c h o l o g i i autora, j e g o sytuacji b i o g r a f i c z n e j i historycznej. Dla doszedł d o s w o i c h m n i e m a ń , niezauważalnie r e l e g o w a ł o z b a d a ­ Schleiermachera „Lepsze rozumienie, nia samą tę rzecz. T y m c z a s e m dla Gadamera r o z u m i e n i e j e s t ra od pisarza, rozumienia mówi, nie dotyczy ale rozumienia myśli i co wyrazi!" tekstu, odróżniające przedmiotu, to znaczy tego, interpretato­ o którym co autor tekst miał na przede w s z y s t k i m r o z u m i e n i e m rzeczy, a dopiero później czyjegoś na nią p o g l ą d u . Metodyczne abstrahowanie od p r z e d m i o t o w e g o odniesienia czyjegoś p o g l ą d u , zastąpienie g o (Gadamer 1 9 7 5 , 1 6 9 ) . Kolejnym w s p o m n i a n y m już w a r u n k i e m , zgłaszanym przez Schleiermachera, była n e u t r a l n o ś ć o c e n y , w y z b y c i e s i ę p r z e ­ badaniem genezy o w e g o p o g l ą d u , zawiera ukrytą odmowę uznania, roszczeń d o p r a w d y , zgłaszanych przez rzecz, której s ą d ó w , oczyszczenie z uprzedzeń w ł a s n e g o czasu, które m o g ł y ­ p o g l ą d ó w d o t y c z y . T y m , czego t u brakuje, jest w ł a ś n i e m o m e n t by rzutować na rekonstrukcję m i n i o n e j intencji t w ó r c z e j . A b y aplikacji. Zaś r o z u m i e n i e bez aplikacji musi p r o w a d z i ć d o zrozumieć dzieło, trzeba w z n i e ś ć się p o n a d w ł a s n y ś w i a t i z tej rozumienia, ahistorycznej w y s o k o ś c i o b s e r w o w a ć ś w i a t m i n i o n y . Tak, p o ­ macher. Jest z t y m tak jak z c z y t a n i e m listu — pisze Gadamer niepo­ k t ó r e g o ze w s z y s t k i c h sił p r ó b o w a ł unikać Schleier­ krótce, można p r z e d s t a w i ć s t a n o w i s k o h e r m e n e u t y k i r o m a n t y c z ­ — czytając g o , kierujemy u w a g ę na zawarte w n i m w i a d o m o ś c i , nej, na którą Schleiermacher w y w a r ł d e c y d u j ą c y w p ł y w . w i d z i m y rzeczy i zdarzenia oczami n a d a w c y . D o p i e r o w ó w c z a s , G a d a m e r o w s k a krytyka Schleiermachera d o t y c z y trzech zasa­ g d y zawartej w liście relacji nie m o ż e m y uznać za p r a w d ę , g d y jest dniczych s p r a w . Po pierwsze, z p o w o d u historyczności ludzkiej ona sprzeczna z naszymi o c z e k i w a n i a m i i przesądami, sięgając po egzystencji, k w e s t i o n u j e ona m o ż l i w o ś ć p o m y ś l n e j rekonstrukcji interpretację p s y c h o l o g i c z n ą l u b historyczną p r ó b u j e m y ją zro­ p i e r w o t n e g o ś w i a t a dzieła, o d t w o r z e n i a j e g o p i e r w o t n e g o u w a ­ zumieć j a k o w y r a z s u b i e k t y w n y c h przekonań n a d a w c y , i s p r o w a ­ r u n k o w a n i a . Taka rekonstrukcja d z a m y ją d o jej u w a r u n k o w a ń ( 1 9 7 5 , 2 6 2 ) . w z p e w n o ś c i ą jest procesie r o z u m i e n i a , ale czy rzeczywiście pomocna wystarczająca? Są j e d n a k takie sytuacje, g d y nasze niezrozumienie w y n i k a Ponadto, czy rekonstrukcja o d t w a r z a m i n i o n e życie „ t a k i e j a k i m z porażającej o b c o ś c i t e k s t u , który z niczym było n a p r a w d ę " ( b y posłużyć się t u u l u b i o n y m s f o r m u ł o w a n i e m czytając g o m a m y w r a ż e n i e , że autor jest kosmitą, że m ó w i nam się nie kojarzy, niemieckiej szkoły h i s t o r y c z n e j ) , czy raczej, na p o d s t a w i e kilku j ę z y k i e m „ p r y w a t n y m " . Brak n a m przesądów (Vorurteil), z a c h o w a n y c h ś l a d ó w , z a l e d w i e t o , c o z n i e g o pozostało? Czasy u m o ż l i w i ł y b y c h o ć b y w s t ę p n e , p r o w i z o r y c z n e rozumienie. M a ­ się zmieniają, przemijanie jest f a k t e m n i e o d w r a c a l n y m , i trzeba się jąc d o czynienia z historią l u b przestrzenią, d o której nie przynale­ liczyć z t y m , że „historyczna żymy, musimy ukaże zaledwie rekonstrukcja życie imaginowane, minionego wyobrażone" świata (Weinsheimer, — z a n i m s p r ó b u j e m y ją zrozumieć które — takie przesądy w sobie w y t w o r z y ć (Weinsheimer, 1 8 2 ) . P i e r w o t n e 3 1 3 1 ) . O b s t a w a n i e przy iluzji wskrzeszania przeszłości Gadamer p r a w i e na p e w n o będą f a ł s z y w e ( p o u ś w i a d o m i e n i u ich sobie, nazywa „ w y w o ł y w a n i e m d u c h ó w " , t w i e r d z ą c , że które jest bardzo zalecane, w i ę c e j d o w i a d u j e m y się o nas samych ka, która ograniczałaby kontekstu, znaczenia." rozumienie „hermeneuty­ do rekonstrukcji pierwotnego niż o rzeczy b a d a n e j ) , s t o p n i o w o j e d n a k , d r o g ą rozróżniania martwego p r z e s ą d ó w n e g a t y w n y c h i p o z y t y w n y c h , zaczniemy zbliżać się ku (Gadamer 1 9 7 5 , 1 4 9 ) . D l a t e g o S c h l e i e r m a c h e r o w s - interpretacji coraz p r a w d z i w s z e j . Nieszczęście, s p o w o d o w a n e nie byłaby niczym więcej niż odtwarzaniem ka rekonstrukcja nie może b y ć c e l e m badania w h u m a n i s t y c e , lecz brakiem p r z e s ą d ó w , poucza o zasadniczej roli jaką o d g r y w a j ą one c o najwyżej j e g o e l e m e n t e m p o m o c n i c z y m . w procesie rozumienia. Ocena statusu przesądów s t a n o w i trzecią, Zasadnicza różnica p o m i ę d z y p o g l ą d a m i Gadamera i S c h l e i ­ i być może najważniejszą różnicę p o m i ę d z y s t a n o w i s k a m i G a d a ­ ermachera d o t y c z y o c e n y d y s t a n s u h i s t o r y c z n e g o . Gadamer (za mera i Schleiermachera, a także Gadamera i Diltheya, oraz H e g l e m ) p o j m u j e g o nie j a k o przeszkodę, którą należy zwalczać niemieckiej szkoły historycznej. Z d a n i e m Gadamera nie można przy p o m o c y r e k o n s t r u k c j i , ale j a k o w a r u n e k rozumienia, w a r u ­ z o s t a w i ć za sobą s w o j e j teraźniejszości i bez niej udać się nek asymilacji, p r z y s w o j e n i a (Aneignung) w przeszłość. Znaczenia t e g o , c o m i n i o n e , nie można przedstawić obcości. Zrozumienie nie polega na n i w e l o w a n i u d y s t a n s u przez p r ó b y z r ó w n a n i a się wyłącznie w (Gleichsetzung) minionego z przeszłością, ale na integracji, włączeniu kategoriach przeszłości, „przeciwnie, dzieła wyrażasię stawia mu w kategoriach teraźniejszość" wynikających (Palmer, 1 8 2 ) . Nie znaczenie z pytań, b a d a n e g o przekazu w e w ł a s n ą teraźniejszość. Gadamer p o s ł u g u ­ które je się t u wyrazistą h e g l o w s k ą metaforą z Fenomenologii ducha interpretacja b e z z a ł o ż e n i o w a , w o l n a o d przesądów. W każdej istnieje — przykładem j a b ł k a z e r w a n e g o z d r z e w a . T a k i m j a b ł k i e m jest sferze, n a w e t w n a u k a c h ś c i s ł y c h , znaczenie o p i s y w a n e g o eks­ f r a g m e n t t r a d y c j i , k t ó r y c h c e m y s o b i e p r z y s w o i ć . Nie ma s p o s o ­ p e r y m e n t u riie p o c h o d z i z w s p ó ł d z i a ł a n i a j e g o e l e m e n t ó w , ale b u , by je c o f n ą ć na d r z e w o , w j e g o p i e r w o t n y kontekst. O ile nie wyrasta w c h c e m y p o z w o l i ć by j a b ł k o z g n i ł o , zamiast r e k o n s t r u o w a ć na D o p i e r o teoria poucza o t y m , c o się mierzy przyrządem. Obiek­ drzewie sztuczny o w o c , p o w i n n i ś m y zjeść p r a w d z i w y . Gadamer t y w n o ś ć , która uczyniła nauką z a r ó w n o fizykę, jak i historię, sama zgadza się z H e g l e m : p r a w d z i w e rozumienie, biorące p o d u w a g ę jest kategorią historyczną, nie zaś „ c z y s t o f i z y c z n ą " , nie jest ludzką historyczność, „nie t w o r e m natury, lecz k u l t u r y . Każde rozumienie jest n i e ś w i a d o m i e polega na restytucji przeszłości, ale określonej tradycji interpretacyjnej (tamże, 1 8 2 ) . 5 �zakorzenione w określonej tradycji p o z n a w c z e j , która s t a n o w i w ogóle j e g o horyzont. U ś w i a d o m i e n i e sobie w ł a s n e j p r z e s ą d o w o ś c i jest przyrodniczych. nie ma. t y l k o c z ę ś c i o w o m o ż l i w e ; przynależność d o historii oznacza, że może c z ł o w i e k n i g d y nie osiągnie pełnej s a m o w i e d z y (Gadamer 1 9 7 5 , kowicie być opisany poprzez 2 4 5 n n ) . W a r t o w t y m kontekście przytoczyć s ł o w a Aleksandra o całkowitym Wata: „To, można dziej co w naszych spontaniczne, niepostrzegalne) reakcjach naturalne archetypów, kazów, norm i konwencji Odcyfrowując cią, (dla dzieła pokoleń, naturalne, niepostrzegalne samo jest a przeto nasze najczęściej Tu nakazów i pattern of culture epok najbar­ indywidualne. połączonych odmiennych stale o tym pamiętać: to było nas, to może jest najmniej działają nawarstwienia winniśmy i postępowaniu i za­ środowiska. i odległych kultur, po­ odróżnia gdy historii, nauk nauk poznać cał­ natury, nie ma sensu i z tego o przedmiocie od przyrodniczych to, co można poznanie poznaniu humanistykę przedmiot ideał iter — jako doskonałe mówić dotyczy." w sobie, mówić samego powodu którego poznanie nie (Gadamer 1 9 7 5 , 2 5 3 ) . I dalej: „Prawdziwym miotem siebie To właśnie Podczas historycznym i innego, nie jest w której jak i rzeczywistość przedmiot istnieje jako zarówno rozumienia taki, ale jedność rzeczywistość historycznego." to przed­ historii, (tamże, 2 6 7 ) . Przedmiot ó w jest j e d n o ś c i ą t e g o , c o m i m o iż w n i m o b c e , jest co dzisiaj nas uderza osobliwoś­ w ł a s n e (in dem Object przez a 2 8 3 ) . Nie w o l n o przeoczyć roli jaką w drodze zbliżania się d o się zrozumiałe, dla współczesnych." przeto (Wat 1990, 17). das Andere des Eigenen; Gadamer 1 9 7 2 , p r a w d y o d g r y w a c z y n n i k czasu, u w a r u n k o w a n i e przez czas. także Charakter d z i e j o w y mają w s z y s t k i e trzy e l e m e n t y rozumienia: u Gadamera: przesądy nie są tak i n d y w i d u a l n e jak n a m się zdaje, z a r ó w n o j e g o p o d m i o t , p r z e d m i o t , jak i sam proces. Przynależ­ Wat w y p o w i a d a tu aluzyjnie w a ż n ą myśl, obecną a zatem nie tak „ s u b i e k t y w n e " jak myślimy. Należą d o historycz­ ność d o j e d n e g o procesu d z i e j o w e g o uchyla j a k b y o n t y c z n ą nego kontekstu d z i e j ó w , nie są ś w i a d o m y m l u d z k i m w y t w o r e m , odrębność poznającego i poznawanego. W b r e w poprzednikom, ale raczej same t w o r z ą historyczny byt c z ł o w i e k a . w i d z ą c y m w czasie w y ł ą c z n i e n e g a t y w n e ograniczenie w i e d z y , Gadamer pisze o z ł u d n o ś c i rozróżnienia w i a r y i w i e d z y , Gadamer u w a ż a g o za c z y n n i k , który poznanie umożliwia, p o z o s t a w i o n e g o przez O ś w i e c e n i e ( 1 9 7 5 , 2 4 7 ) , odrzucające b o w i e m łączy t o , c o w i n n y m w y p a d k u jest beznadziejnie o d autorytet i tradycję. Ludzki r o z u m nie jest a b s o l u t n y i n i e s k o ń ­ siebie o d s e p a r o w a n e . czony, nie może uciec z historii. Jest zawsze 5 uwarunkowany Tak s a m o jak intencje o s ó b b i o r ą c y c h udział w w y d a r z e n i u przez określoną tradycję, n a w e t w ó w c z a s , g d y nie jest ś w i a d o m h i s t o r y c z n y m nie przesądzają o t y m w y d a r z e n i u , tak też intencja w p ł y w u , jaki ona nań w y w i e r a . „To nie historia autora dzieła sztuki czy tekstu literackiego nie w y c z e r p u j ą b y t u my należymy do historii. sami w sposób siebie niezreflektowany stwo, Dużo wcześniej refleksyjny, poprzez w którym żyjemy. niem w zamkniętych historyczną większym naszą rodzinę, ludzkie ale rozumieć się w społeczeństwo t e g o t e k s t u . Mens auctoris (intencja autorska, zamiar t w ó r c z y ) sposób pozostaje w e w ł a d z y s a m o ś w i a d o m o ś c i , a s a m o ś w i a d o m o ś ć t o i pań­ w y j ą t k o w o k r z y w e z w i e r c i a d ł o rzeczywistości. Znaczenie t e k s t u jest krzywym zwier­ zawsze przekracza s w e g o autora (tamże, 2 6 5 ) i t o , „ c o a u t o r [ S e l b s t b e s i n n u n g l ] / e s f tylko migota­ chciał p o w i e d z i e ć " . D l a t e g o też, p o w i a d a Gadamer, interpretacja obwodach rzeczywistość stopniu rozumiemy Samoświadomość ciadłem. Samozrozumienie do nas należy, nim zaczniemy historycznego ludzkiego przesądy bytu życia. tworzą niż sądy", Dlatego w znacznie (tamże, 2 4 5 ) . 4 nie ma charakteru w y ł ą c z n i e o d t w ó r c z e g o , ale r ó w n i e ż t w ó r c z y . A b y była p r a w d z i w a , nie może być z a l e d w i e (Wiederholung), powtórzeniem ale r ó w n i e ż w y d o b y c i e m (Hervorholung), od­ 4. P r z e s ą d y . Z a d a n i e m Gadamera tradycja, a u t o r y t e t i przesą- s ł o n i ę c i e m p r a w d y d o t ą d ukrytej (tamże, 1 0 3 ) . „Interpretacja d o w o ś ć nie m o g ą być dłużej u w a ż a n e za w r o g ó w w pewnym rozumu sensie rekonstrukcją, i racjonalności. Przesądy w a r u n k u j ą rozumienie, ale m o g ą je też za aktem z a b l o k o w a ć . S u p e r p r z y k ł a d e m t a k i e g o n e g a t y w n e g o przesądu dzieła, jest złudzenie w o l n o ś c i o d p r z e s ą d ó w , w ł a ś c i w e r ó ż n y m o d - znalazł w nim na starych twórczym, które m i a n i o m o b i e k t y w i z m u . Rozumienie musi zatem rozróżniać m i ę ­ muzyki dzy przesądami, p o s t ę p o w a ć w procesie ciągłej w y m i a n y n e g a t y ­ powszechnie w n y c h na p o z y t y w n e . N a j p i e r w musi je j e d n a k u j a w n i ć . T e m u figurowanie c e l o w i służy „ p o d r a ż n i e n i e " (reizen) ton)." p r z e s ą d ó w , u j a w n i a j ą c się jako s y m p t o m a t y c z n y o d r u c h o p o r u w o b e c radykalnej o d m i e n ­ należy lecz ale ta rekonstrukcja idzie śladem przedstawić interpretujący. sądzi. samego zgodnie A zatem stworzonego na przykład nie Są one raczej imitacją rzędzie podąża ze znaczeniem, instrumentach w trzecim jest nie są tak wierne, imitacji, pokrewieństwa które wykonanie jak i grozi z prawdą się im (Pla­ (tamże, 1 0 7 ) . T e n , k t o p o w t a r z a w i e r n i e , nic nie zmieniając, nic o d siebie nie ności. Gadamer m ó w i , że t y l k o w k o n f r o n t a c j i z o b c o ś c i ą m o g ą dodając, zostać u j a w n i o n e najbardziej elementarne przesądy naszej w ł a s ­ tradycji, niż d o jej z a c h o w a n i a . Przez z w y k ł e p o w t a r z a n i e bliżsi być m o ż e bardziej przyczynia się d o zapomnienia nej tradycji, zazwyczaj ukryte g ł ę b o k o p o d w a r s t w ą o c z y w i s t o ś c i , jesteśmy n i e p o r o z u m i e n i u niż z r o z u m i e n i u (Gerken 1 9 7 7 , 6 7 ) . f a ł s z y w e g o samozrozumienia i w y o b c o w a n i a . U j a w n i e n i e nie „Prawdziwe oznacza jednak odrzucenia p r z e s ą d ó w , a t y l k o usunięcie prze­ tylko zachowuje, szkód w r o z u m i e n i u . Ktoś, k t o — jak Schleiermacher — rozważa wyparcia życie języka polega z języka tekst w y ł ą c z n i e w celu rekonstrukcji o p i n i i d r u g i e g o , p o m i j a j ą c [ s ł ó w ] " (Das zgłaszane przez tekst roszczenia d o p r a w d y , a l b o t e n , k t o ł u d z i się, meneutik, na tym, że każde powtórzenie ale także zmienia, pierwotnych Problem co prowadzi znaczeń der Sprache nie w rezultacie przez nowe do znaczenia in Schleiermachers Her- Gadamer 1 9 7 2 b , 1 3 5 ) . że m o ż l i w e jest w y z w o l e n i e o d p r z e s ą d ó w , w o g ó l e nie ma Z a c h o w a n i e tradycji polega na aplikacji rzeczy starych d o dostępu do obcości. Obiektywizowanie punktu widzenia innego z m i e n n y c h u w a r u n k o w a ń czasu, b o tradycja żyje t y l k o w ó w c z a s , maskuje naszą niechęć d o j e g o p r a w d y . I n n y z d e f i n i c j i n i e m a g d y jest rozumiana o d n o w a . racji — pisze W e i n s h e i m e r — gdyby było inaczej, jego 5. K o ł o h e r m e n e u t y c z n e . 6 p r a w d a d o t y c z y ł a b y t a k ż e n a s ( 1 6 2 ) . Jest t o c h y b a n a j ­ można t y m sensie, w poważniejszy zarzut, jaki został p o d n i e s i o n y przez Gadamera w y s t ę p u j e w t y t u l e Prawdy w krytyce hermeneutyki Schleiermacherowskiej. Szczególnej w y m o w y nabiera o n w b a d a n i u e t n o g r a f i c z n y m . nazwać metodą w P o s t ę p o w a n i e hermeneutyki nie 1 i metody . którym słowo to Gadamer n a w i ą z u j e t u d o h e i d e g g e r o w s k i c h analiz kolistej struktury rozumienia, i d o k o n ­ cepcji przedrozumienia ( H e i d e g g e r 1 9 7 2 , 1 5 3 n n ) . Filozof p o d ­ Skoro nie istnieje interpretacja b e z z a ł o ż e n i o w a , skoro każda kreśla, że k o ł o h e r m e n e u t y c z n e , tak jak opisuje je Heidegger, nie z nich jest o d b i c i e m s w e g o czasu, nie można też m ó w i ć o j e d n e j jest w ż a d n y m w y p a d k u słusznej czy w y c z e r p u j ą c e j interpretacji. P o n i e w a ż d z i e j o w o ś ć , konstatacją o n t o l o g i c z n ą (Gadamer 1 9 7 5 , 2 3 6 ) . Tak samo, jak postulatem metodologicznym, lecz u w a r u n k o w a n i e przez czas, jest tak e l e m e n t a r n y m u w a r u n k o w a ­ nie w y b i e r a się f a k t u istnienia w czasie, tak też nikt nie d e c y d u j e , niem poznania, t r u d n o mieć nadzieję, że nasza interpretacja nagle c z y j e g o r o z u m i e n i e ma być koliste czy też jakieś inne. Nie jest o n o w y d o s t a n i e się s p o d t e g o p r z e m o ż n e g o w p ł y w u d z i e j ó w i będzie p o s t u l a t e m , o k r e ś l o n y m s p o s o b e m n a rozumienie, ale t r y b e m w nich miała ostatnie s ł o w o . N i e u s u w a l n a p r z e s ą d o w o ś ć p o ­ s a m e g o rozumienia. Tak jak k o ł o hermeneutyczne nie jest p o s t u ­ znania i j e g o historyczny charakter mają też w a ż n e k o n s e k w e n c j e latem e p i s t e m o l o g i c z n y m t y l k o konstatacją o n t o l o g i c z n ą , tak dla rozumienia samego p o d m i o t u nauk h u m a n i s t y c z n y c h : samo opierająca się na n i m hermaneutyka nie ma charakteru danie historyczne którego przedmiotu 6 nie opiera się na historycznym można badania. zrozumieć Takiego ruchu samego teleologicznie, przedmiotu w w sobie „Ba­ życia, m e t o d y n a c o k o l w i e k : „Zasadniczo kategoriach — pisze Gadamer — ale opisuję najwyraźniej metody historycznej nie może nie proponuję to, co jest całkowicie (...). żadnej Nawet powstrzymać metody mistrz się od �przesądów sytuacji swego narodowej że zadaniem nie naukowe itd. Czy jest to wada? Nawet jeśli tak, uważam z i n n y m Gadamer rozpoznaje nie t y l k o w n a u k a c h p r z y r o d ­ swego naszemu uważam i w sposób zawsze. dlaczego sukcesowi. rozpoznanie (gdzie tego metody, to niepowodzenie Innymi co być powinno wyjść poza pojęcie nauce otoczenia jest rozważyć, od tego, proponuję tego, ś r o d k i e m d o c e l u , który przed sobą p o s t a w i l i ś m y . Ten t y p relacji każdemu poczynanie czesnej swojej filozofii towarzyszy 8 społecznego, czasu, słowy (...) Jedynie co jest nawet, ogólny jeśli ideach XVIII wieku, które nadał im Hume" się na w pragmatycznym metodologi­ sformułowaniu, ( t a m ż e ) , w m e t o d o l o g i a c h naśladujących co jest, nie zaś roz­ Dlatego też m e t o d y p r z y r o d o z n a w s t w a . Jeśli t e g o t y p u podejście zastosuje nowo­ się w p o z n a n i u tradycji ( t r a k t o w a n e j j a k o p e w i e n rodzaj o b c o ś c i , usprawiedliwienie), a zatem jakieś „ T y " ) , w t a k i m b a d a n i u w y ł ą c z a się wszelkie utrzymujące rozpoznać naukową n i c z y c h , ale także s p o ł e c z n y c h , „wzorujących cznych lub mogło. ma ona swe częściowe jak najbardziej za jedy­ rzeczą nie możemy się w się m o m e n t y s u b i e k t y w n e , w y k l u c z a przejawy w ł a s n e g o zaangażo­ rozpoznanie w a n i a , a zatem traktuje się tradycję j a k o rodzaj p r z e d m i o t u . to, co dzieje jest tego kontrolować " Gadamer u w a ż a , że nadzieja na rzeczywiste p o z n a n i e tradycji, oparta na w i e r z e w m e t o d ę i o b i e k t y w n o ś ć dzięki niej uzys­ (Gadamer 1 9 7 5 , 4 6 5 - 4 6 6 , p o d k r . J T B ) . W b r e w o b a w o m z g ł a s z a n y m nieraz ze s t r o n y „ o b i e k t y w i s t ó w " , uznanie kolistości r o z u m i e n i a w ż a d n y m w y p a d k u nie k i w a n ą , jest n a i w n a . W t a k i m b a d a n i u w y p a c z a się b o w i e m p r a w d z i w y s p o s ó b bycia t r a d y c j i , która t r w a dzięki ciągłej m e d i a ­ oznacza rezygnacji z k r y t y c z n y c h w y m o g ó w interpretacji, pusz­ cji p o m i ę d z y przeszłością i teraźniejszością, zawsze w czenia w o d z ó w w y z w o l o n e j w y o b r a ź n i . P r a w d z i w a interpretacja przekłady, r o z m o w y . Drugi musi się w y s t r z e g a ć w m ó w i e ń , które grożą jej ze s t r o n y r ó ż n y c h sposób poznawania innego Gadamer trybie rozpoznaje odmian w y o b c o w a n i a i fałszywej świadomości ( „ S i ę " , „ p o t o c z ­ w działaniu „ ś w i a d o m o ś c i h i s t o r y c z n e j " , którą przypisuje filozofii na g a d a n i n a " , „ t r a d y c j a d o g m a t y c z n a " ) . Vorhabe, d z i e j ó w , a także myśli Diltheya z jej ideałem o d e r w a n i a się o d griffmuszą Vorsicht iVor­ zostać w y p r a c o w a n e , jak m ó w i ł Heidegger, w o p a r c i u u w a r u n k o w a ń s w e g o czasu, c h a r a k t e r y s t y c z n y m dla nauk his­ wstępnych torycznych w ogóle. W odróżnieniu od postawy uprzedmioto- m o m e n t a c h , które kierują p o c z ą t k o w y m p o z n a n i e m t e k s t u . Są t o : w i a j ą c e j , ś w i a d o m o ś ć historyczna nie szuka w s w y m przedmiocie w s t ę p n e p o g l ą d y na t e m a t użycia języka w tekście t e g o , c o t y p o w e i regularne, ale t e g o , c o n o w e i niepowtarzalne 0 samą rzeczywistość. G a d a m e r m ó w i o d w ó c h gen des tekstu ( i d i o g r a f i c z n o ś ć l ) . I n n e g o uznaje się w ó w c z a s za osobę, ale (Gadamer 1972, 2 5 2 - 2 5 3 ) . Wstęp­ poznający dalej zajmuje w o b e c n i e g o pozycję u p r z y w i l e j o w a n ą . Sprachgebrauchs) (inhaltiche (Vormeinun­ i na z a w a r t o ś ć t r e ś c i o w ą Vormeinungen) ne r o z u m i e n i e t e k s t u p o w s t a j e w w y n i k u do M y ś l i o n i m tak, jak Schleiermacher myślał o autorze starożytnego przez nią t e k s t u : czuje się w p r a w i e rozumieć g o „ l e p i e j " , niż o n sam przynależności określonej t r a d y c j i , a zatem dzięki w y t w o r z o n e m u Na­ rozumie siebie. R o z u m i e n i e t o zawsze ma o d c i e ń p r o t e k c j o n a l n o - potwierdzenie ści, j a k o że n i g d y nie bierze p o d u w a g ę m o ż l i w o ś c i , że o b c y ma w s a m y c h rzeczach. Spiralna struktura t e g o procesu jest w i d o c z ­ rację, że j e g o p r a w d a m o ż e być większa o d p r a w d y badającego p r z e d r o z u m i e n i u (Vorverstehen) i przesądom (Vorurteil). stępnie w s t ę p n e p r o j e k t y sensu muszą znaleźć koła her- ( o d której rzekomo się t u a b s t r a h u j e ) . P o g l ą d y i n n e g o ustala się m e n e u t y c z n e g o ( p r z y t a c z a m y ją w o p a r c i u o przekład B r o n k a ) : b o w i e m nie w celu rozważenia zawartej w niej racji, ale po t o , by „Przyzwolenie, aby na interpretującego abstrakcyjnie przyjąć je d o w i a d o m o ś c i , w y p e ł n i ć lukę w w i e d z y rzecz, jak wiadomo, na w następującej charakterystyce f u n k c j o n o w a n i a nie jest, lecz rzeczywiście nierm. Chodzi poprzez ^pierwszym, przecież wszystkie nieustannie sens całości, w tekście. skoro tylko Ten zaś pokazuje w świetle oczekiwań stale projekcji. pokaże określonego sensu. w tekście, wstępnego projektu, który natura/nie na podstawie tego, co wyłania rewizji dalszego opis: weń wnikania. że każda rewizja wysunięcia projekty obok siebie, sensu; aż dojdzie zostaną zastąpione sensu; stałe projektowanie zaczyna od dzenia w samych rzeczach wypracowanie rzeczy, dopiero to znaczy potem i dlatego właściwych decydowanie potwierdzić obiektywności (Gadamer 1 9 7 5 , 3 2 3 ) , w k t ó r y c h a u t o r y t e t często sięga p o takie Sergiusz A w i e r i n c e w , pisząc o d w ó c h niebezpieczeństwach dalszej w b a d a n i u s y m b o l u , bardzo zbliża się d o p o w y ż s z y c h konstatacji możliwość sposobów unicestwienia ze materiału przez objaśnienie, sobą jedności dzonego które Właśnie to sensów przez samych gowej (...) nie znajdują potwier­ weń, Nie wypracowania rozumienia (Vom Zirkel des Verstehens, stanem które mają się ma tutaj wstępnej ze żadnej opinii, która innej się Gadamer 1 9 7 7 , 5 6 - 5 7 ; za: B r o n k 1 9 8 8 , 1 2 6 ) . 6. T r z y w z o r y s p o t k a n i a z o b c o ś c i ą . Sytuację inny (der Andere), spotkania Gadamer o p i s u j e na trzy s p o s o b y . P o p i e r w s z e można ją t r a k t o w a ć jak p r z e d m i o t badania w p o t o c z n y m j e g o r o z u m i e n i u . W z a c h o w a n i u sposób dialog gotów z ochotą rozmówcą. go pokoju mówić w monolog. (...) Interpretator istnieje nastawienie bez pukania pytania. W obu przypadkach subiektywny wdziera się w przedmiot (<.vacjonalistai> słuchuje mowie, wpatruje <untuicjonistar> że położenie wchodzi w oto do nie zdolność się ten człowiek jest złym cudze­ dopuszczając na pospiesznie ginie jako dialo­ przekształcając za gospodarza, odpowiedzi dialo­ że symbol, jawny, sięy> w nasze mówić nie sporzą­ tylko wewnątrz jest za niego, nie czekając się jego typu s/e» w przedmiot go do głosu, (...) wobec Wiemy z doświadczenia, nwczuwać (...) i zaczyna Tego (pomimo realność, «wczuwając sobie zlikwidowania racjonalizm, za cenę odrzucenia niebezpieczniejszy który pozwala schematu. obiektywizm znaczeniami powszechnych i nie dość krytyczny z materiałem Jeszcze intuicjonizm, zgodnych osiągnąć z [symbolu], jest powierzchowny rzeczy komunikacji wypełniona gu). tej istoty na ich podstawie umysłu pragnie pomyłek się na antycypacje, z o b c o ś c i ą , którą reprezentuje Gadamera, d o d a t k o w o w z b o g a c a j ą c opis o b u t y p ó w stosunku d o i n n e g o o interesujące szczegóły: „Jednym ustalenia stałym zadaniem sobie z a m a s k o w a n e f o r m y przemocy. trakcie swego nic Gadamer p o w o ł u j e się t u na p o t o c z n e d o ś w i a d ­ tego, jest zdany na pastwę projekcji, « w rzeczachn. prócz potwierdzi." które rozumiejąc dajemy takiego wstępnych, adekwatnymi. poważnie. Wyprzedzająco czenie f u n k c j o n o w a n i a instytucji e d u k a c y j n y c h i d o b r o c z y n n y c h doceniający opisywanym jest 9 pojawiać procesem Kto usiłuje zrozumieć, opinii, pojęć naprawdę powiedzieć" . sensu się na ruch i interpretacji, jest zakłada nie traktuje w s z y s t k o , c o się d o nas m ó w i , p o prostu „nie tekst uproszczony składające Heideggera. on sens w bardzo że rywalizujące bardziej na nowo, uprzednich się z tekstu do bardziej jednolitego rozumienia ze strony Projektuje podlega wypracowywania pojęciami samego. że czyta się ciąg/e wstępnego projektu że interpretacja dzenia; j a k o instancja a b s o l u t n a zawsze w i e lepiej i niczyich s ł ó w Otóż rozumienie to oczywiście się w trakcie rzecz zagrażają się dzięki wypracowaniu projektu nowego mogą Jest Takie r o z u m i e n i e w y p r z e d z a w s z y s t k o , c o o b c o ś ć ma d o p o w i e ­ mu się pierwszy dlatego, co zawarte p o d m i o t u , k t ó r y i tak nie jest s k ł o n n y niczego się z n i c h nauczyć. zadana które ze strony jego się tylko dokonuje spojrzenie pomyłek, interpretującemu tekst, dokonuje sposób decyzją, i ostatecznym o to, by zachować po drodze w ten «odważnąy> nieustannym niebezpieczeństwa Kto chce zrozumieć sobie wpływała jednorazową zadawane wsłuchiwania się weń, ale nie zaś słucha tylko przy­ siebie). (Awierincew ,1988, 3 0 8 - 3 0 9 ) . Trzecią o d m i a n ą spotkania i n n o ś c i , o której wspomina Gadamer (i którą p o d o b n i e jak A w i e r i n c e w , g o r ą c o p o p i e r a ) , jest i n n e g o c h c e m y w ó w c z a s w y k r y ć t o , c o t y p o w e i regularne, d o ś w i a d c z e n i e jej przez ś w i a d o m o ś ć hermeneutyczną, z w a n ą też 1 c z y n i m y t o nie t y l k o dla klasyfikacyjnej p r z y j e m n o ś c i , ale także ś w i a d o m o ś c i ą u w a r u n k o w a n ą przez dzieje (das p o t o , by p r z e w i d y w a ć chichtli3-sche (Gadamer 1 9 7 5 , 3 2 1 na tej p o d s t a w i e cudze zachowania nn). Znajomość jego zachowania jest BewusstseinP". wirkungsges- Ze w s z y s t k i c h trzech relacji z i n ­ n y m ta jest najbliższa opisanej przez M a r t i n a Bubera strukturze 7 �zakorzenione spotkania Ja-Ty. sobiei>" „Otwarty jest ten, kto (.(pozwala powiedzieć coś — m ó w i Gadamer ( 1 9 7 5 , 3 2 4 ) o o w e j p o s t a w i e , bardziej związanej ze s ł u c h a n i e m niż z m ó w i e n i e m . T w o r z y ją ś w i a d o ­ o s w o j o n y z r e g u ł a m i , p o w i n i e n po prostu stać się jej częścią. „Gracz wie bardzo co właściwie dobrze, czym jest gra (...), ale nie całkiem wie, gdy to wie." wie, (Gadamer 1 9 7 5 , 9 2 ) . mość, która w i e , że wszelkie rozumienie, łącznie z jej w ł a s n y m , Grający nie p a n u j e nad r o z g r y w a n i e m się gry inaczej, jak t y l k o przebiega p o d w p ł y w e m historii, że ma o n o s w o j ą z a ł o ż e n i o w ą d o niej przynależąc. Z ł y m graczem jest t e n , k t o , n i e p o m n y r e g u ł , strukturę, s w ó j historycznie u k s z t a ł t o w a n y h o r y z o n t , ś w i a d o ­ za wszelką cenę usiłuje grać pierwsze skrzypce. Ktoś, k t o nie u m i e mość ta nie s p o d z i e w a się, by fakt u ś w i a d o m i e n i a sobie t e g o się zgrać, o d d z i a ł y w a n i a u s u w a ł je l u b n i w e l o w a ł ; p o n a d t o zdaje sobie sprawę ze z w r o t n e g o o d d z i a ł y w a n i a siebie samej na dzieje. J a k m ó w i Gadamer, t o , jacy dziś jesteśmy, j a w i się j a k o rezultat p o prostu w y p a d a z gry. Sytuacja grającego ilustruje f u n d a m e n t a l n e dla całej her­ m e n e u t y k i p o h e i d e g g e r o w s k i e j pojęcie przyswojenia i p r z y n a ­ l e ż n o ś c i (Zugehórichkeit), czyli w s p o m n i a n e g o już w c z e ś n i e j o d d z i a ł y w a n i a przeszłości, zaś t o , jak j a w i się n a m o w a prze­ z a d o m o w i e n i a . Jest o n o p r z e j a w e m l u d z k i e g o b y c i a - w - ś w i e c i e , szłość, jest rezultatem o d d z i a ł y w a n i a naszego dziś. Palmer pisze, stanu rzeczy, który, z d a n i e m h e r m e n e u t ó w , wyprzedza w s z e l k i e że ś w i a d o m o ś ć hermeneutyczna nie może ż a d n e g o tekstu uznać u p r z e d m i o t o w i e n i e , eo ipsa za całkiem „ o b c y " , p o n i e w a ż nie p o j m u j e ona s w e g o rozumienia dung) w konstatacji stron ideałem e p i s t e m o l o g i c z n y m h e r m e n e t y k i , a z drugiej ( k o ł o poszukiwanie h e r m e n e u t y c z n e ! ) e l e m e n t a r n y m w a r u n k i e m rozumienia. Przy­ kategoriach swój-obcy biernego zachowania, prostej (pojętej naturalistycznie), lecz j a k o p o d m i o t u ze ś w i a t a . wszelkie w y o b c o w a n i e 13 (Verfrem­ Osiągnięcie t e g o stanu jest z j e d n e j takiego s t a n o w i s k a , d o k t ó r e g o o b c o ś ć będzie m o g ł a znaleźć należność t o w z a j e m n e w s p ó ł z a k ł a d a n i e się t e g o , c o d o p i e r o p o sobie drogę, adresu, p o d który będzie m o g ł a zgłosić s w e rosz­ rozszczepieniu przez myśl krytyczną może zostać n a z w a n e p o d ­ czenia d o p r a w d y . „Czytanie Kczysto historycznych^ uznana za dogmat liwości. Natomiast uważa, i wyłączona słowa. mogą Pozostaje zostać poza kategoriach została krąg jakichkolwiek prawdziwie wypowiedziała ona otwarta zgłoszone w że teraźniejszość świadomość by teraźniejszość ostatnie które tekstu historycznego oznacza, pod wątp­ historyczna nie w i d a ć je w strukturze s a m e g o Zuge-höricb-keit), do prawdy, „ R o z u m i e ć " t o nie znaczy „ m ó w i ć " , lecz w ł a ś n i e „ s ł u c h a ć " , „ d a ć tekst." p o w i e d z i e ć coś s o b i e " . D o p i e r o w ó w c z a s d o g ł o s u m o g ą d o j ś ć same Siła ś w i a d o m o ś c i h e r m e n e u t y c z n e j , u w a r u n k o w a n e j przez „rzeczy", (choć nie nej d r o d z e (Begriffsgeschichte), r o z m o w y , w u m i e j ę t n o ś c i d i a l o g u z t e k s t e m , dziełem sztuki, rzez Brucknera: a także z c z ł o w i e k i e m . Jest ona z d a n i e m Gadamera: „ R z e c z , pierwotnie zarazem się proces epistemologiczną «przedmiotu» i stopienia funkcję ((podmiotu)) „miejscem, horyzontów; spełnia konstytuowania w akcie jedności poznania". (Bronk wydłużoną, 7. R o z m o w a . Tradycja, zawarta w dziele sztuki l u b k a ż d y m rzeczy-w-sobie, «rzeczy» wyrugowało; (łac. od jak res. niem. (...) w Biblii waszych»" slowo», recz: przeszło, rzekę, z rzecz tylko «mowa»: ((usłyszał Pan głos a także przez Gerkena: tam, gdzie rzeczy zaczynają ((mówić)). A zatem starotestamentowa jest m o d e l e m p r a w d z i w e g o spotkania na wiec (Brückner 1970, 4 7 5 ) , ś w i a d o m o ś ć hermeneutyczna w c i ą g n i e ją w m o w a , d i a l o g (Gesprach) Słowian, Sachen / pierwotne „Dopiero Roz­ rze- samogłoską i u innych i n n y m tekście k u l t u r y , może p r z e m ó w i ć t y l k o w ó w c z a s , g d y rozmowę. ale następująco zrekonstruowanej umowa, cerk. znaczenie rzeczy 1988, 149). są t o c z y - d l a - n a s ) , które dzięki t e m u cofają się j a k b y na s w e j historycz­ dzieje i w dziejach o d d z i a ł u j ą c e j , przejawia się w z d o l n o ś c i d o dokonuje und przez (Palmer, 1 9 3 ) w którym słuchanie, 0 k t ó r e g o p r y m a c i e przed m ó w i e n i e m Heidegger pisał w Sein Zeit, iż t o w ł a ś n i e o n o k o n s t y t u u j e d y s k u r s ( 1 9 7 2 [ 1 9 2 6 ] , 1 6 3 ) . na roszczenia adresem miotem i przedmiotem. Trudną droga powrotna do tego p i e r w o ­ t n e g o stanu p r o w a d z i przez s ł u c h a n i e ( w języku n i e m i e c k i m prawdy już w kwestii jej już która wszystkim bytom z obcością. Struktura pojęcia r o z m o w y jest charakterystyczna dla 1 uważa je za mowę p o h e i d e g g e r o w s k i e g o p o j m o w a n i a sytuacji e p i s t e m o l o g i c z n e j , która w której, dzięki w s p ó l n o c i e d z i e j o w o ś c i , zniknęła p r z e c i w s t a w - [heideggerowskiej] swe są «dla» kogoś, stworzonym Stwórcy, pojęciowe ujęcie swą idea przyznaje okazuje może odzyskują charakter się podstawową znaleźć ontologiirelacjonalnej". istotę, stworzenia, tylko słowa intuicją, na gruncie (Gerken 1 9 7 7 , 2 2 1 ) i przedmiotu. Tak o t o przynależność, w a r u n e k o n t o l o g i c z n y , staje się przy­ Bleicher ( 1 9 6 0 , 1 1 6 ) zauważa, że p o d o b n ą k o n s t r u k c j ę ma w i e l e czyną odzyskania z d o l n o ś c i d o r o z m o w y , z d o l n o ś c i e p i s t e m o l o ­ p o d s t a w o w y c h pojęć h e r m e n e u t y k i Gadamera: g i c z n e j , utraconej przez w y o b c o w a n y c h . Koncepcja d i a l o g o w e ­ ność, a n a w e t o n t y c z n a o d r ę b n o ś ć podmiotu WirkungsgesZugehórichkeit g o p o z n a n i a , r o z m o w y , którą p r o w a d z ą z nami rzeczy, sięga (stopienie ho­ jeszcze Platona. Rzecz s t a w i a p y t a n i e i p o d w a ż a j ą c projekcje, r y z o n t ó w ) . W n i c h w s z y s t k i c h p o d m i o t nie góruje, nad sytuacją które w y s u w a m y w geście r z e k o m e g o jej r o z u m i e n i a , faktycznie j a k o s a m o w ł a d n y projektant i kontroler p o z n a n i a , lecz raczej interpretuje i n t e r p r e t u j ą c e g o ( W e i n s h e i m e r , 2 5 0 ) . Gadamer sądzi chichte (historia oddziałująca), Spiel (gra), (przynależność), a także Horizontverschmelzung poznania t e g o d o z n a j e . W a r u n e k h u m a n i s t y c z n e j interpretacji, (za C o l l i n g w o o d e m ) , że logika h u m a n i s t y k i jest logiką t a k i e g o która c h c i a ł a b y znaleźć d r o g ę d o p r a w d y , jest b o w i e m w ł a ś n i e pytania i o d p o w i a d a n i a 11 na­ (Gadamer 1 9 7 5 , 3 3 4 ) . Bez stępujący: n i e m o ż e o n a b y ć c z y m ś , c o p o d m i o t , w s p o s ó b pytania nie ma r o z u m i e n i a , i o d w r o t n i e . Także r o z u m i e n i e tekstu metodyczny i planowy, „ r o b i " ze s w y m przedmiotem jest d i a l o g i e m , n a j p i e r w b o w i e m trzeba ustalić, na jakie pytanie ( b o w i e m w ó w c z a s n i e p o z n a j e się n i c z e g o p r ó c z s k u t ­ tekst o d p o w i a d a , a następnie usłyszeć p y t a n i e , które zadaje p o d k ó w własnej metody), ale odzwierciedlać to, c o , pod adresem c z y t a j ą c e g o . Tekstu nie uda się w c i ą g n ą ć w r o z m o w ę , wpływem jeśli j e g o p y t a ń nie p o t r a k t u j e się w s p o s ó b o s o b i s t y ; jak w c z e ś n i e owego p r z e d m i o t u , d z i e j e się z t y m , czym i n t e r p r e t u j ą c y j e s t . W sytuacji e p i s t e m o l o g i c z n e j , którą zaleca p o w i e d z i e l i ś m y , aplikacja jest w a r u n k i e m rozumienia: Gadamer, f a k t y c z n y m jej „ p o d m i o t e m " staje się samo dzieło „Kiedy sztuki, dzieje, a l b o rzecz ś w i ę t a . D o p i e r o g d y znajdzie się ktoś, k t o kiedy umie słuchać, taka rzecz może m u w y j a w i ć s w o j ą p r a w d ę , zgłosić rozszerzeniu. s w o j e rozszczenia d o p r a w d y . skierowana „Dzieło sztuki— cym naprzeciw pisze Gadamer — nie jest przedmiotem, podmiotu w sobie. Jego tym, że staje się ono doświadczeniem, go doświadcza. pozostaje ((Podmiotem)) osoby, stoją­ byt polega które zmienia doświadczenia i trwa, nie jest subiektywność ale samo dzieło" prawdziwy tego, sztuki, która je tym, na który co przeżywa, (1975, 92). W z o r e m s p o t k a n i a z tradycją, ze starym t e k s t e m , dziełem ludzie są wywoływani sami zadają pytania, wia prawdę Wypowiedź i zapytywani, oraz widzimy, po nazwisku że istota wypowiedzi ulega zawiera prawdę o tyle, do kogoś. Albowiem wypowiedzi, coś się mówi". horyzont obejmuje sytuacji, o ile która także tego, komu tą jest ustana­ prawdą (Gadamer 1979b, 4 2 — 4 3 ) W a r u n k i e m r o z u m i e n i a jest zadanie t r a f n y c h p y t a ń . Oznacza t o p o pierwsze, że p o s t a w i e n i e t e k s t u w horyzoncie pytań n i e w ł a ś c i w y c h w y p a c z a j e g o s e n s . " Po d r u g i e natomiast, że należy z a d a w a ć pytania p r a w d z i w e , nie p o z o r n e (schiefe gen), Fra­ na przykład p e d a g o g i c z n e l u b retoryczne. T e n , k t o pyta, sztuki a l b o rzeczą ś w i ę t ą m o ż e też b y ć p o s t a w a uczestnika gry p o w i n i e n n a p r a w d ę coś w s o b i e (przede w s z y s t k i m w s o b i e ! ) (Spiel) z a k w e s t i o n o w a ć . J a k pisze H i r s c h , rozumie t y l k o t e n , k t o czegoś w o b e c samej gry ( t o pojęcie bardzo istotne w G a d a m e r o - wskiej w i z j i k u l t u r y . 12 A b y gra uzyskała lekkość ( „ s t a ł a się s o b ą " ) , grający nie może przytłaczać jej s w ą napiętą k o n t r o l ą , lecz, 8 nie rozumie, za: W e i n s h e i m e r 1 7 8 , n. 3 8 ) . „ Z d o l n o ś ć d o r o z m o w y " kształci się w procesie Bildung, �w k t ó r y m n a b y w a się t a k t u , u m i e j ę t n o ś c i t a k i e g o o b c o w a n i a w y r a ź n i e n a w i ą z u j ą c d o a n t r o p o l o g i i filozoficznej M a x a Schele- z p r z e d m i o t e m , by g o nie spłoszyć (przez p r o c e d u r y t e m a t y z u j ą - ra, A r n o l d a Gehlena i H e l m u t a Plessnera (Plessner 1 9 8 8 , por. też ce, o b i e k t y w i z a c j e ) , „by nie pogwałcić Gadamer 1 9 7 5 , przyp. 7 4 d o s. 4 0 2 ) , rozróżnia d w i e sfery: ś w i a t intymności osoby" (Ga- damer 1 9 7 5 , 1 7 ) . P r a w d z i w ą r o z m o w ę , opartą na w z a j e m n e j ( W e / f ) i ś r o d o w i s k o (Umwelt). przynależności, o t w a r t o ś c i i p a r t n e r s t w i e niszczy p o l e m i c z n o ś ć , d o w i s k o , ale t y l k o c z ł o w i e k ma ś w i a t . Co t o znaczy „ m i e ć a g r e s y w n o ś ć , p o d e j r z l i w o ś ć , n i e u m i e j ę t n o ś ć s ł u c h a n i a . Nie sta­ ś w i a t " , pyta dalej Gadamer. Oznacza t o „być nie się nią e g z a m i n , przesłuchanie, ani s t e r e o t y p o w e wobec badanie Wszystkie stworzenia mają śro­ 1 7 tego, co z niego pochodzi, na tyle wolnym by móc przedstawiać sobie go lekarskie. Nie będą nią p u b l i c z n e d y s p u t y , ani p o p i s y s o f i s t ó w , takim, jakim jest". ( 4 0 2 ) . C z ł o w i e k a , w o d r ó ż n i e n i u o d zwierząt, o d w o ł u j ą c y c h się d o c i e m n e j s t r o n y retoryki. A u t e n t y c z n o ś ć c e c h u j e w o l n o ś ć o d ś r o d o w i s k a (Umweltfreiheit). r o z m o w y przejawia się w t y m , iż żaden z r o z m ó w c ó w nie stara się c z ł o w i e k zawdzięcza j ę z y k o w i , i wyraża ją w j ę z y k u . Jej s y m ­ przebiegle w p ł y n ą ć na jej b i e g , że t o c z y się o n a s w o b o d n i e p o d b o l i c z n y m w y r a z e m jest z d o l n o ś ć n a d a w a n i a rzeczom i m i o n , Tą w o l n o ś ć kierunkiem p r z e d m i o t u , ku k t ó r e m u zwracają się obaj r o z m ó w c y którą o b d a r z o n o b i b l i j n e g o A d a m a (tamże, 3 3 0 ) . P r a w d z i w a r o z m o w a o d m i e n i a s w y c h języka j a k o źródła c z ł o w i e c z e ń s t w a Gadamer w ł ą c z a też w ł a s n ą , uczest­ n i k ó w , jest t w ó r c z a także w t y m z n a c z e n i u , iż p r o w a d z i „narodzin i wzrostu interpretującego, czegoś, czego ani do tekstu, do p o z y t y w n ą interpretację m i t u o w i e ż y Babel. W i d z i w n i m nie karę ani do i zubożenie, a wzbogacenie ludzkiego świata, w którym człowiek (Wein- uzyskuje w o l n o ś ć n a z y w a n i a j e d n e j rzeczy na w i e l e s p o s o b ó w . nie można zredukować ani do ich prostej sumy" ( t a m ż e ) . W tę koncepcję sheimer, 2 5 1 ) . J e d n a k m i m o iż r o z m o w a rodzi się z m o t y w a c j i Nie w s z y s t k i e te określenia są d o k ł a d n e , ale wszystkie s t o s o w ­ praktycznej ( h e r m e n e u t y k a g a d a m e r o w s k a g ł o s i p r y m a t r o z u m u ne. praktycznego nad t e o r e t y c z n y m , j e d n a k praktyka, a n a w e t p r a g ­ w j ę z y k u w ł a s n y m , jak i w języku o b c y m . Całkiem bezinteresow­ 18 C z ł o w i e k może u ż y w a ć r ó ż n y c h określeń rzeczy z a r ó w n o matyka nie oznacza przecież u t y l i t a r y z m u ) , b y n a j m n i e j nie musi nie może się nauczyć z u p e ł n i e o b c e g o języka. Gadamer sądzi, że się kończyć j e d n o z n a c z n y m z l i k w i d o w a n i e m k w e s t i i , która ją ta w o l n o ś ć w w y w o ł a ł a , „ z n i s z c z e n i e m jej przez o b j a ś n i e n i e " n a z y w a n y m tak zresztą, jak m ó w i „tylko (wegzuerklaren). n a z y w a n i u nie w y s t ę p u j e w języku per zwierząt, eqiuvocationem" Przeciwnie, k w e s t i a ta staje się jeszcze wyraźniejsza, jeszcze ( 4 0 3 ) . Zwierzęta m o g ą się n a w z a j e m p o r o z u m i e w a ć , ale t y l k o mniej o c z y w i s t a , p o n i e w a ż s p r o b l e m a t y z o w a n a , przez c o zbliża c z ł o w i e k m ó w i , r o z m a w i a , a j e g o m o w a ma strukturę dialektycz­ się d o s w e g o p r a w d z i w e g o f i n a ł u , k t ó r y m jest p r z y s w o j e n i e (a ną, strukturę pytania i o d p o w i e d z i . J a k z a u w a ż y ł już Arystoteles, nie, jak sądzą utylitaryści, l i k w i d a c j a p r o b l e m u ) . W r o z m o w i e nie język zwierząt ma na celu w y w o ł a n i e s z t y w n o chodzi też o t o , by j e d e n z r o z m ó w c ó w n a k ł o n i ł d r u g i e g o d o reakcji, nie ma w n i m m o ż l i w o ś c i p o r o z u m i e w a n i a się c o d o określonych przejścia na s w ą stronę. P o d o b n e zajście, c h o ć d o p u s z c z a l n e , nie o k r e ś l o n y c h s t a n ó w r z e c z o w y c h , „obiektywnych jest normą, lecz sytuacją graniczną. U z n a n i e jej za regularność rych składa wypaczałoby p o n i e w a ż język w y p o s a ż a g o w dystans, k o n i e c z n y d o j e g o istotę r o z m o w y , polegającej na porozumieniu, sytuacji, z któ­ 19 się świat" ( t a m ż e ) . Tak w i ę c c z ł o w i e k ma świat, w y p r a c o w a n i u w s p ó l n e g o języka c o d o rzeczy, o którą c h o d z i urządzenia, d o z b u d o w a n i a k u l t u r y . T o dzięki j ę z y k o w i , a ściślej obu r o z m ó w c o m , na s t o p i e n i u h o r y z o n t ó w . W ż a d n y m razie dzięki j ę z y k o w o ś c i rozumienia, ścisłemu p o w i ą z a n i u języka i p o ­ rozmowa nie może polegać na m a n i p u l a c j i , p o d s t ę p i e i czerpaniu znania, p o w s t a j e system k u l t u r o w y c h o d p o w i e d n i k ó w korzyści, które płyną z d o m i n o w a n i a . Pod szczególną o c h r o n ą „ n a t u r a a k u l t u r o w a n a " , p r z y s w o j o n a , zawierająca w s z y s t k o , c o w r o z m o w i e musi się znaleźć tekst — r o z m ó w c a c z ł o w i e k o w i potrzebne d o życia. Dzięki j ę z y k o w i c z ł o w i e k prze­ bezbronny w o b e c w m ó w i e n i a . Tekst pisany, Platoński „ n a j g o r s z y r o z m ó w ­ c a " , jest jak milczący partner, który m ó w i t y l k o przez tłumacza kształca s w o j e środowisko w natury, świat. Wszelkie rozumienie, t w i e r d z i Gadamer, ma strukturę założe­ — pisze W e i n s h e i m e r ( 2 2 0 ) . J e d y n ą j e g o o b r o n ą może być n i o w ą , u w a r u n k o w a n ą przez o d d z i a ł y w a n i e d z i e j ó w . Ta struktura milczenie. P o s t a w i o n y w horyzoncie pytań f a ł s z y w y c h , tekst p o daje o sobie znać w j ę z y k u , k t ó r e g o u ż y w a m y . Język o d z w i e r ­ prostu m i l k n i e , przestaje o d p o w i a d a ć , s t a w i a opór. N a d u ż y c i e ciedla nasze przesądy, jest w i e r n y m „ z w i e r c i a d ł e m b y t u " . Z w i ą ­ interpretacyjne, n i e p o h a m o w a n y s u b i e k t y w i z m , o k t ó r y m w s p o ­ zek, jaki w i ą ż e c z ł o w i e k a z j ę z y k i e m , p r z y p o m i n a j e g o związek minał c y t o w a n y wcześniej A w i e r i n c e w , jest w t a k i m s a m y m z dziejami: t o c z ł o w i e k d o n i c h należy nie zaś one d o c z ł o w i e k a . s t o p n i u m o n o l o g i e m , jak m e t o d y c z n e w y w o d y o b i e k t y w i s t ó w . P o d o b n i e jak nikt nie w y b i e r a sobie historii, tak też nikt nie W obu wypadkach chodzi tu o nieumiejętność słuchania, o naru­ w y b i e r a sobie języka ojczystego. Oba fakty są zastane i deter­ szenie przynależności (Zugehórichkeit), m i n u j ą naszą teraźniejszość. M o ż n a porzucić s w ó j język, ale nie która jest e l e m e n t a r n y m w a r u n k i e m (i przejawem) d i a l o g u . 8. J ę z y k . „Nie można ma takiej by udostępnić czeniu Prawdy słuchaniu"— i metody można uciec przed pamięcią, którą o n s t a n o w i . Dalej, p o d o b n i e rzeczy, której dzięki językowi nie m ó w i Gadamer w z a k o ń ­ (1972, 438). Wymaga to od nas jak sens zdarzeń h i s t o r y c z n y c h w y k r a c z a poza intencje uczest­ n i c z ą c y c h w n i c h l u d z i , tak samo sens w y p o w i e d z i a n y c h przez c z ł o w i e k a s ł ó w w y k r a c z a poza j e g o mens auctoris (mówiliśmy zreferowania j e g o p o g l ą d ó w na język, c o znacznie przekracza 0 t y m przy okazji G a d a m e r o w s k i e j krytyki Schleiermachera). Tak m o ż l i w o ś c i tego w p r o w a d z e n i a . P o w i e m y zatem t y l k o o kilku s a m o , jak ludzka w i e d z a przekracza s a m o w i e d z ę ( H e i d e g g e r ) , tak w y b r a n y c h zagadnieniach. Najważniejszą i „ n a j o d w a ż n i e j s z ą " też działanie s ł o w a przekracza j e g o p o j m o w a n i e . tezą Gadamera jest odrzucenie z n a k o w y c h , instrumentalnych jest w stanie ograniczyć w y p o w i a d a n e g o przez siebie znaczenia, teorii języka, r o z p o w s z e c h n i o n y c h w s p ó ł c z e ś n i e , w d o b i e s e m i o ­ b o w i e m każde w y p o w i e d z i a n e s ł o w o w p e w i e n s p o s ó b a u t o - tyki i s t r u k t u r a l i z m ó w . W t y m n o m i z u j e się w o b e c u z n a w a n i u języka za żywioł n i e g o , trafiając w 20 M ó w i ą c y nie kontekst, w którym przekraczający ludzką s k o ń c z o n o ś ć , Gadamer s p o t y k a się ze n a d a w c a nie może już nad n i m w o g ó l e z a p a n o w a ć . Tę cechę strukturalistami ( „ j ę z y k m ó w i n a m i " ) , j e d n a k ta z g o d n o ś ć w y ­ języka Gadamer n a z y w a o k a z j o n a l n o ś c i ą i d o d a j e , że o w a okaz- pływa z zupełnie i n n y c h przesłanek. W o d r ó ż n i e n i u o d s t r u k - j o n a l n o ś ć jest związana z f a k t e m , iż każde s ł o w o łączy się 15 turalistów, opierających się na f o r m a l i s t y c z n y m de Saussurze , z całością języka, który s t a n o w i singulare źródłem p o g l ą d ó w filozofa z Heidelberu jest lości: koncepcja języka j a k o domu bycia. heideggerowska T o język p r o w a d z i r o z m o w ę z człowiekiem: „Język mówi. powie." słowo 1 objawia Człowiek mówi tylko wtedy, gdy język mu od­ (Heidegger 1 9 7 1 , 1 4 9 — 1 5 5 ) . „Język nie jest ludzką własnością, wo". (Gadamer 1 9 7 5 , 4 0 1 ) . „Jak człowiek człowiekiem?" „Każde mógłby ale konstytuuje człowieczeńst­ każde słowo jonalność ludzkiej moc, która go przenika i czyni (Heidegger 1959, 1 5 6 ) . Obaj hermeneuci t w i e r d z ą , że t o w ł a ś n i e j ę z y k o w i (a nie czystej ś w i a d o m o ś c i ) c z ł o w i e k zawdzięcza s w ą u p r z y w i l e j o w a ­ 16 Z a c z n i j m y o d t e g o , że Gadamer, która przynosi mowy do którego wyrazem Jako wyzwanie. Okaz- niedoskonałością żywej wirtualności mowy, znaczenia, nie mogą zarazem Cala ludzka mowa jest w tym wyjaśnione należy rezultat niewypowiedziane, rzuca nie jest przejściową że jest w niej nagromadzona nia, które ma zostać 415—416). zarazem do gry całość w całości go wypowiedzieć. skończona, języka, jedność w w i e ­ który je ożywia. zatem ze sobą i któremu ale logicznym wprowadza z całością światopoglądu, na które odpowiada jej ekspresji, wynaleźć ną pozycję w ś r ó d s t w o r z e ń . chwili, rezonuje całość tantum, nieskończoność i wyłożone." sensie znacze­ (Gadamer 1 9 7 5 , �P o d o b n i e jak nikt nie może t w i e r d z i ć , że j e g o naród należy d o ujęcie j ę z y k o w e („język jest słowem, niego, albo że historia jest j e g o w ł a s n o ś c i ą , tak s a m o żaden się w nieskończoności pojedynczy c z ł o w i e k nie może t e g o p o w i e d z i e ć o j ę z y k u . T o m y by wypowiedać należymy d o niego, i c z y n i m y t o uczestnicząc w n i m . Gadamer dążenie d o bycia n a z w a n y m . silnie podkreśla ó w p o n a d i n d y w i d u a l n y charakter języka: nuje jesteśmy (Sprache tymi, którzy und mówią, Verstehen, żaden z nas, a jednak „My wszyscy" byt rozmowy, którego i dać się wypowiedzieć", 25 wirtualność nieskończonej otwiera wolności tego, Gadamer 1 9 7 5 , 4 9 6 ) , W swej definicji Gadamer z r ó w ­ i język, byt staje się samoodsłaniającą się mową (sichdarstellt). Gadamer 1 9 7 7 , 1 0 6 ) . Uznanie t e g o J e d n y m z z a r z u t ó w p o d adresem Gadamerowskiej koncepcji faktu p r o w a d z i d o przybrania w o b e c języka p o s t y w y przynależ­ języka ( w dużej mierze w y n i k a j ą c y m z n i e p o r o z u m i e n i a ) , b y w a ności (Zugehörichkeit), czasem teza o zasadniczej „ n i e w y s ł a w i a l n o ś c i " rzeczywistości, p o s t a w y , która czyni zadość s p o s o b o w i , w jaki c z ł o w i e k jest z m o w ą związany. Z r o z u m i e n i e o b c e g o tekstu 0 przepaści p o m i ę d z y s ł o w e m i b y t e m . Filozof o d p o w i a d a na nią jest m o ż l i w e d l a t e g o , że ó w tekst należy d o języka, d o k t ó r e g o w d o d a t k u d o Prawdy możemy należeć także i my. Gadamer nie sugeruje t u b y n a j m n i e j , z u m i e n i e i a d e k t w a t n e w y r a ż e n i e " są t o przypadki graniczne, d o że przynależność d o k o n u j e się t y l k o w obrębie i metody ( 1 9 7 5 ) , że „ c a ł k o w i t e z r o ­ konkretnego k t ó r y c h cały czas dążymy, z rzadka t y l k o je osiągając ( 4 9 3 ) . Nie języka n a r o d o w e g o . M ó w i ą c o j ę z y k u , ma na myśli nie tyle znaczy t o j e d n a k , by należało zaniechać w y s i ł k ó w i pogrążyć się k o n k r e t n y język etniczny, ile język w sensie o g ó l n y m ( m e t a f i z y c z ­ w m i l c z e n i u . Gadamer jest przekonany o uniwersalności języka n y m ? ) , a także samą „ j ę z y k o w o ś ć " , t o znaczy i mediatyzujący charakter języka w ogóle" „założeniowy (Bronk, 288), umoż­ liwiający i t w o r z ą c y rozumienie. 1 m o ż l i w o ś c i rozumienia, która otwiera się dzięki n i e m u : my wszystko wyrażać słowami się co do wszystkiego". i możemy próbować „Może­ porozumieć ( 4 9 3 ) F i l o z o f o w i e różnią się bardzo Gadamer t w i e r d z i , że u p o d s t a w teorii p o j m u j ą c y c h język j a k o w p o g l ą d a c h na tę k w e s t i ę , a za ich kontrowersją kryją się d w a znak, leży t o samo fałszywe założenie, na k t ó r y m jest u f u n d o w a n a o d m i e n n e s p o s o b y rozumienia i korzystania z języka. Pierwszy k r y t y k o w a n a przez n i e g o m e t o d a n a u k o w a " : założenie o n i e ­ z n i c h dąży d o uściślenia g o , „neutralizacji skończoności c z ł o w i e k a , a n t r o p o c e n t r y z m , n a i w n e p r z e ś w i a d ­ aktywności" * czenie o t y m , iż ś w i a t jest narzędziem ludzkiej s u b i e k t y w n o ś c i . analityczną i h e r m e n e u t y k ę , 1 9 8 8 , 2 8 9 ) , podczas g d y d r u g i dąży Tymczasem tak samo jak Lebenswelt, d o m a k s y m a l n e g o w y k o r z y s t a n i a tej j e g o m o c y . ś w i a t życia, w y ł o n i ł z siebie 2 jego poznawczej (jak pisze A n d r z e j Bronk, p o r ó w n u j ą c filozofię Immanentna 27 ś w i a t n a u k i , tak samo ż y w y język w y ł o n i ł z siebie n a u k o w e m e t a f o r y c z n o ś ć j ę z y k a , c i ą g ł y ruch znaczeń, który się w n i m języki sztuczne, dążące d o j e d n o z n a c z n o ś c i . P o d o b n o już o d o d b y w a , nie jest przez h e r m e n e u t y k ę r o z p o z n a w a n y j a k o o g r a n i ­ 21 c z a s ó w t w i e r d z e n i a K. Goedla w i a d o m o , że ż a d n e g o zdania czenie ( p o d o b n i e jak czas), lecz źródło p o z n a w c z y c h m o ż l i w o ­ o j e d n o z n a c z n y m sensie nie można s f o r m u ł o w a ć bez o d w o ł y w a ­ ści: „musimy nia się d o języka p o t o c z n e g o , k t ó r e g o sens nie jest już j e d n o ­ które uznać, przenośne że przesąd użycie słowa obcy duchowi sprowadza języka tę do użycia teorię, niewłaś­ znaczny. Potoczne w y o b r a ż e n i a o ś w i e c i e i j ę z y k u nauki cał­ ciwego" k o w i c i e ignorują ten fakt. Z a p o m n i e n i e o języku w s p o m n i a n y m i f i l o z o f i a m i można p o d s u m o w a ć a n e g d o t y c z n y m senheit), (Sprachverges­ będącym p r a w d z i w y m podmiotem ludzkiego świata, jest o d p o w i e d n i k i e m z a p o m n i e n i a o bycie (Seinvergessenheit), (Gadamer 1 9 7 5 , 3 9 1 ) . Tę zasadniczą różnicę p o m i ę d z y zestawieniem wypowiedzi Ludwika które Heidegger rozpoznał w dziejach n o w o ż y t n e j myśli e u r o ­ „O pejskiej (Gadamer 1 9 7 2 , 3 8 3 , 4 1 0 ) . A k c e p t u j ą c tezę Husserla logico-philosophicus, §7) o p i e r w o t n o ś c i Lebenswelt, „Albowiem co ludzkie, Gadamer (za H e i d e g g e r e m ) w y k a ­ zał, że istnieje instancja przekraczająca ś w i a d o m o ś ć i n t e n c j o n a l ­ Wittgensteina i Han- s a - G e o r g a Gadamera: czym dzieć". nie można mówić wszystko, o tym trzeba milczeć". powinniśmy (Tractatus dać sobie powie­ (Gadamer 1 9 7 9 b , 5 6 ) ną, d o t ą d uważaną przez f e n o m e n o l o g ó w za a b s o l u t n y p u n k t Język istotnie w y z n a c z a zasięg l u d z k i e g o ś w i a t a , ale p o n i e ­ oparcia. Sugeruje, że język przekracza ś w i a d o m o ś ć , że jest o n w a ż c z ł o w i e k , w o d r ó ż n i e n i u o d zwierząt, jest w o l n y w s w o i m warunkiem świadomości wszelkich przedmiotów, warunkiem m ó w i e n i u , także przy p o m o c y języka m o ż e się z j ę z y k o w e g o wszelkiego u p r z e d m i o t o w i e n i a i w a r u n k i e m p r a w d y . Sam język w i ę z i e n i a w y z w o l i ć . W h e r m e n e u t y c z n e j w i z j i języka nie istnieje nie może być n i g d y n a p r a w d ę n i c z y i m p r z e d m i o t e m , nie można s z t y w n e p o w i ą z a n i e rzeczy i jej n a z w y . J ę z y k o d z w i e r c i e d l a byt, g o skutecznie u p r z e d m i o t o w i ć , p o n i e w a ż o b e j m u j e o n „wszyst­ ale p o n i e w a ż ś w i a t nie jest g o t o w y , także i język nie m o ż e być (Gadamer 1 9 7 5 , s y s t e m e m z a m k n i ę t y m . T y l k o sztucznie u s t a n o w i o n e znaki m o g ą ko, co kiedykolwiek może się stać przedmiotem" 3 6 5 ) , a n a w e t t o , czego u p r z e d m i o t o w i ć nie można. T y l k o dzięki być w p r o w a d z a n e j ę z y k o w i rzeczy m o g ą zacząć znaczyć, w y o d r ę b n i ć się z tła, dać d w u z n a c z n o ś ć ( G a d a m e r 1 9 7 9 b , 1 0 4 ) . W s p o m i n a l i ś m y o tezie, o sobie znać i zostać zrozumiane. Ze w z g l ę d u na naturę języka, którą Gadamer zawdzięcza M i k o ł a j o w i z Kuzy, iż j e d n ą i tę samą i porządkowane w sposób wykluczający który, aby o d s ł o n i ć zawsze musi coś zakryć, rzeczy u j a w n i a j ą się rzecz można n a z w a ć na w i e l e r o z m a i t y c h s p o s o b ó w , z a r ó w n o w n i m t y l k o w p e w n y m aspekcie, jako coś. Tę związaną z językiem w o b r ę b i e j e d n e g o języka, jak i w j ę z y k a c h o b c y c h , i wszystkie te a s p e k t o w o ś ć poznania Gadamer n a z y w a Als-Struktur. Ujawnia się w niej d z i e j o w y w y m i a r p r a w d y , której c z ł o w i e k , nie m o g ą c y n a z w y będą s t o s o w a n e , c h o c i a ż nie zawsze d o k ł a d n e . język, pomimo różnic pomiędzy językami, może „Każdy wypowiedzieć o d e r w a ć się o d s w e g o historycznego u w a r u n k o w a n i a , n i g d y nie wszystko, może poznać ani „ w c a ł o ś c i " , ani „ o s t a t e c z n i e " . w y r w a n i e się z w i ę z i e n i a języka w i ą ż e się z j e g o s k i e r o w a n i e m ku Husserlowskie badania nad Lebenswelt Gadamer zastępuje badaniami nad ś w i a t e m u k o n s t y t u o w a n y m j ę z y k o w o verfasst). „Pierwotny cześnie pierwotnie cie"— ludzki językowy charakter języka charakter ludzkiego (sprachrówno­ granicami o których pisze ( 4 0 1 ) . Poznać t o „ u j ą ć j ę z y k o w o " . Nie oznacza t o 2 2 bynajmniej zawsze e f e k t y w n e j w e r b a l i z a c j i , ujęcia w s ł o w a , ale dążenie d o niej, o t w a r t o ś ć na ujęcie j ę z y k o w e . Językowość Gadamer ( 1 9 7 5 , 3 6 3 ) . Nadzieja na rzeczywistości (Sachlichkeit), z nas ma odmienny bycia-w-świ- oznacza co zechce"—pisze jako z f a k t e m , iż „jakkolwiek język, możemy narodowości, mówimy, coś wspólnego". rozumieć narodów przedstawiają się nawzajem i czasów. A zatem się nam gdy o nich każdy ponad rzeczy, mówimy, (Gadamer 1 9 7 9 b , 4 5 ) Te „ r z e c z y " , s t a n o w i ą c e t e m a t t e k s t ó w i r o z m ó w p o m i ę d z y tekstami i c z y t e l n i k a m i , nie są j e d n a k n i g d y d o s t ę p n e w postaci 28 zaczyna p o k r y w a ć się z zakresem p o z n a w a l n o ś c i , tak jak język „ c z y s t e j " , p o z a j ę z y k o w e j . W y s t ę p u j ą j a k o reprezentacje, w p o ­ z zakresem świata z j e d n e j strony, i l u d z k i e g o r o z u m u staci dzieł i r o z u m i e n i a ich przez o d b i o r c ó w . Reprezentacja zaś (Vernuft) z drugiej. W ten s p o s ó b p o j a w i a się najszersza z G a d a m e r o w s k i c h należy d o b y t u rzeczy r e p r e z e n t o w a n e j — ta p o d s t a w o w a G a d a - 23 m e r o w s k a teza p o z w a l a zażegnać n i e b e z p i e c z e ń s t w o d y s p r o p o r ­ definicji języka: „Sein, des verstanden werden kann, ist Sprache (Gadamer 1 9 7 2 , 4 5 0 ) , jest n i m w s z y s t k o , c o k o l w i e k może zostać cji, której d o ś w i a d c z a j ą k o n c e p c j e p o s ł u g u j ą c e się platońską zrozumiane. Gadamer b y n a j m n i e j nie stwierdza t u u n i w e r s a l n e j teorią mimesis, p o z n a w a l n o ś c i b y t u , ale raczej deklaruje hermeneutyczną dąż­ P l a t o n o w i Gadamer t w i e r d z i , że Praobraz u d o s t ę p n i a się n a m 24 pojętej j a k o słabnące emanacje a r c h e t y p u . W b r e w ność d o poznania w s z y s t k i e g o , c o jest t y l k o m o ż l i w e . Język, t y l k o w s w y m obrazie, d o c h o d z i d o g ł o s u t y l k o dzięki s w e j o k t ó r y m się t u m ó w i , niekoniecznie oznacza rezerwuar g o t o w y c h reprezentacji. e l e m e n t ó w ( „ c a ł o ś ć złożoną ze s ł ó w , z d a ń , pojęć, punktów w i d z e n i a i o p i n i i " ) , ale raczej w s p o m n i a n ą o t w a r t o ś ć b y t u na 10 J a k i e praktyczne k o n s e k w e n c j e ma ta teza dla myślenia o z w i ą z k u języka i rzeczywistości? W p o s t h u m b o l t o w s k i e j t r ą d y - �cji r e l a t y w i z m u j ę z y k o w e g o 2 9 i poza nią zdarzało się, że p o r ó w ­ iż język nieskończenie przekracza każde użycie, d o k t ó r e g o się g o n y w a n o ze sobą j ę z y k o w y obraz rzeczy i rzecz samą, na przykład przypisze i każdą treść d o której się g o o d n o s i , j ę z y k o w y obraz świata E s k i m o s ó w czy A r a b ó w ( s ł y n n y c h k i l ­ w n i o s k o w a ł o f o r m a l n e j istocie j ę z y k a . kadziesiąt określeń śniegu u E s k i m o s ó w czy Księżyca u arabskich p o d s t a w o w e j metaforyczności w y p ł y w a wniosek całkowicie o d ­ koczowników) m i e n n y : „Świadomości, z rzekomym ś w i a t e m - w - s o b i e ( t o jest śnie- 31 Humboldt Dla Gadamera z f a k t u tej która jest zawsze świadomością czegoś g i e m - w - s o b i e i takimż s a m y m księżycem z e u r o p e j s k i c h w y o b ­ [jakiegoś p r z e d m i o t u , t j . ś w i a d o m o ś c i ą i n t e n c j o n a l n ą ] , nie rażeń o „ n a t u r z e " ) . na utożsamiać Gadamer t w i e r d z i , że p o r ó w n a n i e takie jest niedopuszczalne w ł a ś n i e z p o w o d u radykalnej j ę z y k o w o ś c i poznania (jest t o w i ę c paradoksalna radykalizacja tezy H u m b o l d t a ) . M o ż n a ze sobą cokolwiek z językiem, może w ogóle cja/nie". który będąc horyzontem być przedmiotem, moż­ wszystkiego wyprzedza ją esen­ (Weisheimer 2 4 7 ) J ę z y k o w e d o ś w i a d c z e n i e ś w i a t a ma charakter absolutny, porównywać wyłącznie d w a j ę z y k o w e obrazy ś w i a t a , dwa obejmuje zarówno wszystko to, co można uczynić przedmiotem, f e n o m e n y , europejski, z j e d n y m księżycem, i p u s t y n n y , z k i l k u ­ jak i t o c z e g o u p r z e d m i o t o w i ć nie m o ż n a . W y n i k a z t e g o , że dziesięcioma. Nie istnieje żaden a b s o l u t n y punkt widzenia, o b i e k t y w i z a c j a , i j e d n a z jej o d m i a n jaką jest f o r m a l i z m l i n g w i s ­ pozwalający rozstrzygnąć, k t o w t y m sporze jest bliższy „ k s i ę ż y c a t y c z n y , o d d z i e l a j ą c y treść m o w y o d jej f o r m y , nie m o g ą być w s o b i e " lub takiegoż ś n i e g u . Z a r ó w n o w tej, jak i w innych kwestiach jesteśmy skazani na p o r o z u m i e n i e z l u d ź m i m y ś l ą c y m i u w a ż a n e za o d p o w i e d n i t r y b p o z n a w a n i a języka. „Słowo cza coś, czym inaczej. Hermeneutyka u m a c n i a ś w i a d o m o ś ć t e g o f a k t u , dla oddzielimy przeciętnego c z ł o w i e k a w c i ą ż t r u d n e g o d o z a a k c e p t o w a n i a (jest słowem. t o w jakiejś mierze k o n s e k w e n c j a „ p o s t a w y n a t u r a l n e j " turlische Einstellung], o której pisał Husserl) 3 0 [na- i kształci u m i e j ę t ­ nie jest, od ale jeżeli niego Język jego istnieje w poszukiwaniu znaczenie, tylko słowo w relacji". ozna­ istoty słowa, przestanie być (Gadamer 1975, 4 3 2 ) Palmer p o d s u m o w u j e ó w zakaz o b i e k t y w i z a c j i języka: czynić język p r z e d m i o t e m , narzędziem ludzkiej s u b i e k t y w n o ś c i , t o „po­ ność k o n s t r u k t y w n e g o radzenia sobie z nią. Z g ó r y trzeba przyjąć, zwalać ten że r o z m ó w c a może mieć c z ę ś c i o w ą , a n a w e t c a ł k o w i t ą rację: sposób dochodzimy do Gadamerowskiego postulatu nieuprzed- .Jest to jedyny oczekiwać rodzaj uczciwości, od profesora którego uniwersytetu". można i należy (Gadamer 1 9 7 2 b , za: Bronk, 8 5 ) . Bojąc się uczynić t o założenie, sami sobie o d b i e r a m y ogonowi merdać psem" (Palmer 1 9 6 9 , 2 0 4 ) . W m i o t o w i a j ą c e g o badania języka, k t ó r y jest najbardziej sobą w ó w ­ czas, „gdy występuje sam roztapia jako czysty actus excercitus się i zanika w przekazywaniu „ z d o l n o ś ć d o r o z m o w y " . Relatywizacja, dystans d o siebie, n i e ­ (Gadamer 1 9 7 9 b , 7 6 ) . „Język zbędny, aby poznać i n n e g o , nie ma nic w s p ó l n e g o z r e l a t y w i z ­ jest narzędziem. Narzędzie jest bowiem—z opanować. mem. R o z m o w a z i n n y m nie musi polegać na w y r z e c z e n i u się użycie własnej p r a w d y ( o ile jesteśmy w niej n a p r a w d ę z a d o m o w i e n i ) , i odłożyć, może ją natomiast w z b o g a c i ć . Najważniejsza jest t u w i a r a w samą stoi naprzeciw m o ż l i w o ś ć p o r o z u m i e n i a . Wierząc w nie hermeneutyka p r o t e s ­ — po narzędzie tuje p r z e c i w k o relatywistycznej interpretacji samych Humboldtowskich można gdy już spełnia przez praktycznie p o z b a w i o n y c h m o ż l i w o ś c i k o n t a k t u . Tezę H u m b o l d ­ poznajemy ta o różnicy p o m i ę d z y ś w i a t a m i j ę z y k o w y m i f i l o z o f z H e i d e l b e r g u mówić. nasz ludzi Nauka stara się połączyć ze w s p o m n i a n ą już tezą M i k o ł a j a z Kuzy ciem 0 jednej prawdzie, wyrażającej się poprzez w i e l o ś ć i znanego już narzędzia świata u k o n s t y t u o w a n y j ę z y k o w o , bynajmniej nie będąc przez (tamże, 5 0 ) . samego i świata naszej nie wiedzy o nas przez język, nas samych swojskiego to oswajanie takiego, jakim go się się z uży­ oznaczania mówienia świat, ucząc na zaznajamianiu w celu Nauka ręki się, poznajemy poznajemy nie polega do nigdy bezjęzykowym już raczej ogarnięci Wychowujemy czego wziąć Świadomość We wszelkiej i w końcu nam już świata. znawanie ó w język z d e t e r m i n o w a n y , ani przypisany do j e g o formy. język. możemy — w stanie jakby jesteśmy mówienia gotowego 1 myśli. W r e z u l t a c i e s t w i e r d z a , ż e k a ż d y l u d z k i ś w i a t j e s t Narzędzie nie istoty—czymś swe zadanie... porozumienia. własny kiedy powiedziane" w ogóle nie jest instrumentem, sięgając i o świadomości ś w i a t ó w j ę z y k o w y c h , p o j ę t y c h na kształt o d o s o b n i o n y c h m o n a d , języków świata, **, to jest tego, co i po­ napotykamy" J a k p o w i a d a T o m a s z z A k w i n u , k t ó r e g o p o g l ą d y znacznie Nie ma „ r z e c z y " zastrzeżonych dla j e d n e g o o k r e ś l o n e g o języka, zaważyły dających się wyrazić t y l k o w g ó r n e j niemczyźnie czy ś r e d n i o ­ w w y p o w i e d z e n i u . Oznacza t o , iż „ i s t o t a " języka u j a w n i a się nie wiecznej japońszczyźnie. C a ł k o w i t a nieprzekładalność, p o d o b ­ w n a z w i e ( t w o r z e n i e pojęć w e d ł u g a r y s t o t e l e s o w s k i e g o s c h e ­ nie jak przekład d o s k o n a ł y i a b s o l u t n e p o r o z u m i e n i e , są s y t u a c ­ m a t u abstrakcji, jak sądziła tradycja a r y s t o t e l e s o w s k a ) , ani na na k o n c e p c j i Gadamera, s ł o w o urzeczywistnia się jami g r a n i c z n y m i . W przekładzie nie przenosi się s ł ó w , ale ich p o z i o m i e zdania (jak sądziła tradycja s t o i c k a ) , ale w r o z m o w i e , znaczenie, znaczenia zaś żadne s ł o w a w y c z e r p a ć nie m o g ą . w dyskursie, w d i a l o g u , w k t ó r y m m ó w i nie t y l k o c z ł o w i e k , ale Wszystkie języki w naturalny s p o s ó b przenikają się i o t w i e r a j ą , tak i same rzeczy. T w o r z e n i e pojęć nie o d b y w a się, z d a n i e m G a d a m e ­ samo jak o t w i e r a się i poszerza h o r y z o n t c z ł o w i e k a , uczącego się ra w aktach z r e f l e k t o w a n y c h , rządzących się zasadami l o g i k i , ale o b c e g o języka. Szczególną sytuacją jest s p o t k a n i e się d w ó c h zasadą m e t a f o r y j ę z y k ó w w d o b r y m literackim przekładzie. Nie następuje w ó w ­ s ł o w a nie p o w s t a j e w s k u t e k p l a n o w e g o p o s t ę p o w a n i a p o d m i o t u ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 3 8 9 n n ) . Przenośne użycie czas w y m i e s z a n i e się czystych f o r m l i n g w i s t y c z n y c h (jakiś Pid- ( n p . p o s t ę p o w a n i a za a r y s t o t e l e s o w s k i m s c h e m a t e m a b s t r a k c j i ) , gin-English); ale w s k u t e k n o w e g o d o ś w i a d c z e n i a . T w o r z e n i e pojęć nie zawsze ale e f e k t y w n e połączenie ś w i a t ó w , stopienie h o r y z o n t ó w : prawdziwe i d i o l e k t o w i j e d n e g o języka wychodzi naprzeciw idiolekt d r u g i e g o , zaś o b i e te f o r m y w s p ó l n i e kierują liczących się z p o r z ą d k i e m b y t o w y m , 3 3 jest o d z w i e r c i e d l e n i e m t e g o d o ś w i a d c z e n i a i zarazem w n i m uczestniczy. H e r m e n e u t y k a się ku jednej i tej samej treści, k u w s p ó l n e j „ r z e c z y " . Gadamer p o j m u j e język g ł ó w n i e w o w y m aspekcie w y d a r z e n i a , s t a w a n i a radykalnie p r z e c i w s t a w i a się c h a r a k t e r y s t y c z n e m u się b y t u (Seinsvorgang). dla nurtu D o b i e r a n i e s ł ó w w interpretacji nie h u m b o l d t o w s k i e g o w y n o s z e n i u f o r m y p o n a d treść. Język nie odzwierciedla wcześniejszych przedjęzykowych żyje w ł a s n y m życiem niezależnym o d ś w i a t a , k t ó r y d o c h o d z i lecz w s p ó ł t w o r z y r o z u m i e n i e . w nim do głosu. reprezentowanej. .Jeśli każdy język reprezntuje nie dlatego, filolodzy), i przekazuje". że jest określony określonym ale ze względu pogląd typem na świat, czyni języka (jak na to, co się w tym języku tylko świat jest światem także język językiem przedstawia" 9. „ M e t o d a " i „ p r a w d a " . Z f a k t u , iż rzeczywistą naturą to języka jest zdarzenie, o b j a w i a j ą c e się w akcie m ó w i e n i a , w roz­ mówi mowie, wynika konieczność nietematycznego do niego pode­ jścia. P o d o b n i e jak n o r m y n a u k p r z y r o d n i c z y c h nie s t a n o w i ą i metodzie: o tyle, o ile staje się w języku, tylko w takiej mierze, doświadczeń, Reprezentacja należy d o rzeczy to (Gadamer 1 9 7 5 , 4 0 0 ) I dalej j e d n o z najważniejszych zdań w Prawdzie „Nie widzą 34 n o r m y o b i e k t y w n o ś c i dla ś w i a t a życia c o d z i e n n e g o , tak samo ale w jakiej świat się w nim (tamże, 4 0 1 ) . Z a d a n i e m ś w i a d o m o ś c i hermeneutycznej jest o b i e k t y w i z u j ą c e , t e m a t y z u j ą c e p o d e j ś c i e t y c h n a u k nie przystaje d o badania egzystencjalnej sfery, która p o n i e k ą d je w y p r z e d z a . Takie d z i e d z i n y jak bycie, język i dzieje nie p o d d a j ą się t e m a t y z a - utrzymywać cji; jej p r ó b y niszczą w n i c h p r z y s ł u g u j ą c y i m d z i e j o w y , „ k u l t u r o ­ stały p r z e p ł y w p o m i ę d z y ś w i a t e m , językiem i c z ł o w i e k i e m . W o b ­ w y " w y m i a r . Gadamer t w i e r d z i , że takie w r a ż l i w e na o b i e k t y w i z a ­ rębie ż y w e j m o w y , która respektuje ó w m e t a f o r y c z n y , zdarzenio- cję zjawiska istnieją szczególnie w j ę z y k u : „przekleństwa w y charakter języka. Droga ta jest w o b i e s t r o n y o t w a r t a . Z f a k t u , błogosławieństwa, zwiastowanie zbawienia z jakiejś czy tradycji II �religijnej, a także rozkaz czy skarga" (Gadamer 1 9 7 9 b , 1 1 3 ) czeń d o p r a w d y , p o z o s t a w i a o n c z ł o w i e k a na p a s t w ę irracjonaliz­ — wszystkie o n e giną przy p r ó b a c h t e m a t y z o w a n i a . B r o n k pisze, m u , czy lepiej: a n t y i n t e l e k t u a l i z m u , k t ó r y w postaci „ f a ł s z y w e j iż pomiędzy p o z n a n i e m p r z e d m i o t o w y m i n i e u p r z e d m i o t o w i a j ą - ś w i a d o m o ś c i " , r o z m a i t y c h namiastek z a d o m o w i e n i a (superalie- c y m istnieje z u p e ł n y przedział: „Akt czający pewnej tycznie actus rzeczywistości i w sposób signatus poznane świadomości, in actu excercito, niezreflektowany, bez istotnego doświad­ n a c j a ) , coraz m o c n i e j daje o s o b i e znać w e nietema- świecie. nie da się przekształcić zubożenia in actu excercito". a więc i zakrycia tego, co współczesnym in B r o n k z a u w a ż a , że w z a p o w i a d a n e j już o d s a m e g o t y t u ł u już krytyce „ m e t o d y " , G a d a m e r o w i nie tyle c h o d z i o jakąś k o n k r e t n ą (Bronk 1 9 8 8 , 1 8 6 ) . Nieprzedmioto- w y język f i l o z o f i i , poezji, eseistyki przyczynia się d o poznania m e t o d ę n a u k o w ą , ile o „zawężenie metodycznego, metody pojęcia naukowej poznania do do metody poznania przyrodoznawst­ w nie mniejszym s t o p n i u niż p r z e d m i o t w y , a może dotrzeć d o wa, teorii t y c h r e j o n ó w , d o k t ó r y c h t a m t e n z reguły nie przenika. W a r t o t u dą" ( B r o n k 6 6 ) . W y s t ę p u j e p r z e c i w nauce na u s ł u g a c h t e c h n i k i , z a c y t o w a ć r ó w n i e ż o p i n i ę Jeana G r o n d i n a ( 1 9 8 2 , V I I ) , że p o d takiej, jaką w s w y c h pracach k r y t y k o w a ł Heidegger, i sądzi, że naukowej do konstruującego manipulowania przyro­ pojęciem t y t u ł o w e j g a d a m e r o w s k i e j „ m e t o d y " kryje się sugestia p r a w d z i w y m k r y t e r i u m o d r ó ż n i a j ą c y m nauki h u m a n i s t y c z n e o d nauk p r z y r o d n i c z y c h , p o s ł u g u j ą c y c h się p o z n a n i e m u p r z e d m i o - p r z y r o d n i c z y c h jest ich s t o s u n e k d o ś w i a t a , n i e u ś w i a d a m i a n e t o w i a j ą c y m , badających p r a w d ę p o s z c z e g ó l n y c h b y t ó w cele p o z n a w c z e leżące u ich p o d s t a w ( G a d a m e r 1 9 7 5 , X V I I ) . Seiende). (das Natomiast „ p r a w d a " , w t e r m i n o l o g i i Heideggera „ p r a ­ w d a b y c i a " (das Sein), K r y t y k o w a n a przez Gadamera „ m e t o d a " w y w o d z i się z poczucia szczególnie w r a ż l i w y „ p r z e d m i o t " b a d a ­ życia w ś r ó d p r z e d m i o t ó w , d o k t ó r y c h się nie należy ( W e i n s ­ nia, przypadłaby w udziale h u m a n i s t y c e , z jej koncepcją d i a l o g o ­ heimer 1 9 8 6 , 4 ) ; p i e r w o t n i e p o w o ł a n a d o z w a l c z a n i a alienacji, wego, nieuprzedmiotowiającego poznawania świata. Grondin przez s w o j e u p r z e d m i o t o w i a j ą c e p r o c e d u r y jeszcze bardziej ją sugeruje t y m s a m y m , iż „rozróżnienie u m a c n i a . Toteż pomiędzy (...) jest w gruncie rzeczy innym różnicy bytem i byciem, pomiędzy Heideggera" prawdą sformułowaniem dopiero i metodą ontologicznej co odkrytej przez (tamże). Różnicę tę można s f o r m u ł o w a ć następują­ humanistyka, po wykonaniu swej wstępnej m e t o d y c z n e j pracy ( w e t n o l o g i i jest nią zebranie materiału i j e g o w s t ę p n e p o d s u m o w a n i e , a w i ę c zakres t r a d y c y j n i e p o j m o w a n e j „etnografii"), powinna zadbać o przywrócenie zakłóconego co: o ile „ m e t o d z i e " c h o d z i o ustalenie s p o s o b u na rzecz ( p r a w d y porozumienia 0 rzeczy), „ p r a w d z i e " idzie o zrozumienie samej rzeczy i jej zwalczać alienacji u s u w a j ą c z obszaru badania t e g o , k t o jest p r a w d y . J u ż na s a m y m w s t ę p i e Prawdy pomiędzy światem i człowiekiem. Nie można Gadamer w y o b c o w a n y . D l a t e g o w ł a ś n i e nie u s u n i e jej p o z n a n i e u p r z e d ­ zastrzega się, iż nie przyszłoby m u n a w e t d o g ł o w y k w e s t i o n o w a ć m i o t o w i a j ą c e z j e g o ideałem o b i e k t y w i z m u , p o l e g a j ą c e g o na znaczenia m e t o d y w nauce. B y ł o b y t o nie t y l k o śmieszne, ale usunięciu podmiotu z jego własnego świata. i metody przede w s z y s t k i m daremne. M e t o d y c z n a praca była i będzie W Gadamerowskim stwierdzeniu osobliwości humanistyki p o d s t a w ą nauk, także h u m a n i s t y c z n y c h , które wszakże nie p o ­ kryje się coś i n n e g o , niż t o , c o zazwyczaj m a m y na myśli, w i n n y na niej poprzestawać, lecz a s p i r o w a ć d o myślenia krytycz­ zaliczając ją d o artes. Nie ma w t y m ż a d n e g o s a m o o g r a n i c z e n i a , nego, które bada w ł a s n e p o d s t a w y , podążając za k a n t o w s k i m ale raczej coś z p r o w o k a c j i : „Prawda, pytaniem, jak w o g ó l e m o ż l i w e jest r o z u m i e n i e (Gadamer 1 9 7 5 , jest spokrewniona X V I I I ) . Krytyka g a d a m e r o w s k a zwraca się nie tyle sobie przeciwko rościć z określoną pretencji którą postawą do bycia ogłasza wobec nam świata całą prawdą". nauka i nie może (Gadamer 1975, konkretnej metodzie n a u k o w e j , ile przeciw absolutyzacji p o d e ­ 4 0 7 ) T o , c o jest n a u k o w e w h u m a n i s t y c e , p o c h o d z i z i n n e g o jścia m e t o d y c z n e g o , czynieniu zeń j e d y n e j d r o g i d o źródła niż m e t o d o l o g i a n a u k i (tamże, 9 ) . „Chodzi prawdy, 1 p o m i j a n i u w s z y s t k i e g o , c o w y m y k a się u p r z e d m i o t o w i e n i u . doświadczenia prawdy, Tymczasem, jak pisze J a c e k Trznadel, kultura t y m się różni o d gii wszędzie p o l i t y k i , że musi być w niej dążność d o całej p r a w d y , „bo Dlatego każda kultura (Trznadel 1 9 9 0 , 6 7 ) . Nie zaszkodzi naukowej, też humanistyka gdziekolwiek o sferę kontro/i można ma wiele wspólnego je z znaleźć z doświadczeniem filozofii, historii. są takim rodzajem doświadczenia, w ciągu trzydziestu lat, które m i n ę ł y o d ukazania się Wahrheit rym und nauka w y k o n a ł a pełny o b r ó t , o d m o n o p o l u na p r a w d ę przechodząc d o a b s t r a h o w a n i a o d p r a w d y , wyrzeczenia daje w sposób o sobie właściwy znać prawda, dla naukowej której nie metodologii". (...). doświadczeniem, które leży poza nauką: One wszystkie odkrycie metodolo­ w s p o m n i e ć ( m ó w i o t y m J o e l Weinsheimer, 1 9 8 6 , 6 3 — 6 4 ) , iż Methode, choruje" inaczej która przekracza sztuki można i samej w któ­ uchwycić (Tamże, X I I ) 3 5 się Gadamer przystępuje d o p o s z u k i w a ń d o ś w i a d c z e n i a tej pra­ wszelkich d o niej roszczeń. Stało się tak nie d l a t e g o , iż p r a w d ę w d y w trzech k o l e j n y c h sferach: w estetyce, w dziejach i w j ę z y k u . o d k r y t o gdzieś poza nauką, ale d l a t e g o że okazało się, że same Krok p o k r o k u pokazuje jak nieskuteczne są w n i c h podejścia nauki przyrodnicze nie spełniają o w y c h ścisłych u p r z e d m i o t o w i a j ą c e . P r a w d a t y c h dziedzin m o ż e się u j a w n i ć w których miała p o j a w i a ć (tamże). „Rzeczywistość się zakładana to sprawa mistyki" warunków, przez nie prawda t y l k o przy zmianie klasycznej sytuacji e p i s t e m o l o g i c z n e j , g d y — pisał w latach zniknie a b s o l u t n y p u n k t w i d z e n i a ś w i a d o m o ś c i , i g d y , w ślad za siedemdziesiątych a n t r o p o l o g , j e d e n z przedstawicieli metody n i m zostaną d o p u s z c z o n e d o g ł o s u „ s a m e r z e c z y " . 36 W świecie (Kuper 1 9 6 7 [ 1 9 7 3 ] , 2 6 9 ) . T r u d n o oprzeć się w r a ż e n i u , że t e g o l u d z k i m nie istnieje żaden a b s o l u t n y interpretator, każdy jest rodzaju w o l t a miała już kiedyś miała miejsce w historii n a u k i . nieodłącznie z w i ą z a n y z p e w n ą p e r s p e k t y w ą (Gadamer w o d ­ Józef Czapski pisze o niej (za R o z a n o w e m ) następująco: tywizm (...), od skromnego nas poznawalny, czego nie możemy przyznania, przeszedł poznać". że cały świat do brutalnej negacji „Pozy­ nie jest dla wszystkiego, (Czapski 1 9 9 0 , 3 0 8 ) powiedzi Bettiemu, 1975, 4 6 4 ) . „ M u s i m y wybierać pomiędzy w i e d z ą a b s o l u t n ą i h e r m e n e u t y k ą " — pisze Ricoeur ( 1 9 8 9 , 2 8 9 ) . M u s i m y w y b i e r a ć p o m i ę d z y m e t o d y c z n y m w y o b c o w a n i e m i za­ d o m o w i e n i e m w p r a w d z i e , a raczej nie k o ń c z ą c y m się n i g d y Dość p o d o b n e skutki w y n i k a j ą z a r ó w n o z n a u k o w e g o m o n o ­ p o l u na p r a w d ę , jak i z wyrzeczenia się d o niej w s z e l k i c h roszczeń: odzyskiwaniem tego zadomowienia. 10. W n i o s k i dla e t n o l o g a : istotne ludzkie pytania pozostają bez o d p o w i e d z i , a n t r o p o l o g i a 1 ° M o d e l e m działania e t n o l o g a p o w i n n o b y ć h e r m e n e u t y c z - zajmuje się w s z y s t k i m , o p r ó c z t e g o k i m jest c z ł o w i e k , odsyłając t o ne pojęcie przekładu. W przekładzie przenoszone jest znaczenie, pytanie d o i n n y c h „ w y s p e c j a l i z o w a n y c h i n s t y t u c j i " ( k o l e j n y c h nie zaś d o s ł o w n e brzmienie s ł ó w . Z r o z u m i e ć język jakiejś tradycji „ e k s p e r t ó w " w obrębie k o ś c i o ł ó w , instytucji t o zrozumieć rzecz, o którą w n i m c h o d z i , a nie samą f o r m a l n ą światopoglądo­ w y c h e t c ) . W przewadze r o z u m u t e o r e t y c z n e g o nad praktycz­ postać języka (temat, a nie t y l k o r e m a t ) . J a k m ó w i ł c y t o w a n y n y m (wiedza życiową), przez Gadamera Luter, k t o nie zna rzeczy, nie w y s n u j e sensu ze wyrażającej się w lekceważeniu najważniejszych l u d z k i c h p y t a ń , s ł ó w . Dla e t n o l o g a jest t o przestroga: trzeba nie t y l k o nauczyć się ekspertów w y p i e r a b o w i e m mądrość w r e d u k o w a n i u w i e d z y d o czystej informacji i o d t r ą c a n i u m ą d r o ­ m ó w i ć p o np. t y b e t a ń s k u , ale przede w s z y s t k i m nauczyć się ści, Gadamer w i d z i największe w s p ó ł c z e s n e zagrożenie ludzkiej słuchać T y b e t a ń c z y k ó w . w o l n o ś c i i z a d o m o w i e n i a , z d a n e g o na łaskę i niełaskę f a c h o w ­ 2 ° Rzeczy, o k t ó r y c h m ó w i się w p o s z c z e g ó l n y c h tekstach c ó w . R o z u m teoretyczny ma d o siebie t o , że c h ę t n i e w s p o m a g a t r a d y c j i , nie są t u r o z u m i a n e j a k o p r z e d m i o t y czystej ś w i a d o m o ­ realizację c e l ó w , nie czyniąc między n i m i rozróżnień (relaty­ ści, jak p o j m o w a ł a je f e n o m e n o l o g i a h u s s e r l o w s k a , ale są dane w i z m ! ) . Abstrahując o d w a r t o ś c i , o b ł u d n i e wyrzekając się rosz­ j ę z y k o w o , p o j a w i a j ą się w postaci j ę z y k o w e j , a c o najmniej dążą 12 �do ujęcia j ę z y k o w e g o . Oznacza t o k o n i e c z n o ś ć u w a ż n e g o b a d a ­ poznaniu przy p o m o c y słuchania języka; (4) natomiast językowość nia języka, j e g o m e t a f o r y k i . Heidegger p o w i a d a , że metaforyka poznania nadaje ludzkiej w i e d z y jedność, która jest d u ż o wcześniej­ istnieje j e d y n i e w e w n ą t r z granic metafizyki, toteż badanie m a t a - sza ( p o d w z g l ę d e m logicznym) o d wielości j ę z y k ó w naturalnych for może nas najlepiej d o tej metafizyki d o p r o w a d z i ć . Henri ( p o z y t y w n a interpretacja m i t u o wieży Babel). Corbin ( 1 9 5 8 ) analizując w Imagination soufis­ 7° „ O b c o ś ć " nie jest t y l k o u o b c e g o , ale także, a n a w e t przede me d'Ibn Arabi mit o Chidrze, t a j e m n i c z y m nauczycielu ezoteryki, w s z y s t k i m w t y m c o w ł a s n e . O b c o ś ć t o stan rzeczy w ł a s n y c h , créatrice dans le w y s t ę p u j ą c y m w tradycji trzech w i e l k i c h religii, w p e w n e j c h w i l i k t ó r y c h znaczenie u l e g ł o z a p o m n i e n i u . P r a w d z i w ą o b c o ś c i ą nie pyta: jest o b c o ś ć d r u g i e g o , lecz o b c o ś ć w o b e c s a m e g o siebie. Nieroz­ „jakiemu uczniem stanowi Chidra". świadomości odpowiada zostanie Z a r ó w n o s a m o t o pytanie, jak i s p o s ó b , w jaki poznana, tworzy ona w y o b c o w a n i e i uniemożliwia poznawanie udzielono na nie o d p o w i e d z i , s t a n o w i w z ó r analizy f e n o m e n o l o ­ d r u g i e g o . O b c o ś ć d r u g i e g o jest nie d o przezwyciężenia gicznej. J e g o h e r m e n e u t y c z n y m o d p o w i e d n i k i e m jest pytanie w ó w c z a s , g d y nie jesteśmy n a p r a w d ę o s w o j e n i sami ze sobą. 0 „ r z e c z " (Sache), W p r z e c i w n y m w y p a d k u zawsze istnieje z d o l n o ś ć d o r o z m o w y . o którą c h o d z i w tekście m i t u . J e j z n a j o m o ś ć tylko jest, jak m ó w i l i ś m y , w a r u n k i e m rozumienia o w e g o tekstu i w a r u ­ C a ł k o w i t e o s w o j e n i e jest sytuacją graniczną, d o której ciągle nkiem e f e k t y w n e g o przekładu. d ą ż y m y i którą ciągle t r a c i m y . W a r u n k i e m p o z n a n i a d r u g i e g o jest 3° P o s t u l o w a n e przez h e r m e n e u t ó w badanie języka n i g d y nie może mieć charakteru czysto f o r m a l n e g o , nie może formy języka o d wyrażanej przezeń treści. Także k u l t u r o w e g o nie w o l n o p o j m o w a ć w s p o s ó b odrywać sproblematyzowanie w ł a s n e j o c z y w i s t o ś c i , które p o z w a l a odnalezienie w e w ł a s n y m t e g o , c o zostało p o r u s z o n e na przez przekładu o b c o ś ć d r u g i e g o . Jeśli nasza w ł a s n a tradycja jest dla nas o c z y w i ­ formalistyczny. sta, jeśli nie s t a w i a n a m ż a d n y c h p y t a ń , t o znaczy że została Niezależnie o d p o ż y t k u s z c z e g ó ł o w y c h s t u d i ó w nad p o j e d y n ­ czymi s ł o w a m i , b u d o w a n i e „ s ł o w n i k a " kategorii z a p o m n i a n a , i w c a l e d o niej j u ż nie należymy. kulturowych 8° W i e l k i e g o rozziewu p o m i ę d z y kulturą W s c h o d u i Z a c h o d u może być w t a k i m przekładzie t y l k o c z y n n o ś c i ą p r z y g o t o w a w c z ą nie usunie sama t y l k o lepsza znajomość np. t y b e t a ń s k i e g o , jest o n 1 p o m o c n i c z ą . Z d a n i e m Gadamera, znaczenia s ł ó w nie da się b o w i e m (jak m ó w i Weizsäcker o t r u d n o ś c i a c h w lekturze Platona) ograniczyć d o n a w e t najbardziej r o z b u d o w a n e g o s ł o w n i k o w e g o „innego wyjaśnienia, miejsce języka jest b o w i e m w m ó w i e n i u , w c i ą g ł y m filologicznej c o filozoficznej. O dostępie d o o b c o ś c i nie d e c y d u j ą przekraczaniu raz w y p o w i e d z i a n e g o znaczenia, kiedy t o s ł o w a w d e c y d u j ą c y m s t o p n i u „ c z y n n i k i t e c h n i c z n e " , f o r m a l n e , przed­ szukają rzeczy, w c i ą ż nie m o g ą c a d e k w a t n i e jej w y r a z i ć . Toteż m i o t o w e ( d ł u g o t r w a ł y p o b y t w terenie, f i l o l o g i a , ś w i e t n i infor­ przekład p o w i n i e n wychodzić o d rekonstrukcji owej rzeczy, rodzaju". W y w o ł u j e g o nie tyle luka w naszej w i e d z y m a t o r z y ) , lecz przede w s z y s t k i m p o d m i o t o w e , sprzyjające p o ­ a następnie, u w z g l ę d n i a j ą c f o r m a l n y tryb jej w y r a ż a n i a w t ł u m a ­ znaniu przesądy poznającego p o d m i o t u czonym tekście, przyswajać ją w ł a s n e m u j ę z y k o w i . p o z y t y w n y m i ) , s a m o w i e d z a , g o t o w o ś ć d o u ś w i a d a m i a n i a sobie (Gadamer n a z y w a je przedmiotem własnej przesądowości w k o n t a k c i e z cudzą, umiejętność k o m ­ w sobie, ale jest zawsze p r z e d m i o t e m i n t e n c j o n a l n y m , p r z e d - promisu a także o s w o j e n i e z rzeczą obcą, z d o l n o ś ć rozumienia, 4° Przedmiot w humanistyce nie jest n i g d y m i o t e m - d l a - k o g o ś . Gadamer m ó w i o k u l t u r o w e j l u b z n a k o w e j umiejętność słuchania, „ z d o l n o ś ć d o r o z m o w y " . W a r u n k i e m d o ­ o n t o l o g i i w s z y s t k i c h p r z e d m i o t ó w kultury. W b a d a n i u p y t a m y stępu d o o b c o ś c i jest w s t ę p n a relatywizacja w ł a s n e j tradycji, 0 ich znaczenie, nie zaś o rzecz-w-soDie, zaś p y t a n i e o znaczenie w y z b y c i e się przez nią a b s o l u t y s t y c z n y c h roszczeń. S p o s ó b p o ­ zakłada zawsze także i nas, j a k o r o z u m i e j ą c y c h . znania w p ł y w a na rzecz p o z n a w a n ą . N i e k t ó r y c h rzeczy w o g ó l e się u t w o r z y ć z p r z e d m i o t e m , t o jest rzeczą, o której Poznać, to mówi się nie zobaczy, o ile nie zrezygnuje się z t r y b u nieufności w pierwszym rzędzie p o r o z u m i e n i e m się c o d o tej w ł a ś n i e rzeczy. n i e u p r z e d m i o t o w i a j ą c e , na tyle, na ile jest o n o m o ż l i w e ) . J e d n o ­ W j e g o rezultacie następuje s t o p i e n i e h o r y z o n t ó w cześnie nie w o l n o bać się w ł a s n y c h przesądów, rzecz w t y m , by podmiotu i t e r e n o w e g o śledztwa przesłuchania, w tekście, p o d m i o t o w o - p r z e d m i o t o w ą j e d n o ś ć . R o z u m i e n i e jest (zalecane jest t u poznanie chcieć je sobie u ś w i a d a m i a ć . E t n o l o g p o w i n i e n o p a n o w a ć p o ­ 1 p r z e d m i o t u , interpretacja. 5° Jak ma się takie s t a n o w i s k o d o k o n f l i k t u p o m i ę d z y e t n o g r a f i ą „ e / y c z / 7 ą " a „ e / n / c z / 7 ą ' ? W y d a j e s i ę , że Gadamer, w s p o s ó b stawę dialektyczną: z jednej strony nie p o p a d a ć w uniżoność w o b e c „ t u b y l c z e g o " p u n k t u w i d z e n i a , z drugiej strony bez przerwy najwyraźniejszy ze w s z y s t k i c h h u m a n i s t ó w w XX w i e k u , odrzuca być g o t o w y m d o o d k r y w a n i a w ł a s n y c h przesądów. Nie należy obie te opcje j a k o u w i k ł a n e w z r ó w n y w a ć się z „ t u b y l c e m " , w c h o d z i ć w j e g o skórę, ignorując złudzenie w i e d z y absolutnej ( w o l n e j o d p r z e s ą d ó w ) ; e t n o l o g i a „ e t y c z n a " p r z y p i s y w a ł a ją w ł a s n e d z i e j o w e u w a r u n k o w a n i e , ale p r ó b o w a ć w ł ą c z y ć głos j e g o z definicji eropejskiemu, n a u k o w e m u p u n k t o w i w i d z e n i a , „ e m i - tradycji w t o , c o o d p o w i a d a na j e g o w e z w a n i e w naszej własnej c z n a " miała nadzieję na jej osiągnięcie dzięki p r o c e d u r o m a b ­ tradycji. Etnograficzne p r ó b y ustalenia znaczeń e m i c z n y c h w y ł ą c z ­ solutnego uprzedzenia, poprzez opis kultury w kategoriach nie w kategoriach badanej kultury przypominają schleiermachero- się w s k i e w y s i ł k i rekonstrukcji p o c z ą t k o w e g o kontekstu niezrozumia­ z wystarczającą krytyką ze s t r o n y e t n o n a u k i . Jeśli zaś c h o d z i łej tradycji historycznej. Tymczasem rozumienie nie polega na czystej przedmiotowości. Stanowisko pierwsze spotkało o s t a n o w i s k o d r u g i e , hermeneutyka u w y r a ź n i ł a t y l k o zarzut, który rekonstrukcji p i e r w o t n e g o u w a r u n k o w a n i a , z d o g m a t e m o z a w i e ­ w i e l o k r o t n i e w y s u w a n o p o d adresem r ó ż n y c h o d m i a n szeniu w ł a s n y c h przesądów badacza, ale na integracji, science. „Aby kategoriach wyrazić [w przetłumaczyć jego znaczenie tekstu przedmiotowym na nasz własny język" w jego ethno- przedmiotowych kontekście] musimy je poznania. Zadanie e t n o l o g a , który c h c e być w i e r n y w o b e c b a d a n y c h t e k s t ó w , nie polega na p o w s t r z y m y w a ­ niu się o d przesądów, ale na umiejętnej pracy z n i m i , życiem". [ o b c o ś c i w czasie i przestrzeni] z Obcości w czasie i w konkluzja: nie istnieje d o (Gadamer 1 9 7 5 , 3 5 7 ) . Nie ma poznania w o l n e g o o d p r z e s ą d ó w , b o w i e m przesąd jest warunkiem zapośredniczeniu na „myślowym teraźniejszym przestrzeni dotyczy nich dostęp wspólna bezpośredni, przekładu (a w i ę c interwencji „ e t y c z n e j " , w k r o c z e n i a moment własnej przesądowości badacza) p o j a w i a się niezauważalnie w każdej próbie „ p o d m i o t o w e j rekonstrukcji k u l t u r y " . „Rozumie inaczej, o ile w ogóle się rozumie" się ( G a d a m e r ) . Tak jak śmierć jest ceną rozróżnianiu p o m i ę d z y tradycją d o g m a t y c z n ą , b l o k u j ą c ą p o z n a ­ z m a r t w y c h w s t a n i a , tak też niebezpośredniość, dystans, jest w a r u ­ w a n i e o b c o ś c i , i tradycją ż y w ą , która je u m o ż l i w i a . Czyni się t u nkiem naszego d o s t ę p u d o rzeczy dalekich (Weinsheimer 1 9 8 6 , założenie, że im bardziej a u t e n t y c z n e jest z a d o m o w i e n i e we własnej tradycji k u l t u r o w e j , t y m w i ę k s z y d o s t ę p d o o b c o ś c i . 6° Niemożliwe jest poznanie obcości bez uprzedniego założenia 1 2 9 ) . P o k o n u j e m y g o przy p o m o c y aplikacji, o d której rozpoczyna się wszelkie p r a w d z i w e rozumienie. Z o b c o ś c i ą w c z a s i e i p r z e ­ s t r z e n i m o ż e m y się s k o n t a k t o w a ć t y l k o z a pośrednict­ jedności natury ludzkiej. Bez niego grozi nam Leibnizowski kosmos w e m j e j r o s z c z e ń d o p r a w d y . Ó w o b c y ś w i a t „ m a (...) nie monad, odesparowanych o d siebie ś w i a t ó w j ę z y k o w y c h (ten częsty prawdę w relatywizmie j ę z y k o w y m obraz rzeczywistości poc hodz i, zdaniem (Gadamer Gadamera, z nieprawidłowej interpretacji tez H u m b o l d t a ) . Gadamer ( w i d o c z n e np. u Schleiermachera i dobrze znane z p o w s z e c h n e j w sobie [jako o b c y ] , ale i prawdę 1972). Obiektywizowanie tylko dla nas [jako i n n y ] " punktu widzenia innego zakłada, że: (1 ) tradycja t o cały k o m u n i k o w a n y j ę z y k o w o świat, (2) praktyki e t n o l o g i c z n e j ) maskuje, zdaniem Gadamera, niechęć d o w którym nie ma d w ó c h h o r y z o n t ó w całkowicie na siebie za­ j e g o p r a w d y . Inny z definicji nie ma racji — pisze Weinsheimer mkniętych, ( 3 ) ani też nic takiego, czego nie można by udostępnić — g d y b y było inaczej, j e g o p r a w d a d o t y c z y ł a b y także i nas ( 1 9 8 6 , 13 �1 8 2 ) . Gadamer t w i e r d z i , że taka samoaplikacja p r a w d y i n n e g o jest d a n i u e t n o l o g i c z n y m jest n i e ś w i a d o m o ś ć k u l t u r y , w e w s z y s t k i c h elementarnym w a r u n k i e m wszelkiego rozumienia, jeśli ma o n o jej p r z e j a w a c h , a w i ę c ( 3 b ) nie o g r a n i c z o n a d o źródeł u s t n y c h , rzeczywiście zasługiwać na s w o j e miano. jak czyniła t o e t n o l o g i a 11. E t n o l o g i a . Projekt e t n o l o g i i , opierający się na her- meneutycznej inspiracji p o j m o w a ł b y ją j a k o (1 ) n a u k ę o kulturze, Bystroniowska, a nawet, częściowo, L é v i - S t r a u s s o w s k a (por. Lévi-Strauss 1 9 5 8 , 3 3 ) . 4 0 Wzajemne zapożyczenia źródeł, zastrzeżonych d o n i e d a w n a d o w y ł ą c z n e g o rozumianej j a k o sfera a u t o n o m i c z n a , nie s p r o w a d z a l n a d o ż a d ­ u ż y t k u e t n o l o g i i i historii stały się f a k t e m na d ł u g o przedtem nego z jej u w a r u n k o w a ń ( h i s t o r y c z n y c h , s p o ł e c z n y c h , b i o l o g i c z ­ z a n i m s t w o r z o n o dla n i c h teoretyczne u s p r a w i e d l i w i e n i e (por. na n y c h , j ę z y k o w y c h i i n . ) . Etnologia taka ( 2 ) m i a ł a b y realizować ten t e m a t L e n c l u d 1 9 8 7 , 3 5 — 3 5 n n ) . Tej n i e ś w i a d o m o ś c i nie b y s t r o n i o w s k i postulat l u d o z n a w s t w a j a k o nauki „ o pewnych 4 1 będziemy t u j e d n a k p o j m o w a ć na w z ó r struktur 2 ludzkiego umysłu"* , Lévi-Straussowskich treściach k u l t u r a l n y c h , a nie o o k r e ś l o n y c h g r u p a c h e t n i c z n y c h " „ukrytych ale w znaczeniu f i l o z o f i ­ ( B y s t r o ń 1 9 2 6 , 5 ) . W c y t o w a n e j pracy Bystroń s z c z e g ó ł o w o c z n y m , j a k o różnicę p o m i ę d z y ludzką w i e d z ą i s a m o w i e d z ą , j a k o opisuje o w o kryterium treści, ustalając, że mają być t o t y l k o ( o b c o ś ć w jej p o d w ó j n y m sensie, o m a w i a n y m w p u n k c i e 1 n i n i e ­ „treści jszego t e k s t u ) . W p r o p o n o w a n y m t u przez nas p r z y s t o s o w a n i u oparte o tradycję bezpośrednią", tj. wykluczając to, co zapisane. T o f o r m a l n e kryterium o d r ó ż n i a n i a tradycji pisanej postulatów hermenutyki do przedmiotu badań etnologii jej i ustnej o d z w i e r c i e d l a ł o t r a d y c y j n y w e t n o g r a f i i m i ę d z y w o j e n n e j k r y t e r i u m t r e ś c i o w e w y g l ą d a ł o b y zatem n a s t ę p u j ą c o ( 3 c ) : e t n o l - i c z ę ś c i o w o także p o w o j e n n e j , s p o s ó b r ó ż n i c o w a n i a gia, której projekt t u zgłaszamy, b y ł a b y nauką o o b c o ś c i , r o z u m i a ­ tradycji w y s o k i e j i niskiej (Redfield 1 9 5 5 , 1 3 — 2 4 ) , elitarnej i l u d o w e j . Ó w podział został p o w o j n i e p o d d a n y krytyce. Nadeszła ona z d w ó c h stron: po pierwsze, zarzucono m u e u r o p o c e n t r y z m , j a k o że w y s o k a pozycja pisma o d z w i e r c i e d l a z a l e d w i e lokalne e u r o p e ­ nej tak, jak p o j m u j e ją h e r m e n e u t y k a ; nie b a d a ł a b y ona t y l k o o b c o ś c i i n n e g o w o b e c nas (obcość epistemiczna), ale także o b c o ś ć nas s a m y c h w o b e c w ł a s n e j t r a d y c j i , w o b e c nieświadomości (obcość epistemologiczna). Jak własnej powiadał jskie p o g l ą d y w tej k w e s t i i , o k t ó r y c h w z g l ę d n o ś c i w i e d z i a ł już Schleiermacher, a b y coś zrozumieć, na p o c z ą t k u trzeba o d w a ż y ć Platon (Kraty/os); po drugie oparty na k r y t e r i u m pisma podział na się czegoś nie rozumieć. A b y d o j ś ć d o p o r o z u m i e n i a , trzeba nie tradycję małą i w i e l k ą , został u c h y l o n y przez strukturalistyczne tyle z a k w e s t i o n o w a ć coś u o b c e g o , jak c h c i e l i b y ś m y t o uczynić zainteresowania w nieświadomością, która na p o w r ó t łączy kulturę w y s o k ą i niską, prostego Tybetańczyka p o z w a l a zestawić pierwszym odruchu ( G a d a m e r o w s k i e reizen, podrażnienie p r z e s ą d ó w ) , ile z r e l a t y w i z o w a ć ( c h o ć n i e k o n i e c z n i e u n i e w a ż ­ z w y k s z t a ł c o n y m lamą, a p o l s k i e g o c h ł o p a z j e g o b i s k u p e m . nić) coś w e w ł a s n y m s p o s o b i e p o j m o w a n i a ś w i a t a , uczynić Z a c y t u j m y t u s ł o w a Claude'a Lévi-Straussa, w k t ó r y c h w i d a ć w y ł o m w z w a r t y m murze s w o j s k i c h p r e s u p o z y c j i . A b y t o zrobić się trzeba o c z y w i ś c i e znać p o w ó d , dla k t ó r e g o w a r t o b y ł o b y taki które wysiłek podejmować. Otóż pomiędzy poznaniem innego i samo- o w o znamienne o d w r ó c e n i e a k c e n t ó w : „Etnolog interesuje przede wszystkim by ludy, bada, nie umiały ludzie nie tym, co nie zapisane, pisać, zwykli ale dlatego, utrwalać w nie dlatego, że tego, co go kamieniu ani na interesuje, p o z n a n i e m zachodzi relacja p o d p e w n y m w z g l ę d e m p o d o b n a d o papierze". tej, która istnieje p o m i ę d z y naszą przeszłością i teraźniejszością: (Lévi-Strauss 1 9 5 8 , 3 3 ) Ludzie nie zapisują p e w n y c h rzeczy nie nasze w i d z e n i e przeszłości u k s z t a ł t o w a n e jest przez teraźniej­ dlatego, że nie umieją pisać (jak można by sądzić p o lekturze szość, zaś nasza teraźniejszość p o d l e g a determinacji przez kate­ książek Jacka G o o d y ' e g o ) , ale d l a t e g o , że p e w n y c h rzeczy żadna g o r i e przejęte z t r a d y c j i , z przeszłości ( B r o n k 1 9 8 8 , 2 0 6 ) . T a k j a k kultura nie werbalizuje, c h o ć b y miały dla niej f u n d a m e n t a l n e o d c i ę c i e się o d w ł a s n e j t r a d y c j i w n a j s z e r s z y m j e j r o z u ­ znaczenie. Właśnie d l a t e g o , że mają o n e dla niej tak w i e l k i e mieniu, oznaczające także ignorowanie z n a c z e n i e — uzupełnia Lévi-Straussa Louis D u m o n t — własnego myślenia, aspiracje do wiedzy absolutnej, bez- dziej podstawowe dane implicite), elementy ideologii pozostają idee fundamentalne obecne, że nie ma potrzeby odgrywa to, co nazywa przemilczane są tak oczywiste ich wyrażania, się tradycją". „Najbar­ i (są minionej kultury nie, mówiąc podstawy, duchowej l i w y m p o z n a n i e h u m a n i s t y c z n e , t a k s a m o o d c i ę c i e się od rolę obcości innego, jej radykalne o d o s o b n i e n i e , nieprzynale- zasadniczą ż n o ś ć d o n i e j , s k a z u j e n a s n a p o z n a w c z ą splendid (Dumont 1977, 26) słowami «bez odpowiedzi». treść jest bodaj czy nie kręgu kulturowego, oczywiste, nie można wymówić". że Dostojewskiego, własnością Strukturalizm przypuszczać, jej sens, ale było to śnie ta nie wypowiedziana strach by rozumieli gdyż tylko tego, objaśniać i tylko adepci poniekąd f a k t u iż, o b c o ś ć jest nie t y l k o u i n n e g o , że nie jest, by użyć t u wła­ ważne, przedmiotowe kryterium treści w b a d a n i u e t n o l o g i c z n y m : stała się n i m ludzka n i e ś w i a d o m o ś ć , wyrażająca się w k u l t u r z e słowem, za złudną samoświadomością powstaje k o n f r o n t a c j i z i n n y m . Uświadomienie sobie określenia H a w k e s a , o b i e k t y w n y m n a t u r a l n y m z j a w i s k i e m , ale „strukturą kulturową, narzuconą przez ludzki umysł", ma f u n ­ d a m e n t a l n e znaczenie dla szans p o z n a n i a e t n o l o g i c z n e g o . O b ­ cość „ z n a t u r y " , r o z u m i a n a j a k o nieprzekraczalna przepaść cudzej nowe 39 rzyć H e g l o w i i i n n y m n i e m i e c k i m t e o r e t y k o m A (Awiernicew 1988, 309) ustalił w i ę c isola­ b l o k u j e m o ż l i w o ś ć s a m o p o z n a n i a , k t ó r e , jeśli w i e ­ wyłącznie w najzupełniej to, co niezwykle tion, rozumie­ najintymniejszą co założeniowej, odcina dostęp do prawdy, czyni niemoż­ wszech­ P o d o b n ą myśl w y p o w i a d a c y t o w a n y j u ż kilkakrotnie Sergiusz A w i e r i n c e w : „Mamy przesądowości t o , c o kryje się „za kultury" (tamże, 3 1 2 ) . b i o l o g i i i historii, n i e p o z n a w a l n e j i ( w d o m y ś l e ) w r o g i e j , jest najczęściej maską mityzacji w k l a s y c z n y m b a r t h e s o w s k i m z n a ­ 43 c z e n i u t e g o t e r m i n u , projekcją lęku i w y o b c o w a n i a , t e g o , k t o przy niej obstaje. J a k m ó w i t y b e t a ń s k i e p r z y s ł o w i e , w ę ż a m y l i się Z m i e n i ł o się s a m o kryterium p r a w d y : rzeczywiste b y ł o teraz nie t o , t u ze strachem jaki w z b u d z a . W tej opresji przychodzi c o c z ł o w i e k m ó w i , ile t o , c o p o w i a d a o n n i e ś w i a d o m i e . Z p o d o b ­ z pomocą n y c h , nietzscheańskich źródeł czerpała także inspirację h e r m e ­ z M a r t i n e m B u b e r e m krzepiąc d u c h a p o r o z u m i e n i a , o f i a r o w u j ą c neutyka, z jej g ł ó w n ą tezą o ludzkiej w i e d z y , przekraczającej optymistyczną s a m o w i e d z ę . Gadamer f o r m u ł u j e t o n a s t ę p u j ą c o : spotkania i samoświadomość nie dają jednoznacznego ukazuje się świadomości wypacza Nietzsche nowoczesnemu świadectwa, jako przez nią przemyślane, to, co w niej rzeczywiście myśleniu jest—oto określamy t u w k o l e k t y w n y m , by o d w o ł a ć to co maskuje lekcja jakiej lub udzieli/ (...) " (Gadamer 1 9 7 9 b , 6 6 ) Kryterium p r z e d m i o t u e t n o l o g i i , które za J . S . (1926, 5) „Świadomość Bystroniem sensie d y s t r y b u t y w n y m się d o t e r m i n o l o g i i nie zaś pochodzącej Gadamer, w i we tolerancyjną wspólnym człowieczeństwo", (Aneignung) sposób porównywalny wizję języku, — powiada — jest spotkania który i w r o z m o w i e , „którą chyba jesteśmy". możliwe z „tworzy nam tylko innym, nasze Przyswojenie tylko wówczas, g d y p o d m i o t w y r z e k n i e się rojeń o w i e d z y a b s o l u t n e j i zamiast przyjmować do wiadomości, podejmie wysiłek gdy zaryzykuje uczestnictwo. Trudno porozumienia, przecenić znaczenie w i a r y w samą m o ż l i w o ś ć t a k i e g o p o r o z u m i e n i a i w s p ó ł u c z e s t n i c ­ t w a . „ N i c tak nie g u b i c z ł o w i e k a jak w i a r a w nieodwracalność z teorii z b i o r ó w (nauka o zbiorze o k r e ś l o n y c h treści k u l t u r o w y c h u p a d k u , a l b o w i e m ta u n i e m o ż l i w i a wszelką próbę p o w r o t u " nie zaś g r u p ; por. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , T o k a r s k a - B a k i r 1 9 9 0 ) , — m o ż e m y w i ę c teraz następująco zawęzić w o p a r c i u o d o r o b e k (a) spotkaniu strukturalizmu, ( b ) D e r r i d o w s k i e g o d e k o n s t r u k c j o n i z m u , szcze­ — g ó l n i e j e g o krytyki europejskiego u p r z y w i l e j o w a n i a pisma, i ( c ) nastawić hermeneutyki: ( 3 a ) p r z e d m i o t e m naszego zainteresowania w ba­ rozstrzyga o w s z y s t k i m . 14 pisze i na Martin z to Buber w e innym (Buber ostrzeżenie ucha. Nasza wstępie 1970, każdy do swych za: Pelikan etnograf interpretacja mitu rozważań 1990, powinien o wieży o 115) dobrze Babel �PRZYPISY 1 „ C z ł o w i e k jest o b c y w o b e c siebie i s w o j e g o historycznego losu całkiem inaczej niż o b c a jest w s t o s u n k u d o n i e g o natura, która nie zna g o w c a l e . " (Gadamer 1 9 7 5 , 2 4 5 ) . Ten p o g l ą d Gadamera jest już zdaje się nieco przestarzały, b o w i e m także w naukach przyrodniczych w y s t ę p u j e przekonanie o o t w a r t e j na człowieka strukturze zjawisk przyrody. 2 Gadamer o d w o ł u j e się t u d o k o n c e p c j i reprezentacji A. Portmanna, w y b i t n e g o szwajcarskiego b i o l o g a , k t ó r y p o d a r w i nowską koncepcję adaptacji j a k o j e d y n e g o celu natury zastąpił koncepcją s a m o r e p r e z e n t o w a n i a się g a t u n k ó w ; „ s a m o r e p r e z e n tacja jest u n i w e r s a l n y m aspektem b y t u n a t u r y " pisze Gadamer, referując p o g l ą d y Portmanna w Wahrheit und Methode (1975, 9 7 ) . R ó w n i e często Gadamer o d w o ł u j e się d o d o r o b k u t z w . antropologii filozoficznej, n i e m i e c k i e g o nurtu w i e d z y o c z ł o w i e ­ ku, który t w o r z y l i H. Plessner, A . Gehlen i M a x Scheler. 3 W s p e c y f i c z n y m znaczeniu G a d a m e r o w s k i e g o rozróżnienia przesądów na „ p r a w d z i w e " ( p o z y t y w n e l u b o w o c n e ) , które pomagają p o s t ę p o w a ć r o z u m i e n i u , i „ f a ł s z y w e " ( n e g a t y w n e l u b j a ł o w e ) , które rozumienie b l o k u j ą . J e d y n y m kryterium o d r ó ż ­ niania j e d n y c h o d d r u g i c h jest skuteczność p r o b l e m a t y z o w a n i a przez nie badanego zagadnienia. Gadamer t w i e r d z i , że nie można podać samodzielnego kryterium p r a w d z i w o ś c i przesądu. Ocenia się go w k o n f r o n t a c j i z r o z w o j e m badania, i w k o n f r o n t a c j i „ z samymi rzeczami". P o m o c n i c z y m kryterium p r a w d y w herme­ neutyce G a d a m e r o w s k i e j jest sam przebieg badania, s a m o r e a l i zowania się interpretacji, która w trybie r o z m o w y z t e k s t e m w y p r ó b o w u j e siłę s w o i c h p r z e s ą d ó w . I n n y m , także p o m o c n i ­ czym kryterium jest n i e o d r ó ż n i a l n o ś ć tekstu interpretującego o d interpretowanego, stopienie eksplanansu z e k s p l a n a n d u m , jak byśmy p o w i e d z i e l i sięgając d o i n n e g o języka. 12 Gra to poważna rzecz — c z y t a m y w Prawdzie i metodzie, Gadamer o d w o ł u j e się t u d o prac F.I.J. B u y t e n d i j k a (Wesen und Sinn der Spiel i J . H u i z i n g i (Homo Ludens). 1 3 Sytuację przynależności d o b r z e o d d a j e opis Paula Ricoeura ( 1 9 8 9 , 2 1 3 ) : „Podmiot wnosi sam siebie do wiedzy o przed­ miocie, a z kolei jego własna subiektywność jest determinowana przez moc, jaką miał nad nim przedmiot, zanim jeszcze podmiot zaczął go poznawać". 1 4 N p . tekst religijny s t a w i a n y w h o r y z o n c i e p y t a ń m a r k s o w s kiego materializmu l u b p r y m i t y w n e j p s y c h o a n a l i z y nie może w y j a ś ć z tej k o n f r o n t a c j i o b r o n n ą ręką. E t n o g r a f i c z n y c h przy­ k ł a d ó w analizy t a k i c h p o m y ł e k dostarcza dyskusja redakcyjna w „ C u r r e n t A n t h r o p o l o g y " t. 2 5 , nr 4 : 1 9 8 4 , w y w o ł a n a a r t y k u ł e m k r y t y c z n y m o Cliffordzie Geertzu (szczeg. por. w y p o w i e d ź Denisa D u t t o n a o m o ż l i w o ś c i a c h i n t e r p r e t a c y j n y c h transu na w y s p i e Bali, s. 2 7 2 — 2 7 3 ) , a także kilka z a m i e s z c z o n y c h t a m dyskusji 0 teoriach M a r v i n a Harrisa. 1 5 Krytyka f o r m a l i s t y c z n y c h p o d e j ś ć d o języka u Cassirera, de Saussure'a i w praktyce j ę z y k o z n a w c ó w por. W e i n s h e i m e r 2 2 8 etc; Palmer 2 0 1 — 2 0 5 e t c ; B r o n k 3 0 4 etc. 1 6 J e d n a z w a ż n i e j s z y c h różnic p o m i ę d z y f e n o m e n o l o g i ą a h e r m e n e u t y k ą polega na t y m , iż pierwsza sądzi, iż b y t zjawia się w ś w i a d o m o ś c i , podczas g d y d r u g a lokalizuje g o w ł a ś n i e w języ­ k u . Gadamer pisze: „ I n t e r p r e t a c j a nie jest o k a z y j n y m d o d a t k i e m , który p r z y c h o d z i p o r o z u m i e n i u , ale raczej (.-.) jest w y r a ź n ą postacią rozumienia. Z g o d n i e z t y m w n i o s k i e m język i k o n c e p c j e interpretacyjne są także w e w n ę t r z n y m , s t r u k t u r a l n y m e l e m e n t e m rozumienia. T o p r z y w o ł u j e p r o b l e m języka z j e g o peryferyjnej 1 i n c y d e n t a l n e j pozycji d o s a m e g o c e n t r u m f i l o z o f i i " . ( 1 9 7 5 , 2 7 4 ) 4 N i e m . Vorurteil tłumaczę t u za polską tradycją p r z e k ł a d o w ą jako „ p r z e s ą d " (patrz na ten temat: B r o n k 1 9 8 8 , rozdział Rehabi­ litacja przesądów). 1 7 Rozumiane jako „wszystkie uwarunkowania, od których zależy istnienie w s z y s t k i e g o , c o k o l w i e k ż y j e " . ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 402) 5 Jeżeli przyjmie się p i e r w o t n ą c a ł k o w i t ą o d m i e n n o ś ć p o d ­ miotu i p r z e d m i o t u p o z n a n i e staje się n i e m o ż l i w e ( B r o n k 1 9 8 8 , 184). „ W y m i a r d z i e j o w y , j a k o w s z e c h o g r a n i c z a j ą c y i w c z e ś n i e j ­ szy horyzont poznania s p r a w i a , z d a n i e m Gadamera, że p o d m i o t uwikłany jest w strukturę p o z n a w a n y c h przez siebie p r z e d ­ m i o t ó w , c o p o w o d u j e określone p o d o b i e ń s t w o p o m i ę d z y o b u członami relacji p o z n a w c z e j . Przezwyciężenie o p o z y c j i p o d m i o t - p r z e d m i o t d o k o n u j e się w i ę c t y p o w o p o h e g l o w s k u — przez s p r o w a d z e n i e d o i n n e j , wyższej i bardziej p o d s t a w o w e j jedności w kategorii d z i e j o w o ś c i " ( t a m ż e ) . 6 K l u c z o w e pojęcie h e r m e n e u t y k i , w p r o w a d z o n e jeszcze przez Schleiermachera, opisuje w s p ó ł z a l e ż n o ś ć założeń i tez, części i słabości, n i e i n d u k c y j n y lecz kolisty charakter procesu rozumienia. P r z e f o r m u ł o w a n e przez Heideggera, w kategoriach Vorhabe, Vorsicht, Vol'griff (por. M i c h a l s k i 1 9 7 8 ) . 7 „ M e t o d a " oznacza t a m przede w s z y s t k i m s p o s ó b w y t w a r z a ­ nia w i e d z y oparty na ideale poznania b e z z a ł o ż e n i o w e g o . 1 8 W tej interpretacji w i e l o ś c i j ę z y k ó w , na w i e l e s p o s o b ó w o p i s u j ą c y c h j e d e n ś w i a t , Gadamer pozostaje w zależności o d M i k o ł a j a z Kuzy, k t ó r e m u p o ś w i ę c a w i e l e u w a g i w III części Wahrheit und Methode. 1 9 Nie jest t o c h y b a a r g u m e n t a c j a najmocniejsza, b o n i e w i e l e nadal w i e m y o p o r o z u m i e w a n i u się zwierząt. W s z y s t k o c o Gadamer p o w t a r z a za A r y s t o t e l e s e m , k w a l i f i k u j e się w g r u n c i e rzeczy j a k o d o m y s ł , w d o d a t k u nieco a n t r o p o c e n t r y c z n y . 2 0 Przez każdą p o s z c z e g ó l n ą o s o b ę , w s z y s t k o j e d n o czy jest nią z w y k ł y c z ł o w i e k , czy k o d y f i k a t o r języka, t j . j ę z y k o z n a w c a . 2 1 J a k pokazał Husserl „ n a u k a b y n a j m n i e j nie jest p i e r w o t n y m faktem d o wyjaśnienia, a f u n k c j o n u j ą c e w niej pojęcie o b i e k t y w ­ ności jest t y l k o szczególnym przypadkiem o b i e k t y w n o ś c i w o g ó l e . Z a r ó w n o nauki humanistyczne jak i przyrodnicze mają p o d s t a w ę w świecie życia c o d z i e n n e g o ( L e b e n s w e l t ) , które jest f u n d a m e n ­ t e m wszelkiego d o ś w i a d c z e n i a i s e n s u " . ( B r o n k 2 0 0 ) 9 H e i d e g g e r o w s k i komentarz d o s ł ó w G o e t h e g o o rzeczach, które same nas uczą: z j a w i s k o „ s t a w i a nas przed p e w n y m zadaniem: m a m y uczyć się z n i e g o , kierując ku n i e m u pytania, t o znaczy — m a m y dać p o w i e d z i e ć coś s o b i e . " ( M . Heidegger, Koniec filozofii i zadania myślenia, [ w : ] Drogi współczesnej filozofii 1 9 7 8 , 2 1 4 ) . 2 2 „ D l a t e g o można też m ó w i ć nie t y l k o o j ę z y k u sztuki, ale o języku przyrody, a n a w e t o r o z m o w i e , którą p r o w a d z ą ze sobą rzeczy". (Gadamer 1 9 7 5 , 4 5 2 ) . Dalej Gadamer pisze także 0 „języku dziejów". 2 3 1 0 Określenie t o , z b u d o w a n e w opozycji d o ś w i a d o m o ś c i historycznej w filozofii d z i e j ó w i u D i l t h e y a , ma w y m i a r p o t r ó j n y : oznacza z a r ó w n o ś w i a d o m o ś ć o d d z i a ł y w a n i a d z i e j ó w ( m o m e n t refleksyjny), ś w i a d o m o ś ć przez dzieje określaną ( m o m e n t przed­ m i o t o w y ) i w dziejach o d d z i a ł y w u j ą c ą ( m o m e n t p o d m i o t o w y ) . Por. Weinsheimer 181 - 1 8 4 ; Palmer 191 n n , B r o n k 1 4 7 n n . 1 1 Gadamer w p r o w a d z a t u pojęcie „ d o ś w i a d c z e n i a h e r m e n e u t y c z n e g o " , w k t ó r y m opiera się na A i s c h y l o s o w s k i e j f o r m u l e pathei mathos, uczenia się poprzez cierpienie, i na h e g l o w s k i e j koncepcji d o ś w i a d c z e n i a , które radykalnie zmienia j e g o p o d m i o t , d o k o n u j e restrukturyzacji ś w i a d o m o ś c i . J a k w i d a ć są t o z u p e ł n i e inne koncepcje d o ś w i a d c z e n i a o d t y c h , k t ó r y m i p o s ł u g u j e się tradycyjnie pojęta nauka (por. G a d a m e r o w s k ą krytykę B e c o n o w skiej koncepcji d o ś w i a d c z e n i a j a k o i n d u k c j i , Gadamer 1 9 7 5 , 3 1 2 e t c ) . 0 d o z n a w a n i u w i e d z y , tamże, 4 3 2 , 4 3 9 , 4 4 1 „ S p e k u l a t y w n e u k o n s t y t u ł o w a n i e b y t u , k t ó r y leży u p o d ­ s t a w h e r m e n e u t y k i , ma t e n sam u n i w e r s a l n y zakres c o r o z u m 1 j ę z y k " . ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 4 3 4 ) „Die Sprache ist de Sprache der Vernuft se/bst". (Gadamer, 1 9 7 2 , 3 7 9 ) 2 4 N i e p o z n a w a l n o ś ć staje się w i ę c t u j a k b y g r a n i c ą l u d z k i e g o b y t u , zresztą z g o d n i e z H e i d e g g e r o w s k ą f o r m u ł ą ludzkiej egzys­ tencji j a k o r o z u m i e n i a . O w a h a n i a c h Gadamera w k w e s t i i n i e p o z n a w a l n o ś c i b y t u por. W e i n s h e i m e r 1 9 8 6 , 2 1 4 i n . 4 2 5 Nie c h o d z i t u o samą i n t e l i g i b i l n o ś ć r z e c z y w i s t o ś c i , ale o t o iż ś w i a t ma charakter „ p r z e d m i o t u zawsze już u p o d m i o t o w i o n e g o " , i n t e n c j o n a l n e g o , p o z n a n i e nie zastaje ż a d n e g o p r z e d m i o t u g o t o w y m , lecz d o p e ł n i a g o i w s p ó ł t w o r z y . 2 6 przez „Chodzi [tam] doprowadzenie o radykalne do jasności „uzdrowienie" filozofii s ł ó w w d r o d z e analiz 15 �l o g i c z n y c h i l i n g w i s t y c z n y c h , a t y m s a m y m , często, d o w y k a z a n i a bezzasadności spekulacji m e t a f i z y c z n y c h " ( B r o n k 1 9 8 8 , 2 8 9 ) . 3 4 „ D o ś w i a d c z e n i e nie jest najpierw b e z s ł o w n e , a d o p i e r o później nazywane... Przeciwnie, szukanie i z n a j d o w a n i e s ł ó w należy d o s a m e g o d o ś w i a d c z e n i a " . (Gadamer 1 9 7 5 , 3 7 7 ) 2 7 Z d a n i e m Gadamera język jest f u n d a m e n t a l n i e metaforycz­ ny (Gadamer 1 9 7 5 , 3 8 9 ) , i t o b y n a j m n i e j nie t y l k o język poezji, jak chciał t o w i d z i e ć Arystoteles, który przypisał metaforę d o sfery poetyki i retoryki. Także w języku f i l o z o f i i daje się z a u w a ż y ć ideologiczne z a s t o s o w a n i e metafory (por. na temat ś w i e t n y artykuł J . Rousseta, Spór o metaforę 1 9 7 1 , 2 5 6 n n , gdzie m ó w i się 0 w y b i t n i e i d e o l o g i c z n y m z a s t o s o w a n i u metafor u Tassa i s k o n ­ c e n t r o w a n e j na nich krytyce Galileusza). Życie języka w y r a ż a się w t y m , iż ciągle przekracza o n użycia, d o k t ó r y c h się g o o d n o s i , 1 treści, które m u się przypisuje. 2 8 „ T o , że ś w i a t może istnieć i p r a w d o p o d o b n i e będzie istniał także bez c z ł o w i e k a , nie p o d l e g a k w e s t i i (...). W k a ż d y m p o ­ glądzie na ś w i a t c h o d z i o istnienie świata w s o b i e (...). W i e l o ś ć t a k i c h p o g l ą d ó w na ś w i a t b y n a j m n i e j nie oznacza j e g o r e l a t y w i ­ zacji. Przeciwnie, t o , c z y m jest ś w i a t w sobie, nie jest czymś różnym o d p o g l ą d ó w , w k t ó r y c h się o n p r z e d s t a w i a " . (Gadamer 1972, 4 5 9 - ^ 1 6 1 ) 2 9 Znana jest teza W i l h e l m a v o n H u m b o l d t a , iż każdy język s t a n o w i określony obraz świata ( W e l t a n s i c h ) . Ó w obraz ma s w ó j o d p o w i e d n i c h (skutek?) w postaci określonej p s y c h o l o g i i n a r o ­ d o w e j . Teza ta u t o r o w a ł a d r o g ę w i z j i w s p ó l n o t j ę z y k o w y c h , z d e t e r m i n o w a n y c h przez określony język. Gadamer odrzuca determinizm i r e l a t y w i z m l i n g w i s t y c z n y , często acz niesłusznie łączony z d z i e d z i c t w e m H u m b o l d t a . 3 0 M a m y t u przede w s z y s t k i m na myśli przedstawiciela k u l t u r y Z a c h o d u , c h o ć „ n a t u r a l n a p o s t a w a " , absolutyzująca t o , c o w ł a s n e , d o t y c z y w s z y s t k i c h ludzi, nie t y l k o E u r o p e j c z y k ó w . Ten k o n t r o w e r s y j n y p r o b l e m ( a b s o l u t y z m czy r e l a t y w i z m k u l t u r o w y ) b y w a rozmaicie rozstrzygany przez w s p ó ł c z e s n y c h f i l o z o f ó w , jednak rozwiązania te ( n p . Leszka K o ł a k o w s k i e g o p o g l ą d y na europejskość i „ s w o j s k o ś ć " i n o t o r y c z n e m y l e n i e przez n i e g o relatywizmu i zabiegu relatywizacji, o d której zaczynać się p o w i n n o każde badanie o b c o ś c i , Europa 1 9 9 0 , 7 — 3 6 ) z reguły pomijają a l b o wręcz l i k w i d u j ą pole b a d a ń e t n o g r a f a , zainter­ e s o w a n e g o nie t y l k o zbieraniem i n f o r m a c j i , ale także r o z u m i e ­ niem o b c y c h . Na tle p o w s z e c h n e j k s e n o f o b i i i „ n i e z d o l n o ś c i d o r o z m o w y " hermeneutyczne p r o p o z y c j e budzą w i e l e nadziei, stąd duże zainteresowanie n i m i np. w kręgu amerykańskiej a n t r o p o l o ­ gii interpretacji, a także w ś r ó d p o s t m o d e r n i s t ó w . Por. n p . d o s t ę p ­ na w Polsce (IFiS) praca P. R a b i n o w a , Reflections on Fieldwork in Morocco ( 1 9 7 7 ) i inne. 3 1 Humboldt p o j m o w a ł język jako zdolność formalną, formę „powstającą z nieskończonego użycia skończonych ś r o d k ó w " , która zawsze wykracza poza to, co powiedziane (Gadamer 1975, 3 9 9 ) . 3 2 „ G a d a m e r w y k o r z y s t u j e tutaj za H e i d e g g e r e m stare s c h o l a styczne rozróżnienie ś w i a d o m o ś c i in actu excercito (prerefleksyjnej) o d (refleksyjnej) in actu signato. (...) O b o w i ą z u j ą c y parady­ g m a t poznania ( z o b i e k t y w i z o w a n e g o , n a u k o w e g o ) ceni w ł a ś n i e poznanie z r e f l e k t o w a n e , n a d b u d o w a n e na u ś w i a d o m i e n i u sobie relacji p o d m i o t - p r z e d m i o t , która p o j a w i a się d o p i e r o w t ó r n i e , w w y n i k u refleksji, n a t o m i a s t w z w y c z a j n y c h aktach p o z n a w ­ czych s k i e r o w a n y c h na rzecz, t e g o rozróżnienia nie ma; Gadamer o d w o ł u j e się t u d o h e i d e g g e r o w s k i e g o rozróżnienia Zuhanden i Vorhanden, pomiędzy pierwotnym nietematycznym o b c o w a ­ niem z rzeczami, i ich późniejszą tematyzacją ( H e i d e g g e r 1 9 7 2 , 1 5 4 ) . Wiąże się t o z p r z e ś w i a d c z e n i e m , że całą rzeczywistość i całe poznanie da się w y r a z i ć za p o m o c ą k a t e g o r i a l n e g o i s ą d o ­ w e g o języka p o d m i o t o w o - o r z e c z n i k o w e g o . K o n s e k w e n c j ą t a ­ kiej p o s t a w y jest (...) k r y t y k o w a n e przez Gadamera p o z n a n i e i m ó w i e n i e p r z e d m i o t o w e ( u p r z e d m i o t a w i a j ą c e , urzeczowiające, reizujące), s k i e r o w a n e bezpośrednio, w p r o s t , i t e m a t y c z n i e na samą rzecz". ( B r o n k 1 9 8 8 , 1 8 5 ) 3 3 „ M o ż n a p o w i e d z i e ć , że c z ł o w i e k jest w i l k i e m w c a l e nie wiedząc, że c z ł o w i e k i w i l k są ssakami i d r a p i e ż n i k a m i . Z a n i m uzyskamy określenie r o d z a j o w e (...) m o ż e m y o b i e rzeczy p o ł ą ­ czyć m e t a f o r y c z n i e " . ( W e i n s h e i m e r 1 9 8 6 , 2 3 8 ) . Pandy nie są „ n i e d ź w i a d k a m i " , zaś d e l f i n y i w i e l o r y b y — „ r y b a m i " , m ó w i m y także o „ w s c h o d z i e i zachodzie S ł o ń c a " . 16 3 5 W z a k o ń c z e n i u Prawdy i metody Gadamer pisze: „ A z a t e m , z całą p e w n o ś c i ą nie ma rozumienia w o l n e g o o d p r z e s ą d ó w , niezależnie o d t e g o jak bardzo nasza w o l a poznania p r a g n ę ł a b y ich u n i k n ą . Z naszych b a d a ń w y n i k a , że p e w n o ś ć u z y s k i w a n a przy użyciu m e t o d y n a u k o w e j nie wystarcza, by z a g w a r a n t o w a ć p r a w d ę . O d n o s i się t o szczególnie d o nauk h u m a n i s t y c z n y c h , ale nie oznacza t o b y n a j m n i e j pomniejszania ich w a r t o ś c i n a u k o w e j , lecz p r z e c i w n i e , uznanie ich szczególnej roli w o b e c c z ł o w i e k a , k t ó r e g o t o uznania zawsze się d o m a g a ł y . Fakt, że w z d o b y w a n e przez nie p o z n a n i e zawsze jest u w i k ł a n y byt p o z n a j ą c e g o z p e w ­ nością ś w i a d c z y o granicach m e t o d y , ale nie nauki. T o , c z e g o nie d o s i ę g n ę ł o narzędzie m e t o d y , może zostać osiągnięte przez d y s c y p l i n ę pytania i o d p o w i e d z i , która s t a n o w i g w a r a n c j ę p r a w ­ dy". (1975, 4 4 6 ^ 4 7 ) 3 6 Byt, r o z u m i a n y przez Gadamera j a k o samoodsłaniająca się m o w a , znajduje c i e k a w e p o t w i e r d z e n i e w historycznej e t y m o l o ­ gii s ł o w a „ r z e c z " , którą podaje c y t o w a n y już w c z e ś n i e j A . Bruckner 1 9 7 0 , 4 7 5 3 7 W o k ó ł rozróżnienia K. Pike'a etyczny—emiczny t o c z y ł a się p o d k o n i e c lat siedemdziesiątych o ż y w i o n a dyskusja, która o p r ó c z j ę z y k o z n a w c ó w skupiała też sporą g r u p ę a n t r o p o l o g ó w przeważnie p r a c u j ą c y c h w U S A , z w i ą z a n y c h z szeroko p o j ę t ą e t n o n a u k ą . M ó w i ą c w uproszczeniu, „ e t y c z n y " oznaczał o p i s badanej k u l t u r y w kategoriach badacza, podczas g d y e m i c z n y — w kategoriach b a d a n e g o . Rozróżnienie t o zostało s k r y t y k o w a ­ ne ze w z g l ę d u na n i e m o ż n o ś ć osiągnięcia w i e d z y „ b e z p o d m i o t o w e j " , czysto e m i c z n e j . 3 8 Por. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , T o k a r s k a - B a k i r 1 9 9 0 3 9 D o najcenniejszych osiągnięć s t r u k t u r a l i z m u trzeba z a l i ­ czyć w y w o d z ą c ą się ze źródeł f r e u d o w s k i c h i nietzscheańskich krytykę e t n o l o g i c z n e g o n a t u r a l i z m u , wyrażającą się w p r z e k o n ­ a n i u , iż „ a t r o p o l o g ma d o czynienia nie z « o b i e k t y w n i e » d o ­ strzegalnymi z j a w i s k a m i , ale ze s t r u k t u r a m i , które umysł ludzki i m narzuca" (Hawkes 1988, 4 4 ) 4 0 W t y m s a m o o g r a n i c z e n i u się e t n o l o g i i d o źródeł u s t n y c h zaś historii d o p i s a n y c h niektórzy badacze przypisują u p r z y w i l e ­ j o w a n e j pozycji pisma, na której d ł u g o wspierała się europejska a u t o i d e n t y f i k a c j a (por. Derrida 1 9 6 8 a b c ) . „ Z a c z y n a m y r ó w n i e ż u ś w i a d a m i a ć sobie, w j a k i m s t o p n i u pozycja s ł o w a p i s a n e g o w y w o d z i ł a się d o t y c h c z a s z przekonania k u l t u r y e u r o p e j s k i e j , że sama w p r a w d z i w y s p o s ó b przesądza o roli C z ł o w i e k a w ś w i e c i e . Przywiązanie e u r o p e j s k i c h s y s t e m ó w o ś w i a t o w y c h d o u m i e j ę t n o ś c i pisania j a k o naczelnej s p r a w n o ś c i , która przez większą część historii o ś w i a t y była w y m a g a n a — s t a n o w i u m o w n o ś ć na o g r o m n ą skalę. J e d n a k ż e , c o najważniejsze, w y n i k a stąd, że pisania już nie trzeba u w a ż a ć za zastę­ p s t w o czegoś, c o leży poza n i m : za element znaczący w p o ­ s z u k i w a n i u z n a c z o n e g o , rozpięty między d w o m a b i e g u n a m i „ u c z u c i o w y m " i „poznawczym", „ e m o t y w n y m " i „referencyj­ n y m " , między fikcją a f a k t e m , zawsze w t ó r n y element s ł u ż ą c y za „ s t r ó j " dla p o d s t a w o w e j o b e c n o ś c i " . H a w k e s 1 9 8 8 [ 1 9 7 7 ] , 1 9 0 — 1 9 1 etc. 4 1 Jest t o o c z y w i ś c i e w o g r o m n e j mierze zasługa f r a n c u s k i e j nouvelle histoire. Patrz też Lévi-Strauss 1 9 5 8 , 25 4 2 S t r u k t u r a l i z m z j e d n e j s t r o n y głosił potęgę t y c h s t r u k t u r , n i e m o ż l i w o ś ć w y r w a n i a się s p o d w ł a d z y języka, a n a s t ę p n i e zaprzeczał sam s o b i e starając się ó w język u p r z e d m i o t o w i ć , w nadziei uzyskania w i e d z y nie podlegającej p r z e m o c y o w y c h struktur. 4 3 R o z u m i a n y m j a k o „ p r z e s t a w i e n i e szeregów k u l t u r y i n a t u ­ ry, u k a z y w a n i u j a k o n a t u r a l n y c h w y t w o r ó w s p o ł e c z n y c h , i d e o ­ l o g i c z n y c h , h i s t o r y c z n y c h etc. (...) j a k o p o w s t a ł y c h same przez się, c o w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i d o uznania ich za (...) rzeczy w r o d z o n e " . (R. Barthes, w y p o w i e d ź w dyskusji Le mythe au­ jourd'hui „ E s p r i t " nr 4 0 2 , 1 9 7 2 , t. 4 , za: S t o m m a 1 9 8 6 , 7 ) . �BIBLIOGRAFIA Alleau Rene 1958 De la nature des symboles, 1976 La science des symboles. principes et des méthodes Paris. Paris. Contribution a l'étude des de la symbolique générale, A w i e r i n c e w Sergiusz 1 9 8 8 Na skrzyżowaniu tradycji (szkice o literaturze i kulturze wczesnobizantyjskiej) [przeł. z r o s . D. U l i c k a ] , W a r s z a w a . Bleicher J o s e p h (ed.) 1 9 8 0 Contemporary Hermeneutics: Hermeneutics Philosophy and Critics, L o n d o n . As Bronk A n d r z e j 1 9 8 8 Rozumienie, dzieje, język. H.-G. Gadamera, L u b l i n . hermeneutyka Filozoficzna Method, Brückner A l e k s a n d e r 1970 Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa. / and Thou [przeł. z n i e m . W . K a u f m a n ] , N e w York. Bystroń J a n S t a n i s ł a w 1926 Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Lwów. Corbin Henri 1 9 5 8 L'Imagination créatrice dans le soufisme d'Ibn 'Arabi, Paris. Derrida J a c q u e s 1967a De la grammatologie, Paris. 1 9 6 7 b l'Ecriture et le différence, Paris. 1 9 6 7 c La voix et le phénomène, Paris. Drogi współczesnej filozofii 1 9 7 8 Drogi współczesnej filozofii [zbiór t e k s t ó w , oprać. M . J . Siemek], Warszawa. D u m o n t Louis 1977 H o m o aequalis, Génése et épanouissement de l'idéologie économique, Paris. Ethnologies en mirroir... 1987 Ethnologies en mirroir. La allemande [zbiór r e f e r a t ó w çaise. Mitteleuropaische 1 2 — 1 5 . 1 2 . 1 9 8 4 , oprać. I. Europa... 1 9 9 0 Europa i co z tego wynika. 1 9 8 5 , t. 2, W a r s z a w a . Rozmowy w Castel Gandolfo Gadamer H a n s - G e o r g 1 9 4 8 Über die Ursprunglichkeit der Philosophie, Berlin. 1962 Tradition. Phänomenologisch, [ w : ] Religion in Geschi­ chte und Gegenwart, t . 4 , szp. 9 6 6 n n 1 9 7 2 [ 1 9 6 0 ] a Wahrheit und Methode. Grundzüge einer philoso­ phischen Hermeneutik, Tübingen. 1 9 7 2 b Kleine Schritten 3. Idee und Sprache: Plato, Husserl, Heidegger, Tübingen. 1975 Truth and Method [przeł z n i e m . G. Barden i J . C u m mingl], London. 1976a Kleine Schriften 1: Philosophie — Hermenentik, Tübin­ gen. 1 9 7 6 b Hermeneutyka, „ Z y c i e i M y ś l " nr 4 , s. 1 3 7 — 1 5 0 . 1976c Vérité et méthode. Les grandes lignes d'une hermeneutiquephilosophique [przeł. z niem. E. Sacre i P. R i c o e u r ] , Paris. Michalski], [przeł. z niem. S. S z c z y r b o w s k i ] , Grondin Jean 1 9 8 2 Hermeneutische Wahrheit? Zum Hans-Georg Gadamer, K ö n i g s t e i n . Wahrheitbegriff Heidegger M a r t i n 1 9 7 2 [ 1 9 2 6 ] Sein und Zeit, T ü b i n g e n . Kutrzeba-Pojnarowa Anna, Tokarska-Bakir Joanna [ 1 9 9 0 ] Etnologia, etnografia [ 2 artykuły d o n o w e g o w y d a n i a Wielkiej Encyklopedii Powszechnej, maszynopis n i e p u b ­ likowany, 1—66] Lévi-Strauss C l a u d e Anthropologie structurelle, Paris. L e n c l u d Gerard 1 9 8 7 Anthropologie et histoire, hier et aujourd'hui, [ w : ] Ethnologies en mirroir..., 3 5 — 6 5 . M i c h a l s k i Krzysztof 1978 Heidegger i filozofia współczesna. en France Warszawa. Palmer Richard E. 1 9 6 9 Hermeneutics. Interpretation Theory in Schleiermacher, Dilthey, Heidegger and Gadamer, Evanston. Pelikan J a r o s l a v e d . 1990 The World Treasury of Modern Religious Thought, B o s ­ ton-London. Plessner.Helmuth 1 9 8 8 Pytanie o c o n d i t i o h u m a n a [przeł. z niem. Z. Krasnodębski et. el.], W a r s z a w a . R a b i n ó w Paul 1977 France et les pays de langue z k o l o k w i u m Ethnologie fran­ Valkskunde. Bad H o m b u r g Chiva i U. J e g g l e ] , Paris. 4: Variationen, Tübingen. dzieje [przeł. z niem. K. Gerken A l e k s a n d e r 1977 Teologia Eucharystii Warszawa. 1958 Buber M . 1970 1 9 7 7 Kleine Schriften 1 9 7 9 b Rozum, słowo, Warszawa. Reflections on Fieldwork in Morocco, Berkeley. Redfield Robert 1955 The Social Organisation of Tradition, „ T h e Far Eastern Q u a r t e r l y " , t. 1 5 , nr 1 , 1 3 — 2 4 . Ricoeur Paul 1974 The Conflict of Interpretations: Essays in Hermeneutics [przeł. z franc. D. I n d e ] , Evanston. 1 9 8 9 Język, tekst, interpretacja [przeł. z franc. P. Graff i K. Rosner], Warszawa. Rousset J e a n \ 1 9 7 1 Spór o metaforę [przeł. Łr. franc. J . L a l e w i c z ] , „ P a m i ę t n i k L i t e r a c k i " , t. 6 2 , z. 4 , 2 6 5 n n . Stomma Ludwik 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w.. Warszawa. Trznadel J a c e k 1990 Hańba domowa. Warszawa. W a t Aleksander 1990 Dziennik bez samogłosek. Warszawa. W e i n s h e i m e r J o e l C. 1 9 8 5 Gadamer's Hermeneutics: A Reading t h o d , N e w Haven — L o n d o n . of T r u t h and M e ­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d737a6893f01e0a7cbb583ae27f9d9da.pdf 1a22eca2793b41aa0d45432e768e1d5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2894 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2698 Title A name given to the resource Hermeneutyka i życie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.27-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T ekst Dariusza Czai Zycie, czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury jest bardzo dobrze napisany, z charakterystyczną dla tego autora erudycją. Zapewne umyślnie zostały w nim wyostrzone niektóre stwierdzenia, ponieważ cel autora jest wyraź­ nie polemiczny. Szuka on miejsca dla swoich koncep­ cji antropologii wśród rozmywającego się zakresu dys­ cypliny, gdyż na jej tereny wchodzi wielu innych spe­ cjalistów nazywających się do tej pory filozofami, filo­ logami, filmoznawcami, historykami, kulturoznawcami, historykami idei lub jeszcze inaczej. W ciągu ostat­ nich lat interpretacja w kategoriach antropologicz­ nych stała się powszechnym dobrem humanistyki i przedstawiciele wymienionych dyscyplin czują się obecnie antropologami, a przekonanie takie mają nie tylko oni. Dobrze więc się stało, że Dariusz Czaja pró­ buje rozpętać burzę mózgów, po której na nowo okre­ śli się to, czym zajmuje się antropologia i jakie ma możliwości poznawcze, tym bardziej że w skali polskiej sam przyczynił się swoimi tekstami do wspomnianego stanu nieokreśloności antropologii. CZESŁAW ROBOTYCKI Hermeneutyka i życie na marginesie rozważań Dariusza Czai to toczyć już sporów, bo nie wniosą one wiele do aktów poznania. Nie wyjdziemy bowiem dalej niż poza stwier­ dzenie, że życie przejawia się w fenomenach, a opis i po­ znanie mają charakter symbolizujący, metatekstowy, pojęciowy, metaforyzujący. Dodać jeszcze można, że kwestie statusu pojęć są pytaniami filozoficznymi. Przesłanie jego tekstu, które brzmi: „wracajmy do ży­ cia, omijając nic już nie znaczącą opisową hipostazę kategorię «kultura». Antropologia powinna opisywać ludzką kondycję w całej jej złożoności", jest zaprosze­ niem do dyskusji. Oto kilka moich uwag dotyczących wybranych problemów przedstawionych przez Dariusza Czaję. 2. Hermeneutyka jako rozpoznanie rzeczywistości 2.1. Hermeneutyka nie ma wyłączności na inter­ pretowanie świata i życia. Całe jego obszary (poznawa­ ne empirycznie) nie poddają się interpretacji hermeneutycznej, dopiero sądy o tych fragmentach rzeczywi­ stości mogą być odczytywane na tenże sposób. 2.2. Hermeneutyka zjada własny ogon, gdy apeluje o rzeczywistość życia w rozpoznaniu antropologicznym, a dla ilustracji i realizacji tychże postulatów posługuje się literaturą lub filmową fikcją. Gdzież więc to życie. 2.3. Hermeneutyka jako sposób na życie jest sposo­ bem na niedostrzeganie życia w jego aspektach interak­ cyjnych (zbiorowych). Interpretacje hermeneutyczne, odnosząc do coraz dalszych skojarzeń, są komentarzami do rzeczywistości. Apel o dostrzeganie tajemnicy życia, o co upomina się Dariusz Czaja, jest, jak wiemy, elemen­ tem myślenia hermeneutycznego, ale trzeba też przy­ znać, że waga takiego apelu wzrasta, gdy spojrzymy na to z filozoficznej (metafizycznej) perspektywy. Nadaje to bowiem pytaniom antropologicznym głębi, jakiej nie mają pytania stawiane przez antropologów innych opcji. Z tych powodów hermeneuci pozostają dla mnie autora­ mi błyskotliwych tekstów dobrze przyjmowanych w róż­ nych środowiskach, jednak osobiście podejrzewam ich o rodzaj etycznego szalbierstwa związanego z ich wypo­ wiedziami utrzymanymi zawsze w wysokich rejestrach. 1. Zycie 1.1. Gdy Dariusz Czaja odwołując się do W. D i l thaya, proponuje nam zastosowane w opisie antropolo­ gicznym tegoż autora rozumienie życia, to warto zwró­ cić uwagę, że Dilthay podkreśla też fakt, że „eksplikacja ludzkiej istoty następuje w dziejach", powiadając dalej, że „dzięki świadomości historycznej osiąga czło­ wiek suwerenność w wydobywaniu z każdego przeżycia jego treści w pełnym oddawaniu się mu, bez jakichkol­ wiek uprzedzeń, tak jak gdyby nie było żadnego syste­ mu wiary czy filozofii, który mógłby go krępować. Zycie uwalnia się od poznawania za pomocą pojęć" (Rozu­ mienie i życie [w:] Wokół rozumienia, wyb. G. Sowiński, Kraków 1993, s. 61). Ale w innym miejscu pisze Dil­ thay o życiu, że jest to „interakcyjny układ istniejący między nami i naszym środowiskiem" (s. 62, tamże) Dochodzimy więc, mimo wszystko, do kategorii opiso­ wej (zdefiniowanej w sposób projektujący), a to prowa­ dzi do pułapki, której chce uniknąć Czaja, gdy rozpo­ czyna tekst od stwierdzeń odbierających moc heury­ styczną kategorii „kultura", ponieważ jest to, jego zda­ niem, hipostaza. 3. Degradujący charakter opisu kulturowego 1.2. Co więc różni kategorie opisowe (bo jednak są to kategorie) „kultura" i „życie". „Kultura" jest intersubiektywna, życie" - indywidualizujące, ale obie samego życia nie dotykają. Pytanie o to, co opisują wymienione kategorie, co jest ich istotą, to kwestia, o którą nie war- 3.1. Przekonanie, że poprzez opis antropologiczny dokonuje się redukcji osoby ludzkiej i jej tajemnicy, nie jest niczym nowym. Znamy to z wielu krytyk. Towarzy­ szyły one niejednej refleksji o człowieku ukształtowa27 �POLEMIKI nym kulturowo. Oskarżane były o to: strukturalizm, nurty semiotyczne, szkoły konfliktu społecznego i inne. Mimo to, wnoszą one niejedno do wiedzy o człowieku. 3.2. Przyjąć jednak trzeba, że „mowa" o życiu wyma­ ga kategorii i schematów. Co ważniejsze, należą one do „życia" jako jego nieodłączny składnik, tkwią one w sa­ mej istocie życia („życie w jego własnej istocie rozumie­ my dzięki kategoriom, które są obce poznaniu przyrod­ niczemu. Także i w tym przypadku zasadnicze znacze­ nie ma okoliczność, iż tych kategorii do życia nie stosu­ jemy a prori jako jakiegoś obcego mu elementu, lecz że tkwią one w samej istocie życia - Dilthay, tamże, s, 76). zu...), lub odnieść do innych dokonań poetyckich (by pozostać na tym samym poziomie możliwości - zobacz Wojciecha Bellona - balladę o „Czesku Piekarzu"). Do każdej z wersji kulturowego przetworzenia wspomnia­ nego faktu Dariusz Czaja potrafi przyłożyć miarkę me­ tafizyczną, bo jest człowiekiem i antropologiem subtel­ nym i inteligentnym. Stąd też jego apel o rozumienie jest postulatem etycznym i, jak rozumiem, o taki nowy wymiar antropologii się upomina. O antropologię z wiedzą filozoficzną, ale nie o filozofię. 5. Antropologia czy literatura 3.3. Jurij Łotman podtrzymywał swoje przekonania o semiotycznych mechanizmach kultury. Widać to w pracach, których przedmiotem jest historia. Tezy o stałym przekładzie kulturowym pozostają użyteczne przy analizie dziejów. Historia (kultura) dla Łotmana, to wielowątkowa i wielopoziomowa przestrzeń wymia­ ny dyskursów. 4.1. Nawiązując do Łotmana przypominam, że sztu­ ka to jeden z metajęzyków opisu kulturowego równo­ prawny innym, co silnie podkreśla tenże autor. O sztu­ ce jako rodzaju prawdy można mówić, gdy się o niej wie tyle, co prof. Juszczak (o jej ontologii, mocy odkry­ wania prawdy i tajemnicy istnienia). Ale wróćmy do życia (również tak, jak je rozumiał Dilthay) - ciekawe, co tym wszystkim wie pijany student lub absolwent ASP (nawet zakładając, że stan, którym go scharakte­ ryzowałem, jest wehikułem duchowych podróży). 5.1. Przykłady antropologii opisującej życie znajdu­ je Dariusz Czaja w literaturze. Tu odkrył życiową ma­ terię, tyle że właśnie, cokolwiek by o niej powiedzieć, jest ona literacko przetworzona. Do jego pomysłów dodam własny: kultura jako strumień świadomości. Moją ulubioną kiedyś lekturę Jamesa Joyce'a, Ulisses. Kultura trwa w nas jako nieustanny tok myśli, skoja­ rzeń, nawrotów do rzeczy, które już były, skłania do odbiegania w bok od rzeczywistości, wracania do głównego wątku działania, do kreowania własnego świata z kawałków, a mimo, w wymiarze ogólniejszym, toczy się wszystko stałym równym trybem. Jeżeli tak odczyta się Joyce'a, jeżeli tak rozumie się kulturę, to również w antropologii nie szuka się od razu porządku świata, wie się, że w tym, wydawałoby się, porządku ludzkich interakcji zjawiska ahistoryczne, niefunkcjo­ nalne, często niezrozumiałe długo trwają, inne nato­ miast łatwo zmieniają się. Jeszcze inne po latach zno­ wu pojawiają się w porządku kultury. 4.2. Kwestia wyczerpania heurystycznej mocy kate­ gorii „kultura" skłania do zastanowienia się, jak opisać mistyczne i egzystencjalne aspekty życia. Tu mam po­ dobne wątpliwości jak Dariusz Czaja, ale czy sztuka do tego wystarcza, tego nie jestem pewny. 4.3. Nawiązując do punktu 4.2., historię Henryka Kwiatka przez Marcina Swietlickiego opowiedzianą ję­ zykiem poezji, a zinterpretowaną przez Czaję w katego­ riach metafizycznych, można przełożyć na język antro­ pologii (zobacz np. rozważania Czarnowskiego, Tokarskiej-Bakir), na język folkloru (... mówił dziad do obra­ Dla mnie, by porównać się z Dariuszem Czają, Ulisses, jako narracja literacka, pozostaje analogią i prze­ tworzeniem dyskursu kulturowego, i tylko tyle. Nie uważam, że należy ją wprowadzać w miejsce dyskursu antropologicznego. 5.2. Postulat Dariusza Czai, by ogląd antropologicz­ ny przyjął skrajnie zindywidualizowaną postać, rodzi pytanie zasadnicze - czym będzie się on różnił od lite­ ratury? I na tym pytaniu kończę moją wypowiedź, do której skłonił mnie nie byle jaki tekst mojego kolegi z pracy. 4. Sztuka i prawda życia 28 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3a77d58856025cb9e7d3aaf21f24f7a.pdf 94f45b39f6d87c9389a20cd0d699327f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1796 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource Herody Boże Narodzenie - zwyczaje ludowe Wielkanoc - zwyczaje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1664 Title A name given to the resource Herody.Wielkanoc / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.257-264 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sidoruk, Stefan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MATERI'AŁY Z teki korespondentów terenowych Lud, t. 64, 1980 STEFAN SIOORUK HERODY* KuŹin~'a na.sza stała ;na :ni'ewielki,ej stromiin:i'e prawi,e w środku wsi, a nasz ojciec, będąc wiejskim kowalem, kuł z czeladnikiem okolicznym chłopom wO'zyżelażniJaJki, ;nabijał :do df!e'W:nianych bron śpiezastezęby, rychtował pługi, motyki i 'inny gospodarski sprzęt. Zaś zimą podkuwał wielkie, m'ocne sanie do wywózki budulca z lasu, albo dłubał mozolnie przy ,czyichś wyjazdowych 'sanka,ch, ozdabiając je w różne żelazne wywijasy i upiększenia, pociągnięte na 'gorąco do połySku cz~nną smołą. Niekiedy, jeśli to bylo l'ato, szli z ezeladnik:i'em i inszymi ohłci~kami d<Jpobliskiego Bugu, by po sk,ońe:nonej rohocie niec'o się oplu!kać. Bywało że 'chłopaki 'ciągnęli 'ZesiCQ>ą nowy, diC'pi,ero 'C'O 'oku'ty WÓZ ,który z wi'elką 'uoi'echą przeprawiali przez bród na drugą .stronę rze,ki drra oc'zekują'ce.go właś'Ciciela. Uciechy byloprzy tym 00 niemiara, jedynie właś6ciel 'w'C'zu trzymają'c 'k'onia za ,uzdę trwc'żni'e spoglądał, ezy chlopa:ki przYipadJkiem na:pmwdę go nie utclpią 'W głębinie. Zimą, -ż'e to rchoty !było nieco 'illlnJi:ejw gospodar:$tWli'e, k'a:żdy kto ino szedł drogą pnzez wieś, wstępował do kUŹlni to lpl(łjpierlOlsawypahć,to ręce nadogni'em 'ogrmć, o('Z'as€lm to OIt tak, bctdajby gorące ż:e1a'z:o mł'o'tern stuknąć lub .miechem !nieoo pcdymać, a pogada'ć lO tym i 'owym. Był w nasz'ej 'Wsi joeden :ta!ki osiłek, ,k'tóry niera'z próhował tr2iQZo:m 'Spory klo~ na ,lwzły wło'żyć 1u.b dwulebniego Ipcdj1e'zdJm :z;a ogon 'Złapawszy utrzyma'ć. Otó'ż ów mocarz często iPI1zychorlziił do kużnii jeśli tyrko * Na:p~sal 'Stefan 17 "Lud" - tom 64 Sidoruk, rolnik, lat 59, wieś Stawki n/Bugiem, woj. Chełm. �258 STEPAN SlDORUK chłopa[{U 'zdoła'Li go 1P0dtmówić,sz'edł ~zkililllŚlO2lakład, i'e 'dŹWl1g'llIie stukilowe ~o'wald!łona wysokość głowy lub dźw:i;ginli'ena grzibiecie masywny wóz. Śmiechu !było przy tym, ':?Jechoć ty za brz,ueh się trzymaj, jak ów osiłek właził na czworaka'ch pod nowo okuty parokonny wóz i z pół g>od'Z'iilly 'wiercił tyŁbem to w j'OOną,:to w drugą stronę, za.num uda,ło mu się :z wOIzem llIa grzbiecie nl'ooo się wYiPJ'osto'wać.CZIa:semów "Pelo", jak glo po wsi,awelmu wszyslcy nlazy'Wali, bywał 'WInieo() gor:s:z1ej'kondycji i nile chciał próibo'WIa'ćIswej siły. Ogra:niczałsię WÓW'CZiaIS do lżejlszych p'o~a:zów i ć'Wliclz'eń,m.ilarnlQlwicie do trąbi'enlia. T.rąbieni'e topoł'egałlO na zalCięcliuw :pustą buksę (lId wozu itaik gło'śno, aby na drug.im końcu wsi sły,ch:a<:było. Więc trąhiJJi, :a 'raczej dęlichłqpaki w bu:ksy,kitórych w ikJużnliIni'e brok'uWIało, a:ż się ~on:iJe,pł'oszyły przy studni gailolpując po wsi z Tieszt'ką karnlta'm,rn:apysku. No'wo oiku'te :p;rzez ojc1a saU1li'e nigdy nie s'tały długo Iprzed kuŹJnią. Jeśli był tylko silaiki t:a'kiiśllIieg, oiągnęły 'je wymstlki i ,dOII'lOlstlkii, czyli kaw,a'lerlka, .IlIadpoiblhS:ką'stromiznę l zj>eźdżali całą ikUiPą,ni'e!kl~edypo dzi'esięaiua Iilloż'e i po :piętnastu .na r'alz, laż hen, na bł(lrnue,czasem nla tmesZC'zący 'lód płytlki~ej w,odzie, która napebruiała ~m 'bulty :pO'wyż~j lcholew, ,a:le kto iby Itam na t,c>zwa:żał. DopieI'lo ,gdy ściemn:iało, a dymy 'z 'klomirnów :zaczęły Ipachllli'eć go'rą'cą ,ko~lacją, zmęc'z'eni 11eczWlese1lipddiciąoga,lisa'lli~epod l~uźnię li rOZrChod'zilisię po swoich damostwalc:h. Oz'el'acirIllikMichał, ldóry uC'zył się u ojca ik'()Iwals!Jwa,p(llchodZJiłz :sąsi'edln:~ejwsi Ż·U:ków.Mi'eszJlmł Im'tem i j'adia'ł 'li na,s. Ja:kOŻZiaDaZ\po 'zapUlstJa,chów Mi'dhał 'Z1acząłlugadywać .IlIais:ze'g(l ,ojtca, aby 'zezwolił chłopakom, któryoh on Iso:bl'e'dobierz.e, wyrytChtO'wa'ć naświę'ta w naszym dOlIIlu tak zwane "Herody". Ma~a 'z początku to Inawet :i ,słudmćo tym nie ohc'ia'~a, że to niby diaibła, ozy na'wet samego lucy£'ern będą odslJaw.ia'ć. Dopiero j'aik j,ej 'zaezął dok~adJnie klarować 00 li ja'k, :Ż·eqprócz di'abła hęlci'zu.'e irÓiwniJeż:i ICłJn1oił, i 'tI'!ZJejkróilo'W'ie,.i Maryjoa, i JÓ'z'ef,l Boża Dzieoirna, j:aktaś ItaJm,się :Z;god!z:ił:a i 'Wlięoejsprz-eoeiwurui-e'8'tawia!ł'a.Ojciec też z początku twierdził, ż'e nic z tego nie będzie, ale jak chłopaki przez klilka wiec'zorów przysiedli sobie po,rządnie fałdów li kapot, jak zaczęli spisy!W,ać'takie ISiobieróżne gadania i historyj e, co jeno poniektórzy starzy luaz'ie skądś jeszc.ze je słysizeH i pamiętali, jak zaczęli podśpiewywać ni to jakieś kolędy, ni to insze bajani'a, sam zapalił się do całego przedsięwzięcia i począł chłopakom to i o!wo doradzać a pOIIIlagać. Pos.zły więc słuchy po wsi, że w :ko/wa,lowej irzbie parobczaki żywą szopkę na gody rychtują. Za'Częło się do:bieranie osólb: anioła, Żyda, Żytdówki, którą jakoś. żadna z !dJ2Jiewczynnie chciała zostać, a którą w końcu musiał odegrać Stasiek Szepela. Na'tomi'ast na diabła każdy z chłopaków aż się rwał ,i. pra:wie kIa'roy się nadawał. Mieli także być paste!riZe i Józef z Maryją, maI'szabkQwie, l'iu['e<kz krzywą szaiblą i ułan na siwym koniu. Zaczęło się 1() �Herody. Wielkanoc 259 klejenie koron dla Heroda i trzech l~rÓl1i,a po tygodniu czy po dwóch już odbywała się jedna !po drugiej próba, na którrej Żyd czyń:ał biblię od początku świata i czocJhoołsię o futrynę drzwi. Śmierć ostrzyła drewnianą Ikosę szmulając nią po spasionym kariku Heroda. Żydówka zbiedzony:m gto'oom ta~gował:a u naszej ma'1:Jkijajlka i celbulę na szabas dla Żydziąt. Ułan pląsał na pięknym koniu, zaś diabeł, jakby wlaizł IW niego sam Belzebub, ,skakał po ,izbie brzęc;ząc łańcuchami i waląc widłami 'o sufit, aż się prochy ludziom za kołnierz sypały, wykrzyk1wał piekielnym głosem: "Moja dusza, twoje ciało, bo mi się tak spodohało" i wszyscy orzekali, że właśnie tak powinno być, a diabeł starał się jeszcze bardziej szaleć. Przed samymi świętymi spadł w nocy niewielki deszcz, a już po południu nagle' się wyjaśniło i złapał spory mróz. Wszystkie drogi i ścieżki pcJlkryły się skorupą lodową,śliJSką, nie ,do utrzymania się na nogach. Gospodarze chcąc przynieść wody ze studni przywiązywali do nóg taik zwane ti:abki, czyli raki, ai to poniektóry zjeidżał po pochyłości na wywróconych ;wiadrach, zaś a wypędzeniu żywiny do Ik'oryta to i mowy być nie mogło. Jedynie herodniiki najmni'ej się tym martwiH: E tam, wie1lkarzecz się wykopyrtnąć. Jakoż w samą wigilię, nie czekając aż .w domu podadzą lWiec,zerzę z tradycyjną kutią z miodem i gryczany kisiel okraszony suto lnianym olejem, każdy z chłopaków chwytał !po !kryjomu 'czapkę a IW .ga\fŚćkilka ;racuchówi pędził :na zbiórkę do herOidników, którzy szykowali się już do wyjścia na wieś. 'Psiaki, które ich chciały z początku obsZJCzekiwać,przerażone rwały łańC'uchy i uciekały gdzieś hen, aż na pozastodola, skąd tylko od czasu do czasu nieśmiałym szczeknięciem dawały a ,sobie :znać. A oni szli od chaty do chaty nie omiajają'c niczyj-ej i lnie baridzo dlba'ją'ca poz_. wolenie 'wejścia. Nie wybie['ając drogi przeskakiwali przez pŁoty li przechodzili prz'ez przełazy, przecinali 'OikóLnik'ii wybiegi, prąc przez sady i ogrody i hurmą ,wtłaczali Isię do izby. Hej kolęda, kolęda! Zza byle jak zaimprowizowa:nej kur'tyny wychodzili pasterze, bieżąc do stajenki. Potem trzej królowie dążyli do szopy betlejemsIkiej, !by złożyć swe dary. Herod wydawał rozkaz \vycięcia ;wszystkich dziatek. Potem chuda śmierć "tłukła się 'PO górach, po la'sach, po różn)'lch wykrętasa'ch, aż króla Heroda w tym domu :zdybała". Żydówka molestowała g,oopodynię a pa'rę jajek na Sizebes dla Żydziąt, a ,diabeł poza ku'11tynąsta;rał $liCi ukradkiem na'dziać na widły suszące się nad piecem, pachnące czosnkiem kiełbasy. !Weselmy się, radujmy się, pożądany narodzlił się, hej-nam hej! Anieli się w niebie oieszą, pasterze do szopy śpieszą, hej-nam hej! 17· �260 STEFAN SIDORUK Na to Boże NaiI'odze'll'ie wesel się każde 'stworzenie, hej~nam hej! I my dzisiaj się weselmy, wy.pijmy po szklance pełnej, hej-n'am hej! Niosło się wesołe śpiewanie, a kolorowa gWiazda, którą zagarnęli po drodze razem z kolędnikami, siała po izbie różnokolorowe blaski wyczarowując iście ibetlejemski nastrój. Sypało się grosiwo, gdyż mało w ,której chacie gospodarz nie sięgnął do wypchanej 'kalety. Poniektórzy to i okowitą częstowali, a sZJcZ'Odregospodynie wtykały im do rąk to k.a.wał słodkiego placka, to struolę z makiem, luib chooia:żJby tych mc'uchów pa'chnących olejem. Odchod:z2.c życzyli gOSlpodar1z'Om: Oby wam się darzyło i mnnżyło rw komorze i oborze, we woreczku, na k'Oł'eczku, w 'każdym kątku po dzieóątku, a na piecu troje na to wie'llls:z::rwan'iem.oje. Ażebyście tego roiku jesQ:C'zelepiej mieli, iebyście co 'Posiali, to MI sipoikoju zżęli. Żeby !wasze dzie(;l były jak klusec,zki i jako gnłąbki spokojne żoneczki. Ażebyście jak pączki w maśle się płalwili, nic się nie kłócili, dobrze jedli, pili. Tego wam życzymy, na to przychodzimy i kolędę swoją dla was przynosimy. Po drodze na skutek zdradzieckiej ślizgawicy ten i ów rypnął zadkiem o ziemię. Czasem któryś z kolędników haniebnie poniżał swój majestat, aż mu ikorona z głowy spadała, 'a wierni rycerze musieli go podnosić pod rękę. Tylko diabeł z kos,tuchą trzymali swój fason, biorąc bowiem widły czy kosiSIka między n;:;gi zjeż'dżali po najbardziej obl::dzonej pochyłości i wstępując do następnej chałupy, za:pow'iadali odw:edziny herodn'ików. Nie ominęli nawet księżej plebanii, skąd ich gospodyni miotłą chciała przegonić, dopiero sam proboszcz słysząc jakąś awa'niurę zaprosił ich do kuchni. Odwiedzili nawet jaśnie pana dziedzica, któremu wystraszyli małą Brygidikę i wątłego Jacusia. Coś im tam na o'achodne pewna chudapalJ1Ji sZJwaiI':gc!tała'po niemieeku ezy francusku, a coś się pytała, z czego nie mogli nić pojąć. Zapamiętali tylko to jakies powtarzane przez nią ,pewno niemieckie nazwisko herodowego Żyda - "folklor, folklor". Obładowwni rozmai,tymi pTlzysmak'ami wracali z k::Jńca wsi do naszej chaty, aby się podzielić uzbieranym 'grosiwem i wiktuałami oraz wynagrodz'ić kolędników, któcr'zy im towa,rzySlzyli. Wesehi pełni wrażeń I'OZ.chodzili się do swoi!ch ,domów, w który1ch czekała na ni0h - choć już wy- �Herody. 261 Wielkanoc stygła - wigilij,na kutia i 'śledzie 'obmac1zane w mące, a smażona kapusta z grzy!bami i duszona drobna ryiba, a na'de w~szYlStJko wielklie niecki g'ryczanego kisielu. Hej! Kolęda, kolęda, b<Jdajby zawsze 'była. Szczęśbwe to domostwo, gdzie gwiazdka zaświeciła. WIELKANOC* Zbliżały się święta Wielkanocne. Jakaś radość tajemna przenikała ludzkie serca i myśli. Szła z chaty do chClity WfalZ'z tymi cieplejszymi, słonecznymi, padmącymi :wiosną dniami. Poniektóry :z goopooarzy, nie mając - jak to .na :przoowiośniu - :pilnie'jszej roboty w obejściu, zachodził do chlewikJa, gidzie stał kamniony wieprzaJk i obmacywał go ze znawstwem ze wszystkich stron, czy już dość mu sadła pod skórą przyrosło na to świąteczneświno'b'icie. Zaś gospodynie baczniej poczęły śledzić kury, gdzie się niosą i 'od\kładać :po ty:ch kilka jaj na kraszanki dla dzieciaków, a i dla dorosłych. A dziewuchy, jak to dziewuchy - biegały na bosaka to do tej, tamta do innej. Chichotały po kątach jak te głupie. A gdy i to się im sprzykrzyło, brały się do ocierania łupin z cebuli lub ,zbierania pokazują'cego się zie'la ka1czeńlca,,szylkując to wszY'stk<Jdo kras,zenia. Przy zapłocia'ch, gdzie słońce silniej nagrz.ewał<J ziemię, można było znaleźć zielOinka1wedzioby wyłaniającego się chrzanu, ,za którym ze szpadlami uganiały poniektóre dzieciska. No bo 'co teź to by 'było za święto bez chnanu po tylim głodowaniu w poście? Toteż, gdy nadszedł tydzień wielkanocny, gdy zaczęło się wędzenie, piecze,nie i ISlffiażenieróżnych różnoŚ!ci,kiedy przys'zła Wielka Sobota, a ksiądz poikfOlpiłświę:conlkę, to choć ty z domu uciekaj od tych zapachów, od smaków, które dopiero nazajutrz można było spróbować. Hej! Już niedaleczko czel'wone jajeczko. Hej! Rano raniusieńko czerwone jajeczko. Paweł Teterak stanął w kośCiele niedaleko proga, bo to po rezurekcji i wyjść będzie łatwiej, i do domu prędzej 'zdąży. Zawsze ono pfalwda czy nieprawda, ale jaką mówią, ten pierwszy z każdą robotą w gorspodarstwie się upora, co pierwszy w Wielkanoc 'z k'ościoła wróci. To i dzJiśwolał tego się trzymać, a po drugie, miał w kieszeniach ffi\<łrynar1kidwie pary pisanek, które chciał oddać ,po .wyjściu tym łobuzom chrześniakom (tylko czy ich dojrzy w tłumie?), a oddać !pr~zecież'trzeba, bo !niby taki zwyczaj. Rozglądał :się po ludziach nucąc óchym basem: "Łukasz z Kleofasem, 'oha jednym czasem, szli do miasta Em'aus". Tylk<J czy oni - 'plątała mu się * Napisał Stefan SidoI'u1k, rollnik lat 59, wieś Staw'ki nABugiem, !Woj. Chelm. �262 STEFAN SlDORUK myśl -zaśpiewaniem szli do tego miasta ot tak sobie,.czy może na targ, a może to bylli kUlPCYi szli za kupn€Ull koni - medytował ,dalej po gospoda'T:sku. AHeluja - ,koń~'zył kJa'Żdązwrotkę razem z inny:mi. Przy wychDdzeniu w oka mgnieniu zaczął tworzyć się zator, bo taki:::h jak on, skorych do wyjścia było wielu. Wsadził więc obie ręce do kieszeni, starając się palcami poprzegradzać nieszczęsne pisanki i jął posuwać się powoli ku drzwiom, ale już po paru 'krokach poczuł, że go ciżba niemal niesie przez całą kościelną sień, a w jednej kieszeni nowej marynarki robi się klejąca, lepka ciecz. Za rpał'kanem przyśpieszył kroku i dopiero mijając zabudowania Klimka wyrzucił niemiłą zawart,ość z kieszeni i otarł ręce o starą trawę. Do domu prawdopodobnie doszedł pierwszy 'Od innY'ch. W pierwszy dzień świąt, wedle zWy1Czaju,to nie ty!llko że nie wY'pad.ało wychodzić do sąsiadów czy ot tatk gdzieś, ale człowiek był taki ociężałyod t'ego jadła i n3lpitk'll, ż'e i ruszyć się po prostu nie cheiałlO.Ot tylko byś się wylegiwał i popijał co :nieco. Za to na drugi dzień już z samego rana ruch w [kra'Żdymdomu pano'wa'ł n iemrały. Fra:rhowa:no jaja kurze, gęsie, kacze, a kto miał, t'O i od "afrykanek" czy też "komperliczelk". NajlPiękniejlS'z:eto ohyibta wy'chorcbiły t'e e'zerwone :z łupin eebulowych, z ,pJ.'e'Wyo'WlSliranej były 'żółte-mieco 'zi'€lonlka'We,a :gotowane 'w 'zielu kaczeńca miały Ikolor trawiasty, mdły. Pisanki trzelba było umieć zrobić, tot,eż nie ka'żda brrala się dio tej I'oho,ty. Za ito jrarkju'ż Iktóm wy:pisara, to choć ty na wystawę poślij. Ta!kie były piękne, jaik żywe. Paweł ostrożnie wyjmQwał jeszcze gorące z s'agana i {)dikładał w wodę, oddzielnie te, które mu się wi(łz:iały ImocnriejSlzedo kurnka1nira, a te sh::.hsze no 'zjedz'enri'e.Potem, gdy już ,ostygły, bra-ł 'po jednym 'i leci'utk,o a droibnie stUikał o swój jedyny przedni 'ząb, który mu po'ziO:stałi S'prawk:l:załIktóre były mocne, które :na'jmo'Cniejsze, a któ.re do n1C'wgo. A takie już w tym miał wyC'z:U1cie,ż'er'Z;a'dlk<o ,llub praw1e w:ca'le :się nie myllił. Wlięc kurzych ładował pól przetaka, w kapelusz 'brał trochę gęsich i kil'ka kaczych i wychodził na wieś, gdzie już c.ze'k1aliinni amatorzy kumkania: starsi, młodsi i O'czywiście d'zlieci,pełnIOdzieci. Ku:mkai!1liepolerg,ałrona tym, 'ż,e chętni 'rrart,ne:trzy swo'im najmocnri'ej'Szym jajkiem uderzali l~k'kQ w jajiko pfzerciwni1ka i czyje jajlko zDstało 'Zbite 'z ohu lk'oń'cÓ'w,byk} 'Przegrane i Iprz,ech:odzHon:a włrasmośćz'wycię:zey, nadając się już oczywiś'cie tylko do zjedzenia. Czasami :partnerzy wymieni,a'lrj mięk:i'zy'SiObąswe jaja i id1o;pi'€ro PQ taki'ej 'Wym'ianie zaczymali 'się kumać. N1eiki!edypo:zwalra1i,'5we jrajo pomocować, oozytw'iścńena 'Zębach przedw:ni.'k:a i 'Wtedy ryzy:k-fi'zyk. Ktoś odnosił 'zwycięstwo, a inny porażkę. Był je:sz'Czeinny sporsóibg,ry, może tylko barld'ziej lubiany przez dzi'eei, mi!a:nowidre, 'Wybi:ar,aŁosię n!iew:i,eikistoik, ,pochyl,enlie gruntu i po prostu ,pusZrC'z'ało .się 'z n;.isegojajko, które t~ząc się w końou się 'Zratrzy- �Herody. Wielkanoc 263 mywalo. Z kolei rohił to samo przeciwnik i 'tak na zmianę, aż czyjeś toczące się stuknęło o to na dole. Wygry'Walro to, które stuiknęło. Przy :kumlkJa'Il'iu nal€<Ż'ało hyć !Ostrożnym, iPTZ€bi'eglym li l11ile'kiedy z twarzy li miny ;PT'zlooiw,nilkawy,czyta'Ć, j.aką "siłą" 'Staje do· pojedynku. Bywah niernz i ltacy 'spece, k'tóI1zy tak :precyzyjnri.·e przez dzi'U'rikę przekłutą igłą w surowym jajku 'potrafili je spreparować, zalać smołą lub wos'kiem, ·ż·ei sam diabeł by się na tym nie poznał. No i było mocne, niezwycięż,cme. Nii'eM;órzy :mi'e1Jijaj,~ 'WybocZlOne:z drewnIa, ryohtY'k j·alk kurze, piękJnie furoowalIlJe, które nielkti.'edy tylJko IPO cięŻiar.ze (jeż1eJi chóano ci dać ido rą,k) lilliOŻJlIa Ibyło DOZJpOZlIlJać. Za'Cię'ta,wal!k'3 trwałia cały dz'i'eń na ka'żdym 'Plac ykiu, IPI'la'wieprzed ikJażdym domem. Ws:zędzi1e się wid:zlialo IUma:z~meżółtkiem uls1Ja dzieci, na drodze, na ścieŻ/klach - skorupy, różnok'olrolPolweskorupy jaj. P'aweł :otoczolllY tłUlmem !kibiców, wśród !który,ch 'także dochrQId:zih do lokalnyrch Ipertmktacji i kumania, pm~emiesZlczał się powoh z jednego koń_ ca WSlina drUrgi, 'Poszukując nowych palT'tJllerÓ'wli świ'eżych emocji. Sito naipeł1oiał,o'się IPoSlalill,c'zlub.WY1grywał. Tl"Z'€tcidZJień - ~to już niby święto i rn:ieświęto, a w Sta'w'kJach ii olk,olicznych 'wsia'c;h wliaJśnie VI. tym dOliu wYipa'C1ałooblewanie. Gdzieś tam ponoć nazywa się to ina'czej, ś<m~gU'sczy dyngus, lecz u nas tak WISiowo, zwycz,aj;OIi'e IQlbilew13iOJie. A .i 'bylo 'to oblewa;rui'e takiJe wsilo'we, solidine, z ·Vvliaderka. Bywało, ':ZJew każdej wsi 'Zlllalazła Slię j'akaś harda dziewoja, lktó:r:ana ,chł'Q1pa1ków'pl3'Lrzy1.az góry. N'D to w ohlelWani'e odwdzięczyh 'się jej za t{), że wyglądała jak zmo,cz.ona !kura. A jeśli tak'a "hona" próhowała !Się ,odgryz:a'Ći ,pys:k'o'W13ć,to 'chłolpa'k:i p<>tTafi1iz'a'p,powad!z.ićją do płynącego tuż pod wsią Bugu i nie tylko wykąpać po sarną szyję, ale i wypławić w tą i ową strornę. Dostawało się i chłiolpalkom przy ohlewaniu, dostiawało. Ni,e:kiedy za'gonione na strych przez chłopaków dz.i'e'wezYlny wciągały 'z'a 's"b'ł drabinę i stamtąd lały chło'paków na łeb najpierw wrodę, a gdy tej nie starczyło 'W domu, wszystko co było mokre. Pomagały im w tym nawet matk'i, cio~kli i w ogóle wszelka płeć niewieścia, dosttarczając na stry!ch sobie tyLko 'Zllltanym pTlZ,emytrem slef'wa'tkę, :malślcmkę, kwas chlebowy, a nawet odwar z łupin cebulowych, 'który się znaloazł na 'Podorędzliu. Nikt potem na nikogo się nie gniewał, nikt nie stroił fochów. Fanaheri,e i dą'sy 'z'a.':ltępow'ał 'sz,cz,eryi zldT10lwyś:mi,ech om'Z 'llcire,cha. Przewodnia 'niedziela była jak gdyby zakończ,eniem wes'oł'o spędzonych ś'wią t. Jesz'c'z.e .~późlI'N'eOli .crhrze'stni 'Oddia'wali 'chrześlniaikJo'm "woloczoeiblllę" , to 'z;Ola,czy'parę C'zy iileś mm jaj. J,e.szcze kumy om'3.wi1aly skutlkJi osba'tmiego oblewania. A ksiądz ponoć w tę niedzielę przyj'mował na zapowiedzi wła&ni'e od tych ,par, które na 'Si'elbieInajwięcej w ob~ewanie wyllały wody � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a146c5a6b16d2a3009f5ec5b556df74.pdf 944c017a230bc17f0b678e41b55b4044 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2767 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2577 Title A name given to the resource Hiperrealność Lary. Lara hiperrealności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.168-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Hiperrealność Lary. Lara hiperrealności Magdalena Radkowska Chcę Wam dowieść, że na świat przychodzi się najrozmaitszymi sposobami i pod róż­ nymi postaciami: jako drzewo czy kamień, jako woda czy motyl... albo kobieta. I że można urodzić się także jako postać sceniczna! Pirandello Pojęcie tekstu kultury jest ostatnio tak często używane, że autorzy posługują się nim bez żadnych wyjaśnień i zobowią­ zań. Ale jeśli kultura jest tekstem, to czy podglądający, a w zasadzie czytający ją antropolog, może korzystać z narzę­ dzi stosowanych dotąd przez czytelnika, krytyka, teoretyka' czy historyka literatury? Ale także, czy nie jest znacznie bar­ dziej zobowiązany do utopijnego - nawet jako niemożliwy do spełnienia projekt - determinującego antropologiczne spoj­ rzenie, zawieszenia sądów? Można zastanowić się nad warto­ ściowaniem, a co za tym idzie dokonywaniem wyboru, które zawsze ma miejsce w przypadku interpretatora dzieła literac­ kiego. O ile inny jest wybór i kryteria, które nim rządzą, w przypadku antropologa i krytyka literackiego. Jednak nie czas i miejsce na dokładne prześledzenie wątku pojęcia te­ kstu kultury. W przypadku hiperrealności (bez wdawania się w dywagacje, czy pojęcie to - jedno z modniejszych pojęć opisujących współczesność - jest słuszne i trafne) - z defini­ cji wtórnego systemu, pewne założenia i terminy krytyki lite­ rackiej mogą okazać się bardzo przydatne. W tej pracy zajmę się zjawiskiem powstałym na gruncie cyberprzestrzeni - mo­ delowej postaci hiperrealności - i w którymś momencie sko­ rzystam z prac Umberto Eco dotyczących czytania tekstu l i ­ teratury. Mimo tych wszystkich wątpliwości wiem, że każdy tekst kultury czyjej wycinek jest dziełem otwartym, współtworzo­ nym także przez czytelnika, otwierającym się na wiele inter­ pretacji. Bowiem każde dzieło sztuki, ukończone i zamknięte niby doskonale zbudowany organizm, jest równocześnie dzie­ łem otwartym, poddającym się stu różnym interpretacjom, zresztą nie naruszającym w niczym jego niepowtarzalnej isto­ ty. Każda percepcja dzieła jest więc zarazem interpretacją i wykonaniem, gdyż w trakcie każdej z nich dzieło odżywa na nowo w oryginalnej perspektywie. (Eco 1994, 26) Tomb Raider to jedna z najpopularniejszych gier kompu­ terowych roku 1997, doczekała się już trzeciej wersji. Gracze i specjaliści podkreślają przede wszystkim jej doskonałą gra­ fikę i bogaty, interesujący scenariusz. Najbardziej fascynują­ cym i przyciągającym elementem tej gry okazała się jednak jej główna bohaterka. I o niej chciałam opowiedzieć. Lara została stworzona w listopadzie 1996 roku przez Co­ re Design. A mimo wszystko urodziła się. Było to 14 lutego 168 1967 roku - to chyba nie przypadek, że datę urodzenia wirtu­ alnego symbolu seksu (a jest nim, jak się później okaże) wy­ znaczono na dzień uwielbiany przez kulturę masową i jej sponsorów - na walentynki, święto zakochanych. Jest córką lorda Henshingly Crofta (o matce nikt nie wspomina). Skoń­ czyła szkołę wyższą i wbrew swojej naturze była typowana na przyzwoitą żonę bogatego arystokraty. Wybrała jednak in­ ny pomysł na życie, a momentem przełomowym, który do­ prowadził do radykalnej zmiany, była katastrofa samolotu, którym leciała nad Himalajami. Jak tylko otrząsnęła się po katastrofie, musiała nauczyć się życia wśród górskich niebez­ pieczeństw. Po dwóch tygodniach zmagania się z dziką i nie­ bezpieczną rzeczywistością postanowiła ostatecznie porzucić ciepłe łóżeczko brytyjskiej klasy wyższej i zostać poszukiwaczką przygód, agentką do spraw specjalnych. Uzbrojona po zęby, w szortach, bardzo obcisłej silikonowej bluzce, w ciężkich butach i z perfekcyjnym makijażem Lara podej­ muje się niewykonalnych zadań. I w tym ma jej pomóc gracz. Na początek trzeba znaleźć część artefaktu SION ukrytego w inkaskim grobowcu. Na wyprawę wyruszamy w towarzy­ stwie przewodnika, który zaraz ginie zostawiając nam (czy raczej naszej bohaterce?) samotną misję mocno znaczoną krwią wilków, tyranozaurów, szczurów i niedźwiedzi. Lara biega, skacze, pływa, goni na motocyklu i motorówce, strze­ la, zabija i znajduje różne tajemnicze przedmioty. Wraz z nią „zwiedzimy" jeszcze wiele ciekawych miejsc, miedzy inny­ mi egipski zamek, chiński pałac, wenecki labirynt i tybetań­ skie góry. Dla mnie jednak to nie jej przygody i sama gra są najbar­ dziej interesujące. Ważna jest ona: „uzbrojona i niebezpiecz­ na superlaska" , „kultowa postać", „najpiękniejszy trójwy­ miarowy wytwór ludzkiej wyobraźni", „kobieta legenda", „ucieleśnienie marzeń wielu graczy na całym świecie" itp. To, co definiuje ją na pewno, to wygląd zewnętrzny oraz in­ ne cechy czysto fizyczne. Znów głos oddam jej entuzjastom: „Ach te kształty, ten sprężysty krok, ta zręczność... Rozma­ rzony przyglądałem się Larze pokonującej kolejnych wrogów i rozwiązującej zagadki..." (Secret Service 1/98) „Lara Croft jest postacią bardzo interesującą. Moja sympatia do niej wy­ nika z czysto samczych względów, bo przecież nieczęsto można obejrzeć ładną dziewczynę w obcisłym ubranku i z dwoma pistoletami w dłoniach. Często też (przynajmniej 2 �na początku) zamiast wgłębiać się w scenariusz i odkrywać coraz bardziej zapierające dech w piersiach scenerie, łapałem się na zwykłym podziwianiu tej zgrabnej osóbki. Coraz bar­ dziej podobał mi się sposób, w jaki się porusza, biega, skacze i przeżywa słodkim «ouch» kolejne zetknięcia ze ścianami. Jakby tego było mało, w animowanych sekwencjach łączą­ cych kolejne poziomy wyłażą na wierzch wszystkie, z jednej strony paskudne, z drugiej najbardziej pociągające facetów cechy jej kobiecego charakteru: zawziętość, determinacja, upór i mściwość. Tak. Lara ma własną osobowość. Chcąc czy nie chcąc faceci z CORE DESIGN stworzyli kultową po­ stać". (Secret Service 1/97) I jeszcze pozwolę sobie przyto­ czyć opinie miłośników spisane już po wyprodukowaniu Tomb Raider II: „Panna Croft przez ten czas prawie się nie zmieniła, jest ciągle śliczna, zgrabna, wysportowana i ma... WARKOCZYK. Do tego zaokrągliła się w niektórych «strategicznych» miejscach" (Gambler 2/98) „Lara Croft zmieni­ ła się trochę od czasu swojego debiutu. Dzięki przydzieleniu jej przez autorów kilku dodatkowych poligonów jej ciało je­ szcze bardziej zaokrągliło się w kilku przyjemnych dla mę­ skiego oka miejscach, dostała też nowy warkocz, który zgina­ jąc się na wszystkie strony przyciąga ciekawe oko. Lara, jak każda kobieta, lubi często zmieniać stroje - pływając w podmorskich głębinach, do jej ciała przylega piankowy, obcisły kostium czy też skórzana, lotnicza kurtka dająca cie­ pło pośród mroźnych gór niedostępnego Tybetu. W TR2 do­ pracowano też algorytm kolizji obiektów składających się na ciało naszej bohaterki, w wyniku czego na ekranach z gracją porusza się jedna z najładniejszych i najbardziej dopracowa­ nych kobiet, jakie kiedykolwiek zostały wygenerowane na komputerze". (Secret Service 12/97) Łowy, wojna plus płodność (oczywiście tu zahaczamy o czę­ sto podejmowany problem współczesnej seksualności, która w dużej mierze zatraciła swoje konotacje prokreacyjne na rzecz przede wszystkim estetyki - ta bowiem wydaje się być głównym celem różnych zabiegów podejmowanych wokół ciała, które staje się czystą zewnętrznością - nie chce nicze­ go wyrażać, ani też niczego ukrywać. Jest to jednak problem na osobną pracę, tu chciałam go tylko zasygnalizować.) Lara Croft jako współczesna amazonka, która zamiast obcinać so­ bie symbol kobiecości, wyolbrzymia i silikonem zabija jego naturalność (czy raczej jego potencjalną, imitowaną natural­ ność). I jeszcze dalej: uwypuklenie cech kobiecych (kształt) i cech w naszej kulturze typowo męskich (siła, niespotykana sprawność fizyczna, bezwzględność); atrybuty kobiece (pier­ si) i męskie (karabin) - boska androgynia; pełna samowystar­ czalność, która bohaterkę czyni tak atrakcyjną, a graczowi pozwala na symboliczną identyfikację z Doskonałością. Po­ przez udział w grze w pewien sposób utożsamiamy się z bo­ haterką, a jednocześnie jest ona ciągle kimś zewnętrznym w stosunku do nas. Z tego też może wynikać popularność La­ ry: jest perfekcyjna i doskonała, a zawiera przecież w sobie cząstkę nas samych. Jest zwierciadłem, w którym znajdujemy tę część siebie, o której istnieniu tylko podświadomie marzy­ liśmy. Wolałabym jednak w tym miejscu nie drążyć dalej te­ go tematu i zatrzymać się na prostej konstatacji, że oto mamy do czynienia z pewnym typem współczesnej bohaterki maso­ wej wyobraźni: dziewczęca, trochę egzotyczna uroda, bardzo duże plastikowe piersi, zgrabne i mocno umięśnione uda, nadludzka sprawność fizyczna - wynik gabinetów chirurgii plastycznej, siłowni i fitness klubów; pogranicze człowieka i maszyny . Konieczność istnienia w bohaterze pierwiastka pozaziemskiego współcześnie realizuje się poprzez technicz­ ne pochodzenie. Granica: ludzki - nieludzki staje się tożsama z granicą: biologiczny, naturalny (nie w prostej opozycji do kulturowy) - techniczny, zerojedynkowy. 3 Oczywiście wielbiciele Lary podkreślają także jej spryt, przebiegłość i mówią o swoistej inteligencji. Mało natomiast możemy powiedzieć o jej twarzy - ta pojawia się rzadko i jest bardzo schematyczna, niektórzy piszą nawet, że brzydka. Tomb Raider należy do gier tak zwanych 3D - Real Time Third Person Perspective. Tak, że obserwujemy akcję nie po- Jak na razie ujrzeliśmy postać, której pierwowzór na pew­ no znaleźć możemy w innych bohaterkach kultury masowej; na myśl przychodzi mi teraz superagentka Nikita, a przede wszystkim plastikowa Pamela Anderson z filmu „Żyleta" (notabene, jak wyczytałam na stronach internetowych, Lara jest dużo ładniejsza i mądrzejsza od Pam, a także od Spice Girls, które często przyrównuje się do wirtualnych bohate­ rek). „James Bond w spódnicy" - siła i spryt połączone z ogromnym pierwiastkiem seksualnym. Władza i siła oraz ciało i erotyzm - to połączenie w naszej kulturze dosyć zna­ ne. Idąc dalej można poszukać prawzoru w mitologii. Diana? 169 �T O M B R A I D E R 2 P I C T U R E S L a r a Crofl picture with flower backgrounds Another Lara Croft picture with flower backgrounds L a r a Croft holding a gun Lara Croft picture with 2 g u n s at hand L a r a Croft sitting L a r a Croft finng L a r a Croft posing L a r a Croft wearing different d r e s s Another picture of L a r a Croft sitting L a r a Croft sitting holding two g u n s L a r a Croft riding on a motorcycle Lara Croft holding candle (nice pick!) Tomb Raider C o v e r L a r a Croft holding the harpoon L a r a Croft poster (not that good) Sexy p o s e of L a r a C r o f t More sexier p o s e of Lara Croft L a r a Croft hiding b e h i n d a wall przez oczy bohatera gry, lecz zza jego pleców, jednocześnie pozwalając, by on sam znajdował się na pierwszym planie. „Kierujemy więc poczynaniami Lary obserwując jej kształt­ ny zadek. Potrafi ona bardzo wiele. Umie strzelać z dwóch pi­ stoletów, uzi i strzelby" (Secret Service 1/98). Już ta perspek­ tywa trzeciej osoby może nam trochę wyjaśnić, na czym po­ lega popularność panny Croft poza tym, że na przymiotach fi­ zycznych wyżej wymienianych. Lara bowiem jest jak atrak­ cyjna dziewczyna, która mija cię szybko na ulicy, odwracasz się za nią, ale widzisz ją już tylko z tyłu, ewentualnie z profi­ lu. To wzmaga twoje pożądanie i chęć zatrzymania nieznajo­ mej. Nasza bohaterka ten rodzaj spojrzenia i zaciekawienia w pewien sposób wywołuje. I każe w nim pozostać. Wprowa­ dza permanentny stan obejrzenia się za kobietą. Łączy tę niedokońcapoznawalność z niesamowitym ładunkiem seksual­ nym. I właśnie nie przemija, a zostaje, zatrzymuje wzrok na znacznie dłużej - przemijalność złapana na gorącym uczyn­ ku, atrakcyjność ulotności zastopowana w kadrze, paradoks współczesnej kultury. Są podobno gracze, którzy specjalnie różnymi sztuczka­ mi przytwierdzają Larę do ściany, aby móc z przodu przyj­ rzeć się jej wydatnym piersiom. Niektórym zdecydowanie nie wystarcza pozostanie w stanie niepewności i napięcia, więc podejmują poważniejsze kroki i... rozbierają bohaterkę. Pojawiły się już bowiem pirackie kopie gry, w których Lara występuje nago, w Internecie znaleźć można wiele jej aktów, a także kody, dzięki którym ponoć w samej grze można ją ro­ zebrać. Spotkałam się też z obrońcą cnoty tej dziewczyny, który na łamach internetowej grupy dyskusyjnej sprzeciwiał się takiemu traktowaniu jego sympatii. Ale to był wyjątek, może nawet żart. Tutaj trudno oddzielić świadomość absur­ du od jego nieuświadamianej realizacji. Większa część gra­ 170 czy niewątpliwie zdaje sobie sprawę z zabawowego charak­ teru gry i nie bierze serio jej składników, a cieszy ich możli­ wość jej współtworzenia, ale istnieje i część, która gdzieś może zatraca poczucie, że ma do czynienia ze światem zaba­ wy, reprezentacji bez odniesienia, rzeczywistością, gdzie nie istnieją nasze kategorie etyczne i moralne. Tutaj warto zadać sobie pytanie, co z naszego świata przenosimy do cyberprze­ strzeni, na ile dążymy do stworzenia analogonu, a na ile si­ mulacrum, na ile alternatywy, a na ile całkiem autonomicz­ nej sfery, która tylko posiada pewne elementy wzięte z rze­ czywistości. Zastanówmy się jeszcze przez chwilę nad tym rozbiera­ niem. Lara kusi, całe jej nie wypełnione cielesnością ani mięsnością, tylko w gruncie rzeczy narysowane, ciało krzyczy, że jest stworzone specjalnie dla mężczyzny. Ciało wyzbyte swo­ jego przepastnego i niewygodnego wnętrza określone jest tu­ taj jako czysta zewnętrzność, czysta, niczym nieskażona re­ prezentacja. Z jednej strony erotyczna siła obrazu jest w sta­ nie zawładnąć oglądającym, bowiem, jeśli wierzyć różnym współczesnym myślicielom, żyjemy w czasach, w których rzeczywistość częściej rozpoznajemy na podstawie obrazu fo­ tograficznego; rola jednostki sprowadzona została do odbio­ ru informacji już przetworzonych przez coraz inteligentniej­ sze techniki wizualnego kształtowania obrazu (Frydryczak 1996, 171). To obraz nas woła, on tutaj rządzi, on ma siłę nas zniewolić. Z drugiej strony jednak Lara nie tylko rządzi, ale i pozwala być rządzoną. Człowiek gracz może zrobić z tą wirtualną dziewczyną to, na co tylko ma ochotę i jakie posia­ da możliwości - ma nad nią nieograniczoną kontrolę - on po­ wołuje ją do życia poprzez włączenie gry (nie określam tu de­ finitywnie jej statusu ontologicznego, tylko patrzę z dosłowniejszego poziomu gracza, a ten ruch na rzecz jej istnienia po­ przez zadecydowanie o włączeniu danej gry wykonuje, jed­ nak bohaterka, o czym później, egzystuje w przestrzeni nie­ zależnej od jednostkowego użytkownika komputera), dalej zamknięcie, jest odpowiedzialny za jej życie, bez trudu może spowodować śmierć. Oczywiście to bzdura. Tu nie istnieją kategorie takie, jak życie i śmierć, gracz wcale nie bierze od­ powiedzialności za Larę - aczkolwiek może mu się tak wy­ dawać. Zmultiplikowana śmierć, a przez to zwielokrotnienie ciągle tego samego życia, neguje istnienie tu tych kategorii. Ten, co ma szczęście urodzić się postacią sceniczną, może kpić sobie nawet ze śmierci! Nie umrze już! Umiera człowiek, pisarz, narzędzie tworzenia i twór nie umiera (Pirandello 1960, 49). Poprzez nieustanną możliwość zmartwychwstawania La­ ra Croft i inne postaci z komputera otrzymują nieśmiertelność z definicji, tym samym zaprzeczając sensowności używania pojęcia życia i śmierci w stosunku do nich . Posiadają, jak ca­ ła cyberprzestrzeń niezwykły dar pojawiania się i znikania, są jedynie momentem na ekranie monitora: zupełność owego znikania jest nadzwyczajna. Po nas pozostaną przynajmniej zwłoki, po papierosie popiół, a po benzynie smród. Tutaj wszystko jest absolutnie klinicznie czyste. Całą substancją by­ ło zjawisko, nie ma nic za nim i po nim. Jest tylko przeciwień­ stwo bycia i niebycia. Ale i ono jest tylko chwilowe naciśnię­ cie klawisza - i to, co przed chwilą było zniszczone - jest zno­ wu natychmiast i bezczasowo (Welsch, 1998, 175). Jednak, o czym niżej, wykonujemy pewne ruchy, które mają zmienić ten stan i utrwalić wirtualnych bohaterów chociażby w pa­ mięci kultury. Gracz ma do Lary pełne prawo. W cyberprzestrzeni bo­ wiem zobaczyć coś znaczy tyle, co to posiadać. Więcej - po4 �siadać i mieć możliwość dopowiadać, a nawet nanosić zmia­ ny. Ale Lara jest tak samo moja, jak i kogoś innego. Wszy­ scy mamy do niej równe prawo. Tutaj panuje demokracja. Równouprawnienie w sieci jest niespotykane poza nią. Więc czy Lara może być kogoś, skoro jest wszystkich? Tak. Ponie­ waż działają tu zupełnie inne mechanizmy, nieprzekladalne na język psychologii stosunków międzyludzkich. Wirtualna bohaterka implikuje nowy rodzaj relacji: bez odpowiedzial­ ności, bez zazdrości, bez lęku. Oczywiście na poziomie sa­ mej gry może pojawić się zbytnie przejęcie bohaterką, kiedy wraz z nią walczy się o jej życie i misję. Ale po pierwsze jak takie przejęcie się pojawia, jest bardzo krótkie i zaraz wszystko wraca do normy. Po drugie - jest niezgodne z re­ gułami gry, która mówi: ty graczu jesteś tu panem, kiedy chcesz możesz mnie wyłączyć, kiedy chcesz włączyć; po­ zorna śmierć bohaterki nie jest nawet jej chwilowym znik­ nięciem, tylko brakiem dla ciebie punktu, który masz szansę zawsze jeszcze zdobyć. Szczególna więź emocjonalna z po­ stacią z gry to przejaw patologii, niedostosowania się i nie­ zrozumienia cyberprzestrzeni. Tu, jak wcześniej wspomnia­ łam, rządzą inne prawa, nie związane z naszą etyką, naszym rozróżnieniem prawdy i fałszu, naszym podziałem na ciało i duszę. Choć niewątpliwie wpływa na nasz stosunek do tych kategorii. Zatrzymajmy się przez chwilę na kartezjańskim duali­ zmie: Często można się spotkać ze stwierdzeniem, że wirtual­ na rzeczywistość przynosi wyzwolenie od dualizmu duszy i ciała. Zachodzi to podobno dzięki ominięciu procesu kodo­ wania informacji w systemie reprezentacji symbolicznej, co pozwała odbiorcy zrezygnować z procesu rozkodowania. Wil­ liam Bricken i inni nazywają to komunikacją postsymboliczną. Jest to moim zdaniem twierdzenie wątpliwe. Uważam, że kartezjański dualizm zostaje tu nawet wzmocniony, ponieważ ciało zastąpione jest wykreowanym przez umysł obrazem cia­ ła. Jasne jest więc, że wirtualna rzeczywistość to kontynuacja marzenia racjonalistów o bezcielesnym umyśle, co samo w sobie jest częścią długiej europejskiej tradycji negowania ciała (Penny 1996, 150). Nie wdając się w spór tutaj zapre­ zentowany, chciałabym zwrócić uwagę na oba stanowiska, moim zdaniem warte zastanowienia. Ta komunikacja postsymboliczna wydaje się być zgodna z Baudrillardowską tezą o zachodzeniu zmian i przekształceń w obrębie samej repre­ zentacji, czystego simulacrum. (1997) Jednocześnie wcale nie wyklucza to faktu, że mamy tu do czynienia z obrazem ciała, które właśnie jest tylko obrazem, bez signifie i bez fak­ tycznej cielesności. Jeżeli my, zasiadając do dialogu z cyber­ przestrzenią, porzucamy całkowicie swe ciała albo projektu­ jemy je na bohaterów gier, tym samym redukując je do same­ go obrazu, to faktycznie spełniamy marzenia o świecie czy­ stej inteligencji pozbawionej ułomności ciała, o której pisał już Francis Bacon (por. Welsch 1998). Więc, co z nagą Larą? Czy w ogóle, skoro jest de facto po­ zbawiona prawdziwego ciała, nieskażona biologicznością, może być naga? O ile nagość jest stanem pierwotnym, stanem czystej natury jeszcze nie odzianym w szaty kultury, o ile jest wstydem i odsłonięciem się, to oczywiście odpowiedź brzmi: nie. Jeśli jednak nagość jest pewnym wizerunkiem, obraz­ kiem narządów płciowych, czymś tylko wizualnym - to tak. Lara jest naga. Jest naga, bo do jej obrazka my dorzucamy wstyd, my go wypełniamy kontekstem kulturowym. Dorzu­ camy cielesność do obrazka, który powstał wskutek chęci odrzucenia tej cielesności? Czy jednak te dywagacje nie są dywagacjami, które spotkać mogły (i na pewno spotkały) Total Votes Cast So F a r : 7661 No. Votes Percentage: Actress: 2919 38% 935 12% 696 9% 4 Herself luwipulcr generated movicl 1062 13% 5. Vanessa Demouy 833 10% 1 Rhona Mitra • 2. Sandra Bullock Ш * 3 Elizabeth Hurley Д 1WKPi Тмш wszelkie obrazy, począwszy od malarskich przedstawień, kończąc na postaciach z komiksów (tu widać już większe podobieństwo do Lary)? Na różnicę między simulacrum a obrazem zwraca uwagę Baudrillard, którego tekstem posłu­ guję się, gdyż leży u podstaw tej sesji: Przedstawienie wycho­ dzi od zasady znaku i rzeczywistości (nawet jeśli ta ekwiwa­ lencja jest utopijna, jest to założenie podstawowe). Natomiast symulacja wychodzi od utopii zasady ekwiwalencji, wychodzi od radykalnej negacji znaku jako wartości, wychodzi od zna­ ku odzyskującego pełnię praw po śmierci wszelkiej referencji. Podczas gdy przedstawienie dąży do wchłonięcia symulacji uznawanej za przedstawienie fałszywe, symulacja traktuje cały grunt przedstawienia jako jedno wielkie simulacrum. i dalej ten artykuł (1997, 181) Żeby jednak przybliżyć odpowiedź na pytanie o popular­ ność Lary Croft, pozwolę sobie zacytować, już bez komenta­ rza, dłuższy fragment artykułu Hartmuta Bóhme: Jest to swoisty świat, zbudowany wyłącznie ze światła, świat pozba­ wiony cieni. To właśnie czyni cyberprzestrzeń tak atrakcyjną dla coraz większej liczby ludzi. Tym, którzy nie potrafią po­ radzić sobie z miałkością swojej skończonej, ograniczonej cielesnością tożsamości, cyberprzestrzeń oferuje sferę rady­ kalnej izolacji. Jest ona zdominowana przez dwa mity: odwrócony mit Anteusza i mit Proteusza. Anteusz był gigantem, synem Gai, którego Herakles nie mógł zwyciężyć tak długo, jak długo An­ teusz dotykał ziemi, która dostarczała mu zapasu nowych sił. Herakles podniósł więc Anteusza do góry, pozbawiając go tym samym życiodajnego kontaktu z Gają. Cyberprzestrzeń funkcjonuje w odwrotny sposób: jak długo odcięty jest kon­ takt ze światem ziemskim, tak długo można czuć się gigantem świata wirtualnego. Nie tylko Anteuszem, ale i Proteuszem, 171 �owym mitycznym artystą przemian, wolnym od przywiązania do własnego ciała, imienia, tożsamości i pici. Za każdym ra­ zem przyjmować figurą nowej tożsamości i kierować wirtual­ ną samoreprezentację, którym proteuszowym geniuszem sta­ ramy się zostać. Przestrzeń wirtualna może być też sferą czystego Erosa, strefą wolną od AIDS. Staje się coraz bardziej oczywiste, że podbój świata zmysłowego jest głównym celem eksperymen­ tatorów cyberprzestrzeni i artystów wykorzystujących prze­ strzeń wirtualną. Cyberprzestrzeń umożliwia nie tylko widze­ nie i słyszenie, lecz przede wszystkim odczuwanie. Chodzi 0 uwolnienie fundamentalnych energii popędowych człowie­ ka - erotyki - z ograniczeń materialnej, cielesnej obecności bez utraty zmysłowej intensywności. (...) Cyberprzestrzeń umożliwia pokazanie mikrokosmosu w infokosmosie. To wła­ śnie stanowi największą pokusę dla wszelkiej maści hakerów, cyberpunków, anarchistów, artystów, marzycieli i erotoma­ nów, dla których cyberprzestrzeń jest medium nieograniczo­ nego narcyzmu i wspaniałego samopoczucia. Dostęp do da­ nych zaspokaja przemożną żądzę bezcielesnej mobilności, bezgranicznej odwracalności i zmysłowo intensywnej recep­ cji. (1996, s. 220, 221) Nie twierdząc, że jakkolwiek wyjaśniłam popularność Lary, chciałabym się zastanowić nad relacją między świa­ tem fikcyjnym, jakim niewątpliwie jest gra i miejsce jej re­ alizacji, a światem rzeczywistym. Wchodząc do „lasu fik­ cji", czy to będzie dzieło literackie, czy film, czy gra kom­ puterowa, zawieszamy nasze osądy prawdy i fałszu opiera­ jące się na znajomości faktów ze świata rzeczywistego 1 poddajemy się autonomicznej prawdzie tekstu, ze świado­ mością, że autor (rzeczywisty, modelowy czy też wirtualny) opowiada rzeczy stworzone w jego wyobraźni, nie mamy podstaw do twierdzenia, że kłamie. Jednocześnie czytelnik (tekstów kultury) zarówno do filmów, jak i książek, wnosi swoją własną wiedzę o świecie rzeczywistym. Kiedy wcho­ dzimy do lasu fikcji, powinniśmy być gotowi do podpisania z autorem zgody na fikcyjność. Jesteśmy gotowi przyjąć, że, powiedzmy, wilki mówią ludzkim głosem; ale gdy Czerwony Kapturek zostaje pożarty przez wilka, wiemy, że dziewczyn­ ka nie żyje (...) Jest też rzeczą całkiem naturalną, że Czer­ wony Kapturek zachowuje się jak mala dziewczynka, a jej Mama jak osoba dorosła, troskliwa i odpowiedzialna. Dla­ czego? Dlatego, że tak właśnie dzieje się w świecie naszych doświadczeń, w świecie, który dla naszych potrzeb, bez większych ontologicznych zobowiązań, nazwiemy świa­ tem rzeczywistym. To, o czym mówię, może wydawać się oczywiste. Tak jed­ nak nie jest, jeśli będziemy trzymać się naszego dogmatu o za­ wieszeniu niewiary. Okaże się bowiem, że kiedy czytamy dzie­ ło fikcji, zawieszamy nasza niewiarę jedynie w niektórych kwestiach. (Eco 1995, 86-87) W zależności od rodzaju, gatunku i treści dzieła fikcyjne­ go, wnosimy w jego świat mniej lub więcej prawd i doświad­ czeń, których nabraliśmy w świecie rzeczywistym. Zastana­ wiam się, czy w przypadku Lary Croft nie jest całkiem ina­ czej. Czy ten świat nie jest na tyle autonomiczny i rządzi się tak całkiem innymi prawami, że nie powinno być w zasadzie mowy o żadnej presupozycji. To, że się przewróciła, nie zna­ czy, że ją zabolało. To, że biega w krótkich spodenkach po ośnieżonych Himalajach, nie znaczy, że jest jej zimno. W końcu to, że została zabita, nie znaczy, że jej więcej nie uj­ rzymy, itd. Owszem gry są często robione na bazie ludzkich 172 doświadczeń, opowiadają historie, w których człowiek gra główną rolę, ale świat rzeczywisty ze swoimi prawami wcho­ dzi tam o tyle, o ile jest bezpośrednio zapisany. Dalej opera­ cje zachodzą w obrębie autonomicznym gry. Podobnie, jak postacie z książek (np. Wokulski ze swoim domem na Starówce), z filmów (czy James Bond istniał na­ prawdę?) mogą wyjść ze swego świata do nas, tak też z ko­ miksów (ileż młodych ludzi wcielało się już w Batmana?) i tak jest z Larą. Okazało się, że panna Croft ma niezwykłe zdolności transcendowania i wpływania na zwykłych ludzi. Zanim o tym opowiem więcej, chciałabym się jeszcze przez chwilę zatrzymać na relacji między grą komputerową a inny­ mi fikcyjnymi tekstami. Wydaje się to problem bardzo istot­ ny, może się bowiem okazać, że gra wraz ze swoją wirtualną przestrzenią nie jest niczym innym, jak kolejnym światem zmyślonym, światem - zabawą, światem nie na poważnie, iluzją, odautorską kreacją. Gdzie szukać specyfiki cyberprze­ strzeni? Idąc w czerwcu na wycieczkę śladami Leopolda Blooma czy szukając domu, w którym mieszkał Sherlock Hol­ mes, przywołujemy przestrzeń tamtych światów, gdyż jest ona niezwykle ciekawa, bogata i dla nas w rzeczywistości niedostępna. Wchodzimy tam, gdyż tu nam czegoś brakuje. Poprzez powieszenie tablicy z napisem: „tu mieszkał Stani­ sław Wokulski", poprzez założenie kostiumu Supermana podczas karnawału chociaż symbolicznie uczestniczymy w tamtej (atrakcyjniejszej?) sferze. Nawet przebierając się za Batmana wielbimy nie tylko jego osobę, ale także wszystko, co się z nią wiąże (mitologię, tajemniczą przestrzeń itp.). W przypadku Lary chodzi wyłącznie o nią samą i jej przy­ mioty. Cyberprzestrzeń czeka na nasze uzupełnienia. Ale przecież nie trudno wyobrazić sobie fanów Dooma czy in­ nych kultowych (co by to słowo nie znaczyło) gier, którzy w sposób bliski miłośnikom bohaterów książek i seriali prze­ nosiliby tamtą rzeczywistość do swojej przestrzeni. Więc chyba nie tędy droga. Brak jednak Larze naddatku, którym obdarowujemy postacie książkowe, dzięki, któremu stają się ludźmi; brak także ciała, które posiadają aktorki, a mimo wszystko istnieje i spełnia swoją rolę. Wydaje mi się, że Lara funkcjonuje w trzech płaszczy­ znach: autonomicznym, w pewien sposób zamkniętym i już zadanym świecie samej gry; w całej cyberprzestrzeni otwartej i czekającej na nasze uzupełnienia i w świecie real­ nym, który w tym przypadku jest nie do rozróżnienia od świata mediów, przez co bardzo blisko mu do cyberprzestrze­ ni, a może nawet jest jej przedłużeniem. Pierwszy poziom wydaje się być najbardziej zbliżony do książki czy filmu. Je­ śli chodzi o drugi - tu trudno znaleźć analogie (świat słowa drukowanego? Świat stworzony przez język filmu? Chyba nie.) Lara Croft w bardzo ciekawy sposób egzystuje w cyber­ przestrzeni. Wydaje się tam o niej gazetę (Croft Times), dys­ kutuje o niej w internetowych kawiarenkach - chatlistach, za­ stanawia się, jaki prezent należy jej dać na urodziny, rozbie­ ra, tworzy galerie jej poświęcone, sprzedaje plakaty, pisze o niej książki itp. Na przykład weszłam na taką stronę w.w.w., gdzie można było obejrzeć Larę skutą łańcuchami. Autorzy galerii podkreślają, że strach w oczach Lary, który widzimy, jest pozorny. Nie strach bowiem jest jej przeznaczeniem, a ona dzięki tego typu praktykom sadomasochistycznym osiąga stan ekstazy, stan nowych wrażeń ponadzmysłowych, dotyka absolutu. Tutaj także broni się biedną dziewczynę przed niedobrymi paparazzi, którzy robią jej zdjęcia nago (bardzo liczne w Internecie nude galleries) i wyraża nadzie­ ję, że dzielna Lara policzy się z tymi niegodziwcami. Róż- �nych stron, często wykluczających się, o tej bohaterce jest mnóstwo. W tym miejscu zarysowuje nam się różnica między cyber­ przestrzenią, a przestrzenią np. książek. My tworzymy świat Lary, powodujemy, że zaczyna ona istnieć, wszyscy w równy sposób jesteśmy autorami. Tworzymy ten świat nie tyle przez czytanie (jak w przypadku dzieła otwartego książki, które przewyższa nasze możliwości i nami jakoś tam rządzi) lecz przez pisanie, dopowiadanie. Naszą rzeczywistość przenosi­ my do komputera, aby tchnąć w niego życie. Mamy lalkę Barbie i dokupujemy jej Kena, dziecko, konia, willę z base­ nem, szyjemy ubranka - od początku tworzymy jej świat na potencjalne podobieństwo naszego. W przypadku kreowania świata w cyberprzestrzeni zachowujemy się jeszcze bardziej wybiórczo i niekonsekwentnie niż w przypadku lalek, a do te­ go zbiorowo dokładamy nawet całkiem absurdalne klocuszki. A jak Lara wstępuje na naszą całkiem realną (mam nadzieję) ziemię? Dzięki specom od reklamy i marketingu, dzięki popularności i swoim przymiotom, a może jeszcze dzięki różnym innym rzeczom, komputerowa dziewczyna przekroczyła granicę swojego świata i z powodzeniem zaist­ niała wśród zwykłych ludzi. Na początku wystąpiła jako gwiazda tournee zespołu U2. Na wielkim telebimie pokazy­ wano, jak biega z uzi i spaceruje pod rękę z Bono (wokalista). Pojawiła się także na okładce miesięcznika „The Face", po­ zowała w strojach od świętej pamięci Versace. Ponieważ pewnych rzeczy nie da się przeskoczyć (jeszcze?), a może nie ma takiej potrzeby, Lara, która może być postrzegana jako czysta idea, reprezentacja bez odniesienia, a tylko potencjal­ ne istnienie, dostaje, a raczej w y p o ż y c z a s o b i e od re­ alnych dziewczyn c i a ł o . Najpierw za sprawą swoich pomy­ słodawców i sponsorów zadomowiła się w ciele Rhony Mitry - angielskiej 21-letniej aktorki słynnej przede wszystkim z operacji powiększania biustu. Mówi się o niej, ze jest offi­ cial real life Lara Croft i jako ta nagrała już singiel, a także podobno ma (miała?) swój program w tv. Okazuje się jednak, że inne dziewczyny też mają wielką ochotę użyczyć ciała swojej bohaterce (nie tyle się w nią wcielić, ale właśnie po­ zwolić, by ona wcieliła się w nie). Zakładają stroje polane si­ likonem, odpowiednio się malują i prezentują z bronią i no­ żami w rękach. Spierają się także, która z nich ma zagrać ro­ lę Lary w powstającym na podstawie jej przygód filmie. M i ­ łośnicy Lary mogą głosować i na internetowych stronach wy­ bierać najlepszą kandydatkę na to stanowisko. Są wśród po­ tencjalnych odtwórczyń roli: modelki, znane aktorki, jest też „real" Lara. No właśnie, czy te wcielenia Lary nie zaprzeczają moim wcześniejszym dywagacjom o bezcielesnej samowystarczal­ ności, autonomiczności Lary, o nieodwoływaniu się jej do prawdziwego człowieka? Lara Bez Ciała wydaje się perfek­ cyjna, doskonała, nieskażona. Jesteśmy tak blisko marzenia, kiedy nagle rezygnujemy z niego na rzecz dotknięcia. Wygry­ wa ono z przymiotami, które wyniosły Larę tak wysoko. Na razie do uznania czyjejś egzystencji potrzebujemy, by posia­ dała ona mięsność, nawet jeśli jest to tylko reprezentacja do­ skonalszego simulacrum. To, że na podstawie losów fikcyjnej (o ile to jest odpo­ wiednie słowo) postaci tworzy się film, nie jest nowością. Przykładem może być znowu Batman czy Superman, którzy zostali wzięci wprost z komiksów, no i oczywiście mogą być też wszelkie postaci z książek, na podstawie których losów powstały filmy. We wszelki możliwy sposób chce się uwiecznić swojego bohatera. Lara będzie miała nie tylko swój film, bo także już powstały o niej opowiadania, książ­ ki, komiksy. Wirtualna superdziewczyna, w prosty sposób wymazywalna, zniszczalna, pozostawia swój ślad w nie­ skończenie wielu miejscach. Nieśmiertelność (pojęcie stoso­ wane do życia i czasu rzeczywistego) mają jej przynieść tak­ że lalki typu GJJ czy Barbie tworzone na jej podobieństwo, płyta z jej muzyką, liczne plakaty i prasowanki na koszul­ kach. Może Lara jako pewna idea, model marzeń, oczekiwań i stereotypów w różny sposób zyskuje swoją rzeczywistą obecność. Ponieważ tak naprawdę istnieje tylko jako idea czy obraz, reprezentacja, dlatego bez problemu można ją w tak różny sposób, a każdy równouprawniony, sprowadzać do materialnego wymiaru. Tworzyć reprezentację dla repre­ zentacji? Czy jednak nie wchodzę na stare tory prowadzące do pytania o status ontologiczny postaci ze światów wtór­ nych, stworzonych przez człowieka? Pan od marketingu z firmy Eidos podkreśla, że Rhona Mitra i jej koleżanki nie udają Lary, lecz są Larą, w którą tchnięto ducha. Nie chcę przez to powiedzieć, że jest ona potężna, wszechmocna. Nie, na dodatek pewno szybko o niej wszyscy zapomnimy, ale jest w jakimś stopniu symptomatyczna. Czy dziewczyny marzące o staniu się Larą i użyczające jej ciała przekraczają granicę światów? Chyba nie, choć tkwi w tym przemożne marzenie o doskonałości, przekroczeniu własnej kondycji, miejsca, w którym nie można już mówić o opozycji między naturą a kulturą i stania się czymś więcej czy czymś inaczej. I wróćmy na chwilę do wątku wcześniej już zasygnalizowanego: Poddajemy się wizji zbliżających się czasów, gdy ciała i maszyny wymienią między sobą najdosko­ nalsze elementy i najatrakcyjniejsze formy i godzą się w eks­ tazie zjednoczenia przybrać kusząco ponętne kształty (...) Istotną rolę w ostatecznej akceptacji cyborga odegra (i pew­ nie już teraz odgrywa) zasada estetycznego kanonu perfekcyj­ nego piękna. (Franus 1995, 184). Między innymi poprzez bo­ dy building, operacje plastyczne i genetyczne przekształce­ nia, człowiek realizuje marzenie o scaleniu się z technologią, o możliwości przekształcenia ciała w twór do końca ogarnialny i podlegający kontroli, zerojedynkowy - doskonałość na miarę naszej o niej wyobrażalności. Lara, o której coraz mniej się słyszy, nie jest zapewne bo­ haterką na miarę Batmana czy Sherlocka Holmesa, którzy na stałe zadomowili się w naszej kulturze. Ale rozpoczyna ona serię nowych postaci obdarzanych szczególną estymą. W Eu­ ropie jeszcze zjawisko wirtualnych idoli nie jest tak rozpo­ wszechnione, jak to ma miejsce w Japonii. Tamtejsze gwia­ zdy (wyglądające i poruszające się jak ludzie) mają swoje programy telewizyjne i radiowe, występują w reklamach, udzielają wywiadów, koncertują i zapełniają pierwsze miej­ sca muzycznych list przebojów. Osiągają to bez odwołania się do cielesności ziemskich dziewczyn - od początku do końca generowane są przez komputery. Japońscy technolo­ dzy dążą do stworzenia takiej przestrzeni telewizyjnej, w której nie będzie potrzebny aktor - człowiek, w której nie będzie miejsca na braki i pomyłki. Będzie tylko perfekcyjna zerojedynkowość. (por. Secret Service 2/98) jednocześnie w tej chwili zauważamy proces, który prowadzi do akcepta­ cji wirtualnych bohaterów. Otóż prawdziwi (?) piosenkarze zbliżają się coraz bardziej do kondycji cyborgów. Czy ktokol­ wiek jeszcze widzi to, że Michel Jackson lub dziewczyny z zespołu Spice Girls to ludzie stworzeni przez matkę naturę? Zapewne już niedługo nie będziemy wiedzieli albo nie będzie nam to robiło różnicy, który z naszych idoli miał matkę, a który programistę. 5 173 �Na koniec chciałabym przytoczyć żartobliwy, ale przeja­ wiający bardzo ciekawą intuicję, felieton z gazety kompute­ rowej Secret Service, który był dla mnie inspiracją do zainte­ resowania się Larą i o niej opowiedzenia. Czy Lara Croft jest chora? Lara Croft, kobieta legenda, ucieleśnienie marzeń wielu graczy na całym świecie. Ach, te kształty, ten sprężysty krok, ta zręczność... Rozmarzony przyglądałem się Larze pokonu­ jącej kolejnych wrogów i rozwiązującej zagadki, kiedy złapa­ łem się na myśli, że cos tutaj jest niezbyt w porządku. Hm, ale co? Nagle uświadomiłem sobie straszną prawdę! Nasza ko­ chana Lara jest poważnie chora!!! Tak, tak, to prawda, jej szefowie zapewne chcą to ukryć, ale my wierni miłośnicy nie damy sobie wciskać kitu! Zapytacie się, dlaczego tak sądzę? Oto fakty potwierdzające moją teorię. Spójrzcie jak Lara cho­ dzi. Rozumiem, że w takich butach nie można wykonywać ca­ łego zakresu ruchów w stawie skokowym, ale ona prawie nie ma w tym stawie żadnej ruchomości. To dlatego tak dziwnie się odwraca. (...) Lara ma zbyt duże wygięcie kręgosłupa w odcinku, jakby to ładnie nazwać, lędźwiowym, czyli tam, gdzie już prawie kończą się plecy. Mój przyjaciel z medycyny określił to jednym zdaniem: Ale ma babka hiperlordozę lę­ dźwiową. Nic nie pomogły tłumaczenia, że to przecież Lara, Że to ideał. Wytknął jej jeszcze jeden defekt. Stwierdził bo­ wiem, że moja idolka wcale prawie nie zgina odcinka lę­ dźwiowego kręgosłupa. Z kolanami u Lary też nie było najle­ piej. Musiałem przyznać rację mojemu przyjacielowi, który upierał się, że mogą być to pierwsze objawy choroby zwyro­ dnieniowej stawów. Nic dziwnego, Lara tak dużo skacze ze znacznych wysokości, że zapewne urazy spowodowały taki stan. Na pewno nie robią jej też dobrze liczne kąpiele w zim­ nej wodzie. - Zaraz, zaraz - zapytał mój uczony przyjaciel - niech Lara zanurkuje jeszcze raz (...) Okazało się, że Lara ma tak­ że kłopoty z płucami. (...) Mój kumpel zawyrokował, że Lara ma zapewne małą pojemność życiową płuc. Potem musiałem mu tłumaczyć, że ona na pewno nie pali papierosów i że to nie one wywołały zaburzenia oddychania. Wtedy do pokoju zajrzała moja siostra. - Zobacz, Lara - powiedziałem dumnie wypinając pierś. Mogłem jej tego nie pokazywać, bo za chwilę dowiedziałem się (...), że Lara ma zbyt wysokie czoło i dlatego nie powinna nosić takiej fryzury. Potem musiałem wysłuchać opowiadania o tym, jak to moja siostra miała w trzeciej klasie podstawów­ ki taki długi warkocz i nawet nie mogła spokojnie biec do au­ tobusu, bo jej to przeszkadzało. Biedna Lara, to musi być fak­ tycznie piekielnie niewygodne. Poza tym taki długi warkocz nieźle nasiąka wodą i potem jest dosyć ciężki. (...) Lara ma zbyt szeroki rozstaw oczu i powinna malować je w inny spo­ sób. Także usta Lary okazały się zbyt wydatne i zawyrokowa­ no, że nie powinna używać takiej szminki, tylko coś bardziej subtelnego. Tego dnia przeżyłem szok (...) Bo nie mogę zrozumieć, że ona sama, moja inteligentna Lara, zgodziła się nosić taki cię­ żar na plecach. Tak, niech ci, którzy jej to zrobili, sami pono­ szą perukę z długim warkoczem. To wszystko sprawiło, że w tej chwili dręczy mnie tylko jedno pytanie. Czy stan zdro­ wia pozwoli Larze Croft na wystąpienia w TOMB RAIDER 3? (Hard Thinking Man 1998, 100) 1 cji cyborga, negowanie własnej biologiczności, postrzeganie ciała ludz­ kiego jako maszyny o płynnej tożsamości, możliwej do przekształceń (fit­ ness cluby, chirurgia plastyczna itp. - por. Baudrillard 1994), może być interpretowane właśnie jako marzenie o wyrwaniu się z naturalnej ciele­ sności i przejście na stronę doskonalszej maszyny. Wówczas możemy za­ stanowić się, czy Lara nie jest postrzegana jako bohater poprzez brak tej cielesności i nie wiąże się to z urzeczywistnieniem marzenia, czy nie jest zwierciadłem, w którym odbijają się ludzkie dążenia i pragnienia. 2 ..Artificial", sztuczna natura to swego rodzaju symbol buntu prze­ ciw przemijaniu, przeciw śmierci, jako czegoś od nas niezależnego. Tu została stworzona osoba na podobieństwo nasze, a przy tym nie podlega prawom, których nie możemy pokonać. Nie twierdzę, że zastąpi bardziej tradycyjną telewizję. Roland Barthes wyróżnia trzy strategie czytania dzieła literackiego: strategię czytelnika, który wchodzi w intymny kontakt z tekstem, rozko­ szuje się nim i przeżywa go, a tym samym utożsamia się z nim i traci dy­ stans; strategię zdystansowanego krytyka, który przekłada język tekstu literackiego na język krytycznej interpretacji; strategię teoretyka literatu­ ry zajmującego się warunkami możliwości istnienia znaczenia, a nie nim samym - poszukuje struktury pod samym tekstem. Czy pośród tych trzech czytelników jest miejsce dla antropologa czytającego kulturę? Cytaty pochodzą z gazet komputerowych: „Secret Service", „Gambler", „CD Action" oraz z różnych stron internetowych. Tutaj pojawia się ciekawy problem, na tyle szeroki, że pozwolę so­ bie w tym miejscu tylko go zasygnalizować: cyborg w kulturze współcze­ snej. Na ile pewne zabiegi wokół ciała mają być zbliżeniem się do kondy­ 3 4 5 BIBLIOGRAFIA: Baudrillard, Jean 1994 Plastic Surgery for the Other, za: . 1997 Precesja simulacrów (w:) Postmodernizm. Antologia tekstów, red. R. Nycz, tłum. T. Komendant, Kraków Bóhme, Hartmut 1995 Teologia teleobecności. tłum.: A. Ubertowska, (w:) „Magazyn Sztuki", nr 10(2796) Eco, Umberto 1994 Dzieło otwarte, tłum. J. Gałuszka, Warszawa 1995 Sześć przechadzek po lesie fikcji, tłum. J. Jamiewicz, Kraków Frydryczak, Beata 1995 Fotoplastykon: ponowoczesna strategia fotoobrazu (w:) „Maga­ zyn Sztuki", nr 11 (3/96) Penny, Simon 1996 2 tysiąclecia rzeczywistości wirtualnej, tłum. J. Węgrodzka, (w:) „Magazyn Sztuki", nr 9 (1/96) 174 Pirandello, Luigi 1960 Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora (w:) Dramaty, Warszawa Welsch, Wolfgang 1998 Sztuczne raje? Rozważania o świecie mediów elektronicznych i o innych światach (w:) Problemy ponowoczesnej pluralizacji kultury. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha, red. A. Zeidler-Janiszewska, Poznań Secret Service, Gambler i CD Action: wszystkie numery od początku ro­ ku 1996 do polowy 1998 oraz: wszystkie strony internetowe poświęcone Larze Croft i grze Tomb Raider wyszukane za pomocą przeglądarek Yahoo, Alta Vista i Wirtualna Polska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5179e66a3fd0a640f8fb71e88bae1b70.pdf 132d54b7501de1fc86caf22eff6b0771 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2797 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2605 Title A name given to the resource His Master's Voice ? O muzyce u Steinera / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.23-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text His Master's Voice ? O muzyce u Steinera Dariusz Czaja 1. Rzeczywista obecność muzyki „Tylko na terenie muzyki nie jesteśmy jeszcze ludźmi o naukowo-historycznym nastawieniu, żyjemy jeszcze przy Palestrinie: dowód na to. że tu rzeczywiście jeste­ śmy ż y w i " . Friedrich Nietzsche, Fragmenty 1869-1875 Mylą się, moim zdaniem, ci, którzy sądzą, że nieskrywana prowokacyjność, bluźnierczość wobec dominujących obecnie nurtów intelektualnych, ba: profetyczna wywrotowość Rze­ czywistych obecności mieści się tylko i wyłącznie w kilku za­ sadniczych i wyłożonych przez Steinera expressis verbis te­ zach i stwierdzeniach rozwijających myśl przewodnią książ­ ki („pragniemy odejść od bezpośredniego spotkania z 'rze­ czywistą obecnością'"); słowem, w tym, co - ujmując najo­ gólniej - mówi on o nędznej kondycji współczesnej humani­ styki i szansach przezwyciężenia tego stanu rzeczy. Nie jest przecież tak, by nikt z nas wcześniej nie zauważył, bądź też boleśnie na sobie nie doświadczył grozy albo groteski (w za­ leżności od punktu widzenia) lawinowego przyrostu drugo­ rzędnych tekstów o innych tekstach, formowania się na na­ szych oczach, a i przy naszej nieraz pomocy, humanistycznej krainy wtórności i lustrzanych odbić, poza którymi nie widać już rzeczywistości; nie jest też tak, by dopiero Steiner podjął frontalną polemikę (bez względu na to, w jakim stopniu za­ sadną) z wierzeniami i praktyką dekonstrukcjonistów, by nikt dotąd nie zastanawiał się nad możliwością negatywnych kon­ sekwencji dekonstruktywistycznej lektury; nie jest też chyba tak, by dopiero Steiner, przywracając blask zaśniedziałemu refrenowi: Zu den Sachen selbst, uświadomił nam koniecz­ ność i owocność żywego spotkania z dziełem i błyskotliwie (bo inaczej nie umie) uzasadnił wyższość postawy kontemplatywnej nad chorym i doprowadzonym do granic bólu po­ znawczym i kulturowym aktywizmem. W stwierdzeniu, że diagnoza chorób współczesności nie jest tym, co u Steinera najbardziej rewolucyjne, nie idzie mi też, naturalnie, o to, że przekład polski spóźniony jest w sto­ sunku do oryginału o lat osiem i że tezy Steinera zdążyły się już uleżeć. Jego książka, tak niedzisiejsza, tak wyraźnie i ostentacyjnie nieomal demode, na swój sposób wciąż draż­ ni, a przynajmniej niepokoi i intryguje. W dalszym ciągu, choć krytyczne ostrze nieco może stępiało, ma w sobie moc budzenia z myślowego letargu, zaprasza, czy lepiej: wzywa (o ile nie: stawia wręcz pod ścianą) do przemyślenia najzu­ pełniej elementarnych kwestii dotyczących nie tylko, by tak rzec, fizyki kultury, a więc tego, co jest chlebem powszednim humanistyki, ale także jej metafizyki, duchowego wymiaru dzieła sztuki. I w tym jej, nie rozmijająca się z czasem obe­ cnym i nie stygnąca wciąż, siła. Mówiąc o wywrotowym charakterze książki miałem na myśli przede wszystkim liczne, rozsiane w różnych miej­ scach steinerowskiej narracji: zdania, frazy, aforyzmy, stwier­ dzenia, opinie, przekonania, domniemania, napomknienia, aluzje, cytaty, kryptocytaty, pytania, wątpliwości, przeczucia i wyznania, które za przedmiot mają muzykę. Nie chodzi, rzecz jasna, o to, że Steiner rzuca od czasu do czasu efektow­ ne i stąd, zwracające uwagę, myśli na temat muzyki, że chwa­ li się, rzeczywiście niezwyczajną, jak na kogoś, kto nie zaj­ muje się profesjonalnie tą dziedziną, muzykologiczną erudy­ cją. Rzecz w tym, że nie są to poglądy luźno winkrustowane w tekst na zasadzie kompozycyjnego przerywnika, przeciw­ nie: Rzeczywiste obecności muzyką oddychają, całe są muzy­ ką przeniknięte. Wszędzie tam, gdzie mowa o muzyce, eks­ presyjna i tak proza Steinera, pulsuje jeszcze bardziej, roz­ ognia się i żarzy. Nie ma wątpliwości: to w tych właśnie miej­ scach ukryty jest dynamit. Muzyka, twierdzę, jest nie tylko zaskakującym punktem wyjścia tych rozważań, ale, kto wie, czy nie jeszcze bardziej nieoczekiwanym punktem dojścia. Przesadzam? Dowód, czarno na białym, jest już na stronie dziewiątej: „Wierzę, że muzyka jest niezmiernie ważna dla zrozumienia tego, czym jest człowiek, oraz tego, co oznacza ludzkie doświadczenie metafizyczne lub odrzucenie tego doświadczenia. Nasza zdolność komponowania i reagowania na formę i sens mu­ zyczny odwołuje się bezpośrednio do tajemnicy kondycji ludzkiej. Pytanie 'czym jest muzyka?' może być jednym ze sposobów na zadanie pytania 'czym jest człowiek?'" Czy nie jest wywrotowa i jawnie prowokacyjna, ta stanowcza dekla­ racja „konfesyjnej" przynależności? Czy rzeczywiście, zasu­ gerowana tu z taką prostotą, tak otwarcie i całkowicie serio wymienność, równoważność wspomnianych pytań, nie sprzeciwia się - wyjąwszy nielicznych - najbardziej po­ wszechnym i dominującym dzisiaj tezom antropologii filozo­ ficznej? Czy nie jest jakimś gwałtem na zdrowym rozsądku, nie wytrąca ratio z uporządkowanych mniemań na swój te­ mat? Czy nie wprowadza do oswojonych już gatunkowych określeń (homo sapiens, homo faber itp) parametru jakby z zupełnie innego porządku i to wyraźnie nie d propos: bo ni­ by dlaczego, zorganizowana melodycznie, rytmicznie i har­ monicznie sekwencja dźwięków miałaby być kluczem do za­ gadki człowieka, dlaczego sztuka kontrapunktu raczej a nie umiejętność konstruowania siekierki? 1 Czy zresztą już sama intensywna obecność muzyki w tej opowieści, która - przypomnijmy - o przygodach słowa w dużej mierze traktuje, muzyki pojawiającej się tu w wielu rejestrach, w różnych planach i odniesieniach, nie jest sygna­ łem o pójściu jawnie pod prąd branżowych przyzwyczajeń? Bo zważmy: oto filolog, miłośnik logosu, a więc ten, który podąża za słowem, który słowu z czułością przygląda się, w swoich próbach opisania i zrozumienia nie prostych prze­ cież relacji między słowem i światem, nieustannie do muzy­ ki sięga, na muzykę się powołuje, muzykę czyni ośrodkiem 23 �cc AD Zł Pi ON Mich; R Pawe T Dariu h *** Miro С Heid 1 Phili 3 J A Alei *** Toir Osk Bor T i (c< Wii Robert Fludd, The Temple of Music Da Wi ** Jai Je; Ja Hi В В s swoich rozważań. Przesada? Dowód obecny jest na kolejnych stronach: „Sednem tego eseju jest pytanie, czy można powie­ dzieć (lub napisać) cokolwiek znaczącego na temat muzyki"[RO,19]. Dwumian „słowo - świat", jak gdyby sam w so­ bie nie dość tajemniczy, zostaje uzupełniony o element je­ szcze bardziej w swej naturze niepochwytny i niezgłębialny: muzykę. Po trajektoriach wyznaczonych przez wierzchołki tego trójkąta będą się toczyć rozważania Steinera. Widać przy tym wyraźnie, że pytanie o to, czym jest muzyka, jak istnie­ je, jaką prawdę o sobie i o nas odsłania, nie jest dla niego py­ taniem lokalnym, do rozwiązania na przykład przez muzyko­ logów. Stawia on sprawę na ostrzu noża: pytanie o status ontologiczny muzyki, o jej sens, o to, jak ona znaczy jest py­ taniem dla humanisty fundamentalnym. To pytanie pytań. Rozważania Steinera, choć tak dzisiaj osobne i osobliwe, nie pojawiają się przecież w intelektualnej próżni. Zanim przyjrzymy się bliżej kilku kontekstom myślowym, w które intencjonalnie wchodzi jego filozofia muzyki (ale też i takim, w które wplątuje się bezwiednie), krótkie przypomnienie. Pra-sformułowanie steinerowskiego pojmowania muzyki obecne jest już w jednym z rozdziałów W zamku Sinobrode­ go, książki opublikowanej prawie dwadzieścia lat przed Rze­ czywistymi obecnościami. Tutaj, w wykładach zawierających - jak głosi podtytuł - „kilka uwag w kwestii przedefilowa­ nia kultury", do głosu dochodzi przede wszystkim nuta kry­ tyczna. Steiner konstatuje pojawienie się w kulturze współ­ czesnej zjawiska bez precedensu: nowej sfery dźwięku o za­ 24 sięgu globalnym: „Trio walące we mnie przez ścianę w zimo­ wą noc na północnym wschodzie Stanów Zjednoczonych naj­ prawdopodobniej rozbrzmiewa w tej samej chwili w sali ta­ necznej w Bogocie , wydobywa się z tranzystora w Narwiku, z gramofonu w Kijowie i gitary elektrycznej w Bengazi". Pomijając to, że odbiornik w USA dawał o niebo lepszą ja­ kość niż gramofon w Kijowie, zasadniczo Steiner ma rację: przestrzeń dźwiękowa współczesnego społeczeństwa przypo­ mina gigantyczne pudło rezonansowe. Fale muzaku dopadają nas wszędzie: w domu, w kinie, w supermarkecie, w windzie. Urządzenia rejestrujące dźwięk, z jednej strony, są błogosła­ wieństwem: możemy już na wzór biblioteki tworzyć własne kolekcje nagrań; z drugiej, nietrudno wyobrazić sobie sytua­ cję, w której Pasja Mateuszowa słuchana jest jako tło do sprzątania, czy jeszcze gorzej: jako muzyka do kotleta. Infla­ cja dźwięku nie pozostaje bez wpływu na osłabienie, o ile nie: całkowite stępienie wrażliwości estetycznej. By dopełnić obrazu muzycznego znijaczenia, na boku rzuca jeszcze Stei­ ner parę złośliwości na temat prymitywizmu rocka i muzyki pop - to figura niemal obowiązkowa u muzycznych konese­ rów - które to gatunki zostają wrzucone, zupełnie zresztą nie­ rozumnie, do jednego worka. 2 3 Nie w tym jednak rzecz. Ważniejsze jest inne spostrzeże­ nie: oto, odwrotnie proporcjonalnie do obecności muzyki ota­ czającej nas na co dzień, zmniejsza się jej rola w naszym ży­ ciu. Masowe chodzenie na koncerty niczego tu nie zmienia. Wręcz przeciwnie. Przypominają się tu przenikliwe uwagi �Theodora Adorno (1939 rok!) o niezauważalnej niemal a ma­ jącej istotne konsekwencje kulturowe, podmianie wartości estetycznych na wartości użytkowe, zjawisku nieuchronnym w świecie rządzonym przez wielką liczbę. Demokratyzacja dostępu do sztuki zbiera gorzkie żniwa. To, co ledwie zasu­ gerował Steiner, wypowiedział już wprost i otwarcie austriac­ ki muzyk i dyrygent, Nicolaus Harnoncourt: „Od czasów śre­ dniowiecza aż do rewolucji francuskiej muzyka była jednym z filarów naszej kultury i naszego życia. Jej z n a j o m o ś ć była częścią wykształcenia ogólnego. Dzisiaj muzyka stała się jedynie ornamentem pozwalającym zapełnić puste wieczory wizytami w operze czy w filharmonii, przy­ strajającym oficjalne uroczystości, czy też - przy wydatnej pomocy radia - wypierającym i ożywiającym ciszę domowej samotności. Stąd bierze się ów paradoks, że wokół roz­ brzmiewa zdecydowanie więcej muzyki niż kiedyś (otacza nas prawie bez przerwy), ale nie ma ona dla naszego życia żadnego znaczenia, pozostaje tylko 'miłą ozdóbką'". najważniejszych sporów prowadzonych w tej ulotnej materii. Zauważmy przy tym, że uchwycenie związku słowa i dźwię­ ku, w słowie jedynie może zostać przekazane. Inaczej mówiąc: musi zostać w y s ł o w i o n e . Natura owego związku musi zostać nazwana i o p o w i e d z i a n a . Wspominam o tej trywialnej okoliczności dlatego, by podkreślić, że rozważania poniższe w najmniejszym stopniu nie pretendują - za wyso­ kie progi! - do tego, by uchodzić za muzykologiczne stu­ dium. Chodzi mi o rzecz znacznie skromniejszą. Skupiam się jedynie na narracji Steinera, po to, by śledząc jej rozmaite ję­ zykowe (a więc i myślowe) uwikłania, dojść do rekonstrukcji źródeł i kształtu steinerowskiego m i t u muzyki. By uczynić zadość metodologicznym rygorom, jeszcze jedna uwaga: po­ jęcie mitu rozumiem tu najprościej jak można, niemal etymo­ logicznie (słowo, opowieść), ale też, co warte zaznaczenia, w przeciwieństwie do publicystycznych jego wykładni (mit jako fałsz), umieszczam blisko ujęć znanych z klasyki feno­ menologii religii (mit jako święta opowieść). Dlatego też tak mocno brzmią w tych prolegomenach do rozwijanej po latach filozofii muzyki, uwagi o esencjalnym związku muzyki z prawdą. „Ani ontologia, ani estetyka nie przedstawiły w sposób klarowny i satysfakcjonujący tych związków. Jednak my natychmiast je wyczuwamy. (...) Mu­ zyka może być samochwalcza, może być sentymentalna, mo­ że uwalniać struktury okrucieństwa, ale nie kłamie. (Czy można znaleźć kłamstwo u Mozarta?) To tu pokrewieństwo muzyki i potrzeba uczucia, które niegdyś miało charakter re­ ligijny, może przebiegać na najwyższym poziomie"[WzS, 138]. Wobec wciąż ogromniejącego nadmiaru słów, wobec iluzji, które język często z siebie wysnuwa, wobec bełkotu i kłamstwa słowa publicznego (te oskarżenia wobec języka, w Rzeczywistych obecnościach osiągną już rozmiary ele­ phantiasis), muzyka jest/może być enklawą wolności i praw­ dy. Znaczące jest to przesunięcie w zwyczajowej hierarchii li­ teratury i muzyki: dla wielu z nas, zauważa Steiner, „pewne utwory muzyki raczej niż literatury są talizmanami porządku i ufności"[WzS, 137]. Już w tej książce zarysowany został wyraźnie kierunek steinerowskiego myślenia o muzyce i pro­ jekt przywrócenia jej ważnego miejsca w kulturze. Tak, musique avant toute chose... Podkreślając permanentną ułomność języka w zetknięciu z muzyką, znajduje jednak Steiner w ciemnościach okołomuzycznej logorei „płomyki dyskursywnej iluminacji"[RO, 20]. Niech kilka z nich rozbłyśnie i dla nas. Ale wcześniej naszki­ cujmy filozoficzne tło. Jeszcze w Krytyce władzy sądzenia, dziele emblematycznym dla myśli późnego oświecenia, muzyka nie ma najlep­ szych notowań. Widać tu wyraźnie wahanie i niezdecydowa­ nie Kanta, co do tego gdzie umieścić muzykę. Z jednej stro­ ny, przyjmując kryterium racjonalne, muzyka zajmie w za­ proponowanym przezeń hierarchicznym podziale sztuk miej­ sce trzecie, ostatnie: po poezji i sztukach plastycznych. Z dru­ giej, zbyt wyraźnie dostrzega on, że jeśli wziąć pod uwagę kryterium oddziaływania na odbiorcę, to muzyka dorównuje niemal poezji. To, co w pierwszym przypadku było jej słabo­ ścią, tutaj jest jej siłą: „Bo jakkolwiek przemawia ona za po­ mocą samych tylko czuć (bez pojęć), a tym samym nie pozo­ stawia, jak poezja, niczego, co należałoby przemyśleć, to przecież wzrusza ona umysł w sposób bardziej różnorodny, a chociaż tylko przemijająco, to jednak głębiej. Jest ona oczy­ wiście więcej rozkoszowaniem się niż kulturą (bieg myśli, ja­ ki mimochodem zostaje przy tym pobudzony, jest tylko wy­ nikiem jakiejś jakby mechanicznej asocjacji) i ma zgodnie z sądem Jaki wydaje o niej rozum, mniejszą wartość niż każ­ da inna ze sztuk pięknych". Muzyka będąc mową afektów przekazuje słuchaczom idee estetyczne. Prowadzi od „czuć" w stronę nieokreślonych idei, te zaś - w przeciwieństwie do sztuk plastycznych - są jedynie przemijające. Pomimo pew­ nych koncesji na rzecz wpływu muzyki na słuchacza, w ra­ cjonalnym systemie Kanta, zajmuje ona miejsce poślednie. Z natury swojej, nigdy nie sięgnie jasności i precyzji pojęć. Jest też wyraźny w tej koncepcji element defensywny. Kant jakby się obawiał, że nie podpadająca pod wymagania rozu­ mu muzyka (przypomnijmy: to raczej rozkoszowanie się niż kultura), wywrócić może tak mozolnie budowany przez my­ ślicieli Wieku Świateł porządek rozumu i ład moralny. 4 5 6 2. „Płomyki dyskursywnej iluminacji" „W ubiegłym wieku Schopenhauer i Nietzsche najlepiej potrafili mówić o miłości i muzyce. A przecież obaj uczęszczali jedynie do burdeli, co zaś do muzyki, to pierwszy przepadał za Rossinim, a drugi za Bizetem". Emil Cioran, Wyznania i anatemy A zatem: czy można powiedzieć/napisać cokolwiek zna­ czącego o muzyce? To pytanie dotyczące bezpośrednio moż­ liwości i granic dyskursu muzyko-logicznego, wywołuje równocześnie także i inną, bardziej może podstawową kwe­ stię: jaka relacja zachodzi między słowem a muzyką rozu­ mianą jako swego rodzaju język? Pytania i propozycje Stei­ nera wpisują się w, prowadzoną przynajmniej od czasu po­ jawienia się estetyki Kanta - by nie sięgać dalej niż wiek XVIII - i odżywającą później z różną intensywnością, filozo­ ficzną dysputę na temat muzyki. Głos Steinera jest cząstką te­ go polilogu. W jego uwagach słychać echa, pogłosy i odbicia To ciekawe: co dla Kanta było ułomnością muzyki, dla ro­ mantyków niemieckich stanie się jej tytułem do chwały. To właśnie nieokreśloność muzyki, jej pozapojęciowość pozwa­ la znacznie głębiej i bardziej bezpośrednio wnikać w struktu­ ry rzeczywistości, które pozostają niedostępne dla operujące­ go siatką pojęciową rozumu. Im bardziej muzyka oddala się 25 �с г р ON Micr 1 Pawi i Dari i *** Min Hei( Phil JA Ale **• Tor Osi Bo *T (c w Di W Ja Je J; H od słowa, tym bardziej zy­ w stan bliski nirwany. Wre­ skuje na znaczeniu. Słabo szcie: muzyka jako analge­ rozpoznana przez Kanta, tyk. niedowartościowana „mo­ W genialnych uwagach wa afektów", wraca do pomieszczonych w Stadiach łask. Romantycy ujawnili erotyki bezpośredniej, Kier­ wyjątkowo dobitnie jak ar­ kegaard sprzeciwia się pod bitralne było posługiwanie pewnymi względami i wy­ się w ocenie wartości mu­ wodom Kanta i przekona­ zyki przede wszystkim kry­ niom romantyków. Zacznij­ terium językowym, słow­ my od tych ostatnich. Pole­ nym, pojęciowym. Przyję­ mizuje Kierkegaard bardzo cie takiej miary zapoznaje mocno z tezą jakoby muzyka to, co w muzyce najważ­ była medium doskonalszym niejsze: że jeśli jest języ­ niż język. Owszem, łączy je kiem, jeśli coś komunikuje, to, że obydwa te środki wyra­ jeśli niesie w sobie jakiś zu zwracają się do ucha. To, przekaz, to czyni to zupeł­ między innymi, pozwala nie inaczej niż język dysuznać, że w pewnym sensie kursywny. W tym właśnie muzyka jest językiem. Prócz niepojęciowym „języku" tego, język przebiega w cza­ człowiek może wypowie­ sie. I tylko muzyka, w przeci­ dzieć najwłaściwiej. I je­ wieństwie do innych sztuk, szcze jedno ważne spo­ rozwija się w czasie. Bliższy strzeżenie: muzyka to nie wgląd pokazuje jednak, że tylko pierwotna mowa muzyka nie może być mową: uczuć, środek wyrażania jest jej stadium wcześniej­ Robert Fludd, The Macrocosm and Human Being naszych najgłębszych emo­ szym i późniejszym, ale nie cji, to także wyjątkowo po­ jest nią samą. Zawsze: albo ręczne -jedyne! - narzędzie dotarcia do rzeczywistości du­ jeszcze nie jest mową (jak w nieartykułowanych okrzykach), chowej. Muzyka jest tedy rzeczywistością ludzką i niebiań­ albo już nią nie jest (jak to się dzieje wtedy, gdy w mowie po­ ską. Harmonijną syntezą przeciwieństw. Pisał Wilhelm Wacetyckiej brzmienie, „muzyczność" frazy usamodzielnia się). kenroder: muzyka „odmalowuje człowiecze uczucia w spo­ Tak więc muzyka ogranicza mowę ze wszystkich stron. „Te­ sób nadludzki (...), bowiem przemawia językiem, którego nie raz staje się zrozumiałe, jak mogło powstać nieporozumienie, rozpoznajemy w życiu codziennym, którego pochodzenie że muzyka jest medium bogatszym od języka. Kiedy mowa i sposób, w jaki go opanowaliśmy, są nam nieznane, i który ustaje i muzyka się zaczyna, kiedy - jak mówią - wszystko możemy jedynie nazwać językiem aniołów". To właśnie w muzykę się przemienia, jest to dowodem ruchu wsteczne­ w pełnym genialnych intuicji, choć dość nierównym, dziele go, nie postępowego.Stąd to (ci, co na muzyce się rozumieją, Wackenrodera, znajdziemy większość z motywów przetwa­ też mi tu rację przyznają) nigdy nie byłem stronnikiem wysu­ rzanych później - w pismach Tiecka. E.T.A Hoffmana, Novablimowanej muzyki, która roi sobie, że może się bez słów lisa, Schlegla, Schellinga, Hegla.... - przez myśl romantycz­ obejść. Mniema ona zwykle, że jest wyżej postawiona niż ną. Przede wszystkim przekonanie o sakralnym charakterze słowo, gdy w istocie stoi niżej"." Muzyka zdolna jest wyra­ muzyki. Muzyka ma wyższość nad językiem, bo wychodzi zić tylko to, co bezpośrednie w swej bezpośredniości, język poza jego ograniczenia, dociera bez trudu i bezpośrednio tam, zaś jest refleksyjny, toteż nie jest w stanie jej słowem uchwy­ gdzie język napotyka na opór. Jest mową całkowicie uwolnio­ cić. Ale fakt ten, który mógłby uchodzić za ubóstwo języka, ną od związków z materią: „Żadna inna ze sztuk nie posiada paradoksalnie świadczy o jego bogactwie. Bowiem to, co elementarnego tworzywa, które samo z siebie byłoby już tak bezpośrednie, jest z natury nieokreślone, a jeśli jest czymś, brzemienne niebiańskim duchem jak muzyka...". I jeszcze czego określić nie można, to tym samym nie może pretendo­ jeden fragment, poświadczający nieporównywalną z innymi wać do wyższości. Dla Kierkegaarda, jedynym przedmiotem sztukami siłę muzycznego oddziaływania; to niemal prefigumuzyki, rzeczywistością, do wyrażania której została ona po­ racja pewnego ważnego wątku obecnego u Steinera: „Zamy­ wołana, jest szczególny typ bezpośredniości: „duchowo jest kam oczy na wszystkie wojny toczące się w świecie i usu­ ona tak określona, że znajduje się poza duchem, a więc zara­ wam się w ciszę muzyki, jakbym zatapiał się w wierze. zem poza językiem"." Absolutnym przedmiotem muzyki jest Wszelkie zmartwienia i smutki rozpływają się wtedy w mo­ „genialność zmysłów", której idealnym upostaciowaniem jest rzu dźwięków, zapominamy o ludzkiej wrzawie i nie przypra­ Don Giovanni z opery Mozarta. wia nas o zawrót głowy z g i e ł k tylu języ­ Mimo, że muzyka jako szczególny , język", ma swój ogra­ k ó w (podkr.DC) czy pomieszanie alfabetów i monstrual­ niczony obszar stosowalności, to jest jednak pewna okolicz­ nych hieroglifów". A zatem: doświadczenie muzyki jako re­ ność - tu Kierkegaard kontestuje Kanta - która sprawia, że kreacja stanu przed Upadkiem, reaktywacja czasu sprzed po­ muzyka jest pośród innych sztuk najwyższa. „Muzyka nie ma mieszania języków. Słuchanie muzyki jako wprowadzenie innego bytu poza chwilą, w której jest wykonywana; jeśli się 7 1 8 9 26 �też dobrze czyta nuty, ma się żywą wyobraźnię, nie da się za­ przeczyć, że muzyka czytana istnieje w sposób nieprawdzi­ wy. Prawdziwie zaś istnieje tylko wtedy, gdy jest wykonywa­ na. Mogłoby się to zdawać niedoskonałością w zestawieniu z innymi sztukami, których dzieła mają byt trwały, istniejąc w tym co zmysłowe. Ale tak nie jest. Bo właśnie jest to do­ wód, że muzyka jest sztuką wyższą i bardziej uduchowio­ ną". Mimo że, nie dowiedzieliśmy się dlaczego tak właśnie jest, dlaczego chwilowość, bezpowrotna ulotność muzyki za­ świadczać ma o jej najwyższej duchowej naturze, to w całym swoim przewrotnie dialektycznym wywodzie, konserwuje i wzmacnia Kierkegaard romantyczny pogląd o wyższości muzyki nad innymi sztukami. 12 13 I chociaż formalistyczna miotła Edwarda Hanslicka roz­ prawiła się dość skutecznie z pewną częścią romantycznej ga­ daniny o muzyce, zwłaszcza z jej napuszonym wielosłowiem i uczuciową nadczynnością (powtarzam: mam na myśli teksty 0 muzyce, a nie muzykę samą - to nieco inny problem), to za­ sadniczy zrąb romantycznej filozofii muzyki przetrwał w dziele Schopenhauera i Nietzschego. Obydwaj kontynuują - mimo że każdy na swój sposób - podstawowe odkrycia wczesnych romantyków. Jeśli Steiner wspomina o „płomykach dyskursywnej ilumi­ nacji" pisarstwa muzycznego, to zwłaszcza dzieło Schopen­ hauera dostarcza w tym względzie wymownych przykładów. Dwa, poświęcone muzyce, rozdziały ze Świata jako woli 1 przedstawienia, to równocześnie: i spójny, logiczny wywód o naturze muzyki, i namiętna laudacja na jej cześć. W hierar­ chii sztuk, muzyka bezapelacyjnie zajmuje tu miejsce naj­ wyższe: „Jest ona zupełnie inna od pozostałych sztuk. Nie odkrywamy w niej żadnego naśladownictwa, żadnego po­ wtórzenia idei jakichś istot na świecie; niemniej jest to sztu­ ka tak wielka, tak niezwykle wspaniała, działa tak silnie na najgłębsze doznania człowieka, zostaje przez duszę tak cał­ kowicie i głęboko zrozumiana jako język zupełnie ogólny, który wyrazistością przewyższa nawet wyrazistość świata na­ ocznego, że musimy na pewno szukać w niej czegoś więcej niż exercitum arithmeticae occultum nescientis se numerare animi, jak o niej mówił Leibniz (...)". 14 Schopenhauer mniej zajmuje się tym jak muzyka oddziaływuje na słuchaczy, bardziej natomiast tym jak ona znaczy, w jaki sposób komunikuje swój sens, jak przejawia się w niej funkcja wyrazu. Stara się określić jej bytowy fundament. Wielkość muzyki leży najpierw w tym, że inaczej niż inne sztuki, które ukazują idee, czyli - w języku schopenhauerowskiej filozofii - poszczególne szczeble obiektywizacji woli, przedstawia ona bezpośrednio wolę samą. Objawia za­ tem świat rzeczy samych w sobie, sferę noumenalną. Muzy­ ka wyraża każdorazowo esencję życia, a nie życie samo. Świat zjawisk i muzyka, to dwie strony tej samej rzeczy. „Muzyka zatem, rozpatrywana jako wyraz świata, jest języ­ kiem w najwyższym stopniu ogólnym, który nawet do ogól­ ności pojęć odnosi się mniej więcej tak, jak one do poszcze­ gólnych rzeczy. Ogólność jej nie jest jednak w żadnym wy­ padku pustą ogólnością abstrakcji, lecz ogólnością zupełnie innego rodzaju i wiąże się z określonością". Podejmuje tu Schopenhauer dwa romantyczne motywy: muzyki jako języ­ ka i muzyki jako ekspresji uczuć. Obydwie kwestie rozwią­ zuje po swojemu. 15 Muzyka jest językiem, ale tylko do pewnego stopnia. Ma zdolność odsłaniania świata znaczeń, ale czyni to inaczej niż język. Wykazuje zdecydowaną wyższość wobec języka po­ jęć: „Melodie bowiem, podobnie jak abstrakcyjne pojęcia, są poniekąd abstraktem rzeczywistości. Ona mianowicie, czyli świat pojedynczych rzeczy, dostarcza tego, co naoczne, szczególne, indywidualne, czyli pojedynczych przypadków, zarówno pojęciom w ich ogólności, jak melodii w jej ogólno­ ści, przy czym jednak obie te ogólności pod pewnym wzglę­ dem przeciwstawiają się sobie, gdyż pojęcia zawierają tylko formy najpierw z naoczności wyabstrahowane, niejako zdar­ tą z rzeczy zewnętrzną łupinę, czyli są właściwymi abstrakta­ mi, natomiast muzyka daje samo jądro, które poprzedza wszelki kształt, czyli serce rzeczy". W nazywaniu i dotyka­ niu osnowy świata określony język pojęć, co paradoksalne, będzie zawsze uboższy w treść, niż nieokreślony język dźwięków. Język muska ledwie powierzchnię rzeczy. Muzy­ ka, unikając właściwego mu zapośredniczenia, sięga głębiej, celuje od razu i bezpośrednio w istotę zjawisk, ujawniając ich ontyczną podstawę. Nic nie budzi takiej abominacji u Scho­ penhauera jak muzyka, która chce współzawodniczyć ze sło­ wem. Właśnie wtedy, gdy stara się ona naśladować „muzycz­ ność" słowa, nadmiernie dostosowywać do słów, traci swoją uprzywilejowaną pozycję. Na własne życzenie zrzeka się ro­ li, do której jest powołana: wyrażania niewyrażalnego. 16 Jeśli idzie o uczucia, Schopenhauer nie odrzuca w całości konceptu romantycznego, ale dość istotnie go modyfikuje. Muzyka nie wyraża już, jak to czasem utrzymywano wcze­ śniej, żadnych konkretnych uczuć. Nie wyraża tego oto kon­ kretnego smutku czy radości, ale daje ich muzycznie wyab­ strahowaną kondensację, uogólniony dźwiękowy destylat. „Wszystkie możliwe dążenia, wzruszenia i przejawy woli, wszystkie te procesy wewnątrz człowieka, które rozum obej­ muje pojenmym, negatywnym pojęciem uczucia, dają się wy­ razić przez niezliczone możliwe melodie, zawsze jednak tyl­ ko przez ogólność formy, bez materiału, zawsze tylko wedle rzeczy samej w sobie, nie wedle zjawiska, którego są niejako samą duszą bez ciała". Muzyka staje się zatem czystą formą uczucia, która daje nam, słuchającym, bezpośredni wgląd w naturę woli. 17 Zauważmy na koniec, że przy takim, maksymalistycznym jej rozumieniu, muzyka przejmuje tu w jakimś sensie, funk­ cję filozofii. Jej podstawowe zadania nie są natury estetycz­ nej, ale poznawczej. Toteż Schopenhauer trawestuje afory­ styczną formułę Leibniza w taki oto sposób: muzyka jest nie­ świadomym metafizycznym ćwiczeniem duszy, która nie wie, że filozofuje. Gdyby filozofia była w stanie wyjaśnić muzykę, powtórzyć w pojęciach to, co ona wyraża, dotknęła­ by wówczas tajemnej esencji rzeczywistości. Filozofia muzyki Nietzschego, w przeciwieństwie do dwóch zwartych i systematycznych rozdziałów z schopenhauerowskiej summy, jest wielokształtna, fragmentaryczna, nie zawsze spójna, czasem samosprzeczna. Trudno byłoby w paru akapitach oddać jej złożoność, prześledzić losy kolej­ nych zwrotów ideowych filozofa, zanalizować motywacje pojawiających się wciąż na nowo pomysłów. Ale też dla na­ szych skromnych potrzeb - określenia związków słowa i mu­ zyki oraz nazwania jej istoty - nie ma takiej konieczności. Pomijając niuanse, można zrekonstruować bez trudu szkielet nietzscheańskiej estetyki muzycznej. Jest to tym łatwiejsze, że zasadniczo powtarza on w dużej mierze pomysły poprze27 �dników, aplikując je do zadań własnego projektu filozoficz­ nego. Generalnie, podziela Nietzsche w pełni pogląd Schopen­ hauera na temat metafizycznego wymiaru sztuki, wraz ze szczególnym uwzględnieniem roli muzyki pojętej jako koro­ na sztuk. W Narodzinach tragedii, w przedmowie dedykowa­ nej Wagnerowi, pisał: „przekonany jestem, iż sztuka jest najwyższem zadaniem i właściwą metafizyczną czynnością tego życia". Kto wie jednak, czy nie bardziej wprost i bez ideo­ logicznych uwikłań, mówią na temat muzyki jego fragmenta­ ryczne zapiski z lat 1869-1875, niż przywoływane zazwyczaj na tę okoliczność Narodziny tragedii z ich koncesjami na rzecz Wagnera i jego koncepcji dramatu muzycznego. Za­ cznijmy od tych lapidarnych notatek. W jednej z nich czyta­ my znajome frazy: 18 „Co czyni muzyka? Rozpuszcza naoczność w woli. Zawiera ogólne formy wszelkich stanów pożądania, jest nieustannie symboliką popędów i jako taka w pełni i dla każ­ dego zrozumiała w swych najprostszych formach (takt, rytm). Jest więc zawsze ogólniejsza od każdego poszczególnego działania, a z tej racji lepiej dla nas zrozumiała od każdego poszczególnego działania. Muzyka jest więc kluczem do dra­ matu". Początek jest jeszcze z Schopenhauera, zakończenie nato­ miast całe z ducha Nietzschego. Bardzo interesujące są jego uwagi na temat relacji języka i muzyki. Konstatuje Nietzsche fakt językopodobnej natury muzyki, podkreślając równocze­ śnie jednowymiarowość języka dyskursywnego, jego pośledniość wobec pełnej, poliwalentnej „mowy" muzyki. Wpro­ wadza przy tym ważną dystynkcję między mową i pismem, między głosem i zapisem: "Muzyka stanowi język zdolny do przybierania nieskoń­ czonej liczby znaczeń. Język znaczy tylko poprzez pojęcia, a więc współczucie powstaje poprzez medium myśli. Stawia mu to pewne grani­ ce. Dotyczy to tylko obiektywnego języka pisma, język mówiony tonuje, a dla przedstawianej treści uczuciowej prze­ rwy, rytmy, tempi, siła i akcentacja są w sumie symboliczne. Wszystko to przysługuje też muzyce. Najczęściej jednak uczucia nie uzewnętrzniają się poprzez słowa. Także zaś sło­ wo tylko sugeruje, jest powierzchnią ruchomego morza, które burzy się na głębinach. Tu leży granica dramatu słownego. Niezdolność do prezentacji rzeczy-obok-siebie". W Narodzinach tragedii rozwija Nietzsche tę myśl i osta­ tecznie stawia kropkę nad i : poezja, mimo że najbliższa du­ chowi muzyki, jest jednak wobec niej podległa. Nie jest bo­ wiem w stanie wypowiedzieć tego, do czego muzyka z samej swojej istoty jest predestynowana. Konkret języka zawsze przegrywa z uogólnionym znaczeniem dostarczanym przez muzykę: „Wszechsymbolice muzyki nie można w żaden spo­ sób sprostać mową właśnie dlatego, że odnosi się ona symbo­ licznie do prasprzeczności i prabólu w sercu prajedni, symbo­ lizuje zatem sferę, która jest nad wszelkiem zjawiskiem i przed wszelkiem zjawiskiem" Tak więc muzyka nie tylko uogólnia, ale ma jeszcze moc łączenia przeciwieństw, wyra­ żania ich równocześnie, w jednym rzucie. Muzyka, jeśli w ogóle myśleć o niej w kategoriach językowych, byłaby te­ dy jakimś rodzajem języka pierwotnego, prajęzyka, poprze­ 19 20 21 28 dzającego język pojęć. W przeciwieństwie do dramatu: „mu zyka jest istotną ideą świata", prowadzi „w prawdziwą rze czywistość, w serce świata" . A zatem: muzyka jako źródł sensu. Ostateczna prapodstawa. Tajemniczy Abgrund. Na­ prawdę, niedaleko stąd do myśli o narodzinach świata z du­ cha muzyki... W innym jeszcze zapisie o muzyce, dochodzi do głosu, znana z wielu innych, bardziej rozbudowanych sformułowań, krytyka cywilizacji naukowej, wedle Nietzschego, opartej na dominacji logosu i terrorze obiektywności. Podkreślam ten fakt, bo motyw to niezwykle ważny w rozważaniach Steine­ ra: „My w najwyższych zdolnościach muzyki widzimy jedy­ ną nadzieję sztuki. Muzyka zrodziła nam ponownie mit; tym samym duch naukowy musiał ustąpić pola. We wszystkich sztukach jesteśmy krytykami, tu, w muzyce, jesteśmy jeszcze pełnymi żywymi ludźmi. Tu tkwią wszelkie nadzieje". Nie są to, odnotujmy spostrzegawczo, jakieś nadzieje bli­ żej nieokreślone. Oczywiście, cała nadzieja w Wagnerze i w wagnerowskiej liturgii celebrowanej w Bayreuth. Te sło­ wa pisze jeszcze Nietzsche zadurzony w twórcy Parsifala, bezkrytycznie wierzący w jego dziejową misję. Sądzę jednak, że tę entuzjastyczną charakterystkę sztuki Wagnera, można zasadnie rozszerzyć na sztukę dźwięków w ogóle. Nietzsche naprawdę dostrzegał w muzyce, sztuce wywodzącej się wprost z dionizyjskiego źródła, siłę zdolną ożywić trupa eu­ ropejskiej kultury. To muzyka właśnie pozwala dostrzec (a raczej: usłyszeć - jakże okocentryczny jest nasz język!) dojmująco i bezpośrednio, grozę i niebezpieczeństwo przeży­ wanego świata. Muzyka ma moc zrywania poznawczych za­ słon i nicowania przynoszących pociechę wizji. Jako ekstrakt prawdziwego życia, była bronią wymierzoną w zmurszałe struktury logokracji. Receptą na konający logos chrześcijań­ skiej Europy miał być pogański melos sztuki dźwięków. 22 23 Lekcja jakiej udziela nam, współczesnym słuchaczom, ro­ mantyczna refleksja nad muzyką - przy pominięciu nieistot­ nych w tym miejscu odmienności poszczególnych ujęć sprowadzałaby się do kilku elementarnych ustaleń: 1. Muzyka nie jest jedynie formalną grą układów dźwię­ kowych, dającą się w pełni opisać i zamknąć w terminach analizy muzykologicznej. 2. Muzyka jest sztuką wyrażającą. Przypomina pod tym względem język, ale nim nie jest, chyba że w przybliżonym, analogicznym trybie. Komunikuje co prawda „sens", ale czy­ ni to inaczej niż język. Nie da się przypisać figurom muzycz­ nym żadnego trwałego znaczenia. Nie sposób skonstruować słownika dla „języka" muzycznego. Toteż niemożliwy jest przekład „znaczeń" muzycznych na język dyskursywny; idiom muzyki jest nieprzetłumaczalny na inne języki. Jest za­ tem muzyka rzeczywistością wyższego rzędu, operuje bo­ wiem w rejonach, do których język nie ma wstępu. 3. Muzyka jest .językiem" doskonale wyrażającym emo­ cje (w ogólnej, oczyszczonej formie), opisuje tedy świat „we­ wnętrzny"; ale może również dotykać „zewnętrza", wnikać wprost w podstawowe struktury rzeczywistości, które, osta­ tecznie, są natury duchowej. Muzyka jest zatem dźwiękowym analogonem rzeczywistości, oddaje ją w całej jej pełni i skomplikowaniu. 4. Sens muzyki nie ogranicza się do jej zadań estetycz­ nych. Muzyka jest sztuką niosącą poznanie, ma realną, choć �nie mierzalną obiektywizującymi parametrami, wartość po­ znawczą. Nie piękno zatem, tradycyjna kategoria estetyczna, j t tą wartością która charakteryzuje ją najlepiej, ale prawda. Przy czym, muzyka ujmuje i komunikuje ją, zdecydowanie duchu antymimetycznym. 5. Muzyka ma/może mieć poważne funkcje kulturotwór­ cze i terapeutyczne. Przywraca wyobraźni wizję świata ideal­ nego (Wackenroder). Zawiesza działanie woli pomnażającej cierpienia (Schopenhauer). Wydobywa z sieci kulturowych iluzji (Nietzsche). Wszystkie te wątki, acz w różny sposób: przetworzone, strawestowane, przedefiniowane, pojawiają się w Rzeczywi­ stych obecnościach. Zanim powrócimy do Steinera, przyj­ rzyjmy się bliżej, jeszcze jednej postaci, ważnej dla jego roz­ ważań. Wobec przywołanych tu płomyków dyskursywnej ilu­ minacji, byłby to ledwie przelotny ognik. W jego książce za­ świecił raz jeden, na stronie 20. e s w Robert Fludd, Three Octaves of the Soul 3. Leitmotivy i mitemy D.E: Czy są śpiewacy operowi, których szczególnie lubi Pan słuchać? C. L.-S: Oczywiście: padam na kolana przed Elizabeth Schwartzkopf. D. E.: A nie przed Callas? C.L.-S: Przed Callas także. Claude Levi-Strauss, Didier Eribon, Z bliska i z oddali Już w zbiorze wykładów, W zamku Sinobrodego, na stro­ nach, w których mowa o trwałym w myśli europejskiej zało­ żeniu obwieszczającym prymat muzyki nad językiem (od orfików po Nietzschego [WzS,138]), pojawia się dość zadzi­ wiające odwołanie do Levi-Straussa: „W Mythologiques Le­ vi-Strauss stwierdził, że w melodii zawiera się klucz do 'mystere supreme de l'homme'. Spróbuj uchwycić zagadkę po­ mysłu melodycznego, naszego wyraźnie wyznaczającego po­ czucia harmonicznego akordu, a dotkniesz korzeni ludzkiej świadomości" [WzS,138]. Cytacja z dzieła ojca-założyciela strukturalizmu w jego antropologicznej odmianie - tutaj je­ szcze w języku oryginału - powróci w niemal niezmienionej wersji w Rzeczywistych obecnościach, ale już w tłumaczeniu: „Stwierdzenie Claude'a Levi-Straussa, że 'wynalezienie me­ lodii stanowi najwyższą tajemnicę człowieka', jest moim zdaniem trzeźwą oczywistością" [RO,20]. Po francusku, przyznajmy, brzmi to lepiej. Trochę jak zaklęcie, jak litur­ giczna inkantacja albo jak czarodziejska formuła otwierająca dostęp do epistemologicznego Sezamu. Błyszczy światłem odkrycia i nazywa je po imieniu. Ma moc niepodważalnego pewnika. Ta formuła, coś jak wzorzec metra z Sevres, sank­ cjonuje steinerowski paradygmat rozumienia muzyki. Zdzi­ wienie bierze się stąd, że Steiner, tak mocno i konsekwentnie podkreślający swoje obrzydzenie do myślenia, które wywo­ dzi się ze strukturalizmu, daje nagle posłuch papieżowi tego kierunku. Steiner jednak wie co robi. W końcu, niechęć nie­ chęcią, ale papież jest przecież nieomylny! Ale i coś jeszcze: można odnieść wrażenie, że to trochę alibi dla filologa, który ma pełną świadomość, że uprawiana przezeń profesja jest co najwyżej wiedzą, nigdy nie osiągnie statusu Prawdziwej Na­ uki. A Claude Levi-Strauss, na tle intuicyjnej, impresyjnej, wiecznie siebie niepewnej i intelektualnie rozmemłanej wie­ dzy humanistycznej, to prawdziwa opoka: bo to i Prawda i Metoda, i Uczoność do kwadratu i Nauka uprawiana more geometrico. Można tedy nie bawić się w żmudne i jałowe do­ wodzenia, ale po prostu ogłosić: Levi-Strauss dixit. A my już sobie dopowiemy: no, skoro Levi-Strauss... Pomińmy jednak steinerowską niekonsekwencję. Sprawa jest poważna a i myśl Levi-Straussa intrygująca. Warto zrobić parę kroków tropem wskazanym lakonicznie przez Steinera i zaraz przezeń porzuconym. Bo rzecz nie dotyczy tylko owe­ go lapidarnego bon motu na temat cudownego wynalazku melodii. Wzajemne związki obydwu badaczy w odniesieniu do muzyki są znacznie bogatsze. W rozmowach z Didier Eribonem, Levi-Strauss całkiem niekonwencjonalnie nawiązuje do uwagi Steinera o irytują­ cym go fakcie wszechobecności muzyki w życiu codzien­ nym, uczynieniu z niej dźwiękowej tapety. Levi-Strauss nie wstydzi się przyznać, że muzyka jest przy nim nieustannie, towarzyszy mu również podczas pracy: „Słucham jej cały czas, pracuję przy muzyce. Może to na mnie ściągnie naganę melomanów, którzy zarzuciliby mi robienie z muzyki podkła­ dowego hałasu. Rzecz jest bardziej skomplikowana i trudno 29 �о Al or Mi< Pav Da Mi He Ph Ji Al *=* Tc О В by mi było wytłumaczyć związek między moją pracą a muzyką, chyba że za pomo­ cą jakiegoś porównania. Dla­ czego akt zajmuje tak ważne miejsce w malarstwie? Można by sądzić, że to z powodu we­ wnętrznego piękna ciała. Przyczyna wydaje mi sie odmienna. Nawet najbardziej zdegustowanemu malarzowi, przyzwyczajonemu do pozu­ jących modeli, nie może za­ braknąć na widok pięknego ciała doświadczenia pewnej ekscytacji erotycznej. To lek­ kie rozdrażnienie stymuluje go i wyostrza percepcję; ma­ luje lepiej. Świadomie lub nieświadomie, artysta poszu­ kuje tego stanu łaski. Mój związek z muzyką jest tego samego rodzaju: lepiej myślę, słuchając jej. Relacja kontra­ punktowa ustala się między artykulacją dyskursu muzycz­ nego i nicią mojej refleksji. Już to idą razem, już to roz­ chodzą się, potem wreszcie zbiegają. Ileż to razy zauwa­ żyłem - ale po fakcie - że słu­ chając jakiegoś dzieła, prze­ stawałem go słuchać, gdy wy­ łaniała się jakaś idea! Po tym Robert Fiudd. The Divine Monochord 26 czasowym oddzieleniu, które czyniło ją autonomiczną, moja myśl na nowo puszcza się w ruch nad dziełem, jak gdyby dyskurs mentalny zastąpił na chwilę dyskurs muzyczny, nadal z nim współdziałając". Trzy fakty godne są tu zauważenia. Obecność erosa w spo­ tkaniu z muzyką (do tego wątku przyjdzie jeszcze wrócić). Muzyka jako medium wyzwalające twórczość. Związek po­ między muzyką i myśleniem, paralelność frazy muzycznej i frazy myślowej. Ten ostatni temat (w muzycznym rozumie­ niu słowa) podejmuje Levi-Strauss w pomnikowych Mythologiques. Mythologiques, to, w zasadzie, rozpisana na cztery tomy wielka pochwała muzyki. Muzyka przenika tu całe dzieło, organizuje układ formalny całości. Dokładnie jak dzieło ope­ rowe: rozpoczyna się Uwerturą, kończy Finałem. Ale nie tyl­ ko tytuły rozdziałów - Fuga pięciu zmysłów, Sonata dobrych manier itp. - są dowodem na mocne zakorzenienie tej pracy w materii muzycznej. Pojawiające się tu terminy muzyczne, to coś więcej niż efektowne i poręczne metafory, okazjonal­ nie przyczepione do analizowanego materiału mitycznego. Wyraźnie rezygnuje tu Levi-Strauss z wcześniej sygnalizo­ wanego rozumienia mitu w oparciu o model lingwistyczny. Levi-Strauss stara się na różne sposoby opisać i przenik­ nąć związki łączące mit i muzykę. Ważną rolę w śledzeniu tych związków odegrała bardzo wczesna fascynacja muzyką Wagnera. Francuski antropolog podejmuje tu problem, jak 24 25 30 widzieliśmy, zauważony i do­ brze rozpoznany przez wcze­ snego Nietzschego: „Wagner odegrał zasadniczą rolę w moim wychowaniu intelek­ tualnym i w mojej skłonności do mitów, nawet jeśli uświa­ domiłem to sobie na długo po mych latach dziecinnych, kie­ dy to rodzice odprowadzali mnie do Opery. Wagner nie tylko zbudował swe opery na mitach, ale zaproponował ich segmentację - co użycie leitmotivow czyni wyraźnym: le­ itmotiv prefiguruje mitem. Ponadto kontrapunkt leitmotivów i wiersza dopełnia swe­ go rodzaju analizę struktural­ ną, ponieważ nakłada on. przez przesuwanie się i prze­ mieszczenia, momenty intry­ gi, które w przeciwnym razie następowałyby po sobie tylko w czasie. Już to leitmotiv mu­ zyczny i wiersz zbiegają się ze sobą; już to leitmotiv przy­ pomina jakiś epizod będący w strukturalnym związku z tym, którego jest się świad­ kiem, niezależnie czy przez analogię czy przez kon­ trast". Tak wyglądały narodziny antropologii strukturalnej z ducha wagneryzmu. Inkorporowane przez młodego wagnerystę treści muzyczne, zepchnię­ te w początkach pracy nad mitologiami w podświadomość, miały się odezwać wiele lat później. Struktura dramatu mu­ zycznego umożliwiła Levi-Straussowi lepsze, jak sam twier­ dzi, zrozumienie struktury narracji mitycznych. Podstawa wywodu Levi-Straussa tkwi w twierdzeniu, że muzyka i mit są zjawiskami z tego samego porządku. Pokre­ wieństwo bierze się stąd, że tak muzyka, jak i mit są języka­ mi, ale bardzo szczególnego rodzaju. Obydwa bowiem prze­ kraczają poziom języka artykułowanego. Paralelnie do języ­ kowych fonemów, proponuje Levi-Strauss wyróżnienie w „tekście" muzycznym: sonemów, a więc najmniejszych jednostek, które same w sobie nie mają żadnego „znaczenia" (pojedyncza nuta), nabywają je dopiero poprzez zajęcie miej­ sca w określonej sekwencji dźwięków. " Muzykę i mit łączy i to, że choć rozwijają się w czasie, to służą temu, by czas po­ wstrzymać. Są maszynami do unieruchomiania czasu. Wy­ miar diachroniczny nieustannie przeplata się tu z planem syn­ chronicznym. Mit, rozłożony na czynniki pierwsze, rozpisa­ ny na wiązki mitemów, może być czytany dokładnie tak sa­ mo, jak „tekst" partytury: linearnie (melodycznie), respektu­ jąc chronologię wydarzeń i przekrojowo (harmonicznie), od­ dając pokrewieństwa i współbrzmienia motywów. Prócz tego, w muzyce i w mitach następuje charakterystyczne odwróce­ nie relacji nadawca-odbiorca. W języku mówionym, to 27 2 �nadawca decyduje o treści komunikatu; słuchając muzyki czy mitu, to słuchacz nadaje znaczenie temu, co odbiera. Warto w tym miejscu wspomnieć o jeszcze jednej fascynującej pa­ raleli, na którą zwrócił uwagę Jurij Łotman, badacz, podob­ nie jak Levi-Strauss, wywodzący się z kręgu strukturalno-semiotycznego myślenia o kulturze. Łotman eksponuje, w dość szczególnym dla nas kontekście, wyjątkowość snu jako spe­ cyficznego, niedookreślonego semantycznie, a przecież wiel­ ce znaczącego języka: „Marzenie senne wyróżnia się wielo­ języcznością (...) Jest to 'nierzeczywista rzeczywistość'. (...) Sen potrzebuje interpretatora: obojętne, czy nim będzie współczesny psycholog, czy pogański kapłan. Sen posiada je­ szcze jedną właściwość: jest indywidualny, nie można prze­ niknąć do cudzego snu. Zatem jest to 'język dla jednego czło­ wieka'. Z tym jest również związane maksymalne utrudnie­ nie komunikacyjnej funkcji tego języka: opowiedzieć sen jest tak samo trudno, jak, dajmy na to, opowiedzieć słowami u t w ó r m u z y c z n y " . (podkr. DC) 29 30 Prócz tego, mocno podkreśla Levi-Strauss somatyczne, fi­ zjologiczne wręcz oddziaływanie muzyki i mitu. Specyficz­ na, rytmicznie uporządkowana narracja muzyczna i mityczna wywiera wpływ na pewne ośrodki w mózgu, dając w efekcie pobudzenia natury emocjonalnej, ale i intelektualnej. Zaska­ kująco w tym kontekście podobne, przy oczywistej różnicy językowych ujęć, są w tym miejscu uwagi Levi-Straussa i Nietzschego. Obydwaj podkreślają, że muzyka angażuje nie poszczególne władze poznawcze, ale, by tak rzec, c a ł e ­ go człowieka. Precyzyjna analiza strukturalna muzyki i mitu, charaktery­ styka powtórzeń i wariacji tematycznych, miałaby wydobyć na powierzchnię nieświadome zasady funkcjonowania ludz­ kiego umysłu. Z interesującego nas punktu widzenia, bardziej niż pożytki - rzeczywiste czy domniemane - jakie można osiągnąć z analizy formalnej tych zjawisk, istotne jest co in­ nego: podkreślana przez Levi-Straussa ich kulturowa wymienność, mająca swe źródło w pokrewieństwie struktural­ nym. W niezwykle frapującym wywodzie, zwraca LeviStrauss uwagę, że na pewnym etapie europejskiej historii, dochochodzi do wyraźnego osłabienia myśli mitycznej - ów proces ma miejsce w wieku XVII - przy jednoczesnym uak­ tywnieniu się refleksji naukowej i ekspresji powieściowej: „W tym czasie jesteśmy świadkami innego zjawiska, które uważam za ściśle związane z poprzednim: narodzin tego, co nazywa się wielką formą muzyczną, która, jak mi się zdaje, 'odzyskuje' struktury myśli mitycznej. Sposoby myślenia po­ padłe w zapomnienie w sferze wyrażania rzeczywistości, za­ wsze obecne w nieświadomości, szukają nowego zastosowa­ nia. Nie artykułują już znaczeń, ale dźwięki. I z ich dawnego użycia wynika, że dźwięki tak artykułowane zyskują dla nas jakieś znaczenie". 11 32 Chciałoby się rzec: nic w kulturze nie ginie. Muzyka inten­ sywnie wchodzi na miejsce opuszczone przez mit. Zaczyna pełnić w myśleniu europejskim funkcje, które wcześniej speł­ niał wzorzec mityczny. Zaburzona homeostaza kultury zosta­ je, dzięki muzyce, przywrócona. I naprawdę, nie interesuje mnie w tym miejscu, czy Levi-Strauss ma rację, czy jego wy­ jaśnienie doniosłego dla Europy przełomu mentalnego jest metodologicznie poprawne, a z punktu widzenia historyka kultury, przynajmniej: prawdopodobne. Fascynujące jest już samo pojawienie się takiej propozycji intelektualnej: dostrze­ żenie w muzyce środka przywracającego kulturze zachwianą równowagę organizujących ją podstawowych elementów. Po­ wrót, poprzez muzykę, do fundamentów, które wraz z cywi­ lizacyjnym rozwojem uległy nadwątleniu. Tu warto odnotować jeszcze na marginesie, że uwagi LeviStraussa służyć również mogą jako wygodne alibi dla niniej­ szych rozważań. To na wypadek, gdyby ktoś znienacka zapy­ tał, czy antropolog naprawdę nie ma już nic lepszego do ro­ boty od zajmowania się muzyką. 4. Po Babel „Na afiszu przy drzwiach kościoła, zapowiadającym Sztuką fugi. ktoś nagryzmolił wielkimi literami: BÓG UMARŁ. I to w związku z muzykiem zaświadczającym, że Bóg. jeśli nawet zmarł, może zmartwychwstać - wła­ śnie w czasie, gdy słuchamy jakiejś kantaty bądź fugi!" Emil Cioran, O niedogodności narodzin Czy można napisać coś o muzyce? Jak widać: można. Czy można wysłowić adekwatnie to, „o co chodzi" w muzyce? Nie można. Steiner świadom jest w pełni tej antynomii. Cała jego książka jest na niej oparta. Stwierdza on, z jednej strony, że niewiele, bądź zgoła nic na temat muzyki powiedzieć się nie da, że język raczej przesłania niż odkrywa to, co w niej najważniejsze, a z drugiej strony, mnoży słowa, ujęcia, przy­ bliżenia, stara się nieustannie o jak najlepsze, najbardziej pre­ cyzyjne wydobycie i nazwanie muzycznej esencji. Przez całe 191 stron swojej książki, Steiner nic przecież innego nie m ó w i jak tylko to, że o muzyce m ó w i ć się nie da. To jak­ by rozpisana na szereg głosów wariacja potwierdzająca traf­ ność epigramatycznej „definicji" muzyki, którą znajdujemy u Rilkego: „Muzyko....Mowo, gdzie mowy / kończą się ,,. Wariacja, która kończy się ścianą. O co w tym wszystkim chodzi? 33 Co kilka stron, w refrenicznych nawrotach, pojawia się u Steinera znajoma i rozpoznawalna formuła: „obraz, sonata, wiersz". Nic w tym dziwnego. Swoją, teologiczną u korzeni, koncepcję estetyki, rozciąga on całą sztukę, na wszystkie te działania, które obejmuje i zawiera w sobie grecki rzeczow­ nik poiesis. Każda z jej ekspresji, choć organicznie zanurzo­ na w materii, w dotykalnym, widzialnym i słyszalnym, osta­ tecznie okazuje się jakąś mową transcendencji, epifanią Inne­ go: „wierzę, iż poezja, sztuka i muzyka zbliżają nas bardziej bezpośrednio do tego w istnieniu, co nie jest nasze" |RO,187] I chociaż ów powracający refren pozwala zasadnie sądzić, że dla Steinera wszystkie sztuki są równe, to nie da się jednak­ że zaprzeczyć, że w końcowych, kulminacyjnych (również i dramaturgicznie) fragmentach książki, jedna z nich jest wy­ raźnie równiejsza: „Muzyka i metafizyka, w swym najbar­ dziej rdzennym sensie, muzyka i odczucie religijne, są w za­ sadzie nierozłączne. I to właśnie w muzyce i poprzez muzy­ kę znajdujemy się najbardziej bezpośrednio (wszystkie podkr. DC) w obecności logicznie i werbalnie niewyrażalnej, lecz całkowicie namacalnej energii istnienia, która komuni­ kuje naszym zmysłom i naszej refleksji tę odrobinę, jaką zdolni jesteśmy pojąć z nagiego cudu życia. Uważam, iż mu­ zyka jest nazywaniem nazywania życia. Jest odruchem sakra­ mentalnym, nie mieszczącym się w jakiejkolwiek liturgicznej czy teologicznej konkretyzacji. Lub, jak powiedział Leibniz, SI �'muzyka jest tajemną arytmetyką ducha nieświadomego fak­ tu, że liczy' (...). Dlatego w swojej argumentacji przeznaczyłem dla muzyki miejsce centralne". [RO,178] W dalszej części, zapewnia Steiner kolejny raz, że muzy­ ka nie transponuje się w żadne struktury logiczne (chyba że, za Levi-Straussem, przyjmiemy, że jest to logika mityczna), czy konstrukcje werbalne. Zapewne, można by się spierać, czy forma, którą znajdujemy w muzyce („W muzyce forma jest treścią, treść formą" [RO, 179]) jest bardziej oporna na dyskursywny przekład niż forma, którą spotykamy w wierszu czy w obrazie. Czy naprawdę można opowiedzieć „własnymi słowami" Celana, czy można przełożyć na słowa Cezanne'a? Czy jest to zadanie łatwiejsze niż opowieść o formie w mu­ zyce? Czy w wierszu i obrazie, gdy chodzi o to, co w nich idiomatyczne, forma również nie jest treścią, a treść formą? Przy pewnym rozumieniu „formy" obecnej w dziele sztuki, zadanie translatorskie okaże się równie beznadziejne we wszystkich tych przypadkach. Zostawiamy jednak spory (bo nie o nie tu przede wszystkim chodzi), powracając do re­ konstrukcji poglądów Steinera na muzykę. Sięgnijmy jeszcze raz do tekstu. 34 wszelkie formalne credo. Spróbujmy przedstawić to odwrot­ nie: dla wielu ludzi religia to muzyka, w którą uwierzyli. W ekstazach muzyki pop i rock takie utożsamienie szczegól­ nie rzuca się w oczy". [RO, 179-180] W ekstazach opisu tego stanu rzeczy - również. Muzyka, wychodząc w swej warstwie akustycznej z „tego świata", celuje więc wprost w „inną" rzeczywistość, przez „ten świat" nie ograniczoną. Będąc, w istocie, fenomenem słuchowym, przebija zmysłową powłokę świata. Dotyka ob­ szaru opisywanego przez Rudolfa Otto jako ganz andere? Albo: jest tym, co Gerardus van der Leeuw określił w swej te­ ologii estetyki muzycznej mianem „muzyki, która jest czymś więcej niż muzyką" , a więc tym, co język mistyków nazy­ wał słowem canor - niebiańskim śpiewem. W obliczu, meta­ fizycznej w swym rdzeniu, choć nie ograniczonej do żadnej liturgii czy konfesji muzyki, stajemy wprost wobec przebły­ sku Rzeczywistej Obecności. Podobnie, jak widzieliśmy, mówili już, choć nieco innym językiem, i Wackenroder, i Schopenhauer, i Nietzsche. To tropy na które wskazał sam Steiner. 5 36 Widać wyraźnie, w którą stronę zmierza jego myśl. Pod­ kreśla on, że w odniesieniu do muzyki, w mówieniu o niej, najczęściej bywamy zanadto „ludzcy", arcyludzcy. Pochło­ nięci rozstrząsaniem i analizą tego, co da się pojąć i opisać, tracimy z oczu (i uszu!), to co najważniejsze: zapominamy nieustannie o jej nie-ludzkim pochodzeniu. W spostrzeżeniu, które gładko sprzymierza Kiekegaarda z Schopenhauerem, przypomina Steiner o władztwie jakie muzyka ma nad nami, bez względu na to z jakiego - demonicznego czy boskiego źródła ono pochodzi [RO, 179]. Temperatura rośnie. W aka­ picie podsumowującym steinerowską metafizykę muzyki czytamy: Jest jednak myśliciel - czasowo i językowo znacznie mu bliższy od wspomnianych - którego Steiner w książce nie wymienia, a którego myślenie o muzyce wykazuje daleko idące, uderzające wręcz zbieżności z jego rozpoznaniem. To Emil Cioran. Poza podobnym, cholerycznym temperamen­ tem i skłonnością do stylistycznej rafinady, w zasadzie wszy­ stko ich dzieli. Czy może zaistnieć choćby cień porozumienia pomiędzy teologicznie motywowaną releksją nad „rzeczywi­ stymi obecnościami" a myślą, która przez lata wyżywa się w filozoficznej celebracji słowa „Nic"; pomiędzy obrońcą eu­ ropejskiego kanonu kultury a ironicznym prześmiewcą za­ chodniego dziedzictwa? Teoretycznie nie. Ale, ufam tu w ciemno Steinerowi, teorie - jak kłamstwa - mają krótkie nogi. Przyjrzyjmy się raczej tekstom. „Muzyka jest ostateczną materializacją tego wszystkiego, co usiłowałem zasugerować na temat rzeczywistej obecności w znaczeniu, wówczas gdy obecności tej nie sposób ani uka­ zać analitycznie, ani sparafrazować. Muzyka wnosi do nasze­ go codziennego życia bezpośrednie spotkanie z logiką sensu innego niż sens rozumu. Jest to bez wątpienia najprawdziw­ sze ze znanych określeń logiki aktywnie obecnej w źródłach istnienia, logiki tworzącej żywotne dla nas formy. Muzyka celebruje tajemnicę przeczuwania transcendencji, począw­ szy od pieśni Orfeusza, kontr-twórczych wobec śmierci, do Missa Solemnis, od późnych sonat fortepianowych Schuberta do Mojżesza i Arona Schoenberga i Quatuor pour la fin du temps Messiaena. Nie sposób zliczyć tych wszystkich przy­ padków, kiedy pomiędzy takim celebrowaniem a religią za­ dzierzgnęła się oczywista więź. Jednak najważniejsza z tych więzi dalece wykracza poza wszelki religijny motyw czy pre­ tekst. Muzyka sprawia, w sposób tak oczywisty, że każda próba jego określenia przypomina zużytą kliszę, a jednocze­ śnie w sposób nieokreślony i przepotężny zarazem, że w na­ sze istnienie jako ludzi władne jest wkroczyć to, co mieści się poza granicą werbalizacji, co przewyższa naszą zdolność analizy. Muzyka jest wyraźnie nie ograniczona przez świat, bowiem ten ostatni podlega naukowemu opisowi i praktycz­ nemu ujarzmieniu. Znaczenia muzyki są transcendentne (wszystkie podkr. DC). Od dawna była ona - i jest nadal niepisaną teologią tych, którym brak lub którzy odrzucają Oczywiście, Steiner, czciciel klasyków, nigdy by się nie zgodził z surrealnym żartem Ciorana, że gdy chodzi o głęb­ szy, filozoficzny wgląd w rzeczywistość, podobne funkcje jak lektura Platona, może spełniać dźwięk saksofonu. Ale, co do reszty... Bliskie zapewne Steinerowi, wywodzącemu się w części z Schopenhauera, byłoby, cytowane przez Ciorana twierdzenie Carnapa, o tym że metafizycy, to muzycy bez ta­ lentu do muzyki. Są i poważniejsze filiacje. Lament Steinera nad niedostawaniem słowa do muzyki, nad nieredukowalną ułomnością językowych ujęć muzyki, u Ciorana uzyskuje jeszcze radykalniejszą, trudno ukryć, że konsekwentniejszą, postać: „Przestałem pisać, uważam, że nie warto tego ciągnąć dalej, ale tę posuchę wypełnia muzy­ ka. Życie bez muzyki jest dla mnie naprawdę absurdem. No i nie ma potrzeby pisania, skoro nie możemy przełożyć na słowa odczucia o charakterze muzycznym. Nic więc z tego, co jest sensem muzyki, nie przechodzi do pisarstwa. Jeśli tak, to po co pisać?" To Cioran byłby przykładem, modelowym wręcz, jednego z tych, wspomnianych przez Steinera, wierzących inaczej, dla których muzyka jest przebraną teologią. I myślę, że ten ostat­ ni, wykazałby więcej poczucia humoru i zmysłu ironii niż Zygmunt Kubiak (patrz: redakcyjna dyskusja), czytając taką oto deklarację wiary rumuńskiego myśliciela: „Bez Bacha Bóg byłby pomniejszony. Bez Bacha Bóg byłby figurą trzecioplanową. Bach to jedyna rzecz napełniająca nas prze- 32 37 38 39 �świadczeniem, że wszechświat nie jest dziełem chybionym. Wszystko w nim jest głębokie, rzeczywiste, nie udawane. Po Bachu Liszt jest nie do zniesienia. Jeśli istnieje absolut jest nim Bach. Takiego wrażenia nie może dać dzieło literackie, bo u Bacha nie ma języka. U Bacha są co prawda teksty, ale nieszczególne. Dźwięk jest wszystkim. Bach nadaje sens re­ ligii. Nadweręża wyobrażenie tamtej strony jako nicości. Nie wszystko jest złudzeniem, gdy słucha się tego wezwania. Ale to jedynie Bach, tylko Bach to sprawia; w życiu był człowie­ kiem przeciętnym. Bez Bacha byłbym nihilistą absolut­ nym". Czy naprawdę tak trudno dostrzec w tym „bluźnierstwie", w tej pozornej negacji, przewrotną afirmację wyższe­ go porządku. Sceptycyzm, w takiej postaci, w jakiej znajdu­ jemy go u Ciorana, jest w istocie - czy koniecznie trzeba po­ wtarzać stary banał - pewną postacią mistyki. 40 W innym miejscu, wraca Cioran do tego wyznania wiary w muzykę. Zaskakujące jest przy tym podobieństwo pomię­ dzy opisanym przez Steinera doświadczeniem muzyki, kon­ templacyjnym zatopieniem się w niej a nazwaniem przez Ciorana, tego wyjątkowego w porządku poznawczym dozna­ nia, odmianą przeżycia mistycznego. A kiedy Cioran opisuje muzykę jako , język transcendencji", podobieństwo przecho­ dzi w głos brzmiący ze Steinerem unisono: „To jedyna sztu­ ka nadająca sens słowu 'absolut'. Jest to absolut przeżyty, jakkolwiek przeżyty za pośrednictwem ogromnej iluzji, bo rozwiewa się z chwilą nastania ciszy. Absolut efemeryczny, w sumie paradoks. To doświadczenie, żeby mogło się utrwa­ lić, musi być ponawiane w nieskończoność, podobnie jak przeżycie mistyczne, którego ślad ginie z chwilą, gdy ponow­ nie włączamy się w powszedniość. (...) W nocy nabiera ona (muzyka] jakiegoś niezwykłego wymiaru. Ekstaza muzyczna łączy się z ekstazą mistyczną. Czujemy, że docieramy do ja­ kiejś granicy, że nie można już poza nią wyjść. Nic innego już się nie liczy, i nie istnieje. Zanurzeni jesteśmy w jakimś świe­ cie upajająco wręcz czystym. Muzyka jest językiem transcen­ dencji. Tłumaczy to tajemne więzi, jakie rodzi ona między lu­ dami. Zanurza ich w świat, w którym granice przestają ist• «I 41 mec . Jak cytaty, żywcem wyjęte ze Steinera, brzmią uwagi Cio­ rana o tajemniczym, całkiem innym, z innego porządku po­ chodzącym „języku" muzyki. Zrzyma się on na Prousta, który przy całej swojej subtelności, nie przekroczył jednak w swoim rozumieniu muzyki poziomu estetycznego: „Praw­ dziwego niepokoju metafizycznego nie znał. Jego przeżycia muzyczne zawsze łączą się z jego historią osobistą. Nie wy­ rywają go one z jego życia - z życia po prostu. W świat mu­ zyki wkraczamy naprawdę tylko wówczas, gdy wychodzimy poza to, co ludzkie. Muzyka jest światem nieskończenie real­ nym, choć niepochwytnym i zwiewnym. Ktoś, kto będąc wrażliwy na jej magię, nie potrafi w ten świat przeniknąć, po­ zbawia się wręcz racji istnienia. Najwyższe jest mu niedo­ stępne. Rozumieją ją tylko ci, którym jest niezbędna. Muzy­ ka musi cię przyprawiać o szaleństwo, inaczej jest niczym". Uderzające jest istnienie „miejsc wspólnych" w wypowie­ dziach o muzyce Ciorana i Steinera. Muzyka jako świat ist­ niejący w sposób rzeczywisty. Jako to, co naprawdę, w moc­ nym, ontologicznym sensie słowa: j e s t . Mimo swej znikliwej natury, eterycznej niepochwytności, to świat o mocnej bytowej konsystencji. Słuchanie muzyki jako, dające się po­ równać jedynie z przeżyciem mistycznym, intensywne do­ 42 świadczenie pełni. I wreszcie: Muzyka jako jedno z imion najważniejsze! - transcendencji. Dochodzimy w tych rozważaniach do punktu chyba naj­ bardziej ryzykownego. Nie ma co kluczyć w niedopowiedze­ niach i mglistych sugestiach. Powiem wprost: czytając, pisa­ ne eon fuoco, wywody Steinera na temat osobliwości muzy­ ki, jej metafizycznego rdzenia, o tym, że na zdrowy rozum czegoś takiego w przyrodzie być nie powinno, a mimo wszy­ stko jest, nieodmiennie przywoływałem w pamięci ten nie­ zwykły sylogizm zapisany przez ojca Pawła Florenskiego w Ikonostasie, na marginesie jego uwag o teologii ikony; wnioskowanie, którego „logika" jest równie zniewalająca jak jego objawiająca prostota: „Ze wszystkich dowodów filozo­ ficznych na istnienie Boga najbardziej przekonywająco brzmi właśnie ten, o którym nawet nie wspomina się w podręczni­ kach. Można go na przykład sprowadzić do następującego wnioskowania: 'Jest Trójca Rublowa, a więc jest Bóg'". Czy nie jest tak, że Steiner, świecki teolog, konstruuje, nie wprost oczywiście, podobny „dowód" na istnienie Transcendencji. Tyle że w jego wypadku ikonę zastępuje muzyka. Naśladując Florenskiego, ale i Ciorana (czy nie dziwne to sąsiedztwo?), finał jego rozważań mógłby tedy zabrzmieć, na przykład tak: „Jest Kunst der Fugę Bacha, a więc jest Bóg". Tak czy inaczej, w konsekwencji, byłby to Deus ex musicae. Można by powie­ dzieć, że w muzyce usłyszał Steiner „dowód" na realność gło­ su płynącego z całkiem innego świata. Krokiem dalej - ale czy dozwolonym? - byłoby powiedzenie, że w muzyce objawił mu się His Master's Voice. 43 W czym ryzyko takiego myślenia? Przypomijmy, tak bli­ skie Steinerowi pod pewnymi względami, a przy tym tak wy­ raźnie odległe od jego myślenia o muzyce, uwagi Gabriela Marcela z zakończenia jego Tajemnicy bytu: „Powtarzając jedno z muzycznych porównań, do których, jak wiecie, mam nieprzezwyciężoną słabość, powiedziałbym, że od chwili, gdy pozwalamy się przenikać niewidzialnym wpływom, my, którzy na początku byliśmy tylko niewprawnymi, a jednak zarozumiałymi solistami, staramy się stawać powoli przyjaz­ nymi i zachwyconymi członkami orkiestry, w której niesłu­ sznie nazywani przez nas zmarłymi są niewątpliwie bliżej niż my Tego, o kim nie należy chyba mówić, że dyryguje symfo­ nią, ale że j e s t symfonią w jej głębokiej nadzmysłowej jed­ ności, w jedności, jakiej możemy spodziewać się dostąpić tylko niepostrzeżenie poprzez jednostkowe doświadczenia, których nieprzewidywalnego dla nikogo z nas ogółu nie da się przecież oddzielić od osobistego powołania". 44 W zasadzie, niby wszystko się zgadza... Nie ma jednak sensu chrzcić Steinera na siłę. Widać od razu gdzie są różni­ ce. Jedna zwłaszcza rzuca się w oczy. Marcel, kiedy opisuje doświadczenie transcendencji w terminach muzycznych, kie­ dy sięga do metaforyki, do której ma taką słabość, mówi tu wyraźnie z wnętrza religii, ze środka głębokiego doświadcze­ nia religijnego. Steiner, tak bliski w podstawowych intuicjach Marcelowi, mówi jednak wyraźnie „z zewnątrz", spoza ob­ szaru konfesyjnego przyporządkowania. Poza tym, zbyt jest Steiner dionizyjski, zbyt podkreśla orgiastyczny, a to znaczy, również i demoniczny aspekt muzyki, by gładko przejść nad różnicami i stwierdzić, że w obydwu przypadkach mamy do czynienia dokładnie z takim samym typem myślenia o „mu­ zyczności" transcendencji. W niczym to, oczywiście, nie odbiera autentyczności ani głębi sformułowaniom Steinera. 33 �Spostrzeżenie to, prowadzić może wszakże do pojawienia się kilku wątpliwości. Czyjego, religijna w istocie, perspektywa rozumienia muzyki (ogólniej: sztuki) nie jest pewnego rodza­ ju próbą uczynienia ze sztuki religii? Czy nie mamy tu do czynienia z jakimś nawrotem do modernistycznych koncepcji „religii sztuki", do kreowania artystów na kapłanów nowego obrządku? Czy sztuka nie jest tu „zamiast" religii? Czy nie jest jej wyrafinowaną estetycznie protezą? Metafizycznym pocieszeniem? A może zwykłym ersatzem? Czy muzyka z rozważań Steinera, nie jest, dla jednych: „aż", ale już dla in­ nych: „tylko", teologią tych, którzy nie są zdolni przyjąć bądź odrzucają „wszelkie formalne credo"! Ale, znowu, czy tak myśląc, nie posługujemy się wąską, zredukowaną ledwie do wymiaru estetycznego (tu w rozumieniu etymologicznym: ograniczoną do poziomu zmysłowego), koncepcją sztuki? Czy ustanawiając dla sztuki zadania mieszczące się w grani­ cach rozumu (i zmysłów), nie konstruujemy kolejnego, opar­ tego na arbitralnych przesłankach, dekretu? Steinera, zdaje się, kwestie te przesadnie nie przejmują. Wypowiada się on przecież przede wszystkim jako orędow­ nik poszukujących i to z nimi dzieli się dobrą nowiną o „nie­ ludzkiej" mocy muzyki. Poza tym ciężar jego rozważań mie­ ści się tak naprawdę gdzie indziej. Sądzę, że centralną figurą symboliczną, wokół której opla­ ta się myśl Steinera i która pozwala głębiej wniknąć w jego muzyczne rozważania, jest biblijny mit wieży Babel. To tutaj, w opowieści o pomieszaniu języków mieszkańcom równiny Szinear, bije główne źródło jego mitycznej narracji o muzy­ ce. W swojej intelektualnej autobiografii, Errata, dowodzi Steiner, że tradycyjna, moralistyczna interpretacja, która ka­ że widzieć w pomieszaniu języków karę za grzech pychy jest nie utrzymania. Historia ta, twierdzi on, jest nade wszystkim opowieścią o utracie językowej niewinności. Pomiędzy sło­ wem i światem pojawiła się rysa. (Czyżby już tu miała miej­ sce prefiguracja „zerwanego kontraktu" z Rzeczywistych obe­ cności!). Nie potrafimy już opowiadać „adekwatnie" o świe­ cie, język przestał nazywać rzeczy „po imieniu". Nie ma już prostej referencji między słowem i rzeczą. Gorzej: pomiesza­ nie języków, wprowadziło nieusuwalne bariery między ludź­ mi. Odtąd nie rozumiemy już dobrze świata i siebie nawza­ jem. Wszyscy żyjemy teraz w przestrzeni komunikacyjnej, która jest - by wykorzystać tytuł innej książki Steinera - rze­ czywistością After Babel. Święty język Początku uległ bez­ powrotnej zatracie. Skazani jesteśmy, tak w relacjach „pozio­ mych", jak i „pionowych" na niepełny i ułomny ze swej na­ tury przekład. 45 Czy rzeczywiście? Rdzeniem opowieści Steinera o muzy­ ce jest niewyartykułowane wprost, ale czytelne, przekonanie, że w dzisiejszym świecie, takim językiem, „językiem poza słowem", jest właśnie muzyka. Że jest narzędziem komuni­ kacji wyjątkowym, językiem nad językami. Łamie ona nie tylko bariery międzyosobowe, międzykulturowe, ale daje nam dostęp - co prawda chwilowy, efemeryczny, może i złudny - do świata sprzed Upadku. Steiner brzmi tu zadzi­ wiająco zgodnie z intuicjami Herberta Whone'a, brytyjskiego skrzypka, który próbuje myśleć i pisać o muzyce przez pry­ zmat mitu. W konkluzji swojego eseju o znaczeniu i roli mu­ zyki w świecie powszechnej dysharmonii i dystrakcji stwier­ dza on: „W artykule tym, zamierzałem zasugerować tylko ty­ le, że dźwięk i muzyka leżą u korzeni naszej egzystencji. Jak 34 powiedzieliśmy, istnieje tylko jedna opowieść. I jest to opo­ wieść prosta. Podstawowy Ton wszechświata rozproszył się i rozdzielił na szereg subdźwięków i przydźwięków, aż do te­ go stopnia zróżnicowania, że fakt ten powołał do życia orkie­ strę, której na imię Babel. (...) Jako że czas płynie, muzyka rozprzestrzenia się i przedstawienie trwa dalej. To właśnie muzyk, tu na dole, jest tym, który zastępczo oferuje możli­ wość powrotu i który ma, w najgłębszym sensie, do odegra­ nia jedną z najważniejszych ról w ludzkim życiu". Muzyka jako droga do osiągnięcia stanu sprzed pomieszania języ­ ków...To z pewnością byłoby Steinerowi bliskie. 46 Czy to nie dziwne, że w zasadniczych rozwiązaniach do­ tyczących muzyki, spotykają się ze Steinerem myśliciele tak różni jak Wackenroder, Nietzsche, Levi-Strauss, Cioran i wielu innych, tu nie wymienionych. W istocie: trudno nie uwierzyć, że muzyka ma realną moc budowania porozumie­ nia ponad podziałami. Że jednoczy raczej niż dzieli, że spaja, choć na krótko, sfery rzeczywistości, zdawałoby się, wzaje­ mnie nieprzywiedlne. Czym więc jest muzyka? Jaka formuła określała by ją najlepiej? Roland Barthes powiada, że wartość muzyki być może na tym polega, że jest dobrą metaforą. Możliwe. Zwłaszcza idea „przenoszenia" znaczeń, tkwiąca greckim źródłosłowie, byłaby nie do pogardzenia. Weźmy pod uwagę jeszcze jedną możliwość. Utrzymuje Paul Ricoeur, że związek pomiędzy metaforą a symbolem mogą opisać tylko dwa wzajemnie sprzeczne twierdzenia. Tak więc, meta­ fora zawiera więcej niż symbol: to, co w symbolu pomiesza­ ne, wypowiedź metaforyczna doprowadza do względnej przejrzystości. Ale też symbol zawiera jednak więcej niż me­ tafora: „Symbol jest związany w inny sposób niż metafora. Symbol ma korzenie. Symbole pogrążają nas w tajemniczym doświadczeniu mocy". Dwuwymiarowa struktura symbolu, którego metafora jest językową powierzchnią, swą jedną czę­ ścią, zanurzona jest w niesemantycznym obszarze sacrum. Zmylmy więc tropy... Czy nie lepiej byłoby może powie­ dzieć, jak choćby Albert Schweitzer , że „naturalną" mową muzyki jest symbol? Jest jeszcze jedna okoliczność przema­ wiająca za takim wyborem. Symbol już w swej etymologii (obojętnie, czy wyprowadzonej od symbolon czy symballein) niesie z sobą ideę łączenia, spajania, przywracania jedności. W rozważaniach Gadamera na temat sztuki znajdujemy okre­ ślenie symbolu, które nawiązuje do etymologii, ale też wpro­ wadza element, który pozostaje w ścisłym związku z naszy­ mi ustaleniami: „Przez symbol (...), przez doświadczanie symboliczności rozumiemy, że to, co jednostkowe, szczegól­ ne jest niczym ułamek bytu, że coś, co z nim koresponduje, jest obietnicą uzupełnienia całości i szczęścia, albo też że ta wciąż poszukiwana uzupełniająca całość cząstka (podkr. DC) jest drugim odłamkiem pasującym do naszego fragmen­ tu życia". 47 48 49 50 Żyjemy, przypomina nam wciąż Steiner, w świecie ducho­ wo chorym. W obliczu doskwierających nam kłopotów z bra­ kiem referencyjności znaków słownych, z tworzeniem się wokół nas szklanej kuli słownych samoodniesień, w obliczu bolesnego przeżywania „rzeczywistej nieobecności" Trans­ cendencji, myśl Steinera zdaje się kulminować w jednym za­ leceniu, prostym, acz o dalekosiężnych konsekwencjach: S ł u c h a j c i e a znajdziecie. Tak brzmi dzisiaj trzeźwiący aforyzm świeckiego proroka. Tako rzecze Steiner. �5. Con amore. Finale presto jest surowy; każdy jest przeniknięty tym, co mówi. Ten głos kocham - całe życie go kochałem". Naprawdę, nie ma znaczenia, kto jest przedmiotem adora­ cji. Czy marmurowe pomniki: Mozart i Beethoven, czy mało komu znany Charles Panzera. Tę listę uwiedzionych można by dowolnie wydłużać: Nietzsche ze swoim uwielbieniem dla Wagnera (obróconym później w nienawiść), Levi-Strauss pa­ dający na kolana przed Elizabeth Schwartzkopf, Cioran spra­ gniony muzyki Bacha, itd, itd, itd... Mówienie o muzyce wy­ klucza obiektywizm. Dyskurs muzyczny, albo jest równocze­ śnie dyskursem erotycznym, albo nie ma go wcale. Potwier­ dzałoby to przenikliwą uwagę Barthes'a, że muzyka „nie podpada pod żaden metajęzyk, lecz tylko pod dyskurs warto­ ściujący, pochwalny: pod dyskurs miłosny". Rzeczywiste obecności to tekst, pod względem gatunko­ wym, niejednorodny. Bo to i pamflet, i manifest, i filipika, i intymny list, i quasi-teologiczny traktat (ktoś niechętny, po­ wiedziałby może: kazanie). Ale nad tym wszystkim góruje namiętny ton miłosnego wyznania. Jeśli jest coś, co spaja wszystkie te formy, coś, co sprawia, że nie obcujemy z dzielem-hybrydą, ale ze spójną całością, to właśnie ów głos czło­ wieka nieprzytomnie zakochanego. Książka Steinera, to rzecz składająca się w znacznej części z barthes'owskich „fragmentów dyskursu miłosnego". Ale też to, co wprawia w ruch język, co każe mu mówić, mówić, mówić, wyklucza wszelką dyskusję. ,JCocham-cię jest bez niuansów. Likwidu­ je wyjaśnienia, uzgodnienia, stopnie, skrupuły". Steiner przecież nie argumentuje, ale sławi swoją oblubienicę: muzy­ kę. Cały roznamiętniony, płonący, chory z miłości. I , jak każ­ dy zakochany, powtarza się, mówi wciąż to samo, tylko w in­ nej formie. Domaga się przy tym, by na obiekt jego wes­ tchnień spoglądać wyłącznie jego oczyma. Na pewno: to nie jest książka dla wszystkich. Steiner szuka takich jak on. Zwraca się do mnie, do ciebie, do tych, dla których, jak dla Ciorana, muzyka jest do życia koniecznie potrzebna. 54 „Kochać - to nie pytać o nic" z repertuaru Piotra Szczepanika Czy można napisać coś sensownego o muzyce? Można. Ale jak? Połuchajmy jeszcze na koniec kilku z tych, którzy o muzyce potrafili powiedzieć najwięcej: Kierkegaard: „Ale jestem na tyle dzieckiem, czy raczej je­ stem jak młoda dziewczyna w Mozarcie zakochany, że za wszelką cenę muszę go umieścić jak najwyżej. (...) O nie­ śmiertelny, któremu wszystko zawdzięczam, i to, żem rozum utracił, i duszę mam zachwyconą, i że przejął mnie najgłęb­ szy dreszcz, o ty, któremu zawdzięczam, że nie muszę iść przez życie jak jeden z tych, których nic poruszyć nie zdoła; ty, któremu dzięki niech będą za to, że nie umrę nie zaznaw­ szy miłości, choć miłość moja była nieszczęśliwa". Barth: „Wierz mi, proszę: wiele uszu i serc, zarówno uczo­ nych, jak i tych prostych, jak moje, w dalszym ciągu kochają cię słuchać, wciąż na nowo - nie tylko w roku twojej roczni­ cy!" Gombrowicz: „Od kilku lat przebywałem poza muzyką. (...) Jednakże przed paru miesiącami wysłuchałem przypad­ kowo kwartetu f-moll, jedenastego - i nie wiem, czy tego dnia byłem szczególnie łasy na muzykę, czy może podbiło mnie bogactwo polifoniczne kwartetu (...) zaraz następnego dnia kupiłem sobie płyty z tymi jego kwartetami....i utoną­ łem. (...) Zapewne gdyby nie ten wykwintny czwórśpiew smyczkowy, nie owo polifoniczne wyrafinowanie kwarteto­ we, dzięki któremu wszelka muzyka, która się dostanie mię­ dzy te cztery instrumenty, ulega niezmiernemu wysubtelnieniu, nie byłbym może znienacka zachorował na Beethovena". 51 52 53 Barthes: „Refleksje, jakie zamierzam wam przedstawić, mają w sobie coś z paradoksu: chciałbym w nich złożyć wy­ jątkowy i szczególny hołd swojemu ukochanemu wykonaw­ cy pieśni francuskich, którym był Charles Panzera.(...) Mój stosunek do głosu Panzery ma charakter miłosny: nie chodzi o jego surowy, fizyczny głos, ale o to, jak ów głos wnika w ję­ zyk, w nasz język francuski, jako pożądanie: żaden głos nie PRZ 1 G.Steiner. Rzeczywiste obecności, przet. O.Kubińska, Instytut Kul­ tury, stowo/obraz terytoria. Gdańsk 1997. Następne przytoczenia z tej książki lokalizuję w tekście, numery stron w nawiasach kwadratowych: [ROI G.Steiner, W zamku Sinobrodego, przet. O.Kubińska, Atext, Gdańsk 1993, s. 131; dalsze cytaty z tej książki zaznaczam w tekście w nawiasach kwadratowych: |WzS] Choć uczciwie trzeba powiedzieć, że krytyka Steinera nie osiąga pułapu umysłowej aberracji, jak to zdarza się czasem w konserwatyw­ nych połąjankach. U Allana Blooma czytamy np. taką oto złotą myśl: „Młodzi ludzie wiedzą, że rock ma rytm stosunku płciowego", co mimo­ wolnie potwierdza trafność tytułu jego książki, por. A.Bloom Umysł za­ mknięty, przeł. T.Bieroń, Zysk i S-ka, Poznań 1997. s.85 2 1 4 „Przedmiotem nabożnego zachwytu konsumenta są pieniądze, za które kupił bilet na Toscaniniego. Sam przyczynił się do sukcesu, który reifikuje i uznaje za obiektywne kryterium, nie rozpoznając w nim swe­ go udziału. Ale jest 'twórcą' tego sukcesu nie dlatego, że koncert mu się spodobał, lecz dlatego, że kupił bilet.", Ober den Fetischcharakter in der Musik und die Regression des Hórens, „Zeitschrift fur Sozialforschung" 1939, rocznik VII, cyt. za: K.Sauerland, Od Diltheya do Adorna. Studia Z estetyki niemieckiej. Warszawa 1986, s. 198 55 56 Pewnej ironii dodaje fakt, że aby się tego wszystkiego do­ wiedzieć, niekoniecznie trzeba było książkę Steinera prze­ czytać. Wystarczyło spojrzeć na dedykację: „Dla Jacqueline Werly. będącej źródłem muzyki". PISY 5 N.Harnoncourt, Muzyka jako mowa dźwięków. przet.M.Czajka, Fundacja „Ruch Muzyczny", Warszawa 1995, s.7 '' I.Kant. Krytyka władzy sądzenia, przeł. J.Galecki, Warszawa 1986. s.264 W.Wackenroder. Dichtung, Schriften, Brie)'e, Berlin 1984, s.312, cyt. za: E.Fubini. Historia estetyki muzycznej, przet. Z.Skowron. Musica Jagiellonka. Kraków 1997, s.260 " W.Wackenroder, Werke und Briefe. Heidelberg 1967, s.451, cyt. za: C.Dahlhaus, Idea muzyki absolutnej i inne studia, przet. A.Buchner. PWM. Warszawa 1988,' s.159 Wackenroder, Dichtung s.261 S.Kierkegaard, Stadia erotyki bezpośredniej, przeł. J.Iwaszkie­ wicz, w: Albo-albo , Warszawa 1982,1.1, s.76 '' Tamże, s.77 Tamże, s.75 " Naturalnie, pojęcie formy u Hanslicka, nie jest ani tak jednoznacz­ ne, ani tak redukcyjne, jak zwolennicy czarno-białych (forma versus treść) modeli estetycznych chcieli by to czasem widzieć, por. Dahlhaus. Idea..., s. 117-121 A.Schopenhauer, Świat jako wola i przedstawienie, przel. J.Garewicz, PWN, Warszawa 1994, t.l, s.395-396 7 4 10 12 14 55 �15 Tamże, s.405 Tamże, s.406-407 Tamże, s.405 F.Nietzsche, Narodziny tragedii czyli hellenizm i pesymizm, prze). L.Staff, Warszawa 1907, s.20 F.Nietzsche, Pisma pozostałe 1862-1875, przeł. B.Baran, inter es­ se, Kraków 1993, s.205 Tamże, s.210 Nietzsche, Narodziny s.50-51 Tamże, s. 148, 149 Tamże, s.234 C.Levi-Strauss, D.Eribon,, Z bliska i z oddali, przeł. K.Kocjan, Opus, Łódź 1994, s.208-209 Por. E.Mieletynski, Poetyka mitu, tłum. J.Dancygier, przedmowa M.R.Mayenowa, PIW, Warszawa 1981, s. 103 Tamże, s.205 C.Levi-Strauss, Mythologiques I: Le cru et le cuit, Paris 1964, t.l, s.24; Octavio Paz polemizuje z tą tezą, twierdząc, że aby coś przekro­ czyć, trzeba to najpierw osiągnąć, muzyka natomiast nigdy nie przekra­ cza języka artykułowanego, bo po prostu nigdy do tego poziomu nie do­ chodzi. O .językowym" charakterze muzyki można mówić tylko per analogiom, O.Paz, Levi-Strauss albo Nowa Uczta Ezopa, przeł. P.Fomelski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997, s.52 16 17 18 19 2 0 21 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 C.Levi-Strauss, Myth and Meaning. Cracking the Code of Culture, forward W.Doniger, New York 1985, s.52 Podobną intuicję zanotował w swoim dzienniku Witold Lutosław­ ski: „Po raz tysięczny: muzyka nie wyraża żadnych określonych uczuć, stanowi tylko ramy formalne (pokr.DC), w które przy jej odtwarzaniu każdy wlewa swoje własne emocje; takie na jakie go stać. Stąd bardzo proste wytłumaczenie łez gestapowców słuchających Mozarta", por. Lu­ tosławski. Homagium. Wydawnictwo Galerii Zachęta, Warszawa 1996, s.30 2 9 3 0 J.Łotman, Kultura i eksplozja, przeł. i wstępem opatrzył B.Żyłko, PIW, Warszawa 1998, s. 199-200 , J oto pytam się: czego ż ą d a całe moje ciało od muzyki w ogóle? Sądzę, że ulgi: tak jakby lekkie, śmiałe, swawolne, pewne siebie rytmy miały przyspieszać wszystkie funkcye zwierzęce: tak jakby złote, dobre, łagodne harmonie pozłacać miały spiżowe, ołowiane życie", F.Nietzsche, Wiedza radosna, przeł. L.Staff, Warszawa 1907, s.338 3 1 3 2 Levi-Strauss, Eribon, Z bliska..., s.206; warto zazanaczyć, że podobnie o związku muzyki i mitologii pisał Karl Kerenyi, wychodząc w swoim myśleniu z zupełnie innych przesłanek: „Mitologia, zupełnie tak samo jak muzyka, może być bardziej lub mniej zgodna ze swoim cza­ sem. Mogą być czasy, które to coś największego, co 'myślały', zdolne są wyrazić tylko w muzyce. Ale to coś największego jest w tym przypadku właśnie czymś takim, co jedynie w muzyce może być wyrażone", K. Ke­ renyi, Czym jest mitologia, przeł. I.Krońska, „Twórczość", 2:1973, s.90 3 3 R.M.Rilke, Muzyka, w: Rilke, Poezje, wybrał, przełożył i posłowiem opatrzył M.Jastrun, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987. s.347; przekład angielski mówi raczej o języku: Music..Language whe­ re/ language ends, R.M.Rilke, Music, przeł. Robert Bly, w: „Parabola", Volume V, number 2, 1980, s.59; Niezwykle zabawną, acz kuriozalną jest próba Anthony Burgessa przekładu na „muzykę" słów I części, sławne­ go Allegro molto, z Symfonii g-moll Mozarta (K.550). Przez swoją skraj­ ność, unaocznia ona daremność szukania dla dźwięków muzyki słowne­ go ekwiwalentu, wyraźnie stawia nas, czytelników i słuchaczy, wobec granicy nie do przebycia: „The squarecut pattern of carpet. Squarecut the carpet's pattern. Pattern the cut square carpet. Stretching from open door to windows. Soon, if not burned, ripped, merely purloined, as well all too likely, other feet would, other feet would tread. He himself, he himself, he he himself trod in the glum morning"... i tak dalej, w tym duchu..., A.Burgess, Mozart & Wolf Gang, Vintage, London 1992, s.81; w sprawie związków poezji z muzyką por. J.Błoński, Ut musica poesis?, „Twór­ czość" 9:1980, s.l 10-122 5 4 Por. np. rozumienie formy zaproponowane przez Wiesława Ju­ szczaka, W. Juszczak, Zasłona w rajskie ptaki albo O granicach „ okresu powieści", PIW, Warszawa 1981, s.49-52 36 3 5 „(...) schematyzacja elementu irracjonalnego muzyki dzięki prze­ żywaniu jej przez człowieka udaje się tylko na pewnych odcinkach i wy­ rywkowo, właśnie dlatego, że muzyka sama w sobie nie ma bynajmniej za swą treść serca ludzkiego ani też tylko jakiegoś drugiego narzecza swego wyrazu obok tego zwykłego, lecz właśnie jest także 'czymś in­ nym', czymś, co dzięki podobieństwu spotyka się z tamtym na pewnych odcinkach, ale nie zlewa się z nim w wielkich i bezpośrednich związ­ kach", R.Otto, Świętość, Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, s.84; o metafizycznym wymiarze muzyki zob. liczne teksty i książki Bohdana Pocieja, szczególnie porządkujący artykuł: Inspiracja religijna w muzyce, w: W kierunku religijności, red. B.Bejze, ATK Warszawa 1983, s.328-357 3 6 G.van der Leeuw, Sacred and Profane Beauty. The Holy in Art, preface M.Eliade, transl. D.E.Green, Weidenfeld and Nicolson, London 1963, s. 261 „Po co wczytywać się w Platona, skoro saksofon też może nas otworzyć na inny świat", Z Cioranem rozmawia Benjamin Ivry , w: Roz­ mowy z Cioranem, przeł. I.Kania, Wydawnictwo KR, Warszawa 1999, s.l 70 Z Cioranem rozmawia Louis Jorge Jalfen, w: Rozmowy...., s.86 Z Cioranem rozmawia Michael Jakob, w: Rozmowy...., s.246 Z Cioranem rozmawia Benjamin Ivry, w: Rozmowy...., s.170-171 Z Cioranem rozmawia Sylvie Jaudeau, w: Rozmowy...., s.186-187 Tamże, s.l87 P.Florenski, Ikonostas i inne szkice, przeł. Z.Podgórzec, PAX, War­ szawa 1984, s.125 G.Marcel, Tajemnica bytu, tłum. M.Frankiewicz, przedmowa K.Tarnowski, Znak, Kraków 1995, s.390; obecność metaforyki muzycz­ nej w filozoficznych rozważaniach godna jest osobnego namysłu, por. rozważania Barbary Skargi o związkach czasu i muzyki u Bergsona i Bachelarda, B.Skarga, Dwie formy czasu, w: tejże, O filozofię bać się nie musimy. Szkice z różnych lat, PIW, Warszawa 1999, s.53-69 3 7 3 8 3 5 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 G.Steiner, Errata, Yale University, 1988; Warto może też zazna­ czyć, że sytuacja ta nie jest dla Steinera jednoznacznie negatywna. Wie­ lość języków, to wielość interpretacji świata, docieranie do jego „istoty" różnymi drogami. Każdy język w inny sposób „otwiera" rzeczywistość. Główne myśli z autobiografii Steinera referuje krótko J.Anders, Cierpli­ wość intuicji, „Literatura na świecie", 11-12:1998, s.269-276 4 6 H.Whone, Music, the Way of Return, .parabola", Vol.V, 2: 1980, s.13 4 7 R.Barthes, Muzyka, głos, język, przeł. K. Kłosiński, „Pamiętnik L i ­ teracki", R . X C , 1999, z.2, s.9 P.Ricoeur, Język, tekst, interpretacja, przeł. P.Graff, K.Rosner, PIW, Warszawa 1989, s.l55 A.Schweitzer, Bach, przeł. M.Kurecka, W.Wirpsza, PWM, Kra­ ków 1987, s.327; w niejednoznacznie pojmowanej kwestii symbolu w muzyce, zob. dwugłos C.Dahlhausa i H.H.Eggebrechta, Co to jest mu­ zyka?, przeł. D.Lachowska, wstęp M.Bristiger, PIW, Warszawa 1992, s.l 13-125 4 8 4 9 5 0 H.G.Gadamer, Aktualność piękna. Sztuka jako gra, symbol i świę­ to, fłum.K.Krzemieniowa, Oficyna Naukowa, Warszawa 1993, s.43 Kierkegaard, Stadia...s.50 K.Barth, Wolfgang Amadeus Mozart, foreword J.Updike, transl. C.K.Pott, Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids 1986, s.23 W.Gombrowicz, Dzienniki 1957-1961, Paryż 1962, s.211-212 R.Barthes, dz. cyt., s.5-6 Tamże, s.9 R.Barthes, Fragmenty dyskursu miłosnego, przekład i posłowie M.Bieńczyk, wstęp M.P.Markowski, Wydawnictwo KR, Warszawa 1999. s.214. 51 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 Wszystkie ilustracje Roberta Fludda za: J. Godwin, Robert Fludd: Hermetic Philosopher and Surveyor of Two Worlds, Shambhake Publica­ tions 1979 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5030e738e44f810cce8d1da9e6b5dfaa.pdf 0f7ee638dd7b9aff681f7baa8d829dbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:326 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource taniec ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:288 Title A name given to the resource Historia badań nad tańcem ludowym w Polsce / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.415-452 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J(ODEI!YK Li\NGE HrSTOHlA BADAŃ NAD TAŃCEM LUDOWYM W POLSCE WSTĘP Taniec ludowy w Polsce płynie kilkoma odrębnymi nurtami, wykazującymi odrębne cechy i nazwy. Pojęciem "folklor taneczny" oznaczamy tradycyjne tańce dawnej wsi. Były one powiązane z życiem społeczności wiejskiej i wykonywano je na własny użytek, bez myśli o postronnym widzu. Forma taneczna pełniła też wiele wybitnych funkcji o znaczeniu społecznoobrzędowym i magicznym. [6, H].* Do naszych czasów zachował się względnie dobrze dawny repertuar taneczny na terenie Polski i jeżeli nie jest już współcześnie wykonywany, to żyją jeszcze jego dawni wykonawcy. Tańce dawnej wsi tworzą zwarte, tradycyjne zestawy repertuarowe, które stosunkowo wolno się przeobrażały. Zwykle też jeden {rzadko kilka) spośród tańców jest w tym rep2rtuarze pierwszoplanowy. Często taniec pierwszoplanowy nadaje charakter całej praktyce taneczno-muzyc~nej danego terenu. Właśnie te "tańce pierwszoplanowe", o zdecydowanym typie rytmicznym i choreotechnicznym, mają określone zasięgi terytorialne tworząc często ponadregionalne działy. [6,141]. Trudno sobie oczywiście wyobrażać, że te tradycyjne zestawy repertuarowe tańców wiejskich nie wykazują zróżnicowarl. Przede wszystkim obserwujemy lokalne i nawet indywidualne warianty wykonawcze tego samego luńccl. Dochodzi tu często do głosu twórcza inwencja tancerzu wiejskiego Każde wykonanie jakiegoś tańca jest tu najczęściej improwizacją i mikrokompozycją w obrębie obowiązujących aktualnie kanonów. W niektórych tylko regionuch na terenie Polski struktura poszczególnych t8J1CÓW jl~st ściślej określona i niezmienna (np. Śląsk, Kaszuby). Wskutek skłonności do improwizowania formy tanecznej jak i muzyki do tańców (tancerz przyśpiewuje kapeli melodię przed rozpoczę• C~'rr~' w bihliografii. nawiasach oznaczaj'l pozycje wymienione na końcu w wykazie �,11 li RODERYK LANGE ciem tańca), również i nazwy tańców nie wykazują stabilności i np. jedna nazwa może dotyczyć wielu różnych pod względem choreotechnicznym tańców lub też różne nazwy mogą dotyczyć tego samego tańca. Dlatego sama nazwa nie może stanowić o identyfikacji określonego tańca. Niewątpliwa jest także współzależność muzykowania i tańczenia wiejskiego. Formy ruchowe, choreotechniczne, z całą pewnością wywierały wpływ na kształtowanie się muzyki wiejskiej. Stąd znajomość istotnego wyglądu folkloru tanecznego miałaby pierwszorzędne znaczenie praktyczne również dla prac muzykologicznych. Dużą rolę w tworzeniu się tradycyjnego repertuaru wsi odegrały infiltraty w postaci tańców obcego pochodzenia (obce narody lub obce środowiska). Tańce innych narodów zostały niekiedy tak dalece wchłonięte, że trudno utożsamiać je z pierwowzorami (np. "ecossaise" występujący w niektórych regionach jako "szoc", szorc" itd.). Często były to w prostej linii zapożyczenia. Ale 'i-ównież wyraźne są wpływy europejskiej mody tanecznej w różnych okresach. Na wieś docierały tego rodzaju tańce z opóźnieniami i zawsze z odkształceniami charakterystycznymi dla procesów adaptacji obcych środowiskowo tworów. W Polsce obserwujemy dodatkowo, obok wpływów i przenikania repertuaru tanecznego miejskiego, również szczególnie silne oddziaływanie środowiska szlacheckiego, dworskiego, z drugiej jednak strony stosunkowo dawne źródła (od renesansu począwszy) rejestrują przenikanie polskich tańców chłopskich do kultury szlacheckiej. Z tego środowiska, drogą pośrednią, często rozprzestrzeniają się one po całej Europie w różnych okresach mody na "tańce polskie". Szczególnie zabytki muzyczne z epoki renesansu w Polsce obfitują w melodie taneczne, których pochodzenie zdaje się wskazywać na środowisko wiejskie pomimo szaty, jaką im nadawali dworscy kompozytorzy. [38]. Ten szczególny okres powiązania kultury dworskiej z kulturą wiejską, ludową mija jednak szybko i dopiero w dobie romantyzmu obserwujemy ponownie świadome włączanie elementów repertuaru tanecznego wsi do repertuaru warstw uprzywilejowanych (od końca XVIII. w.). Polegało ono w tym okresie nie tylko na naśladowaniu czy adaptowaniu muzyki tańców chłopskich przez ówczesnych kompozytorów, ale również na aktywnym uprawianiu "tańców ludowych" przez szlachtę wiejską (kuligi, maskarady itd.) w tym celu przebierającą się nawet w "stroje ludowe". Były to oczywiście tańce ludowe w swoistym wydaniu. Z dworów szlachty wiejskiej tańce te przechodziły na sale redutowe, na bale szlacheckie i potem mieszczańskie (XIX w.). Przedostawały się również na sceny dworskie (np. balet dworski Tyzenhauza w Grodnie, przeniesiony przez króla w 1785 r. do Warszawy - składał się z chłopów pańszczyźnianych) �Historia badldt nad tańcem lllclow.vJn tv Polsce 417 i potem do opery warszawskiej, gdzie specjalnego szlifu dodawali im stołeczni baletmistrzowie (np. R. Turczynowicz 1813-1882, F. Krzesiński HI23-1905). [67/5]. Rezultatem rozprzestrzeniania się tą drogą tańców pierwotnie pochodzenia wiejskiego na terenie całego kraju jest grupa tzw. "tańców narodowych", do których obecnie zaliczamy: poloneza, krakowiaka, mazura, kujawiaka i oberka. Niewątpliwie "iańce narodowe" odbywały niekiedy swą powtórną drogę. na wieś - już za pośrednictwem dworu. Z końcem wieku XIX i szczególnie na początku XX zaczęto wprowadzać tańce i zabawy ruchowe pochodzenia wiejskiego do repertuaru zajęć szkolnych, jako ćwiczenia ruchowe, rekreacyjne. Wypracowano też specjalną metodę nauczania tych "ludowych" tańców, sprowadzając je do uproszczonych schematów wykonawczych (np. programy AWF). Równocześnie wielki ruch amatorskich zespołów włączył do swego repertuaru w tym okresie również tańce "narodowe" i "ludowe" jako elementy szczególnie wyraźnie akcentujące "narodowość". W tym wydaniu tańce pierwotnie wiejskie, przeznaczone wyłącznie do użytku wsi, zostały gruntownie zaadaptowane do swojej nowej funkcji widowiskowej i propagandowej iprzez inne środowisko społeczne (miasto). Zjawisko tańca ludowego w Polsce jest więc niezmiernie skomplikowane ze względu na swą wieloraką 'Przydatność użytkową i adaptacje dokonywane w różnych okresach przez różne środowiska społeczne dla różnych celów. Te nurty tańca ludowego wiodą tak dalece oddzielny żywot, że w niektórych wypadkach interpretacja tego samego tańca (pierwotnie) jest tak dalece różna, że trzeba by mówić o kilku różnych tańcach. Nie wyklucza to oczywiście okresowego, wzajemnego oddziaływania na siebie poszczególnych nurtów tańca. Taniec ludowy i współcześnie ma duże zapotrzebowania praktyczne. W związku z powstaniem zawodowych, dużych zespołów "ludowych" otrzymaliśmy nawet nowe inteflpretacje sceniczne folkloru tanecznego. Wiele jest jednak zupełnie mylnych iPOjęĆo wyglądzie ipierwotnych form wiejskiego tańca, o jego schemacie wykonawczym, o mechaniźmie jego powstawania i zanikania. Stąd wiele opracowań scenicznych (zawodowych i amatorskich) tańca ludowego z góry jest narażonych na niepowodzenie ze względu na brak znajomości rzeczy. Jak dziwnie wygląda np. w konfrontacji z materiałami źródłowymi tak ,bardzo wśród praktyków tanecznych zakorzeniony mit "o jednej, jedynej, prawdziwej, nieskażonej postaci każdego tańca ludowego". Szeroko zakrojone badania etnograficzne w dziedzinie tańca i utworzenie naukowo ugruntowanej dziedziny folklorystyki tańca tak bardzo mogłyby być pomocne w swych rezultatach dla ·praktyki tanecznej. Tą 5 - Lud, t. 51, cz. II, 1965 �418 RODERYK LANGE dr,agą uzyskane materiały mogłyby te pochodne, sceniczne 'postaci tańca ludowego odświeżyć, eliminując kosmopolityczne, sztampowe w'klejki z tańców polskich. Wiele nieznanego, "egzotycznego" materiału czeka na nowe interpretacje sceniczne. Ogólnie rzecz biorąc trzeba stwierdzić, że dawny tradycyjny repertuar taneczny wsi na terenie PolSki ulega w~półcześnie gwałtownemu wyparciu przez tańce lansowane przez modę europejską. Dla swojej przyjemności młodzież wiejska uprawia dziś 'przeważnie właśnie tego rodzaju tańce na swoich zabawach. Dawne kapele, ten nieodzowny współczynnik tańca w dawnym trybie, muszą się dostosowywać do nowych wymagań i albo zmieniają repertuar, albo też wycofują się ze swej działalności. Jesteśmy świadkami wielkiego przełomu, jaki się dokonuje aktualnie w sposobie muzykowania i tańczenia na całym świecie. Ciekawym również zjawiskiem w dziedzinie tańca jest sposób przyswajania sobie tańców nowoczesnych przez młodzież wiejską i podmiejską· Pomimo znacznego dziś już zbliżenia wsi do miasta i technicznego wyposażenia wielu świetlic w nowoczesny sprzęt techniczny (radia, adaptery, magnetofony, instrumenty muzyczne), tańce te nabierają swoistych cech wykonawczych, wyrażających gusty współczesnej młodzieży wiejskiej. W różnych ok,resach podejmowano próby "utrzymania przy życiu" folkloru tanecznego przy pomocy zespołów tanecznych. Najbardziej jednak pieczołowity stosunek do tańca i nawet oparcie się na bezpośrednich wykonawcach wiejskich nie zmieni faktu, że te poczynania mają charakter rekonstrukcji lub w najlepszym razie sprowadzają się do powstania rezerwatu tanecznego. Wszystkie tego rodzaju wysiłki poświadczają niezbicie, że foLklor taneczny zachowuje swe treści, funkcje i formę tylko w swoim pierwotnym, naturalnym środowisku użytkowników. Przeniesiony na scenę choćby nawet wiejskiego domu kultury zmienia swoją funkcję - staje 'się tańcem widowiskowym, zmienia swoje formy - dostosowuje się do wymogów (nawet najskromniejszej) sceny i za,czyna wieść nowy żywot już w nurcie teatru ludowego. Ponieważ jednak jeszcze dziś stan zachowania f.okloru tanecznego w Polsce umożliwia namiprześledzenie jego form na żywo, istnieją realne możliwości przeprowadzenia badań terenowych, zupełnie już niemożliwych w wielu krajach 'zachodniej Europy. Rezultaty etnograficznych badań nad tańcem - to przede wszystkim możliwość dokonania weryfikacji dawnych źródeł i ich dopełnienie oraz utworzenie w Polsce gałęzi folklorystyki tanecznej. Trzeba sobie jednak zdać sprawę z tego, że o ile np. muzyka już dawno przebrnęła przez okresy sztuki niepiśmiennej, niezawodowej do etapu zawodowo uprawianej dziedziny o ustalonej wiedzy muzycznej �IIis!ori" hadań nad tańcem tur1ow!Jm w Polsce 419 i piśmie nutowym (już w XVII. w.powstał współczesny system), to dziedzina tańca dopiero aktualnie pokonuje trudności w zakresie zdobywania rangi sztuki piśmiennej. Dopiero też w ostatnich latach dziedzina badania folkloru tanecznego doczekała się specjalnie utworzonych sekcji w poszczególnych ośrodkach etnograficznych na całym świecie i międzynarodowych organizacjach i kongresach (International Folk Music Council 1962, VII. Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie 1964). Biorąc pod uwagę stopień i zakres zainteresowań tańcem ludowym w Polsce na drodze do formowania się folklorystyki tanecznej jako dyscypliny naukowej, możemy wyróżnićnajogólniej następujące okresy: 1) O d n a j d a w n i ej szy ch czas ów do pier w szej ć w i e r c i w i e k u XIX. Kazania, zakazy kościelne. Wzmianki, wiadomości przyczynkarskie. Opisy tańców jako elementy warsztatu <pisarskiego. Taniec jako sztuka użytkowa. 2) O d p i e r w s z ej ć w i e r c i d o koń c a w i e k u XIX. Zainteresowa'nie przedmiotem tańca ludowego. Pierwsze badania etnograficzne nad folklorem tanecznym - O. Kolberg. 3) O d koń c a XIX w. d o l a t 30 - t Y c h w i e k u XX w ł ą c zn i e. Początkowy regres, potem próby organizowania nowocześnie pojętych badań. Publikacje taneczne o walorach etnograficznych. Ogólny wzrost jakości dokumentacyjnej materiałów. 4) O k r e s p o II woj n i e ś w i a t o w e j. Dwukrotnie organizowane oficjalnie badania terenowe. Stosowanienowoczesnych środków dokumentacji formy (kinetografia). Ustalenie metod badawczych. I BADANIA CELOWO ORGANIZOWANE Dziedzina tańca ludowego z różnych względów bardzo pozno doczekała się zorganizowanego warsztatu badawczego. Właściwie dopiero zbiory materiałów tanecznych dokonane przez Kolberga oparte zostały o planowo przeprowadzone etnograficzne prace terenowe. Po Kolbergu aż do ok. 1930 r. włącznie mamy do dyspozycji tylko opracowania przyczynkarskie, a potem popularne. Mają one niekiedy nawet walory materiałów źródłowych. Nie posiadają jednak dostatecznej dokumentacji, nie zmierzają do całościowego objęcia materiału tanecznego na określonym terenie i podania go w jakimś obiektywnie pojętym przekroju. Za autora świadomie organizującego swe penetracje terenowe po �420 RODERYK LANGE Kolbergu może uchodzić dopiero Z. K w a ś n i c o w a. Co prawdn prnce tej autorki miały tylko za zadanie dostarczyć zespołom szkolnym i świetlicowym materinłów repertuarowych. Jednak właśnie w tych pracach równocześnie uwidocznia się jakaś generalna koncepcja postępowania przy zbiorze materiałów z zapewnieniem ich dokumentacji. Poważnym osiągnięciem na polu tworzenia się warsztatu badawczego nad tańcem ludowym w Polsce są prace Ipodjęte przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego w roku 1937, n kierownnc przez Prof. dr Cezarię Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczową. Celem tych poczynań miało być zasadniczo przygotowanie materiałów na wystawę międzynarodową w Archives de la danse w Paryżu. Do pracy wciągnięto cały zeSipół fachowców jak Z. Kwaśnicową, S. Głowackiego, J. Pulikowskiego i in. [7]. Prace te miały jednak zarazem stanowić zrąb naukowej działalności w zakresie folkloru tanecznego, a materiały -- zaczątek centralnego a'rchiwum tańca ludowego. Wszystkie te osiągnięcia zostały zniszczone w czasie II wojny światowej. Z indywidualnych zbieraczy terenowych tego okresu wykazujących się zorganizowanym warsztatem badawczym należy wymienić przede wszystkim R. W. H a l' a s y m c z u k a. Jego monografin o tańcach huculskich z roku 1939 [106] świadczy o świetnie postawionych badaniach etnograficznych, prowadzonych zresztą pod kierunkiem prof. prof. A. Fischera i A. Chybińskiego. Drugą podobną monografią tego typu jest już w okresie po II wojnie światowej praca W. K o t o ń s k i e g o o "góralskim" i "zbójnickim" z terenu Podhala z roku 1956 [162]. Etnograficzny warsztat badawczy nie jest w niej jednak lepiej ~stawiony aniżeli wIpracy Harasymczuka. Interesujące nas ze względu na powiązania folkloru tanecznego z reliktami dawnych tańców w zabawach dziecięcych, były badania prowadzone przez wiele lat przez prof. Uniwersytetu Poznańskiego E. Piaseckiego (publikacje z lat 1922, 1932, 1959), [252, 255, 256]. W okresie po II wojnie światowej dwukrotnie organizownno badaniCl oficjalne nad folklorem tanecznym. W roku 1946 Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej w Warszawie (potem Państwowy Instytut Sztuki) uwzględnił w ramach badań nad .folklorem również zagadnienie tańca. Twórcą i kierownikiem Działu Badania Tańca był T. Z Y g l e l' (do 1952 r.) [373]. Po likwidacji Działu prace badawcze nad tańcem prowadzono w PISsporadycznie i mnrginalnie jako dopełnienie materiałów z dziedziny folkloru muzycznego, a wyjątkowo tylko wyłącznie w zakresie tańca ludowego. (M. Sobolewska-Drabecka pod kier. Doe. M. Sobieskiego) [292]. W Dziale Tańca PIS przeprowadzono próby badań terenowych w oparciu o mały, prowizoryczny kwestionariusz i potem ankiety wysyłane w teren. Systematycz- �Historia ba(/an nad tańcem tlldowym w Potsce 421 nyc.;hprac.;terenowych nie udało się jednak zmontować. Nie opracowano też zalożeń metodycznych. Poza serią artykułów kierownika Działu T. Zyglera [373, 374, 375] niczego nie opublikowano. W roku 1954 zorganizowano w etnograficznym ośrodku w Toruniu badctnia nad folklorem tanecznym (w latach 1959-1965 - Dział Tatka Muzeum Etnograficznego w Toruniu). W tym okresie przeprowadzono systematyczne badania na terenie północnej Polski. Materiały zebrane przygotowywane są do druku. Równocześnie opracowano i opublikowano kwestionariusz i założenia metodyczne prac podejmowanych nad folklorem tanecznym [184, 185, 187]. Dział Tańca udzielał stale konsultacji i sprawował stalą opiekę nad badaniami terenowymi szeregu indywidualnych zbieraczy (.J. Marcinek - Beskid śląski, .T. Tomasik -- Krakowskie, G. Dąbrowska - Kurpie). Wobec braku możliwości zapewnienia dalszego rozwoju tej komórce (obsada jednoosobowa) Dział Tańca Muzeum Etnograficznego w Toruniu przestał istnieć w styczniu 1966 r. Tym samym nie ma w Polsce ponownie oficjalnej placówki prowadzącej badania nad folklorem tanecznym. If I\U;TODYK A I M~;TODOLOGIA Do wieku XIX taniec jest traktowany tylko jako sztuka użytkowa i z tego okresu nie posiadamy też specjalnych opracowań z dziedziny tańca ludowego w Polsce. Podobnie zresztą kształtowała się sytuacja w wicIu innych krajach. Przez długie okresy możemy śledzić zatem tylko ewentualny wzrost zainteresowania tańcem jako przedmiotem na marginesie innych dziedzin. Wszelkie ;próby metodycznego ustawienia prac w zakresie tańca ludowego to rezultaty osiągane dopiero w ostatnich latach. W oparciu o najważniejsze kompleksy materiałów spróbujemy omówić przebieg tworzenia się w Polsce jednej z najmłodszych gałęzi nauki jaką jest folklorystyka taneczna w obrębie choreologii. Najdawniejsze polskie źródła pisane, jak np. średniowieczne kroniki i pisma kościelne, wzmiankują bardzo ogólnikowo o samych formach tańców, mówiąc zasadniczo tylko o tępieniu lub występowaniu zwyczajów pogańskich u ludu itp. [56]. Sporo nazw tańców, być może często zaczerpniętych w bezpośrednich kontaktach z ludnością wiejską, przekazała nam literatura jarmarczna XVI i XVII wieku tworzona przez wędrownych rybaltów, często eks-bakalarzy i żaków. [l, 2, 3, 25]. Bardzo też ogólnikowo wymienia tańce literatura gospodarcza tego okresu (l07]. Polska literatura piękna posługuje się fragmentami opisów tańca jako jednym z atrybutóvv warsztatu pisarskiego lub w najlepszym razie, ujmuje je jako opisowe elementy obyczajowości, jak to robią np. ks. �RODERYK LANGE Wujek, Marcm z Urzędowa, Marcin Bielski, Mikołaj Rej, Łukasz Górnicki, Jan Kochanowski, Hieronim Morsztyn, Wespazjan Kochowski, Kasper Miaskowski, Jan Chr. Pasek i in. oraz w .późniejszych okresach np. Mickiewicz, Reymont. Wyjątkowo zupełnie 'pojawiają się w tym okresie pozycje przekazujące jakieś realia wykonawcze tańców polskich, jak np. dzieło G. Tauberta z r. 1717 (Rechtschaffener Tantzmeister) wymieniająceodrębności tańców polskich, które zaskakiwały autora przebywającego w tym okresie w Gdańsku. Dawne dzieła muzyczne przekazują nam sporo melodii tanecznych, które jednak trudno z całą pewnością identyfikować z j Clkąś określoną formą taneczną (ruchową). Przy zapisach muzyki spotykamy też niekiedy nazwy tańców i teksty przyśpiewek. Dlateg() tak trudno sądzić w oparciu o tak niepełne źródła o wyglądzie form tanecznych tych okresów, ich przebiegu i roli jaką odgrywały w o'brębie ówczesnego życia społe.cznego. Wydaje się, że dobór opisywany.ch tańców był najczęściej przypadkowy, zależnie od tego, czy zdołał zwrócić na siebie uwagę autora i czy ewentualnie nadawał się jako rekwizyt warsztatu pisarskiego. Nie mamy też pewności, czy poszczególni autorzy wyliczają wszystkie tańce znane w określonym środowisku na przestrzeni określonego wycinka czasowego i czy uwzględniają istotnie najbardziej reprezentatywne formy. Często też późniejsi autorzy opierając się na niepełnych źródłach wcześniejszych, niedostatecznie sprawdzonych, a sami pozbawieni bezpośredniego kontaktu z folklorem tanecznym, 'kompilują i mylnie interpretują napotkane wiadomości i przyczyniają się do urabiania nieprawdziwych pojęć o folklorze tanec2lnym, jego formach i rozwoju. Nic też dziwnego, że np. w "Encyklopediach Staropolskich" Glogera (1903) i Briicknera (1939) tańce (rozpracowane też hasłami) nie d':1ją pojęcia o całkowitej postaci fenomenu tańca w dawnej Polsce. Taniec ludowy jako problem wypłynął też dopiero w dobie romantyzmu z jego szeroko pojętymi zainteresowaniami ludowością. Widomym znakiem tego w zakresie tańca w Polsce jest szkic K. Brodzińskiego ,,0 tańcaeh polskich" (1828 r.) i rozdziały o tańcach w pracach Ł. Gołębiowskiego (1830, 1831 r.) [22, 94, 95]. Do pozycji tego typu należy również książka K. Czerniawskiego ,,0 tańcach inarodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów a w szczególności na tańce polskie" (1847 r., z przedrukowanym zresztą artykułem Broozińskiego). [49]. Dużo jest w tych opracowaniach poetyczno.ści i entuzjazmu, mniej realiów i rzeczowej oceny. Zaskakująco syntetyczną i trafną charakterystykę najważniejszych grup tańców polskich dał w swym szkicu L. Zienkowicz (lR41 r.) [3671· Trudno jednak właściwie określić jakąś zamierzoną metodę badań �Hls'uria badań nad tańcem tudowym w PoLsce ,123 w dziedzinie tańca ludowego przed Kolbergiem i potem długo po nim (aż do lat 3D-tych XX. wieku). Jako pierwszy stara się on w swych dziełach dać tańcowi równorzędną rolę w stosunku doo innych dziedzin bezpośrednio przez siebie badanego życia wsi. [144, 146-157]. Jego obiektywne nastawienie obserwatora-badacza jest też i w dziedzinie tańca w tym okresie nowoczesne i prekursorskie. Wielu współczesnych nam zbieraczy nie uwzględnia niestety założeń metodycznych realizowanych już w ,pol. XIX. wieku przez Kolberga. Podaje on przede wszystkim metrykacje załączanych opisów i wzmianek o tańcach. Ujmuje tańce w kontekście całego tradycyjnego repertuaru. Typuje tańce pierwszoplanowe. Przytaczając często wybór różnych melodii do tego samego tańca daje zarazem niejako przegląd różnorodnych możliwości wykonawczych w oparciu o akompaniament muzyczny. Zwraca też uwagę na zróżnicowanie choreotechniczne poszczególnych wariantów tanecznych na t~renie tego samego nawet regionu. Stara się uchwycić pewne detale dotyczące specyficznego wykonawstwa tańców w ich autentycznym środowisku wiejskim (np. w zakresie rytmiki i agogiki - tempo rubato itd.). Daje też wyraz swoim poglądom na folklor taneczny jaiko zjawiska kulturowego w .specjalnych artykułach. [143, 145]. Po Kolbergu długo bardzo nikt nie podejmował tych prac w takim ł$: zakresie i takim ujęciu. Co więcej, nastąipił pewien regres w sposobie metodycznego ujmowania materiałów tanecznych. Późniejsze prace krajoznawcze, etnograficzne i muzykologiczne zawierają już tylko przyczynkarskie wiadomości o tańcach. Z końcem XIX i na pocz. XX wieku specjalną uwagą darzą materiały taneczne z terenu wsi muzykolodzy polscy, którzy opracowując zagadnienia muzyki ludowej i dawne źródła do muzyki polskiej, ustawicznie natrafiają na powiązania tanec:cne. I tak np. H. Windakiewiczowa (1898 r.) stara się nawet określać pewne typy rytmiczne polskiej muzyki ludowej przy pomocy "figur" tanecznych (ruchowych). Brak jednak materiałów choreotechnicznych w odpowiednim ujęciu uniemożliwia dziś często identyfikację tego rodzaju porównań. [350]. A. Chybiński (1911 r.) odkrywa powiązania wiejskiej praktyki tanecznej z polską muzyką renesansową w utworach z tabulatury organowej Jana z Lublina z 1540 r. [41]. Ł. Kamieński w oparciu o materiały terenowe zdołał określić występowanie zjawiSka rytmiczno-agogicznego zw. t€lmpo rubato w wiejskiej muzyce tanecznej na terenie Polski jako jej naczelnej cechy charakterystycznej (1918 r.) [130]. Badania muzykologiczne tańców ludowych tego i późniejszych okresów natrafiają jednak na poważne przeszkody ze względu na brak odpowiednich materiałów z rejestracją strony choreotechnicznej, co z kolei uniemożliwia dokonywanie obiektywnych porównań i identyfikacji tań- �RODERYK LANGE ców. Z drugiej strony muzykolodzy nie mają na ogół ,przygotowania choreograficznego. Ponownie podjęte w Polsce prace nad tańcem ludowym w latach 30-tych XX. wieku obejmują przede wszystkim ,popularne zbiory tańców ludowych do użytku potocznego w związku z rozwojem scen świetlicowych, widowisk o zabarwieniu ludowym etc. [46, 223]. Wyjątkowym osiągnięciem w tym okresie były prace Z. Kwaśnicowej. Np. w "Zbiorze pląsów" (1937-38 r.) [171] o charakterze popularnym opiera się autorka o ustalone kryteria przy selekcji materiałów uzyskanych na drodze penetracji terenowych przeprowadzonych w różnych stronach Polski. Zwraca ona uwagę na podstawowe elementy dokumentacji materiałów terenowych i stara się dać przy ,pomocy przytoczonych wariantów tanecznych jakąś orientację w strukturze folkloru tanecznego. (Przytoczone opisy są jedną z możliwości w zakresie wykonawstwa tanecznego). Cechuje ją też ostrożn9ść w wyciąganiu wniosków. Dzięki tym walorom praca ta ma wartość materiałową dla opracowai1 naukowych. Oprócz tego Kwaśnicowa jest autorką wielu 'później już publikowanych artykułów, w których stawia sobie za zadanie ustawienie metodycznych założeń w pracy nad tańcem ludowym. A więc stara się ona dokonać próbnej oceny rozwojowego ,procesu 'Polskiego tańca ludowego, analizy i systematyki motywów rytmicznych polskich tańców ludowych itd. [176]. Autorka ta m. in. zwróciła uwagę ·na dynamikę procesu rozwojowego tańca, ,na jego wielotorowość i złożoność. Prace te jednak są z konieczności ukierunkowane użytkowo ze względu na główne zajęcia autorki w AWF i analizują materiały przede wszystkim przez pryzmat ich 'przydatności użytkowej dla programów szkolnych. Ok roku 1937 specjalną uwagę zwracają w Polsce prace podjęte przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Są to pierwsze zainteresowania dziedziną tańca ludowego ze strony oficjalnej etnograficznej placówki naukowej .. Przede wszystkim należy wymienić opracowane tam kartogramy z dziedziny tańca ludowego, dokonane w oparciu o dostępne w tym okresie materiały, z terenu Polski, a ukazujące: 1) rozmieszczenie tańców rozrywkowych na terenie wsi; 2) rozmieszczenie gier i tańców obrzędowych; 3) rozmieszczenie rytmów tanecznych na terenie Polski . .J ak istotnym momentem dla etnografii tańca są te prace nie trzeba specjalnie podkreślać. Kierowniczka tych poczynań, Prof. dr Jędrzejewiczowa dała w syntetycznych artykułach publikowanych w tym samym okresie, po raz pierwszy rzeczową, opartą na dostępnych materiałach źródłO'\vych ocenę folkloru tanecznego na terenie Polski. [6, 7, 8]. Są to wnikliwe charakterystyki poszczególnych grup tańca wiejskiego z mocnym podkreśleniem jego rozlicznych funkcji oraz ,próbami jego klasyfikacji rów- �Hlsloria badC!ń nad tańcem ludowym w Polsce 425 nież w zakresie formy. W tym samym też mniej więcej okresie problematyka folkloru tanecznego została ostatecznie włączona do opracowaI1 syntetycznych etnografów polskich. Rozdziały o tańcu ludowym spotykamy w podręczniku "Lud Polski" A. Fischera (1926 r.) i w jego "Etnografii Słowiańskiej" (1934) [70, 71], następnie również w rozprawie St. Poniatowskiego "Etnografia Polski" (1932 r.). Na szczególną uwagę jednak zasługuje to, co napisał o tańcach K. Moszyński (1939 r.) [229]. W rozdziale poświęconym tańcom przedstawił próbę systematyki prymitywnych tańców słowiańskich. W ujęciu tym jest wiele oryg~nalnych, po raz pierwszy sformułowanych poglądów autora. Również późniejsze opracowania z zakresu etnografii Polski lub monografie jej regionów uwzględniają zagadnienie fol1kloru tanecznego (np. J. Bystroń - 1947 r. [31], Lorentz-Fischer-Lehr-Spławiński - 19341'. [193]. Próby ekspozycji folkloru tanecznego, w 'oparciu o materiał naukowo przygotowany, dała wystawa w Paryżu w 1937 r. W stoisku polskim przygotowano plansze uwidoczniające najważniejsze figury kilku wybranych tańców z terenu Polski oraz szereg makiet rzeźbiarskich, przedstawiających fragmenty tańców, które konsultowane były przez informatorów specjalnie w tym celu sprowadzanych z terenu. (Prace Katedry D. W. Ten wycinek pracy powierzono ,Z. Kwaśnkowej) [7]. W podobny sposób zadanie ekspozycji tańca rozwiązało krakowskie Muzeum Etnograficzne montując w 1952 r. wystawę tańców ludowyCh [375]. W Muzeum EtnograficZlnym w Toruniu w latach 1956-66 ilustrowano monograficzne pogadanki o folklorze tanecznym i wykłady odtwarzanymi na żywo, rekonstruowanymi motywami folkloru tanecznego (w oparciu o kinetogramy i konsultacje dokonane na miejscu przez informatorów terenowych) [185]. Bardzo też niewiele mamy w ogóle pozycji specjalnie poświęconych folklorowi tanecznemu, a posiadających cechy opracowań naukowych. Do nich należy w pierwszym rzędzie praca R. W. Harasymczuka o tal1cach huculskich z roku 1939. Jest ona dzięki swym walorom met1odycznym pierwszą w tej dziedzinie pracą monograficzną w języku polskim. Gdyby autor był w stanie podać formę ruchową w jakimś obiektywnym zapisie graficznym, byłaby to praca wręcz wzorcowa. Załączone do niej mapki zasięgów poszczególnych wariantów tańców, tabele informatorów, świadczą o świetnie postawionym warsztacie terenowym. Autor nie był jednak choreologiem a przede wszystkim muzykologiem. Z tym większym uznaniem jesteśmy dla jego tak poważnego i do dnia dzisiejszego nie prześcignionego osiągnięcia. W tym szeregu musimy zwrócić uwagq na późniejszą pracę W. Kotońskiego z roku 1956 pt. "Góralski i zbójnicki" opartą o badania terenowe. Jest to druga po pracy Harysymczuka etno- !J �,lZ6 RODERYK LANGE graficzna monografia folkloru tanecznego jakiegoś terenu o charakterze naukowym. Jednak dokumentacja materiału muzyc;mego jest w niej znacznie lepiej przeprowadwna aniżeli tanecznego i słusznie dochodzimy dziś do wniosku, że prace w zakresie rolkloru tanecznego wymagają odrębnej specjalizacji i właściwych sobie środków, nie mieszczących się już w zakresie tradycyjnego warsztatu badawczego muzykologa. Z dużej ilości publikowanych zbiorów materiałów tanecznych o charakterze użytwym w okresie przed i powojennym, wiele - ma walory źródłowe. Niektóre z nich posiadają, szczególnie w ostatnich latach, wystarczającel dokumentację i mogą być brane pod 'liwagę w opracowaniach naukowych w zakresie etnografii tańca, np. "Tańce i zabawy Warmii i Mazur" M. D r a b e c k i ej 1960 r. [58] lub "Tańce i zabawy wielkopolskie" G l a p y i K o wal s k i e g o z roku 1961 [81]. W większości jednak wypadków właśnie strona dokumentacyjna i metodyczna przekreśla często wartość naukową dużej ilości tego typu opracowań. (Najczęściej pomijają one metrykację materiału. Autorzy nie podają, \vedług jakich kryteriów dokonano doboru niektórych tańców jako "charakterystycznych", nie podają ich w kontekście repertuarowym - więc nie wiadomo, jaką pozycję zajmują poszczególne tańce w obrębie tradycyjnego repertuaru. Nie wiadomo, w jakim nasileniu występują poszczególne tańce na określonym terenie itd.). Nowsze opracowania muzykologów polskich często nawiązują do materiałów tanecznych i wiele z tych opraeowań ma ,pierwszorzędne znaczenie dla zagadnienia etnografii tańca. Tak l1Jp.Br. Wójcik-Keuprulianowa w swym studium o IPolskiej muzyce ludowej daje wnikliwą ana·lizę typów tanecznych pod względem rytmicznym i muzycznym (1932 r.) (bibl. A379). Na podobnym materiale opiera się syntetyczny szkic S. Łobaczewskiej o tańcach polskich (1934 r.) [200]. Prace J. Reiss'a (1948, 1951) [270, 272] niewiele nowego wnoszą do dawnych utartych wiadomości o folklorze tanecznym. A. Chybiński pozostawił w swych materi::lłach zbiory wiadomości o niektórych tańcach i przygotowania do słownika tańców (publik. 1961 r.) [43]. Uwagę naszą zwracają prace J. i lVI. S o b i e s k i c h, którzy na marginesie badań terenowych nad folklorem muzycznym uwzględniają ściśle z nim powiązane zagadnienia z wiejskiej praktyki talllecZiTIej.[290-300]. Wiele też cennych materiałów i proponowanych rozwiązań w zakresie mu·zyki tanecznej :przynoszą nowe prace J. i Z. S t ę s z e w s k i c h (1959 r. i dalsze), szczególnie artykuły o rytmach mazurkowych w Polsce, czy pieśni o chmielu [307, 312, 3131. Dalej wymienić trzeba prace L. Bielawskie£o (np. o systemie metrorytmicznym polskich melodii ludowych (1959 r.) [161 z uwzględnieniem muzyki tanecznej, prace D. Idaszak (o mazurku 1960) [119, 120], A. Czekanow- �Hls:Orlll budań nad flllicem ludowym Ul Polsce 4~7 skiej (monografiu o pieśniach biłgorajskich 1961 r.) uwzględniające duży materiał z zakresu muzyki tanecznej w Polsce [48] i in. Melodie taneczne zawarte w dawnych źródłach 'polskich opracowywał w ostatnich latach K. Hławiczka (np. melodie mazurkowe w kancjonale z roku 1554, 1958 r.) [111], melodie 'Polonezowe (1962, 1965 r.) [113, 116]. Zagadnieniem tańca w dawnych źródłach muzycmych (polskich i obcych) interesuje się szczególnie Z. Stęszewska (np. :prace Z lat 1958, 1960, 1962) [310, 308, 311]. Wysiłki tej autorki mają pierwszorzędne znaczenie dla historii tańca w Polsce, ze w~ględu na niepełne i nikłe materiały z innych dziedzin z dawnych epok. Rezultaty tych prac niewątpliwie naświetlą też w jakiś sposób pośrednio zagadnienie tańców wiejskich. Cennym i nieodzownym dopełnieniem 'badań Z. Stęszewskiej są od niedawna p-odjęte prace M. Drabeckiej nad formami choreotechnicznymi dawnych tańców w -oparciu o dawne, zagraniczne źródła pisane (włoskie, niemieckie, francuskie, angielskie) i a notacje XVIII-wieczne tańców (system Fcuillet) [60]. F-ormy dawnych tańców, transkrybowane w nowoczesny sposób (w kinetogramach Labana), umożliwiają identyfi'kację dawnych wzmialnek i opisów słownych, podbudowują realiami choreotechnicznymi analizy muzykologiczne i często nawiązują nawet bezpośrednio do terenu Polski. Dużą wartość bezpośrednią dla etnografii tańca w Polsce mają prace E. P i a s c c k i e g a nad zabawami dziecięcymi. (1922 r. i dalsze) [252256]. Duży materiał do tego zagadnienia został zebrany również przy pomocy ankiet wysyłanych w teren. Autor dopatruje się w zabawach dziecięcych reliktów dawnych form tanecznych świata dorosłych. W swych badaniach Piasecki stwierdził, że forma i treść ruchowa zabaw jest starsza aniżeli dołączona do nich treść słowna i pojęciowa. (W analizach dotyczących wartości fabularnych autor opiera się m. in. na ocenach J. Bystronia). Uznanie tradycyjnych zabaw dziecięcych jako reliktowe p-ostaci dawnych tańców ma :pierwszorzędne znaczenie dla ich rekonstrukcji i umożliwia zastosowa'nie metody retrogresywnej w stosunku do odległych -okresów, z których nikłe materiały ,pisemne nie pozwalają wnioskować a wyglądzie ówczesnych form tanecznych [237]. Z prac a charakterze metodologicznym, obok wyżej już wymienionych opracowań Z. Kwaśnicowej, wymienić należy pu:blikacje T. Zyglera. W szeregu artykułów (1947, 1948, 1949 r.) [373, 374] podaje ramowe założenia planowych badań terenowych nad folklorem tanecznym. Zwraca uwagę na braki w choreologii polskiej i sygnalizuje aktualny stan rzeczy. W latach 1946-1952 st-osowano też do prac nad folklorem tanecznym w Sekcji Instytutu Badania Sztuki Ludowej (kier. T. Zygler) "Kwestionariusz dla szperaczy terenowych w dziedzinie tańca" mający �428 RODERYK LANGE jednak tylko wyraźnie charakter przygotowujący i organizacyjny dla dal,szych prac terenowych. Jest on pozbawiony charakteru problemowego i o ile wiadomo, ta akcja żadnych rezultatów praktycznych nic przyniosła. W roku 1955 PIS podejmuje ponowne próby organizowaniabadaJ1 terenowych przy pomocy ankiet wysyłanych w teren. Opracowano w tym celu "Instrukcję w sprawie zapisywania tańców ludowych" i kar;ty materiałowe. Dotyczy ona sposobu dokonywania opisu formy rucho'wej i wypełniania załączonego wzoru karty. Uwzględnione w nich zasady dokumentacji mają charakter skrócony i obejmują dane dotyczące wykonawcy i samego tańca. (Autorki: M. Sobolewska, G. Dąbrowska). Ankiety te jednak traktują poszczególne tańce jako twory jednostkowe, wyrwane z całego kontekstu repertuarowego, zwyczajowego i pozbawiają tła społeczno-obyczajowego. O ile wiadomo i ta akcja żadnych rezultatów nie przyniosła. Żaden z kwestionariuszy i ankiet PIS nic był też publikowany. Opracowany w ośrodku toruńskim i opublikowany w roku 1960 1185] kwestionariusz do badań folkloru tanecznego, dopełniony opisem stosowanych metod i organizacji pracy, jest pierwszą tego typu publikacją w Polsce (Autor: R. Lange). Kwestionariusz obejmuje następujące dane: A. dane o informatorze i tradycji tanecznej; B. zapis tańca; C. "zabawy" ruchowej; D. charakterystyka środowiska. Do kwestionariusza załączone są wzory kart materiałowych. Praca postuluje podejmowanie bezpośrednich badań w terenie. Taniec został potraktowany jako wytwór kultury ludowej w pełnym kontekście społeczno-obyczajowym. W chwili obecnej można by już podjąć próbę ustalenia zasad postępowania badawczego na terenie całej Polski w oparciu o dotychczasowe wysiłki i doprowadzić do ugruntowania dziedziny wiedzy o folklorze tanecznym. W wielu krajach Europy i Amery'ki wciągu ostatnich kilku lat osiągano w tym zakresie poważne rezultaty. Wystarczy przytoczyć węgierskie opracowania naukowe z próbami dokonywania analiz strukturalnych, propozycjami systematyki etc. [209, 210, 319]. Ul DOKUMENTACJA FORMY RUCHOWEJ - OPISY I ZI\['[SY TANCOW Pierwszorzędne zagadniel!lie w dziedzinie dokumentacji tańca, jakim jest zapis jego formy ruchowej, do niedawna nic znajdowało zadowalającego rozwiązania. Problematyka ta nurtowała wielu choreologów i praktyków tańca na przestrzeni wieków. [181]. Brak jakiegoś środka umożliwiającego obiektywne utrwalenie ruchu na papierze w zapisie graficznym był zresztą główną przyczyną, dla której dziedzina badania tańca �Hi.sloria badoń nad tańcem ludowym w Polsce 429 tak pozna zaczęła się rozwijać i wyodrębniać z warsztatów naukowych muzykologii i historii kultury. Kapitalne rozwiązanie tego problemu daje dopiero w 1928 r. system notacji odkryty ,przez R. Labana [179]. To pismo taneczne w prosty sposób umożliwia jednoznaczne uchwycenie trójwymiarowości ruchu, czasu jego trwania i jego przepływu. Na pionowej pięciolinii zestawia się w zapisie równocześnie ruchy ,przebiegające w całym ciele ćwiczącego. Kolumny zestawia się w partytury, co umożliwia dokonywanie zapisu tańców ,grU'powych. W roku 1957, w Dreźnie na kongresie poświęconym temu zagadnieniu a zorganizowanym przez Akademię Nauk w Berlinie, cały szereg choreologów z różnych stron świata stwierdziło jednogłośnie, że właśnie system L a b a n a jest najbardziej predystynowany do prac nad folklorem tanecznym. Dzisiaj stosuje się już powszechnie w nowocześnie pojętych pracach nad tańcem ki'netografię Labana, która ma już zasięg światowy. Są to jednak osiągnięcia zaledwie ostatnich kilku dziesiątków lat i do tej pory najbardziej powszechnym i ogólnie dostępnym środkiem w zakresie utrwalania formy tańca był opis słowny. Jest on niestety tak dalece niedokładny i umożliwia tak dalece dowolne odtworzenia za'pisanych przebiegów ruchowych, że nawet w popularnej praktyce tanecznej nie zdaje ón egzaminu w stosunku do elementarnych wymogów ścisłości. Wyjątkowo tylko zdarzają się opisy słowne instruktywne, umożliwiające względnie dokładną rekonstrukcję przebiegu tańca. Do takich należą w opracowaniach polskich np. opisy tańców przytaczane przez Kolberga, dopełniane Iniekiedyprzez inne osoby. (Tu warto przypomnieć świetne opisy sporządzone przez BIizińskiego). Ponieważ odtwarzanie tańca z opisu słownego nastręczało zawsze tak wiele trudności, starano się w okresach późniejszych, kiedy wymogi dokumentacyjne wzrastały, dopełniać opisy znaczkami 'g,raficznymi uściślającymi przebiegi ruchowe w przestrzeni i czasie. Tego rodzaju usprawnienia w 'polskich pracach wprowadza n,p. J. Drozd w r. 1937 w książce o tańcach śląskich [62]. Przy pomocy symbolicznych znaczków dla dziewcząt i chłopców ustala się rozmieszczenie tancerzy w płaszczyźnie tanecznej w poszczególnych odcinkach wykonywanego tańca. Ciekawe usprawnienia o charakterze analitycznym wprowadził do swej pracy 'o tańcach huculskich R. W. Harasymczuk (1939 r.) [106]. Poszczególne elementy tańców zostały podane w drobiazgowym opisie słownym tylko jednorazowo, a w dalszych częściach 'pracy autor sygnuje je symbolami literowymi, tworząc w ten sposób przejrzyste schematy analityczne ·orientujące w morfologii danego tańca. (Metoda zapożyczona z muzykologii). Oprócz tego praca jest zaopatrzona w tabele z rysunka- �RODERYK LANGE mi sylwetki tancerza w różnych momentach realizowania określonego tańca. Precyzując opis słowny próbowano w różnych pracach opisywać przebieg tańca - takt za taktem. Niektórzy autorzy wyodrębniali nawet realizacje ruchowe przypadające w poszczególnych wartościach rytmicznych. Szczególnie duże zasługi na polu uporządkowania analizy rytmicznej w zakresie opisu tanecznego położyła Z. Kwaśnicowa. Jest to dalece uściślona metoda opisu słownego. Autorka ta jednocześnie sprecyzowała terminologię techniczlną w opisie tańca w języku polskim [173, 174, 175]. Szereg autorów podejmowało w swych pracach tę metodę opisu tańca [205], rzadko jednak w takim zakresie jak to robiła Kwaśnicowa, ponieważ tak drobiazgowy opis jest uciążliwy w trakcie jego sporządzani<l i odczytywania. Jednocześnie niemal, bo od roku 1933 S. G ł o wac k i, historyk tańca i teoretyk, starał się zwrócić uwagę kół zainteresowanych sprawami tańca na !pełną inotację graficzną R. Labana [87, 91]. Liczne, świetne artykuły Głowackiego omawiają znaczenie tego naczelnego zagadnienia dla wszelkich prac związanych z tańcem. Wypowiedzi te 'nawet znajdowały uznanie. Kinetografię iW Polsce stosował jednak w tym okresie sam tylko Głowacki. Nie stosowano jej np. w PIS w latach 1946-1952, kiedy istniała tam specjalna sekcja badania tańca ludowego. Jej kierownik, T. Zygler zwracał uwagę w swych artykułach na konieczność stosowania możliwie najściślejszych środków dokumentacji ruchu. Wskazywał również na kinetografię Labana, która by to zagadnienie rozwiązała w !sposób ostateczny. JednoczeŚinie wY'powiadał się krytycznie o możliwości wprowadzenia tego systemu w najbliższym czasie do Polski, ze względu na konieczność specjalistycznego, długotrwa łego przygotowania w tym zakresie. Jednocześnie jednak trzeba przYlPomnieć, że właśnie w stoisku polskim na wystawie tańca ludowego w Paryżu w 1937 r. wystawiono po raz pierwszy w takiej 'skali - kilnetogramy kilku polskich tańców, wykonane przez S. Głowackiego. Cały jego dorobek w tym zakresie przepadł w czasie II wojny światowej [7]. W roku 1954 wprowadzono kinetografię na nowo w badaniach prowadzonych nad folklorem tanecznym w ,ośrodku toruńskim. Jednocześnie Dział Tańca Muzeum Etnograficznego w Toruniu upowszechnił ten system w Polsce, orgalnizując wspólnie z CPARA w Warszawie 6-cioletnie s~kolenie w tym zakresie w latach 1958-1964. Dzięki tym zabiegom 'Przygotowano pierwszą grupę fachowców, ja szereg polskich publikacji o charakterze materiałowym zostaje zaopatrzonych w kinetogramy. Należałoby jeszcze ,omówić krótko zagadnienie ikonografii tanecznej w Polsce, tak bardzo istotnego środka dokumentacji ruchu. Materiały �Historia badań naci tańCe1l1 ludowym w PoLsce z tego zakresu są w Polsce niestety tak ubogie, że nawet .na przestrzeni wielu wieków nie mogłyby służyć jako źródło informacji o wyglądzie tańca ludowego. Z okresu renesansu znamy kilka zaledwie rycin, w tym kapitalny drzeworyt z dzieła J. K. Rama z roku. 1693 z przedstawieniem sceny w karczmie z tańczącą parą na pierwszym planie (rycina o wątpliwej zresztą proweniencji). Jeszcze :można -by wymienić ciekawą sconę z przedstawieniem alegorii handlu gdańskiego na obrazie Izaaka van dem Blocke z 1608 r. z grupy tańczących flisaków przed dworem Artusa. Następnymi rycinami z dokumentalnymi ujęciami scen tanecznych będą dopiero świetne rysunki Norblina z końca XVIII wieku i potem XIX-wieczne prace Stachowicza, Żwana, Stattlera, Kossaka i in. W tym okresie jednak sceny rodzaJowe są .często przestylizowane i wiele tracą z walorów dokumentu. Z pojawieniem się fotografii a szczególnie filmu powstały znakomite środki rejestracji ruchu rudzkiego. Nie zastąpią one co ;prawda I1Iigdy notacji graficznej, tak j'ak w pracach muzykologicznych taśma rmagnetofonowa nie zdoła zastąpić pisma nutowego. Film jest tu jednak znakomitym środkiem pomocniczym. Trudno byłoby jednak przytoczyć jakiś ,tytuł polskiego filmu czy nawet fotograficznej publikacji specjalnie poświęcony dokumentalnemu ujęciu folkloru tanecznego [75-77]. IV 1'F.RYTORIALNY ZASIĘG BADAN W dotychczasa'wych polskich pracach, poświęconych tańcom ludowym na obszarze Polski, kładziono głównie nacisk na opis i próbę typologii. Natomiast a wiele ,gorzej przedstawiają się badania nad zasięgami poszczególnych tańców i ich odmian. W pracach tJ'Pu regionalnego zagadnienia tańców .są często omawiane, ale użytkowy cel tych prac przesłaniał au torom zagadnienia typologiczne i 'zagadnienia zasięgów. P o d h a l e. Tańcami Podhala interesowało się wielu autorów ze względu na atrakcyjność tego teren,u i odrębność tańców kultury pasterskiej. M. in. Kolberg, Karłowicz, Goszczyó.ski, Gołaszcziński, Pospiszil, Mierczyński, Chorosiński - zob. bibl.). W artykułach tych autorów zawarte są cenne nieraz obserwacje terenowe, ważne dla szczegółowej typologii tańców góralskich. Monograficzne ujęcie tego materiału daje Katoński najpierw tylko (popularne) dla "zbójnickiego" [161, 162], a następnie na dużym materiale opartej pracy obejmującej już "góralski" i "zbójnicki" z terenu Podhala. Kra k o w s k i e. Brak pracy o folklorze tanecznym tego terenu ~ .. jeżeli nie liczyć "Ludu" Kolberga z opisami tańców [148]. Poetycki opis �432 RODERYK LANGE ."krakowiaka" daje Brodziński [21]. Z opisów opartych o obserwacje terenowe należy wymienić artytkuł Cierniaka i Jakubówny [44] z 'opisem 2 tańców. Spotykane w literaturze opisy "krakowiaka" dotyczą scenicznego opracowania tańca lub jego formy "narodowej". Zagadnienie materiałów z terenu Krakowskiego lub wręcz tańca "krakowiaka" poruszają w \Swych 'pracach: Bielawski, Bąkowsld, Sto .Tan, Semkowicz i in. (zob. bib!.). K i e l e c ki e. Z tego terenu mamy właściwie tylko opisy tańców z "Ludu" Kolberga. [A 376]. R z e s z o w s ki e. Popularne opracowanie tańców krośnieńskich Szmyda [321] oparte zostało o przekazy terenowe, dlatego może służyć jako materiał orientujący w folklorze 'tanecznym tego terenu. Podobnymi walo.rami - choć w daleko mniejs'zym stopniu odznacza się praca Nartowskiej o tańcach rzeszowskich, mająca cechy popularnego zbioru repertuarowego. [233] Nieco wiadomości o tańcu weselnym ziemi sanockiej przynosi praca Schramma. [280]. Opisy szeregu tańców dokonane przez Kolberga spotykamy w 11 tomie MAAE (1910) - Tarnów-Rzeszów. P r z e m y s ki e. Trochę opisów tańca 'u Kolberga. [157]. L u b e l s k i e. Źródłowe zapi'sy ta1'lców u Kolberga [149]. Popularne opracowanie tańców lubelskich Kaniorowej [133] jest już daleko posuniętą adaptacją folkloru tanecznego. Oprócz tego należy wymienić ady'kuł Kotuli o dawnej formie "lasowiaka" [1631 i ciekawy Clrtykuł Hemipla o grach i zaba'wach dzieci w pow. janowskim [lOR]. S a n d o 'fi i e r s ki e. Opisy źródłowe ta1'lców u Kolberga [146]. P o w i śle. Charakterystyczne grupy tańców omawia Chorosiński w ,swej pracy o folklorze muzyc~nym. Nie ma tam niestety szczegółów choreotechnicznych.[ 40]. R a d o m s ki e. Opisy źródłowe u Kolberga .[1541. K a l i s k i e. pewne wiadomości o tańcach w związku z obrzędClmi zawiera tom kaliski "Ludu" Kolberga. Krótkie charakterystyki tańca spod Wielunia zawiera Clrtykuł Kołodziejczyka [159], a z dkolic Częstochowy - Witanowskiego [352]. Chybiński w swej pracy opolskiej muzyce ludowej przytacza też indeks tańców z Kaliskiego [43]. Ślą s k. Opisy tańców weselnych Gawełka [73]. Poza tym szereg wiadomości i opisów w pracach: Hadyny, Konopki, Malickiego, Mendelowej, Mierzejewskiej, Morcinka, Musialika, Musioła, Reissa, Taciny, Wallisa (zob. bib!.). Praca Chybińskiego [43] zawiera szczególnie 0bfity indeks tańców śląskich. Reprezentacyjny zbiór tańców Drozda z Wisły [62], Musioła i SClchsCl dla powiatu rybnickieg0 [232]. �l1is!or;a had(l1i nad iańcenl ludowym w poLsce 433 Większość tych opracowań ma charakter użytkowy i tylko do pewnego stopnia orientuje a wyglądzie autentycznych form tanecznych. W i e I k a p a loSk a i Z i 2 m i a L u b u ska. Wielkopolska podobnie juk Śląsk ma stosunkowo dość obfitą literaturę przyczynkarską i popularyzatorską· Duży zbiór tańców zapisanych wopardu a kontakty terenowe zawiera praca Glapy i Kowalskiego. [81]. Opisy tańców daje Bzdęga z terenu Bisku,pizny [32]. Przyczynkarskie wiadomości zawierają artykuły: .lak'ubówny, .larzębowskiego, Horawskiego, Orlika, Szembekówny (zob. bib!.). Zbiory melodii ludowych publikowane przez .J. i M. Sobieskich [290, 297, 299] zawierają często krótkie opisy form tanecznych i niekiedy indoksy. Z tego powodu mogą być materiałem orientującym w zakresie folkloru tanecznego. P a łuk i. Niektóre tańce zawiera wyrywkowo praca Glapy i Kowalskiego [81]. Szczegółowe badania przeprowadził ośrodek toruński w latach 1954-1965 [187]. Kuj u w y. Doskonałe opisy folkloru tanecznego zawiera "Lud" Kolberga [147]. Aktualnie badania torenowe przeprowadzone przez ośro·· dek toruński (1954-1965). [187], Pewne wiadomości a wiejskim wydaniu kujawiaka przy;noszą opisy Kwuśnicowej [171] i Mierzejewskiej [219]. Kilka tańców wyrywkowo przytacza Głapa i Kowalski [18] . Z i e m i a D a b r z y ń ska. Kolberg napisał krótki 5z·kic monograficzny Ziemi Dobrzyilskiej z krótką charakterystyką tańców. [144]. Teren objęty ostatnio badaniami ośrodka toruńskiego [187]. Gostyńskie. KTótki opis tańców u Kolberga [151]. Ł ę cz Yc k i e i S i e r a d z k i e. Pewną ilość opisowego materiału przytacza Kolberg [155]. Krótkie wzmianki zawierają prace Dekowskiego [51, 52] i Drozdowskiej [61]. Kilka tańców w popularnym wydaniu z Sieradzkiego podaje Wróblewski [356]. M a z o w s z c P o l n e. Opisy tańców u Kolberga [151]. M a z o w s z e L e ś n e. Opisy tańców u Kolberga [152]. M a z o w s z e S t are. Krótkie uwagi o tańcach u Kolberga [153].' O tuńcach kurpiowskich krótkie uwagi u Kolberga [153]. Krótkie omówienie tańców u Chętnika [33, 34]. Niektóre tańce omawia Skierkowski [288]. P o d l a s i e. U Kolberga krótka wzmianka o tańcach (156). O tańcach weselnych, a raczej o ich funkcji w czasie wesela ;pisze krótko Oleszczuk [239]. Zabawy, gry i częściowo tańce z okolic Międzyrzecza opisują Rumelówna i Pleszczyń;ski [277, 259]. li -- Lud, t :iI, cz. I J. J9fig �RODERYK LANGE War m i a i M a z u r y. Tańce i zabawy Warmii i Muzur zostuły opublikowane przez Drabecką [58] jako rezultat badań terenowych przeprowadzonych przy okazji akcji PIS. Z i e m i a M a l b o T ska. Króciutkie wzmianki o tańcach w pracy Łęgi. [197]. Z i e m i a C h e ł m i ń ska. Krótkie wzmianki w pracach Lęgi o Ziemi Chełmińskiej [199], okolicach Świecia [198]. Teren Ziemi Chełmińskiej jest objęty częściowo badaniami ośrodka toruńskiego [187]. Z i e m i a Z ł o t o w sk a. Teren objęty badaniami ośrodka toruńskiego [187, 188]. K a s z u b Y i K o c i e w i e. Wzmianki o tańcach kaszubskich zawierają prace Stelmachowskiej, Lorentza, Gulgowskiego (zob. bibJ.) Popularne omówienie - Prosnak [265]. Pewne wiadomości zawierają prace muzykologów, jak np. Kamieńskiego [131] i Bielawskiego [15] o tece pomorskiej O. Kolberga. PowaŻinym zbiorem tańców kaszubskich, aczkolwiek o charakterze popularnym jestpubHkacja Szafki i Madejskiego [204] i późniejszy, 2-tomowy zbiór tańców Szefki [317]. Teren południowych Kaszub zostDł ponadto objęty badaniami ośrodka toruńskiego [187]. Krótkie wzmianki o tańcach kociewskich zawiera popularny biuletyn pt. "Zapiski Kociewskie" [359]. Trohzę materiału przytacza Sychta w swym "Weselu kociewskim" dla sceny amatorskiej [315]. P o m o r z e Z a c h o d n i e. Krótkie wzmianki o bńcach w nic·· mieckicj pracy Tetznera [331]. V PRACE DOTYCZĄCE GENEZY TAŃCA LUDOWEGO I JEGO DZIF..TOW Rozważania dotyczące znaczenia społecznego i obyczajowego tańca jako takiego zawiera artykuł Gorzkowskiego z roku 1869 [96]. O genezie tańca pisał Wawrzoniecki w 1916 r. [:341], Pieńkowski w popularnym sikicu z roku 1922 [258] i Gluziński w artykule o rozwoju tańca z r. 1927 [85]. W roku 1930 w monografii pt. "Taniec" (red. M. Gliń:ski) ukazały się ciekawe artykuły W. Witwickiego o naturze tańca, F. Siedleckiego o tańcu religijnym i obrzędowym, E. Kuryły o tańcu ludowym, dworskim i towarzyskim. Ten ostatni szkic omawi8 podział tańców według warstw :społecznych. [326]. Kilka popularnych artykułów pisał w latach 3D-tych J. Ostrowski. (zob. bib!.), oraz St. Głowacki w swych opracowaniach historii tańca [91] uwzględnia taniec ludowy. Artykuł M. Sobolewskiej-Drabeckiej, omawiający niektóre zDgadnienia z najdawniejszych dziejów tańca (1960 r.). [301], jest próbą noweg,) spojrzenia na zagadnienie genezy tańca. �Hi.<;(orirz iJllci(/ń nuci /Cl1iCe1n ~llrlolV!Jrn lV PoLsce Zagudnieniarni tańca w starożytności zajmowali się u nas następujący autorzy: Lenkowski, Reiss, Witkowski. (zob. bibl.) Opracowania te interesują nas 'Ze względu na pewne powiązania folkloru z kulturą taneczną antyku i ze względu ,na momenty związane z genezą tańca wobec nikłych źródeł albo zupełnego ich braku z terenu Polski. Pierwszym, popularnym co prawda compendium z zakresu wiedzy () polskich tańcach ludowych jest publikowany w roku 1952 i 1963 przewodnik po wystawie tańców ludowych w Muzeum EtnograHcznym w Krukowie, napisany przez T. Z Y g l era. [375]. Po bardzo krótkiej churakterystyce ogólnej następują opisy niektórych typowych tańców polskich, komentujące makiety tańców na wystawie. Tekst został opracowany w oparciu o różne materiały źródłowe i nie rości sobie pretensji do syntetycznego szkicu historycznego. Pewne wiadomości dotyczące poglądów na genezę tańca (w oparciu o różnych uutorów) zawiera 1. T u r s k i e j "Krótki zarys historii tańca i baletu" z rdku 1962, <:l populurny szkic historyczny o tańcu ludowym w Polsce z szerokim uwzględnieniem jego roli w repertuarach zespołów 'po II wojnie światowej, zawiera ilustrowany album tej autorki oz roku 1962. [A :37R, 334]. Pierwszą próbą ukazania pełnej historii tańca ludowego w Polsce jest praca Zofii N o ż Y ń s k i e j z 1963 r. [236]. W oparciu o pracowicie zebrClne przyczynki źródłowe od pradziejów aż do połowy XVI wieku autorka rekonstruuje dzieje tańca, starając się ukazać je w jednolitym ciągu historycznym . .J ednClk wobec niesłychanie nikłych śladów tańca w źródłach z tego okresu, zastosowana przez autorkę metodu .progresywnCl w dokonywanej analizie nie mogła przynieśćs,podziewanych rezultatów. ChronologizacjCl i analizi:1 przeobrażeń społecznych tak mocno eksponowanu w pracy nie daje jednak żadnych realiów choreotechnicznych. Dopiero chyba dokłudne przebadanie istniejących jeszcze złóż folkloru tanecznego umożliwi na drodze retrogresji dokonanie rekonstrukcji pewnych przynajmniej form tanecznych w jakimś ograniczonym oczywiście zakresie, w stosunku do bardziej odległych okresów pozbawionych wystarczającej dokumentClcji materiałowej w dziedzinie tańca. V PROHY U.TF,Ć HISTORII DOTYCHCZASOWYCH BADAŃ I ICH STANU Próby ujęć historii badania tańca ludowego w Polsce streszczają się do tej pory zasadniczo w dwóchpozy,cjach. Pierwszą z nich jest krótki artykuł z roku 1948 T. Zyglera, będący ramowym progrClmem takich badań na terenie Polski. Autor omawia dotycl1cZ<lSOWl' osiągnięci;} w tym zakresie [373]. �436 RODERYK LANGE Drugą pozycją jest artykuł J. Tomasika z roku 1961. Autor daje w nim analizę dotychczasowych osiągnięć. Jednak ,poszczcgólne momenty zostały opracowane nieproporcjonalnie w stosunku do ogólnego założenia pracy. Wiele zdarzeń opisano zbyt szeroko, a wiele innych zostało zupełnie pominiętych. W konsekwencji praca ta jest zbiorem fragmentarycznych wiadomości a przebiegu badań nad tańcem w Polsce i prnc nad tańcem ludowym w ogóle i zupełnie nie odpowinda założeniom, jakie narzuca tytuł artykułu [332]. Jeszcze tylko warto dodać, że w rozmaitych przeglądach osiągnięć w dziedzinie badań nad sztuką ludową ubolewa się, że taniec ludowy nie został nimi objęty (np. sprawozdania z działalności PIS) lub też że nic ma do tej pory publikacji w zakresie warsztatu badawczego dla tnńca ludowego (np. Kamocki, Przegląd kwestionariuszy ... [132]. W popularnym artykule z roku 1965 G. Dąbrowska postuluje konieczność utworzenia badań tańca w placówkach do tego zadania predystynowanych na terenie Polski, przeprowadzania właściwej dokumentacji materiałów i przy okazji analizuje niedostatki polskiej folklorystyki tanecznej [50]. �BIBLIOGRAFIA 1. A 2. 3. 4. 5. 11 o n i In Protestant XVI W., Erotyki, FTaszld, Obrazki, Epi[Jramaty. Biblioteka Pisarzy Polskich, t. 43, Kraków 1903, s. 112, w. 35---40. B a d e (' k i K., Literatura mieszczańska w Polsce XVII wieku. Lwów 1925. B a d e c k i K., PoL~ka Uryka mieszczańska. Pieśni, tańce, padwany. Lwów 1936. B a g a rów n a W., Studium o oberku (obertasie) na podstawie zbiorów O. Kolbcrga. Lwów 1932. B a n a s z y ń s k i M., SIadami polskiej Tcrpsychory. Kraków 1962, PWM, s. 154 . li. B a u d o u i n - C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o waC., O tańcach ludow Polsce. Teatr Ludowy, R. XXVII, nr 8, 1935, s. 112-119. B a u d o u i n d e C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o waC., Tańce i stroje. Arkady, Hl37, Rok III, nr 5. B a u d o u i 11 d e C o u r t e n a y - ,J ę d l' Z e j e w i c z C e s a l' i a, Folk dances and wcddinq custems in Poland. (Translated from the French). Bąk o w s k i K., O dawnych zabawach cechowych krakowskich. Wisła, T. XV, Wwa 1901, s. 285-302, 748. B e 11 e t o waS., Len w zwyczajach i wierzeniach ludowych. Wiadomości Ludoznawcze, R. II, z. 1/2. Łódź 1933. B e n e t a waS., Konopie w wierzeniach i zwyczajach Ludowych. Prace etnologiczne, TNW, Warszawa 1936. B e r g m a n J. G., Schlesische Modetanze. Allgemeine Geschichtekunde des Preuss. Staates, 183ll, l, s. 270-280. B e r n a c k i, Teatr, dramat i muzyka za Stanis~awa ilugusta, Lwów 1925. I3iblioprafia zaqadniell. sztuki tanecznej z Lat 1945-1955. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1959. B i e l a w s k i L., Ma/crialy muzyczne z teki pomorskiej O. Kolberga. Muzyka, 1959, nr 1. B i e l a w s k i L., Sy,'/.('m metrorytmic:zny polskich melodii ludowych. lVIuzyka, 1959, nr 4. B i e l a W s k i L., IJroblem kmkowiaka w twórczości Chopina. Referat na Międzynarad. Kongresie Chopinowskim, W-wa 1960. B i e l a w s k i L., Siedcmnasta doroczna konferencja IFMC. Muzyka, 1965, nr 2, s. 81-89. B i e l s k i lVI., Sa1.1rry. Biblioteka Pisarzów Polskich, t. '4, Kraków 1889, s. 45, w. 680. B () n a r s kiM. und S c h l' o d e l' A., Polnische Tanze. Bibliothek der Unterhaltung und des Wissens, 59 (1935), s. 173-184. B r o d z i ń s k i K., Wieslaw. 1820, opis krakowiaka. B r o d z i ń s k i K., () tańcach polskich (polonez, krakowiak, mazurek, kozak\ wych '·'7. 8. 9. 10. 11. J 2. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. v 21. 22. �·J3:-1 HODEBYK Melitele, W-wa 1828. 2:;. B r li c k n e r A., ScllwerWinze. LANGl-: Archiv XV, s. :118--:3Hl, Nr. 1B92, s. ti-A?, 292-341. 24. 25. '.- 26. 27. 23. 29. v 30. 31. 32. 3:3. :34. 35. 36. 37. 38. :19. 40. 41. 42. ,}:;. 44. 45. 45. 47. 48. 49. B r ii c k n e r A., Początki teatru i dTOm.at średniowieclI!}, Biblioteka Warszawska, t. 3, R. 1394. B r li c k n e r A., Repertuar igrców średniowieczn yell. Pamiętnik Literacki, 1928, t. 25, z. 4. B r li c k n e r A., Taniec. Encyklop. Staropol., 1939, t. 2, s. 690--691. B r z o z o w s ka U., Pieśni i tańce kujawskie. Kraków 1950, PWN. B y l i c k i F r., Z ctnografii scuchu. Kraków 190.5. B Y s t roń J. S., Zwyczaje żniwiarskie w Pol.see. Kraków 191fl. B y s t roń J. S., Dzieje obyczajów w dawnej Polsce wiek /(i--18. Warsł.a\\'<l 1935, t. 2, s. 205-208. B Y s t roń J. S., Etnografia Polski. Warszawa HJ47, Czytelnik. B z d ę g a J., Biskupianie. Poznań 1936, Zw. Teatrów Ludowych, s. !l2. C h ę t n i k A., Puszcza kurpiowska. Warszawa 1913, s. 99, lal. C h ę t n i k A., Kurpie. Kraków 1924, Bibl. geogr. "Orbis", s. 140. C h Ci t n i k A., Z kurpiowskich borów. Szkice, opowiadania. Obra:::ki i fJ(l(/kl, Lwów 1930, s. 65. C h ę t n i k A., O naszych pląsach i tailcach. O taJ/'cu i tań.cach w ofJCJk. Tańce czyli plqsy w Polsce. Życie Śpiewacze, 1949, VI. C h ę t n i k A., O tańcac/1 narodowych i ludowych. Po[skie (mke ludowe. Zycie Śpiewacze, VlI-VIII, 1949, s. 23-25. C h o m i ń s k i J., L i s s a Z., Muzyka polskiego Odmdzel1ia. Kraków UJ:;:l, PWN. C h o r o s i ń s k i J., Tańce góralskie. Praca Świetlicowa, 1951, Ill' ], s. 69-84. Chorosiński J., Melodie taneczne Powi.~la. Kraków 195:3, PWN. C h y b i ń s k i A., Tabulatlira orgaJJowa Jana z LublilIa. Kwartalilik l\luzyezny, 1911, z. I-IV. C h y b i ń s k i A., Lutnia, lutniści i tańce w poezji polskiej XV II w., "Spiewak", R. IX (1923), nr 1. C h Y b i ń s k i A., O polskicj muzyce ludowej. Kraków lrltil, PWN. C i e r n i a k J., Jak u b k ó w n a A., Dwa ta·ńee ludowe. Teatr Lud., 19:3'i, nr 9. C i e I' n i a k J., W słonecznym kręgu. Warszawa 1948. C i e r n i a k J., Zródca i nurty polskiego teatru lwlou.'cgo. Wybór pism, Warszawa 1963. C s a p l a r o s L, Tańce polskie na Węgrzech. Ruch Muzyczny, 1947, nr 2'1. C z e k a n o w s k a A., Pieśni biCgorajskie. Przyczynek do interprei<łc.:ji polskiego pogranicza południowo-wschodniego, Wrocław 1961, PTL. C z e r n i a w s k i K., O tańcach na1'Odowych z poglądem. lIis/orIICZII!J'i'n. es/etycznym 1860. na tańee różnych narodów a w szczególności 1/Ct taitce [Jolskic, W-wo D ą b r o w s k a G., W sprawie badm/' tańca ludowego. Muzyka, 1965, nr 1. s. 34-39. 51. D e J, o w s kiJ. P., Społeczność wiejska w Jasienin. Prace i Materiale' IIhl' zeum Arch. i Etnogr. \v Łodzi, Seria Etnogr., nr 1, Łódź 19;:;7. 52. D e k o w s kiJ. P., Tańce obrzędowe ]D weselu siemd.zkim. Studia i Materiały do dziejów ziemi sieradzkiej, Tom I, Łódź 1962, s. 121--129. 50. �Ilis'uria Uur[(oi .~:l. D c l a v e a u x L., Górale lańce'nL lwd beskidowi D c r c 56. W-wa UJ32, s. 48. D ł u g o s z J., Dziela Zbiór K., l' 58. D a be c k a lVI., Tańce Amatorskiego 59. D l' wszystkie. a b W-wa ec Ruchu i l' a b c c k a M., Kilka In65, nr 4, s. 46-51. l' o z d o w s k a W., Prace ililL. nr G2. D i Mat. I, Łódż l' l' zabawy WaTmii W-wa ludowe °w s k i S., Ó w n a Życic Tow. Zwyczaje tańcu, O kleru Kraków F i s c h e r A, szawa l' Centralna Poradnia O. Kolberga. CPARA, R. A. FeuiUeta. Muzyka, związane z w gospodarką Łodzi, w Seria Jesie- Etnograf., w L WYD., Teatrów Wisła-Poznań i Katowice 1964. rodzinne w lVIuzyki powiecie 1937, Lud., Kraków 22, Śląsk. Wysoko-mazowieckim. kultuTUlno-obyczajowe. Śpiew s. Oddz. szkolny W-wa 1925. II, 3. 1935, 1873. ustawodawstwo synodalne PoLsce średniowiecznej biskupów na. tle polskich.. ustawodawstwa sy- 1893. Lud A., pogTzcbowe poLski. ludu polskiego. Zakład Lwów-Warszawa-Kraków EtnogTUfia slowiańska. Narad. im. Osso- Hl26. Polacy. Książnica Atlas Lwów--War- 1934 s. 244. 72. G a n s z y n i c c ~zawa R., Polskie listy G a w e ł e k F r., Ta·ńce weselne 1909, s. (i9 i n. 74. G a w l i k o w s k i, Mu.zurka, 75. G a w rak Z., O fiLmowe ka Ludowa, dawnych 1n57, nr Sztuka l' Ludowa, czasów. Lwów---War- Ludowa, G l a p a 1\., Z Ludowa, sztuki 80. G l a p a Ludowa, A., ka Ludowa, twórczo.ki lHdowej. Lud, XV, polskiej Sztu- Polska ludowej i foLkLom za Lata 1945--1956. Pol- i foLkLorH za lata Pol- 2, s. 121-12:1. sztHki 19tH, nr Ludowej 1957-1960. 2, s. 118. nad notowaniem tańców nad fotografowaniem ludowych. Pol. Sztuka Ludowych. Polska 3. G l a p a A., Z doświadczeń Sztuka austriackim. 1!J57. 1957, nr doświadczeń 1948, nr na SLąsku 2, s. 119-120. a k Z., FiLmorJrafia Sztuka z Jaworzna archiwum Z., FilmoQrafia G a w rak 77. G a w milosne 1925, s. 61. n. 79. dzielach Etnograf. polskich. Średniowieczne (i9. F i s c h c l' A., Zwyczaje lińskich, Lwów 1921. 71. F i s c h e i Rozważania O tańcach E., i obyczaje nodalnego. 78. Pol., no. 1938, s. Mazur. "ChoH!orJTUphie" G7. E s t r c i c h e r K., TeatTU w Polsce. Gll. F i .i a l e It J., ska W-wa i w śląskich. 1947, cieszyńskie. D z ik ska Tańców 1960. i zwyczaje tańców o z d J., Dożynki l' o Archeol. Wisla-Cieszyn (if). 'o. Mit 1851. i do czerJo 1957. D w o rak o w s k i S., W-wa 1935, TNW. 66. E l s n e uwag Obrzędy G4. 70. Stow. 1867, T. I, s. 39-40. Chopinem. Muzeum o z eJ J., Wiązanka II. W,'d. (i:3. D Kraków Polskich 1963, s. 145. GO. D Gl. D Kraków tańce Tańców polskich. przed Artystycznego, lVI., Polskie k a pasm.a Karpat. MiŁośników Po1. s. 27. tańcach o a b i a l s k a H., Polonez 57. D o l' wiadomości Putscc UJ zachodniego :;4. D e r c 1(., Czym. jest stowarzyszenie dąży. W-wa 1!131 Stow. Mil. Tańców 55. Lucluw!-jnl, 1948, nr K o wal 1949, nr tańców 9110. s k i A., 11-12. Tańce wielkopolskie. Gęś wodą. Polska Sztu- �Jto 81. 82. 83. ~/ 84. "/85. 86. 87. 88. 89. 90. j 91. 92. 93. 94. 95. 96. .. j 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. 112. 113. 114. 115. HODERYK LANGE G l a p a A., K o wal s k i A., Tańce i zabawy wielkopolskie. Wrucław Elbl PTL. G l i c z n e r, S k r z e t u s k i E., Traktat. Grodzisk Wlkp. 1573. G 1 i c z n e r E., Taniec i rozmowa o nim ... PamiQtnik Literacki, fi. XIII, 1914/15, s. 363. G log e r Z., Encyklopedia staropolska. Loskauer 1903, T. IV, s. 354--358. G l u z i ń s k i J., Taniec i zwyczaj taneczny. Lwów 1927. Ossolineum, s. 22U. G lowa c k i S., Ku nowym formom tańca. Tyg. Ilustr., 1933, nr 40. G ł o wac k i S. Pismo taneczne i taniec pisany W-wa 1933. G ł o wac k i S., Tanicc w roku 1934. Życie Sztuki, 1935, II, s. 195-201. G ł o wac k i S., Balet, taniec sceniczny, szkolnictwo talleczne. Scena Polska, 1936, s. 215-221. G ł o wal' k i S., Narodziny i poczqtki tańca widowiskowego. Scena Polska, 1937, z. 1/4. G ł o wac k i S., Taniec widowiskowy w śrcdniowieczu i rcnesansie. Ta niec w XVII i XVIII wieku. Taniec w XIX i XX wiekIL Scena Polska, 1938, z. 1-4. G o d l e w s k i A., Gry sportowe, zabawy i tańce lud6w Oceanii. Kultura Fizyczna, 1954, nr 1. G o ł a s z c z i ń s k i, Spiewy i tańce ludu góralskiego pod Kil rpaia mi ... , 1851. Rqkopis w Bibliotece Warsz. Tow. Muzycznego 7695. G o ł ę b i o w s k i Ł., Lud polski, jego zwyczaje, zabobony. Warszawa 1830. G o ł Qb i o w s k i L, Gry i zabawy r6żnych stan6w. W-wa 1831. G o r z k o w s k i M., Choroimania. Warszawa 1869 . G o s t o m s k i W., Polonez i memtCt, Szkic estetyczno-obyczajowy. Kraków 1891, s. 29. G o s z c z y ń s k i S., Muzyka i taniec górali, Dzicnnik Podróży. s. 151-15G. Grę d a K., Grożony. Świetlica Krakowska, 1945, nr 7, s. 110. G r Qd a K., Blogoslawiony. Świetlica Krakowska, 1945, nr 8, s. 125. G r q d a K., Goląbek. Świetlica Krakowska, 1945, nr 12, s. 185. G r o t W., Ludowe tańce polskie. G r z e g o r c z y k P., Teatr ochotniczy i tańce polskie. Warszawa 1948. G u l g o w s k i L, Kaszubi. Kraków 1924, "Orbis", s. 128. H a d y n a J., Tańce ludowe śląskie, z melodiami zanotowal i opisal ... , Zaranie Sląskie, 1908, s. 82-84. H a r a s y m c z u k R., Tańce huculskie. Lwów 1939. H a u r J. K., Skład abo skarbiec ... sekretów oekollomicy. Kraków lti9:l. H e m p e l L., Gry i zabawy dzieci w Skorezycach w pow. JUllowskim Ollb. Lubelskiej. Wisła, T. VII, 1893, s. 591-593. H. (Ł.) i H e m p e 1 (L.), Chodzenie z konikiem. Wisła, t. XVI. 1902, s. :l82-333. H l a s k i M., MazuT. Wie n 1857. H ł a w i c z k a K., Ze studi6w nad muzyką polskieoo Odrodzenia. Muzyka, 1958, nr 1-2, s. 60-61. H ł a w i c z k a K., Ze studi6w nad stylem polskim w muzyce, Por/stawowy rytm. poloneza. Muzyka, 1960, nr 4, s. 55-61. H ł a w i c z k a K., Z dziejów poloneza. Bydgoszcz 1962, B~'dgoskie Towarzystwo Naukowe, z. 7, s. 24-40. H l a w i c z k a K., Polska Proportio. Muzyka, 1963, nr 1-2. H l a w i c z k a K., Tańce polskie ze .zbioru An.ny Szirmall Keezer, Przełoili XVII i XVIJI w. Kraków 1963, PWM. �f1i8toria fHHlflń nad. tUliCCl1t ·IH w PoLsce tuclowynt 116. H l a w i c z k a K., Ze studiów nad historiq poLoneza. Muzyka, 1965, nr 2, s. 33-46. 117. Hoffmanowa, Tańce w PoLsce. 118. H o l' o W s k i J:.., Niektóre tańce Ludu 'lc-fdkopoLskiego. Przegląd Wielkopol., 1939, nr 5, s. 183. 119. I d a s z a k D., Mazurek przed Chopinem. Warszawa 1960. 120. I d a s z a k D., Die Masurka in der poLnischen Musik des 18. Jahrhunderls. Referat na Mil;'dzynarod. Kongresie Chopinowskim, W-wa 1960. 121. J a c h i m e c k i Z., Stanislaw Moniuszko. Warszawa 1911. 122. J a c h i m e c k i Z., Dawne tańce poLskie. Życie polskie, 1914, luty. 123. J a c h i m e c k i Z., Zur Gesdlichte des polnischen Tanzes im 16 u. 17 Juhrh. W Przewodniku Koncertowym, Kraków 22. 124. J a c h i m e c k i Z., Muzyka poLska w rozwoju historycznym, Kraków 1948. 125. J a c h i m e c k i Z., Muzyka nu dworze króLa Władyslawa Jagielly 1424-1430. Rozpr. Akad. Umiej., Wydz. Filolog., t. 54. 127. J a c q u e s, Mistrz tańców kieszonkowy, czyli zbiór najnowszych i najulubieńszych Waków, drylów l' dworskich dla 130. 131. 132. 133. 134. 135. 1:36. 137. 138. 'J 139. 140. 141. 142. 143. 144. 145. PoLek, wlasnej PoLonezów, PoLka-Mazuró nauki bez w Kontradansów, i koWonów, nav.czycieLa na Mazurów, jako też ka- komendę mistrza K:;. Poznań- 1865. z ą b o w s k i, Podkoziolek: zabawa taneczna z meLod. W. Wisla, IX, 499. K a l i n o w s k i A., Igry w Polszcze. Kultura Fizyczna, 1962, nr 11, s. 826-830. K a m i e ń s k i Ł., Zum "Tempo rubato". Archiv fill' MusikwissenschaIt.. R. I, 1918-1919, s. 108-126. K a m i e ń s k i Ł., Pieśni ludu kaszubskiego. Toruń 1936. K a m o c k i J., PrzegLąd kwestionariuszy etnograficznych wydanych w języku poLskim. Archiwum Etnogr. nr 5, Poznań 1953, PTL. K a n i o l' o w a W., Tańce lubdskie. CPARA, Warszawa 1960. K a l' low i c z J., Drobny taniec. Wisła, XVI, 1015-1016. O karnuwale i tańcach. Rozmaitości, Dodatek do "Gazety Lwowskiej", 1857, s. 54. K a l' wat ó w n a A., Taniec i zwyczuj tuneczny. Wychow. Fiz. w Szkole, 1938, nr 39, s. 114-120. K a z n o d z i e j a P l' a s k i, De modo ducendi coream. Rqkopis znajduje silo; w Bibliotece Ossolińskich we Wrocławiu. K i l' n b e r g e l' J. P., Die aUezeit fertige Polonaisenund MenuettencoTnponist. Berlin 1757. K i t o w i c z J., Opis obyczajów i zwyczajów za panowania /lugustu III. Petersburg-TvIohylew 1855. K l o ś n i k Z., O tańcach narodowych polskich. Lwów 1907. K o l a g o C., T r l;'b s k a W., Mapa tańców polskich. Arkady 1937. K o l b e l' g O., Korcspondencja z Wiednia. Ruch Muz., 1857, s. 203-206. K o l b e l' g O., Słówko o tańcach ludowych. Kalendarz Jaworskiego 1860, s. 143-145. K o l b e r g O., WLa.~ciwości, pieśni i tańce Ludu Ziemi Dobrzyńskiej. Zbiór wiad. antropol. kraj. A. U., Kraków VI. K o l b e l' g O., Niceo o tm"!cach i instrumentach muzycznych ludu naszego. Dodatek do Lutni Pol., Poznań 1885, I, 48. skiego. 129. tańcowych zwrotów baLu. Kraków 128. J a porzqdków tudzież �.[ t~ HODE!tYE 156. 157. K olb er g K olb er g K olber g K o l b e l' g s. 16-64). K o l b e l' g K olb er g K o l b e l' g K o l b e l' g K olb er g K o l b e l' g K o l b e l' g K o l b e l' g 158. Koł 146. 147. 148. 149. 150. 151. 152. 153. 154. 155. ł ą t a j Augusta 159. 160. 162. 163. 164. 165. Seria I, Warszawa llJ(j.~. Cz. 2, W-wa 1869. (Tańce s. 1~l7--229). Krakowskie. T. VI, Kraków 1873. (Tańce s. :16'i·-516). Lud, Lubelskie. Seria XVII, cz. II, Kraków 1884. (Tańce Lud, Sandomierskie. O., Lud, O., Lud, O., Kujawy. Lud, Kieleckie. O., Lud, Mazowsze O., O., Lud, O., O., O., O., Lud, Lud, Lud, Lud, O., Lud, H., Cz. 2, Kraków 1R8'). t. II, Kraków 1886. Mazowsze Leśne. Kraków 1887. Mazowsze Stare. T. IV, Kraków 1888. Radomskie. Seria XXI, Cz. II. Kraków l~WB. Łęczyckie. Seria XXII Kraków 1889. Mazowsze. T. V, Kraków 1890. PTzemyskie, Zarys etnograficzny. Kraków 1891. Stan III (1750-1764). Seria Oświecenia Poznań XIX, Pol.ne. Cz. II, w Polsce w ostatnich. lalach PII/WWlIl!iU 1841. E., Zwyczaje, obTządki i pieśni ludu kaliskiefJo w ukoLud, t. XV, Lwów 1909. K o n o p k a M., ••Ko!omajki". Teatr Lud., 1937, nr la. K o t o ń s k i W., Taniec zbójnicki. Warszawa 1954. K o t o ń s k i W., Góralski i zbójnicki. Kraków 1965, PWl\1. K o t u l a F r., Lasowiak pieTwotny taniec ludowy. Nuw,\' Tygodnik 19')2, nr 8, s. 2. Krakowiacy. Przyjaciel Ludu, 1835, II, 333. K l' a u s s F. S., Gonitwy ślubne u Słowian po!tulniowych. Wisia, T. IV, lanO, Koł licach 161. O., LA, Ge: o d z ie j c z y k WieLunia. s. 112-122. K l' ó l i k o w s k i K., Tańce i ich znaczenie kulturalne. Poradnik teatrów i chórów, Lud, 1921, R. 8. 167. K l' z y w i c k a R., Gry i zabawy w Hościs:zewie. Wisla, t. V, n. lllB1, s. 5')2--- 166. -568. K u l' Y ł o E., Some ch.aracteristic Pol.ish. Danses. The Danse Joul'l1OlJ, London, June 1935. 169. K u l' Y ł o E., ThTee traditionaL PoLish Danse,';. The Dansc Journal, London, Sept., 1935. 170. K w a Ś n i c o waZ., Ogólne wy/'uczne pTZy opraco'wanin i /lanc,wllin po1,skic!' tańców Indowych.. Wychowania Fiz., l(133, s. 21-28. 171. K w a Ś n i c o waZ., Zbiór plqsów. Warszawa 1937/:lB. 172. K w a Ś n i c o waZ., O wychowaniu rlwzyczllo-rliclwwJjlll .. Nowd :-;z!-;:oia, UH6, s. 35-54. 173. K w a Ś n i c o waZ., Rytm taneczny w świetle ana!i.zy jeąo fn//lccji, ('('cli 168. i pomiaTów w metodzie nauczania, notacji i opisie pol,kir'!70 tańca lwlo1Vr'iJo Wych. Fiz., 1951, nr 7-8, s. 441-446. 174. K w a Ś n i c o waZ., Rytm taneczny w notacji i opisie t~lńcl!. Kul tura Fizyczna, 1951, nr 7-8, s. 441-466. 175. K w a Ś n i c o waZ., O współzależności muz)Jki i Tnc/Ul. Kultura I"iz,"czna, 1952, nr 3, s. 166. 176. K.v a Ś n i c o waZ., Próba nstaLenia tez i knJteriów oraz wytyczenia problematyki przy ocenie Tozwojowego procesu polskieąo (l11ica lur/owego. Kultura Fizyczna, 1953, nr 8, s. 583. 177. K w a Ś n i c o waZ., Polskie tańce ludowe - mctzur. W-wa 195:3, Sport i Turystyka. �lIis:orla 17ll. K w a ś n i c o waZ., chowych cyklicznych Lab LTD, 180. L a n IBl. L a n 179. blL<iań wuJ ((ltWP'ln lU(/(Ju;y,n w ]'oLsce PTOblemy TytmlL w spoTcie i tańc1 •. Hytm proce"ów i acyklicznych. Kultura Fizyczna, 1960, nr 7-8. ru- a n R., Principles of dance and movement notation. Macdonald a Evans, London 1956, s. 56. g e Ł., Polskie tańce llLdowe. Wychowanie Fizyczne 1938, s. 63-72. g e H., I tanccrze mają swój alfabet. Wiedza i Życie 1957, nr 2, s. 93--- -97. lB2. L a n g e R, Podstawowe minologią 183. 1:1.•. Ill;';. lBli. 187. 188. I!J 1. 192. 193. UH. 19,). UlG. UJI. 198. 199. 2r,O. 201. 202. Kinetografii (System Labana-Knuslaz ter- ludności rdzennej koszalii!skim. Lud, środkowo-wschodniej części pow. złotowskicfjo tom XLIX, za rok 1963, Wrocław 1965, PTL. L e n a r t o w i c z T., Mazur. Dzwon Lit. oddz. II, T. I, 132. L e n k o w s k i S., Klasyczny taniec grecki. Wiedza i Życie, 1933, s. 215-2:30. L e n k o w s k i S., KLasyczn)} taniec grecki i jego odrodzenie. Biblioteka Filomaty, Lwów 1935, (Z życia i kultury antyku). L. ,J., O lai~cach w Polsce: Sobótka 1869, 139-140, 150-151, 159, 166-167. Lorentz F., Fischer A., Lehr-Spławiński T., Koszubi, KuLtura L1idowa i j<:.?yk. Toruń 19:34. Instytut Bałtycki. L u d w i k z P o k i e w a, Litwa pod względem staroży/'nych zabytków obyczajów, skrc~lon(/ przez ... Wilno 1846, nakł. ksiqg. wi!. Rubena Rafałowieza w druk. Homma M. Tal1ce, s. 187-201. L u k i a n z S a m o s a t e, Dialog o tańcu. Tłum. Reiss Józef W., W-wa 1951, Biblioteka Meandra. L a s k a M., Bibliourafia ruchu teatrów Ludowych w Polscc 1901-1935 opracowała ... , W·-wa 1936, Instytut Teatrów Ludowych, s. XVI, 92. Ł c: ;; a W., X., Ziemia malborska. Kultura ludowa, TorUl'! 1933, Inst. Bałtycki. Tańce s. 204. Ł c:;; a W., OkoLice Swiecia. Gdańsk 1960. Gdańskie Tow. Naukowe. Tańce s. 16:3--164, 96, 9!J, 101. Ł G g a W., Ziemia Chelmińska. PTL, Prace i Materiały Etnograf., T. XVII, Wrocław 1961. Tańce s. 344-346. Ł o b a c z e w s k a S., Les danses polonaises. Paris 1934, A. LB. nr 1 i 2. L o z i ń s k i W., SCI/.on i kobieta. Z estetyki i dziejów życia towarzyskiego. Lwów 1921, Gubl'~'nowicz, s. 212. Ł o z i 11s k i W., Zycie polskie w daumych wiekaclt. W-wa 1934, wyd. 5. Tańce s. 165---167. w woj. 189. elementy polskim). Powie!., COPLA zam. 282/58, 100, A 4. L a n g e R., Z wojewódzkich eliminacji ze~[Jołów tanecznych. Biuletyn, WDl , B~'dgoszcz 211959, s. 163--168. L a n g e R, Les recherches et la Docwnentation de la Danse PoplLlaire dan~ Ie Mus';e F:thl1oflrclphique ci TorlLń. Ethnographica I, rocznik 1959, Museum Moraviae Brunense. L a n g e R, Taniec Lu.dowy w pracach MlLzeum Etnograficzneqo w Torunill. Metoda pl'aC)} i kwestionarilLsz. Tor Ul'! 1960, Muzeum Etnograficzne w Toruniu. L a n g e R, Tańce kujawskie. Literatura Ludowa, 1963, nr 4, s. 13-20. L a n g e H., Działalność ośrodka torlLń~kiego w zakresie foLkloru taneczlwfiO i JnllzycZJJego. Literatura Ludowa, 1964, nr 4-6, s. 202-205. L a n g e R, Hozdział pt. "Tańce" w pracy zbiorowej: Zm'Ys sl.anu kuUury Llldowej 190. w jęZyklL �4U RODI!;({YK LANGE 20:3. M a c i e j o w s kiW. A., PoLska aż do picrwszej polowy XV II w. IWcI w.2iJl<;dem obyczajów i zwyczajów. T. 1-4, Petersburg-Warszawa 1842. 204. M a d e j s k i Z., S z e f k a P a we l., Kaszubskie pidni i tańce ludowc, zebrane i opracowane przez ... Wejherowo 1936, s. 80. 205. M a j e w i c z o waZ., Krakowiak. Wyd. Glównego Kom. Kult. Fil., W-wa 1951, s. 116. 206. M a 1 i c k i L., Materiały do kultury spolecznej góraLi śląskich. Prace i l\'lateriały Etnogr., T. VI, Lublin 1947, PTL. Tańce weselne s. lOS, 106, 107. 207. M a l' e k T., Mazur ucznia J. S. Bacha. Muzyka, 1951, nr 8, s. 28. 208. M a r t e n s H., Polonaise und Mazurka, Musikalische Formen in his/orise/lclI Reichen. T. 19, Berlin-Lichterfelde 1937. 209. M a r t i n G y, P e s o v ił r E., A Structuml AnaLysis of tire Iiulluari<ln FuL!e Dance (A Methodological Sketch). Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae, 1961, t. X, z. 1-2. 210. M a l' t i n G y, P e s o v ił r E., Determination ot Motive Types in Dance FoLklore. Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae, 1963, t. XII z. 3-4. M e n d e lowa I., Pieśni i tańce na Górnym Śląsku. Powstaniec S1<jsld, 1935, s. 65-68. 212. M e s t e n h a u s e r K., Sto tigU1' mazurowych oraz zasady oWilllC i S.2C"Cgółowe mazura. W-wa 1878, IV, s. 136. 213. M e s t e n h a u s e l' K., Szkoła tańca w 3 częściach. W-wa 1H84. 214. M i c k i e w i c z A., Pan Tadeusz. Ksi~ga XII, Opis poloneza. 215. M i c k i e w i c z A., Mazur. Wiersze różne. 216. M i e l' c z y ń s k i S., Muzyka podhaLańska. Wierchy, R. lO, 19:32, Kraków. 217. M i e r z e j e w s k a J., Polska na Międzynarodowym Festiwalu Tańca Ludowego w Londynie. Teatr Ludowy, 1935, nr 8. 218. M i e l' z e j e w s k a J., Z praktyki szkolnej. Wychowanie Fil.. w Szkole. 1935/36, s. 110-119. 219. M i e r z e j e w s k a J., Tań.ce ludowe. Wych. Fil.. w Szkole, 19:36/37, s. 50-55, 211. 81-91. 220. 221. 222. 223. 224. 225. 226. 227. 228. 229. 230. 231. 232. M M s. M ie ie l' l' z e j e w s k a J., PoLka PoLeska. Wych. Fil.. w Szkole, 1937/;38, s. o,J·--li7. z e.i e w s k a J., Kaczck, taniec śląski. Oświata Pozaszkolna, 19:31:, 112-115. i e l' z e j e w s k a J., Tańce ludowe. Teatr Ludowy 1938, nr l-li, lO, II. M i e l' z e j e w s k a - F r a n k i e w i c z J., Kilka uwag o rozwoju lońm lndowefjO w latach 1945-1964. Literatura Ludowa, 1964, nr 4-6, s. 140-147. M i k e t t a J., Mazurki. M i 1 e w s k a J., Sposoby zabawiania dzieci i ich zabawy w Cicchrllwwskim. Wisla, t. XVII, 1903, s. 31-39. M o r c i n e k G., Tańce śląskie, Gaz. Polska, 1937, nr 138. M o r c i n e k G., Przedmowa ... Zob. D r o z d J., Wiązanka ((/liC/iw ślqskicll. M o r t e n s e n O t t o., The Polish dance in De nmark. Referat na Międzynar. Kongresie Chopinowskim, W-wa 1960. M o s z y ń s k i K., Kultura ludowa Słowian. Kraków 1939, PAU. M u c z k o w s k i J., Taniec śmierci w kościele 00. Bernarclynów w Kwkowic. Rocznik Krakowski, t. 22, R. 1929, s. 120-135. M u s i a 1 i k F., Trojak. Glosy z nad Odry, VII, 29. Taniec z melodią. M u s i o l A., S a c h s e F., Tańce z powiatu rybnickie{/o. Katowice 19:17. �l1is(oria 233. 234. 235. 236. 237. 238. 239. 240. badań nad tańcem ludowym UJ Poisee 445 N a r t o w s k a L., Wiązanka tańców rzeszowskich. Skrypt wydany przez Wydz. Oświaty PWRN w Rzeszowie, 1955. N a r l i n d T., Zur Gcschichtc der polnischen Tiinze. Leipzig 1911, Sammelbande der Internationalen Musikgesellschaft, 2, 191I. N o r l i n d T., Dic polnischen Tiinzc ausserhalb Polens. London 1912. N o Ż y ń s k a Z., Tańce w Polsce na tle przeobrażeń społecznych. Roczniki Naukowe WSWF w Poznaniu. z. 6/1963, s. 5-13I. N o Ż y 11 s k a Z., O wartości badań przeżytków. Roczniki Naukowe WSWP, Poznań 1965, z. 11, s. 223-238. O koń W., O zabawach dzieci. Warszawa 1950, PZWS. O l e s z c z u k A., Ludowe obrzędy weselne na PorlLasin, Archiwum Etnograficzne nr 1, PTL, 195I. O r l i k M., Przodek szamotuIski, Z grodu Halszki. Mies. nr 12, Szamotuły 1935. 241. 242. 243. 244. 245. 246. 247. 248. 249. 250. 251. 252. 253. 254. 2.15. 256. 257. 258. 259. 260. O s t r o w s k a I., Bibliografia Zagadnień Sztuki Tanecznej z lat 1956-19.57. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1960. O s t r o w s k a I., Bibliografia zagadnień sztuki tanecznej z lat 1958-1960. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1962. O s t r o w s k a I., Bibliografia zagadnień sztuki tanecznej z lat 1961-1962. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1963. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Prawdziwa sztuka w prymitywie ludowym. Kurier Poranny, 1935, 23 VII. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., O tanecznej magii i pląsach wegetacyjnych. Kurier Poranny, 1935, 30. VIII. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Próba klasyfikacji ruchu ludzkiego w życiu i na sccnie. Teatr w Szkole, 1935/6, nr 1, s. 9-12. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Polskic tańce narodowe. Teatr w Szkole, 1936/37, nr 1-2, 4-5, 7-8, 9. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Dualizm form ruchowych w tańcu widowiskowym. W-wa 1938, Odb. Wiedza i Życie, R. 13, s. 392--407. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Zagadnienia estetyczne tańca widowiskowego. Warszawa 1938, Odb. Życie Sztuki, T. 3. O tańcach u różnych ludów. Rozm. koresp. warsz. 1828 s. 310. P a w i ń s k i, Taniec mieczowy. Ateneum, 1892, I, 6-42, 292-34I. P i a s e c k i E., Zabawy i gry ruchowe dzicci i młodzicży. Wyd. 3, Lwów-Warszawa 1922. P i a s e c k i E., Badania nad genezą ćwiczcń cielesnych. Poznań 1922. P i a s e c k i E., Dzieje wychowania fizycznego. Wyd. 2, Lwów 1929, Ossolineum. s. 260. P i a s e c k i E., Zabawy i gry ludowe w Polsce. Wiedza o Polsce, W-wa 1932, T. 3, s. 335-344. P i a s e c k i E., Tradycyjne gry i zabawy ruchowe oraz ich geneza, 40 lat od katedry WFUP do WSWF. Poznań 1959. P i ą t k o w s k a I., Z życia ludu wiejskiego z ziemi Kaliskiej. Wisła, 1889, t. 3, s. 767. P i e ń k o w s k i S., Kultura tańca. Gazeta Warszawska, 1922, nr 64. p l e s z c z y ń s k i A, ks. IKS pseud., Zabawy, gry i tańce ludowe w okolicy Międzyrzecza podla.skicgo. Wisła, III, 1889, s. 59-66. P () n i a t o w s k i S., Etnografi.a Polski. Wiedza o Polsce, t. 3, s. 202. �146 261. 262. RODERYK P o p i e l J., Kadryle, kontredanse, 1861, s. 43. P o s p i s z y l F r., Taniec zbójnicki mi ta-ńcami 263. Postępek u Słowian prawa ogólnie czartowskiego LANGE lancieru, ulany, książę cesarski. Warszawa na Podhalu i jcqo micjsce mięclzU orężl1Ui międzU Baskami w Purenajac/J. Kraków 1!J30. przeciw narodowi Ludzkicmu. Brześć Litewski 1570. 264. 2(j~. P ó ź n i a k W., Pieśni ludu P I' o s n a k J.. Kaszubskie 1951, nr 10. 97, 268. 269. 270. 271. 272. 273. 274. 275. 276. 277. 278. 279. 280. 281. 282. 283. 284. 285. 286. 287. 288. 289. 290. 291. 292. pieśni i tańce. PIS--PWIVf, Poradnik Kraków 1956. Muzyczn~', Warszaw:l królowej Malgorzaty. Wyd. S. Dunin-Borkowski, Wiedeń 18:14, Psalm s. 56--57. R a p a c k i W., Sto lat sceny polskiej w Warszawie. Tnst~'tut Wydawniczy "Biblioteka Polska", W-wa 1925. R e i s s J., Henryk Oskar Kolbe1'q (1814-1890). R e i s s J., Tań.ce ślqskie. Polska Zachodnia, 1937, nr 125. R e i s s J., Podręczna encyklopedia muzyki. Kraków 194H, Wiedza Zrtw<'>rl Kultura. R e i s s J., Polonez, jego pochodzenie i rozwój. Poradnik Muz~'czny, Warszawa 1950, nr l, s. 2-8, nr 2, s. 3-6, nr 12, s. 2-5. R e i s s J., Pomówmu o ta-ńcu w Polsce. Poradnik Muzyczny, Warszawa HI.';1. nr 4-5, s. 2-5, nr 6, s. 1-5. R e i s s J., Mala encyklopedia muzyki. Warszawa 1960. PWN. R o g o w i c z W., Tańce polskie. Wieś i Dwór, 1913, nr 3. Rok o s z o waM .. "Od buczku" (weselny walc ślqski). Świetlica Krakowslw. 1946, nr 3, s. 45. Rok o s z o waM., Kołomajki (taniec .§[qski.). Świetlica Krakowska, 1946, nr 19, s. 302. R u m e l ó w n a A., Zabawy i gry w Masiach (pow. Bialostocki). Wislrt, T. XVII, W-wa 1903, s. 354-356. R y c h l i c k i F L, Taniec. Czas., 1860, nr 51, 52. S a c h s e F., Tańce z powiatu rybnickieQo. S c h I' a m m W., Ludowe obrzędy weselne we wsiach c/olillU [[oczcw/d i Ta/'nawki Ziemi Sanockiej. Archiwum Etnogr. nr 17, PTL, 19:58. S c h r o e d e I' A., Przedmowa do "Tańców polskich" Z. Stryjeńskie.i. Kraków 1929. S e e f r i e d - G u l g o w s k i E., Von einem unbekann(cn Volk in DC11lschland. Berlin 1911. S e m k o w i c z W., Krakowiaki, Wisła, T. XV, W-wa 1901, s. 202--204. S e we r y n T., StaropoLska Qrafika, Warszawa 1956. S i e d l e c k i F L, a tańcu. Życie Teatru, 1926, s. 34-36; 41-4:~. S k i e r k o w s k i W., Wesele na Kurpiach, Warszawa 1928. S k i e r k o w s k i W., Muzykalność ludu kmpiowskieqo, Kwartalnik Muzyczny, 1933, nr 17/18, s. 44-47. S k i e I' k o w s k i W., a niektórych tańcach kurpiowskich, Polski Rocznik Muzykologiczny, 1936, t. 2, s. 159-161. Smoleńcówna K., Gry d.ziecięce, Wisła, T. V, W-wa lR91, s. 21-24. S o b i e s k a ,J., WieLkopolskie śpiewki Ludowe. PWM, Kraków 1957, s. 294. S o b i e s k a J., Materialy do nauki o polskim folkLorze muzycznym. Cz. lIT. S o b i e s k i IVI., S o b o l e w s k a M., Pieśni ludowe Warmii i. Moznr. PW1\1. Kraków 19:55. 266. Psałterz 267. krakowskieqo. �T1i.s:oria l'Jaclu1l naci fańcem Luclvw'ym Ui Polsce S o b i C s k i M., Wybór polskich pidni ludowych. Kraków 1955. S o b i e s k i lVI., Piosenki z Kujaw. PWM, Krakow 1955. 295. S o b i e s k i M., Wart.ość zbiorów Oskara Kolberga dla polskiej kuLtmy muzycznej. Muzyka, 1961, nr l, s. 105. 296. S o b i e s c y M. i J., Pidń ludowa i jej problemy. Poradnik Muzyczny, 1947, 293. 294. 1948, 297. IV 298. 1949. S o b i e s c y J. i M., Pidń kwiet.Le 299. 301. 302. :30:3. 304. :305. 305. ;'Ja,. 303. 309. 310. 311. 312. 313. 314. 315. 315. 316. 317. 318. 319. :320. 321. :322. i muzyka hadań, s. 17-35. S o b i e s c y M. i ,J., Instrukcja ludowej. 300. dot.ychczasowych Muzyka z. 2, 1950, Sobies S o b ie s Muzyka, Sob ole ludowa Polska w sprawie i ziemi Lubuskiej Ludowa, 1950, nr 1-·6, Wielkopolski Sztuka zbierania polskiej pidni muzyki maj. c y ,J. i M., Szlakiem kozIa lubelskiego. PWlVI, Kraków 1954. c y M. i ,J., Tempo Rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. 1960, nr 3. w s k a - D r a b e c k a M., Niektór ezagadnienia z najdawniejszych dziejów ta·ńca. Światowid, Tom XXIII, 1960. S l' o k a C., O tańcu towarzyskim. Cz. I, Kultura Fizyczna, 11/1962, s. 873-877. S t a l' c z e w s k i F .Die polnischen Tiinze. Sammelbande der Internationalen Musikgesellschaft, Leipzig 1900-1901. S l e l m a c h o w s k a B., "Podkoziolek" w obrzędach zapustnej Polski Zoci lO ci niej. Poznaó 1933. S t e l m a c h o w s k a B., Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń 1933. S t G s z e w s c y Z.. J., Zm' Genese und Chronologie des Masurkarhytmus in Poleli,. W-wa 1960. S t ę s zew s cy Z. i J., Do genezy i chronologii rytmów mazurkowych w Polsce. Muzyka, 1960 ,nr 3, s. 8-14. S t G s z e w s c y Z. i J., Tańce polskie z Vietoris-Kodex d'ruga polowa XVII w. PWlVI, 1960. S t G s z e w s k a Z., Piosenki z Mazowsza. PWM, Kraków 1957. S t G s z ew s k a Z., Z zagadnień staropolskiej muzyki tanecznej. Z dziej6w polskiej kultury muzycznej. I kultura staropolska. PWM, Kraków 1958. S t G s z e w s k a Z., Tańce polskie z tabulatm lutniowych. I, PWlVI, 1962. S t ę s z e w s k a J., Morfologia rytmów mazurkowych na Mazowszu Polnym. Muzyka, 1959, nr 4, Muzyka, 1960, nr 2. S t G s z e w s k i J., "Chmiel szkic problernatyki etnomuzycznej wątku. Muz~'ka, 1965, nr l, s. 3-33. ? SI.. J., Kmkowiaczek i kolomyjka. Kłosy, 1866, I, 284. S l ryj e ń s k a Z., Tańce polskie. Kraków 1929, s. la. S Y e h l a B., Wesele Kociewskie. Wyd. Morskie, Gdynia 1959. S z a b l e w s k a S., Wesele i krzywy taniec u ludu ruskiego w okolicy Z/wraża. Kraków 1882. S z e f k a P., Tańce kaszubskie. Zeszyt I, WDTL, Gdańsk 1957. S z e m b e k ó w n a Z., Dalsze przyczynki do etnografii iWelkopoLski. Kraków 1910, PAU. S z e n t p a 1 O., Ver!i11ch cine!' Formanalyse der ungarischen VoLkstiinze. Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae, T. VII, z. 3-4, 1958. S z l e n k o waC., Skrypt do Tańców regionalnych. Kraków 1948. S z m ~'d .T., Tailce krośnieńskie, CPARA, W-wa 1961. S z u m a n S., nuch jako czynnik orqanizaeji wyrazu w ut.worachm.u:::lIczllych. PW1\,1. Kl'ak()\\; 1951. s. 230. �448 323. 324. 325. 326. 327. 328. 329. 330. 331. 332. 333. 334. 335. 336. 337. 340. 341. 342. 343. 344. 345. 346. 347. 348. 349. 350. 351. 352. 353. 354. 355. RODERYK LANGE T a c i n a J., Opisy etnograficzne tańców ludowych. Cz. I, Cieszyńskie. "Zwrot", 1951, nr 12, Cieszyn 1951. T a c i n a J., Zbiór tańców ludowych Slqska Cieszyńskiego. Kalendarz Zwrotu 1956, Czeski Cieszyn, s. 144-152. T a c i n a J., Recenzja pracy A. Glapy i A. Kowalskiego "Tańce zabaw~' wielkopolskie", Lud, XLVII, Wrocław 1962, s. 586-594. Taniec. Monografia zbiorowa pod red. M. Glińskiego, W-wa 19:10. Taniec zbójnicki górali w Tatrach. Kłosy, XXX, 391. Tańce górnoślqskie. Notatka z prośbą o informacje: dwadzieścia kilka nazw. Głosy z nad Odry, III, 170. tańcacIw różnych ludów. Ro=korsp-warsz. 1828, s. 310. Taubert rechtschaffener Tantzmeister. Leipzig 1717. T e t z n e r F., Die Slaven in Deutschland. Braunschweig 1902. T o m a s i k J., Z dziaLalności naukowo-badawczej i dydaktycznej 10 zakresie tańca ludowego w Polsce w latach 1945-1959. Etnogr. Polska, t. IV, 1961, s. 343-349. T r z e ś n i o w s k i R., Gry i zabawy ruchowe. W-wa 1953. T u r s k a L, Taniec w Polsce. Wyd. Artystyczno-Graficzne, W-wa 1962. U d z i e l a S., Krakowiacy. Kraków 1924. "Orbis", s. 151. V r t e l - W i e r c z y ń s k i S., Sredniowieczna poczja polska świecka. Biblioteka Narodowa, Seria I, nr 60, s. 17. Wall i s S., tańcach górnoślqskich. Katowice 1929. Was i l e w s k i Z., Przyczynek do etnografii KrakowiakrJw. Wisła, 1892. t. 2, s. 191. W a w r z e n i e c k i M., Taniec. Wisła, XX, 1916, s. 44-46. Wax m a n J., Trojak - tańce narodowe. Swietlica Krakowska, 1946, nr 3, s. 46. Wax m a n J., Tańce narodowe. Kraków-Poznań 1946, s. 114. Poznań 1936. W i e c h o w i c z o w a W., Zasady inscenizacji rytmicznych, Dziesięć polskich Picśni ludowych, Poznań 1936. W i e m a n M., Zabawy muzyczno-ruchowe dla .~wietLic dzccięcych. Wychowanie pozaszkolne, 1951. W i e m a n M., Tańce ślqskie "Rechtor", "Owczarek", "D rybek". Drużyna, 1951, nr 6. W i e m a n M., Zabawy ze śpiewem. PZWS, 1955, s. 130. W il k o w s k a K., Ze studiów nad klasowym obliczem tańców polskich w epoce renesansu. Kraków 1953. W i n d a k ie w ic z S., Teatr polski przed powstaniem sceny narodowej. Kraków 1921. W i n d a k i e w i c z H., Rytmika ludowej muzyki polskiej. W-wa 1898. W i n d a k i e w i c z H., Wzory ludowej muzyki polskiej w mazurkach F. Chopina. Kraków 1926. W i t a n o w s k i M., Lud wsi Stradomia pod Częstochowq. Kraków 1893. W i t k o w s k i L., Taniec w starożytności. W-wa 1952. Wo l n i e w i c z ó w n a C., Kalina, trzy korowody dla mlodzieży żeńskiej. Poznań 1928. W ó j c i k i e w i c z B., Tańce polskie Jana Fischera. Kwartalnik Muzyczny, ° ° 1914. W rób l e w s k i Z., Sieradzkie tańce 3.~7. Wychowanie fiz. w szkole podstawowej. 356. i zabawy. W-wa Łódź 15161. 19451. �J-lis:o,-ia nadań nad taJicem lHdowym w Polsce 358. Z akr z e w s k i K., Obertas. Dod. do "Lutni Polskiej", Poznań 1885. 359. Zapiski Kociewskie. WDTL, Gdańsk 1957. 360. Z a r <: b a A., Tańee Ludowe w Szwecji. Polska Sztuka Ludowa, 1953, nr 3, s. 172-177. 361. Z a wad a P., Owięziok - taniec góraLski. Zaranie Śląskie, R. VI, 1930, z. 1, s. 41. 362. Z a w i s t o w i c z K., Jana Kochanowskiego pieśń świętojańska o sobótce, (l obrzędy świętojańskie. Ziemia, R. 1930, W-wa, t. XV. 363. Zdania cudzoziemców o tańcach w Polsce. Gaz. Polska, W-wa, 1830, nr 38. 364. Z e.i s z n e r L., Pieśni Ludu Podhalan ,czyLi górali tatr owych poLskich. W-wa 1845. e l i ń s k i S., Lud basiowiecki. Wisła, t. IV, 1890, s .789. Z i e n c A., Zespo/y pieśni i tańca w PoLsce. Muzyka, 1955, nr 11/12, s. 70-73. Z i e n k o w i c z L., Les Costumes du PeupLe Polonais. Paris 1841, s. 83. Z o z u l a Fr., Tańce ludowe. W-wa 1952. Zozula Fr., Hryniewiecka J., Oberek. W-wa 1954. Z y g l e r T., Taniec ludowy w szkole. Wych. Fiz. w Szkole, 1935/36, s. 105- :365. Z i 366. 367. 3G8. 369. :370. 110. Z y g l e r T., Taniec Ludowy i jego wartości wychowawcze. Oświata Pozaszkolna, 1938, s. 13-17. 372. Z y g l e r T., Tańce hucuLskie. Wych. Fiz. w Szkole, 1938/39, s. 99-103. 373. Z Y g l e r T., PoLskie tańce Ludowe i ich badanie. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr 1. 374. Z y g l e r T., RefLeksje po Festiwalu Tańca Ludowego w Pradze. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr 11112. 375. Z y g l e r T., PoLskie Tańce Ludowe. Kraków 1952 (2. wyd. 1963). A 376. K o l b e r g O., Lud. Seria XVIII i XIX, Kieleckie 1885, 1886. A 377. L a n g e R., KiLka s/ów o foLklorze tanecznym. Teatr Ludowy, 1965, nr 6. A 378. T u r s k a L, Krótki zarys historii tańca i baletu. PWM, Kraków 1962. A 379. W ó .i c i k - K e u p r u l i a n Br., Muzyka Ludowa. Wiedza o Polsce, t. 3, 371. 1932. ) r 7 - LlIcf, t. 51, cz. II, 1968 �SUMMARY This paper gives a survey on the history of folk dance researches in Poland. In the Introduction the author goes on classifying some facts concerning the problems of "dance folklore", "national dance" and "folk dance". To each of those groups a short characteristic is given. The contemporary state of the dance folk~ lore and changes observed in it are mentioned too. On the way the scientific dance folklore researches in Poland are growing up following chronologization could be laid down: 1) from the eldest times to the first quarter of the XIX C (medieval sermons in which dances are mentioned only, literary sources with short dance impressions, old music tabulators with peasant dances melodies). 2) from the first quarter to the end of the XIX C (the first descriptions of dances instructive enough to reproduce an approximate shape of dance movements. Series of excellent folkloristic publications in which dances are often considered as an equivalent folk culture factor, O. Kolberg's "Lud" (The Folk) being the main one). ~) from the end of the XIX C to the 3D-ties of the XX C incl. (many material monographs of dances sometimes only of some ethnographical value. The first achievements in serious intended ethnographical works on dance folklore done by the Warsaw University). 4) after the Second World War (the organization of research centres for dance folklore in Warsaw and later in Toruń. Field works connected with modern methods of investigation). In the first chapter the author reviews some facts on the way from short dance notices and descriptions to the conscious art of collecting dance materials. Organization of the first dance researches (Warsaw University 1937, Warsaw State Institute for Art 1946-1952, Toruń ethnographical centre 1954-1966). The second chapter concerns methods and methodology of dance research. The way of dealing with the collected dance materials as observed in old and newest Polish sources. The principles of treatment in field work and scientific works. The first cartograms (C. Baudouin de Courtenay-Jędrzejewicz, Warsaw University 1937) and the full ethnograpihical inquiry for the folk dance research (R. Lange, Torur1 ethnographical centre 1960). The third chapter is talking over the documentation of movement forms in Polish dance sources. The basic verbal descriptions of a very different rank and later the full graphic movement notation were used (Kinetography Laban used in Warsaw before the II World War by S1. Głowacki and a new in 1954 introduced by R. Lange in the Torur1 ethnographical centre and taught over the whole country). Then a review is following in which the very scarce iconographical dance �452 RODERYK LA Gl': materials in Poland are talked over and the few contemporary films which include some folk dance scenes only. In the fourth chapter the teritorial range of dance researches and dance collections in Poland is analysed on the contemporary known sources. The main publications and works done in every region are briefly mentioned. Great differences in quantity and quality could be observed here for the given parts of the country. In chapter five a very short review on Polish works dealing with the genesis of dance and its history is given. Among a series of poetically suited articles (particularly from the XIX e) some serious and modern works treating the ancient(M. Drabecka) and the antic-dances (L. Witkowski) should be mentioned here. A very popular compendium of some Polish folk dances was published in 1952 (T. Zygler) and in 1963 a very interesting article trying to give a survey on the history of the folk dance in Poland (Z. Nożyńska). But this work is failing because of the lack of SOUl'ces for many of the centuries and the progressive method used at the same time by this author. In the last chapter some articles are talked over, which partially only review the history of folk dance researches in Poland till now. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70538ce676ccda22dbc84a6d7bef427d.pdf 6a25e0181f981aeab9845504d6e68bfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3668 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3445 Title A name given to the resource Historia i etnologia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Historia i etnologia Wprowadzenie Dawny to czas. kiedy w akademickim obiegu pojawiał się i z różną intensywnością odżywał stereotyp, wedle którego historię i etnologię więcej dzieliło niż łączyło. Historyk, miał jakoby zajmować się lym, co nasze i cywilizowane, etnolog tym, co dzikie i obce. Historia miała odnotowywać nade wszystko zmienność, etnologia rejestrować trwanie. Historyk - ta różnica mocno rzucała się w oczy - analizował w swej pracy źródła pisane, etnolog opiera! się na świadectwach przekazywanych ustnie. Historia miała mieć do czynienia ze społeczeństwami „gorącymi", etnologia ze społecznościami „zimnymi", te pierwsze, jak powiadano, były uwikłane w his­ torię, te drugie, ochrzczono mianem „ludów bez historii". W badaniach historycznych głównym bohaterem miał być Czas, w poszukiwaniach etnologicznych Przestrzeń. Z perspektywy dzisiejszej, ten sposób myślenia o dwóch bliskich przecież sobie (nie tylko z instytucjonalnych wzglę­ dów) dyscyplinach humanistycznych jest już wyraźnie démo­ dé - może mieć co najwyżej wymiar anegdotyczny. Po osiągnięciach szkoły „Annales", po śmiałym metodologicznie przeformułowaniu kwestionariusza badawczego a zwłaszcza po zwrocie w stronę historii mentalności, czego wyraźnym sygnałem było opublikowanie w połowic lat siedemdziesią­ tych pomnikowego trzytomowego dzieła Faire de l'histoire pod redakcją Jacqucs'aLe Goffa i Pierre'aNora, utrzymywa­ nie tezy o poważnych różnicach dzielących etnologię i histo­ rię, mówienie o radykalnej rozbieżności interesów poznaw­ czych obydwu dyscyplin, może być już tylko albo owocem ignorancji albo kiepskim żartem. Nie dziwi zatem, że w pub­ likowanych kilkanaście lat temu na lamach „Polskiej Sztuki Ludowej" materiałach do słownika clnologicznego, mających w zamierzeniu jego autorów określić inspiracje metodologicz­ ne tzw. nowej polskiej etnologii, obok haseł, które pojawić się lam z natury rzeczy musiały, tj Jan Stanisław Bystroń, Władymir Propp czy Marcel Mauss, znalazło się również miejsce dla krótkiej, encyklopedycznej informacji o „Nouvellc Histoire" autorstwa Ludwika Stommy. Postulowana tam, za Le Goffem, fuzja antropologii i historii, propozycja stworze­ nia nowej jakości: antropologii historycznej, stawała się faktem. Na półce polskiego etnologa, obok bibliograficznego kanonu - Antropologii strukturalnej czy Argonautów Zachod­ niego Pacyfiku - pojawiły się przekłady studiów historycz­ nych jak i prace polskich autorów, które w praktyce realizowa­ ły postulat zbliżenia obydwu nauk. Strach w kulturze Zachodu J. Delumeau, Montaillou, wioska heretyków E.Le Roy Laduric. Bitwa pod Bouvines G.Duby, Ser i robaki C.Ginzburga, Problemy średniowiecznej kultu/y ludowej A.Guriewicza, Podanie o Piaście i Popielu J.Banaszkiewicza, Wzloty i upadki królów Francji L.Stommy, by pozostać przy kilku ważniej­ szych pozycjach, stały się nie mniej istotne dla edukacji antropologicznej niż dzieła szacownych klasyków naszej dyscypliny. Etnolodzy oswoili się z obecnością antropologii w historii i historii w antropologii. Nie dziwi już ani Clifford Geertz (Works and Lives) dający przypis do książki Lc Roy Ladurie ani Carlo Ginzburg {Sabat czarownic - w tym numerze) powołujący się na prace Eliadego i Proppa... Najwyższa więc już chyba pora na dokładniejsze przyj­ rzenie się wzajemnym związkom pomiędzy historią i ant­ ropologią, zdyskontowanie obecnego „stanu posiadania". Właśnie bliższemu rozpoznaniu i opisaniu podobieństw i róż­ nic, pokrewieństw, ale i swoistości obydwu dyscyplin, wska­ zaniu problemów, przed którymi stoją etnolog i historyk, poświęcamy tym razem ten, kolejny już, po numerach etnograficznych („litewski" i „ukraiński") i interdyscyplinar­ nych („eliadowski", ..Eco-logiczny" i „ekologiczny", „teat­ ralny", „filmowy", „literacki"), monograficzny tom naszego kwartalnika. Ktoś złośliwy, albo - co na jedno wychodzi - spostrzegaw­ czy, mógłby zwrócić uwagę, że wziąwszy pod uwagę wspo­ mniane wcześniej przełomowe daty, istotne dla zbliżenia historii i etnologii, spóźniliśmy się z wydaniem tego numeru o dobre kilkanaście lat. W zdaniu tym byłoby wiele racji, pod jednym wszakże warunkiem: że nauka stoi w miejscu. W ciągu tego czasu powstało jednak wiele prac rzucających nowe światło na naturę poznania historycznego i antropologi­ cznego, wskazujących na konieczność rewizji funkcjonują­ cych wcześniej w akademickim obiegu poglądów. Tak jak etnologia nic skończyła się na Lévi-Straussie (co wciąż u niektórych budzi niedowierzanie), tak wspomniane studia autorów wywodzących się z ..Nouvelle Histoire", jak i tych, którzy pozostawali w kręgu jej inspiracji, nie są przecież ostatnim słowem historiografii. Pojawiły się nowe problemy a wraz z nimi nowe pytania, nowe wątpliwości. W miarę możliwości staraliśmy się ten fakt uwzględnić. Zależało nam przy tym, aby kwestie wzajemnych związków i uwikłań etnologii i historii, jak i problemy wynikające z ich uprawia­ nia oświetlić z obydwu stron, toteż obok etnologów piszących 0 historii (w obydwu znaczeniach pojęcia - hi.sluiiogralii 1 dziejów), dajemy sporą dawkę tekstów pisanych przez historyków i historyków sztuki, w których odnaleźć można liczne nawiązania - wprost lub pośrednio - do pytań przez etnologów stawianych. W charakterze krótkiego anonsu, chciałbym wskazać wy­ woławczo na kilka istotnych dla etnologii i historii tematów, które wyłaniają się w trakcie lektury pomieszczonych w tym numerze artykułów. Wspomniane już wcześniej zjawisko antropologizacji his­ torii, ukierunkowanie badań historycznych na sferę mentalno­ ści (mentalité, choć jest pojęciem semantycznie nieostrym, wciąż pozostaje użyteczną kategorią poznawczą), zwrot ku nawykom myślowym, wyobrażeniom zbiorowym, mental­ nym przyzwyczajeniom, owej psychologii zbiorowej, której nieuświadamianc struktury bada antropologia, rekonstruują 3 �w swych artykułach Wojciech Wrzosek i Aron Guriewicz. Z kolei Clifford Geertz, w błyskotliwym myślowo i stylistycz­ nie wyrafinowanym (z tego powodu redakcja składa tłuma­ czowi wyrazy współczucia, ale i podziękowania za trud włożony w przekład) eseju, odsłania obydwie strony medalu: odwołując się do kilku wydanych ostatnio studiów pokazuje wzajemne przenikanie się historii i antropologii, nieodzowność tych dwóch perspektyw w badaniu ("aktów kulturowych, zwraca uwagę na równocześnie zachodzące procesy antropologizacji historii i uhistorycznienia antropologii. Tak wnikliwie dyskutowaną od pewnego czasu w etnologii i powracającą przy różnych okazjach (budzącą przy tym wiele emocji) kwestię statusu dyscypliny - czy ma ona być umiejs­ cawiana bardziej po stronie nauki (science) czy sztuki (art), czy jest (powinna być) prostą syntezą czy raczej hybrydycznym połączeniem obydwu (Geertz), czy ma być obiektywizu­ jącym monologiem czy może współ-czującym dialogiem - odnajdziemy w prezentowanych tu rozważaniach histo­ ryków. Dość symptomatyczne przy tym, że dochodzi w nich nierzadko do głosu akcentowana również prze/ wielu etnolorów niechęć do DoVvtvwistvczncBo płaskiego Jednowymia­ rowego modelu humanistyki mówi sie o zagub eniu di .logi­ cznego aspektu poznania humanistyczna Tik charaktemivc/ne dla współczesne, nauki nozbvcie sié P u n k ó w i metod Doznania nazwanych poznaniem artystycznym doprowadzi lo do sytuacji kićdy dialogiczna. utożsamiająca refleksja 0 sztuce stała się niemożliwa. (...) Nic możemy pozwolić na to, aby to język mówił nami, a nie my językiem, nie możemy też pozwolić by wszelkie łączone z procesem twórczym dychoto­ mie takie jak na przykład bieguny przypadku i konieczności, spontaniczności i kontroli, bezpośredniości i pośredniości, improwizacji i kalkulacji, stwarzania i odkrywania, uczucio­ wości i zmysłowości łączono jedynie ze sztuką. Są to bowiem dychotomie bliskie również opisowi sztuki (...)". (W. Okoń) Ten głos historyka sztuki dobrze współbrzmi z postulatami wysuwanymi w gronie antropologów i historyków. Podobnie, w uwagach Franklina Ankersmita, jednego z rze­ czników narralywistycznej koncepcji historii, powraca (zaró­ wno w artykule i jak i w wywiadzie) ów wątek nadmiernego unaukowicnia (czy też może: przenaukowienia) historii, pry­ matu Metody nad wyobraźnią, w związku z czym postuluje on konieczność przywrócenia, na wzór klasyków pisarstwa histo­ rycznego, poznaniu historycznemu emocji, żywego - waż­ nego dla nas, tu i teraz - doświadczenia przeszłości, swego rodzaju twórczego subiektywizmu: „Historia jesl pisana przez całkowicie odczłowieczonc abstrakcyjne jednostki które po prostu orzekają o prawdziwości Jakiegoś fragmentu nr/c szłości. I myślą oni, że mówią nam o wfele więcej na temat nr/cszłości niż robili lo Michelet czv Tocaucville ale w osta cc/nvm rachunku lo zabito historie" (Pochwała narrai wizm) ' Faire de Fhistoire - głosili kiedyś manifestacyjnie histo­ rycy z „Annales". Niewykluczone, że z opublikowanych w ostatnich latach tekstów etnologów, dałoby się ułożyć sporą antologię pt. Faire de l'ethnologie... Wyzbyci złudzeń, jedni 1 drudzy, coraz bardziej oswajają się z nietzscheańskim sloga­ nem: „fakty są głupie". W niebyt odchodzi „patos empiryzmu" (Guriewicz), dodajmy: wąsko i naiwnie pojmowanego em­ piryzmu, zgodnie z którym wystarczy tylko zgromadzić fakty, a już one same ułożą się w stosowny porządek, odsłaniając 4 przed czytelnikiem „jak to było naprawdę". Pomiędzy zdarze­ niem z przeszłości a historykiem leży tekst „i to w zasadniczy sposób zmienia badawczą sytację" (Łotman). Wiemy już, że rzeczywistość, którą znajdujemy w tekstach historyków i etnologów jesl myślowym konstrukicm. Poważną rolę w tym tworzeniu, „robieniu" nauki, odgrywa język. Etnolodzy odkryli nie tak dawno (z przesadną chyba afektacją), że mówią prozą. Dosłownie. Okazało się, że etnologię się pisze, a jeśli tak, to z konieczności musi się ona zmierzyć z problemami strategii pisarskich, chwytów retory­ cznych, perswazyjności tekstu, metaforyki wypowiedzi itp. Ten „tekstualistyczny" nurt w antropologii znajduje swój bliski odpowiednik w zwrocie „narratywistycznym" jaki zaobserwować można od pewnego czasu w historiografii (jeśli chodzi oczywiście o skalę zjawiska, bo prekursorska w tej niŁitcrii ksi4żku H hîle * ti Metahistory. The Historical Imagination in ihe Nineteenth Century Europe i jkazała się już w 1971 roku ale doceniona została znacznie nóźnieii Same tytuły o tym'swiadcza- przykładowo' zbiór Writine Culture The PoeL and PoliL of Fthndvranhv (I986i mógłby zn-deźć swoic Ins.rz.ne o d b i c i e w The Wrhne nf fi S r i S t e T ^ T l A ZJ* LXeL L ™, S S L rZnSl Hilnl 3 z v TZrŹ, ZLlS opolskiej W zasadzie stosunkowo niedawno historycy bliżej zainte­ resowali się „ludem", owym „wielkim niemową" dziejów. Z niezwykle interesującego materiałowo i inspirującego metodologicznie tomu zbiorowego poświęconego poznaniu kultury popularnej (ludowej) w Europie od Średniowiecza po wiek XIX, przedrukowujemy artykuły Le Goffa i Ginzburga, dwóch czołowych przedstawicieli ..Nouvelle Histoire". Te, jak też inne teksty zamieszczone w tej antologii (godny uwagi jesl zwłaszcza artykuł Rogera Chartier o Bibliothèque Bleu, na który brakło już miejsca, a szkoda, bo dobrze dopełniałby uwagi Janusza Tazbira) pokazują dowodnie, że relacje pomię­ dzy kultura wysoka" i niska" elitarna" i popularna" sa bardzie, skomplikowane niż to"sie często'przyjmowało Raczei wzajemne związki i przenikanie niż prosta zależność i separacja Związki pomiędzy kultura uczona i popularna rzadko saprocesem jednostronnym" - puentuje swoje wywo Ginzburg. Interesująco przedstawia się również w prezentowanych tekstach złożony problem relacji między historią i mitem, pojmowanej jeszcze niedawno w klasycznej historiografii jako proste odwrócenie: historia miała informować o faktach (prawdziwych, rzecz jasna), mit miał być opowieścią nie­ prawdziwą, fikcyjną, zmyśloną. Subtelniejsza analiza poka­ zuje jednak, że nie unieważniając różnic, można w obydwu tych typach narracji o minionym odnaleźć, w różny sposób przejawiające się, formy pamięci (K. Hastrup). Z pojęciem mitu łączy się też kwestia zmienności i trwania. To ostatnie przejawiać się może w dziejach, lub w modyfikowanych, trawestowanych, „przebranych", ale zachowujących stalą „substancję" historiach, opowieściach mitycznych (D. Czaja). Z kolei Wiesław Juszczak kontynuując znane już po części czytelnikom „Kontekstów", rozważania z pogranicza historii �i filozofii sztuki (por. zamieszczona w tym numerze recenzję z Fragmentów [1995]) odnajduje w dziele Schopenhauera Świat jako wola i przedstawienie (w nowym tłumaczeniu J.Garewicza) bliskie swoim intuicjom poglądy o trwałej, niezmiennej, niepodległej czasowi, istocie sztuki. W tym kontekście uważnego namysłu wymaga, cytowana w jednym z tekstów, refleksja Hansa Jonasa: „Może nasza nienasycona żądza historii jest tylko wyrafinowaną grą. Może nieprawdą jest, jakobyśmy dla zrozumienia samych siebie musieli znać cała nasza prehistorie a do teeo ieszcze historie całei reszty ludzkości A ie.śli to iest prawda to może nic iest nrawda że musimy w tym sensie rozumieć siebie zebv bvc orawdziwvmi ludźmi. Dla tego celu ważniejsza może okaże się wiedza 0 wiecznym niż rozumienie doczesnego, może istotniejsze okaże się widzenie siebie w świetle tej pierwszej niż objaś­ nianie siebie przez to drugie." Pozostaje jeszcze pytanie o przyszłość jaka czeka historię 1 etnologię, pozostających jak na razie w „braterskich i przyja­ cielskich stosunkach". Czy dojdzie do ich całkowitego sto­ pienia, złączenia w jakiś nowy organizm, a jeśli tak, to czy któraś (która?) ze stron na tym ucierpi, czy którejś ze stron przyjdzie utracić tożsamość, czy jedna dyscyplina wchłonie drugą? Nie dysponuję żadną prognozą historyka w tej kwestii, konkluzja etnologa jest trzeźwa i pozbawiona złudzeń: ..troska ze strony Historii (...) że frymarczenie z antropologa­ mi doprowadzi ją do utraty duszy jest (...) niedorzeczna. Każde Dołączenie czy w formie pomieszania dyskursów czy jako zbieżność uwagi, z konieczności będzie gulaszem sDorzadzonym ze słonia i królika fweź iedneeo słonia iedneeo królika') w wyniku czcuo słoń nic oowinicn nad­ miernie martwić się co do przetrwania swego smaku Jeśli idzie o królika to 'przywykł on do układów". Geertz) Jak to będzie wyglądało faktycznie? Pożiwiom, uwidim... Dariusz Czaja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a50a7c4c6b945a9afe629524777be27.pdf 59b0431e08a8ab64179761721639d533 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3682 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3459 Title A name given to the resource Historia idei i etnologia w obrębie struktury znaku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.75-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Historia idei i etnologia w obrębie struktury znaku Marcin Brocki Historia idei w swoim penetrowaniu rozłamów i nieciągło­ ści w skorupie „nieuchronnych procesów historycznych i kul­ turowych", zbliża się do etnologii na wiele sposobów. Nie pragnę w tym miejscu odtworzyć (nie byłbym w ogóle w stanie) wszystkich wątków zaproponowanej przez Foucaulta „historii idei", lecz skupię się na fundamentalnym dla myśli Foucaulta poziomie, który jest styczny z obecnymi od początku w etnologii zasadniczymi obszarami jej zaintereso­ wań. Pokażę, że z tej styczności wynikają dla etnologii nowe możliwości kształtowania i poszerzania dotychczasowego pola zainteresowań, bez uciekania się do radykalnego ze­ rwania z przeszłością. 1 Foucault poszukuje nieuświadomionych form myślenia (episteme), a priori epistemologicznych, określających po­ znawczą przestrzeń danejkultury.Wtymsensiejegopracajest zbieżna z podstawową dyrektywą antropologii strukturalnej rekonstrukcji nieuświadomionych, podstawowych modeli po­ znania. Wykracza on jednak poza tę dyrektywę konfrontując to, co „bezwiednie stosowane czy nieświadomie zakładane, z prowadzoną explicite argumentacją" (Nycz 1995, s. 40). Tym, co interesuje go szczególnie jest przepaść epistemologiczna jaką odnalazł między renesansem a wiekiem klasycz­ nym. Jest to bariera w sposobie myślenia, między przed i pokartezjańskim paradygmatem nauki, opartym na okreś­ lonej zasadzie logicznej, której struktura stalą się już wcześ­ niej przedmiotem zainteresowań etnologów. Chodzi o mo­ ment przejścia (a tym samym o rekonstrukcję struktury zasad logiki myślenia) od myślenia przednaukowego (struktura analogiczna do „myśli nieoswojonej") do myślenia nauko­ wego, a w szczególności o zmianę w strukturze znaku. Już wcześniej Lévi-Strauss opisał mechanizmy myślenia w ob­ rębie tego pierwszego porządku, natomiast Foucault pokazał, że choć między oboma porządkami istnieje absolutna prze­ paść, to bezustannie przeplatają się ze sobą, tzn. dyskurs późniejszy (naukowy) nie wyeliminował wcześniejszego, lecz go zmarginalizował i ukrył. Etnologia od początku obecna jest w obrębie struktury binarnej, ze struktury podobieństwa czyniąc przedmiot swoich zainteresowań. Skoro więc obie struktury się przeplatają, etnologia nie musi zrywać z tradycją dyscypliny, aby przesunąć punkt ciężkości zainteresowań. Jest to główny wkład historii idei do etnologii współczesnej - dało jej to podstawy do działania poza dotychczasowym wąskim paradygmatem opisywania obcości kultur „dzikich" - „ple­ miennych" czy „ludowych". Derrida wskazał na pewne założenia i sprzeczności zawarte w drobnej naturze znaku, na jakim wspiera się cała niemal antropologia, zarówno we właściwych jej strategiach retorycz­ nych, jak i leżących u jej podstaw założeniach. Strukturalizm świadomie uczynił ze znaku binarnego narzędzie i wewnętrz­ ny składnik wiedzy. Sama koncepcja znaku binarnego po­ zwala strukturaliście (antropologowi w ogóle) na „spojrzenie z oddali", na ugruntowaną pozycję na zewnątrz przedmiotu badań, na jego obiektywizację. Gdy traci bazową koncepcję binarną, traci dystans, zatraca się różnica między MY a ONI. Powstaje pytanie: czy wobec tego kryzys reprezentacji ma być końcem etnologii? Nie. Ponieważ sama różnica nie znika. Pojawia się w postaci JA JAKO INNY (patrz np.: Burszta 1992). Gdyby to różnica między MY a ONI miała być dla etnologii konstytutywna, etnologia przestałaby istnieć w mo­ mencie upadku czy przy próbie fundamentalnej krytyki binarnej koncepcji znaku. Nie dzieje się tak, ponieważ strukturalną jedność dyscyplinie zapewnia różnica sama, która jest obecna tak w klasycznym znaku binarnym, jak i w jego zdekonstruowanej postaci.Modele znaku są z kolei metaforami, na których wspierają się wszelkie wyobrażenia, a jak od dawna dowodzą etnolo­ dzy: „metafory są silniejsze od faktów". Modele znaku są przeniesione dalej, często więc krytyka nie docierała do źródeł określonego dyskursu, na modele języka - np. w przy­ padku podobieństwa będziemy mieli do czynienia z odpowiedniością słów i rzeczy - oraz na całość kultury. Każda krytyka obecnych wyobrażeń na temat kulturowych wizji świata, musi więc odwoływać się do owej metaforyczności modeli znaków. Każdy problem, próby jego rozwiązania, każda etnologiczna metodologia są ograniczone i określane przez stojącą za nimi koncepcję znaku i wynikające z jej przyjęcia określone wybory metody i strategii osiągania wyznaczonego celu oraz zakresu przedmiotowego badanejrzeczywistości. Dzięki całej poststrukturalistycznej humanistyce, a głów­ nie dzięki Foucault i historii idei, szczególnie w odniesieniu do historii pojęć, dekonstrukcji, możliwe stało się zaistnienie etnologii krytycznej i interpretacyjnej na spójnym gruncie tradycji dyscypliny, a niejako zewnętrznej krytyki literackiej. Dopiero to, co Foucault nazywa „przesunięciami i transfor­ macjami pojęć" pokazało, że aparat narzędziowy jakim posługują się etnolodzy ma ważność jedynie w ramach konkretnych momentów i środowisk w jakich się ukon­ stytuował i trwał oraz, że ma ważność jedynie w odniesieniu do reguł używania go. Poza tym kontekstem staje się pustym naczyniem na bezwartościowe, ad hoc tworzone typologie, jest „porządkowaniem obcych i nieregularnych faktów w zna­ jome i uporządkowane kategorie" (Geertz 1988, s. 1). Jednak bez fundamentalnej krytyki znaku binarnego nie byłoby takie 75 �rozszerzenie pola poznawczego etnologii w ogóle możliwe. Foucault, wypowiadając się na temat historii jest bliski temu co można by powiedzieć o etnologii przed przełomem strukturalistycznym (co uczynił w pierwszej części Works and Lives Geertz): „historia w swej tradycyjnej postaci starała się 'upamiętniać' zabytki przeszłości (w etnologii: 'zabytki kul­ tury ludowej/obcej" - M.B.), przekształcić je w dokumenty (co równało się ubraniu w 'znane i uporządkowane kategorie') oraz zmuszać do mówienia owe ślady, które same w sobie często nie są werbalne lub mówią w milczeniu co innego, niż zdają się mówić. Dzisiaj historia jest tym, co odsłania [...] zbiór elementów, które należy wyodrębnić, podzielić na grupy, zwaloryzować, ułożyć w związki, połączyć w całości" (Foucault 1978, s. 269-270). Chodzi o to, aby nie tylko odnieść się do wewnętrznej struktury badanych zjawisk, do ich własnych reguł opisu (interpretacji) rzeczywistości, lecz także 0 pytanie co spowodowało, że dane zjawisko-tekst kultury wygląda tak a nie inaczej, co zakłada istnienie tak a nie inaczej ukształtowanego tekstu. Oczywiście można tak jak Rorty nie zgodzić się z tym, że tekst (także tekst kultury) „już" posiada wewnętrzną spójność, jakąś daną mu od początku naturę, a mimo to nadal lektura Foucault (ponieważ nie pyta on w zasadzie o sens, o znaczenie) nie zawęża etnologicznych horyzontów poznania, lecz je poszerza oraz daje etnologom możliwość, bez opuszczania etnologii, autolektury, co zamie­ rzam w dalszej części artykułu wykazać. Przejście od interpretacji martwych zjawisk - zamkniętych w niezależnych od podmiotu formach pojęciowych języka (tj. np. totemizm, małżeństwo czy tradycja), do ich wewnętrznej struktury, do pytań o ich usytuowanie w dyskursie, w jakim są używane, o zjawiska które je warunkują, do których odsyłają, czyli poprzez które uzyskują taką a nie inną waloryzację w obrębie danego dyskursu, to podstawowe zadanie jakie stawia przed historią idei Foucault, a które powoli zaczyna być realizowane przez etnologów. Warto w tym miejscu przypo­ mnieć, że poszukiwanie zgodności z sensem a nie sensualnie pojmowaną rzeczywistością jest istotą mitu, tym co zbliża aż do utożsamienia („każdy dyskurs to bricoleur") dyskurs nauki 1 dyskurs mityczny (Stomma 1986, s. 131) - zabieg czytania kultury dosłownie jest od razu jej niezrozumieniem, wręcz pominięciem. Jest to dyrektywa metodologiczna, która stała się elementem zacierania różnicy przedmiot-podmiot, naturakultura, fakt-teoria itp., a więc elementem detronizacji znaku klasycznego. Pociągnęła za sobą konieczność rewizji i relaty­ wizacji podstawowych pojęć wyjaśniających, pojęć za pomo­ cą których nauka opisywała przedmioty swoich zaintereso­ wań. Konieczność takiego zabiegu jest tym bardziej koniecz­ na, iż „nie jest trafne sformułowanie, że w ciągu dziejów zmieniają się wizje tej samej rzeczywistości. Celniej byłoby powiedzieć, że wraz z każdym z dyskursów szaleństwo (tu można podstawić, każdy inny element danego dyskursu - przyp. M . B.) jest czym innym" (Foucault 1987, s. 7). To dyskurs decyduje o tym w jaki sposób będziemy rozumieli kategorie opisu rzeczywistości, a zatem w jaki sposób tę rzeczywistość będziemy interpretowali. Stosunki władzywiedzy powodują, że podstawowe kategorie opisu (elementy danego dyskursu) są wypadkową sił i napięć pomiędzy zmiennymi, a nie stałymi relacjami łączącymi je ze światem. „Foucault przekonywująco pokazuje, że w różnych momen­ tach swoich losów ludzie odmieniali zasadnicze kategorie. 3 76 w ramach których odbywało się porządkowanie stosunków zachodzących między nimi a rzeczywistością, że odmieniali episteme, określając tym i siebie i rzeczywistość dla siebie" (Foucault 1987, s. 11). Stwierdzenie to, w etnologii obecne raczej w sposób migotliwy, ma dla naszej dyscypliny poważ­ ne konsekwencje. Lévi-Strauss zauważa, zwracając uwagę na wewnętrzny rodzaj sił kształtujących określone formy kul­ turowe, że znaczenia w myśleniu mitycznym są osiągane dzięki różnicy, lecz ta nie ustanawia się raz na zawsze, a więc i znaczenie ma raczej „chwilowy" a nie stały charakter. Jest krótką tożsamością, z której wynika kolejna różnica: „mit nigdy nie przekazuje słuchaczom ściśle zdeterminowanego znaczenia. Proponuje on siatkę, określaną wyłącznie przez wewnętrzne reguły konstrukcji. Dla uczestników kultury stanowiącej źródło mitu siatka ta nadaje sens nie samemu mitowi, lecz całej reszcie: to znaczy obrazowi świata, społeczeństwa i jego historii, której członkowie grupy mają bardziej lub mniej jasną świadomość, jak również roz­ ważaniom, narzucającym się w związku z tymi przedmiota­ mi" (Lévi-Strauss 1993, s. 242-243). Jeśli np. idzie o dyskurs wokół tradycji, to idąc za Foucault, nie należy traktować samego zjawiska jako formę stałą i niezależną od innych treści kultury, od wcześniej przyjętych bazowych założeń kultury. W szczególności nie jest niezależna od tego w jaki sposób o tradycji się mówi i pisze, ale i nie jest formą wyłącznie zmienną, pełną natomiast rozłamów, nieciągłości oraz zależności od procesów mityzacji, a więc i przemiesza­ nych porządków logiki znaku (każdy dyskurs jest wypad­ kową sił wokół i wewnątrz niego działających). Koniec z wrzucaniem do jednego wora na modłę dyluzjonistyczną zjawisk „podobnych", ze spłaszczaniem kultur do prostych i stałych relacji. Mnogość jaką wprowadza Foucault w bazo­ we pojęcia etnologii jest pierwszą prawdziwą na tym gruncie rewolucją, do dziś zresztą nie w pełni zaadoptowaną. Rewolu­ cja nie oznacza jednak zmiany totalnej, czy wręcz zupełnego oderwania od tradycji dyscypliny. Przecież to właśnie dzięki historii idei etnologia odnajdując nadal swój przedmiot w różnicy, w obcości , w innym typie myślenia, staje przed problemem zasadniczym (a co ważniejsze, w świetle propo­ zycji Foucault potrafi sobie z nim poradzić) - obszar różnic rozciągnął się poza obcość terytorium, języka, kultury - nie­ ciągłość i różnica znajdują się także wewnątrz tego właśnie języka, który przyszło etnologom krytykować, którym przy­ szło się im posługiwać, a także w samej praktyce badań terenowych. Hasło wywoławcze nowej etnologii brzmi: „etnologia jest częścią zjawisk, które opisuje". Pojęcia wy­ pracowane przez etnologów dla opisania przedmiotu ich badań, są tak samo zmienne jak sama etnologia czy historia kultur opisywanych oraz dają się zastosować do kultury własnej badacza: „aparat pojęciowy antropologii daje się zastosować do różnego typu społeczeństw i procesów. Hipo­ tezy etnologiczne nie ograniczają się więc do tzw. społe­ czeństw plemiennych" (Buchowski 1995, s. 188). „Jest to ostrzeżenie dla tych, którzy chcieliby jeszcze udawać, że odnajdują i określają definitywnie struktury: opowiadając o nich, nie tylko będziecie opowiadać zawsze o czymś innym, ale w każdym wypadku nie będziecie w stanie ich ufundować, ponieważ język, który rości sobie prawo do ich fundowania, jest tym samym językiem, którego złudzenia chciałyby zdemaskować struktury" (Eco 1996, s. 342). 4 5 �1 Przełom epistemologiczny' , który opisał Foucault w Les mots et les choses, jest jednocześnie fundamentem scalającym cały współczesny dyskurs na temat obcości, inności, ponieważ wyznacza zasadniczą nieciągłość, różnicę między my a oni, która nie jest wyłącznie strukturalną różnicą wewnątrz opisy­ wanego przez etnologów i psychologów uniwersalnego umys­ łu, lecz także różnicą zewnętrzną określającą stosunek nauki do myśli mitycznej. Etnolog nie pracuje już wyłącznie z własną sytuacją zróżnicowania na ja-nauka, on-myśl mitycz­ na, lecz zróżnicowanie rozciąga się do wewnątrz na przedmiot badań oraz własną sytuację - Ja badacza jest także zróż­ nicowane na nierozłączne „Ja-podmiot" i „Ja-przedmiot" wiedzy, Prawda, którą etnolog odkrywa nie należy już do przedmiotu, „nie jest zdeponowana w jakimkolwiek miejscu - ani w osobie analizowanej, ani w osobie analizującej, ani nawet w ich relacji: jest ona bez miejsca, nie ma formuł" (Eco 1996, s. 340). Kiedy Ja-przedmiot staje się częścią obcości i różnicy, okazuje się, że ta złożona sytuacja jest podobnie skomplikowana jak, badane do tej chwili, kultury zewnętrzne. Geertz postuluje więc, „aby widzieć siebie pośród innych jako lokalny przykład lokalnie danych form ludzkiego życia, przypadek wśród przypadków. Stąd bierze się tolerancja umysłu, bez której obiektywizm jest jedynie samozadowole­ niem, a głoszone hasła tolerancji zwykłą blagą. [...] Antyantyrelatywista Geertza jest badaczem, który - uwikłany w różnorodność kultur - widzi zarazem tożsamość świata kultury symbolicznej. Jego zadaniem nie jest zachwalanie lub potępianie konwencji, które podlegają wartościującemu oglą­ dowi, ale namysł nad podstawowym paradoksem antropologii: jednością myśli symbolicznej jako procesu i różnorodnością efektów owej myśli w postaci odmiennych czynności i obiek­ tów kulturowych. Jednak etnografia myślenia w ramach anty-antyrelatywizmu to nie tyle postawa poznawcza, ile specyficzny udział w kulturze" (cyt. za: Burszta 1995, s. 198). Etnolog uwikłany został (tzn. był, ale tym razem uwikłanie jest jego świadomym wyborem określonej postawy metodologicz­ nej) w praktyki dyskursywne („udział w kulturze"), które w złożony sposób wpływają na jego wyjaśnienia. W sprawo­ zdaniu z konferencji The making of ethnographic texts (Clifford, Marcus 1985, s. 267) Marcus i Clifford piszą, że celem zgromadzonych wystąpień było m.in. poznanie praktyk za pomocą których konstruowane były teksty etnograficzne, retoryki opisu międzykulturowego, zmiennych historycznie kontekstów władzy i wiedzy, a więc zastąpienie odległego przedmiotu, przez przedmiot-podmiot bez opuszczenia ram dyscypliny. Historia idei spowodowała, że etnolog odnalazł siebie w polu sił, w którym do tej pory starał się sytuować wyłącznie obiekt swoich zainteresowań, „wiedza antropologi­ czna nie dotyczy de facto innych, ale generowana jest przez wzajemną definicję nas i innych i stąd właściwie ma charakter autobiograficzny; jest antropologią personalną w sensie do­ chodzenia do, mylnie roszczącej sobie uprawnienia epistemologiczne samowiedzy. «Antropologia jest częścią samej sie­ bie. Każde twierdzenie dotyczące kultury jest także twier­ dzeniem o antropologii, a samowiedza dyscypliny jest w ko­ nieczny sposób związana z rozwojem antropologii wiedzy». Tak więc sąd o kulturze obcej jest zakorzeniony w odpowied­ nich przesądzeniach własnej kultury badacza i być może z tego powodu antropologia jest w sposób nieunikniony «karuzelą ctnocentryzmu»" (Burszta 1992, s. 48-49). Todorov postuluje nawet, aby porzucić samą dychotomię My - Oni, wykazując, że niejednokrotnie niejeden z Nich jest bardziej podobny do Mnie niż niejeden z Nas (Strenski 1995, s. 1). Radykalne zerwanie z klasyczną teorią znaku dc Saussure'a, z etnologią opartą o model językoznawstwa związanego ze znakiem binarnym, prowadzi, i jest to jedyna droga przeobrażeń, do najgłębszej rewizji samego przedmiotu etnologii. Etnologia poddała dyslokacji zarówno swój przedmiot, metodę jak i cel. Właściwie dopiero antropologia strukluralistyczna pozwoliła na taką rewizję, również za względu na to, że zawierała w sobie pierwiastek ją rozkładający w postaci ujawnionej sprzeczności znaku binarnego. Ogłoszona w Les mots et les choses „śmierć człowieka" odsuwa możliwości interpretacji kultury przez pryzmat do­ świadczeń jednostki, przez jej biografię (motyw tak często obecny w badaniach nad „sztuką ludową") ze względu na metodologiczną niepoprawność, czy raczej wadliwość, oraz usuwa poza nawias badań etnologicznych cały nurt psychologizujący oraz biologizujący (socjobiologia, neocwolucjonizm) , ze względu na mijanie się z celem etnologii, którym ma być wyjaśnianie kultury przez kulturę (zgodność z sen­ sem). Język i kultura, bez względu na to w jakich formach funkcjonują (podobieństwo lub dualizm), są aparatem przy­ musu i jako takie przemawiają przez człowieka (podmiot umiera), możliwe jest więc już. wyłącznie konfrontowanie ze sobą kolejnych prawd wytworzonych, a nie konfrontowanie ich z jakąś zewnętrzną rzeczywistością. Foucault uskarża się na człowieka - „istotę «zdominowaną przez pracę, życie, język», czynniki wobec niego zewnętrzne i «starsze od jego narodzin*, «walące się na niego całym swoim ciężarem i przeszywające go, jakby był tylko i wyłącznie przedmiotem». Nauki o człowieku, zajmujące się «analizą finalności», ukazują nam człowieka «zniewolonego». «uwikłanego bez wyjścia w pozytywne treści języka, pracy, życia»" (Daraki 1991, s. 287)." 7 Wracając do samej dyslokacji przedmiotu etnologii, to mógłby on zostać wskazany przez wydobycie istoty, koniecz­ nych cech tego wszystkiego czym etnologowie się zajmowali. Levi-Strauss czyni to ujawniając za zmiennym porządkiem rzeczy, porządek o wicie istotniejszy, porządek który generu­ je konstelacje znaków pojawiających się na jego powierzchni (poprzez które może być w ogóle odsłonięty) - a więc porządek struktury operującej w obrębie podobieństwa i róż­ nicy. Te z kolei Foucault sytuuje poza „społecznościami etnograficznymi". Stąd przedmiot etnologii będzie teraz określony poprzez sposób docierania do ukrytego porządku, sposób jego wydobywania, przez określony sposób refleksji nad kulturą, a nie przez typ społeczeństwa. „Wszystko jest antropologią o tyle, o ile w analizie bądź interpretacji ujawnia się właściwa antropologom postawa, która jest ze swej strony postawą warunkowego ledwie wyrażania sądu o interesują­ cym nas fragmencie rzeczywistości" (Burszta 1996, s. 146). Etnolog traci swoją demiurgiczną otoczkę: „Antropolog winien tedy wiedzieć, że jego sądy są jedynie jednymi z wiciu możliwych na ten sam lemat, ale pokazywać, że la możliwość jest logicznie i teoretycznie prawdopodobna oraz merytorycz­ nie podbudowana" (Burszta 1996, s. 146). Ludwik Stomma, przedmiot etnologii lokuje w obrębie tzw. „kultury typu zamkniętego": „Tak zarysowana definicja klasycznej «kultury elnologicznej» [...] nie ogranicza pola zainlcresowań 77 �dziedziny - nawet w jej tradycyjnym pojmowaniu - do żadnego czasu, przestrzeni ani warstwy społecznej, pozwala­ jąc odnajdywać elementy izolacji świadomościowej równie dobrze w kulturze średniowiecznego chłopa inkaskiego, co w naszych współczesnych wysoko cywilizowanych, zindustrializowanych i zurbanizowanych cywilizacjach kręgu euro­ pejskiego" (Stomma 1986, s. 146). Ujawnienie podstawowych różnic, podstawowych aporii rządzących porządkiem fenome­ nalnym kultury, ujawnienie pod pozorem oczywistości i pew­ ności jaką daje nauka, porządku myśli mitycznej, lub formacji dyskursywnych operujących w obrębie obu porządków (mity­ cznego i naukowego) - pamiętając, że etnologia jest częścią świata, który opisuje, jest tym przesuniętym przez dekonstrukcję znaku binarnego przedmiotem, już wprawdzie wcześniej zapowiadanym przez Levi-Straussa w Antropologii struk­ turalnej. Ten ostatni dokonując wewnętrznej krytyki dotych­ czasowych stanowisk teoretycznych oraz dorobku faktografi­ cznego etnologii, zmienił radykalnie status tych stanowisk i dorobku. „Poglądy te definitywnie utraciły moc obowiązy­ wania, lecz wraz z tym przestały także być „poglądami do wyznawania i głoszenia", a stały się materiałem domagającym się ponownego opracowania i będącym zarazem podstawą tego opracowania. Po pierwsze dlatego, że stanowią z góry zadany przedmiot tego opracowania, po drugie zaś dlatego, że ich określoność wyznacza sposób tego opracowania, jego cel i zasadnicze cechy poszukiwanej strategii" (Rotter 1996, s. 100). Antropologia interpretacyjna jest (lub mogłaby być) więc już tylko dalej wyprowadzoną konsekwencją immanenlnej krytyki przeprowadzonej przez Levi-Straussa. Charakterystyczne dla historii idei śledzenie przełomów mentalnych, tych momentów wiedzy, które pozwoliły na zupełną zmianę sposobów postrzegania określonej rzeczywis­ tości*, jest w gruncie rzeczy częścią wrażliwości etnologicznej, dość solidnie ukrytej na korzyść wydobywania na jaw struktur wiecznotrwałych. Wiecznotrwałość, ciągłość i nie­ rozłączna z nią zmiana, tradycja to elementy pierwszoplanowe wiedzy etnologicznej od samych początków dyscypliny: „'Ciągłość i zmiana' oznaczają dwie stale występujące w kul­ turze opozycje. [ ...jefektywne badania nad kulturą można było rozpocząć dopiero z chwilą uznania faktu zmiany" (Sokolewicz 1969, s. 33). Pierwszym krokiem Foucaull, którego etnolog przeoczyć nie może, jest więc pozbycie się pozorów ciągłości: „Najpierw trzeba dokonać pracy negatywnej: wy­ zwolić się z całej siatki pojęć, z których każde stanowi swoistą odmianę idei ciągłości. Nie mają one zapewne wyraźnej struktury pojęciowej, niemniej ich funkcja jest oczywista. Takim jest pojęcie tradycji. Dąży ono do nadania szczególne­ go statusu czasowego zespołowi zjawisk następujących po sobie i zarazem identycznych (lub przynajmniej analogicz­ nych); pozwala odtworzyć rozproszoną historię w układzie tożsamości; upoważnia do usunięcia różnicy, właściwej wsze­ lkiemu początkowi, by kazać cofać się bezustannie w nieskoń­ czonym wyznaczaniu źródła; dzięki niemu można izolować, na tle nieprzerwanego trwania, zjawiska nowe i przypisywać zasługę stworzenia ich - oryginalności, geniuszowi czy decyzjom właściwym jednostkom. Takim jest również pojęcie wpływu, dające podporę - nazbyt magiczną, by dawała się poddać dokładnej analizie - fakuiin przekazu i komunikacji. Odnosi się ono do procesu o charakterze przyczynowym (nie tworząc wszakże żadnych ścisłych rozgraniczeń ani teoretycz­ 78 nych definicji) zjawiska podobieństwa i powtórzenia; łączy za sobą ponad czasem i przestrzenią - jak gdyby działał tu jakowyś ośrodek propagacji - elementy określone jako jednostki ludzkie, dzieła, pojęcia czy teorie. Takimi są także pojęcia rozwoju i ewolucji. Pozwalają zgrupować szeregi rozproszonych zdarzeń, związać je jedną i tą samą zasadą organizacji, podporządkować wszechwładnemu modelowi życia [...], odkryć - już w punkcie początkowym - obecność czynnika spajającego i zarys przyszłej jedności, zawładnąć czasem przez stworzenie nieprzerwanie odwracalnego związ­ ku pomiędzy jakimś początkiem a jakimś kresem, które nigdy nie są dane, które wciąż się aktualizując [...] Należy podać w wątpliwość owe gotowe syntezy, owe układy przyjmowane zazwyczaj bezkrytycznie, owe związki, których zasadność uznaje się z góry. Należy wypłoszyć niejasne formy i moce, za pomocą których przyzwyczajono się łączyć z sobą ludzkie wypowiedzi, wypędzić je z mroku, w którym panują. I za­ miast pozwalać na ich spontaniczne istnienie, trzeba raczej założyć, jeśli metoda ma być prawomocna, iż w pierwszej kolejności ma się do czynienia jedynie z populacją roz­ proszonych zdarzeń" (Foucault 1977, s. 44-45). Czy społeczeństwa nie-zachodnie mają prawo do bycia polem epistemologicznych rozłamów? W Pamiętniku znale­ zionym w wannie Lem opisuje sytuację, kiedy w ręce ludzi przyszłości wpada pamiętnik zamierzchłej cywilizacji (patrz: Lem 1961). Próba rekonstrukcji sposobu życia, myślenia zaginionych/innych przypomina, często pełne uproszczeń i przekłamań, rekonstrukcje odmiennych światów mental­ nych dokonywane przez etnologów. To „spojrzenie z oddali", przez pryzmat pamiętnika, odwraca postawione pytanie: należy się raczej zastanowić co nie pozwala nam dostrzec tych rozłamów. Odpowiedź oczywiście jest wkalkulowana w kon­ strukcję struktury wiedzy, tak jak ją widzi Foucaull. Dopóki dla świata ukształtowanego wokół różnicy potrzebny jest ten INNY. Antropologia istnieje dzięki różnicy (jest w sposób nieunikniony „karuzelą etnocentryzmu"), nie tylko ją bada lecz na niej się opiera, a więc stara się za każdym razem ją podkreślać i utrwalać, badać „marginesy", „obcość", „kul­ tury pierwotne", „prymitywne" czy „ludowe". Produkuje więc niejako obcych, wytwarza różnicę. Dopóki struktura znaku, konieczna dla funkcjonowania wiedzy, nie zostanie radykalnie podważona, dotąd nie można w sposób metodolo­ gicznie poprawny i racjonalny zamazać myślenia w katego­ riach obcości, odmienności i odnoszenia jej wyłącznie ku INNYM. Foucault pokazał bowiem, że wiedza, również ta oparta na doświadczeniu, tj. etnologia, zawsze wspiera się na koncepcji znaku, a ta wyznacza możliwe obszary poznania i faktycznie kieruje klasyfikowaniem faktów. Etnografia, jak dotychczas (w większości przypadków), nie uciekła binarnej koncepcji znaku, reprezentacji, więc nie udało się jej prze­ kroczyć progu taksonomii. Świetnie pokazuje to Geertz w pierwszej części Works and Lives, a także w komentarzu do jego teoretycznego programu interpretacji antropologicznej Paul Shankman: „Od strony programowej Geertz w swej pracy próbuje odwrócić antropologię od naśladowania nauk przyrodniczych w kierunku reintegracji z humanistyką. Ge­ ertz wysunął wniosek, że nauki społeczne zajmują się raczej znaczeniem niż zachowaniem ", szukając raczej rozumienia niż przypadkowych praw, i odmawiają wyjaśnień mechanistycznych charakterystycznych dla nauk przyrodniczych na 1 �rzecz interpretacyjnych. Zachęcił swoich kolegów, aby wzięli na serio możliwości analogii i metafory, aby rozważali ludzką aktywność jako tekst a działania symboliczne jako teatr. Innymi słowy zaprosił nauki społeczne do ponownej rewizji, o ile nie porzucenia, tradycyjnych wniosków, wyobrażeń na temat istoty ich intelektualnego przedsięwzięcia" (Shankman, 1984, s. 261)". „[...] pomiędzy uczonym, który poprzez rachunek dociera do niewyobrażalnej rzeczywistości, a ogó­ łem ludności pragnącej uchwycić coś z tej rzeczywistości, której matematyczna oczywistość zaprzecza wszelkim danym bezpośredniego poznania, myślenie mityczne na powrót staje się pośrednikiem, jedynym dla fizyków sposobem porozumie­ wania się z niefizykami" (Lévi-Strauss 1994, s. 7). Foucault pozwala też w pewnym stopniu uniknąć etnologii etnologów, czytania tekstów kultury na sposób czytającego, ponieważ punkt wyjścia etnologii jest zawsze generowany poza nią. Reguły budowy wypowiedzi, tworzenia tekstów kulturowych i ich interpretacji, tworzą trzon etnologii danego momentu historycznego, i tylko w odniesieniu do tego momentu mogą być właściwie odczytywane. Etnologia etno­ logów jest treścią pustą. Jednocześnie „historia idei" odsuwa możliwość waloryzacji, odniesień do jakiejś ponadkulturowej prawdy relatywizując ją do określonej episteme i ukształ­ towanych w jej obrębie określonych formacji dyskursy wnych. Nazywając - zawłaszczamy, otaczając fragment rzeczywis­ tości wiedzą, czynimy go przedmiotem władzy. Poznanie „obcego jest jego kolonizacją, oplataniem mikrofizyką władzy - wiedzy. Poczynając od oświecenia proces kolonizacji „dzikich" obrasta w instytucje, czego zwieńczeniem są pierw­ sze XIX-wieczne katedry antropologii. Wspomagany przez taksonomizujący każdy element życia społecznego empiryzm proces zawłaszczania obcości, podporządkowywania jej rac­ jonalnemu centrum nie domaga się od przedmiotu swoich zainteresowań realnego istnienia. Wystarczy, że istnieje tak, aby europejska tożsamość została utrzymana. „Inny" może (i w rzeczywistości jest) być ideą (por. Burszta 1996, s. 48-52, s. 144-145). Dopiero moment destrukcji znaku klasycznego, a więc i odejścia od empiryzmu taksonomii, pozwoli „innemu" na wspólne zamieszkiwanie świata z „nami". Foucault pisząc o roli rodziny w „radzeniu sobie z seksualnością",zauważa, że kazirodztwo jest elementem oswajania świata obcości, jest dowodem na imperializm stosunków władzy - wiedzy, którego etnologia jest także narzędziem: „Skoro przyjmiemy, że u progu każdej kultury stoi zakaz kazirodztwa, wówczas seksualność okaże się od początku czasów umiejscowiona pod znakiem prawa i prawodastwa. Etnologia, od dawna bez wytchnienia przepracowująca teorię transkulturowego zakazu kazirodztwa, dobrze się przysłużyła nowoczesnemu urządzeniu seksualności i wytwarzanym prze­ zeń teoretycznym dyskursom" (Foucault 1995, s. 98). Upada tożsamość dyscypliny oparta na radykalnej różnicy, wywołując gwałtowne reakcje tych, którzy nie potrafią w inny sposób jej utrzymać. „Inny" musi być „Inny" - „prymityw­ ny", „barbarzyński", „ludowy". „Bez poczucia obcości, a więc bez etnocentryzmu nie ma etnografii"(Mitterand 1994, s. 192). Co więcej sama etnografia potrzebuje własnych obcych do budowania lokalnych, „naukowych" tożsamości. Np. Lévi-Strauss musi być radykalnie przeciw diachronii, radykalnie za badaniami typu „etic" i od samego początku do końca musi być strukturalistą. Chociaż teksty Lé vi-Straussa, pominąwszy jego ostatnie wypowiedzi, które często nic znajdują odniesienia we wcześniejszych tekstach, nie dają podstaw do takich sformuowań. A jednak przemoc różnicy, wymóg który pozwala na określenie własnej tożsamości w języku różnicy jest silniejszy od „faktów". Jak refren mogłyby brzmieć wciąż powtarzające się: „metafory są silniejsze od faktów", czy „mit oto nie poszukuje zgodności z sensualnie pojmowaną rzeczywistością, lecz zgodności z sensem" (Stomma 1986, s. 131). Lévi-Strauss zastanawia się nad tym przedziwnym antropologicznym pędem ku obcemu, który ostatecznie jest poszukiwaniem własnej tożsamości: „jakie wyjście ma etnograf ze sprzeczności, która wynika z sytuacji, w jakiej dokonuje etnograf swego wyboru? Ma przed sobą, do swego rozporządzenia swoje własne społe­ czeństwo: dlaczego decyduje się nim pogardzić i zachować dla innych społeczeństw - wybranych spośród najbardziej oddalonych i najbardziej odmiennych - cierpliwość i oddanie, których przez swoją decyzję odmawia współobywatelom?". I od razu odpowiada: „Będąc widzem, a nie aktorem za­ chodzących przemian mogę łatwiej położyć na szale ich przyszłość i przeszłość, gdyż są tylko pretekstem do kontemp­ lacji estetycznej i rozważań intelektualnych, a nie stają już przed nami w formie moralnego niepokoju" (Lévi-Strauss 1964, s. 354-355). Antropolog jest nie tylko tłumaczem, ale i narzędziem ujarzmiania. Oczywiście nie jest to ujarzmianie, którego ośrodkiem jest konkretna instytucja, tak jak nie ma jednego, zdemonizowanego centrum władzy. Ujarzmianie jest funkcją języka, opisu, interpretacji. Wracamy więc do pierwszych rozważań Foucault, do systemu od którego chciał uciec rozpraszając go pomiędzy władzę a wiedzę, do języka i interpretacji, Nie istnieje żaden demon wladzy-wiedzy. W większości przypadków „obcy" („społeczności etnograficzne") zgadzają się na tą mikrofizykę, oczekują od antropologa konkretnej propozycji polepszenia ich bytu. Antropolog jednak, z zimną krwią „czyni swoją powinność", nie angażując się po stronie „przedmiotu badań" w imię naukowego obiektywizmu, przy­ znając jednak, że czyni to dla egoistycznego celu ostatecz­ nego jakim jest lepsze rozumienie własnej kultury. PRZYPISY 1 Styczność wynika z jedności struktury pola myślowego oraz jedności metody, co staram się wykazać w dalszej części artykułu. Dekonstrukcja znaku klasycznego nie oznacza powrotu na pozycje przedkartezjańskie. Nie oznacza też wypadnięcia etnologii poza obszar nauki w momencie zniesienia własnych podstaw. To raczej brak krytyki oznaczałby niemożność istnienia w po-naukowym, postmodernistycznym świecie etnologii „wieku nauki". 2 ] Dla Foucaulta władza i wiedza łączą się ze sobą w sposób uniemoż­ liwiający myślenie i mówienie o nich osobno: „Trzeba będzie także, zarzucić tradycyjne wyobrażenia, że wiedza rodzi się tam tylko, gdzie ustają związki z władzą i można j ą rozwijać jedynie poza jej nakazami, wymogami i interesami. Trzeba może zrezygnować z wiary, ze władza przyprawia o szaleństwo, zatem rezygnacja z niej jest jednym z warun­ ków, które trzeba spełnić, by zostać uczonym. Wypada raczej uznać, że 79 �władza produkuje wiedze (ale nie dlatego po prostu, że fawory żuje ją, gdy ta jej służy lub wykorzystuje, gdy jest użyteczna); że władza i wiedza wprosi się ze sobą wiążą; że nie ma relacji władzy bez skorelowanego z nią pola wiedzy, ani też wiedzy, która nie zakłada i nie tworzy relacji władzy. Stosunków w obrębie „władzy-wiedzy" nie da się zatem analizować wychodząc od podmiotu poznania, który jest albo nie jest wolny wobec systemu władzy; przeciwnie - trzeba uznać, że poznający podmiot, poznawane przedmioty i warunki poznania są raczej skutkami fundamen­ talnych następstw władzy-wiedzy i ich historycznych przemian. Krótko mówiąc - to nie działanie podmiotu poznającego tworzy wiedzę użyteczną dla władzy lub wobec niej opomą, ale władza-wiedza, procesy i walki, którym podlega i z których się składa, wyznaczają możliwe formy i dziedziny poznania" (Foucault 1993, s. 34-35). znaku, a w szczególności pojawienia się w naszej kulturze znaku binarnego. Konsekwencje tego faktu były dalekosiężne. Znak binarny z jednej strony utrwalił i uprawomocnił prymat poznania mate­ matycznego, z drugiej zaś strony zapewnił dyscyplinom pozamatematycżnym jedność strukturalną w obszarze poznania. W efekcie bez względu na to, czy dana dyscyplina konstruowała swoje poznanie zgodnie z wymogami myślenia matematycznego, czy też sytuowała się poza nim i niezależnie od niego, pozostawała w takiej samej przestrzeni poznawczej i w takiej samej konfiguracji strukturalnej. Znak binarny wyznacza sposoby i granice formowania wszelkich wypowiedzi naukowych - gdyż wszelkie wypowiedzi muszą uwzględniać reguły znaku - zapewniając im jedność epistemologiczną (Krakowski 1992, s. 9) * Próbą analizy dyskursu wokół tradycji jest artykuł Krzysztofa Piąt­ kowskiego Badacz wobec tradycji, zamieszczony w tomie Pożegnanie paradygmatu? Etnologia wobec współczesności pod redakcją Wojciecha Burszty i Jerzego Datnrosza. ' Przedmiot badań etnologii jest już przemieszczony z grupy, z okreś­ lonego typu społeczeństw, z terytorium, na poziom typu myślenia, który infiltruje zarówno społeczności stanowiące tradycyjny obszar zaintereso­ wań etnologii (tu „myśl nieoswojona" jest pozbawiona alternatyw poznaw­ czych), jak i społeczeństwo zachodnie, wraz z jego nauką. ° Przełom epistemologiczny opisany przez Foucaulta w Les mots et la choses. w sumie jako efekt nie zamierzony, nie chciany, efekt, którego Foucault wypierał się w kolejnych swoich pracach, tecz który jest fundamantalny dla zrozumienia formalnej struktury całości wiedzy (właśnie tej „całościowości", „fundamentalności" w gruncie rzeczy Foucault chce uniknąć), dotyczy „transformacji w obrębie koncepcji Tą konsekwencję można również odnaleźć w krytyce kierunków metodologicznych przed strukturatizmem u Claude'aLévi-Straussa w An tropologii strukturalnej. " Należy pamiętać, że rekonstrukcja struktury wiedzy dotyczy całości wiedzy, w tym także etnologii. • Dokładnie ten sam zarzut pod adresem ewolucjonistńw i dyfuzjonistów stawia na początku Antropologii strukturalnej Lévi-Strauss (przypis M. B). Wg Lévi-Straussa. gdyby było inaczej minęłyby się z celem (por. Lévi-Strauss 1970). " Tekst i ton artykułu jest w zasadzie polemiczny z propozycjami Geertza, nie zmienia to faktu, że można go w inny sposób, na użytek in­ nego tekstu wykorzystać, ponieważ stanowi dość dokładną prezentacje ogólnych poglądów Geertza na temat antropologicznej interpretacji kultury 7 10 B I B L I O G R A F I A Buchowski M . , 1995 Nieznośna lekkość metafor i ich dyskretny urok. [w:] Horyzonty ponowoczesnośa, i. Sójki (red.), Poznań Burszta W., 1992 Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań 1993 Utracona niewinność'/ Rozterki antropologii postmodernistycznej, [w;] Poznańskie studia z filozofii nauki. Warszawa - Poznań 1995 Relatywizm i etnocenlryzm postmodernistycznie widziane, [w;] Między pragmatyzmem a postmodernizmem, A. Szahaj (red), Toruń 1996 Czytanie kultury. Łódź Clifford J„ Marcus G„ 1985 77ie making of ethnographic texts: Preliminary report. ..Current Anthropology", no 2. Daraki M . , 1991 Przezwyciężanie strukturalizmu. [w:] Wiek XX - przekroje. An­ tologia współczesnej krytyki francuskiej. Kraków Derrida J., 1992 Struktura, znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych, [w:] Współczesna teoria badań literackich za granicą, t. 2, H. Mal­ kiewicz (red), Kraków 1992, s. 161-163 Eco U., 1996 Nieobecna struktura, Warszawa Foucault M . , 1977 Archeologia wiedzy. Warszawa 1978 Archeologia wiedzy, [w:] Drogi współczesnej filozofii, M.J. Siemek (red). Warszawa 1987 Historia szaleństwa, Warszawa 1993 Nadzorować i karać. Narodziny wiezienia. Warszawa 1995 Historia seksualności. Warszawa 80 Geertz C , 1988 Works and Lives. The Anthropologist as Author, Stanford Krakowski J.. 1992 Mathesis i metafizyka Studium metodologiczne przełomu kartezjańskiego, Wrocław Lem S . 1961 Pamiętnik znaleziony w wannie. Kraków Lévi-Strauss C , 1964 Smutek tropików. Warszawa 1970 Antropologia strukturama. Warszawa 1993 Spojrzenie z oddali. Warszawa 1994 Opowieść o rysiu. Łódź Mitterand H . 1994 Od etnografii do fikcji literackiej. „Pamiętnik Literacki", z. 1 Nycz R., 1995 Tekstowy świat. Warszawa Rotter K„ 1996 Struktura epistemologiczną etnologii w pracach C UviStraussa. [w:] Studia z filozofii współczesnej. R Różanowski (red), Wroc­ ław Shankman P, 1984 The thick and thin: on the interprétative theoreticat program of Clifford Geertz „Currem Anthropology", vol. 25, no 3 Sokolewicz Z. 1969 Etnologia, Warszawa Stomma L., 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa Strenski 1., 1995 The Ethics of Ethnocentrism, „Posmodern Culture", vol. 5, no 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e884a05ad7b7ef9184ed40626ccd328.pdf 9f16a9293b335d43d0ba7a03fe48389c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1783 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Paryż - muzea etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1651 Title A name given to the resource Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64,s.37-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. KRYSTYNA t. lM, 1980 REINF'USS HISTORIA POWSTANIA MUZEÓW ETNOGRAFTCZ'NYCH W PARYŻU Kiedy zwiedzamy jakieś muzeum, nie zdajemy sobie sprawy ile trz,eba było trudu wielu pokoleń, alby zostały wypracowane formy zachowa:1ia i przekazania zabytków przeszłości. Rozwijaj4ce się z "gabinetów osobliwości" muzealnictwo, począwszy od drugiej połowy ,ubiegłego stulecia, zaczęło nabierać znaczenia, jako jeden z ważniejszych czynników iku'lturalnego rozwoju społeczeństwa. W parze z zadD.niami dydaktycznymi, jakie przypisuje się muz'eom, szedł rozwój teorii muzealnictwa, która z biegiem czasu nabierała coraz bardziej charakteru naukowego. Z'biory zaczęto systematyzować i dzielić według dyscyplin naukowych. T4 drogą wyodrębniały się różnego rodzaju muzea specjalistyczne, a wśród nich na 'przełomie XIX i XX wie'ku równj'eż etnograficzne, których losy toczyły się rozmaicie w za'leżności od lo'ka:lnej sytuacji poszczególnych ,krajów. Francja, jako kraj 'bogaty, .posiadająca w przeszł,oś<Ciroziegłe kolonie zamorskie, .miała :bardzo dobre warunki zarówno dla rozwoju muzealnictwa etnograficznego, ja'k i nauki z tego zakresu. Ośrodkiem, gdzie powstały największ'e z!biory ,etnograficzne i gdzie 'kształtowała się teoria francuskiego muzealnictwa, stał się Paryż, mający obecnie dwa wielkie muzea - Musee de l'Homme (ME) i wyłonione z niego w trakcie dalszeg,) rozwoju l\ohlsee des Arts et Traditions Populaires (AT,P). Zajmujqc się zbiorami etnograficznymi obu muzeów 'paryskich i ich działalncścią warto pokrótce zaznajomić się z historią ich powstania. Ruch kolekcjonerski, rozwijający się we Włoszech w dobie Renesansu, wpływał na liczne kraje Europy, a między innymi na Francję. W XVI - XVIII wieku powstają tak zwane gabinety sztuki i Dsobliwaści, w których zlnajdujemy zbiory różnych ciekawostek oraz dzieł sztdki, okazów przyrodni'czych i numizmatów. T'e pierwsz'e 'kolekcje były prywatną własnością króla, książąt lub magnatów. Jak podają franouskie źródła historyczne, najstarsza kolekcja oSOlb'li wości została ofiarowana Karolowi Wi'elkiemu w latach 801. i 807 przez kalifa Haroun �38 KRYISTYNA REINFUSS ar - Raschid 1. W jednym z królewskich gabinetów <Jsobliwości Karola V zachował się najstarszy inwentarz, który częściowo został o.publilkowany; dotyczy on zbiorów sprzętu i biżuterii wschodniej lub indyjskiej 2. Frall1ciszek I był nie tyl'ko zbieraczem kuriozćw, ale lubił także dyskutować z ,podróżnikami i organizować wJ'lprawy do dalekich krajów, skąd zawsze przywożono mu "nowinki". W lalach trzydziestych XVI wieku dobre stosunki Francis7!ka I ze ~;wjatem mu:cułmal1skim umD'żliwiły mu urządzenie wypraw do krajów Afryki północnej, a mianowicie do Tunisu i do Fez, z :których to wy.pra w podróżnicy, wysłani przez króla, przy\vieźłi bogate dary, Z3 wierające między innymi ciekawe okazy fauny (np. wielbłądy dwugarbne, strusie, charty itp.) 3. Wyprawy drogą morską podejmowane były przez Jacques Cartier'a. Odkrył 'Oill .południowączęść Labradoru (1.5'34r.), wyspy Canada, Rochelaga, Saguenay i inne. W prezencie przywiózł królowi 'kilku Indian do Saint Ma,lo 4, natomiast podróżnilk Bizeret na statku "Le Saint Philippe" opłynął Brazylię i sąsiadujące z nią wyspy, skąd przywiózł do Paryża paru BrazyliJczyków 5. Pieczę nad 'kuriozami powierzano przede wszystkim podróżnikom królewskim. Do takich inależał Andre Thevet, oraz Jean MO'cquet, 'nadworny lekarz Henryka IV, 'który na życzenie króla w latach 11601, - 1(612 podróż'ował lpo świecie. Zwiedził Maroko, Mozambjlk, Syrię, Brazylię, Ziemię Świętą. Z wy'praw tych przywiózł wiele darów j, osobliwości. Będąc jednakże przede wszystkim lekarzem, aptekarzem i Ibotanikiem, zbiory, które dostarczał królowi, miały charakter nowości przyrodniczych, jak: ,kukurydza, drzewo różane, miód, egzotyczne 'ptaki ,i zwierzęta itd. Z przedmiotów etnograficznych przywiózł maski z Mazagan, łuki indiańskie i rzeźbione kamienie 6. Od rOiku 1'612 zajmował się on zbiorami Marii Medycejskiej, umieszczonymi w Tuileries. Zbiory te prawdopodobnie zaginęły. Gdy w 1'. 1650 robiono inwentaryzację w pałacu Tuileries, nie podano ani jednej wzmianki ,o eksp'onatach aptekarza. 1 Paris 2 S. E. T. Harny, Les origines du Musce d'Ethnographie, Histoire et documents, 1890, s. 5. J. La.ba,rte, Inventair du MobUier de Charles V, roi de France, Par.is 1879, 16. L. de LabOl'i(le, Revue universeUe des arts, t. 2, PI<lII1is 1870, s. 206. Brief recit et succinte narration de la Navigation faite en MDXXXV et MDXXXVJ par Ca:pit{liine Jacques Camtier aux iLes de Canada, Hochrelaga, Saguenay et autres, publice par M. d' Avezac, Paris 1863. 5 L. de LabOlI1de, Revue ... , t. 2, s. 272. 8 J. Mocquet, Voy,og'e,s en AfTi.que, Asie, Ind,es OfTlientales et occ<identales, Rouen, t. 2, Cai'l'love 1'{,45. 3 4 �His,toria pOlwstaniJa muzeów etnOig:r!ajicznych 39 w Paryżu Podróże wielokrotnie były subwencjonowane 'przez państwo. Zachowało się dużo dokumentów odnośnie organizowanych wypraw, jak listy, plany czy opisy rzeczy, które fascynowały wędrowców w odl<egłych krajach. Konty-nualorem clawnych tradycji Jean Mocquet'a był Pierre Borel, który w ksi<\żc:€pt. Antiquites de Castres wyda:nej w 1'. 1642 opisuje swój .ga·binet osobliwości. Gabinet 'podzielony był na 18 części: 1) osobliwościczłowieka, 2) zwierzęta czworonożne, 3) pta'ki, 4) ryby, 5) inne gatunki poschodzenia morskiego,6) owady i węże, 7) rośliny, a przede wszystkim drzewa i korzenie, 8) :liśde, 9) kwiaty, 10) 'gumy i .płyny, 11) nasiona lub ziarna, 12) rzadkie -owoce, 1.3) ilnne owoce, 14) minerały, CI przede wszystkim kamienie, 15) przemiany w kamieniach, 16) inne minerały, 17) starożytności, 18) różn-e przedmioty. Na przelomi-e XVIIIXVIII w. e'ks'pedycje mają na celu ,głównie gromadzenie przedmiotów wartościowych, zaś wyprawy o chara'kterze odkrywczym podejmowane są stosunkowo rzadko. J. B. CoJbert urządził kilka wypraw na północny zachód 7, odkrył ziemie Kanady, ujście i dorzecze Mississi'Pi, a jego towarzysz, Cavelier de la Salle, napisał historię o Indianach - zwierzętach. Relacje te zachowały się do naszy-ch czasów i uważane są za jeden z naj'star:szych opisów nowych odkryć. Ludwik XIV nie zajmował się ~bieraniem rzeczy pochodzących z Nowego Świata. Interesowały g.o zabytki świata antycznego, jak numizmaty, rzeźiby kamienne. 2Jbieranie zabytków m ini'nn,ej przeszłośd spowodowało, że zbiory ws'półc~esne ulegały znisz-czeniu, natomiast szczególne zamiłowanie do numizmatyki dało początek powstaniu sławnyeh królewskich zbiorów numizmatycznych. W lata-ch 1704 -17,08 i l'H4 -1717 Paul Lucas przebywał na Wschodzie (Lewant), gdzie na życzenie !króla poszukiwał ró:żlneg.orodzaju ciekaw-ostek, medali, rzeŹlbkamiennych, manuskryptów itd. Z wypraw tych zostało przywiezionych wie'le eennych przedmiotów, m. in. 24 skrzynie zawierające nieznane kurioza 8. Najwięcej ,było meda'li, wieile rzeźb kamiennych i manuskryptów: hebrajs!kkh, syryjski'ch, greckich, tureckich i arabskich. W sprawozdaniu z podróży 'Paul'a Luca,s'a znajdujemy też kilka wzmialnek dotyczących eksponatów o charakterz-eetno:grafiocznym, jak np. haftowana chustka, sabewka, koszula i szarawary jedwabne, 7 P. Clement, Lettres, instructions et les ordres de l'Empereur, t. 3, Pianis 1864. s 'Memo:i:re swr la valeur d,es med:ali:l:lets, raret&s apportees Metla'iJ:les). du Levant pa;r Ze sieur memoires de Colbert, inscript.W'IIJS, pi€'rrres Palu,! VIWQJS (IBibl. Nat. publiee d'apres g'Mve1es et autres Ar-ch. OalbLnet des �KRY'S-TYNA REINFUSS 40 dwie kości do gry z jaspisu o krawędziach ze złota, trąba z :baraniego rogu, pękate naczynie 'żelazne na miód 9. W okresie panowania prekursora nauk geograficznych, Ludwika XVI, ga,binet królewski zaczął ,otrzymywać zbi'ory ,prawdziwie 'etnograficzne. Do nich należą ,eksponaty pochodzące z Hosji z 1.7'i,6r.: kale::ldarz z Kamczatki wycięty na .małych drewnianych desedkach, podobny kalendarz pochodzenia samojedzkiego, zbroja znaleziona na Syberii, a składająca się z wielu 'żelaznych fragmentów, figura żelazna przedstawiająca 'bóstwo domowe (Kamczatka), haczyk żelazny zwany "bogiem połowu" (Samojedzi), waga chińska, oraz dużo bóstw-rzeżb iPochodzenia tatarskieg.o i mOlngolskiego 10. Joseph Dombey w r. 1785 .prowadził prace wykopaliskowe na terenie Peru. Przywiezione stamtąd zbiory były pierwszymi, które z tego kraJu przywędrowały do Francji. Zbiory zostały skatalogowane i zaopatrzone metryczkami przez samego podróżnika 11, a następnie zdeponowane 31 stycznia 1'7,86r. w Cabinet du Hoi. Obok przedmiotów wykopaliskowy'ch znalazło się tu dużo eksponatów etnograficznych, jak np. białe, bawełniCline poncho haftowane w dU'że figury, wykonane ·czarną, cz·erwoną i żółtą wełną, rze'żbione herło lub laska (oznaka władzy) z twardego drewna, a także przyrządy tkackie i wiele innych. Niektóre z tych przedmiotów zachowały się do dnia dzisiejszego i można je oglądać w Musee de l'Romme. W ,ckresie Wielkiej Hewolucji Francuskiej 'konfiskowano zbiory i kolekcje książąt, magnatów it,p., co umożliwiło dalszy rozwój Gabinetów Osobliwoś'ci. W trzecim roku Hewolucji rejesLracją istniejących zbiorów zajął się Villar de la Mayenne. W raporcie z dnia 30 XI n,84 r. donosi, że w lokalu znajdujący:m się nad Cabinet'em des Medaille::. znalazł zbiory składające się ze szczątków rzeź/b antycznych, naczyń z marmuru, brązu itd. Drugi podobny skład według Villar'a mieścił się na parterz·e VI małej, wilgotnej salce. W owym s;Jrawozdaniu Villar wysunął propozycję ·utworzenia ze znalezionych przez niego zbiorów Musee des Antiquites (Muzeum Przedmiotów Antycznych). W nowym muzeum 9 dans Voyage du sieur Raoul Lucas fait en MDCCXIV, etc, pa·r ordre de Louis XIV la Turquie, L' Asie, Sourie, PaLestine, 11 aute et Basse-Egypte, t. :3, Amsterdam 1744. 10 L. A. Cointreau, Hist(}ire ab.regee d,u Cab.inet d.es 1Vled.aiUes et Antiques de la BibLiotheque National au Etat succinet des acquisitions et augmentations qui ant eu Lieu a dater de L'anne.e 1754 jusqu'a La fin du sic'de (all1 VIn de Ja RepubliqUJe fra'l1c;aise PaTi,s am IX) 1800, t. l. 11 W C.abi.nelt d€'s Meid'ai:He'Sm.ajiClJu'jesię HSotJ. Dcmbey (Pau'is., 25 I 1786). List ten je",t plI'!zyJdadem, jak w owy{m cz'a'Sla,ch pr,zygotowywa'no pOSli'ad:a'l1'ezbiory prz'eid i'ch oiJJi'ar'owaniam. �His/oria powstania muzeów etnograNc.znych w Paryżu 41; miało znaleźć sir~ miejsce dla zbiorów archeo'logi'cznych ietnograficznych. Ponieważ wystą'jJiły trudno-ści z przetransportowaniem eksponatów, więc umiesz·czono je tymczasem w Ibardzo zagęszczonym pomieszczeniu Cabinet des lVledailles. W dekrecie z dnia 17 X l'iS:5- r. zatwierdzono zorganizowanie na nowych ,oasadach z-biorC'w medali, przedmiotów pochodzenia antycznego i neźb -kamiennych. Zadanie to powierzono mlodszemu A. J. Barthelemy, który u waż~lł, że dla ponown-eg<) rozibvitu wiedzy o starożytmoś<:i n[deży gromadzić nie tyl'ko pomniki pozwalające ustalić nieznanych antycznych autorów, ale także ,przedmioty, jakie mogą być pomocne przy poznawani'u zv;yc7a,jów i -obY2zajów różnych ludów. Chciał on połączyć badania r:ad te:aźniejszością z prz-eszłością, oraz zająć się oibyczajami i zwyczajami luciów odległy-ch w czr.sie i przestrzeni. Naukę tę inazwał etncgrafią, która od tego czasu znajdowała się w ścisłym 'połączeniu z archeolo~ią 12. Wśród skonfiskowanych w -czasie Rewolucji zbiorów znalazły się również bogate kolekcje 'Księcia d'Orange, rozsiane IpO licznych jego rezydencjach i 'pnekazane na rze-cz ,pań-stwa. iNa specjalną wzmiankęzasługują losy zbiorów bogatego kolekcjonera Stathouder'a, który podczas Rewolucji ewaku,ował je do Holandii. Gdy armia francuska pod wodzą Pichegru wkroczyła do Holalndii, członkowie Konwentu z r. 17'9!2 towarzyszący oddziałom wojskowym, zobowiązah się, ż·e prywatna własność obywateli ipozostanie nienaI'Uszona, a wyjątek stanowią jedynie zbiory Stathouder'a, które muszą wrócić do Paryża. Rewin~dykacja zbiorów wywiez:oTlych do HoL:mdii powierzona została ,przez Konwent Andre Thouin, dyrektorowi Mu~(~e d'Histoire NatureHe. W r. 17'9,5 r. z Holandii zostCJly przesłar:e .pierwsze eksponaty z za'kresu sztuki, które w z,:1acznej części przekazano do mU7eów departamentalnych, utworzonych przez Konwent. Tylko najhardziej cenne zbiory zdeponowano w Bibliothcque Nettionale w Paryżu. Wśród nich znalazło się 16 skrzyń zawierających p r;-:edmi-o t y ,pochodzenia indiailskiego 13. . Jai'geon, kcnsenv,lt-Dr z1bioró\v z 'ulicy de Beaunne, -przeniósł w r. 1795 do BiblictheCjl':C' Nali(";nale zbiory archeologiczno-etnograficzne, wśród których znajdowały si(~ \vazy peruwiańskie, przywiezione z wyprawy ,przez J. Dombey'a (obecnie są one w MH). W wieI u skonfiSKowanych posiadłościach magnackich znaleziono liczne przedmioty j..:ochodzenia indyjski<:ogo, kanadyjskiego, chińskiego itd. W piqtym roku Rewolucji :(1797) zbiory Bibhote'ki powiększyły się znowu przez od£bnmie 'emigrantom pozostawiony,ch kolekcji. I tak np .. 12 13 E. T. Ramy, Les ori!Ji.nes ... , s. 24. lHagasin encyclopedique, Jer, annee 1'795, t. 2, s. 419. �42 KRYSTYNA REINFUSS w -pałacu J.oly de Beury znaleziono kompletny strój indiański, a ze wspaniałego ,pałacu księcia de Brissac, namiestnika Paryża i dowódcy pułikowni'ka des Cent~Suisses, straconego w Wersalu w r. 1792, została zabrana wschodnia broń r(tarczechińskie, złot.e krisze malajskie o damasceńs'kich rękojeściach, pałasze, kołczany, strzały itd.), którą zdeponowano w 1797 r. w Catbinet de Barthelemy, zaś piękną pirogę z drzewa :goździkowego, zrobioną przez tubylca wysp Moluckich, wraz z całą dużą kolekcją różnych przedmiotów wyniesiono z domu :księcia de Conde z Chantilly i odd3lTIodo Biib'hote'ki. Zabezlpieczone przez konfiskatę prywatne zbiory weszły później do zfbiorów Musee de l'Homme 14. H. L. .Jean Baptiste Bertin - minister Ludwika XVI, był przede wszystkim miłośnikie'm nauiki i ,kolekcjonerem. Prowadził ożywioną działalność społ'eczną. Zakładał szkoły, głównie rolnicze i weterynaryjne, ale najwięcej poświę'cał ,czasu na ,prowadzenie stałej kClresp<)lndencji z podróżnihem ~P. Amiot i jezuitami przebywającymi \'1 Chinach. Czuwał nad tym, aby naj'bardziej interesujące roz!pravv'Ynaukowe uczonych misjonarzy były drukowane w "Memoire'S concernalnt Ie'S Chinais". Dzię-ki tym licznym łkonta'ktom powstała duża i cieka wa kolekcja, która została skonfiskow8.lna w r. 1'7'96, ponieważ Bertin został oskarżony o udział w "Pade de famine". Musiał się ratować uciecz~ką za granicę, zaś Jego Zlbiory powiększyły zaso'by Biblioteki Narodowej 15. Książki i rysunki ..chińskie zdeponowano w dziale dru'ków i manuskryptów, ,eksponaty etnograficzne dostały się do C<abinet des Antiques. Zbiory te przyczyniły się do 'Powstania niezwykle interesującej r'ozprawy na temat Chin, napi. sam'ej .przez M.Breton'a w latach 181'1 - 1'8:1,316. Dawne ~biory starożytności i nowe nabytki, pochodzące przeważnie z konfiskaty majątków emigrantów, dały początek Muzeum Etnograficznemu, które 'Powstało w siedzibie Biblioteki Narodowej. Zbiory skata1ogowane zostały według zarządzenia Comite de l'Instruction Publique, w pierwszej kolejności te, które były wyszcz'ególnione w "zestawieniach kol,ekcji i depozytów do inwentaryzowatnia "pod łiterą "p" (prywatne) i te, 'któr'e były wymie:nione jako "zbioryemigrantów i byłego duchowi,eństwa". Tymczasem do Musee de Barthelemy, zwanym też "Cabinet du Roi", trafiały zbiory ofiarowywane przez poszczególnych amatorów-zbieraczy '-czy urzęidy pulbliczne, jak równie'ż przedmioty przywożone przez cywilnych luJb wojskowych urzędników, będących na służbie państwowej albo E. T. Hamy, Les origines ... , s. 28. H. Condj€!I", Biblio.theca Sinica, t. 1. 11 M. Breton, La Chine en miniature ou Choix de costume, arts et metiers de . ~et empire, Plads 1812. l4 15 �Historda powstania muzeów etnograficznych w p.aryżu 43 przedstawicielstw handlowych w Ameryce, Indiach, Seln'egalu i wielu innych ,placówkach 17, Kolekcja utw8rzona przez A. Barthelemy de Courl;ay (takie było jego pełne nazwisko) składała się z 'kr(>tkich serii przedmiotów, ale ;niezwykle interesujących. Zapoczątkował on pierwszy w r, 1799 geograficzną iklasyfikację eksponatów, która to klasyfikacja była potem w XIX wieku stosowana we wszystkich muzeach na terenie Francji, Prz-ez wiele lat ,po śmierci Andre Barthelemy de Courcay jak gdyby zapomniano o zbiorach w Cabinet du Roi. Nowych kolekcji ,przybywało niedużo, a stare niszczyły się. Na interwencję ówczesnego ministra J. Banks'a (ok. 1805 r.) aby zabezpieczyć zbiory przed zniszczeniem, Z'Ostał Cabinet de Barthelemy (czy tzw. Qwl'ekcja Cabinet du Roi) zdeponowany w Musee des Antiques, znajdującym się w Biblitheque du Roi. Po wydarzeniach w roku 1,815 (Restaura'cja Burbonów) część, stosunkowo nawet duża, zbiorów skonfiskowanych wczasie Rewolucji wróciła do swych prawowitych wlaścicieli, 'prawdopodobnie również owych 1'6 skrzyń i kolekcja Stathouder'a, gdyż ślad .po nich zaginął; z-ostały jedy;nie przedmioty 'bardzo zniszczone i nie posiadające większej warteś'ci 18. Zaczęła siG nowa -era zbierania, konserwowania i zabezpieczania zbiorów etnograficznych z tendencją d,o wywakzenia odrębnego muzeum etll{)graficznego w Paryżu. Znaczne zasługi w tym położył E. F. Jomard, inżynier i geograf (brał udział w wyprawie N3!poleona do E'giptu), członek rządu, a także członek l' Acaldemie des inscriptions ,et belles-lettr'es de l'Institut de France, który od 181i8 roiku zajmował się sprawami związanymi ze zbiorami etnograficznymi w Paryżu. W roku 1182'8 E. F. JornaI'd zos'taje mianowany opiekunem zbiorów w Bib'liotheąue du Roi, przy czym zaraz rozpoczął konserwację 1) d~pozytów pochodzących z różnych stron świata (des depots de geographie) oraz '2) przedmiotów antycznych i 3) przyrodni(;zych. Konserwatorem w Bibliothequ'e du Roi został na prośbę E. Jomard'a - Daeier. Jego zadaniem byłl() zajęcie się organizacją Muzeum Etnograficznego, na którego zaloż€nie 'Zgodził się jesz'cze w r. UH8 l'Institut de France. Niestety, ni€ mógł on utworzyć takiej placówki w Bi'bliotece, gdzie zbiory się mieściły, Iponieważ zadania Bibliotelki były różne od tych jakie miało mieć Muzeum Etnografcme. E. J omard czynił wsze:lkie starania o zainteresowanie społeczeństwa i sfer rządzących ,programem muzeum geo-etnograficznego (Muse€ geoethnogra'phique - określenie E. Jomard-a). Sprawa oparła się o Ministerstwo !Marynarki. W MOinitorz<ez dnia 1'5 stycznia 11828 r. :podano 17 J. Expilly, DicmonwiJre deiS GauLes et de la Fra7l1C'€, t. 5, Paris - 465. 18 L. A. CoiJntrealU, HiS<toire ... , s. 193, 2G3. 1-820, s. 464- �44 KRYSTYNA REINFUSS do wiadomości :popartą prz'ez króla decyzję utworzenia w pałaeu du Louvre Muzeum Morskiego (le Musee Naval), noszącego imię syna królewskiego, M. Ie Dauphin - admirała Francji, w obrębie którego mieścić się miały Musee de la Marine i Musee d'Ethnogra'phie, a oba miały działać pod patronatem Muz.eum Sztuki w Luwrze. Muzeum marynistyc:z.ne dzieliło !Się na dwie sekcje: marynisty'czną i etnograficzną, przy czym tą ostatnią kierował E. Jomard. Wiele warto'ściowych przedmiotów znalazło się w InDwym Muzeum. Podróżników udających się na wy'prawy przed wyjazdem z Francji instruowano o koniecznoś·ci przywożenia nowych ·e'ksponatów z różnych stron świata. Do Muzeum napływały również zJbiory prywatne, dary obywateli lub instytucji. Na apel E. Jomard'a, który skierowany był do lekarzy, oficerów, marynarzy, podrÓ'ż,ników itd., o Dfiarowywaniekolekcji czy pOjedynczy'ch rz·eczy dla Muzeum, odpowiedziało wiele osób, oddając pojedyncze okazy lub cał,e zbiory. Wśród tych darów znalazło się cały sz·ereg niezwykle cenny'ch ,przedmiot6w, jak np. pełny strój Siuksa ofiarowany .przez nawigatora Zede, ·czy 'kolekcja licząca ponad 200 :przedmiotów podarowanych 'przez Dumont d'Urville i d'Orbigny po ich :powrocie z wyprawy do Oceanii. W nowych zbiorach znalazło się wiele prz·edmiotów przywiezionych z Nowej Zelaindii, z Archipelagu Tonga itd. E. Jomard, oprócz tego że współpracował z administracją Marynar!ki, kolonii, z żeglar7ami czy też dyplomatami, prz'ebywającymi z dala od kraju, ,podejmował też działania na własną rękę. I tak, m. in. zakupił dla Muz·eum z.biory Lamare~PicquDt z Hindostanu, starał się o z.organiz.owanie ekspedycji, !którą prowadził Lamare-Picqnot w ,latach 1826- 1,829 do Kalkuty, Indii itd., skąd ten podróżni';'; 'Przywiózł dużo niezmi'ernie ·cie'kawych zabytków kultu bramiilsikiego i 'buddyjskiego. Po jego powrocie E. Jomard zabiegał, aby l'Aeademie des inscriptio-as et belles-lettres, Societe asiatique, Societe de gĆ2~:raphie, zajęły się z'biorami Lamare-,picquot'a. Otrzymał on na wet od tFh trzech wymieninnych instyt'ucji przyrzecz·eni·e, że powstanie w Paryżu specjalne muzeum, w którym ta cała kolekcja 'przedmiotów, jakich dotąd Francja nie posiadała, będzie wystawiona. Niestety, projekt te:n nigdy nie z-ostał zrealizowany. Za zgodą ówczesnego ministra, a na -pole·ce::lieG. Cuvier'a, sławnego uczonego-.przyrodnika, czlonka Francuskiej Akademii Nauk, piastującego w okresie cesarstwa i Restauracji wiele wysokich godu8ści państwowych, a od 1:8211, członka Rady Państwa i Para Francji, 'Prz.y Sekcji Etn-ograd'i'cznej Musee Naval powstała Komisja, w skład której wchodziło dwóch reprez'entantów Akademii i Towarzystwa Azjatyckiego oraz �Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 45 sam Cuvier i Jomard. Rezultatem działania Komisji było ogłoszenie wydane dnia l XI 18:)1 r. zarządzające, ż·e: l) w Paryżu będzie tylko jedno miejsce, w którym zosta;ną zgromadzone przedmioty etnograficzne, wyjaśniające historię człowieka od strony tak fizycznej, jak i duchowej; 2) miejscem tym będz:e sala w Biibliotheque du Roi; 3) eksponaty a cha1'3kLerze etnograficznym roz'proszone po różnych instytucjach publicznych Paryża będą za zgcdą zarządzających tymi zbiorami przewiezione do Bibliotheque du Roi. Komisja 'kasowała i wcielała do Se'kcji wszystkie publiczne kolekcje etnograficzne na terenie ·Paryża. Zbiory dostały się do malej sali nad Cabinet'em des Medailles w Bibliotece Królewskiej. Zbiory przyrodnicze, o których iniezbyt precyzyjnie mówiło zarządzeni·e z dnia 21 XI 18311 r. dostały się do Musee c.e la Marine 19. Dalsza działalność zmierzająca do utworzenia w Paryżu oddzielnego Muzeum Etnograficznego uległa poważnym zahamowaniom w r. 1832, kiedy to na skutek epidemii cholery wymarło wielu rzeczników powstania muzeum, a wśród nich również i minister Cr,vier. Zamieszki polityczne spowod·owały, że E. Jomard i wielu innych zwo:!enlIlików Muzeum m1..:siało .się chrOlnićopus::czeniem Paryża. Gdy sytuacja polityczna w Paryżu uspokoiła się E. Jomard ,ofiarował swoje prywatne zbiory do Bi'bliotheque du Roi, a równocześnj'e kusto.sz MU'see de la Marine na polecenie ministra Marynarki i Kolonii przekazał Bibliotece Królewskiej 84 obiektyetnograficzne. J Zbiory Sekcji Etnograficznej powiększały się stale ,o nowe dary. Wśród ofiarodawców znalazł się i Ludwik Filip, 'który 'podarował wartościowe przedmioty otrzymane od króla A'bisynii. Pod koniec pierwszej połowy XIX w. zbiory obu Sekcji Musee de la Mar1ne zestały ostatecznie ;podzielone na eksponaty a charakterze marynistycznym i etnograficznym. Sekcja ·etnograficzna otrzymała nowy lekal w postaci dużej sali w sąsiedztwie Mu'see de la Marine oraz pawilon de Beauvais. W roku 1-8~;0 nowa Seikcja otworzyła pcdwoje dla publicznoś·ci. W związku z tą uroczystością wzbogaciła się a nowe eksponaty. Przeprowadz·ono inwentaryzację wabu Sekcjach, 'którą zakończono 31: XII 185'6. Musee de la Marine posiadało 37'86 przedmiotów, z czego 1026 była w Sekcji marynistyczlnej, a 2760 w Sekcji 'etnograficznej 20, a to: E. T. Hamy, Les origines ... , s. 45. L. Morale-Fatio, Notice des collections du dans les galeries du Musee Imperial du Louvre, s. XII - XIV. 19 20 Musee t. de la 1, Paris Marine expo~ees 1862, Introduction, �46 .KRYSTYNA REINtFUSS Nazwa Illość obiektów 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Prowincj'e azja tyckie Chiny, Indochiny, J alponia Afryka wschodnia Afryka centralna Afryka zachodnia Afryika północna Ameryka północna Ameryka południowa Oceania zaohodnia (Mauazja) Oceania południowa (Me~ClIn'ezja) H. Oceania północna (Mikronezja) 1'2. Oceania wschodnia (Bolinezja) --- 1011 1014 24 332 11&223' 1i2:B 67 86 253 38 raz'em --- 447, --::---- 27\60 !Przygotowanie d) :Pierwszej Wystawy Światowej w 1860 r., układy Euro1JY z Japonią, wdelenie do państwa Nowej Kaledonii itd. wszystko to spowodowało, że znowu wypłynęła sprawa utworzenia nowego, oddzi'elnegomuzeum 'etnogroaficZlnego.O zbiorach przypomniano sobie w momencie wzno:wienia działa!~ności Musee des Antiquites Nationales w Saint-Germain-en-Laye 21. O stanowisko kustosza w tym nowym muzeum starał się, pomimo Ipodeszł-egowieku, E. Jomard, jedna'kże jego kandydatura została odrzucona. W parę miesięcy 'po odmowie wielki miłośnik etnografii i rzecznik utworz'e:nia odrębnego muzeum etnograficznego zmarł. Wi'ele Z1biorównadsyłanych w związku z mającą się odbyć Wystawą było składanych w magazynach Musee de Saint-Germain-elll-Laye i w Musee d'Histoire NatureUe lub prz'esyłano do muz,eów prowi'ncjonalnych. Z ramienia Ministerstwa Oświecenia iPublicznego wysłany został dr E. T. Hamy, naukowiec, do Da{tlii,Szwecji i !Norwegii, aby zapoznał się ze wspaniałymi zbiorami tamtejszych muzeów i ich organizacją. W raporcie z tej !podróży dr Hamy sugerował rutworz'eni'e muzeum ettIlo,graficznego, wzorującego się na Muz'eum Królewskim w iKopenhadze (1e Musee royal -ethnographique de Copenhague). Uważał on, że znajdujące się w LuwrZJe zbiory 'etnograficzne są zupełnie nie na właściwym miejscu, gdyż Luwr jest muzeum sztuki plastycznej. Dr Hamy zdawał sobie sprawę, ż-e Z1biorypaństwowe i te, które są w posiadaniu ko'lekcj<merów chętnych do przekazania swych zbiorów na rzecz państwa, 21 CataLogue E. Jomard, des obj.ets Paris 1863. d'antliqwite et de la oo~l(?Ct,j,onefurnogTwpM.ątLe de feu. �HistorJia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 41 są ogr'omne, więc dlatego w raporcie do Ministerstwa Oświecenia Pu-blicznego a'pelował o scentralizowanie wszystkich prz'edmiotów ściśle etnograficznych z misji, darów, wymiany lub nabytych, w jednym muzeum, które nosiłoby nazwę "Museum 'ethnogra;phique des Missions scien tiphiques". Zostało to D.publikDwane w "Journal officiel" w dniu 19 XI 1877 r. W tym samym czasie M. de Watteville, kierujący przygotowalniami do !Wystawy Światowej, zorganizował tymczasową sekcję amerylkanozna wczą i zaapelował do obywateli posiadają'cych zbiory z ,Nowego Świata, aby je oddawali do Muzeum. Wtedy to E. Andre, który przeibywał w KD'lumbii i Ekwadorze (187,6), ofiarowa'ł swoje zbiory wiele posążków !bóstw z doliny św. Augustyna, stwj'e z doliny Rio4Napo. różne ;przedmioty ,pocho.d.zą'cez <grobów dawnych Indian de [a Guacamaya itd. W r. 1'87:8, 2'3 stycznia odbyła się inauguracja tymczasowego Muz'eum Etnograficznego w salach wynajętych 'przez 'komisarza Wystawy Światowej, M. de Watte'ViHe. !Przez ,sześć tygodni publiczność tłoczyła ,się w trzech salach, w których znajdowały się <eksponaty pochodzące z Ameryki, Azji, Ocealllii i Afryki, zachwycając się ,bogadwem. zbiorów, słuchając informacji misjonarzy i podróżników objaśniających swoje zbiory oraz relacjonujących swojoe odkrycia naukowe 22. Sukces., ja1ki ;przyniosła wystawa spowodował, że M. de W:atteviHe nie wahał się już wydzielić znaGnej przestrzeni na wystawę etnograficzną w ramach Wystawy Światowej 23. Zaproponował on równie'ż utworzenie, dwóch komisji {l'8 X li8718), z których jedna zająć się miała kwestią .lo.- . kalową, a druga bud:Żetem Inowego muzeum. Uchwalono, ż,e budżet muzeum wynosić ibędzie około dwóch milionów fTainków, 'ustalono także, skład osobowy pf80cowników muzeum. Architekt ViOlilet-le-Duc zaproponował, aby wykorzystać na oole przyszłego muz'eum część iPalais Champs des Mars. ProJekt ten nie w- . stał zrea!lizowany. :Po wielu pertr~ktacj8Jch pomiędzy zarządem miasta. ministrem finansów i 'kierownikiem sekre'tariatu !Ministerstwa Oświece __ nia PuJblicznego, został wydany dekret (13 X 1187(9), na mocy któregOJ . do dYS!pOzycjiM~nisterstwa Oświecenia Puhliczmego i Sztuk !Pięknych (Bt!aux-Arts) oddano Pałac du Trocadero z przynal€!Żnościami. Viollet-Ie-Due uznał j-ednak ;pałac Trocadero za nieodpowiedni dla muz,euIllt. etnograficznego, a to z tego powodu, że w pałacu sale byqy zbyt wąskie. długie, nie nadające się do podziału, 'który konieczny jest każdemu etno.grafowi tworzącemu wystawę ze swoich eksponatów. Również wadliwe, u Cataiog,ue du MJi1lJVstere de t'1n.st:TtLC'tion Publique, des CuUes et des Beaux-. t. 2, MliJssrilolnset voyages scien&1ique.s, Paris 1878. u Baron M ide Waltlte'VIill1e,Rapport adnninistratif $lUr l'exposition specłale dUr M.ini.stre de rIn.sltrrrwctłon Publique a l'Exrpo~,ion u'T1liv.€lTseUe de 1878, PariS 188,_ -A1'ts, s.23. �48 KRY,STYNA REINIFUSS · oświetlenie i brak dostatecznego ogrzewania mogły ,powodować :niszczenie cennych przedmiotów. Pomimo jego uwag i sprzeciwu zbiory, które wystawi'one były w czasie Wystawy Swiatowej w 1878 r., zostały przeniesione do skrzydła we wschodniej części pałacu. Wybrano komisję, która miała za zadanie ustalenie pewnego modelu urLądzenia muzeum etnograficznego. Przyjęto układ geograficzny, jaki prO'ponował w r. 17199 A. Barthelemy, a jaki rówlnież był przewidziany w projekcie N1usee des Missions Scienti.phiques. Zatwierdzono też ponownie budżet nowej .placówki. Starania trwały długo, tak że dopiero po dziesięciu latach od zakoilczenia Wystawy Swiatowejotrzymano pożądany rezultat. W 1'. 1889 definitywnie utworzono Muzeum, którego dyrektorem został dr Hamy. \V Pałacu du Trocadero w salach wystawowych nie mogły pomieścić się bogate zbiory, więc zaczęto je instalować w obszernych !korytarzach, gdzie światło !było bardzo słabe. Najlepiej oświetloną salte; przeznaczono na koleikcje ,pochodzące z Azji, jednakże w pomieszczeniu tym okna były nieoszklone, eksponaty niszczyły się bardzo szybko. Aby temu zapobiec część zbiorów przeniesiono do Muzeum Guimet (Musee Guimet), a część rozparcelowano między różne placówki muzealne na pr{)wincji. Wczasie przygotowań do Drugiej Wystawy w 1'. 1900 część sali została oszklona, umieszczono w niej rzeźby kamienne. Dopiero po zakończeniu Wystawy pomieszczenie zostało oddane Muzeum Etnograficznemu. Pozostała część sali wstała oszklona na koszt podróżników CreąuiMonfort i Senegal de la Grange, w zamian za co otrzymali oni pozwolenie wystawiania wciągu czterech lat swoich zbiorów pochodzących z ich wyprawy do Boliwii. Sytuacja lokalowa w Muzeum nadal była trudna. Wybudowano więc nad sailą Afryki pomieszczenie, w którym umieszcwno zbiory z Ocea,nii. Sutereny, mogące służyć za magazyny muzealne, zostały przydzielone Muzeum Rzeźby P{)równawczej i(Musee de sculpture comparee). Brak magazynów i miejsca spowodowały, że gabloty w sa'lach otwartych dla pu!bliczności były zapchane do tego sto,pnia, iż częst{) trudno było rozróżnić przedmioty, a () posegregowaniu według jakiejkolwiek metody nie było m{)wy. Czasami zdarzały się wypadki, że zwiedzający ofiarowywali nie tylko swoje zbiory, ale także pewne fundusze na ich wysta· wienie. Tak nip. Francuz Geniu, urodzony i mieszkający stale w Meksyku, ofiar{)wał kolekcję liczącą ponad 1000eksponatów, niezwykle cennych, ,pochodzących z okresu 'przedkolumbijskiego. Znając trudną sy·tuację finans.ową Muzeum wyasygnował również pewną kwotę pieniężną na zakup gablot, um{)żliwiających wystawienie tych zbiorów. Dr Hamy i jego zastępca, dr R. Verneau, z braku odpowiednich fun,duszy wykorzystywali deski skrzyń jako materiał na prowizoryczne :meble i gabloty. Pr{)blem ogrzewania sal był w dalszym ciągu nie roz_ �Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 49 wiązany. Viollet-le-Duc po dokładnym ,przestudiowaniu zagadnienia doszedł do wniosku, że koszty roczne utrzymania Muzeum wynosić będą około 25.000 FF. Muzeum nie dysponowało jednak taką sumą, więc w trzech salach {) długości 75 m 'każda, w który'ch mieściły się zbiory z Francji, Afryki i Ameryki, wytbudowano po jednym piecu. Piece te jednak nie były w stanie ogrzać tak wielkich pomiesz'czeń. W lecie temperatura była niska, a w zimie było lodowato. Od r. 1907 Muz'eum kierował dr R. Verneau, który tak jak jego 'poprzedni;k borykał się z trudnymi warunkami lokalowymi i finansowymi. Zbiory Muzeum wakresie 1880 - 1:918 powiększyły się z okolo 6000 do ponad 100000 egzemplarzy, z czego więksZO'ść była darami, ponieważ Muzeum nie dysponowało prawi'e ża:dnymi fun!du'Szami na zakupy. Persone.l muzealny składał się z dyrektora, inspektora, stolarza i trzech dozorców. Zespół zatrudnionych był niedostateczny. W czasi'e I-szej wojnyświatowej wszyscy 'pracownicy byli zmobilizowani, jedynie dozorca zatrudniony czasowo 'pozostał w Muz'eum, a.le mimo najlepszy.ch chęci nie był w stanie sprostać tym wielkim i sz'erokim obowiązkom, jakie spadły na niego. Nic więc dziwnego,że w okresie wojny wiele przedmiotów uległo zniszczeniu 24. Założenie Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego Trocadero (La Societe des Amis du Musee d'Ethnographie du Trocadero) miało na celu przyjście z pomocą materialną, jednakże skończyło się jedy- _ nie na moralnym poparciu, a :nie na dotacji finansowej. Pierwszym aktem na drodze reorganizacji było połączenie Musee d'Ethnographie du Trocadero z Muzeum Narodowym Historii Naturalnej (Museum National d'Histoire Naturelle), które miało miejsce w r. 1'9128, a specjalnie z Katedrą Antropologii (La Chaire d'Anthropologie) tego Muzeum, której profesor zwyczajny stawał się automatycznie dyrektorem Muzeum. W tym czasie profesorem Katedry był Paul Rivet, który został dyrektof'em Muz'eum., Na jego zastępcę 'powołano George Henri Riviere. Nazwiska tych dwóch uczonych są nierozłączne, a ich zasługi jednakowe w reorganiza'cji Muz'eum 25. Nowa dyrekcja postawila sobie ,pytanie, czy należy przeprowadzać reorganizację w Muzeum, czy też szukać nowego miejsca, bardziej odpowiedniego na tego typu ,placówkę i przenieść Muz'eum do nowego lokalu. 'Problem ten był szeroko omawiany przez Komisję Doradczą (Com- 24 R. Verneau, Le Musee d'Ethnographie du Trocadero, "Anthropologie" (Paris) 1930, t. 29, s. 14. 25 P. Rivet e<t G. H. Riviier,e, La reorganis,ation dUo Musee d'Ethnographie du TTocade'To, "BUlll1ebn du MUlsee d'E)thnog)r.a'phie du Trocaderro" (Paris) 1931, nr l, s. 3 - 11. 4 "Lud" - tom 84 �50 KRYSTYNA RE:tNJ<'USS mission Consultative), w skład której 'Wchodzili: dyrektor Szkół Wyższych, dyrektor Muzeum, rektor Uniwersytetu 'Parysikiego, dwóch profesorów Muz'eum, .prz'ewodnkzący Towarzystwa Przyjaciół Muzeum du Trocadero oraz dyrektor Sztuk Pięknych. Komisja j-ednogłośnie uslaliła, ż'e należy posiadany -lokaol zaada!ptować. Takie rozwiązanie 'pozwalało szybciej uzyskać cel, czyli otworzyć wystawę dla zwiedzających. Musiano więc przede wszystkim założyć prawidloweoświetlenie i ogrzewanie, uszczelnić metalowe witryny i gabloty, powiększyć powierzchnię ekspozycyjną, aby była mO'żliwość stworzenia sali poświęc,onej zbiorom Azji oraz pomieszczeń magazynowych, laboratoryjnych i biurowych. Kwestia powiększenia powierzcl1ini była stosunkowo łatwa. Wystarczyło 'bowiem tylko przyznać Muzeum półkolistą galerię na pierwszym piętrze Pałacu du Trocadero. Galeria była oszklona i mogła stać się wE>pa~ niałą i obszerną salą ekspozycyjną. W czasie zastępowania starych witryn i gablot nowymi o konstrukcji metalowej, robiono dokumentację, czyli inwentaryzowano zbiory. W nowych gablotach układanoekspoillaty według wówczas obowiązujących reguł nowoczesnych zasad muzeologii, a więc bez zbytni'ego nagromadzenia przedmiotów, z etykietami wykonanymi starannie, o przystępnie zr·edagowanej treś·ci przeznaczonej dla sz'erokiej publiczności, umiesz'czano również mapy geograficzne przedstawiające rozmieszczenie plemion oraz mapy, na których zaznaczone było pochodzenie najbardzi,ej charakterystycznych przedmiotów 26. Pałac du Tr'ocadero, wybudowany na Wystawę Światową w 1865 r., ni'e był w .guście Paryżan, chociaż wielokrotnie /przeprowadzano remonty zewnętrzne. W r. 1932 został ogłosz'ony kOinkurs na projekt nowego Pałacu du Chaillot, który miał stanąć na miejscu starego. Jury wybrało .projekt Charles Sid-lis'a. Przebudowa trwała od 1935 do 193:'7. r. 27 !Muzeum Czł·owieka {Musee de l'Homme - nowa nazwa Muzeum Etnograficznego) otworzyło swoje podwojoe dla zwiedzają'cych w dniu 21 IV 1903'7 roku. Zbiory dawnego Muzeum podzielono na dwie części: pierwszą .stanowiły ·eksponaty odnosząee się do wszystkich części świata, również i Europy, z wyjątki,em przedmiotów dotyczących Fralncji. Te ostatnie tworzyły drugą część, a które od 19;28 r. wystawione były w oddzielne'j sali. Zbiory te z'ostały oddane nowoutworzouemu Muz·eum Sztuk i TraJdycji Ludowych (Ie Musee des Arts et Traditions Populaires). Najliczniejsze okazy pochodziły z Bretanii, Auvergne, Lanid.y, La'ngwedocji, Prowansji, Normandii, Alzacji i Lotaryngii. Wystawa miała na celu !8 Ibdderrn, s. 3 - 11. Za!har, Les melto-morphoses 27 1M. nr 4, s. 3 - 1.2. du Chaillot, "Le Renaissance" (Paris) 1938, �Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 51 przybliżenie ró~nych regionów Francji mieszkańcom stohcy oraz zaprezentowanie ich turystom zagranicznym 28. Dyrektorem Musee de l'Homme został Paul Rivet, a dyrektorem Musee des Arts et Traditions Populair'es - Geol'ges Henri Riviere. Oba Muzea nadal mieściły się w Pała,cu d€ Chaillot. ATP rozwijala się szybko, a kiedy ,po II-giej wojnie światowej zaczęło brakować miejsca dla zbiorów, rozpoczęto starania a nowy lokal. W 1'. 1'9154 wyznaczono na budowę gmachu dla ATP parcelę znajdującą się w Lasku Bulońskim. Budowa trwała długo, dopiero w r. 1£7,1 jako pierwszą otworzono galerię naukową z ekspozycją systematyczną, mieszczącą się w podziemiach inowego gmachu, a w r. Hl7'5 galerię a układzie głównie funkcjonalnym, zajmującą parter. Ga,leria prz'eznaczona jest dla szerokich rzesz z\viedzających. Obecnie w Paryżu istnieją dwa ,odrębne muzea, które różnią się od siebie nie tylko charakterem gromadzonych przez nie zbiorów. Stanowią one doskonały przykład, jak ibardzo w ciągu ostatniego półwiecza zmieniły się 'poglądy na funkcję placówki muzeal:nej, jej organizację, prohlemyekspozycji zbiorów czy formy popularyzacji wi'edzy o kulturze ludowej. Kontrast, jaki zachodzi między dwoma muzeami paryskimi stanowi interesujący temat do studiów nad rozwojem muzealnictwa francuskiego. Temat tym ciekawszy, 'Że daje możność śledz'enia drogi rozwoj u muzealnictwa ,etnograficznego od opartego na ewolucjonistycznych teoriach dziewiętnastowiecZinych - do bazująeego na współczesnych założenia,ch funkcjonalizmu. Badając mało w Polsce znane dzieje dwóch francuskich muzeów poznaj emy w zasadzie historię muz'ealnictwa w skali znacznie ogólniejszej. Zbliżone bowiem kaleje rozwoju przechodziły muzea etnografic7Jne w wieJlu innych krajach europejskich, nie wyłączając Polski, która - co iI1atym miejscu należałoby .podkreślić - w pewny'ch przypadkach wyprzedzała to, co znacznie później weszło do planów organizacyjnych najbardziej nowoczesnego francuskiego muz'eum etnografi'cznego w Lasku Bulońskim. KRYSTYNA REINFUSS THE HISTORY OF THE ORIGIN OF ETHNOGRAPHI'C o(S'umma MUSEUMS IN PARIS TY) QU'iLc a fow f'ac'tons co:nltriobute.d to fav,our.able aondtilti'ollls of the esltab1ishmen\t of French ethnoglr,a;phioc mursedlogy; Vliz. the wealth of the country, its vast ove28 A. La.n:dliim, Les musees t. 3, nr 5 (MDCOCLXXXVlIn). d'Ethnogr'aphie, "ReVlUle des T1'1HliiJtiol1JS Popurl<all'ws" �:52 iKRYISTYNA REINFUSS mea clOllOIlliesa.nd others. The sO-ClalHed"oo11lectiom; of cu:niI00it.ies" were the filrSlt ·collections to .be found iiIl France frOll11the 1,6th up to the 18th Clentury. They consisrted of soune .natural and IllUJmliJs:maJti:c s:pecim'ens, wor-ks of <lIlitaIS wel11aiS vaI1i!oU's {:urios coming mostly from overseat expeditio.ns. The very first collections belon'ged to the king, fu'rther ones used to be organized by dukes and magnates and supervised by famous traveHers. During the Fre·.ch Revolution <:onfiscated collections were PUlt together to form bi'~ger wnits. For exa-mp1e, the exhiibits of etlhnograp'hi'c chalracter were gathered in the bu~1dill'g of the Natio!nal Library in PaJ1i s. That fact is recoglll'ized aiS the vlery beginning 00' aln ethl1lographi·c museum there. AlIter l1H5 some cO'Jileclions returned to their previous owners. However, a ne.w elm of intea1Jsive c()l~lecltillnig, pres-erv1wti'on alllid pr<JIiecvi'on of eltrunogr.aphic specim'eJllS, as weB as efforts to estalblish an inde'p€lllident museum had be.gun. Origlina1oly., the Musee d'iEthnographie was a department of the Museum of Naviga:ti-on but as late ais i'n 11838i1 becaJme an i11Jd('pendent unit. For many years the Museum laiboured under great di:f!ficulti'es. Aliter the reorga,ruzall.ian and reibu'iln-~ngdi,ng whi'ch boo'k place in the years alf 1935 - 19·37 it was opened to the pub'lic under tihle new name: the Mus,eUim of M'an (Musee de l'Homme). Th'e exhibits caming from an over the woI'l'd (e~cept France) were gather'ed there. However, the speci'mens of French fo\]k culture Wlere taken over by a newly orgaJl'ized Museum O'f Ad alllld Fork Tr,aid'i,tion (!MUJs,ęedes Arts et 'I1ra!ditions Populaires). Originally, it occupied the same building a,nd only as late as in 1971 the first exhibition, the .so-camed "scientific .ga'l1ery" was opened iln a nerw bui'liding 'in Bois de Bo'U~ogne. The bwo mentioned ahove mUS€lliffiS differ grea tly alIld constitute examples of ,two d~f!ferent p()liJn:bsolf vierw on a fu l1IC tion s of the ,museUim Dentre, ·i'ts orga.rrizatioo and re:rearch progralm as weB as on the problems of exhibiting ethnographic collectioolS and popularizing the knowledge of fol:k cu'l,ture. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/474deec6075d847192ccba4d2618c495.pdf e4ff22065bc1862b3fe0555a5e25e76b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2450 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2274 Title A name given to the resource Historia współczesności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.46-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Historia współczesności Ludwik Stomma Podług definicji Rolanda Barthesa, k t ó r ą cytuję zawsze i wszędzie, do znudzenia; mit polega na przestawianiu szeregów kultury i natury - przedstawianiu kulturalnego, społecznego, ideologicznego, ekonomicznego, jako oczywistości, normy, ko­ nieczności wynikłej z prawa naturalnego i istoty człowieczeńst­ wa. Człowiek nie chce i nie może żyć w braku sensu. Buduje więc konstrukcje uzasadniające jego przyzwyczajenia, odruchy, pra­ wa - buduje mity pozwalające m u przemienić niekonieczne w konieczne, przypadkowe w obowiązujące i naturalne. Z tej właśnie immanentnej cechy wszystkich kultur korzysta reklama. Jest ona niczym innym, jak drugim piętrem mitu: ma uzasadnić naturalną oczywistość i konieczność potrzeby, która jeszcze nie zaistniała. Stąd elementarną regułą reklamy jest zestawienie: produkt - natura, a jeszcze lepiej: produkt - natura odwieczna, gdyż „odwieczność" uwypukla „ n a t u r a l n o ś ć " , „potrzebę wrodzo­ n ą " . Stąd wszechobecne w ikonografii reklamowej góry, pus­ tynie, wodospady, dzikie zwierzęta na wolności, łany zbóż... D o tej samej grupy należy ewokacja „ n a t u r a l n e g o " życia: wieś, święto ludowe, folklor, chłopska rodzina przed stylizowaną chatą, wąsaty dziadek z wnukiem. „ N a t u r a l n o ś ć " eksponowana poprzez „odwieczność" propo­ nuje nam obrazy przeszłości: rycerstwo, herb szlachecki, staro­ żytny Rzym, aluzje biblijne. Nie chodzi tu oczywiście o żaden realny związek z miejscem, epoką czy zdarzeniem. Chodzi 0 znak mający wywołać podświadome skojarzenie. Herb z re­ klamy jest przeważnie heraldycznym absurdem. To oczywiste, nie jest on przecież herbem, a tylko herbu symboliczną ewoka­ cja... Tak więc pierwszą regułą reklamy jest konstrukcja struktury mitycznej, czyli usytuowanie produktu w p o r z ą d k u naturalnej 1 odwiecznej konieczności. Jakimż cudem mogłem się dotychczas obejść bez X?! D r u g ą regułą jest obietnica. T u pojawiają się piękne panie, bezszelestni kelnerzy, pocałunki, olśniewające bogactwem wnęt­ rza. X jest elementem tego świata. Poprzez X osiągasz więc coś z nim wspólnego. Jest to o d w r ó c o n a zasada magii sympatycznej: skoro produkt oddziaływuje i na ciebie i na nich, nawiązuje się między wami interakcja, nić konfidencjonalnej wspólnoty. Cat­ herine Deneuve zachęcająca Francuzów do kupowania akcji prywatyzowanego przedsiębiorstwa przemawia argumentami pseudoracjonalnymi. Racjonalność jest jednak antytezą rekla­ my, wymagałaby bowiem udowodnienia, że produkt X jest nam rzeczywiście niezbędny, co jest oczywistym absurdem, gdyż żyliśmy dotąd bez i spokojnie toczył się światek. W rzeczywisto­ ści mówi Deneuve: kup akcje, które i j a kupiłam. Będziemy razem, będziemy podobni. A w tym upodobnieniu mieścić już się m o g ą i schody w Cannes, i poufałość z gwiazdami i marzenia seksualne. Obietnica i tajemnica. Wreszcie reguła trzecia - znak musi zostać zapamiętany. Z a p a m i ę t a n y przy t y m w sposób miły, nie powodujący agresji przeciw, nie rodzący frustracji, a wręcz przeciwnie raczej frustra­ cję rozpraszający. Stąd, nie wspominając o muzyce i kolorystyce, reklam telewizyjnych, ich dobroduszny paradoks, dowcip, przy­ mrużenie oka. Nawet pozorna prowokacja: „Nigdy nie będziecie tacy piękni, jak chłopcy z Kaliforni. Nigdy nie będziecie tacy muskularni, jak chłopcy z Kaliforni, Nigdy nie będziecie tacy opaleni, jak chłopcy z Kaliforni, I nigdy nie będą was dziewczyny kochały jak chłopców z Kaliforni. 46 A L E . Ale za to! Możecie mieć takie same slipy, jak chłopcy z Kalifornii!!!" W zasadzie wszystko jest proste. Obiektywna triada dobrej reklamy: natura - obietnica - wesoła spolegliwość... T u jednak właśnie zaczynają się kłopoty. Wszystkie trzy bowiem wymie­ nione czynniki są zmienne i w przestrzeni i w czasie. Zmienia się i obraz „ n a t u r a l n o ś c i " nas samych i sfera aspiracji społecznych i kształt humoru. Dobra reklama relacjonuje stan społecznych zaszłości. Bardzo dobra, a ta tylko okazuje się znacząco skuteczna, antycypuje koniunktury i koniunktur zderzenia. To właśnie dlatego pisałem kiedyś o reklamie mydła „ C a dum". Koniec wieku X I X jest z jednej strony czasem wynalazku i teatralizacji dzieciństwa; z drugiej epoką fetyszyzacji higieny. Jeszcze około 1860 nie tylko chłop, ale i mieszczanin francuski przekonany był o dobrodziejstwie i medycznie zbawiennych właściwościach brudu. Ba! Kiedy w 1991 kupiłem dom należący przedtem do małomiasteczkowej inteligentki, nie było w nim... łazienki. Ta pani akurat na pewno była j u ż przekonana o dob­ rodziejstwach czystości ciała, po prostu nie miała pieniędzy, by poprawić po przodkach. Wychowano j ą też w wierze w swois­ tość - którego sama nie zdążyła jeszcze zaznać - ale w której j u ż zaczynała wierzyć, błogiego stanu dzieciństwa. W końcu X I X wieku miała lat osiemnaście. I wtedy właśnie pojawia się na murach „Bebe Cadum" - gołe, sterylnie czyste niemowlę. Znak tendencji jeszcze nie w pełni uspołecznionych, dopiero torujących sobie drogę. Apoteoza dzieciństwa i higieny wpisanych już w porządek naturalny - cóż jest bowiem naturalniejsze nad dziecięcą nagość. Reklama mydła „ C a d u m " zrobiła kolosalną furorę. Bezpłciowe niemowlę z plakatów zaadoptowane zostało przez społeczeństwo, włączo­ ne w realne życie. Podczas I Wojny Światowej krążyły powszechnie dwie, po­ wtarzane zresztą i przez prasę i przez polityków, plotki o „Bebe Cadum" - jedna achronologiczna, że rodzice Cadum zamor­ dowani zostali przez Boszów i zostało się ono nieszczęśliwą sierotą; druga - bardziej licząca się z wymiarem czasu, iż Bebe, które w międzyczasie, n o r m a l n ą koleją losu wyrosło, poszło na front i bohatersko zginęło. Tak oto reklama mydła posłużyła z kolei reklamie (choć częściej używa się w tym kontekście pojęcia „ p r o p a g a n d a " ) wojennej. Dzisiaj znowu spotkać możemy to samo „Bebe Cadum" we francuskich sklepach. Przepraszam, nie to samo. Ten sam jest tylko rysunek. Zmieniła się ideologia. Dzisiaj przywołuje golas siebie samego sprzed lat jako figurę trwałości, „wieczności", a dodatkowo jeszcze wspomnienie tak modnej dzisiaj „la belle epoque" - pięknych czasów schyłku poprzedniego wieku; „Bebe Cadum", Montmartre impresjonistów czy wieża Eiffla w kon­ strukcji stały się znakami wymiennymi. Dobitny to przykład, że wbrew przeważającym dzisiaj sądom nie odwołuje się reklama tylko do statycznego: rzekomych archetypów, czy odwiecznych symboli (które są zresztą pojęcia­ mi mitycznymi same w sobie), ale przede wszystkim do dynamiki społecznego i kulturalnego, do rozpryskujących się i łączących wciąż od nowa zmiennych figur kultury. Dlatego właśnie może być d o m e n ą etnologii. D o m e n ą etnologii? - Myślę, że konieczny jest w tym miejscu obszerniejszy komentarz. Truizmem jest stwierdzenie, iż wyrosła etnologia z doświad­ czenia konfrontacji z innością. Bez względu na to, czy było to spotkanie z egzotyką odległych ludów, czy społeczeństw chłops­ kich, to samo pytanie tworzyło etnologię: jeżeli X , a co więcej cała seria X-ów zachowuje się tak dziwnie, tak niezgodnie �z naszymi standartami, które uważamy za racjonalne i natural­ ne, to czy stoi za tymi ekstrawagancjami j a k o w a ś logika, jakiś system, jakiś sens. Tak sformułowane pytanie, będące poniekąd po dziś dzień pytaniem naczelnym akademickiej etnologii, wyznaczyło na długie lata dwie istotne słabości naszej dyscypliny. Po pierwsze, przyjmowano milcząco, że to zachowanie X jest dziwne w stosu­ nku do naszego, a nie odwrotnie. Trzeba było długich lat i przejścia przez strukturalizm, by uznać wreszcie zasadę r ó w n o ­ ważności „dziwności". Po drugie, baza działalności p o r ó w n a w ­ czej zdeterminowana została przez synchronic. Zestawienie: j a - mój odpowiednik z buszu, j a - chłop, przesłoniło całkowicie zestawienie równie płodne: j a - mój odpowiednik sprzed lat, czy też: on - jego odpowiednik sprzed lat. Jakościowe wręcz rozróżnienie pomiędzy tymi dwoma pytaniami wprowadziły kierunki akcentujące lub wręcz podnoszące do rangi swoistego panaceum konieczność b a d a ń terenowych, czyli empirii dotyka­ lnej. Dalej jeszcze poszedł Levi-Strauss, który pojęcie „ludów, do historii których brakuje nam źródeł" zastąpił „ludami bez historii", k t ó r a to drobna manipulacja stylistyczna przekształ­ cona została następnie w paradygmat. Nic dziwnego, że z t a k ą stanowczością i konsekwencją potępia Levi-Strauss wszelkie próby podejmowane w dziedzinie tak zwanej „antropologii współczesności". Przeciwieństwem współczesności jest wszakże przeszłość, inność w diachronii, a nie synchronic Porównanie: j a - m ó j odpowiednik z buszu, pozwala mi się obejrzeć w mojej europejskości czy innej lokalności. Tylko zestawienie: j a - mój odpowiednik sprzed lat, pozwala mi się rozszyfrować w mojej „współczesności". Tak więc współczesno­ ści naucza historia. Przytaczałem przed chwilą przykład wynalezionego w końcu X I X wieku dzieciństwa i jego nieudolnej teatralizacji polegającej na miniaturyzowaniu, defunkcjonalizowaniu i w końcu infantylizowaniu świata dorosłych, czyli jedynego dotąd realnego. Rzecz rozgrywa się na przestrzeni niecałych stu lat, a przecież jest dziś dzieciństwo z całym towarzyszącym m u systemem nakazów i zakazów, a nawet sztafarzem estetycznym, oczywis­ tością samą. Weszło w sferę „naturalności", jest więc mitem spełnionym. Spełnionym co więcej, czemu winna (lub co jej zawdzięczamy?) rewolucja środków komunikacji, na przeważa­ jących połaciach naszego globu. O ileż wyraziściej rysuje więc nam proces transformacji mitycznej analiza dia-, niż synchroni­ czna. Fernand Braudel wyróżniał, jak wiadomo, trzy elementy procesu dziejowego: zdarzenia, koniunktury i długie trwanie. Są one wzajemnie zależne. „Bebe Cadum", będące samo w sobie zdarzeniem, karierę zrobiło na skrzyżowaniu dwóch rodzących się koniunktur. Jest to przykład względnie prosty. Równie proste są wstępne założenia Braudela (potem je komplikuje), iż długim trwaniem jest na przykład typ klimatu, gleb, układu p r ą d ó w morskich... Ta pozorna prostota, czy wręcz banalność niektórych obserwacji Nowej Historii spowodowała, iż przyjął się zdroworozsądkowy poniekąd sposób rozróżniania trwałości poszczególnych elementów kultury. Język wyobrażeń zbioro­ wych, na którym słusznie opiera się reklama zdominował tu język analizy, na której słusznie opierać się winny i historia i etnologia. Tymczasem analiza przynosi tu wnioski zgoła zaskakujące. I tak na przykład jadłospis nasz narodowy ma charakter zdarzeniowo-koniunkturalny. W ó d k a pojawia się w Polsce dopiero w X V I wieku! Kartofle w X V I I I ! . . . Sport jako rozrywka milionów (oglądających, nie uprawiających) jest wy­ nalazkiem X X wieku, niewiele dłuższy ma r o d o w ó d muzyka rozrywkowa. Elementarne pojęcia powszechnej demokracji, praw człowieka i obywatela, równouprawnienia kobiet... w wy­ miarze historycznym nie strząsnęły z siebie jeszcze płodowych płynów. Natomiast reakcje społeczne w konfrontacji z niezna­ ną c h o r o b ą zakaźną wykazują przez wieki zadziwiające podo­ bieństwa. Czy to d ż u m a X I I i X I I I w., czy A I D S odnajdujemy tą samą triadę: kara za grzech - grzeszne marginesy - ocalenie przez dyskryminację. Wbrew potocznym wyobrażeniom sek­ sualny charakter choroby rna tu drugorzędne znaczenie. To nie w reakcji na syfilis pokutowali biczownicy i mordowano Żydów... Zaiste, dziwną dialektykę trwania i ulotności ukazuje nam analiza diachroniczna. Toteż w niespodziewanym pokazuje nas lustrze etnologia współczesności. Świadomość tak narodowa, grupowa, jak i indywidualna jest sumą wyobrażeń jakie chcieli­ byśmy, by o nas miano - pisał Bloch. Innymi słowy byłoby to zjawisko zbliżające się na poziomie mitycznym do struktury reklamy. Czym innym tożsamość, będąca syntezą długiego trwania (Braudel). Przyjdzie nam dopiero p o z n a ć własną naszą tożsamość. Scena z Tanga Zbigniewa R y b c z y ń s k i e g o 47 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5eff366d454017b9c215d995bb2d5644.pdf dd2ecca321fa5619e5df9c884438b60f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3675 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3452 Title A name given to the resource Historia, tradycja, antropologia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Historia, tradycja, antropologia (tezy) Czesław Robotycki 1. Historia i antropologia (etnologia) dopełniają się jako perspektywy badawcze kultury. Zachodzące między nimi nieporozumienia i paradoksy wynikają z dwóch powodów: 1.1. Ze stale obecnej w historii jako nauce pozytywistycznej tendencji wyjaśniania i kultu faktów. 1.2. Z mechanizmu recepcji historii w świadomości potocz­ nej poprzez społeczne ramy odbioru oraz mechanizmy folkloryzacji przenoszą się stwierdzenia naukowe w świat legendowo-bohaterski, w tradycję, w wiedzę stereotypową i przeświadczenia. 2. Z takiej natury istnienia tez i tekstów naukowych należy wyciągnąć podstawowy wniosek epistemologiczny odnoszący się zarówno do historii jak i antro­ pologii: fakty nigdy nie mówią same za siebie, zawsze ktoś przemawia w ich imieniu. Jest to jednak teza filozoficzna a nie antropologiczna czy historyczna. 3. Świadoma własnych ograniczeń antropologia budując metatekstowe autorefleksje odwołała się do filozofii i teorii literatury. 3.1. Od filozofii pochodzą tezy stwierdzające w antropolo­ gii, że: 3.1.1. Nie ma metod wyjaśniających w badaniach kultury. 3.1.2. Świat przyrodniczy nie wytwarza sensów - wartości to domena kultury ludzkiej, a więc to w niej zachodzi semioza - ujawnianie znaczeniowej warstwy znaków, nadawanie sensów. 3.1.3. Sposób użycia wyrazów ma wpływ na ich znaczenie, ważna jest więc nie tylko logika ale i retoryka. 3.1.4. Obraz przeszłości jest projekcją teraźniejszości. Dlate­ go tradycja - tylko pozornie jest historyczna jest wartością, obyczajem, stereotypem. 3.2. Z teorii literatury korzysta antropologia gdy mówi: 3.2.1. O kulturze jako systemie komunikacji, jako o tekście, gdy używa pojęć: tekst kanoniczny i apokryficzny, gdy mówi o obiegach i poziomach kultury. 3.2.2. Kiedy stwierdza, że teksty kultury współczesnej ist­ nieją intertekstualnie, że zasadą ich interpretacji może być dialogowość. 3.3. Antropologia ma nowe problemy: 3.3.1. Poszukuje nowych formuł opisu etnograficznego, pro­ ponując opis gęsty, etnografię nieprzezroczystą, aksjo­ logiczną. 3.3.2. Ze względu na wielość sensów i wartości istniejących w kulturach stwierdza trudności z „przekładem kul­ turowym" dekonstruując własne teksty i postawy ant­ ropologów. 3.3.3. Kultury współczesne istnieją antynomicznie, ponieważ 44 są one zbiorem ofert równoważnych wzorów kulturo­ wych. Społeczności akceptują każdy z nich - a mogą być one ze sobą sprzeczne. Taki dysonans może zlikwidować tylko absolutyzacja norm, a więc zmitologizowane argumentowanie. Takie kulturowe zabiegi „maskujące" paradoksy to łup współczesnego ant­ ropologa. 4. Historia też staje wobec samej siebie. Powstaje jej nowa epistemologia. 4.1. Rozmaitość wersji innej historii: „nowa historia", historia nieklasyczna, historia narratywistyczna, mikrohistoria. 4.2. Historia zapożyczyła się u antropologii i teorii literatu­ ry, gdy zaczęła stosować ich kategorie pojęciowe, poglądy na rzeczywistość społeczną, oraz tezę o relaty­ wizmie kulturowym. 4.3. „Alternatywne" historie zwróciły uwagę na nowe problemy, na antropologiczne traktowanie tematów, na dyskursywne czytanie źródeł, na teksty historyków jako poważne fikcje, na retorykę i jej chwyty jako zasady pisarskiej. 5. Historia i antropologia (etnologia) mają nowe miejsca wspólne - „zawarły życiowy kompromis" - J. Le Goff. 5.1. Obie inaczej patrzą na własne teksty, mają wspólne problemy i słownik kategorii, ale poza tym pozostały nieporozumienia. 5.1.1. Niewłaściwie bywają używane kategorie antropologi­ czne, subiektywność relacji etnograficznej nie jest równoważna subiektywizmowi historyka. Jego subiek­ tywizm dotyczy wyobrażeń o przeszłości - czegoś już nieistniejącego, łatwo więc może wpaść w pułapkę psychologizmu (naiwnego). Dobrym przykładem mo­ gą tu być opisy magii i czarów. Czy więc narracja o obcych w przestrzeni (antropologia) i w czasie (historia) jest tym samym? 5.2. Poza refleksją metanaukową historia i antropologia (etnologia) spotykają się na poziomie potocznego użycia ich tekstów. Obie kreują zbiorową świadomość - tradycję. 5.2.1. Historycy i etnologowie wiedzą, że ich teksty bywają ideologizowane i , że dopuszczano się wobec nich nadużyć. Historia i tradycja to przecież symboliczne autorytety każdej zbiorowości. 5.2.2. Główną tezą o wypowiedziach historyków i antropolo­ gów jest stwierdzenie, że istnieją one jako światopo­ glądy. Nie o przeszłość zdarzeń i kultur chodzi, lecz o stosunek do nich sterowany wartościami, które zawsze są współczesnością. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08eb20a10b519583e99b8c039b6ca37a.pdf ee6b2a8926f687992d7585fde484809f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3870 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3626 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.III / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text H I S T O R Y C Y Z M W SZTUCE LUDOWEJ CZĘŚĆ WITOLD III. DYNOWSKI P Л^г. 2. Talerz z 1704 r. z Staf­ fordshire - Anglia ir g Bosserła. Дуг. 'i. Talerz z 1710 r z S O ­ LI e .s / с w Czechosłowacja. Щ rzez rozsupłanie połączeń oplatających dwie struktury kulturowe: jedną, która powstała z dążeń do systematyzacji treści kulturalnych i drugą bezplanową, przekazywaną z po­ kolenia w pokolenie, najczęściej w drodze tradycji ustnej oraz przez zgranie występujących tu zjawisk, w wielu wypadkach uda się nam wydobyć z ukrycia to (przede wszystkim element czasu), co w ludowej twórczości artystycznej na pozór wyda­ wać się może nie jasnym, czy też nawet mało prawdopodob­ nym do ustalenia. Sięganie jednak po nitce, względnie po nit­ kach do kłębka możliwe jest jedynie w t y m wypadku, jeżeli końcówki tych nici nie w y m y k a j ą się nam z garści. To znaczy, że przed t y m jeszcze zanim przystąpić do rekonstrukcji skom­ plikowanego systemu powiązań łącząc.ych dwa zespoły k u l t u ­ rowe, należałoby w kręgu ludowej twórczości artystycznej ustalić właściwe punkty zaczepienia.') Należałoby więc w szeregu bądź też w szeregach rozwojowych dla w y t w o r ó w sztuki ludowej ustalić właściwą następczość przemian oraz kolejność nawarstwień i dopiero w oparciu o ten układ dążyć do połączeń międzyzespołowych. Uprzednio w s k a z y w a ł e m na to, jak wiele trudności przy rekonstrukcji w y t w o r ó w kultury sztuki ludowej nastręczają przeskoki w szeregach rozwojowych z jednego poziomu na inne bez zachowania w przeobrażeniach n a s t ę p czości przemian. W takim przerwanym szeregu, czy też szere­ gach rozwojowych, tworzą się jakby luki, właściwie nie w y ­ pełnione żadnym procesem przetwarzania. Przy tym, jeżeli szeregi rozwojowe w górnych poziomach b y ł y nadbudowywa- �Дус. R$c. Ryc. Rgc. R};c. 4. 5. 6. 7. 3. Pisanka wielkanocna (XIX-XX w.). Czechosłowacja Pisanka wielkanocna Pow. puławski w/g Pisanka wielkanocna. Okolice Lublina wg Pisanka wielkanocna {XIX-XX w) Czechosłowacja Dzban fajansowy z XVIII n\ Siedmiogród-Rumunia wig Bosserta. Dąbrowskiego. Dąbrowskiego. wg Rosserta. iv g Bosserta ne przez w p ł y w y zewnętrzne — co występuje najczęściej — zachodzi poważna obawa (zwłaszcza gdy przerwy są długie), pomieszania ze sobą rzeczy heterogenetycznych. Weźmy dla przykładu barwne skrzynie chłopskie. Całkiem inaczej w y ­ padnie podejść do rekonstrukcji przeobrażeń tych w y t w o r ó w w kulturze ludowej środowisk zachodnio - europejskich czy rdzennej Polski, inaczej znów np. na Białej Rusi i Polesiu. W jednym wypadku będziemy mieli do czynienia z szeregiem rozwojowym, który się kształtował z zachowaniem następczości przemian, natomiast w drugim, pomiędzy g ó r n y m a dol­ nym poziomem, nie da się ustanowić żadnych ogniw pośred­ nich. W świetle danych etnograficznych rozróżniamy dwa pod­ stawowe typy sprzętów schówkowych — drążony w pniu ka­ dłub i sporządzoną z desek skrzynię. Każdy z tych typów pow­ stał na całkiem odmiennym podłożu geograficznym i był jego odpowiednikiem — kadłub dla lesistej Północy, zaś skrzynia dla ubogiego w drzewo Południa. We wczesnym okresie histo­ rycznym przedostała się skrzynkowa forma schowka wraz z przenikaniem k u l t u r y południowej na bogato zalesione te­ reny europejskie. I tu pod w p ł y w a m i wczesnych i późniejszych stylów historycznych w y p a r ł a ona t w ó r rodzimy jakim był drążony w pniu lub z klepek sporządzony schowek. Otóż bu­ dując od tego miejsca szeregi rozwojowe dla sprzętów schów­ kowych w jednym wypadku uda nam się prześledzić niemal wszystkie fazy rozwojowe dla skrzyń i ozdób na nich w y s t ę - �Rye. Hyc. Hyc. Hyc. Hyc. '>. Dzbanek z X\'II w. z Talavera (Toledo-Hiszpania) wg Bosserta. 10. Fragment polichromii ścian Czechosłowacja wg Bosserta. II. T а I e г z; z Л'Л' ;/•. Okolice Lublina w g В o s s e r t a. 12. Wycinanka Okolice Łowicza w/g Frankowskiego. 13. Misa z 17117 r. Okolice l.inzu (Austria) wig Bosserta. pujących, w innych będzie to rzeczą niewykonalną ponieważ na starszym podłożu kulturowym nowe wartości nie wszędzie mogły się rozwinąć w równie bujny sposób. W jednym w y ­ padku będą to przeobrażenia, które dojrzewały stopniowo na przestrzeni wielu stuleci i k t ó r e między innymi doprowadziły także do upowszechnienia się zwyczaju ozdabiania skrzyń chłopskich malowidłami, w innym natomiast na praestrzeni tych samych stuleci nie stwierdzimy głębszych śladów prze­ twarzania, połączenie zaś przeszłości z współczesnością w po­ staci zastąpienia odwiecznej formy drążonego w pniu schow­ ka sprzętem całkiem nowoczesnym — kufrem, dokonało się dopiero na najwyższym szczeblu szeregu rozwojowego. Przeskoki z jednego poziomu na drugi bez zachowania ko­ lejności przemian stwierdzamy w szeregach rozwojowych wie­ lu w y t w o r ó w kultury ludowej. Wystąpią więc one nietylko w dziedzinie sprzętarstwa i zdobnictwa. P r z y k ł a d ze skrzynią, kadłubem i kufrem należy do rzędu najbardziej jaskrawych, przytoczyłem go tutaj celowo, po to, by w sposób szczególnie mocny podkreślić i unaocznić potrzebę oraz znaczenie właści­ wego uszeregowania przemian i u w a r s t w i e ń przy analizie w y ­ t w o r ó w k u l t u r y i sztuki ludowej. Dopiero bowiem po ustale­ niu stosunku wytworu do szeregu rozwojowego i po określe­ niu jego miejsca w tym szeregu zyskujemy mocny grunt do snucia dalszych wniosków, przede wszystkim zaś podstawę do wkomponowania i zahaczenia skomplikowanego systemu po­ wiązań, łączączych dwa zespoły kulturowe — tradycyjny �Rye. 14. Misa polewana z XVIII iv. Siedmiogród, wg Bosserta. Bgc. 15 Talerz z X Г 111 wieku {prawdo­ podobnie pochodzi z Bawarii) w g fi o s s e r l a. Ryc. 16. M a l o w a n k a w/g /•' r a. n h o w s I; i e g o. z historycznym. Nie mniej w a ż k ą rolę przy analizie w y t w o r ó w k u l t u r y i sztuki ludowej odgrywa ustalenie rozpiętości prze­ s k o k ó w w szeregach rozwojowych. W ujęciu pobieżnym 1 4 mo- żerny przyjąć, że jeżeli w g r ę wchodzą rozpiętości niewielkie, powiedzmy, jeżeli z łańcucha przemian tu i ówdzie wyrwane, bądź też zatarły się z czasem tylko zostały poszczególne ogniwa, istnieje na ogół możliwość w y p e ł n i e n i a tej l u k i przez sięgnięcie do szerszego zespołu obserwacji i przez odwołanie się do pokrewnych f a k t ó w etnologiczno-etnograficznych. S t ą d płynie bezsporna korzyść badania p r z e o b r a ż e ń ludowej t w ó r ­ czości artystycznej w kontekście z p r z e o b r a ż e n i a m i w innych dziedzinach bytowania wiejskiego. Natomiast kiedy łańcuch przemian na całej swej w wypadku, długości wykazuje wiele p o w t a r z a j ą c y c h się „uszkodzeń", w sensie braku co raz to w i n n y m miejscu większej ilości ogniw doprowadzających, b ą d ź też, jak to miało miejsce w ostatnio przytoczonym przy­ kładzie — nie w y s t ę p u j ą one w ogóle, stajemy wówczas wobec bardziej bowiem w próżni, 1 5 skomplikowanego pozbawiony zagadnienia. własności niejednokrotnie Wytwór kulturowy „sąsiedstwa" wisi wydając się obcym dla niejako całego układu. 10 ') Wytwory sztuki ludowej na ogół rzadko kiedy wpetni od­ zwierciedlają przebieg procesów rozkładowych w starszych skład­ nikach kultury. Dlatego też chcąc otrzymać bardziej kompletny obraz wydarzeń należałoby raczej przeobrażenia w ludowej twór­ czości artystycznej rozpatrywać w kontekście z przeobrażeniami w innych dziedzinach bytowania wiejskiego. Wiemy, że promienie światła historycznego przenikając w krąg kultury ludowej nie og­ niskowały się na jednym z jej odcinków lecz przeciwnie rozcho­ dziły się po całej powierzchni wystawionej na oddziaływania. W rezultacie prowadziło to do równoczesnego naświetlenia całegc zespołu treści kulturowych, a w i ę c zarówno w y t w o r ó w kultury ma­ terialnej, duchowej jnk i społecznej. Tak wi"c пч przykład trudno sobie wyobrazić rozwój dekoracji barwnych, dajmy na to poli­ chromii sprzętów, w warunkach nie współrzędnych — na tle ciem­ nego i zakopconego wnętrza kurnych chat chłopskich. Właściwy i pełny rozwój polichromii sprzętów mógł się dokonać tylko łącz­ nie z upowszechnieniem się zwyczaju stawiania d y m n i k ó w i po­ niekąd w związku z wprowadzeniem do budownictwa ludowego oszklonych okien ramowych. Również zwyczaj stosowania na większą skalę ozdób w budownictwie ludowym mógł powstać je­ dynie w związku z upowszechnieniem się na wsi bardziej skom­ plikowanych narzędzi pracy jak i w pewnej zależności od procesu wyodrębnilania się spośród wiejskiego ogółu jednostek, które za­ jęcie ciesielskie zaczęły uprawiać zawodowo. Przy tej sposobności warto nadmienić, że udział gminnego cieśli w rozwoju budowni­ ctwa ludowego stanowi pozycję całkiem specjalną, n i którą jak dotąd nie zawsze zwracano dostateczną uwagę. �Bgc. nego Rys. M a 17. Krążek porcelanowy do ciasta obrzędowego wypieka­ z okazji Święta Wielkanocy Belgia w. XIX wg Bosserta. 18. Kilim ukraiński wg Krzyżanowskiego t i e r i a l y po E t n o » r a f |i i. a 17 20 Hyc. 19. Haft jedwabny po w. Swieloc'h\lowi\cki Ś l ą s k w;g D o b r o w o l s k i e gjo . Ryc. 20. Talerz z 1786 r. Heinberg-Szwajcaria wig Bosserta. �Историчность в народном искусстве. Ч. JII. Устанавливая связь, переплетающую две культурные струк­ туры — традиционную и историческую, но многих'случаях уда­ ется добыть и:; сокрытия то. что на нервный взгляд может ка­ заться в народном художественном творчестве неясным или да­ же мало возможным для определения (прежде всего элемент времени). Однако итти но нитке или по нитям к клубку можно только в том случае если концы этих нитей не ускальзывают ив рук. 'Это значит, что еще перед тем. как приступить к рекон­ струкции сложной системы связей, следовало бы в кругу на­ родного художественного творчества правильно установить точки сопрпьоеновения. Надлежало бы. поэтому, установить па этапах развития соответствующую последовательность измене­ ний и порядок- наслоений и лишь опираясь на такое распреде­ ление устанавливать связь между отдельным трупами. Rye. 21. łragme.nl polichromii śrinn. Czechosłowacja L H I S T O R I C I S M E DANS L'ART POPULAIRE. w 'g Bosserta I I I me Partie En demelant les rattaches des deux structures de culture et de tradition d'un cóte et de culture historique de 1'autre, i l sera possible dans maint cas de mettre en lumiere ce qui dans la creation artistique populaire peut sembler obscur et meme impossible ;i preciser (avant toute chose Г element du temps). Le f i l conducteur peut mener a l'echeveau a condition toutefois, que le bout ou les bouts de f i l ne glissent pas d'entre les doigts. Cela veut dire, qu'avant de proceder a la reconstruction d'un systeme complique d'enchevetrement on devrait d'abord fixer dans le cercie de la creation artistique populaire les points d'attache indispensables. I I faudrait done fixer dans les series de developements le tour des changements et la suite des couches superposees et partant de cet arrangement passer aux unions en ire groupements. Rye. 22. II у с i и а и к a lК и г p i r) w 'g F rank H1STORICISM I N POPULAR ART. o w s к i e g o. Part I I I . Before unravelling the knots which bind the two structures, cul­ tural — traditional and historical, i t w i l l be possible in many instances to bring to light what in the popular artistic creation may first appear incomprehensible or even too difficult to settle, to begin w i t h . The time element. A thread, or threads, may lead to the spool, but under the condition that the ends of those threads do not slip from the grasp. I t means that before starting the re­ construction of a complicated system of netting one should first discover the proper points of attachment in the domain of popular artistic creation. One should begin by finding the proper sequence of changes and alternate layers in the series of development and then basing on this arrangement proceed to inter-set unions. Rye. 23. M a I o w a n a l u b i a п h a XIX w. P ó ł n o c n a Ko s i a Fołograjie wykonał Stefan z drugie j polo w у wig B o s s e r t a . Dep t us z e ws ki. �TABLICA I. Ilys. 1. Skrzynia wykonana i znale­ ziona w Czernichowie, autor nieusta­ lony. Rys. 2. Skrzynia czernichowska lowana przez Oczkosia. Rys. H. Skrzynia znaleziona w Łękawicy (p Wadowice) zakupiona w roku 1.907 w Wadowicach na jarmarku. znaleziono jeszcze dwie skrzynie zupelrie podobne, z których jedna oznaczona była dalą 1888. ma­ W Łękawicy L*"""! �Hijs. в. Skrzynia z Kaszowa p. Kraków, autor nieuslatony. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86ddaa493fa5961a3958e87a8780cf22.pdf 75e485789812bab966bce174deb1dbcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3882 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3637 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.IV / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.67-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM C Z E Ś С W SZTUCE IV. LUDOWEJ WITOLD DYNO W SKI 14 awiązując do poprzednich wypowiedzi wypadnie dodać, że etnografom często przychodzi się mozolić nad tym, jak wobec piętrzących się trudności w sposób poprawny od­ tworzyć obraz „początków" i przekształceń w k r ę g u ludowej twórczości artystycznej. Wysiłki te wprawdzie nie zawsze bywają uwieńczone pełnym rezultatem. Nie zawsze też po za środowiskiem etnografów, wysiłki te i ich w y n i k i są właściwie rozumiane i przyswajane. Wystarczy tutaj przytoczyć dość szeroko rozpowszechniony zwyczaj swoistego określania stosunku poszczególnych wytworów kultury i sztuki ludowej do tła cywilizacyjnego. Często mówi się, że taki czy inny w y t w ó r „spotyka się", co w gruncie rzeczy niczego nie określa i bez bliższego sprecyzowania pozbawione jest głębszego sensu. W określeniu „spotyka się", najczę­ ściej streszcza się cała bezradność badacza, zwłaszcza w sto­ sunku do metryki w y t w o r u — jego przeszłości i pochodze­ nia. Otóż taki czy inny w y t w ó r nie może się tylko „spo­ tykać", jest to zbyt daleko posunięte uproszczenie; w y t w ó r musi być albo zrośnięty z zespołem kulturowym i w t y m wypadku musi on posiadać właściwe miejsce w szeregu rozwojowym oraz mniejszą lub większą ilość jemu współ­ rzędnych w innych szeregach, bądź też jako zwiastun no­ wego u k ł a d u stosunków cywilizacyjnych nawet gwałtownie odcinając się od przeszłości, zawsze jednak powinien po­ zostawać w j a k i m ś logicznym związku z całokształtem prze­ mian w zespole. W każdym innym mniej w y r a ź n y m przy­ padku w y t w ó r taki istotnie tylko „spotyka się", nie repre­ zentując nic po za t y m i nie odzwierciedlając w kulturze środowiska żadnych istotnych wydarzeń. Nie ulega wątpliwości, że przy „wypełnianiu ram" za­ kreślonych rozwojem historycznym, pewna ilość w y t w o r ó w , o których da się powiedzieć niewiele więcej ponad to, że się „spotykają", mogła trafić do kultury i sztuki ludowej. Być może w niektórych wypadkach da się stwierdzić, że R$c. 2. M a l o w i d ł o na г o w а n у d r z e w o r y t z s z k l e , S ł o w a c j a p o c z ą t k ó w XVIII wg. V a c l a v i k a . s t. S ł o w a c j a w g. Ryc. 3. К o l oV a c l a v i h a . 67 �Rye. 4. P o l i c h r o m o w a n e o p a r c i e . ł a w k i . S ł o w a c j a wg. V a c l a v i k a te luźno występujące wytwory, trafiając na podatny grunt zdołały tu i owdzie się przyjąć. Być może nawet da się .stwierdzić, że wytwory te kojarząc się ze zrębem k u l t u r y środowiska zdołały wejść w pełny jej system i w jakimś stopniu wzbogacić skarbnice ludowej twórczości artystycz­ nej. Błędem atoli było by budować na tych przestankach jakieś szersze koncepcje, gdyż taki czy inny, luźnie w y s t ę ­ pujący w y t w ó r , czy też nawet „spotykająca się" pewna ich ilość nie będą w stanie zastąpić ani ogniw brakujących w łańcuchu przemian, ani też nie wypełnią luk powstałych w procesie przetwarzania. To też zmierzając do ustalenia związków pomiędzy twórczością historyczną i tradycyjną oraz dążąc do uwypuklenia przejawów paralelizacji zjawisk podstawowych (przede wszystkim wypływających z tych samych k i e r u n k ó w przeobrażeń), w dalszych wywodach całkowicie odgrodzimy się od wszelkiej przypadkowości. Nie będą więc nas interesowały ani w y t w o r y o niepewnej pozycji w zespołach kulturowych, ani też procesy o m a ł y m rezonansie i o krótkim, przemijającym żywocie. Dociekania swe natomiast skierujemy ku zjawiskom typowym, kształ­ tującym się na długiej i ciągłej fali historycznej. Uwagą tą wkraczamy w k r ą g zagadnień bezpośrednio nas intere­ sujących. Układ stosunków cywilizacyjnych w Europie po usta­ bilizowaniu się osadnictwa pod pewnym względem będzie przypominać zjawisko powstałe w w y n i k u połączenia naczyń wypełnionych (wyrównanie poziomu). Co­ raz wyraźniej bowiem rysuje się obraz, gdzie rozpędzone koło historii rozmachem swym wiąże i jednoczy bliżej i dalej położone skupiska ludzkie. Co więcej, sprzęgnięte obrotami koła historii dotychczas obce sobie społeczności, zostają jakby ustawione na równoległych torach, wzdłuż których w następstwie wzajemnych oddziaływań poczęły 68 Л у с . 5. Polichromia szczytu Słowacja Vaclavika. Rye. 7. Fragment polichromii wg. Vaclavika. Ryc. 6. Fragment barwnej wycinanki, m. Kanovice, zewnętrznej ściany budowli, Okolice Kelniky, Biskupice, Słowacja Słowacja we. wg. Vaclavika �8 się formować sposób na i narastać różnorodnym w a ł y Europę, jakby na bujnie korona, gdzie paralele etniźmie cywilizacyjne. ludów, które wielokorzennym pniu każda W ten skolonizo­ rozrosła uszlachetniony historyczną szczepionką. cywilizacyjnych będziemy świata się gałąź i każdy listek został Poza t y m z prze­ nikaniem światła historycznego w krąg zamkniętych dów 9 plemiennego, jako również łączyli proces dekompozycji i początki tworzenia się odrębnych poziomów ukła­ skutek, kulturalnej cywilizacyjnych w e w n ą t r z grupy. Z oświetlenia źródłowego wynika bowiem, że z rytmem przemian historycznych sprzęgały się przede wszystkim warstwy eksponowane, i w skutek tego zarówno dawka, ekonomicznie jak i sposoby działania szczepionki historycznej w kulturze tych inne niż zespołach w kulturowych najszersze rzesze ludności. silniejsze środowisk przetwarzanych Podchodząc od tej były przez strony do zagadnienia dekompozycji i punktu zwrotnego w dziele bu­ dowania k u l t u r y skonstruować i sztuki nie podziału, który możemy jednak odseparowałby poprawnie kulturę od dołów społecznych (zastrzeżenie to w całej góry rozciągłości da się zastosować zarówno do wczesnych, jak i późniejszych czasów historycznych). W dowolnie bowiem wziętym mencie historycznym nie u s t a w a ł a wymiana treści mo­ kulturo­ wych między zespołami już to zacieśniając, już to zluźniając łączące je węzły, zawsze jednak jednocząc środowisko wspól­ nym kierunkiem przeobrażeń. Gdybyśmy stosunek ten równali do słupka barwnej substancji, wypełniającej po­ prze­ źroczyste naczynie, — góra w y p a d a ł a b y bardziej nasycona, podczas, gdy spód zdradzał by o wiele pigmentacji. mniejsze Warstwy zaś pośrednie, nie nasilenie tworząc nigdzie wyraźnego przejścia, d a w a ł y by całą gamę odcieni, ale, i to jest właśnie najważniejsze, że tego samego koloru. Ryc. 8. Fragment krzyż, nagrobkowy Ryc. 11. Fragment polichromii pieca kuchennego m. Cataja, Słowacja wg. Vaclaviha. Słowacja wg. Vaclaviha. Ryc. 10. Polichromia ściany m. Kanovice polichromii zewnętrznej ściany budowli, okolice Kelnihi, Biskupice, 11 Ryc. 9. Słowacja Słowacja Polichromowany wg. Vaclaviha. wg. Vaclaviha. 69 �ИСТОРИЧНОСТЬ Н А Р О Д Н О Г О ИСКУССТВА. Связь м е ж д у историческим и традиционным творчеством м о ж е т быть правильно о п р е д е л е н а при условии, если мы опираемся на характерных, типичных явлениях. Поэтому в своих р а с с у ж д е н и я х мы о т м е ж е в ы в а е м с я от всякой слу­ чайности: нас не будут и н т е р е с о в а т ь п р о и з в е д е н и я , не и м е ю щ и е б о л е е устойчивых позиций в культуре отдель­ ных групп, ни п р о ц е с с ы с малым р е з о н а н с о м , ни с к о р о ­ п р е х о д я щ и е п р о ц е с с ы . П о с л е того, как улеглись великие к о л о н и з а ц и о н н ы е движения, в формировании цивилизационных о т н о ш е н и й в Е в р о п е мы м о ж е м видеть зачатки п р о ц е с с о в , нивелирующих этнические о с о б е н н о с т и о т д е л ь ­ ных племен. Х о д истории своим размахом связывает и о б ' е диняет как с о с е д с т в у ю щ и е с с о б о й , так и д а л ь ш е о д н о от другого находящиеся скопления л ю д е й . Б о л ь ш е того, связанные ходом исторических событий о б щ е с т в а , д о этого ч у ж д ы е с е б е , как бы ставятся на п а р а л л е л ь н ы е пути, вдоль которых, в р е з у л ь т а т е взаимно о к а з ы в а е м о г о вли­ яния, начали формироваться и нарастать цивилизационные параллели. Таким о б р а з о м , на р а з н о р о д н о м этнизме на­ р о д о в , колонизировавших Европу, как бы на пне с много­ численными корнями, б у й н о р а з р о с л о с ь д е р е в о , в котором каждая ветка и каждый листок о б л а г о р о ж е н исторической прививкой. L'HISTORICISME I I faut p r e n d r e des relations DANS L'ART POPULAIRE. les p h e n o m e n e s t y p e s entre la creation V o i l a p o u r q u o i nous r e t r a n c h o n s p o u r base si l ' o n v e u t historique et la construire creation traditionelle. dans nos c o n s i d e r a t i o n s t o u t ce q u i est a c c i d e n t e l , nous ne nous a r r ć t o n s n i a u x p r o d u c t i o n s d o n t l a p o s i t i o n est i n c e r t a i n e dans les a r r a n g e m e n t de c u l t u r e , n i a u x p r o c e s r e s o n n a n c e et de corn te duree. D a n s l a r r a n g e m e n t les en Europe, apres 1 ' e x t i n c t i o n des grands nous p D u v o n s a p e r c e v o i r les commencements des tribus. differences ethniques des manquant des r e l a t i o n s mouvements des proces de culturel- colonisateurs, de n i v e i l e m e n t La roue de l ' h i s f o i r e dans se r e v o l u t i o n a c c e l ć r e e , e n t r a i n e et u n i t des g r o u pes h u m a i n s p r o c h e s et l o i n tains. I I у a e n c o r e cela e n p l u s , que le m o u v e ment r o t a t o i r e de la roue de l'histoire rapproche des societes naguere etrangeres les unes a u x a u t r e s et les p l a c e sur des v o i e s p o u r a i n s i d i r e parallelles. C'est la que commence l'echange v o i t se f o r m e r et c r o i t r e des p a r a l l e l l e s de mutuel d'mfluence et qu'on civilisation. C'est a i n s i que sur l ' e t h n i s m e d i v e r s des p e u p l e s q u i c o l o n i s e r e n t 3'Europe c o m m e sur u n t r o n c a u x r a c i n e s m u l t i p l e s , le t e m p s f i t c r o i t r e une e x u b e - rante ou cime chaque branche, cheque rameau s'ennoblit d'une greffe historique. HISTORICISM I N POPULAR A R T . A p r o p e r c o n s t r u c t i o n of c r e a t i o n is p o s s i b l e u n d e r t a k e n for basis. the u n i o n b e t w e e n h i s t o r i c a l a n d t r a d i t i o n a l the c o n d i t i o n t h a t t y p i c a l p h e n o m e n a w i l l be I n our c o n s i d e r a t i o n s w e e x c e p t a l l a c c i d e n t a l i t i e s , w e s h a l l n o t be i n t e ­ rested i n p r o d u c t s w h i c h h a v e an u n c e r t a i n p o s i t i o n in t h e c u l t u r a l sets, nor i n processus w h i c h h a p p e n w i t h o u t r e s o n a n c e a n d are of s h o r t duration. I n the a r r a n g e m e n t of c i v i l i s e d r e l a t i o n s i n E u r o p e , after the a b a t i n g of great c o l o n i s i n g m o v e m e n t s , w e c a n d i s c o v e r the b e g i n n i n g of processus l e v e l l i n g a l l e t h n i c a l differences. The accelerated and unites r o t a t i o n of the w h e e l of H i s t o r y n o w i n f u l l speed, binds near a n d m o r e d i s t a n t g r o u p s of peoples. Societies a l i e n t o one a n o t h e r , c a u g h t b y the w h e e l of H i s t o r y seem t o be p l a c e d o n p a r a l ­ l e l l i n e s a l o n g w h i c h , as a c o n s e q u e n c e of m u t u a l r e a c t i o n s , a nal parallel began to f o r m a n d to g r o w . I n t h i s m a n n e r , civilisatio- o n the diversi­ f i e d e t h n i c i s m of the peoples w h i c h h a v e c o l o n i s e d E u r o p e , as o n a m a n y 70 Rye. 12. polichromii Słowacja F r a g m e n t ściany wg. Vaclavika. r o o t e d stem, a n e x u b e r a n t c r o w n has e x p a n d e d w h e r e o n e v e r y b r a n c h , o n e v e r y leaf a h i s t o r i c a l a n d e n n o b l i n g e l e m e n t has been g r a f t e d . �Polichromia pieca kuchennego. Słowacja wg Vaclaviha. �D r z e w o r y t w M u z e u m z o k ł a d k i k a t a l o g u w y s t a w y N a r o d o w y m w W a r s z a w i e c z e c h o s ł o w a c k i e ; s z t u k i — m a r z e c — k w i e c i e ń l u d o w e j 19 4 9 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/842d92cb715187d92ea71ba0422ffeef.pdf 694524bd9a7ef54434499791dfb2a5d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4013 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3752 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.V/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.5 ; s.137-149 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM W SZTUCE CZĘŚĆ V WITOLD J eżeli przedstawiony układ pionowy wymienimy na po­ ziomy, to znaczy jeżeli proces narastania paraleli cywi­ lizacyjnych zechcemy prześledzić nie tylko w czasie lecz również i w przestrzeni, to się okaże, że już od naj­ dawniejszych czasów w środowiskach kulturalnych, obję­ tych wpływami Zachodu, istniała zupełnie specjalna atmosfera dla przemian cywilizacyjnych. Dla badacza, interesującego się przebiegiem procesów kaptażu kultu­ rowego, jednym z najbardziej fascynujących zjawisk będzie niewątpliwie łatwość, z jaką szerzyły się wartości kulturowe i całe ich zespoły wywodzące się z kręgu t. zw. cywilizacji zachodniej. Co więcej, dzięki łatwości przenikania, w wielu wypadkach na fali ekspansji za­ chodniej (a więc via Zachód) szerzyły się także wartości zrodzone w kręgu dawnych kultur śródziemnomorskich. Chodzi tu przede wszystkim o opanowywanie obszarów północnej i północno-wschodniej Europy przez całe wieki prawie że niedostępnych dla penetracji wpływów daw­ nych ognisk cywilizacji południa, nawet w okresach ich największej aktywności. Wiele przemawia za tym, że w pewnych okresach szybszej popularyzacji dóbr za­ chodnich sprzyjały warunki natury politycznej i ekono­ micznej. Zarysy bowiem śmiałych koncepcji, dążących do scalenia pod jedną władzę dyspozycyjną centrów zachod­ nich z rozległymi obszarami północnej, wschodniej i po­ łudniowo-wschodniej Europy, występują już u Gotów na początkach ery Chrystusowej. Dążenia te realizowane nie z mniejszą siłą i być może nawet dla kultury europej­ skiej bardziej brzemienne w skutkach, cechują także o kilka stuleci później ekspansję Normanów. Podobne 1. Ozdoby na ścianie szczytowej domu w Górnej Hessji N i e d e r w e i m a r . P o d ł u g K. R u m p f a. 2. Malowidło Niemcy, na skrzyni. p o ł o w a 18 w. LUDOWEJ Uг а с h Podług klNeustadt. B o s s e r t a DYNÓW SKI �5. Fragment polichromii szafy z 1766 r. Stein — Szwajcaria (Kanton Appenzefl) wg. Bosserta 3. Przęślica z Rugen (wyspa Rugia) wg. K. Rumpfa 4. Drzwi do Czechosłowacja r szafy. Kyjow, wg. Morawy — Bosserta cele przyświecały również ekspansjom politycznym i ekonomicznym czasów późniejszych. Po za tym w ja­ kimś stopniu (i to niewątpliwie znacznym), na rozszerze­ nie horyzontów penetracji dóbr zachodnich wpłynęła także akcja szerzenia nauki i kościoła, prowadzona w róż­ nych czasach pod różnymi postaciami. Ale nie były to przyczyny wyłączne. Jak się zdaje głębsze tkwiły gdzie indziej — w swoistej atrakcyjności kultury zachodu, wyrażającej się między innymi także w narastającym postępie technicznym. Podchodząc do przeobrażeń kultury materialnej od strony udoskonaleń narzędzi pracy, wynalazczości w dziedzinie obróbki surowców i t. d., wypadnie stwier­ dzić, że ludy, które skolonizowały zachód Europy w sto­ sunkowo krótkim czasie, zdołały wspólnym wysiłkiem znacznie przekształcić i rozbudować zespół «rodzimych», jak i zapożyczonych wiadomości technicznych. To też przy zetknięciu się z bliższymi i dalszymi sąsiadami, o mniejszym bądź jednostronnym doświadczeniu tech­ nicznym, występowały one niejako w charakterze szerzycieli dóbr wyższego rzędu. Wpływ przebłysków po­ stępu technicznego na kulturę najszerszych mas ludo­ wych od wieków ujawniał się przede wszystkim w szer­ szym upowszechnieniu nowych, dotychczas nieznanych, sposobów i narzędzi obróbki surowców. Gotowe wytwory przemysłu odgrywały tu zawsze drugorzędną rolę (jeżeli chodzi o stosunki polskie to taki stan rzeczy naogół utrzy­ mał się aż do drugiej połowy ubiegłego stulecia). Od­ mienny typ dłuta bądź piły (np. do tarcia drzewa wzdłuż), umiejętność pławienia, kucia i hartowania metali (przede wszystkim żelaza), lub inny podstawowy sposób ich ob­ róbki, czy też udoskonalenie warsztatu tkackiego przez wprowadzenie większej ilości nicielnic, kołowrotek oraz inne narzędzia pracy i nowe techniki, pojawiające się w różnym czasie na horyzoncie wynalazczości technicz­ nej, posiadały łatwiejszy dostęp. �в. Malowidło Czechosłowacja na skrzyni. 19 w. Cekancic k. Blatny. Podług Bosseria И С Т О Р И Ч Н О С Т Ь В 7. Fragment polichromii skrzyni z 19 w. Czechy. Siluvky k. Iwanćic (Morawy) wg. Bosseria Н А Р О Д Н О М И С К У С С Т В Е Процесс нарастания цинилизационных параллелей можно проследить также в географической плоскости. В этом случае пора­ жает та удивительная легкость, с какой распространялись культурные ценности и целые их комплексы, происходящие из сферы так называемой западной цивилизации. Наряду с другими обстоятельствами многое говорит за то, что причины этою явления нужно усматривать также в возра­ стающем техническом прогрессе. Влияние проблесков технического прогресса на культуру наиболее широких народных масс н течении ряда веков проявлялось прежде всего в широком распространении новых, неизвестных раньше способов и орудий обработки сырья. Готовые промышленные издельп всегда играли здесь второстепенную роль. Поэтому распространение более совершенных орудий труда и усвоение принципов новой тохвикп обработки сырья в области так называемой народной культуры следует принять как бы за катализатор для большинства культурных преобразований и за наиболее существенный фактор в формировании цивилизациопных параллелей. L ' H I S T O R I C I S M E D A N S L ' A R T P O P U L A I R E On peut observer le proces de la formation stratitiee des paralleles de civilisation sur le plan geographique egalement. Dans ce cas la ce qui frappe d'etonnement, e'est la grande facilite de diffusion des valeurs de culture et de leurs groupes entiers provenant de ce qu'on nomme habituellement le cercie de la civilisation occidentale. A cote d'autres circontances, il у a plus d'une raison d'expliquer ce phenomene par le progres technique incessant. II у a des siecles que l'influence des a coups de progres technique sur la culture des masses populaires les plus considerables se manifestait surtout par la large diffusion de moyens precedemment inconnus et d'instruments ser­ vant a travailler les matieres premieres. Les produits d'industrie acheves n'ont joue ici qu'un role secondaire. Par consequent, il faut considerer que dans le cercie de la culture dite populaire, la diffusion des instruments de travail perfectionnes et la maitrise d'une nouvelle technique pour travailler les matieres premieres ont joue un role de catalisateur dans la majorite des cas de transformation de culture, et celui d'element principal dans la forma­ tion des paralleles de civilisation. H 1 S T O R I C I S M I N P O P U L A R A R T The process of the stratified growth of parallels of civilisation can be also observed on the geographical plane. In this instrance it is astonishing to observe the facility of diffusion of cultural values and of their whole sets, originating from the circle of the so-called Western Civilisation. Besides other circumstances, much can be said in support of the statement that the cause of this phonomenom is to be found also in the growth of technical prog­ ress. The influence of the outbursts of technical progress on the culture of the largest popular masses has been manifested since centuries mostly by a wider diffusion of new, formely unknown, means and instruments for wor­ king on raw-stuffs. The ready product of Industry has always played here a secondary part. In the circle of the so-called popular culture the diffusion of more perfectioned instruments of work and the mastery of a new technique of working on raw-stuffs can be considered as a catalisator for most of the cultural transfor­ mations and as the principle element in the formation of parallels of civilisation. 139 �Rye. 1. Dzbany biała na całej kryta napisami. K R A K O CERAMIKA W S K z Zalasu, glinka powierzchni po­ Fot. R. Reinfuss A LUDOWA IRENA BOJARSKA MUZEUM PRZEMYSŁU ARTYSTYCZNEGO zbiór zaś jest dostatecznie liczny, aby na jego IM. ADRIANA BARANIECKIEGO W KRAKO ­ podstawie pokusić się na chara :!;erystykę po­ 1 140 I WIE posiada zbiór ceramiki, liczący około 3 i pół tysiąca okazów, z czego mniej więcej po­ łowę stanowią wyroby garncarstwa ludowego. Znaczenie tej kolekcji potęguje fakt, że okres jej gromadzenia przypada na drugą połowę ub. stulecia, a więc na czasy, kiedy garncarstwo ludowe osiąga szczyt swego rozwoju zacho­ wując jeszcze czystość tradycyjnych form i zdobnictwa. Zasięg terytorialny zbioru obej­ muje obszary od Wisły po Dniepr. Tematem niniejszej pracy jest opis ceramiki ludowej pochodzącej z samego Krakowa, jak i z terenów województwa krakowskiego (zwła­ szcza jego części zachodniej), w oparciu o ma­ teriały znajdujące się w wyżej wspomnianych zbiorach. Ceramika ludowa krakowska z Muz. Przem. Art. w Krakowie pochodzi głównie z zakupów, dokonywanych na targach w la­ tach 1877—1880. Przeważnie są to naczynia nowe o powierzchni nietkniętej zniszczeniem, szczególnych ośrodków produkcji zarówno pod względem występujących tam form, jak i spo­ sobów dekoracji. Na wstępie muszę zaznaczyć, że do opisu pod­ chodzę zasadniczo jako plastyk, delektujący się przede wszystkim indywidualną różnicą kształtów i ornamentów oraz malowniczą róż­ nością barwnych czerepów wykonywanych przez garncarzy, którzy, idąc instynktownie za logicznym prawem konstrukcji naczynia, czu­ jącą ręką formując je z bezkształtnej masy, rozwiązywali artystyczne problemy swego rze­ miosła. Przegląd ceramiki krakowskiej zacznijmy od К w а с z a ł y, ośrodka garncarskiego położo­ nego na zachód od Krakowa. W wyrobach tamtejszych, reprezentowanych przez 15 oka­ zów, na plan pierwszy wysuwają się trzy duże garnki odbiegające swymi proporcjami od po­ spolitego typu (ryc. 8). Wysokie na około �30 cm, smukłe, posiadają u wylewu cylin­ dryczny kołnierz, wykończony dołem i górą charakterystycznym wałeczkiem. Powierzchnia zewnętrzna garnków «czesana» jest w lekkie, ukośnie biegnące, prążki. Garnki, wypalone na kolor czerwony, są pokryte od wewnątrz przej­ rzystą polewą, która zewnątrz obejmuje tylko górną część brzuśca i ucho tworząc poniżej dolnego przyczepu ucha do brzuśca po 3 po­ trójne koła, względnie linie zwojowe. Prócz garnków spotykamy też wśród wyrobów z Kwaczały niewielkie garnuszki tzw. «babeczki», bardziej szerokie niż wysokie, zaopa­ trzone w ucho, oraz rynki w proporcjach zbli­ żone do wyżej wspomnianych, ale zaopatrzone z boku w odstającą rączkę do trzymania. Z Kwaczały pochodzą również cztery okazy ceramiki, wykonane z prawie białej, różowawo wypalającej się, glinki i pokryte żółtą przej­ rzystą polewą. Znajdują się wśród nich dwa garnuszki (z tych jeden wybitnie udany, pę­ katy, z wywiniętym brzegiem) oraz dwie maselniczki w postaci owalnych miseczek ze sto­ jącym brzegiem. Odbiegający od poprzednich naczyń z Kwaczały kolor wypału wyjaśnia na­ pis wyryty na dnie każdego z naczyń: «Glina z Poręby». Chodzi tu o pobliską Porębę-Żegoty, która posiada pokłady glinki ogniotrwałej, wypalającej się na kolor prawie biały z cie­ płym różowym odcieniem. Nie wiadomo, czy na podstawie podobieństwa materiału, czy może na podstawie informacji ofiarodawcy przypisuje metryka pochodzenie z Kwaczały imbryków, o czerepie z glinki różowawej (jak w wyrobach z surowca pocho­ dzącego z Poręby) polewanej ciemnozłocistą glazurą. Imbryk ten, o kształcie prawie kuli­ stym, posiada brzeg otworu utrzymujący na­ krywkę, wyciągnięty w górę w formie korony o dużych zębach i ażurowych dziurkach. Brzusiec i nasadę «korony» zdobią odciskane sze­ regi podwójnych trójkącików, w których ze­ brana glazura przybiera piękny ton ciemno­ brązowy. Ponad dziobkiem przylepiony j,est wypukły klasycyzujacy medalion wypełniony maską kobiecą (może zabłąkana kamea?). Do­ okoła medalionu obiega napis: «Dnia 3/11 — Roku 1875 Łyknył Krzyknył — Przewrócił oczyma, już go nima», a niżej podpis «W. Kowalik». Ucho ozdobione szeregiem guzików, a brzegami pasmem wycisków. Pokrywka imbryka posiada piękny uchwyt o formie po­ średniej między wysoką rogatywką, a podha­ lańskim «pazdurem». Na pónocny-wschód od Kwaczały znajdujesię A l w e r n i a , której wyroby są reprezen- Ryc. 2. pokryły Czajnik jasno wykonany żółtą w Brodtach polewą. Fot. R у с. 3. Miska z A l w e r n i i , j a s n o p o l e w a n a . Fot. z białej glini R. R ei n fu s b i a ł a g l i n k i R. R e i n f u s ; �towane przez 9 sztuk naczyń wykonanych przez garncarza Franciszka Minkieńskiego, znaczonych albo jego podpisem wykonanym na dnie naczynia, albo pieczątką. Ceramika Minkieńskiego, zakupiona w Krakowie na Wy­ stawie Krajowej w r. 1877, zdradza wpływy promieniujące spoza środowiska wiejskiego, które do pewnego stopnia zniekształcają czy­ ste poczucie formy garncarskiej. Spotyka się tu m. in. naczynia naśladujące kształt beczki, miski o brzegach falisto powyginanych czy tzw. «kiełkownice» wyrabiane dla klienteli miejskiej. Z zespołu tego wyróżniają się dwa dzbany w formie szerokiej elipsoidy. Większy z nich posiada szyjkę lekko wklęsłą (ryc. na okładce), mniejszy zaś krótszą, cylindryczną, przypominającą tzw. «bańki» pochodzące z Po­ dola. W obu dzbanach największy wysiłek de­ koracyjny skupia się, na uchu. Ucha te, wyko­ nane z płaskiej taśmy, posiadają dekorację pla­ styczną z szeregiem guzków biegnących środ­ kiem. Na otm krawędziach ucha nalepiono wa­ łeczek, tworzący poniżej dolnego przyczepu ucha wywinięte na zewnątrz wąsy. «Kiełkownica» składa się z żółto polewanej miski o szerokim dnie i brzegach falisto wy­ gniatanych. Na jej dnie znajduje się krążek z gliny niepolewanej, posiadającej na powierz­ chni szereg zagłębień na każde ziarno z oso­ bna. Całość przykrywa kopulasta przykrywka z otworem w szczycie. Wyroby z Alwerni to­ czone są z gliny prawie białej z drobnymi ziarnami porfiru, który po wypaleniu daje ciemne punkty rozsiane na powierzchni. Po­ lewa jest żółta, lśniąca, przejrzysta niekiedy z naciekami złotobrązowymi. Na wszystkich naczyniach spotykamy dekorację plastyczną, rytą bardzo dyskretnie rytmicznymi kreseczkami, składającymi się na proste w rysunku gałązki i linie faliste. Motywy te są rozmie­ szczone w miejscach, podkreślających formę, a więc na brzegach, wzdłuż największej wy­ pukłości brzuśca itp. Na wielkiej misie-miednicy z umieszczoną na brzegu miseczką na mydło, występuje ponadto na środku dna mo­ tyw ośrodkowy w formie rytej ręcznie gwia­ zdy sześciopromiennej, złożonej jak gdyby z soczewek. Dalej ku wschodowi znajduje się Z a 1 a s, stary ośrodek garncarski, gdzie podobnie jak Ryc. 4. Dzban jako „pamiątka wona, ciemno z Andrychowa z Kalwarii",l p o l e w n y. Fot. wykonany glina czer­ R. Rein fuss �i Ryc. 5. 1 a l e r z e g l i n i a n e wykon a n e w Kwaczale używano dwu gatunków gliny: czerwonej i białej, kopanej niedaleko zamku w Tenczynku. Wyroby tego ośrodka w zbio­ rach Muz. Przemysłu Art. reprezentuje pięć naczyń niezdobionych z czerwonej gliny brą­ zowo polewanej a mianowicie: garnek w for­ mie «babki», makutra w obręczach z wikliny, dwa «szybkowary» i brytfanka, szósty jest kaganek oliwny. Mało dziś znane «szybkowary» są to niskie, pękate dzbanki o silnie rozszerzającej się szyi, posiadające w pobliżu dna otwory do wysypywania żaru, oraz dla odprowadzania dymu. Szyję zamyka trwale po­ przeczna ścianka gliniana z licznymi otworami, na której stawiało się naczynie przeznaczone do grzania. Według metryk naczynia te wyko­ nywali Kazimierz Tatarczuch i Szymon Ślusar­ czyk, ten ostatni mieszkał w Zalasie pod nr. 247. Drugi rodzaj wyrobów z Zalasu stanowią na­ czynia o czerepie białokremowym w formie smukłych dzbanków (ryc. 1) lub cylindrycz­ nych puszek, służących do przechowywania tytoniu. Według wyrytego napisu na dnach: «Wyrobca tej puszki Wawrzyn Dudziewicz ur. 1822 we wsi Ptoki w okręgu Wolnego Nie­ podległego i ściśle Neutralnego miasta Krakowa» był w czasie «rewolucji krakowskiej» w r. 1846 uczniem uniwersytetu krakowskiego, następnie nauczycielem publicznym przez lat w K r a k o w i e . Fol. R. R e i n f u s s 1 14 w okolicy Krakowa ). Wykonane przez siebie naczynia polewał Dudziewicz jasnożółtą polewą, zaś puszki na tytoń miały ściany zu­ pełnie pozbawione glazury. Oryginalną «ozdobą» naczyń Dudziewicza były ryte napisy, po­ krywające bez reszty całą zewnętrzną po­ wierzchnię nie wyłączając ucha i dna. Prócz napisów spotyka się też różne emblematy, jak np. orła polskiego, herb miasta Krakowa, ko­ ronę cierniową z palmą i złamanym krzyżem. Treść napisów stanowią zazwyczaj dedykacje skierowane do osoby, dla której puszka zo­ stała wykonana, sentencje treści patriotycz­ nej, lub zaprawione humorem maksymy wspo­ minające lulkę, dziewczynę, kochanie, zaś na dzbanach — polski miód. Wyroby te musiały znajdować wdzięcznych odbiorców skoro na jednej z puszek znajdujemy wyryty numer ko­ lejny 398. Na północ od Zalasu położone są P a c z o l t o w i с e, gdzie do wyrobów ceramicznych używano gliny białej. 3 wyrobów tamtejszych, pochodzących z r. 1870, muzeum posiada dzba­ nek owalny o szerokiej, cylindrycznej szyjce, na brzegu której, podobnie jak i na brzuścu, biegną ryte równoległe rowki, tworzące pas wzbogacony nakreśloną z rozmachem linia fa­ listą. Ponadto jest tam garnek i dwie duże mi­ ski o wąskim dnie i brzegu pionowo wywinię­ tym. Wszystkie wymienione naczynia pokryte 143 �Ryc. 6. s k i с h :.\v., Misy wykonane g a r n c a r z y . Fot. przez R. k r a k o R e i n f u są ciemnozłotą glazurą, czasem nierówną w ko­ lorze i posiadającą odcień zielonawy. Wyroby z M i r o w a położonego na południe od Zalasu reprezentują zaledwie dwa garnu­ szki, pochodzące z r. 1879. Wykonano je, we­ dług metryki, «z glinki ogniotrwałej nr. 3», prawie białej. Jeden z nich owalny z rozchy­ lonym brzeżkiem i maleńkim dziobkiem, dru­ gi — cylindryczny, górą lekko wybrzuszony. Garnki te, wewnątrz żółte, posiadają zewnątrz polewę ciemniejszą w kolorze brązowo-złotawym. Jedyną ozdobą gładkich, lśniących po­ wierzchni jest ryta linia w połowie wysokości brzuśca. Niedaleko od Mikowa leżą В r o d ł a, duży ośrodek garncarski, eksploatujący złoża gliny dającej wypał czerwony. Naczynia z Brodeł polewane są przejrzystą, lśniącą polewą w róż­ nych odcieniach. Pochodzące z tego ośrodka dwie małe miski, dwa garnuszki oraz szereg naczyń-zabawek w formach swych powtarzają kształty opisane już poprzednio. Nie posia­ dają też żadnych ozdób. Według metryki, wy­ roby te pochodzą z pracowni Jana Biela (r. 1877). W Brodłach wykonano też imponujących roz­ miarów imbryk z białej żółto polewanej gliny (ryc. 2). Kształt imbryka jest prawie kulisty, otwór górny o ścianach zupełnie pionowych zakończony jest w formie korony. Na brzuścu, �po obu stronach fasetowanego dziobka, znaj­ dują się dwa ryte, naiwne w rysunku drzewka przypominające jodełkę. Napis wykonany nie­ udolną ręką zawiera życzenie: «Kto cherbatę pije niechaj sto lat żyje» oraz datę: «Brodła Dnia 15. 2. 1902». Podobny imbryk, ale bar­ dziej ozdobny, posiada muzeum również wśród ceramiki pochodzącej z Kwaczały. Należący do Ziemi Krakowskiej powiat wa­ dowicki reprezentuje ogromnie efektowna ce­ ramika z A n d r y c h o w a . Z ośrodka tego jest ogółem 12 okazów w tym 8 dzbanów róż­ nej wielkości, począwszy od wysokich na 60 cm (ryc. 4) aż do tak małych, które ledwo docho­ dzą do 10 cm. Czerep naczynia jest wypalony na kolor czerwony aż do szarobrązowego, po­ lewa bardzo ciemna, lśniąca zasadniczo w od­ cieniu brunatnym, czasem ciemnozielona. Pięć, spośród opisywanych dzbanków, stanowi je­ den typ (ryc. 4, 10, 11, 12). Pod ciemną polewą posiadają one nalepianą dekorację plastyczną z płatków gliny wytłaczanych z formy. Kom­ pozycja zdobnicza każdego dzbana jest zbu­ dowana na pionowej osi symetrii, prowadzo­ nej wzdłuż ściany leżącej naprzeciw ucha. Punkt centralny tej kompozycji stanowi figu­ ralny medalion w stylowych ramkach z kwia­ tów, przewijanych wstążką. Zawiera on wize­ runki Matki Boskiej Częstochowskiej, albo Matki Boskiej w całej postaci i odzianej w szty­ wną nakładaną sukienkę, niekiedy postać klę­ czącego anioła z krzyżem w ręku, lub tarczę z orłem polskim, czy kobiecą maseczką. Doo­ koła tego medalionu rozkładają się symetrycz­ nie po obu stronach dekoracyjnie rozwiązane lancetowate liście i wpisane w koło kwiaty, tak, że całość robi wrażenie rośliny. Poszcze­ gólne motywy są jednakże słabo ze sobą zwią­ zane. Najgorzej pod względem kompozycyj­ nym przedstawia się dekoracja największego z dzbanów. Prócz środkowej kompozycji «roślinnej», rozwijającej się dookoła medalionu z aniołem, dla uzupełnienia boków, wprowa­ dzono motyw ośrodkowy złożony z ciężkich liści, który przygłusza swą centryczną, silną budową nawet środkowy medalion z aniołem. Wśród luźno rozrzuconych liści, czy rozet, wy­ pełniających puste przestrzenie, nie widać ża­ dnej logiki w układzie. Dekoracja plastyczna, nalepiona na powierzchni dzbana, nie liczy się z delikatnym, rytym, czy wytłaczanym orna­ mentem w formie falistej gałązki o subtelnych listkach, która wije się dookoła brzuśca. Pla­ styczne ozdoby, nalepiane na dzbanach andrychowskich, posiadają typ wybitnie snycerski, jaki się spotyka w dekoracyjnych piernikach, �ш Ryc. 8. Garnek es о w ale ozdoby Ryc. 9. largu z Kwaczały, z polewy. Garnek trój n o ż n y w D o b c z y c a c h . Fol. glina Fol. R. czerwona, Reinfuss zakupiony na R. R e i n f u s s czy owczych serkach góralskich, Każdy z dzba­ nów posiada rysunkowo odmienny rodzaj or­ namentu na liściach, tak jakby każdy z nich był dziełem innej ręki. Na jednym z dzbanów widzimy odciśniętą szarfę z napisem: «Pamiątka z Kalwarii», z czego wniosek, że andrychowską ceramikę obwożono również po od­ leglejszych jarmarkach i miejscach odpusto­ wych. Ciemnozielony dzbanek z pobliskiego Rychwałdu, zarówno plastyczną dekoracją jak i ogólną formą bardzo przypomina dzbanki andrychowskie. Stosunkowo słabo w omawianych zbiorach jest reprezentowana ceramika z ośrodków garncarskich, położonych na wschód, względ­ nie na południe od Krakowa. Z pogranicza krakowsko-góralskiego pochodzi zakupiony w Dobczycach pękaty garnek na 3 nóżkach (ryc. 9) z czerwonej gliny polewany w środku i zewnątrz w górnej połowie jasnobrązową po­ lewą. Tak poważny ośrodek garncarski, jakim są B r a t u c i c e w powiecie bocheńskim, repre­ zentują tylko dwa bliźniaczo pod względem formy podobne dzbanki, różniące się nieco wymiarami. Sylwetka ich jest smukła, czerep jasny szaroczerwony. Polewa ciemnobrązowa pokrywa wnętrze a z wierzchu górną połowę. Dolna granica polewy jest nierówna i rozma­ zana. Dosyć bogata jest ceramika ludowa z samego Krakowa, który jeszcze pod koniec ub. stule­ cia posiadał warsztaty garncarskie, produku­ jące naczynia gliniane i pretensjonalne nie­ kiedy ozdoby ceramiczne. Wśród naczyń jest dzbanek polewany zielono, mały owalny garnuszek z wierzchu prawie czarny, wewnątrz polewany na jaskrawy kolor zielony. Wartościowymi okazami sztuki garn­ carskiej są misy, wykonane w pracowni mi­ strza Teofila Michalskiego ok. r. 1885. Toczono je ze starannie przygotowanej gliny o czerwo­ nym wypale, zdobiąc pobiałką i zieloną po­ lewą. Miski te nie różnią się kształtem od po­ spolitych misek garncarzy wiejskich. Orna­ ment, wypełniający wnętrze, komponowano ze zrozumieniem kształtów naczynia i umie­ jętnością zestawienia Unijnych elementów techniki rożkowej (ryc. 6). Charakter całości wybitnie ludowy. Z pracowni Michalskiego wy­ szły również kafle, z których jedną reproduku­ jemy na str. 130. Zarówno techniką wykonania, jak i charakterem zdobin, naśladują one wyraź­ nie odnośne wyroby ceramiki huculskiej. Pobiałkowane powierzchnie kafli zdobią motywy roślinne w formie kwiatonów wyrastających �z małego dwuusznego dzbanuszka. Kontury podkreślone są rytą kreską. Do wypełnienia konturów rysunku użyta jest soczysta barwa zielona i żółta, obok nich zaś mniejszą rolę gra clemnofioletowa i niebieska, nie bardzo zresztą harmonizująca z całością. Jeden z kafli posiada cały ornament wykonany jedną tylko barwą niebieską. Kafle Michalskiego nie dorównują świeżością ujęcia ceramice pokuckiej, reprezentowanej np. przez wyroby Bachmińskiego, są raczej reminiscencją wzorów rozpowszechnionych w kręgu działania szkoły garncarskiej w Kołomyji. Z pracowni Michalskiego wyszła również duża, naturalistycznie potraktowana głowa orła, służąca niegdyś prawdopodobnie jako motyw dekoracyjny pieca kaflowego. Nie po­ siada ona zresztą wartości artystycznej. Współcześnie z Michalskim pracował na tere­ nie Krakowa zdun Kwiatkowski, w którego warsztacie wykonano dwie wielkie, dekora­ cyjne misy (ryc. 5) o szerokim dnie i wąskich, lekko skośnych, brzegach. Tło mis pokryte w całości pobiałką; na dnie wykonane tech­ niką pędzlową motywy kwiatowe posiadające na ogół mało charakteru i wdzięku. Formy łu­ kowate, zdobiące brzeg jednej z mis, robią wrażenie, jakby prawzorem dla nich były kun­ sztowne tapicerskie, "czy krawieckie festony z lat osiemdziesiątych ub. stulecia. Zbiory ceramiki ludowej znajdujące się w kra­ kowskim Muzeum Przemysłu Art., mimo iż niewątpliwie nie wyczerpują dorobku wszyst­ kich ośrodków garncarskich Ziemi Krakow­ skiej, pozwalają na sformułowanie paru uwag ogólnych. Widzimy np. że do wyrobu naczyń używa się bądź zwykłej gliny żelazistej dają­ cej wypał czerwony, bądź białej. Wśród form ceramicznych nie ma zbyt wielkiej różnorod­ ności. Misy o wąskim lub szerokim dnie, uko­ śnych brzegach, czasem w połowie wysokości załamanych, wykończone są pionowo stojącym zgrubionym kołnierzem. Dzbanki o kształtach raczej smukłych, z brzuścem owalnym, prze­ Rycina na okładce: Dzban z Alwerni, biała ważnie lekko opadniętym i szerokiej dość krótkiej szyjce, czasem rozszerzającej się nieco ku górze, albo lekko wklęsłej, z maleń­ kim dziobkiem wyrobionym z brzegu. Garnki, średnica których przekracza zwykle wysokość są szerokie, krępe, o dużych podstawach i ob­ szernych wylewach. Małe garnuszki natomiast mają brzusiec owalny, silnie wydłużony, o brzegu górą wyraźnie rozchylonym, są smu­ kłe i zgrabne. Ceramika krakowska z różnych ośrodków, ob­ serwowana w masie, robi wrażenie bardzo barwnej. Złudzenie to pochodzi z zastosowa­ nia różnych odcieni polewy co w połączeniu z własną barwą wypalonego czerepu daje roz­ ległą skalę, począwszy od koloru prawie bia­ łego poprzez różne odmiany kremowego, żół­ tego, czerwonego aż po ciemnobrązowy. W ceramice krakowskiej (poza wyrobami, po­ chodzącymi z pracowni czynnych niegdyś na terenie samego Krakowa) uderza zupełny brak ozdób barwnych, które w zupełności za­ stępują dekoracje plastyczne wypukłe, lub wklęsłe. Dekoracje te występują również w formie bardzo dyskretnej, jedynie w naczy­ niach andrychowskich spostrzega się większe bogactwo, z którym, jak wiemy z poprzednich opisów, nie idzie niestety w parze umiejęt­ ność osiągnięcia trafnych rozwiązań kompo­ zycyjnych. Na tle ceramiki krakowskiej wyroby warszta­ tów czynnych w samym mieście wyróżniają się przede wszystkim barwnością zdobiącego naczynie ornamentu. Ściśle ludowy charakter zachowały tu jednak tylko misy toczone w pra­ cowni Michalskiego (ryc. 6). Reszta wyrobów miejskich garncarzy krakowskich, podobnie zresztą, jak i wyroby Minkieńskiego z Alwer­ nii, to nie są już, ściśle biorąc, wyroby ludowe. Widać, że pracownie te odeszły już w swym rzemiośle od tego prostego, często instynkto­ wnego, stosunku do piękna, wynikającego ze zrozumienia możliwości materiału, właściwego użycia narzędzi pracy, słowem piękna tech­ nicznych możliwości, o którym mówi Norwid, że «wchodzi nieproszone bramą». glinka jasno polewana. Fot. R. Reinfuss PRZYPISY x ) Garść szczegółów biograficznych w nr. 115. odnoszących się do osoby Dudziewicza, podaje krakowski «Czas» z r. 1861 �OŚRODKI GARNCARSKIE W KRAKOWSKIM omówione w pracy I. Bojarskiej. TRZEBINIA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. O 3 1 2 Э o Э Kwaczała Alwernia Zalas Paczułtowice Brodło Mirów Andrychów Bratucice KRAKÓW BOCHNIA O Wyłącznie glina biała ф (J КРАКОВСКАЯ МУЗЕЯ czerwona jedna i druga НАРОДНАЯ КЕРАМИКА ХУДОЖЕСТВЕННОЙ В В СОБРАНИЯХ ПРОМЫШЛЕННОСТИ КРАКОВЕ Во второй половине прошлого столетия и западной части Краковском области имелось еще несколько гончарских пунктов, продуцирующих глиняную посуду с прекрасными украшениями, употребляемую в окрестных селах. В настоящее время эти пункты частично уже перестали работать, а оставшиеся выделывают посуду, не представляющую собой художественной ценности. Старую краковскую керамику мы находим уже только в Музее художественной промышленности в Кракове, где отдгльвые гончарные центры представлены богато. Основываясь на материалах сказанного выше Музея, в своей статье автор по порядку характеризует изделья отдельных гончарских центров. В качестве сырья в Краковской области употреблялась светлая глина, выжи­ гаемая в кремовый цвет, пли темно серая глина, дающая красную скорлупу. Среди выделываемой посуды имеются миски, кувшины, горшки. Некоторые из них, как например белые кувшины из Альверни (рис. 2) отличаются большим благо­ родством формы. Менее удачны большие с темной глазурью кувшины из Андрыхова (рис. 6 и 7); они хороши в частностях, но перегружены ими и проявляют большие недостатки в композиции. Сверху и в середине посуда облита ясной гла­ зурью, прозрачной или бронзовой разных оттенков. Разноцветная поливка на краковской посуде не встречается. Зато она выступает в керамических изделиях, изготовленных в конце прошлого столетия в гончарных мастерских самого города Кракова. В качестве примера здесь могут служить весколько мисок с цветной обливкой (рис. 10), глиняные тарелки и кафли. 148 Изделия гончаров, работающих в самом городе Кракове, на фоне общей краков­ ской керамики отличаются красочностью орнамента. Однако, как можно убедиться на тарелках (рпс. 12) и кафлях (рис. 11) эти изделия не всегда выдержаны в стиле народного примитива. Ryc. 10. Dzban z Andrychowa, czerwona glina biało polewana. Fot. R. Reinfuss. �LA POTERIE POPULAIRE CRACOVIENNE DANS L E S COLLECTIONS DU MUSEE DE L'INDUSTRIELE ARTISTIQUE A CRACOV1E Dans la partie Ouest de la Province de Cracovie il reslait encore vers la fin du siecle passe quelques centres de poterie produisant de beaux vases d'argile a l'usage des villages d'alentour. Ces centres chóment aujourdhui, ou bien ne produisent que des objets depourvus de valeur artistique. On ne trouve plus l'ancienne poterie cracavienne que dans le Musee de l'Industrie Artistique a Cracovie ou les divers centres de poterie sont genereusement representes. Dans son article, l'auteur caracterise successivement les differents produits des centres de poterie singuliers, se basant sur le materiel du Musee susnomme. Dans la Province de Cracovie on employait comme matiere premiere ou bien l'argile blanche qui devenait creme apres la cuisson, ou bien une argile ferrugineuse donnant une surface rouge. Parmi les objets fabriques .1 у avait des ścuelles, des seaux et des pots. Certains vases, par exemple les cruches blanches d'Alverne (fig. 2) se distinguaient par une grandę no­ blesse de formes. Moins reussies etaient les grandes cruches a l'email fonce d'Andrychow (dessin 6 et 7) correctes dans le deteil, mais surchargees et manquant de composition. Le dehors et l'interieur des cruches est revetu d'un email clair et translucide, soit brun de differentes nuances. Les vases cracoviens n'ont pas d'email polychrome. En revanche on trouve l'email de plusieurs couleurs dans les vases exe­ cutes vers la fin du siecle passe dans les ateliers des potiers citadins, a Cra­ covie, par exemple quelques ecuelles polychromes (Fig. 10), quelques asiettes et quelques carreaux de faience. Ryc. 11. Dzban z Andrychowa, czerwona glina biało polewana. Fot. R. Reinfuss Les produits des potiers citadins se distinguent par la couleur de leur ornementation, mais ils ne sont pas toujours dans le style primitif populaire. C R A C O V I A N P O P U L A R P O T T E R Y IN T H E C O L L E C T I O N S O F T H E M U S E U M OF ARTISTIC I N D U S T R Y IN CRACOW Ryc. 12. Dzban z Andrychowa, czerwona glina biało polewana. Fot. R. Reinfuss In the West part of the Cracow Provinces there were still towards the end of the past century a few centres of pottery which producedt finely decora­ ted earthen-ware vessels for the use of the adjoining villages. These centres are now stopped or produce earthen-ware without arti stic value. Old Cracow pottery is to be found only in the Museum of Artistic Industry in the town of Cracow and there the various pottery cent­ res are fairly well represented. In her article, the author gives the characteristics of the singular centres of pottery, taking for basis the material available in the afore mentioned Museum. The raw-stuff used in the Province of Cracow was either white clay which becomes cream-coloured in the baking, or a ferruginous one which gives a brown crust. Among the vessels produced there are basins, pitchers and pots. Some of them, for example the white pitchers of Alvernia (fig. 2) have a very fine form. Less pleasing are the big darkly glazed pitchers from Andrychów (fig. 6 and 7) which have fine details but are over-loaded, and shew faults of composition. The exterior and the interior of the vessels have either a light pellucid glazing or a brown one in many shades. Polychrome glazing is not to be found in Cracow pottery, but it appears at the end of the past century on the vessels produced by potters in work­ shops situated in the town of Cracow. A few specimens of basins with a coloured glazing (fig. 10) earthen-ware plates and tiles can be taken for an example. Compared to the pottery of the Cracow Province, the products of the town-work-shops distinguish themselves by the colouring of their ornament. Still, one remarks when considering the plates (fig. 12), and the tiles fig. 11) that they do not always conform to the style of the popular primitives. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ed8ddefea1b19f944453cb111af6e67.pdf 6d5ce93dbb0473fae0418a1d931a62ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4292 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3996 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.VI /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.7-8 ; s.195-199 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM W S Z T U C E (] v LUDOWEJ V I WITOLD 1. Skrzenia zc wsi Haszów okolice Odmienny typ dłuta bądź piły (np. do tarcia drzewa wzdłuż), umiejętność pławienia, kucia i hartowania metali (przede wszystkim żelaza), lub inny podstawowy sposób ich obróbki, czy też udo­ skonalenie warsztatu tkackiego przez wprowadze­ nie większej ilości nicielnic, kołowrotek oraz inne narzędzia pracy i nowe techniki, pojawiające się w różnym czasie na horyzoncie wynalazczości technicznej, posiadały łatwiejszy dostęp do samo­ wystarczalnej ekonomiki chłopskiej niż gotowe wytwory przemysłowe. Powyższe twierdzenie być może da się interpretować znacznie szerzej. To zna­ czy, że po bardziej wszechstronnym oświetleniu procesów prowadzących do dekompozycji kulturo­ wej i do utworzenia się odmiennych poziomów kulturowych wewnątrz grupy, być może da się ustalić że pierwsze znamiona formowania się pa­ Krakowa. Polska. Fot. St. DYNO WSKI Deptuszewski. raleli cywilizacyjnych i co za tym idzie — pierw­ sze drgnięcia wskaźnika dla ludowej twórczości artystycznej, poprzedzającej jego wznoszenie się na skali chronologicznej (zob. przykład cyt. cz. I I zesz. listopad-grudzień 1948), będą związane nie tyle z infiltracją gotowych dóbr przemysłowych i goto­ wych wzorów do naśladownictwa co z upowszech­ nieniem się dotychczas nieznanych narzędzi i z po­ znawaniem podstaw nowych technik obróbki su­ rowców. W żadnym jednak wypadku nie popełni­ my błędu jeżeli w kręgu zjawisk nas interesujących uznamy wszelkie inowacje techniczne za kataliza­ tor dla większości przeobrażeń kulturowych i za jeden z najistotniejszych czynników w kształtowa­ niu się paraleli cywilizacyjnych. O tym, jak wyglądały początki formowania się paraleli cywilizacyjnych w zasięgu geograficz- �nym nie wiele co da się powiedzieć. Być może prze­ błyski postępu technicznego przenikały i zyskiwa­ ły na sile w miarę jak rozpędzone koło historii obrotami swymi chwytało pozostające w luźnym kontakcie grupy plemienne. Kolejność jednak jak i początki sprzęgania się z kierunkiem przeobrażeń zakreślonym przez rozwój historyczny na ogół są nam mało znane i posiadają wiele stron niejas­ nych. Dla nas rzecz prosta największe zaintereso­ wanie budzi obraz stosunków kulturowych, jakie się ułożyły pomiędzy zachodem i wschodem czy też północnym-wschodem Europy. Najczęściej obraz ten widziany jest przez pryzmat więzów ustalonych, na przykład w świetle danych etno­ graficznych w postaci szlaku emigracyjnego, utar­ tego przez w p ł y w y zachodnie. Szerzące się z za­ chodu w p ł y w y w swych falach i nawarstwieniach jednak nie obejmowały całej przestrzeni jednoli­ cie. W grę wchodził tu zarówno moment odległo­ ści, jak i występujące przeszkody terenowe w dzi­ siejszym pojęciu nawet mało istotne, niemnie; on­ giś decydujące o zakłóceniach ekspans i i o krót­ szej bądź dłuższej izolacji kulturowej. Oczywiście w tych warunkach nie mogło być mowy ani o jed­ noczesnym tworzeniu się paraleli cywilizacyjnych ani też o występowaniu jednakowej ilości współ­ rzędnych. Toteż ze sposobu rozprzestrzeniania się wartości kulturowych dadzą się wysnuć analogicz­ ne wnioski do tych, jakie wypływały z obserwacji sposobów ich uwarstwiania. Chodzi mianowicie o to, że „uhistorycznienie", czy też mówiąc inaczej tworzenie się podstaw do dekompozycji kulturo­ wej i w następnym etapie do narastania paraleli Яус. 2. Skrzynia dębowa, wiek XVII. Holandia cywilizacyjnych będzie zawsze nosiło indywidual­ ne piętno dziejów środowiska, w którym się doko­ nywało. Dla tego też słusznym będzie raz jeszcze podkreślić, że nie mamy żadnych podstaw po te­ mu żeby kulturę i sztukę łącznie z ich wytworami traktować poza środowiskiem, w którym one pow­ stawały. Nic więc nas nie upoważnia do tego, żeby nawet w stosunkowo wąskim kręgu, zakreślonym przez ludową twórczość artystyczną, wybrawszy sobie dowolnie jeden punkt wyrokować poprzez pryzmat najbliższego otoczenia o całości. Zespół zjawisk występujących w nieusystematyzowanej twórczości artystycznej nie da się potraktować, że tak powiemy w czambuł, to jest nie dadzą się one wpasować i umieścić na jednej skali chronologicz­ nej ani też oznaczyć jednym wskaźnikiem,. Wiado­ mości o początkach ludowej twórczości artystycz­ nej, o występujących tu paralelach i o jej historycyzmie zawsze będziemy czerpać w każdym środo­ wisku z osobna. Jeżeli powyższe procesy oznaczy­ my w sposób już przyjęty, to ze wszystkich stron otoczą nas szeregi wskaźników, każdy oznaczając odrębne dzieje rozwoju twórczości ludowej. Oczy­ wiście im głębiej sięgniemy do przeszłości, kierując się ku punktom zwrotnym w dziele budowania kultury i sztuki, tym trudniej będzie odnaleźć w tych szeregach większą ilość elementów sobie współrzędnych. Z dotychczasowych bowiem wy­ wodów wynika, że sprzęganie się z obrotami koła historii i ustawianie się na równoległych torach dla przetwarzania wartości kulturowych nie prze­ biegało w jednym czasie i w sposób nie jednako­ wy. Czy pod tym względem zachodzą zmiany istot- wg. Bosserta �niejsze, niejako w połowie drogi odmierzonej w czasie, tj. mniej więcej w końcowej fazie śred­ niowiecza. Otóż, wiele przemawia za tym, że w ów­ czesnej Europie kulturę najszerszych warstw ludo­ wych da się już podzielić na zespoły, gdzie proces uhistorycznienia poczynił postępy i na zespoły jak gdyby jeszcze nie tknięte. Mówiąc inaczej, jakkol­ wiek ekonomiczno-społeczna struktura średnio­ wiecza zwłaszcza w jego fazie końcowej nie sprzy­ jała żywszej wymianie treści kulturowych między zespołami o odmiennej dynamice rozwojowej, nie­ mniej tam gdzie proces uhistorycznienia kultury ludowej poczynił już postępy, krzepnący ustrój feudalny nie zdołał go zahamować. Narastające przegrody stanowe nie mogły zniweczyć skompli­ kowanego systemu połączeń, jakie zdołały się już uformować i ułożyć pomiędzy wszystkim tym, co było wytworzone i co tworzyło się nadal w pła­ szczyźnie życia historycznego a kompleksami wy­ tworów kulturowych, przetwarzanych bez jakiej­ kolwiek bądź dążności do systematyzacji. Stosunki kulturowe średniowiecza widziane od strony selek­ cji składników kulturowych na poszczególnych szczeblach drabiny społecznej niewątpliwie stano­ wią zagadnienie pasjonujące i temat do specjal­ nych dociekań. Jest to jednak zagadnienie złożone i wykracza poza ramy niniejszego artykułu. Dla dalszych rozważań wystarczy jeżeli uwypuklimy jeden z podstawowych elementów tego zagadnie­ nia, mianowicie tworzenie się klasy rzemieślniczej i werbunek do rzemiosła. Wprawdzie inaczej wy­ glądało to w Niemczech, inaczej we Francji i Ni­ derlandach, inaczej znów we Włoszech, Austrii, Czechach czy na Węgrzech. Niemniej utartym zwy­ czajem, wspólnym, dla wszystkich było sięganie po siły robocze do najszerszych warstw ludowych. W tej chwili nie interesuje nas strona socjologicz­ na podstawy rekrutacyjnej rzemiosła zachodnio i środkowo europejskiego w średniowieczu. Nato­ miast ważnym jest to, że przez zetknięcie się z rze­ miosłem a raczej z ,.peryferiami" rzemiosła szeroki ogół ludności z jego trzonem klasą chłopską zaw­ sze miał możność rejestrowania silniejszych wstrząsów wynikających z przeobrażeń w kultu­ rze organizowanej planowo. Ważnym jest również i to, że pomimo pogłębiania się różnić klasowych, właśnie dzięki kontaktom z rzemiosłem i jego pe­ ryferiami szeroki ogół ludności był także w jakimś sensie konsumentem dóbr wytwarzanych poza krę­ giem t. zw. kultury ludowej. W pierwszym rzędzie wypadnie tu wskazać na cały szereg umiejętności technicznych na narzędzia pracy a także na gotowe wyroby przemysłowe. Dalsze dociekania na temat w jakim stopniu kontakty z rzemiosłem i jego „peryferiami" wpły­ wały na kształtowanie się ludowej twórczości Я $ с . 3, Ornament N i e m с у, Bawaria na drzwiach wg sza/j. Bosserla. artystycznej przedstawiają duże ryzyko. Wobec niezmiernie skąpych wiadomości, odnoszących się do omawianego okresu, każde bardziej szczegółowe wywody będą tu w gruncie rzeczy odzwierciedlały subiektywny punkt widzenia. Niemniej przy zacho­ waniu największej ostrożności, tam gdzie jesteśmy skazani na błądzenie po omacku, jednocześnie opie­ rając się na przesłankach, zaczerpniętych z kręgu wiadomości bardziej ugruntowanych ) możemy jednak wnosić, że w okresie średniowiecza, zwłaszcza na tle jego fazy końcowej nie" tylko da się przeprowadzić linię podziału w kulturze lu­ dowej, rozgraniczającą dziedziny i środowiska uhistorycznione od tych, które jeszcze nie weszły na tę drogę, lecz również, za pośrednictwem ele­ mentów sobie współrzędnych ustalić zarysy więzi już zespalającej większość środowisk kulturowych w Europie. 1 �P R Z Y ') R e k o n s t r u u j ą c szeregi r o z w o j o w e w y t w o r ó w w y ­ wodzących się z zespołów kulturowych środkowej i zachodniej E u r o p y stwierdzamy, że w i ę k s z o ś ć z nich r o z w i j a ł a s i ę stopniowo z z a c h o w a n i e m n a s t ę p c z o ś c i p r z e m i a n bez w i ę k s z y c h p r z e s k o k ó w z jednego po­ z i o m u n a drugi. P e w n a i c h i l o ś ć w o k r e s i e ś r e d n i o ­ P I S Y wiecza uległa kolejnym przeobrażeniom, d a j ą c y m się u m i e j s c o w i ć w czasie ze w z g l ę d n ą d o k ł a d n o ś c i ą . P r z y k o m p l e t n y c h m r o k a c h o t a c z a j ą c y c h procesy kultu­ rowe w ś r e d n i o w i e c z u w wielu w y p a d k a c h p o w y ż s z e dane b ę d ą s ł u ż y ł y za j e d y n y drogowskaz. Я i; с. 4. K r z e s ł o we­ s e l n e p a n n y m ł o ­ dej. Muzeum Górnej Hesji w i' Bos s e r i a L ' H I S T O R I C I S M E DANS L ' A R T P O P U L A I R E . it 9 о Nous ne s a v o n s pas grand'chose s u r les c o m m e n c e m e n t s de la f o r m a t i o n des p a r a l l e l e s de c i v i l i s a t i o n g ć o g r a p h i q u e m e n t p a r l a n t . I I est probable qu'ils se f o r m a i e n t a m e s u r e que l a roue a c c ć l e r e e de 1'histoire e n t r a i n a i t le reste des groupes de p e u p l a d e s en contact r e l a c h ć entre eux. D ' a p r e s les clonnees e t h n o g r a p h i q u e s les i n f l u e n c e s v e n a n t de l ' O c c i d e n t n'agissaient pas s u r toute u n e etendue u n i f o r m i m e n t . I I e n t r a i t ici e n ligne de compte 1 ' ć l ć m e n t de distance a i n s i que les obstacles de t e r r a i n de nos j o u r s n ć g l i g e a b l e s , m a i s q u i p o u r t a n t e n t r a v a i e n t n a g u e r e l ' e x p a n s i o n et d e c i d a i e n t de la d u r e e de 1'isolement de c u l t u r e . D ' a p r e s l a m a n i e r ę de l'extension des v a l e u r s de c u l t u r e on peut a r r i v e r p a r analogie a des conclusions s e m b l a b l e s a celles qui r e sultent de l'observation die l e u r mode de se superposer. I I s'agiit n o t a m m e n t de r e c o n n a i t r e que ,,1'historisation" ou l a f o r m a t i o n des bases pour l a decomposition de c u l t u r e , et a l'etape s u i v a n t e l a f o r m a t i o n de p a r a l l e l e s de c u l t u r e , porteront t o u j o u r s l a m a r q u e i n d i v i d u e l l e de l'histoire d u m i l i e u ou elles s'accomplissent. L e s i n d i ­ cations -sur les c o m m e n c e m e n t s de l a c r e a t i o n artistique p o p u l a i r e , s u r 1'apparition des paralleles et sur l e u r h i s t o r i s a t i o n sont a e x a m i n e r dans c h a q u e m i l i e u s ć p a r ó m e n t . E x a m i n o n s p a r e x e m p l e une des ć t a p e s de developpement q u i nous interesse; a i n s i l a d e r n i e r e phase d u m o y e n - a g e . L e s r e l a t i o n s de c u l t u r e d u m o y e n - a g e a u point de v u e de l a selection des composants de c u l t u r e s u r les differents echelons de l'ec h e l l e sociale, presentent un s u j e t pour des r e c h e r c h e s speciales. N o t r e i n t e r e t est eveille p o u r u n des elements de base f o n d a m e n t a u x de cette r e l a t i o n , l a f o r m a t i o n d'une classe m a n u f a c t u r i e r e ct l a r e c r u t a t i o n a l a m a ­ nufacture. E n E u r o p e occidentale et c e n t r a l e ces proces l a a v a i e n t u n c o u r s different Toutefois, l'usage g e n e r a l adopts p a r tous etait de c h e r c h e r l a m a i n d'oeuvre d a n s les p l u s larges couches p o p u l a i r e s . S a n s s'arreter a u c ó t ć sociologique de ce phenomene, i l nous i m p o r t e d'ofoserver que p a r le contact a v e c le m e t i e r , ou p l u t ó t a v e c sa p ć r i i p h e r i e , l a g r a n d e m a j o r i t e de l a p o p u l a t i o n a v e c son point d'appui, c'est a d i r e l a classe p a y s a n n e , a v a i t t o u j o u r s l a possibiliti- d'enregistrer les p l u s fortes secousses p r o v e n a n t des t r a n s ­ f o r m a t i o n s d' l a c u l t u r e organisee d'apres u n p l a n p r e a l a b l e . 1 �ИСТОРИЧНОСТЬ О началах формирования вестно не много. НАРОДНОГО циЕИлизационных параллелей В е р о я т н о они ф о р м и р о в а л и с ь ИСКУССТВА. в географическом о б ' е м е по м е р е того, как р а з о г н а в ш е е с я истории захватывало своими о б о р о т а м и находящиеся в слабом ные группы. В освещении этнографических охватывали всей территории о д и н а к о в о . графические препятствия, в нынешнем данных, нам из­ колесо взаимном контакте племен­ проникающие с запада влияния не З д е с ь имели з н а ч е н и е как расстояние, так и гео­ понимании даже мало существенные, но тем не м е н е е являющиеся некогда р е ш а ю щ и м и в з а д е р ж к е экспансии и для б о л е е или м е н е е про­ должительной культурной ценностей можно сделать с о б а их наслоения. изоляции. Поэтому, из выводы аналогичные Важно именно появление с е н о в культурной способа то, что их включение в историю декомпозиции, а на с л е д у ю щ е м ния цивилизационных параллелей, Есегда б у д е т носить той с р е д ы , в которой творчества, о оно происходило. выступающих пать из каждой с р е д ы нас этапов вековья, в отдельности. со Сведения или, иначе говоря, этапе — о с н о в для нароста- о истоках н а р о д н о г о Для примера художественного мы всегда будем чер­ рассмотрим один из и н т е р е с у ю щ и х средневековья. стороны селекции культурных индивидуальный отпечаток истории з д е с ь параллелях и о их историчности развития — п о с л е д н ю ю ф а з у наблюдаемые распространения тем, какие вытекали из наблюдения с п о ­ Культурные отношения средне­ составных культурных э л е м е н т о в на разных ступенях о б щ е с т в е н н о й лестницы, составляют тему для специальных исследований. Нас ин­ т е р е с у е т один из основных и п р и в л е ч е н и е к ремеслу. э л е м е н т о в этих о т н о ш е н и й — появление р е м е с л е н н о г о о д и н а к о в о . Тем не м е н е е , по укоренившемуся р а щ е н и е за р а б о ч е й силой класса В з а п а д н о й и центральной Е в р о п е эти п р о ц е с с ы не проходили к наиболее п о в с е м е с т н о м у обычаю, в с е о б щ и м было о б ­ широким народным слоям. Не касаясь социологи­ г ческой с т о р о н ы этого явления, д я нас в а ж н о то, что благодаря соприкосновению с реме­ слом, а в е р н е е с е г о „перифериями" широкие массы населения с е г о ядром — крестьянским классом — всегда имели в о з м о ж н о с т ь испытывать б о л е е сильные потрясения, вытекающие из п р е о б р а з о в а н и й в культуре, организуемой по плану. H I S T O R I C I S M I N P O P U L A R A R T . W e k n o w but little about the f o r m a t i o n of p a r a l l e l s of c i v i l i s a t i o n i n the g e o g r a p h i c a l scope. They were p r o b a b l y f o r m e d w h e n the a c c e l e r a t e d w h e e l of h i s t o r y d r e w in its orb the s t r a g g l i n g t r i b e - g r o u p s in loose contact w i t h one another. E t h n o g r a p h i c a l r e s e a r c h e s e n l i g h t e n us h a t the influences s p r e a d i n g f r o m the W e s t d i d not c o m p r i s e the w h o l e a r e a u n i f o r m l y . T h e m o m a n t of d i s t a n c e h a d to be r e c k o n e d w i t h a n d also the g r o u n d - o b s t a c l e s u n i m p o r t a n t n o w a d a y s but d e c i s i v e in the past as r e g a r d s the i m p e d i n g of e x p a n ­ sion a n d the longer or s h o r t e r stage of c u l t u r a l isolation. T h e m a n n e r of s p r e a d i n g of c u l t u r a l v a l u e s h e l p s us to d r a w i n f e r e n c e s a n a l o g i c a l to these w h i c h w e r e the outcome of the study of the m a n n e r of t h e i r l a y e r s . T h e point is that the: ,historization", or in other w o r d s the f o r m a t i o n of the basis for c u l t u r a l d e c o m ­ position a n d in the next stage the g r o w t h of p a r a l l e l s of c i v i l i s a t i o n w i l l a l w a y s b e a r the m a r k of the h i s t o r y of the c e n t r e i n w h i c h they occur. K n o w l e d g e of the beginnings of the a r t i s t i c f o l k - c r e a t i o n of p a r a l l e l s a p p e a r i n g h e r e a n d of its h i s t o r i c i s m w i l l a l w a y s be sought for i n e a c h centre s e p a r a t e l y . L e t us for e x a m p l e , consider a n interesting stage of developement, the e n d - p h a s e of the M i d d l e - a g e s . R e l a t i o n s of m e ­ d i a e v a l c u l t u r e seen f r o m the point of v i e w of the selection of c u l t u r a l components on s e p a r a t e r u n g s of the s o c i a l ladder, a r e a s u b j e c t for a s e p a r a t e i n q u i r e . W e a r e interested in one of the b a s i c e l e m e n t s of this r e l a t i o n ; the f o r m a t i o n of a h a n d i - c r a f t class a n d the r e c r u i t i n g to this craft. I n W e s t e r n a n d C e n t r a l E u r o p e those processes differed i n t h e i r course. T h e c u s t o m c o m m o n for a l l w a s to look for w o r k m e n i n the largest l a y e r of the population. S e t t i n g aside the sociological f e a t u r e of this p h e n o m e n o n it is of i m p o r t a n c e to observe that t h r o u g h contact w i t h h a n d i c r a f t , or r a t h e r w i t h its „ p e r i p h e r i e s " , the great m a j o r i t y of the po­ p u l a t i o n w i t h its b a c k - b o n e the peasant class, a l w a y s h a d the possibility of r e g i s t e r i n g greater shocks w h i c h w e r e the outcome of t r a n s f o r m a t i o n s o c c u r i n g i n the p l a n n e d o r g a n i s a t i o n of c u l t u r e . Reprodukcje wykonał Stefan Deptuszewski 199 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/179eef9c5c6f83baa555ecd528ba60fa.pdf ab7bb3b88531f07e5c25cd80e6a846ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3834 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3595 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej I / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.7-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM W SZTUCE WITOLD DYNOWSKI W zespole czynników kształtujących ludową twórczość artystyczną pewna i c h k a t e g o r i a zasługuje n a zupełnie specjalną uwagę. C h o d z i m i a n o w i c i e o te spośród n i c h , z którymi będziemy m o g l i łączyć zja­ w i s k o dające się określić j a k o «uhistorycznienie» s z t u k i l u d o w e j . M a m t u n a myśli n i e t y l e dążność do wyrównania różnic dzielących twórczość ludową o d n i e l u d o w e j , gdyż wówczas j a k to słusznie zostało zauważone, sztuka l u d o w a u t r a c i swój i s t o t n y c h a r a k t e r — p r y m i t y w i z m . W p r o w a ­ dzając do rozważań pojęcie «uhistorycznienia» m a m na celu u w y p u k l e n i e ogółu środków udostępnionych najszerszym w a r s t w o m , przede wszyst­ k i m głównej masie ludności — chłopom, dzięki czemu zarówno twór­ czość a r t y s t y w i e j s k i e g o , j a k i wytwórczość miast i miasteczek p r a c u ­ jąca d l a w s i i uwzględniająca j e j artystyczne u p o d o b a n i a i z w y c z a j e zostały zabarwione w sposób bardziej pełny. W rachubę będą więc wchodziły zarówno zdobycze techniczne, szersze i c h w y k o r z y s t a n i e w różnych gałęziach twórczości l u d o w e j , n a b y t a wiedza, j a k i z m i a n y w s t r u k t u r z e gospodarczej i u s t r o j o w e j w s i , gdyż t y l k o w nawiązaniu do głębszych z m i a n b y t o w a n i a społeczności w i e j s k i e j można mówić 0 głębszych przeobrażeniach w k u l t u r z e l u d o w e j a t y m s a m y m i o peł­ n i e j s z y m w y p o w i a d a n i u się w l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j . Omawiając w a l o r y s t y l i s t y c z n e sztuki l u d o w e j P i w o c k i — j e d e n z czo­ łowych teoretyków sztuki l u d o w e j w Polsce — uważa, że aspekt chro­ n o l o g i c z n y tej twórczości jest t r u d n y do u c h w y c e n i a : «Twórczość bo­ w i e m l u d o w a — j a k pisze P i w o c k i — n i e ulega w i d o c z n i e j s z y m zmia­ n o m w czasie» ) . W t e j samej r o z p r a w i e c z y t a m y dalej, że powstanie s z t u k i l u d o w e j w y w o d z i się z końcowej fazy średniowiecza « g d y chłop w ówczesnym społeczeństwie s t a n o w y m począł k u l t u r a l n i e i c y w i l i z a ­ c y j n i e pozostawać coraz bardziej w t y l e za i n n y m i k l a s a m i : szlachtą 1 mieszczaństwem, które w d o g o d n y c h dla n i c h w a r u n k a c h ekonomicz­ n y c h i społecznych potrafiły rozwinąć wielką sztukę dworską i miesz­ czańską — łącząc j e szybko w skarbnice s z t u k i ogólno-narodowej». Gdybyśmy powyższe w y w o d y zechcieli przedstawić graficznie to w y p a ­ dłyby one m n i e j więcej w sposób następujący. Wskaźnik przyjęty dla twórczości a r t y s t y c z n e j wznosiłby się całą swą szerokością k u górze wzdłuż s k a l i chronologicznej, osiągając bez większych powikłań p e w i e n p u n k t , m i a n o w i c i e końcową fazę średniowiecza. W t y m m i e j s c u rozpa­ dał b y się n a d w i e części; część węższa rozszczepionego wskaźnika zde­ c y d o w a n i e pięłaby się dalej k u górze, natomiast pozostała część szersza przedstawiałaby poziom bardzo mało r u c h l i w y . ZAGADNIENIE NIENIA UHISTORYCZ- SZTUKI LUDOWEJ UHISTORYCZNIENIE NIEJSZE ŻYCIE T O PEŁ­ SZTUKI LU­ DOWEJ 1 TEORIA LUDOWEJ WYWODU ZE SZTUKI ŚREDNIOWIE­ CZA Otóż z w y w o d ó w P i w o c k i e g o wynikałoby, że dzieło b u d o w a n i a k u l t u r y i s z t u k i w sensie m n i e j l u b więcej u j e d n o l i c o n y c h wysiłków i i c h efek­ tów łączyło w s z y s t k i e w a r s t w y społeczne t y l k o do pewnego m o m e n t u historycznego — do końcowej fazy średniowiecza. Jest to j a k b y p u n k t z w r o t n y , gdyż o d tego okresu główna masa ludności — chłopi p o d względem p r z e t w a r z a n i a wartości k u l t u r o w y c h pozostają daleko w t y l e za i n n y m i w a r s t w a m i społecznymi, te zaś dzięki h i s t o r y c z n i e powstałym w a r u n k o m uzyskały korzystniejszą pozycję w zespole sił twórczych środowiska. W t e n sposób zdaniem P i w o c k i e g o począwszy od końcowej fazy średniowiecza w r a z z pogłębianiem się różnic s t a n o w y c h powstaje wyraźna d e k o m p o z y c j a w d o t y c h c z a s o w y m układzie k u l t u r a l n y m środo- 7 I �w i s k a . Co więcej, w zakresie twórczości artystycznej pewne w a r s t w y (szlachecka i mieszczańska), potrafiły od tego okresu historycznego roz­ winąć wielką sztukę i przekształcić ją w dorobek ogólno-narodowy, pod­ czas g d y szeroki ogół z jego trzonem — klasą chłopską pozostał w t y l e i był związany odrębnym s t y l e m przetwarzania. W y ż e j przytoczone u w a g i P i w o c k i e g o zahaczają o moment bardzo i s t o t n y — m o m e n t różnicowania się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h i twór­ czości artystycznej w obrębie tej samej zbiorowości. W y d a j e się jed­ nak, że tło t y c h przeobrażeń w i d z i a n e jest przez p r y z m a t niewłaściwy. T r u d n o b o w i e m sobie wyobrazić, żeby wobec i s t n i e n i a nierówności spo­ łecznej wśród najstarszych ludów już w c h w i l i ukazania się i c h na w i ­ d o w n i dziejowej m o m e n t różnicowania się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h w t y c h czy i n n y c h grupach dał się odczuć dopiero w końcowej fazie średniowiecza/ Poza t y m obraz c y w i l i z a c y j n y środowiska w i d z i a n y w y ­ łącznie o d strony stosunków międzyklasowych n i e zawsze będzie dosta­ tecznie wyraźny. O p e r o w a n i e t a k i m określeniem, j a k «pogłębianie się różnic k l a s o w y c h * i łączenie z t y m z j a w i s k i e m początków s z t u k i l u d o ­ w e j nasuwa między i n n y m i p y t a n i e , j a k i e m i a n o w i c i e r o z m i a r y m a p r z y ­ brać t o «pogłębianie», żeby dać początek twórczości (w sensie j e j w y ­ odrębnienia), która miałaby cechy wyłącznie l u d o w e . Mówiąc inaczej ponieważ w poszczególnych środowiskach przeciwieństwa c y w i l i z a c y j n e pomiędzy dołem a górą społeczną układały się rozmaicie (zarówno w czasie j a k i w przestrzeni), rozmaicie też musiałby wypaść «punkt z w r o t n y * , t j . p u n k t rozczepienia wskaźnika d l a przeobrażeń twórczości a r t y s t y c z n e j . D l a j e d n y c h środowisk p u n k t t e n na skali chronologicznej w y p a d n i e poniżej «końcowej fazy średniowiecza«, dla d r u g i c h znacznie później, gdzie indziej znów będzie zgoła n i e u c h w y t n y . U j e d n y c h bo­ w i e m nierówności społeczne odbiły się wyraźniej n a u s t r o j a c h k u l t u ­ r o w y c h w w i e l u w y p a d k a c h znacznie wcześniej niż w końcowej fazie średniowiecza i t u granica pomiędzy t a k zwaną kulturą ludową a ze­ społami treści, które były reprezentowane przez w a r s t w y wyższe, okaże się głębszą, gdzie indziej znów, n a w e t w czasach późniejszych, p o m i m o znacznej rozpiętości pomiędzy szczeblami h i e r a r c h i i społecznej różnice były n i e w i e l k i e , gdyż większość treści wchodziło w skład j e d n y c h i d r u ­ gich zespołów. Toteż łączenie początków s z t u k i l u d o w e j (pod t y m wzglę­ dem P i w o c k i n i e jest odosobniony) z procesem, który narastał w i e k a m i w sposób n i e j e d n a k o w y , a zwłaszcza, który w końcowej fazie średnio­ wiecza w różnych środowiskach układał się rozmaicie, budzi w i e l e za­ strzeżeń, gdyż w t y m ujęciu p r z y c z y n y n i e dające się jasno i ściśle spre­ cyzować w y w o ł y w a ł y b y zbyt k o n k r e t n y skutek. W ramach krótkiego artykułu n i e sposób jest przytoczyć w s z y s t k i c h racji, przemawiających za s t a n o w i s k i e m o d m i e n n y m niż to, które obok i n n y c h badaczy zajął także P i w o c k i . W w y w o d a c h P i w o c k i e g o n i e podlega d y s k u s j i oświe­ tlenie, że przeobrażenia społeczno-gospodarcze końcowej fazy średnio­ wiecza wniosły do stosunków międzyklasowych cały szereg elementów, które poprzez procesy k u l t u r a l n e przyczyniły się do w y o s t r z e n i a k o n t u ­ rów w s z y s t k i e g o co było związane z kręgiem b y t o w a n i a w a r s t w ekspo­ n o w a n y c h . Oczywiście musiało to znaleźć swój oddźwięk także w dzie­ dzinie twórczości a r t y s t y c z n e j . Z b y t w i e l k i m j e d n a k uproszczeniem bę­ dzie uważać t e n oddźwięk za podstawę do wyodrębnienia p e w n e g o zja­ w i s k a — za początek s z t u k i l u d o w e j . Zróżnicowanie poziomów k u l t u r y a r t y s t y c z n e j u w y p u k l o n e przez P i w o c k i e g o na t l e końcowej fazy śred­ n i o w i e c z a n i e da się potraktować inaczej j a k t y l k o za wyraźniej r y s u ­ jący się odskok w sposobie p r z e t w a r z a n i a wartości k u l t u r o w y c h . O d skok, który został zapoczątkowany znacznie wcześniej i zgoła w i n n y c h w a r u n k a c h niż t o w s k a z u j e P i w o c k i . Toteż, j a k się zdaje właściwe po­ dejście do interesującego nas zagadnienia — początków s z t u k i l u d o w e j , możliwe jest t y l k o od s t r o n y poznania szerszego tła przeobrażeń c y w i l i - 8 KSZTAŁTOWANIĘ SIĘ N I C MIĘDZY S Z T U K Ą WĄ A RÓŻ­ LUDO­ HISTORYCZNĄ ZAGADNIENIE PUNKTU ZWROTNEGO KRYTYKA STANOWISKA PIWOCKIEGO �z a c y j n y c h i wniknięcia w mechanikę t w o r z e n i a się zespołów k u l t u r o ­ w y c h o o d m i e n n e j d y n a m i c e r o z w o j o w e j . W t a k i m ujęciu a r t y s t y c z n a twórczość l u d o w a będzie t y l k o j e d n y m z aspektów procesu różnicowa­ n i a się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h wewnątrz g r u p y , zaś s w o i s t y j e j t y p — wskaźnikiem rozpiętości dzielącej te poziomy. Istnieją ważkie p o d s t a w y po t e m u żeby sądzić, iż w przeszłości więk­ szość g r u p p l e m i e n n y c h przeżywała okres w którym na w s z y s t k i c h szcze­ blach h i e r a r c h i i społecznej i majątkowej przetwarzano wartości k u l t u ­ r o w e w sposób m n i e j lub więcej zbliżony do siebie. Z zestawienia po­ glądów panujących w literaturze n a u k o w e j na strukturę społeczeństw p l e m i e n n y c h , na t y p y u w a r s t w i e n i a społecznego i sposoby wyodrębnia­ n i a się t z w . w a r s t w wyższych z ogółu ludności w o l n e j można również urobić sobie obraz, gdzie w sposób m n i e j l u b więcej wyraźny byłyby zaznaczone końcowe elementy tego okresu. D l a stosunków z a c h o d n i o europejskich możemy przyjąć tezę głoszącą, że początki rozdźwięków k u l t u r o w y c h wewnątrz p l e m i e n n y c h należy przypisywać i m p o r t o m j a k . również w y p r a w o m łupieskim. Są t o oczywiście t y l k o h i p o t e z y robr> cze i b y n a j m n i e j zagadnienia n i e wyczerpują. N i e ulega j e d n a k wątpli­ wości, że już w z a r a n i u wieków średnich na zachodzie E u r o p y sze­ r o k i ogół l u d z i w o l n y c h (nie mówiąc już o ludności n i e w o l n e j ) , obracał się w kręgu i n n y c h wartości k u l t u r o w y c h niż s t o s u n k o w o nieliczna klasa możnych. W s z y s t k o p r z e m a w i a za t y m , że n a tle t y c h różnic c y w i l i z a ­ c y j n y c h musiały rozwinąć się także odmienne f o r m y twórczości a r t y ­ stycznej. Otwartą j e d n a k pozostaje k w e s t i a , czy w t y m w y p a d k u szeroki ogół ludności należałoby uznać za kontynuatorów twórczości z okresu sprzed «dekompozycji kulturowej» czy też w grę wchodziło przetwarza­ nie wartości i n n y c h i j a k i c h . Różnice c y w i l i z a c y j n e wywodzące się conajmniej z zarania średniowie­ cza zyskały znacznie na sile, występując na tle krzepnącego u s t r o j u feodalnego. Przy czym, organizacja stanowa społeczeństwa zachodnio-euro­ pejskiego w sposób szczególny sprzyjała selekcji składników k u l t u r o ­ w y c h i oddziaływała na k r y s t a l i z o w a n i e się f o r m , które z jednej s t r o n y musiały n i e j a k o pasować do środowiska, które j e wytwarzało, z d r u g i e j zaś stanowiły widoczną i trudną do przekroczenia przegrodę. Toteż je­ żeli chodzi o dzieje głównej masy ludności — chłopów, procesy spo­ łeczne i gospodarcze tego o k r e s u mogą być porównane do k a n w y , na której następnie przez długie w i e k i kreślony był obraz k u l t u r y l u d o w e j . Obraz t e n w i d z i a n y o d s t r o n y narastających p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h raz po razie wykazywał ślady i c h przebłysków — i m też w dalszym ciągu poświęcimy baczniejszą uwagę. W związku z podkreśleniem znaczenia p r z e n i k a n i a światła historycznego w krąg k u l t u r y t r a d y c y j n e j , r o z p a t r z y m y z k o l e i okoliczności w j a k i c h się t e n proces dokonywał. Przede w s z y s t k i m chodziłoby o bliższe okre­ ślenie s t o s u n k u pomiędzy w s z y s t k i m t y m , co zostało w y t w o r z o n e w pła­ szczyźnie życia historycznego a p r z e m i a n a m i zachodzącymi w zespołach t. zw. k u l t u r y l u d o w e j t j . w k o m p l e k s a c h w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h , prze­ k a z y w a n y c h przyszłości drogą t r a d y c j i bezpośredniej i p r z e t w a r z a n y c h bez jakiejkolwiekbądź dążności do systematyzacji. N a pozór wydać się może, że stosunek t e n jest sam przez się jasny i n i e w y m a g a szerszego omówienia, gdyż, w zasadzie, przeobrażenia w k u l t u r z e l u d o w e j dadzą się rozpatrywać j e d y n i e w ramach r o z w o j u historycznego. J a k k o l w i e k t a k i e m u ujęciu n i e da się zaprzeczyć i niczego w zamian przeciwsta­ wić, n i e m n i e j m u s i m y pamiętać, że «sposób wypełniania* t y c h r a m może być bardzo różny. Mogło b o w i e m u h i s t o r y c z n i e n i e przebiegać całkiem p o w i e r z c h o w n i e , n i e powodując większych zmian w zespołach star­ szych składników k u l t u r y , mogło też wywołać rozkład g r u n t o w n y i po­ m i m o różnic s t a n o w y c h przyczynić się do zmniejszenia (oczywiście t y l k o w p e w n y m określonym sensie: u j e d n o l i c e n i a kierunków rozwo- RÓŻNICE CYWILIZACYJNE TWORZĄ ODMIENNE FORMY ARTYSTYCZNE PROCES RZE ZMIAN W KULTU­ TRADYCYJNEJ POD WPŁYWEM N O W Y C H CZYN­ NIKÓW 9 �j o w y c h ) , rozpiętości dzielących p o z i o m y c y w i l i z a c y j n e . Poza t y m « w y pełnianie ram» mogło się też odbywać j a k b y s k o k a m i w nieodmierzaln y c h odstępach czasu i p o d wpływem oddziaływań, przesączających się z różnych stron, co z n a t u r y rzeczy pociągało za sobą poważne pogma­ t w a n i a w sposobach r o z b u d o w a n i a w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h , powodując większe o d c h y l e n i a bądź n a w e t zmianę k i e r u n k u przeobrażeń. Trzeba p r z y t y m zaznaczyć, że p r z y znaczniejszych przeskokach w sposobie k o n s t r u o w a n i a szeregów r o z w o j o w y c h aspekt c h r o n o l o g i c z n y twórczości l u d o w e j będzie w y s o c e zamglony i w w i e l u w y p a d k a c h całkiem n i e u ­ c h w y t n y . Natomiast w w a r u n k a c h sprzyjających p r z y z a c h o w a n i u cią­ głości i jednokierunkowości w p ł y w ó w , oraz przez związanie zespołów c y w i l i z a c y j n y c h (historycznego i t r a d y c y j n e g o ) , większą ilością treści wspólnych «wypełnianie ram» mogło przebiegać w sposób bardziej regu­ l a r n y oraz w czasie dającym się określić bliżej. Uświadomienie sobie powyższych okoliczności posiada w c a l e niemałe znaczenie zwłaszcza p r z y analizie i ocenie dzieł s z t u k i l u d o w e j . Z układu b o w i e m więzi zespalającej p r z e m i a n y w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j z syste­ m e m życia historycznego n i e j e d n o k r o t n i e będziemy m o g l i zaczerpnąć elementy chronologiczne, zagubione czy też n i e u c h w y t n e w w y t w o r a c h sztuki ludowej. (Dokończenie w następnym numerze] PRZENIKANIE NOWEJ KULTURY DO TRADYCYJNEJ PRZYPISY ') P i w o c k i K.: Pojęcie s z t u k i l u d o w e j . P o l s k a S z t u k a L u d o w a . R o k 1947, n r 1 i 2. ИСТОРИЧЕСКАЯ ПОДКЛАДКА В Р А З В И Т И И НАРОДНОГО ИСКУССТВА Известная категория факторов, формирующих художественное народное творчество, заслуживает особого внимания. Здесь именно имеются в виду те элементы, которые из сферы исторической культуры проникли в культуру народную. Степень соприкосновения художественного народного творчества и его зависимость от влияния исторических стилей открывает перед нами проблему степени «историчности» народного искусства. В связи с этпм должна быть начата дискуссия по вопросу о хронологическом аспекте произ­ ведении народного творчества, что, разумеется, будет способствовать более полному определению связи исторического творчества с традиционным. FOND HISTORIQUE DU DEVELOPPEMENT DE L'ART POPULAIRE U n e c e r t a i n e catśgorie d ś l e m e n t s f o r m a n t l a c r e a t i o n a r t i s t i q u e p o p u l a i r e m e r i t e u n e a t t e n t i o n t o u t e speciale. I I s'agit des elements r a y o n n a n t d u c e r c i e de l a c u l t u r e h i s t o r i que et p e n e t r a n t l a c u l t u r e p o p u l a i r e . Le d e g r e de d e p e n d e n c e de l a c r e a t i o n a r t i s t i q u e p o p u l a i r e des c o u r a n t s des styles h i s t o r i q u e s , pose l a q u e s t i o n «d'historisation» de l ' a r t p o p u l a i r e . La d i s c u s s i o n s'impose sur l'aspect c h r o n o l o g i q u e des o e u v r e s d ' a r t p o p u l a i r e s , et l ' o n p e u t p r e v o i r u n e f o r m u l e plus a m p l e de l a r e l a t i o n e n t r e les c r e a t i o n s h i s t o r i q u e et t r a d i t i o n n e l l e . HISTORICAL SUBSTRATUM OF THE DEVELOPMENT OF POPULAR ART T h e r e is a c e r t a i n c a t e g o r y of e l e m e n t s f o r m i n g p o p u l a r a r t i s t i c c r e a t i o n , w h i c h deserves quite a special attention. These, a r e t h e e l e m e n t s w h i c h p a s s i n g f r o m t h e c i r c l e s of h i s t o r i c a l c u l t u r e p e n e t r a t e d p o p u l a r c u l t u r e . T h e degree of i n t e i t w i n i n g b e t w e e n p o p u l a r c u l t u r e a n d t h e i n f l u e n c i n g h i s t o r i c a l s t y l e s sets t h e p r o b l e m of t h e scope of «historisation» of p o p u l a r a r t . T h i s s h o u l d s t a r t a d i s c u s s i o n o n t h e c h r o n o l o g i c a l aspect of t h e p o p u l a r w o r k s of a r t , a thing w h i c h m a y surely lead traditional creation. 10 t o a f o r m u l a of t h e r e l a t i o n b e t w e e n historical and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c40c2b823589caf9af8820ffe5ba282.pdf c8afd0f7cf66ec13b0984b5b5b814434 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6575 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6146 Title A name given to the resource Homo Faber / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.402-413 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA Homo Faber. Accident or Necessity Chance - l. cadentia, that which falls out 1. apparent absence of cause or design; destiny; 2. fortune: often personified 3. a happening; fortuitous event; accident; “That power which erring men call chance” - Milton Webster's New Twentieth Century Dictionary of the English Language They’d be amazed to hear that Chance has been toying with them now for years. Not quite ready yet to become their Destiny (...) Wisława Szymborska, Miłość od pierwszego wejrzenia, in: Koniec i początek From the present-day viewpoint, Greek art - the problems that it tackles and the questions that it poses - can be comprehended, generally speaking, in two di­ ametrically different ways. Its examples can be under­ stood either as permanently connected with a certain stage in history and thus perceived as symptoms of the immaturity and “infancy” of European culture, or en­ compassed in an understanding glance and viewed as an expression of own questions and doubts. In a discussion with the doctrine of historicism, which assumes a stage structure of the historical proc­ ess and constant progress in the domain of thought and art, Daniel Bell formulated the following remark: The historicist answer is a conceit. Antigone is no child, and her keening over the body of her dead brother is not an emotion of the childhood of the race. Nor is the contempo­ rary tale of Nadezhda Mandelstam, searching for the body of her dead husband (the Russian poet Osip Mandelstam, who disappeared in Stalin’s concentration camps) in or­ der to bury him properly, a case of precocity “on a higher plane’”.1 Take a closer look at the significance of this state­ ment made by the American sociologist. Antigone and Nadezhda Mandelstam. What is the meaning of this 402 comparison, what is it about? True: we understand something only in a comparison. The one performed by Bell is, however, of a special sort and is certainly not a rhetorical ornament encrusting a discursive ar­ gument for the sake of greater effectiveness. The ex­ ceptionality of this comparison does not result from the fact that a poignantly real and historically docu­ mented experience has been compared to an event and a person whose source was first an archaic myth and subsequently the imagination of an ancient trage­ dian, while the sole real quality is the literary record or the duration of the theatrical spectacle. It also does not originate from the fact that it brutally confirms the known paradox formulated by Wilde about life imitat­ ing art. The issue at stake is much more fundamental, namely, that something of this sort could have taken place and was feasible. Sophocles staged Antigone in about 441 B.C., Osip Mandelstam perished in a Soviet camp 2 400 years lat­ er. The timespan separating those two events can be also translated into another, non-chronological meas­ ure. In that case, it will involve the enormous mental and cultural distance separating the two epochs be­ tween which Bell’s comparison built a bridge. A t this stage it is unimportant w h y he acted in that manner but how was it p o s s i b l e. After all, the heart of the matter does not lie in the fact that the compared events are similar (albeit not exactly). Much more es­ sential appears to be the very motion of imagination linking that, which ostensibly cannot be connected. In order for this bond to possess a more profound meaning and to be something more than a mere for­ mal trick based on external similarity there must exist a conviction about the essential identity of the compa­ rable elements. In other words, there must exist a con­ viction that the experience contained in Sophocles’ tragedy is not solely the reflection of the historical mo­ ment when the play was written, and that the sense of the experience does not end in recognising it as a liter­ ary monument, but that it is transcended by the ever living, existential topicality contained therein. Myth, religion, and art are by their very essence impervious to all rationalistic attempts and their logic poses a challenge to categories of Aristotelian or dia­ lectical logic. It is exactly due to them that man delves into the foundations of human condition, invariable in each epoch and culture. This is why we find Sophocles moving even though the social and economic struc­ tures from his epoch have vanished two thousand years ago, a fact that amazed even Marx who was, after all, ready to reject any sort of supra-historical values.2 This thought expressed by Ernesto Sabato makes it possible to better understand the comments proposed by Bell. A condition for the comparison carried out by the American expert on culture involves, therefore, such a comprehension of history, which without annulling �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY variability and negating differences between succes­ sive moments in history sees it predominantly as an area of questions and existential situations. These are existential questions which confront all human beings in the consciousness of history: how one meets death, the nature of loyalty and obligation, the character of tragedy, the meaning of courage, and the redemptiveness of love or communion. The answers will differ, but the questions are always the same.3 In a thus comprehended history of culture, in history conceived as the space of shared questions, Antigone and Nadezhda Mandelstam share the same plight and hold hands as if above all centu­ ries. In the cited fragment of Bell’s book Greek archaics maintains an astonishingly close contact with contem­ porary experience. Contemporaneity seeks its reflec­ tion in the symbolic message of the Greek myth and tragedy, and becomes illuminated by it. Apparently, in the perspective revealed by the above-mentioned comparison contemporaneity is not, so to speak, iden­ tical. It can contain the not always recognisable stra­ tum of trans-historical meanings. This holds true to an equal degree both for events and biographies that are part of “living” history as well as for events and biogra­ phies recorded in art and other cultural "texts”. The cinema frequently embarked on the Greek “theme” and plots of Greek tragedies were filmed with various success.4 Probably more interesting than such productions are those films whose reference to Greek symbolic and mythology is never direct but resorts to allusion or is unintentional. In a foreword to a Polish edition of his Semiotics of Cinema Yuri Lotman, writing about neo-mythologisation in the cinema and, more extensively, in twentieth-century art, quite unexpect­ edly commented on the meaning of a film with which the Polish public is familiar to such a degree that it “knows it by heart” and rather does not expect that something more and of interest could be discovered. Polish readers of the book are probably well acquainted with Roman Polanski’s Knife in Water (1962), a film of breakthrough importance for the Polish post-war cin­ ema. I am certain, however, that not all are familiar with Pausanias, the neo-Platonist Porphyry and other sources. Meanwhile, there are profound links between Polanski’s film and the rite in question, which in Athens was known as the slaying of the bull and which is the source of the well-known words: buffoon and buffoonery. The myth de­ scribes the terrible crime of sacrilege committed by some­ one who killed the sacrificial bull of Zeus: the bull was struck with an axe and finally finished off with a dagger. When the country started to suffer from famine the Pythia announced that Zeus would forgive the crime if the perpe­ trator was punished and the bull - eaten. The recreation of the court trial accompanied by a ritual consumption of the bull comprised an annual Athenian ritual. The slayer declared that he would have never committed the crime if 403 someone had not handed him an axe; that person in turn pointed to someone who had sharpened the axe and who put the blame on girls-hydrophores who supplied water for the sharpening, while they accused the man who slaugh­ tered the bull with the knife and denounced the latter. Since the knife could not say anything in its defence it was pronounced guilty and drowned. The contemporary artist interpreted the buffoonery of drowning the knife as a question of responsibility. A crime had been committed but no one is guilty —hence the perpe­ trator proves to be the “knife in water”.5 Further on, Lotman drew attention to the fact that the film message is encoded upon numerous occasions and that depending on the “applied” code the process of deciphering the film will also change. It is essential for the relation between various interpretations not to be that of exclusion. Today, Knife in Water can be in­ terpreted as a manners and morals “text”, a portrait of a fragment of Polish reality of the 1960s; at the same time, we may disclose its “non-contemporary”, suprahistorical sense by using the yardstick of the Greek myth and ritual. In the second instance, contempora­ neity, ostensibly so familiar and native, starts to emit astonishing meanings. Just as was the case in the cited comparison proposed by Bell so here too film situa­ tions and events at essential moments go back to their Greek ”models” without losing their contemporary character. Furthermore, importance is attached not only to that, which the film repeats from the Greek myth and rite but also to the way in which it modifies and develops them.6 The findings of the American sociologist and the comments of the Russian semiotician are an excel­ lent introduction to the proposed interpretation of Volker Schlondorf s film Homo Faber (Voyager) and its fundamental orientation points. We shall accentu­ ate - as Bell did - the importance of the existential identity of questions appearing in the film with his­ torical “texts”, and to indicate - as Lotman did - the way in which a "multi-code” interpretation of a film may contribute to discovering within it unexpected strata of meanings. Schlondorff s film is a screen version of Homo Fab­ er, the novel by Max Frisch (1957). The scenario was written thanks to the cooperation of both authors. A t the time, Frisch was already gravely ill and Schlondorff was one of the few persons who visited him be­ fore death. The writer still managed to see the film at the first special screening in Zurich, to which he invited all his friends. Schlondorff recalled that the di­ rector was pleased but after the film ended he left the still dark interior without talking to anyone or bidding farewell.7 I recollect the circumstances accompanying the origin of the film because they constitute an im­ portant context, not solely historical but primarily ex­ istential. In particularly vital statements Schlondorff �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY reconstructed his conversations with Frisch. We shall return to them upon several occasions. Frisch told me: “The reason for this book was my trip to South America in 1954. I saw and experienced a lot and wanted to tell about it. Then, suddenly, while writing, there ap­ peared that auburn ponytail on the ship’s deck. I thought that some sort of a romance would be a good idea. Several pages later, I noticed that it would end with incest. I must discontinue this motif, I thought, these two books cannot be matched. I shall be incapable of merging jungle and incest, about which no nothing". Naturally, he wrote on and combined the two. I also remember that he said: "When I started writing I thought: let’s hope that this book will have a happy end. I don’t want to offer the world yet another tragedy". And yet due to its tragic ending the book resembles a dirge of sorts.8 It is difficult resist the impression that the sce­ nario written together with Schlondorff was Frisch’s “funeral dirge”, a farewell to the world, and a testa­ ment of sorts. Another essential moment came when Schlondorff decided (for the second time) to try to obtain permission for filming the book. A t the end of the 1970s, urged by one of the Paramount producers, Schlondorff thought about transferring Frisch’s prose onto the screen. The whole venture failed due to a motif present in the book, which Frisch too regarded as an obstacle. He regarded incest as taboo and ex­ plained to representatives of Paramount that in no case should it be shown on screen.9 Several years later the idea of basing a film on Fr­ isch’s book returned quite unexpectedly or, to refer to a motif emerging in Faber’s story, purely by chance. Several years ago, when I moved to New York, I had doubts about everything, especially my career, and toyed with the idea that after thirty years of working in the film industry it was high time to learn something serious, to study architecture or medicine. For many reasons things were not turning out right. Suddenly, I recalled the title Homo Faber. (...) I had not read the book from the time offer made by Paramount, but (...) suddenly Homo Faber appeared to be of utmost urgency: this film was the solution to my crisis. I am well aware of the fact that this is a case of abusing literature for the purpose of self-therapy. Asked whether the publication of Homo Faber was an illumination of sorts Schlondorff confirmed: Yes. It took place while I was walking down a New York Street. I returned to my apartment, wrote a letter to Max Frisch, and politely enquired whether the copyright is al­ ready available. He answered: "For long no one wanted this bride, now there are two suitors and I’m afraid that she is already spoken for". Half a year later he informed me that the copyright would be available already at the end of 1987 if I were still interested. Soon, I met him for the first time in Zurich. From the very start our contacts were cordial. We sat at a table and I asked him the same ques­ tion, which you ask me: how did the book come about?10 We know the answer. 404 Schlondorff s film follows all the most important points of the Frisch novel. There are, however, two noteworthy differences, the first involving the con­ struction of the dramatis personae. Faber, the lead pro­ tagonist in the book, writes down his account while critically ill and waiting for surgery that, everything seems to indicate, will fail. Frisch proposed that the director should resign from a “somatisation” of this character: This man should not be sick. A person with such experiences should be well. The second difference is connected with the plot. The film lacks a whole chap­ ter - The Second Stage, describing Faber’s story from his departure from Athens to the death of his daugh­ ter, the return to an Athenian hospital and the period of anticipating surgery. What is Schlondorff s Homo Faber about? This is a film about love, or rather loves: Faber’s first mourn­ ful love for Hannah, unsuccessful and ending with the lovers parting. Then there is the second love, Sabeth’s feeling for him, fatal love with the entire horror inher­ ent in that adjective from whose vernacular version the connection with the Latin fatum has vanished. The third love - that of a mother for her daughter, remains in the background. What else? It is about a meeting, or rather meetings. About strange, inexplica­ ble meetings evading all logic, which suddenly, from a certain moment, start to create a pattern of a cohesive chain of dependencies. What else? About roaming, or rather wandering that assumes the form of prosaic tours and meandering together, with all metaphoricalsymbolic references. Voyager is thus first and foremost an intriguing tale in which we recognise themes and motifs present in European culture “since time immemorial”. Schlondorff distinctly accentuated the fact that the cinema continues the ancient tradition of supplying tales, al­ though by using new measures: The force of the Ameri­ can cinema lies in the fact that it tells about people and events. If one were to take a close look at the career of, for instance, Billy Wilder, whom I know well, then one will always notice the stress on the interesting tale and the way in which it is recounted. The cinema is thus a continua­ tion of the traditions of the itinerant storytellers of yore. I mentioned the significance of the plot and the story, but the stories are told over and over again.11 “The same old stories ...”. What sort of story, “ever the same”, is told by Homo Faber? To put it as suc­ cinctly as possible: this film is a recreation of the story of Oedipus, although not literal or primitive. It repeats the story of Oedipus but with certain attempts at re­ touching it, inserting omissions, and transposing the ancient plot. Most importantly: by placing Oedipus in contemporary sets the film introduces the fears and problems of its period while preserving the essence of the original tale. It has retained those elements that allow us to recognise in Faber the protagonist of So­ �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY phocles’ tragedy. This suggestion will be the prime object of interpretation and analytical “p roo f, by no means a facile task since, as certain authors stress, the world of the ancient Greeks, Greek tragedy, and its protagonists comprise a reality that we regard as al­ most totally alien. In a characteristic of the features of the prime types of Greek heroes (Homeric, tragic, erotic, contempla­ tive), Wystan Hugh Auden discussed the tragic hero by recalling Oedipus and in a rather symptomatic fashion commented on the possibie existence of a pro­ tagonist personified by him in modern dramaturgy: We are so habituated to the belief that a man’s actions are a mixed product of his own free choices for which he is responsible and circumstances for which he is not that we cannot understand a world in which a situation by itself makes a man guilty. Take the story of Oedipus, for in­ stance. Here a man who hears a prophecy that he is to kill a father and marry his mother, tries to prevent it com­ ing true, but in vain. How would a modern playwright treat this? He would reason that the only way for Oedipus to make certain of escaping what is foretold is for him to never kill anybody and never to marry anybody. He would therefore begin by showing Oedipus leaving Thebes and making these two resolutions. He would then proceed to involve him in two situations, firstly, one in which he is done a mortal injury by a man, secondly one in which he falls passionately in love with a woman who returns his love, situations, that is, of temptation, in which he is torn between doing what he wants and breaking his resolve. He yields to both temptations, he kills the man and marries the woman, excusing himself as he does so with a lie of self-deception, that is, instead of saying to him­ self, “There is a possibility, however slight that they are my father and mother; therefore I must not risk it” he says, “It is quite impossible that they should be my father and mother, therefore I may break my resolve”. Unfortunately, of course, the slight possibility turns out to be the actual fact. In Sophocles nothing like this happens. Oedipus meets an old man on the road, they have a trivial quarrel, and he kills the old man. He comes to Thebes, solves the riddle of the Sphinx, and makes a political match. About these two deeds he feels no guilt nor is he expected to feel guilty. It is only when in fact they turn out to be his father and his mother that he becomes guilty. At no time has been con­ scious of being tempted to do what he knows he should not do, so that at no time is it possible to say, “That was where he made his fatal mistake”.12 Keeping in mind the doubts expressed by Auden let us recall at the onset the main points of the film story of Walter Faber. Found (by chance) by a stewardess at the Caracaras airport Faber boards a plane whose start was delayed because of him. On board, he (by chance) makes the acquaintance of Herbert Hencke. As a re­ 405 sult of a (chance) breakdown the plane is forced to land in a Mexican desert where Faber (by chance) finds out that his co-passenger is the brother of his old best friend, Joachim, who married Hannah, Faber’s former fiancée. He goes back to New York and from here travels to Paris. His ship is to sail in a week, but Faber (by chance) buys a ticket for a ship departing a few days earlier; on board, he meets (by chance) a young woman and proposes to her, but they both can recognise a joke. In Paris Faber suddenly and with­ out a definite reason (by chance) goes to the Louvre where he once again meets Sabeth. Next, as a result of his unplanned decision (made by chance) they travel in a rented car to the south of Europe. In one of the hotels on the way they spend the night together. In a (chance) conversation with Sabeth, Faber finds out that her mother’s name was Landsberg, the same as that of a woman who was once pregnant with him and who was supposed to become his wife. Due to a (chance) fall along the rocky coastline Sabeth dies a few days later. Quite a lot of coincidences. But is this enough to treat the story, here summed up in a rather textbook fashion, as a contemporary variant of the Greek myth and its transposition into the So­ phocles tragedy? True, it contains a long list of acci­ dents playing the same important role as in the story of Oedipus. But the film does not have an oracle, whose words incessantly affect the protagonist, there is no Sphinx, Faber does not marry his mother nor does he kill his father, etc. - in other words, there are no mo­ tifs of essential meaning for the classical tragedy. Does the motif of an incestuous relationship involving a fa­ ther and a daughter entitle us to recognise Faber as an embodiment of Oedipus? Even if we were to treat incest as an important, not only structurally, element of the Greek tale it is still an insufficient argument to suggest upon its basis that the two characters are suit­ able for the parts. Nevertheless, it seems that contentions in favour of such an interpretation are strong. Before we present them we have to resolve a question of basic impor­ tance for our claims: who is Oedipus and what in his myth and the tragedy is "really” important? The answer to this ostensibly simple question is not that easy since contemporary exegetes have exceptionally acknowledged the tragic protagonist. The celebrated conflict of interpretations has, in the case of Oedipus, found an excellent illustration and confirmation. Let us recall in an abbreviated form several “canonical in­ terpretations” connected with his name.13 Freud extracted a single element from the entire story and turned Oedipus’ relation with his mother into the Oedipus complex. By doing so, he deprived Oedipus of tragic traits and enclosed his symbolic di­ mension and multiplicity of meanings within an un­ complicated biological aspect of unconscious desires. �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY Oedipus was forcefully taken from the classical stage to a clinic and laid down on a psychoanalyst’s couch. Such an interpretative cure did him little good. Let us keep in mind that it was not Greek tragedy that was built upon the basis of the Oedipus complex, but it was that latter that was created upon the foundation of Greek tragedy.14 For Lévi-Strauss, in turn, the Oedipus myth (just as any other myth) is predominantly a game of dif­ ferences within its structure, a logical tool of sorts, revealing irreconcilable contradictions. According to this interpretation Oedipus together with his story and drama becomes transformed into a myth. The protagonist is reduced to playing the part of a "con­ stitutive individual”. Nonetheless, symbolic meanings proposed by the Oedipus myth cannot be enclosed into such a purely logical perspective. The symbol precedes and transcends the logos. Just as important is the fact that a reconstruction of the myth is not tantamount to an extraction of its meaning, which Lévi-Strauss described as a cognitive function: What is here called a meaning-function is not at all what the myth means, its philosophical or existential content or intuition, but the ar­ rangement, the disposition of themes, in short, the structure of the myth 15. So m u c h: the structure of a myth, and so l i t t l e: the structure of a myth. Vladimir Propp represented a slightly similar ap­ proach in an extremely interesting text on the con­ nections between the Oedipus motif and folklore. This is a clear example of the historical orientation of the “late” Propp, seeking in the plots of tales, legends, and epic works a reflection of concrete life situations and historical matter. But he too, just like Lévi-Strauss, re­ garded “Oedipus” to be a formal unit, one of the "mo­ tifs” of folklore plots, a structural counter.16 Yet another treatment of Oedipus is epitomized by René Girard. It must be said at the very onset that Lévi-Strauss and Propp were interested predominantly in the formal-logical aspect of the Greek tale, while Girard tried to answer the fundamental question: what are the Oedipus myth and legend about? In evoca­ tive prose, mixing persuasion with open conceit and gnostic certitude, he argued that only the scapegoat mechanism is capable of explaining the basic meaning of the story of Oedipus. This mechanism is just as ef­ fective when we inquire into origin and structure.17 A community in the throes of a conflict or violence or burdened with misery turns, in Girard’s opinion, to­ wards a selected innocent victim who becomes the focus of all amassed negative emotions. Collective violence that causes the suffering or death of that victim restores desired order and recreates the community. The “cause” and “reason” of the misfortune are thus expedited to the outside, beyond the limits of the community. We have found ourselves within the range of the basic categories of the Girard anthropology: the sac­ 406 rificial crisis, group murder, mimetic desire, and the scapegoat mechanism. This undoubtedly original conception, announced by Girard in: La Violence et le Sacré and then developed in several of his other books, unfortunately features a jarring one-sided ap­ proach. Almost everything that Girard deals with is elucidated by reference to the same interpretation scheme. By way of example, Oedipus is inserted into an “all-explanatory” hypothesis and, apparently, is supposed to confirm solely the veracity of the previ­ ously accepted premises. Girard’s extravagant reading of familiar texts is annoying, and the same can be said about the apodictic manner in which he formulated his conclusions and the totalism of his conception, ap­ parently excluding the possibility of all polemics. Eth­ nologists are shocked by my blasphemies, Girard declared bombastically, extremely pleased with himself.18 Not only shocked: sometimes their approach is extremely critical. The four above listed interpretations of the story of Oedipus were supposed to constitute a ”negative” backdrop for further proposed reflections. We found them unacceptable for several reasons. The first sug­ gests a “bipolarisation” of the classical protagonist. The next two perform his “formalisation”, and the last reduces his complexity, forcing him to match an a apriori accepted scheme. This is why I suggest relegating them to the margin and turning towards philosophical and hermeneutic interpretations of the story of Oedi­ pus. It is here that we shall seek intuitions casting light on the adventures of Walter Faber. The feature that characterises Faber probably the best is his profession. He is an engineer, a designer, and a constructor of dams. His is a concrete mind, trusting exclusively the senses without succumbing to the illusions of the ”divine arts of the imagination”. When Hencke compared the landscape around the crushed car to a land of dinosaurs he heard a cold re­ ply claiming that this was a case of erosion and warn­ ing against being carried away by imagination. Faber is also amazed by the metaphorical expressions in the statements made by Sabeth. He does not suspect even for a moment that he too, despite his concreteness, is a metaphor. This is a man who places his whole trust in technology and its accomplishments. During one of the discussions conducted on the ship, upset by the remarks made by other passengers about art, origin and eternity, he joins in to add ironically that it is not art and religion that keep the ship afloat but Ameri­ can technology. Faber is a mathematical being and his consciousness is governed by the logic of probability. The film outlines much more moderately than the novel a likeness of Faber as a technical mind subjected solely to mathematical calculations and the laws of sta­ tistics. Frisch’s Faber is on the borderline of exaggera­ tion. One of the engineer’s characteristic arguments �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY admits that he does not believe in the verdict of fate or in destiny since as a technician he is accustomed to taking into consideration the formulae of probability. Without the forced landing in Tamaulipas on 2 April everything would have followed a different course: he would have never met young Hencke, perhaps never heard about Hannah, and up this day never realised that he is her father. It is even quite possible that Sabeth would be still alive. Admittedly, this was more than sheer coincidence - it was a whole chain of co­ incidences. In order to recognise improbability as an existing fact there is no need for mysticism, and math­ ematics suffices. To put it mathematically: probability and improbabiity do not differ as regards their essence but frequency of occurrence, and the occurrence of a phe­ nomenon that is more frequent is much more credible. When, however, something improbable takes place it is by no means a supernatural effect, a miracle or something of the sort, as laymen are fond of claiming. Whenever one speaks about probability, it always con­ tains improbability as the extreme case of possibility, and if that improbability does take place, then there are simply no foundations for astonishment, outrage or mystification.19 Quite possibly, this exaggeration on the part of Fr­ isch is justified. After all, Faber is not only a surname attached to a concrete person; the word also charac­ terises a certain ideal type, a model figure: homo (this time without a capital H) Faber. In the case of a model we always deal with a certain overstatement, some­ times close to a caricature. Walter Faber interfering in Nature by resorting to ideas typical for an engineer is its perfect model-like embodiment. Daniel Bell’s ear­ lier cited work contains an explanation of the term: homo faber: Man as homo faber sought to make things, and in making things he dreamt of remaking nature. To be dependent on nature was to bend to its caprices and acknowledge its tyrannies and diminishing returns. To re­ work nature, to make fabricated things, was to enhance man’s powers. The industrial revolution was, at bottom, an effort to substitute a technical order for the natural or­ der, an engineering conception of function and rationality for the haphazard ecological distributions of resources and climates.20 In order to better understand the meaning of Fab­ er’s passion and that of homo faber intent on emulat­ ing Nature in its act of creation and on subjecting it to “technical tooling” it is necessary to situate it in a perspective different from the usually applied one. It will no longer be a mere chapter in the history of technical achievements but a fact from the history of man understood as homo religious. This is not a mis­ take. Homo faber, after all, continues, albeit not quite in a straight line, the work of alchemy. The alchemist cooperated in the perfection of matter, accelerated its natural “work”. The very idea of alchemical transmu­ tation embarks upon archaic beliefs about the possi­ bility of altering Nature by work. Ancient metallur­ gists and mediaeval alchemists envisaged Nature as an emanation of the sacrum, but the contemporary homo faber acts in a space devoid of signs of hierophany. He also does not conceive “work” involving Nature as tantamount to perfecting it. Despite this difference he unconsciously realises the unfulfilled aspirations of alchemy: the wish to render Nature perfect and to rule over Time. Mirceae Eliade declared that it is neces­ sary to seek in dogma characteristic for the nineteenth century (claiming that man’s true mission is changing and transforming Nature, that he can produce better and quicker than Nature, and that he is predestined to be its master) that one should seek the authentic continuation of dreams cherished by alchemists. The soteriological myth of protecting and, ultimately, sal­ vaging Nature has survived camouflaged in the bom­ bastic programme of industrial societies, which have chosen the task of a total “transmutation” of Nature and its transformation into “energy”. From the viewpoint of the history of culture one could say that in their desire to replace Time alchemists anticipated the most significant elements of the ideol­ ogy of the modern world. Chemistry gathered only the crumbs of the alchemical heritage, whose largest part remains elsewhere, in the literary ideologies of Balzac and Victor Hugo, the naturalists, the systems of the capitalistic, liberal or Marxist political economy, ma­ terialistic or positivistic theologies of infinite progress, and, finally, wherever faith in the unlimited potential of “homo faber” flares up and the eschatological value of labour, technology, and the scientific exploitation of Nature is seen. Having deliberated over this, we dis­ cover that this fervent enthusiasm is based on a single certainty: by subjugating Nature with the assistance of physico-chemical sciences man feels ready to compete with it, but this time without losing Time. From now on, work and science will perform the deed of Time. With the help rendered by that which he regards as most important within himself, modern man under­ takes the function of temporary existence, in other words, he replaces time.21 Follow this trace. The Latin word: faber means ar­ tisan, carpenter, blacksmith. Affiliated words - fabre, fabrica, fabricatio, fabricator, fabricor - sustain the idea of creating, the creative activity contained in faber (e.g. fabricor - to create, to give life). More: indicat­ ing the artificiality of that, which has been produced they contrast this type of creation and natural ”creation”, thus bringing them closer to the idea of creatio ex nihilo. The very word faber already resounds with a prediction of divine creation and power. The film contains a scene whose meaning is wholly emblematic - Faber showing his engineering projects 407 �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY to representatives of Third World countries. The large screen above him depicts a battle waged by the cha­ otic element of water and man’s ability to tame the elements. The last scene of this instructive film shows an already erected dam and water captured within the walls of the receptacle. Applause. Overwhelming victory. Faber - the divine creator. Faber - the demi­ urge. Recall, while continuing for a while the etymologi­ cal motif, that the meaning of the Greek demiurgos is close to the Latin faber. Demiurgos is an artisan, a potter, and according to the Gnostics - a creator of the material world. In Greek mentality demiurgos was closely connected with the idea of knowledge - ex­ traordinary, mysterious, and forbidden. In a fascinating text about the symbolic of the Oed­ ipus myth (to which we shall return) Sergei Averint­ sev, discussing the motifs of incest and its connections with the symbolic of power and knowledge, recorded a close affiliation in Greek tradition of the sages and the Magi (and thus those who possessed secret knowl­ edge) and craftsmen. Classical consciousness treated the crafts as a magical art. The master was thus a humble but fully-fledged comrade of the magus. Both had penetrated extraordinary secrets inaccessible to laymen, both are capable of subjugating demon forces (the pseudo-Homeric potters’ song describes the fan­ tastic demons battled by Greek potters; other crafts­ men shared the same plight). Artemidor referred both to the crafts and magic. An interesting parallel can be even conducted for the modern European epoch, which, after all, deprived the handicrafts of a magic nimbus: suffice to recall the meaning of the word “ma­ son” to understand just how strongly the custom of linking crafts with occultistic initiation.22 The text by Averintsev makes it possible to notice that the etymological sources of technology, a domain closest to Faber, possess magical-sacral roots. Thus Faber - let us gather the heretofore noted motifs - is a person who discovered the mysteries governing N a­ ture, who is “above”, who knows, and cultivates his ”magical knowledge” reserved for the few with the dedication of a missionary in lands suffering from "ig­ norance” ; finally, he has assumed a position reserved for the gods. Note, at the same time, how strongly this idea of knowledge is combined within the character of Faber-faber with the idea of power comprehended not in political categories but quasi-divine ones; this power over time reveals itself in unhampered design­ ing and forecasting the future. Faber brings alive the image of Prometheus-the re­ deemer together with the whole heroic-tragic charac­ teristic contained in that classical symbol. Prometheus, as we recall, was the master of numerous skills and arts (i.a. blacksmithery!) but also, and this is recalled more rarely, a divine potter, as follows from certain ancient 408 interpretations. Prometheus becomes a scultpor of people. This means that man’s configuration of refer­ ence is no longer divine order, which could be violated and bring about his defeat. Man is now self-dependent and certain of his knowledge and potential.23 Schlondorff s film, to put it explicitly, is not solely and above all a critique of contemporary civilisation and its rationalistic-technological appendages, the spirit of calculation and Promethean optimism. Such an interpretation would reduce the film at least to the level of on-the-spot publicistics, albeit acute and de­ void of illusions. This is not enough. The Faber char­ acter contains many more meanings. The engineer’s deifying technical intellect contains the discernible feature of a tragic hero. This is classical hybris. In the afore-mentioned characteristic of Oedipus, Auden wrote outright: The original sin of the Greek tragic hero is hybris, believing that one is godlike.24 Now the connec­ tion between Faber and Oedipus has become some­ what clearer. Let us, therefore, follow further this trail of barely marked suitability. The crime committed by Sophocles’ Oedipus in­ volved two events: the murder of his father and the incestuous relationship with his mother. Despite the fact that these are two different deeds the crime re­ mains essentially the same. From the point of view of Oedipus the murder of his father is “only” an initial step necessary for marrying his mother. Incest "really” brands the perpetrator. Interestingly, classical authors also shared this attitude: already the tragedy by So­ phocles features suitable premises. In the famous IV station the chorus speaks only of: fatal wedlock, thou didst give me birth pursued by revenge (v. 1217), with­ out any mention of patricide. In The Odyssey Homer too differentiates the premise from the main event: He married after having killed his father. In paradoxographic literature, a genre from the domain of popular culture dealing with unusual events, there is simply no allusion to patricide. Here, Oedipus is unambiguously and, it could be said, necessarily linked with incest. The crime committed by him was, therefore, marrying his mother, additionally burdened with murdering his father.25 While analysing the motif of incest within the con­ text of classical culture Averintsev noticed not only a biological phenomenon but also primarily a symbolic dimension. In an extremely precise manner and by resorting to oneirocritique he revealed the symbolic relation between incest and winning and wielding power. The incestuous dream (son and mother) in the symbolic system of Graeco-Roman antiquity was an important prophecy for the ruler and politician. De­ pending on the manner of seizing power - legally or by means of usurpation - it was, respectively, a for­ tunate or ominous sign. The motif of incest was also connected, as has been mentioned, with the symbolic �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY of knowledge. Schlondorff s film animates this sym­ bolical tangle. There is no doubt that the incestuous (totally unconscious) relationship between Faber and his daughter cannot be treated literally and purely biologically. Schlondorff: We agreed that incest could be some sort of a metaphor26. Paradoxically, this uncer­ tainty on the part of Frisch and Schlondorff (could be) as regards the meaning of the incestuous relationship presented in the film is an advantage from our point of view. It demonstrates that in this case we are within a symbolic space: unclear, non-discursive, allusive, with a barely suggested significance. What sort of a meta­ phor or symbol is cinematic incest? A t the onset, let us once again resort to the subtle arguments expounded by Averintsev. In antiquity incest was symbolically associated with knowledge, albeit of a special variety - unusual, mysterious, prohibited. Incest was forbidden and ter­ rifying, but divine mysteries too were reserved and inspired horror. Such was the nature of the symbolic tie between incest and knowledge.27 The recorded ex­ perience also casts a light on the close connection be­ tween incest and knowledge, indicating the affiliation of the sphere of cognition and the domain of Eros. The Biblical use of the verb “to know”, denoting penetra­ tion of the mystery of the female body, is universally recognised (“And Adam knew Eve his wife; and she conceived, ...”). Such an application was adopted also in the Greek. By way of example, in the writings of Menander a girl confesses that her seducer “got to know her”, while Plutarch consistently granted the verb in question a purely erotic connotation. Similar instances are encountered in the case of Heraclides of Pont, Callimachus and many other authors. If the Greek language discloses in erotic declarations that “knowledge” signifies the “penetration” of a mystery, then this aspect is without question also a priori em­ bedded in Oedipian incest and means the penetration of the most concealed life secret.28 We mentioned previously that Faber is the one who knows, who possesses knowledge. He, who possesses knowledge does not have to seek it. Nor does he ex­ pect that some sort of knowledge could enlighten him. What kind of knowledge, therefore, can be achieved by a person who already knows? A true puzzle. Let us return for a while to Oedipus. Karl J aspers described Oedipus as a man who wants to know29, in other words, one that does not know. But Oedipus already has at his disposal considerable knowledge. He is sovereign, discerning, solves the puzzle, and defeats the Sphinx30. He has demonstrated certain knowledge and learned something. He knows many essential things, but still wishes to know. There exists a distinct similarity between the knowledge belonging to Faber and that possessed by Oedipus. This is the type of knowledge based on exag­ 409 gerated trust in the power of the intellect, knowledge that is connected with a conviction about the poten­ tial of an exclusively rational study of the mysteries of life. Importantly: this is knowledge-power. Such ho­ monymy expresses the essence of the issue at stake. There is a single difference - in the case of Oedipus such knowledge is connected with power, rule, and political authority, with becoming blinded by power. In the case of Faber, however, this is knowledge of the technical mind, completely convinced about the lim­ itless potential of interfering with Nature, controlling and governing it. Note that in both cases this knowl­ edge refers to the outer world and carries the idea of manipulating and subjugating reality. It is the sort of knowledge that is suffused with a utilitarian-pragmatic aspect. Time to return to our puzzle. Now it is easier to solve it. Despite the fact that he knows, Faber can still find something out because his incestuous relationship with his daughter possesses knowledge entirely differ­ ent from the one that so far has been at his disposal. Erotic “penetration” is tantamount to self-penetra­ tion, the penetration of one’s interior and fate. This is the sort of knowledge whose light brutally brings forth the essence of knowledge already possessed. It reveals the illusions and hybris of the other. It shows insignifi­ cance or, at any rate, secondariness vis a vis the first. The light of s e l f-k n o w l e d g e illuminates k n o w l e d g e-p o w e r and not vice versa. There where there is crime (even unintentional) there must exist also punishment. A t the same time, this concept of punishment does not have a penalis­ ing nature, even more so considering that in the play by Sophocles the protagonist metes out punishment himself. Here, the logic of punishment is ruled by the principle of symmetry or, one is inclined to say using the famous description coined by Blake, fearful symme­ try. Having learned the truth about himself Oedipus: ...The pin of gold, broad-beaten like a flame, He tore from off her breast, and, left and right, Down on the shuddering orbits of his sight Dashed it: “Out! Out! Ye never more shall see Me nor the anguish nor the sins of me. Ye looked on lives whose like earth never bore, Ye knew not those my spirit thirsted for: Therefore be dark for ever.31 The eyes that rested on externalities, the illusions of things, and were unable to perceive the truth of the essential and concealed are gauged out. Symbolically, Oedipus assumes the role of Tiresias and starts to no­ tice that, which the blind seer has known for long. He becomes a “blind seer”.32 Now, for the last time, here is the incomparable commentary by Averintsev, who wrote that both the tragic irony in the conversation between the blind, but seeing Oedipus and the blind seer Tiresias, as well as the closing lament of the cho- �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY rus about the governance of sight compel us to place the act of self-blinding committed by the protagonist within a context of an opposition between the essence and the visual. Oedipus plucked out his eyes, which betrayed him, while blinded by the invisible and be­ guiled by the obvious. His knowledge turns against him and his sight turns towards his innermost self. Appar­ ently, wisdom-force and wisdom-power are crime and blindness, the dimmest possible darkness of ignorance. Now, immersed in the darkness of physical blindness Oedipus seeks different wisdom - self-cognition; he must see clearly that, which remains inaccessible to his eyes.33 In Homo Faber the motif of the eyes plays an im­ portant part almost from the very beginning. Excusing himself Faber tells the stewardess that he was unable to catch the plane on time because he suddenly felt ill because of [his] eyesight. During the evening car ride, somewhere in France, he complains about his eyes, to which Sabeth replies that she will be his eyes. The tragic irony of those words becomes apparent much later. Finally, a scene, one of the earliest in the plot (and maintained in sepia) and, at the same time, chronologically the last (repeated in colour at the end of the film), in which the motif of the eyes becomes cleansed of all physiological-medical associations. Up to that moment, eyes could still dominate the recep­ tion of the film. Now, we see Faber in sunglasses, wait­ ing, already after the death of Sabeth, in an airport hall in Athens and confessing that he was incapable of committing suicide. More, he was unable to look because he could not see. In any case, there was noth­ ing to look at since she was no longer. The dark sunglasses accentuate Faber’s blindness - one could add: symbolically, if that word could be freed of the universal meaning that it assumes within this context. Punishment-blindness is not meted out literally. Nonetheless, Faber’s blindness is just as real: he admitted that he could not look because he could no longer see. The eyes that up to then looked and did not see, now, just as in the story of Oedipus, are no longer capable of seeing but begin to perceive, albeit at an entirely different level. Sight is supplanted by its inner counterpart, contemplating in humility the in­ comprehensible verdicts of fate. This is Faber’s “jour­ ney to the end of the night”. Oedipus the King by Sophocles was known as a trag­ edy of fate. In Homo Faber this motif appears at the very onset and in different versions, while in the finale it reveals itself with full force. In the afore-mentioned "first-last” sequence we see Faber sitting in the Athens airport hall. Off screen, he asks why did all the events have to befall him? But this commentary is heard once the veils of ignorance have already dropped, at a moment ”when everything became obvious”, when all is post factum, or rather: post mortem. Earlier in the 410 chronological order of events in the film, while sitting in an airplane, Faber turns to a stewardess admitting that he fears becoming embroiled in some sort of a chain of developments.. And in a conversation with Sabeth he asks her casually: Do you believe in chance? In Faber’s mathematical mind there appears an un­ clear premonition of future events. But it rapidly be­ comes neutralised by including them into the logic of probability, which leaves no room for doubt. Faber is incapable of deciphering signs - forecasts of looming misfortune (Joachim, who hanged himself and whom he discovered together with Hencke, a bas­ relief with a likeness of a slumbering nymph -Faber remarks that she seems to be asleep, thus anticipat­ ing Sabetha’s accident). He is incapable of extracting meanings whose reference to him is the profoundest. During the first meeting with Faber on a ship Sabeth shows him a book, which she took on the journey. It is Camus’ The Stranger with its refrain of a recur­ ring question about the guilt of the main protagonist. Faber, however, shows no interest. This small detail makes it possible to accentuate once again the similar­ ity between Faber and Oedipus. The latter is frequent­ ly called a traveller, a foreigner, and a stranger. From the moment when we get to know him, Faber too is on the road. He does not have a home and constantly moves from place to place, living in hotel rooms. He is never at home. Contrary to Odysseus he has nowhere to return to. Faber - the homeless, Faber - the eternal wanderer. The original title of the film: Voyager, un­ derlines and showcases this state of Faber’s permanent suspension and roaming. Faber, as we asserted, sees nothing. N ot only does he not know what he is doing but he also does not know what he is saying. During a discussion on reli­ gion and art he presents an apotheosis of American technology, declaring with deep conviction that he is ignorant about the appearance of the souls of the condemned. Optimism worthy of a protagonist from Sophocles’ tragedy. Faber also does not notice anything peculiar in the sentences uttered by Sabeth during one of their journeys across Greece, when she says that they have so much to see and that it would be a crime not to go to Delphi. Although this statement was made in a rather innocent travelling-tourist context it is difficult to resist the impression that the second sentence is not only a serious information-sign addressed to Faber but also defines the most profound albeit not named out­ right motif (in the musical understating of the term) recurring throughout the whole story and touching its very core. It would be a crime not to go to Delphi - at the very beginning of his wanderings Oedipus paid a visit to the oracle at Delphi: ... So privily without their leave I went To Delphi, and Apollo sent me back �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY Baulked of the knowledge that I came to seek. But other grievous things he prophesied, Woes, lamentations, mourning, portents dire.34 Faber had an opportunity to see Delphi at the end of his journeys. He was in a hurry, however, because he wanted to learn the truth as quickly as possible in the belief that it he would discover it in Athens during his meeting with Hannah. Meanwhile, the truth is within his reach. What sort of truth is it? Plato’s Charmides says outright: (...) when a worshipper enters, the first word which he hears is “Be temperate!” This, however, like a prophet he expresses in a sort of riddle, for “Know thyself!” and “Be temperate!” are the same35. The oracle says: know thyself - the famous: gnothi seauton. For Faber "Delphi” is only a locality in his Baedeker tourist guide; it could, however, become a cryptonym, an il­ lusive directive of special knowledge. Just as Oedipus, Faber is a bad hermeneutician. There exists yet another, equally important, aspect. Remember, after all, that in the Greek world destiny is an actual force. Familiar with the contents of the Del­ phic oracle Oedipus does everything so that it would not come true. To the scene of tragic recognition he knows nothing about the inappropriate nature of his deeds. Like Faber, guided by some sort of mysterious force (fate? destiny? how should we call it?) he does things that he does not want to do. He aims straight at misfortune, all the time unaware of the meaning of his conduct. Recall Auden’s description of the specific situation in which Oedipus-the tragic hero found himself: At no time has he been conscious of being tempted to do what he knows he should not do, so that at no time is it possible to say, “That was where he made his fatal mistake”. A t this stage, we could, without misappropriating the char­ acteristic proposed by Auden, describe Faber as the embodiment of a classic tragic hero. After all, Faber is not for a single moment conscious of being tempted to do what he knows he should not do. Schlondorff: Why should a man not fall in love woth a 25 year-old woman or even marry her. I believe that in the biography of Max Frisch this ocurred not once36. Im­ portantly: Faber did not intend to flirt with Sabeth! In the film this is obvious. There is, therefore, not a trace of temptation. In the Frisch version Faber ponders on his decisions while trying to capture the moment in which he committed the fatal error.37 Are we not mix­ ing conceits by referring specific meanings typical for ancient Greek culture and connected with the idea of destiny to contemporary literary and film reality; is this not a process of projecting Greek notions onto our mental reality? Tadeusz Czapliński, an outstanding expert on antiquity, responded partly to those doubts in his insightful and passionate article on the “tragedy of 411 destination”. In it, he followed not only the religious and literary sources of Oedipus Rex but also discussed modern realisations of the prime theme of Sophocles’ great work. Upon the example of plays by Shakespeare (Macbeth) and Ibsen (Ghosts) Zieliński recorded the changes to which Greek destiny was subjected in mod­ ern drama and disclosed its interiorisation. In modern mentality, in contrast to Greek tragedy, destiny ceased being external, a transcendent force acting next to and above the protagonists, and became a psychologi­ cal moment: a prediction-suggestion, which the pro­ tagonist believes (Shakespeare) or immanent destiny, part of history, the past, the protagonist’s biography (Ibsen). The more interesting, therefore, is the conclusion drawn by the brilliant philosopher reflecting on the manner in which the Greek idea of destiny exists in our culture: After all, even now the fate of Oedipus caus­ es all the sensitive strings of our soul to tremble; naturally, this takes place not because we believe in the existence of transcendent destiny, which occurs in the Sophocles trag­ edy as the great opponent of the protagonist. No, we regard them only as a symbol —in itself it not real, in contrast to the terrible, unspeakable “something”, which it symbolizes. It is exactly this terrifying “something”, due to its unexstinguished and directly experienced realism that compels us to treat symbolised transcendent destiny as reality. I have in mind, obviously, the contemporary public and not the one from the times of Sophocles or the latter.38 It is easy to recognize this terrible, unspeakable “something“ in the sentence passed by fate, which Fab­ er complained about and was unable to comprehend. He added that he was not in love; on the contrary, before the two protagonists began talking Sabeth was even more of a stranger than any other girl, and the fact that he and his daughter struck up a conversation was an entirely improbable coincidence. They could have just as well walked past each other. Why speak about a twist of fate if everything might have followed an entirely different course.39 Really? That terrible, unspeakable “something” appeared in the lives of Faber and Sabeth in a mild version and without any forecasts of unpleasant consequences. Just like in the unusual, ironically light and philosophically “heavy” poem by Wisława Szymborska: Because they didn’t know each other earlier, they sup­ pose that nothing was happening between them (...) They’d be greatly astonished to learn that for a long time chance had been playing with them. Not yet wholly ready to transform into fate for them it approached them, then backed off, stood in their way �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY and, suppressing a giggle, jumped to the side. There were signs, signals: but what of it if they were illegible (...).40 Faber and Sabeth. In a short while chance playing with them will transform into fate. First by bringing them together in a hotel room, as in another poem by Szym­ borska, which just like its predecessor penetrates Chance turns a kaleidoscope in her hands. Billions of collared glass particles flash. Suddenly Hansel’s piece of glass crashes with Gretel’s. Imagine, in the same hotel. (...).41 the mystery of chance to find fulfilment some time later in Sabeth’s death. Could it be that chance is just another name for destiny? Faber endeavoured to discover the meaning of the whole story, sought the reasons for his crime, and re­ constructed the chain of causes and dependencies that resulted in the "fatal” ending. If the stewardess had not looked for him, if he had not spoken to Hencke, if he had not boarded the ship earlier, if he had not travelled together with Sabeth ... If, if, if. Tragedy is inscribed into the conditional tense. Why did all this have to happen to me, asks Faber. Why did he have to be the “chosen one”? And is he really guilty? There are no good, i.e. unambiguous answers to these questions. Indicating hybris as the sole source of Faber’s crime is not the solution but reduces the complexity of the whole story to a single dimension. Such would have been the answer of a moralist. But just as real as Faber’s cognitive pride was that terrible, unspeakable "something” regardless how we would be inclined to define this ambiguous "Delphic” expres­ sion: as chance, destiny or the very fact of having been born. Faber’s crime is not ethical (a description intro­ duced by Czapliński), because no ethical ban had been violated consciously. This is a t r a g i c crime, in whose case all moral and legal categories lose their sense. Guilt of this sort does not match any of the paragraphs of the penal code and a court verdict is not applica­ ble. This is the sort of crime and its references to con­ temporaneity that were described extremely aptly by Gardener. The celebrated tragic theory of guilt, which int he case of Aristotle did not as yet play any role, does nto exolain even contemporary tragedy. Tragedy does not take place in those cases where just penance corresponds to the crime and where the moral ac­ count of the guilt is complete. Full subjectivisation of crime and fate is also absent in contemporary tragedy. A characteristic feature of the essence of tragedy is rather an excess of tragic consequence. Despite the whole subjectivity of the crime, even modern tragedy includes the moment of that ancient supremacy of 412 fate, revealed in the disproportion of crime and fate as equal for all.42 Faber, just like Oedipus, is both guilty and not guilty. There where we would like to see an all­ examining and resolving alternative we come across an incomprehensible conjunction of contradictions violating the rigours of logic. We face the mystery of individual fate. Importantly: both in the Schlondorff film and in Oedipus Rex there is no solace. Nor is there any es­ cape from the existing situation. For the protagonist such liberation may be achieved only in and through tragedy. The price of such freedom is tragic clairvoy­ ance, a poignant variant of self-knowledge. Contra­ dictions are not eliminated. We leave both tragic protagonists: Faber and his wife-to-be Hannah watching fragments of a movie made by Faber during a joint voyage with Sabeth - a laughing, happy and, more significant - living Sabeth. Schlondorff: Frisch recalled the experience of watching a film shot with an 8 mm camera, which a friend of his showed every Sunday after the death of his wife. Over and over again, he had to watch how she tirelessly runs across a blossoming meadow from the world of the dead, once again tears her skirt while climbing over a fence and turns her laughing face at the camera. In his opinion this im­ age expressed perfectly the meaning of being dead.43 We thus abandon Faber-Sisyphus at a moment when he is left only with helpless contemplation of the reality of a shadow, with clairvoyant gazing at non-being. In a peculiar moment at the end of the story we realise, at first still not very clearly, that it is we, the spectators who just like members of the ancient audi­ torium are taking part in a tragic spectacle into which we had been drawn by the symbolic-mythical message of the events, not quite aware of the cathartic experi­ ences in the finale. Stranger still is the fact that eve­ rything occurred not via participating in a theatrical spectacle but at a time when we were looking at the rectangle of the screen. Even Marx, deliberating on the eternal topicality of Greek art, could not have en­ visaged this. Endnotes 1 D. Bell, The Cultural Contradictions of Capitalism, London 1979, p. 165. 2 E. Sabato, Nieznany da Vinci, „Odra”, no. 7-8: 1985, pp. 45-46. Werner Jaeger wrote in a similar spirit about Sophocles' protagonists: The ineffaceable impression which Sophocles makes on us today and his imperishable position in the literature of the world are both due to his character-dra­ wing. If we ask which of the men and women of Greek tra­ gedy have an independent life in the imagination apart from the stage and from the actual plot in which they appear, we must answer, “those created by Sophocles, above all others” (...). The perfection of those characters does not lie in the purely formal sphere but its source is contained in �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 much deeper domains of human nature where aesthetic, moral and religious factors are linked and accentuate each other, W. Jaeger, Paideia, Warszawa 1962, vol. 1, p. 288 and 290. Bell, op. cit., p. 166. By way of example: Orpheus by J. Cocteau, Electra by Cacoyannis and, predominantly, Oedipus Rex and Medea by Pasolini. Y. Lotman, Semiotyka filmu, Warszawa 1983, pp. 5-6. Lotman stressed the irony and distance towards the depicted conflict distinctly present in Polanski's film: The protagonists of the film experience a drama that destroys their whole life but for the author the drama lacks tragic profoundness and significance - viewing it from a distance he sees only the eternal buffoonery of a recurring ritual, ibidem, p. 7. An excellent example of the mythography interpre­ tation of the film in which equal importance is attached to similarities and diffrerences between the mythical story and the plot is the article by T Jefferson Kline, Orfeusz transcendujący: “Ostatnie tango w Paryżu” Bertolucciego, “Polska Sztuka Ludowa - Konteksty”, no. 3-4: 1992, pp. 100-107. Schlondorff o Maksie Frischu, „Kino“, no. 10:1992, p. 47. Ibidem, p. 19. Ibidem. Ibidem. Schlondorff z Babelsbergu, „Kino“; no. 5: 1993, p. 33. W. H. Auden, Grecy i my, in: idem, Ręka farbiarza i inne eseje, selection M. Sprusiński and J. Zieliński, introd. J. Zieliński, Warszawa 1988, pp. 422-423. I assume that the above recalled interpretation concepts are part of basic humanities and there is no need no delve into them more extensively. P Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o meto­ dzie, selection, prep. and introd. P Cichowicz, Warszawa 1985, p. 141. Cf. also criticism of a one-sided approach to symbols and images in Freudian psychoanalysis: M. Eliade, Sacrum - mit - historia, selection M. Czerwiński, introd. B. Moliński, Warszawa 1970, p. 35. P Ricoeur, Model tekstu: działanie znaczące rozważane jako tekst, „Pamiętnik Literacki”, LXXV, 1984, fasc. 2, p. 349. V. Y. Propp, Edyp w świetle folkloru, typescript. This is an article issued in the collection: Folklor i dieystvitielnost, Moscow 1976. I owe access to the translation to the kindness of its author, Danuta Ulicka. R. Girard, Sacrum i przemoc, Poznań 1993, p. 120. R. Girard, Kozioł ofiarny, Łódź 1987, p. 65. M. Frisch, Homo Faber. Relacja, Warszawa 1964, pp. 31-32. Bell, op. cit., p. 148. M. Eliade, Kowale i alchemicy, Warszawa 1993, p. 176­ 177; 177-178. P Averintsev, W poszukiwaniu symboliki mitu o Edypie, in: idem, N a skrzyżowaniu tradycji, Warszawa 1988, pp. 159­ 160. H. G. Gadamer, Prometeusz i tragedia kultury, in: idem, Rozum, słowo, dzieje, Warszawa 1979, p. 174. Auden, op. cit., p. 423. Cf. Averintsev, op. cit., pp. 154-155. Schlondorff o Maksie Frischu, p. 19. Averintsev, op. cit., p. 159. Ibidem, p. 160. K. Jaspers, O tragiczności, in: idem, Filozofia egzystencji, Warszawa 1990, p. 343. 413 30 Ibidem. 31 Sophocles, Oedipus the King, v. 1268-1273. 32 An expression proposed by Ricoeur, Egzystencja..., p. 143. 33 Averintsev, op. cit., pp. 168-169. 34 Sophocles, Oedipus the King, v. 786-789. 35 Quoted after: Ricoeur, Egzystencja ..., p. 74. 36 Schlondorff o Maksie Frischu, p. 19. upon this occasion it is worth recalling yet another fragment of Schlondorff's recollections demonstrating how Frisch regarded Homo Faber as a deeply personal work and how "reality” was immersed in ”fiction”: Frisch described to me Sabeth on the ship deck in enormous detail: the weather, the way the clouds floated by, and how hienever forgot how later, in Southampton, she left the ship and got lost in a crowd. Here, I interrupted him: “Just a moment, they were both sailing to Le Havre”. He replied: ”Yes, in thae book, but in life she got off in Southampton”. These are thoe moments when one no longer deals with a made-up story but comes across something that had been truly experienced (my emphasis - D. C.), ibi­ dem. 37 Frisch, Homo Faber, p. 182. 38 T Zieliński, Król Edyp. Tragedia przeznaczenia, in: idem, Szkice antyczne, Kraków 1971, pp. 464-465. 39 M. Frisch, Homo Faber, p. 106. 40 W. Szymborska, Miłość od pierwszego wejrzenia, in: Koniec i początek, Poznań 1993, pp. 26-27. 41 W. Szymborska, Seans, op. cit., p. 24. 42 F. G. Gadamer, Prawda i metoda, Zarys hermeneutyki filo­ zoficznej, Kraków 1993, pp. 145-146. 43 Schlondorff o Maksie Frischu, p. 19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0576f59dc9d9a416b582f507e3f15f2.pdf a01a7e76fb7dcc83084d9aac7b83d4f6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5269 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource praca - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4891 Title A name given to the resource Homo faber czy homo ludens? / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.117-135 Creator An entity primarily responsible for making the resource Laskowska-Otwinowska, Justyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi HOMO FABER CZY HOMO LUDENS?* CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 1 Najsmutniejsze jest to, że jedyną rzeczą, jaką człowiek może robić przez osiem godzin dziennie, jest praca. Nie da się jeść przez osiem godzin dziennie ani pić przez osiem godzin dziennie, ani kochać się przez osiem godzin dziennie -jedyne, co można robić przez osiem godzin, to praca. Z tej przyczyny człowiek doprowadza siebie samego i wszystkich innych do tak pożałowania godnego stanu, William Faulkner Working general and a career in particular makes us less than human and support from public funds through the Department of Social Security is no more reprehensible than a salary obtained from a university for research in Sanscrit, and far less than a salary obtained for work on advertising or munitions, Frank Musgrove Wiosną 2002 roku, dzięki uprzejmości Instytutu Etnologii i Antropologii Kul­ turowej Uniwersytetu Warszawskiego, rozpoczęłam zajęcia ze studentami Studium Wieczorowego nad tematem postrzegania nowoosadników przez ludność wiejs­ ką, rdzenną oraz percepcji odwrotnej, tj. rolników przez nowoosadników. Badania prowadzone były w okolicach Lubartowa i Olsztyna. W trakcie czterech wyjaz­ dów terenowych, jedenastosobowa grupa zebrała ok. 300 wywiadów. W niniejszej pracy wyniki badań uzupełniam wnioskami Waldemara Kuligowskiego, dotyczą­ cymi postrzegania nowoosadników - artystów - lalkarzy z Kliniki Lalek przez ludność miejscową z okolic Wolimierza, zebranymi w trakcie prowadzonych przez niego badań w listopadzie 2002 roku. Jednym z efektów moich badań było dostrzeżenie ogromnej różnicy w podejściu do pracy między rolnikami a prze­ siedleńcami. Refleksja na temat tych różnic doprowadziła mnie do rozważań na temat zmian cywilizacyjnych przejawiających się w propagowaniu nowych mo¬ deli pracy i postaw wobec zatrudnienia. 2 * * * * Artykuł dedykuję prof. Annie Zadrożyńskiej Artykuł jest rozszerzonym fragmentem książki mojego autorstwa pt. Globalne przepływy a obecność nowoosadników na wsi polskiej (2008). Określenie używane wobec osób, które przesiedliły się z miast na wieś, w różne regiony Pol­ ski i stworzyły grupy osadnicze współpracujące ze sobą. Są to na ogół artyści, ale też osoby z wyższym wykształceniem rolniczym czy pracownicy nauki. Na ogół łączy ich aktywne zaintereso¬ wanie ekologią. 1 2 �118 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA 3 Na temat etosu pracy rolników pisało już wielu badaczy . Anna Zadrożynska opisywała zapatrywania na wartość pracy porównując tradycyjny model pracy rol¬ nika, przejściowy model reprezentowany w pracy niegdysiejszych PGR-ów oraz model miejski (Zadrożyńska 1983). Barbara Fedyszak-Radziejowska wymieniła cztery modele etosu pracy rolników: tradycyjny, agrarystyczny, miejsko-marksistowski i etos rolnika-producenta (Fedyszak-Radziejowska 1992). Model tradycyjny opierał się na postrzeganiu pracy jako wartości centralnej, autotelicznej. Wokół pracy zbudowany był system innych wartości, wypełniała ona życie całej rodziny chłopskiej. Kontekst emocjonalny pracy, szczególnie fizycz¬ nej, był zawsze pozytywny. Zajęcia nie będące pracą zwano próżnowaniem i silnie tępiono. Praca stanowiła źródło prestiżu i zamożności, była treścią codziennego życia (Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 33). Nie podejmowanie pracy traktowano bardzo krytycznie, a nawet naznaczano sankcją religijną: żadnego chorowania nie było. To był prawie wstyd; kara boska go spotka, jak się w dzień położy - cytowała swych respondentów Anna Zadrożyńska (1983, s. 147). Zinternalizowany poprzez socjalizację etos pracy kształtował chłopskie postawy wobec pracy. W etosie tym mieściła się norma stałej krzątaniny, pracy ciężkiej, prymatu pracy nad konsumpcją, całkowita dyspozycyjność wobec rodzinnego gospodarstwa. Kształt organizacji pracy wyznaczał inne normy, takie jak prymat wspólnoty nad preferencjami jed¬ nostki, pomoc wzajemną opartą głównie na pokrewieństwie, a w dalszej kolej¬ ności sąsiedztwie. Była ona jednocześnie formą życia społecznego i kulturalnego (Zawistowicz-Adamska 1951, s. 50), organizowała bowiem dzień powszedni w nienormowanych odcinkach czasu. W tradycyjnym modelu opisanym przez Zadrożyńską nie było wolnego czasu. Czas pracy uzupełniano zabawą, nie rozdzie­ lając tych dwóch form działania (1983, s. 221). Szczególną wartość pracy rozpo¬ znać możemy w tradycyjnym światopoglądzie, dzielącym czas i przestrzeń na oswojone, codzienne miejsce pracy oraz czas i miejsca odświętnej „nie-pracy". Opisany przez Fedyszak-Radziejowską agrarny model etosu pracy wiąże autorka z obecną na wsi polskiej okresu międzywojennego, ideologią agrarystyczną, zwią¬ zaną z ruchem ludowym: „W agraryzmie praca i zawód rolnika darzone były ogromnym szacunkiem, osadzone w pozytywnym kontekście emocjonalnym. Właściwości pracy chłopskiej tworzyły zestaw wyjątkowych zalet. Samodzielność, twórczość, poczucie odpowiedzialności za własne gospodarstwo, ale i za cały naród, który trzeba wyżywić, wszechstronność umiejętności, zdolności kierownicze [...], poczucie wolności i niezależności, przywiązanie do ziemi - ojczyzny, wszystkie te cechy stanowiły o wyjątkowej roli społecznej chłopów" (Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 35). O kultywowaniu tego etosu wśród chłopów polskich zaświadczają wyniki badań prowadzonych przez Krystynę Łapińska-Tyszkę w połowie lat 1980. Autorka, analizując materiał biograficzny zamieszczany na łamach gazety Gromada - Rolnik Polski dostrzega, wśród starszego pokolenia pamiętnikarzy, obecność silnie zinternalizowanych norm etosu agrarystycznego (1992, s. 93). Z autodefinicji zawodu rolnika zanotowanych przez autorkę wyłaniają się w pierwszej kolejności 3 Anna Zadrożyńska (1983), Krystyna Łapińska-Tyszka (1992), Barbara Fedyszak-Radziejowska (1992), Maria Halamska i inni (2003), Eugenia Jagiełło-Łysiowa (1969) i inni. �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 119 cechy takie, jak współdziałanie z przyrodą, w niemal mistycznym, świętym związ­ ku . Rolnik to dziecko natury - cytuje autorka jedną z wypowiedzi (tamże, s. 85). Zawód ten postrzegany jest, przez samych respondentów, nie tylko jako praca, ale wręcz całościowy styl życia. Jego istotą jest służba ziemi, posłannictwo, niemal „święte niewolnictwo" (tamże, s. 86). Pracę się kocha, jest się z niej dumnym. Te normy etosu pracy rolnika mają, według autorki, cechy agrarystyczne. Jedno¬ cześnie zauważa ona zmianę podejścia do pracy u młodych rolników. Odchodząc od agrarystycznego podejścia do pracy jako działania obywatelskiego, młodzi ludzie skupiali się na jej roli prorodzinnej. Jako istotne, podkreślali cechy takie jak: produktywność i efektywność pracy (tamże, s. 91). Wprawdzie odrzucali wzór ciężkiej pracy, ale za istotny uważali pewien „sentyment", zamiłowanie do ziemi i zajęć z nią związanych (tamże, s. 94). Interesującym fragmentem książki Łapińskiej-Tyszki jest ukazanie wypowiedzi osób powracających z miasta na wieś, do zawodu rolnika. Pamiętniki migrantów ukazują odmienność stosunku do pracy na gospodarstwie wobec zasiedziałych mieszkańców wsi. Pewne jej cechy, a zwłaszcza kwestia czasu wolnego, uważane powszechnie przez rolników za wadę, były traktowane przez migrantów całkiem inaczej: „W pamiętnikach migrantów na wsi problem wolnego czasu jest prawie nieobecny. Przeciwnie, mówi się o walorach innego stylu życia codziennego, jak na przykład nienormowany czas pracy" (Łapińska-Tyszka 1992, s. 142). Wśród powracających na wieś potomków chłopskich, którzy poznali styl pracy w mieście, najczęściej spotykanym określeniem, oddającym stosunek emocjonalny do pracy było słowo „satysfakcja". Również wśród nowoosadników, o których będzie mowa w dalszej kolejności, często padało to określenie w odniesieniu do pracy. Ze względu na ramy artykułu oraz dezaktualizację modelu miejsko-marksistowskiego (więcej: Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 36—40) i PGR-owskiego (więcej: Zadrożyńska 1983, s. 108-141) , nie będę ich tutaj omawiać. Bardziej współczesny model łączy pracę z pojęciem produkcji: „W społecz¬ nym modelu etosu pracy rolnika - producenta praca ma wiele atutów: autonomię, niezależność, rozumianą przede wszystkim jako wolność od kierownika i nadzor¬ cy, «bycie panem samego siebie», możliwość samodzielnego kontrolowania prze­ biegu procesu produkcji. [...] Ziemia w omawianym modelu jest częścią gospodar¬ stwa, postrzeganego jako własny, prywatny warsztat pracy, przynoszący maksymalne dochody. [...] Droga do realizacji celu prowadzi przez modernizację gospodarstwa, często specjalistyczną, stałe uzupełnianie wiedzy agrotechnicznej i wykorzystywanie pomocy instytucji doradztwa rolniczego. Wartości postulowane to: przedsiębiorczość, otwarte deklarowanie zysku jako celu gospodarowania, orientacja rynkowa, zdolność do ryzyka, autonomia wobec wspólnoty wioskowej, wysoki standard życia [...]. Akceptowane normy zachowania to nadal: wspólna 4 5 4 W innym miejscu autorka zauważa, że takie mistyczne podejście do pracy na roli wyrażają głównie kobiety i w tym miejscu łączy ten typ wypowiedzi z płcią respondentów (Łapińska-Tyszka 1992, s. 98). Niemniej model pracy w PGR jest bardzo przydatny w badaniach polskiej biedy. Na ten temat pisali m.in.: Elżbieta Tarkowska, Katarzyna Korzeniewska (2002a; 2002b), Elżbieta Psyk-Piotrowska (1998), Ewelina Szpak (2005), Tomasz Rakowski (2007) i inni. 5 �120 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA praca całej rodziny, z postulowanym wyłączeniem kobiet z prac w gospodarstwie rolnym, zatrudnianie pracowników najemnych, zdolność do szybkiej zmiany pro­ filu produkcji, w zależności od sytuacji na rynku" (Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 33). Jednakże, z badań, które prowadziłam w latach 1990, pytając rolników o stosunek do „bycia osobą przedsiębiorczą" wyłania się pewna ambiwalencja. Postulat bycia przedsiębiorczym niepokoił część biedniejszych i średnio-zamożnych rolników, jako coś nowego, co naruszało dotychczasowy światopogląd. Bycie przedsiębiorczym oznaczało bowiem „życie ponad stan" (Laskowska-Otwinowska 2001, s. 53). Osoba przedsiębiorcza, w oczach moich ówczesnych responden¬ tów, jawiła się jako zbyt wybijająca się ze swojego środowiska, wzbogacająca się nie pracą lecz sprytem. Zauważano, że jest „lepiej wykształcona, dobrze inwestu¬ jąca" (tamże, s. 53), ale mimo to podejrzewano j ą o nieuczciwość: „taki przedsię¬ biorca nie może być za dobry, bo inaczej nie miał by przedsiębiorstwa" (tamże, s. 53). Nikt z respondentów nie określił się wówczas jako przedsiębiorczy. W słowniku światopoglądowym rolników z początku lat 1990. znacznie wyraź¬ niej zaznacza się obecność pojęcia „zaradny": „Zaradność to jest moim zdaniem umiejętność zapewnienia rodzinie jedzenia i jakiegoś utrzymania porządku w domu; nie każdy zaradny musi być przedsiębiorczy; zaradność to jest, że jak nie ma chleba na śniadanie, musi się rozejrzeć po domu, co by tu zrobić, żeby zarobić na ten chleb; zaradny, no to jakoś to wszystko do kupy zbierać, no i jakoś, takoś, żeby cośkolwiek widać było, że cośkolwiek jest" (Laskowska-Otwinowska 2001, s. 55). Człowiek zaradny to ten, który poradzi sobie ze wszystkim, pracowity, obrotny, zapobiegliwy, wytrwały, dbały i oszczędny, przewidujący i planujący. Każdy dobry gospodarz powinien być zaradny, choć nie musi być przedsiębiorczy. Wydaje się więc, że w końcu X X w. pojęcie zaradności bliższe było środowisku wsi polskiej niż pojęcie przedsiębiorczości, dotyczące tylko najbogatszych rolników-farmerów. Wieś, w oparciu o pogląd tradycyjny, zbudowany w warunkach niedostatku, nadała określeniu „zaradność" wydźwięk pozytywny i jednocześnie cechy minimalistycznego programu życiowego. Zaradność powodowała, że rolnik „dawał sobie radę w życiu, umiał związać koniec z końcem, wszystko do kupy zbierał (tamże, s. 56). Człowiek zaradny, w przeciwieństwie do przedsiębiorczego zarabiał pracą włas¬ nych rąk, nie sprytem, co legitymizowało „swojskość" tego terminu, wywodzącego się jeszcze z tradycyjnego światopoglądu i związanego z określonym typem ci꿬 kiej, fizycznej pracy. Może warto byłoby dziś zbadać, czy termin „przedsiębior¬ czy", wraz ze zmieniającymi się warunkami ekonomiczno-politycznymi, nabrał wśród rolników bardziej pozytywnego wydźwięku. Jak widzimy, zagadnienie etosu pracy rolników jest bogate i zróżnicowane. Jednak, w historycznie zmiennych jego przejawach, uwidacznia się pewien stały „kościec" odróżniający go od podejścia do innego typu zatrudnienia, na przykład etatowego. Etos pracy rolników zderza się w kontakcie międzykulturowym z eto¬ sem nowoosadników wzbudzając u obu stron silne emocje. W tym leży źródło nieporozumień światopoglądowych między obiema grupami. ic ic ic �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 121 Dla respondentów - nowoosadników samo słowo „praca" kojarzy się z czymś nieprzyjemnym: Praca, nie wiem, czy to komunizm sprawił [...] kiepsko się kojarzy. Z czymś nieprzyjemnym, że po prostu zapierniczasz, idziesz do pracy ( M , 34, L ) ; W etosie się nie mieścimy, że trzeba lubić pracę i tak dalej, doceniać to, że ktoś haruje od rana do wieczora i nic z tego nie ma. Wręcz uważamy, że to taki raczej objaw nieprzystosowania (M, 36, L). 6 Jednocześnie relacjonują swój stosunek do zarabiania na życie, jako element większej całości: Sposób życia daje mi satysfakcję; Zarabianie na życie jest tylko elementem mojego życia. Ja w ogóle jestem tu świadomie i z wyboru, nie jestem tutaj, żeby się męczyć (K, 40, J); Jeżeli kochasz, co robisz, to trudno powiedzieć, że to jest praca - robisz, to co lubisz (M, 36, L ) . Aldona Jawłowska definiuje problem kontestacji pracy w środowiskach kontrkulturowych w latach 1960/1970. z których wywodzą swój system wartości nowoosadnicy następująco: „Problem pracy rozumianej jako zespół czynności przymu¬ sowych i skierowanych na inne cele niż te, które wynikają z samej czynności" (Jawłowska 1975, s. 235). W kręgach tych taki rodzaj pracy postrzega się jak nie¬ wolnictwo. Tymczasem praca w rozumieniu rolników jest koniecznością, a więc nie należy do sfery wolnego wyboru. Zamiast konieczności utrzymania się, w wypowiedziach nowoosadników, pada określenie, że praca musi mieć „sens", który wydaje się jednoznaczny z możliwoś¬ cią samorealizacji. Nie chodzi wyłącznie o pieniądze, praca musi mieć sens (K, 40, J); Nie uważam, żeby ciężka praca była taką wartościową, praca ma być związana z (M, 37, L). przyjemnością W tym kontekście praca staje się wartością autoteliczną. „Sens" nie oznacza bowiem na przykład wysokich zarobków. O ile opłacalność mieści się jeszcze w słowniku wartości nowoosadników, to dorabianie się, a tym bardziej bogacenie się do tych wartości nie należy: Lepsze zarobki nie są w ogóle dla mnie wartością (K, 42, P); Muszę się chwilę zastanowić z czego my żyjemy [śmiech] (K, 38, P). Do poważnych różnic między rolniczym i nowoosadniczym podejściem do pra¬ cy należy styl pracy: obowiązkowa, stała krzątanina (w łóżku może w ciągu dnia leżeć tylko osoba chora) z jednej strony i praca jako zabawa z drugiej strony. Obok przyjemności towarzyszącej wykonywaniu pracy powinna ona być wykonywa¬ na w warunkach niezależności. W kontraście do „niewolniczej" pracy, do której się „chodzi" znajduje się praca „na swoim", która daje poczucie niezależności, swobodę i wolność. W ujęciu tym znajdujemy podobieństwo między podejściem 6 W nawiasie znajdują się dane rozmówców. M lub K oznacza płeć, liczba oznacza wiek. Na końcu znajduje się informacja o miejscowości: L - Lubartów, J - Jankowo, K - Kawkowo, P - Pupki, S - Samoklęski i W - Węgajty. �122 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA nowoosadników i , opisanym przez Radziejowską-Fedyszak, modelem agrarnym, w którym kwestia pracy „na swoim" wydaje się być wartością centralną. Praca służąca jedynie utrzymaniu, praca „na cudzym" jest oceniana bardzo negatywnie. Tylko wolna praca może zająć istotne miejsce w systemie wartości rolników i nowoosadników, choć oczywiście nie analogicznie, choćby dlatego, że w chłop¬ skim podejściu do pracy istotne znaczenie ma wątek kontynuacji tradycji, odzie¬ dziczenia po przodkach schedy. Takiego kontekstu w spojrzeniu na pracę nie znaj¬ dziemy u nowoosadników. W praktyce zasada ta była i jest często łamana, np. gdy rolnik uzupełnia swe dochody poza gospodarstwem lub gdy podejmuje pracę dodatkową. Jeżeli w życiu nowoosadników mamy do czynienia z kompromisami polegającymi na wykony¬ waniu tak zwanych fuch, robionych tylko z konieczności zdobycia środków utrzy¬ mania, to dzieje się tak bez rezygnacji z kontynuowania życiowych pasji. Podsta¬ wową strategią, pozwalającą na wierność tej zasadzie, jest obniżenie standardów potrzeb życiowych oraz dystans do własnych zarobków, co pozwala na pozosta¬ wienie sobie przestrzeni na samorealizacje. A zatem „chodzenie do pracy", roz¬ dzielenie pracy od sfery prywatnego życia jest tym, co odstręcza, zaś praca jako element stylu życia jest tym do czego się dąży. Najbardziej pożądanym stanem jest realizacja życiowych zainteresowań dająca środki utrzymania. Zajęcia artystyczne będę robić nawet, gdy nie dają kasy ( M , 48, J); Jakbym się zajął rolnictwem to też bym fotografował, bo jestem artysta (M, 50, K ) . Obok działań artystycznych ważną formą zajęcia jest praca społeczna, przy czym jest ona również traktowana jako pewna forma dzieła twórczego: Żyję z prac dorywczych i działań społecznych polegających na organizowaniu osób zajmujących się sztuką wokół wspólnych wydarzeń ( M , 48, J); Pomagałem zawsze w komisji kultury i nie jest tak, że nie chcę się udzielać społecznie ale nie chcę być politykiem czy człowiekiem administracji. Jestem artystą ( M , 50, K). Konflikt wokół wartości pracy między rolnikami i nowoosadnikami działa w obu kierunkach. Nie tylko chłopi źle oceniają zatrudnienie nowoosadników. Również ci ostatni wyrażają wiele zastrzeżeń do charakteru pracy chłopów, choć w ich przy¬ padku wyraźnie kształtuje się obraz sądów ambiwalentnych. Często znajdujemy sentymentalną aprobatę lub nawet podziw dla pracy na roli: Nie mógłbym być chłopem, bo jeśli to jest tak, że ja po prostu zależę od woli bożej - mój biznes - to nie. Moje życie może zależeć od woli bożej, ale biznes nie (M, 50, K ) ; Jeden sąsiad [rolnik - dop. J. L.-O] taki hardy na robotę, robotny taki - takie nasze przeciwieństwo, z którym walczymy ( M , 36, L ) ; Dla mnie praca z ziemią to jest bardzo szlachetne zajęcie i mnie bardzo odpręża. Ostatnio bardziej lubię pracować rękami niż głową. Generalnie jak spędzę cały dzień na polu, to mam takie poczucie, że życie mi nie przecieka między palcami (K, 38, P); Praca rolnika jest bardzo nisko oceniana i te stereotypy to jakby państwo tworzy. Trzeba pozwolić temu etosowi [pracy rolnika - dop. J. L.-O.] się urodzić, żeby ten wysiłek rolniczy był jakiś taki bardziej szlachetny w swojej wymowie [...] to jest taki trochę cud (M, 34, L). �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 123 W większości przypadków wyobrażenia na temat dobrej pracy nowoosadnicy kształtują w odmienny sposób: Nie chodzi o koncepcję, nie przywiązuję się do koncepcji. [...] Dla mnie interesem jest to, że dzisiaj byłam półtorej godziny w lesie. A teraz pójdę też robić to co lubię. To nie jest praca - to jest mój sposób życia (K, 38, P); Nigdzie nie pracuję na stałe, jestem grafikiem - wolnym strzelcem i pracuję tam, gdzie jest praca. Wykorzystuję komputer [...], przez Internet będzie współpraca z Warszawą, bo tam sąjakby korzenie, znajomości i ugruntowana pozycja [...]. Mieszkamy na wsi, ale nie żyjemy z rolnictwa, nie z tego, że tu jest wieś. Wygląda na to, że realne jest mieszkanie na wsi, gdzieś tam właśnie pod lasem i pracowanie dla klienta na przykład w Nowym Jorku. Choć ludzie się tego boją i wolą, żebym był na miejscu. Taka jest nasza idea - pracować nie ruszając się z domu (M, 40, K). Wbrew przekonaniu rolników pojęcia solidności, odpowiedzialności nie są obce nowoosadnikom. Niech świadczą o tym następujące wypowiedzi: Jak się w kapeli uczestniczy zawodowo, to też jest bardzo dużo powiązań. Ja jechałem z połamaną ręką, bo festiwal, bo ważny, bo duża pula, bo jak ja nie zagram, to będą mieli chłopaki problemy. Odpowiedzialność jest (M, 35, L); Po prostu robisz to, co lubisz. Z tym łączy się poczucie obowiązku (M, 35, W). W sposób bardziej poetycki specyfikę postaw życiowych nowoosadników naj¬ lepiej oddają następujące wypowiedzi: [Różni od miejscowych - dop. J. L.-O.] na pewno kultura własna. Poza tym świadomość tego, że pomimo jak ja to nazywam bryndzy, to wcale nie czuję się biedna. Moim bogactwem jest to co w głowie i moje umiejętność (K, 37, S); Jeden facet spalił wszystkie swoje obrazy. Był jednym z lepszych tutaj malarzy i poczuł się wolny jak spalił. Tak to widzę. Tu ludzie nie przywiązują wagi do jakieś jednej sprawy, ale podążają w miarę za sobą (M, 37, S); Ja dlatego powiedziałem, że my jesteśmy opieprzacze, bo na przykład dla mnie ważne jest to, żeby umieć sobie odpuścić pewne rzeczy i lepiej sobie pójść na spacer niż się na siłę czegoś czepić w ogóle bez przyjemności. W pewnym momencie trzeba zacząć żyć! (M, 40, L). 7 Do sytuacji modelowej wyrasta sposób funkcjonowania Teatru Węgajty z Warmii: Ich praca, ich życie i zajęcia artystyczne są tak związane, że oni tworzą coś w rodzaju bractwa (K, 40, W) * * * Zakwestionowanie przyjętych ogólnie zasad zarobkowania i krytykę moder¬ nistycznego stylu pracy „na etacie" jako formy niewolnictwa spotykamy we wszystkich ruchach kontestacyjnych od lat 1960. Wspominam o tym, ponieważ ruch nowoosadniczy nawiązuje do nich swym systemem wartości. „Wybujała ety¬ ka pracy właściwa czasom wojny totalnej czy we wczesnych stadiach nowego przyspieszenia ekonomicznego [...] jest coraz bardziej dysfunkcyjna w ekonomii 7 Teatr Wiejski Węgajty rozpoczął działalność we wsi Węgajty w roku 1986. Zespół tworzą artyści, muzycy, muzykolodzy i teatrolodzy z różnych krajów europejskich oraz okoliczni miesz¬ kańcy należący do warmińskiej społeczności nowoosadniczej. Jest to teatr tzw. offowy (nieinstytucjonalny) i eksperymentalny. Zyskał międzynarodową sławę. �124 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA zautomatyzowanej" - pisze Jerzy Werteinstein-Żuławski o refleksji kontrkulturowej lat 1960. w książce To tylko rock'n roll (1990, s. 33). W latach 1970. tendencje te zaczynają przenikać także do warstw młodzieży robotniczej, wówczas „zachodnie­ go" świata (Werteinstein-Żuławski 1990, s. 27-33). Kontestacja tradycyjnie pojętej kariery i nowe podejście do zatrudnienia zaczęło zataczać coraz szersze kręgi. Wystę­ powało już nie tylko wśród przedstawicieli kontrkultury, lecz stało się nowym rysem współczesnej cywilizacji. W zamian ideolodzy Nowego Człowieka , najpierw hi¬ pisi, a potem ekolodzy, proponowali działania zapewniające możliwości samoroz¬ woju, który stał się wartością bazową dla tak zwanego alternatywnego stylu życia. Samorozwój nie jest możliwy bez wolności i twórczego życia. Jeden z ideo¬ logów kontrkultury, Ivan Illich, definiuje wolność poprzez nowe pojęcie „convivality", w którym mieści się odróżnienie „swobodnej kreacji od narzucanej pro­ duktywności. [...] Twórczość jest to więc każda z własnej woli podejmowana działalność. [...] Możliwość takiego sposobu istnienia powinna wyznaczać kryte­ rium produktywności w danym społeczeństwie" (Jawłowska 1975, s. 203-204). Praca, akceptowana w alternatywnym stylu życia, powinna mieć cechy aktyw¬ ności spontanicznej, służącej zaspokajaniu potrzeb twórczych, a nie życiowych. Pracą twórczą jest oczywiście działalność artystyczna, uprawiana w środowiskach nowoosadników w naturalny sposób, gdyż są to częstokroć środowiska właśnie artystyczne . W poszukiwaniu inspirujących sposobów utrzymania się, zarówno przedstawiciele niegdysiejszej kontrkultury, jak i współcześni nowoosadnicy się¬ gają do źródeł. Funkcjonowanie w kręgu rzemiosł i sztuk tradycyjnych ma dostar¬ czyć nie tylko środków utrzymania, ale też być sposobem ekspresji osobistej. Frank Musgrove uważa, że kontrkulturowe podejście do pracy miało wspierać się na następujących założeniach: odrzuceniu kariery, kształtowaniu swojego miejsca na rynku pracy zamiast przystosowywania się do organizacji pracodawczych już istniejących, braku rozróżnienia na pracę i czas wolny, odrzuceniu prio¬ rytetu produktywności pracy (Musgrove 1974). Badacz ten podkreślał również, że w społeczeństwie modernistycznym praca wyrosła ponad swój rzeczywisty sens. Nowożytność wprowadziła pracę jako cen¬ tralny punkt odniesienia w życiu jednostki w miejsce rezydującej tam uprzednio śmierci. Ruch kontrkulturowy dokonał kolejnej korekty, umieszczając prawdziwą wartość pracy poza rynkiem pracy. W tym celu, w pierwszej kolejności, zanego¬ wano sens robienia kariery, jako że działanie to związane było z podległością na rynku pracy i długofalowym, nie spontanicznym planowaniem. Kariera lokowała jednostkę w, z góry przeznaczonym dla niej, miejscu społecznym, zaprzeczając tym samym jej naturalnej wolności. Ponad to: „Praca nie jest warta takiego zacho¬ du jakim j ą obdarzamy poświęcając swoje naturalne talenty" (Musgrove 1974, s. 174-175), co przeciwne jest dążeniu do samorealizacji. 8 9 8 Idea Nowego Człowieka w wersji kontrkulturowej jest zbyt obszerna by opisać j ą w artykule. Polecam m.in.: Jablonsky (1969), Jawłowska (1975), Musgrove (1974), Jankowski (1972). „Życie w wolności to życie twórcze (...) dlatego działalność artystyczna mogła być dla hipi¬ sów [ a także jak zauważa w innym miejscu Mirosław Pęczak dla wcześniejszego ruchu kontestacyj¬ nego beatników - dop. J. L.-O.] najwyżej cenionym rodzajem pracy" (Jawłowska 1975, s. 268). 9 �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 125 Wyobcowanie pracy, oderwanie tej sfery od życia prywatnego jest w historii ludzkości świeżym, modernistycznym wynalazkiem. To właśnie w uprzemysławia¬ jących się miastach: „Po raz pierwszy sfera życia prywatnego znalazła się w opozy­ cji do miejsca pracy" (Benjamin 1975, s. 172). Szybko też taka forma zatrudnienia doczekała się krytyki od przedstawicieli ruchu luddystycznego zaczynając, a na teoriach Karola Marksa kończąc. Kontrkultura, inspirowana myślą marksistowską czy marcusowska, nie tylko krytykowała pracę „na etacie", ale też rozpoczęła falę eksperymentów z nowymi formami pracy. Aldona Jawłowska, w książce Drogi kontrkultury, podaje przykłady nowatorskiego podejścia do pracy stosowanego w hipisowskich komunach. Zagadnienie pracy staje się nawet podstawą typologii ówczesnych wspólnot. Mamy zatem do czynienia z komunami produkcyjnymi, w których wypracowuje się nowe formy zatrudnienia w oparciu o „dezalienację pra¬ cy i uwolnienie życia codziennego spod jej presji" (Jawłowska 1975, s. 227) oraz komuny twórcze, nastawione na samorealizację. „W Twin Oaks [... ] system organi¬ zacji pracy nazwany credit labor funkcjonuje w sposób następujący: grupa rozdzie¬ lających pracę (zmieniająca się co parę miesięcy zgodnie z zasadą «nie monopolizo­ wać funkcji>> przygotowuje listę zajęć, które trzeba wykonywać w danym tygodniu. Oblicza się godziny pracy niezbędnej do tego, by komuna mogła normalnie funkcjo¬ nować, i wyszczególnia rodzaje zajęć. [... ] Członkowie zaznaczają na liście, jaką pracę chcieliby wybrać, jaką mogliby wykonać bez specjalnej przykrości, a jakiej zdecydowanie nie lubią. Okazuje się zwykle, że pewne prace są pożądane, innych nikt nie chce podejmować. Zajęcia rozdziela się w ten sposób, by prace najmniej popularne wykonywali ci, w których budzą one najmniej niechęci, a gdy w ogóle nie ma chętnych, przydziela się je drogą losowania. Jednocześnie, gdy ktoś musi podjąć pracę nie lubianą, uzyskuje wyższy kredyt pracy. To znaczy, że jeżeli wylosuje czy zgodzi się przyjąć pracę nie lubianą, pracuje krócej [...]" (Jawłowska 1975, s. 235). Zgodnie z nowym paradygmatem postuluje się, aby egoistyczne nastawienie na zdobywanie coraz wyższych szczebli w zawodowej hierarchii zastąpić społecznym współodczuwaniem przejawiającym się w altruistycznej pracy społecznej. „Kontrkultura odrzuca pracę, ale jest poświęcona służeniu innym" (Musgrove 1975, s. 33). „W nowym społeczeństwie ma się odbywać wymiana uczuć i myśli, nie tylko dóbr i usług" (Jawłowska 1975, s. 281) - temu służy praca społeczna. W praktyce ozna¬ cza to podejmowanie przez przedstawicieli kontrkultury oraz alternatywnego stylu życia, a więc również nowoosadników pracy o charakterze edukacyjnym, społecz¬ nym. W latach 1970. działalność ta wyrażała się zakładaniem wolnych szkół, cen¬ trów psychoterapeutycznych, ośrodków twórczości artystycznej, poradni - nie tylko w świecie zachodnim, ale i w Polsce. Współcześnie w Polsce jest to praca pozaetatowa, związana z działaniem organizacji pozarządowych, licznych w tym środowisku stowarzyszeń. Starają się one o pieniądze na działalność podejmowaną w ramach rozlicznych konkursów na projekty finansowane z programów unijnych, uwzględ¬ niają także wynagrodzenia. Bez wątpienia działalność ta przynosi nowoosadnikom prawdziwą satysfakcję i poczucie sensu, ale jest także formą, propagowanego przez państwo, samozatrudnienia, sposobem na znalezienie pracy w czasach jej niedoborów. Oznacza to, że kontrkulturowe reformy znalazły swe zastosowanie, a zatem okazały się rzeczywistym lekarstwem na zmianę cywilizacyjną. �126 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA Tak przedstawia się ideał pracy w postulatach kontrkultury. W przypadku nowoosadników mamy, z jednej strony, ucieczkę od pracy etatowej, z drugiej, krytykę „niewolniczej" pracy polskiego rolnika. Ich podejście do pracy wywodzi się już z nowego systemu wartości, w którym praca zbliża się swym kształtem do zabawy. Nie może być inaczej, gdyż, od czasów kontrkultury, różne propozycje społecznej alternatywy konstruują wizję świata w oparciu o następujące opozycje: wolność - przymus zabawa - obowiązek twórczość - produktywność współdziałanie - współzawodnictwo „Zabawa jest wolna. Znika wraz z wolnością. [...] Czyn jest prawdziwie i w pełni wolny jedynie wtedy, gdy jest prawdziwie i w pełni dobrowolny" (Bauman 1993, s. 76). Z istoty wartości, przypisanych do pracy typu modernistycznego, wynika jej zaniechanie w dobie kształtowania się postawy kontrkulturowej i związanie tak istotnej sfery życia jak zarobkowanie z postawą przeciwstawną. Budowanie no¬ wego modelu zakłada też niejako powrót do dzieciństwa, świata marzeń i form jeszcze nie skostniałych. W mowie potocznej tego typu postawa jest wręcz okreś¬ lana „niechęcią do dorastania": „Z przędzy reguł zabawa tka swój własny porzą¬ dek, porządek, który nigdy nie wystaje ponad głowy bawiących się tak, jak prawa społeczeństwa czy natury [...], dyscypliny owej nigdy nie przeżywa się jako ucisku. Nie poniża ani nie zniewala. To porządek marzeń [...], porządek, który umożliwia, nadaje moc" (Bauman 1993, s. 76). W opisie pracy w komunie Twin Oaks wyraźnie widać jak odchodzi się od wiązania pojęcia pracy z poczuciem obowiązku, zwracając ku jej związkowi z przyjemnością. Praca powoli przestaje być także obowiązkiem moralnym. W hipisowskich eksperymentach rozluźniają się również zwyczajowe regulacje czasowe związane z zatrudnieniem: „Czas traktowany jest w wymiarze egzystencjalnym, a nie produkcyjnym, technicznym. [...] Odmienny stosunek do czasu wyraża się tak¬ że w świadomym rozbijaniu normalnych rytmów czasowych. Noc wcale nie musi być przeznaczona na sen, a dzień na jakąś aktywność" (Jawłowska 1975, s. 232). Zmiana podejścia do pracy wiąże się też z kwestią czasu w inny sposób. Jak sugerują badacze, zmiana ta jest efektem poczucia tymczasowości będą¬ cego realizacją potrzeby przemiany, mobilności, nastawienia na chwilę. Praca jako jedna z form zabawy staje się zajęciem czasowym, zgodnym z aktualnymi zainteresowaniami jednostki. Przestaje być stałym czynnikiem organizującym życie: „Praca nie jest już [...] wyznacznikiem statusu, nie przesądza w żadnej mierze o pozycji społecznej, role społeczne traktowane są jako zjawiska płynne" (Werteinstein-Żuławski 1990, s. 160). 10 1 0 Ponadto zwracam uwagę na zdziwienie rolników związane z konstatacją tego właśnie zjawi¬ ska wśród nowoosadników. Takie odwrócenie naturalnego rytmu aktywności kojarzy się rolnikom z działaniami w tajemnicy. Z kolei nowoosadnicy uskarżają się na swoich sąsiadów rolników, którzy, nie akceptując odmiennego harmonogramu dnia, przychodzą załatwiać sprawy w porach rannych, zupełnie niestosownych z punktu widzenia nowoosadników. �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 127 Z systemu wartości wypada też bogacenie się. Jak deklaruje „uboga elita swo¬ body ducha" - określana tym mianem przez Musgrove'a (Musgrove 1975) rzesza przedstawicieli kontrkultury: „nie chcemy być bogaci, nie chcemy być potężni" (Werteinstein-Żuławski 1990, s. 131). W literaturze tematu podaje się parę róż¬ nych czynników leżących u podłoża takiego podejścia. Jednym z nich jest fakt produkcji rzeczy coraz mniej trwałych, co powoduje zanik chęci do ich gromadzenia. Inne tłumaczenie nawiązuje do kształtujących się treści ekologicznych: „Ostatecz¬ nie to same jednostki muszą odpowiedzieć na pytanie, jakie potrzeby są prawdziwe i fałszywe" - pisze Marcuse zgodnie z kontrkulturowymi, antykonsumenckimi ideami samoograniczania się (Marcuse 1991, s. 23). W bardzo interesujący sposób kwestię zanikania wartości pracy podejmuje pol¬ ski badacz Andrzej Leder (2004). W jego interpretacji praca zostaje skonfronto¬ wana z poczuciem nadmiaru, charakterystycznym dla współczesnej cywilizacji konsumpcyjnej. Praca staje się w tej kulturze pracoholizmem, a zatem formą nad¬ miaru wynikającego z zachowania człowieka nie umiejącego ograniczyć swego zaangażowania w pracę. Jest to oczywiście określenie pejoratywne wynikające ze zmiany paradygmatu cywilizacyjnego. Wysokie wartościowanie pracy, charak¬ terystyczne dla czasów modernizmu, związane było z historycznie zakorzenioną cywilizacyjną opcją niedoboru . Współczesność świata zachodniego już na nie¬ dobory nie cierpi - obecnie człowiek musi sobie radzić z nadmiarem. Istotna staje się „sztuka indywidualnego wartościowania rzeczy i - co za tym idzie - rezyg¬ nacja z ogromnej większości z nich. Sztuka rezygnacji staje się koniecznym wa¬ runkiem przetrwania [...]" (Leder 2004, s. 100). 11 12 * * * Musgrove stwierdził też, że klasyczna praca z jej biurokracją i technologią dewitalizuje (Musgrove 1975, s. 178). Podobnie, jak nienaturalnie ostry podział na pracę i czas wolny. Stosunek do czasu wolnego został w ruchu kontrkulturowym całkowicie przewartościowany, co polegało na tym, że to czas wolny nabrał cech wartości autotelicznej. Musgrove przewidywał w latach1970., że jednostki zaczną budować samoświadomość już nie na podstawie wykonywanej pracy lecz na tym, czym się zajmują w czasie wolnym (Musgrove 1975, s. 188). Wszystkie te tendencje zlokalizowane zostały w obrębie zmiany stosunku do pracy, zbliżającej jej pojmo¬ wanie do podejścia charakterystycznego dla etosu arystokratycznego. W środowi¬ sku tym pracę traktowano jak formę rozrywki. Teza ta łączy się z veblenowską koncepcją klasy próżniaczej. Thorstein Veblen zauważył, że wśród większości kultur spotykamy podział na zajęcia szlachetne i nikczemne. W kręgu kultury zachodniej poniżająca stała się praca produkcyjna, związana z „opanowywaniem natury" (Veblen 1971, s. 12). Praca ta nie jest odpowiednia dla warstw wyższych społeczeństwa, tych, które „w dużym stopniu są wolne od nacisku konieczności 11 Deklaracja z hipisowskiego czasopisma OZ, nr. 42, 1972. Na ten temat pisałam w swojej niepublikowanej rozprawie doktorskiej z 2001, pt. Ubóstwo i głód w kontekście zmian kulturowych we współczesnej Polsce. 1 2 �128 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA gospodarczych" (Veblen 1971, s. 165), gdyż „nie licuje [...] z życiem na «najwyższym poziomie duchowym>>" (Veblen 1971, s. 33). Warstwy te natomiast zajmują się działalnością niematerialną czyli sztuką i nauką. Teoria ta pasuje jako wytłu¬ maczenie upowszechniającego się zjawiska zmiany podejścia do pracy w społecz¬ nościach zachodniej Europy i Ameryki, gdyż poziom życia zamieszkującej tam ludności uległ po I I wojnie światowej znacznej poprawie. Rozwinięta opieka pań¬ stwa umożliwiała podejmowanie pracy w skromnym zakresie lub niepodejmowa¬ nie jej w ogóle i życie z pomocy społecznej. Współczesne kurczenie się rynku pracy w połączeniu ze względnym bezpieczeństwem materialnym może być po¬ wodem zmiany podejścia do pracy. Praca jest po to, żeby się nie nudzić, a jeśli przy okazji są korzyści finansowe, to bonus - pada z ust jednego z nowoosadników, co potwierdza tezę Musgrove'a o arystokratyzacji podejścia do pracy. Rozwijając jego myśl praca powinna być traktowana w kontekście arystokra¬ tycznej idei otium, która łączyła proces i dzieło twórcze z przyjemnym sposobem spędzania czasu wolnego. Stan wyższy przeznaczony był bowiem do „godnego użytkowania odpoczynku" (Ossowska 1973, s. 52). Ów odpoczynek stawiano w kontraście zarówno do pracy zarobkowej, gdyż „kto zarabia staje się w pewnym sensie niewolnikiem" (tamże, s. 52), jak i do zawodowstwa w ogóle, w tym do perfekcjonizmu, który również nie przystoi człowiekowi szlachetnemu: „Zasadni¬ czo zawodowstwo deprecjonowało zarówno podmiot jak i przedmiot wszelkiej działalności na tym polu, kojarząc się głównie z pracą ręczną, i to w dodatku płatną" (Otwinowska 1980, s. 171). A zatem otium było swoistym sposobem upra¬ wiania szlachetnej amatorszczyzny. Wielkopańska nonszalancja, propagowana wśród polskiej arystokracji w czasach formowania się jej etosu jako „nizaczmienie" (Otwinowska 1980, s.171-172) , wy¬ nikała z „pańskiej postawy niezależności, z osobistej i nie nakazanej inicjatywy rozwijanej w owym szczególnie cennym, własnym i swobodnym wymiarze czasu" (tamże, s. 172), jakim było właśnie otium. Podobieństwo postawy arystokratycznej i kontrkulturowej narzuca się samo. Wspólnym elementem jest również i to, że dzia¬ łania podejmowane w ten sposób mają mieć jednak wagę i znaczenie kulturotwór¬ cze. W pierwszym rzędzie otium to działania artystyczne: literatura, sztuki piękne. Otium to także określenie głęboko pacyfistyczne. Etymologia tego pojęcia wskazuje, że czas otium to czas pokoju, działań obywatelskich, życia prywatnego i rodzinnego: „stanowiąc jeden z podstawowych elementów sielankowej i arkadyj¬ skiej wizji życia rolnika" (Otwinowska 1980, s. 174). Nie pierwszy raz w dziejach i w różnych kontekstach, w tym w kontrkulturowym, w ekofilozofii czy agraryzmie, praca w kontakcie z naturą traktowana jest jako działanie o charakterze twór¬ czym i wolnościowym oraz stawiana jest w opozycji do pracy i życia w mieście, w warunkach liberalnych. Otium występuje jednak również w mieście łącząc się z koncepcją rozrywki jako takiej. Realizowane jest bowiem w takich wydarzeniach jak święta i targi, 13 1 3 Tłumaczenie z włoskiego autorstwa Łukasza Górnickiego cytowane przez Barbarę Otwinowską. Obok tego określenia mamy w języku polskim jeszcze „niepróżnujące próżnowanie" Wespazjana Kochowskiego. �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 129 w trakcie których również lud pracujący może zaznać jego błogosławieństwa w formie otium urbanum (Otwinowska 1980, s. 174). Inną odmianą tego pojęcia było otium spędzane w dobrym towarzystwie przy biesiadnym stole, a więc w bezpośrednim kontakcie z innymi ludźmi. Jednak już w starożytności, z której czerpała wzorce arystokracja, rozróżniano pospolity czas próżnowania ludu, który dziś nazwalibyśmy rozrywką masową, od zindywidualizowanego i elitarnego otium ludzi szlachetnych. Kiedy porównujemy bardziej szczegółowo koncepcję dobrej pracy, wypraco¬ waną w czasach kontrkultury, do postawy arystokratycznej widzimy, z jednej stro¬ ny, specyfikę każdej z omawianych idei, z drugiej, ich kontrastowość w stosunku do koncepcji pracy wypracowanej w innych formacjach kulturowych, na przykład wśród rolników lub mieszczaństwa. Jednocześnie rodzi się pytanie, co mogło spowodować, że kontestująca swe otoczenie kulturowe młodzież lat 1960. wypra¬ cowała ideał pracy zbliżony do koncepcji arystokratycznej? Odpowiedź wydaje się banalna. Przyczyną stał się niedostatek pracy na rynku. Zmiana koncepcji dobrej pracy stała się jedynym wyjściem wobec pojawiającej się frustracji, o czym pisałam już w kontekście samozatrudnienia. Adaptacyjny charakter kontrkultury to główna teza Werteinsteina-Żuławskiego wyrażona w książce Między nadzieją a rozpaczą (1993). Żuławski wyraża w niej pogląd, że dzięki kontrkulturze współczesna cywilizacja dokonała niezbędnych zmian, wytwarzając we wstępnej fazie nisze, w których znalazły zastosowanie nowe idee. Kultura alternatywna byłaby, w takim ujęciu, eksperymentalną wy¬ lęgarnią nowych rozwiązań. Także w dziedzinie radzenia sobie z kurczącym się rynkiem pracy . Obok alternatywnego podejścia do pracy opisanego powyżej, WersteinsteinŻuławski odnotował występowanie dwóch innych strategii przyjmowanych wobec zmiany społecznej odnośnie zatrudnienia. Pierwszą byłoby włączenie się w zawo¬ dowe mechanizmy kariery, jednak z intencją przekształcania społeczeństwa, dru¬ gą zaś praca jako kontrybucja traktowana bez osobistego zaangażowania, służąca jedynie zapewnieniu sobie bytu, podczas gdy rozwój osobisty lokowany jest poza nią (Werteinstein-Żuławski 1993, s. 34). Ten drugi rodzaj strategii charakterystyczny jest dla tak zwanego Pokolenia X, którym to mianem określa się pokolenie postkontrkulturowe. Obecność odrębnej formacji pokoleniowej odnotowano w licznych publikacjach naukowych i artys¬ tycznych opracowaniach tematu . Prezentowano je w wielu filmach, takich jak „Slacker", „Dogma", „Sprzedawcy", „Orbitowanie bez cukru", w książkach, na przykład Poddani Microsoftu i innych. Pokolenie to charakteryzuje swoiste zagu¬ bienie w konsumpcyjnej rzeczywistości, budowanie własnej w niej niszy, w której gromadzą niektóre tylko elementy zaczerpnięte ze świata zewnętrznego. Świadomy wybór każe wycofać się z rozpędzonej konsumpcji i rynku pracy, pozwala na ob¬ serwację z dystansu podczas benjaminowskiej włóczęgi po centrach handlowych 14 15 1 4 Dodajmy, że o nowych formach zatrudnienia i nowym podejściu do wartości pracy wspomi¬ nali tacy badacze jak Alvin Toffler (1999; 2003) czy John K. Galbraith (1991). Min. Douglas Coupland (1996; 2008), Richard Linklater (1992), Zbyszko Melosik (2002). 1 5 �130 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA (więcej: Benjamin 2006). Reprezentanci tej generacji posługują się wspólnym ko¬ dem popularnych seriali i filmów rysunkowych oglądanych nagminnie w dzieciń¬ stwie spędzonym przed telewizorem, podczas gdy ich rodzice zajęci byli robie¬ niem kariery lub „hipisowaniem". Kontestując zastaną rzeczywistość, przedstawiciele pokolenia X, decydują się na rolę outsiderów. Zarobkowanie realizuje się poprzez „filozofię twórczego bycia-bezpracy; praca bowiem rozumiana jest tu jako przeszkoda w «twórczym życiu»" (Brzozowska 2005, s. 80). Owo „bycie-bez-pracy" to jednak nie forma bezrobocia, ale praktyka zatrudniania się w pracy mało absorbującej i jednocześnie nieatrak¬ cyjnej z punktu widzenia kariery, często dorywczej lub na stanowiskach nie wy¬ magających kwalifikacji. Ten rodzaj pracy nazywany jest mianem McJob. W tej manifestacji mamy do czynienia z apogeum krytyki pracy w modernistycznym stylu. Jednocześnie podjęcie tego rodzaju zatrudnienia pozawala na samorealiza¬ cję w innych dziedzinach. Ideą tego rodzaju zatrudnienia jest oddzielenie swego zaangażowania od zjawis¬ ka kariery, co daje poczucie wyzwolenia. Jednocześnie przerzuca się energię na wartości zagubione we współczesnej cywilizacji, takie jak: miłość, przyjaźń, rodzi¬ na, samodoskonalenie się, twórczość i oczywiście wolność. Wolność, w rozumieniu pokolenia X, to wolność od przymusu pracy i rutyny, ale też konsumpcji, osiągana dzięki samoograniczaniu się w zdobywaniu pieniędzy. „Powrót do ideału «twórczego życia» oraz swego rodzaju wyzwolenie od ogłupiającego wpływu reklamo¬ wej machiny nie wiązałoby się z koniecznością zaprzestania konsumpcji, a jedy¬ nie uczynienia jej czynnością samoświadomą" (Brzozowska 2005, s. 115). Jest to jednocześnie decyzja rezygnacji ze stylu życia klasy średniej, „a co za tym idzie o pewnego rodzaju «wycofaniu się poza klasę». Takie ujęcie statusu przedstawicieli omawianej grupy sytuowało ją na marginesie społeczeństwa, na obszarze specyficznego «poza», gdzie możliwe jest przyjęcie postawy buntowni¬ czej" (Brzozowska 2005, s. 119), a jednocześnie kreowanie się na rodzaj bohemy. Również w przypadku GenX (od Generation X) przypisuje się jej cechy arysto¬ kracji w myśl twierdzenia, że rezygnując z kariery podkreśla swe „przekonanie o wartości działalności samej w sobie, bez celów zewnętrznych" (Brzozowska 2005, s. 119). Zdecydowanie jest to pokolenie, które wybrało odwrócenie dotychczaso¬ wego porządku wartości uznając czas wolny za wartość autoteliczną, zaś pracę za jedynie element niezbędny dla fizycznej egzystencji. Podczas gdy GenX jest krańcowym przykładem kontestacji pracy w tradycyj¬ nym jej rozumieniu, mamy też do czynienia ze zmianą nieco mniej radykalną w dominującym nurcie kultury. Przegląd podręczników psychologii i organizacji pracy jest najlepszym źródłem obserwacji tej postępującej cichej rewolucji. * * * Praca jest jednym z paradygmatów opisujących kształtowanie się osobowości, to sedno procesu indywiduacji, to poprzez pracę wykracza się poza swój krąg rodzin¬ ny. Praca, jako przypisana rodzajowi ludzkiemu, jest „podstawowym momentem ontologicznym określającym egzystencję wszystkich ludzi" (Bartoszek 1994, s. 59). �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 131 Tak opisywano znaczenie pracy w duchu modernistycznym. W początkach tego okresu filozofia pracy łączyła się wyraźnie z pojęciem walki: z przyrodą, z chaosem, o przetrwanie, o zaspokojenie potrzeb, które są efektem braku, rozumianego jako stan permanentny i traktowanego jako zło. „Ludzie przez pracę stwarzają świat. Praca jest postawą człowieka wobec przyrody, postawą zwalczającą" - pisał na początku X X w. Stanisław Brzozowski (1936, s. 290). Jednak badania społeczne w latach 1960. w USA, a więc w okresie kontrkultury, ukazują proces przemiany podejścia do pracy i jej związków z osobowością. Badania te wykazały, że respon¬ denci za najważniejszą wartość związaną z pracą uznają samosterowność, osiąga¬ ną poprzez wychowanie w rodzinie kładącej nacisk na tę cechę, poprzez wyższe wykształcenie albo pracę, w której ważna jest własna inicjatywa, niezależna ocena, złożoność, brak ścisłego nadzoru i rutyny. „W kategoriach wpływu na osobowość centralnym faktem życia zawodowego nie jest dziś posiadanie środków produkcji, nie są też nim status, dochód czy stosunki interpersonalne. Jest nim natomiast możli¬ wość przyjmowania w pracy własnej inicjatywy, niezależnej oceny, możliwości kie¬ rowania własną pracą" (Kohn, Schooler 1986, s. 100). Wartości te spotykane były przede wszystkim wśród przedstawicieli klasy średniej w Ameryce. Badania wyka¬ zały zależność między wyższą pozycją społeczną respondentów i większą uwagą zwracaną na to, jak interesująca jest przyszła praca, jaki daje zakres swobody i wy¬ korzystania własnych talentów oraz czy stwarza szansę pomocy ludziom (tamże, s. 59). Jednocześnie w warstwie robotniczej większy nacisk wychowawczy kładzio¬ ny był na konformizm, ogładę, posłuszeństwo, skuteczność oraz umiejętność dobre¬ go współżycia i zdobywanie poważania u innych . Zatem praca w tym rozumieniu miała w pierwszym rzędzie wymiar społeczny. Do zmiany w pojmowaniu znaczenia pracy okresu kontrkultury należało również rodzące się wówczas podejście ekolo¬ giczne, całkowicie negujące jej inwazyjny wobec środowiska naturalnego charakter. Z prezentowanych tu podejść do zagadnienia pracy wyłaniają się trzy schema¬ ty jej traktowania: - przyrodniczo-społeczny, w którym człowiek przekształca środowisko przy¬ rodnicze poprzez działalność wytwórczą, zaś sama praca ma zasadnicze zna¬ czenie dla relacji w grupie. - podmiotowe, w którym praca jest wtórna wobec życia duchowego i służy jedynie zaspokojeniu potrzeb egzystencjalnych, tak jak to ma miejsce w po¬ dejściu do pracy generacji X. - praca jako forma aktywności materialno-duchowej, proces twórczy, służeb¬ na w stosunku do przyrody i społeczeństwa. W tym ostatnim podejściu do zagadnienia pracy, wartość stanowi jej elastycz¬ ność, indywidualizacja, decentralizacja, zespolenie czasu i miejsca pracy, a ponad to praca ma zapobiegać nadmiarowi, a nie walczyć z brakami. Zaczyna ona być postrzegana w odniesieniu do wolności jednostki: „Istnienie potrzeb będących 16 1 6 Warto porównać wyniki badań na ten sam temat z przełomu lat 1980/1990. prowadzonych w Polsce przez Danutę Walczak-Duraj, z których wynika, że dla 95% respondentów - robotników najważniejszymi wartościami w pracy był czynnik ekonomiczny, powinność wobec rodziny, a w przypadku ok. 60% także możliwość wykazania własnej wartości (1993, s. 25). �132 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA źródłem pracy jest faktem niezależnym od ludzkiej wolności. Jednak ich zaspoka¬ janie, dokonujące się przez czyn zależny od wolności, (....) podjęcie pracy i spo¬ sób jej dokonania leży w granicach ludzkiej wolności" (Gałkowski 1980, s. 204). Wreszcie w kontekście pracy w obszar zainteresowania ekonomii wkracza czas wolny, który zaczyna być traktowany jako użyteczny ze względu na dowartościo¬ wanie relacji międzyludzkich, zwłaszcza rodzinnych. Współczesne podręczniki psychologii pracy ukuły pojęcie pracy „toksycznej". Toksyczna jest ta praca, którą musisz wykonywać, to źródło chorób fizycznych i dehumanizacji człowieka. Jednak człowiek współczesny nie musi pracować w taki sposób. Lekarstwem na uwikłanie w tego rodzaju sytuację jest praca z marzenia¬ mi: „Przekonałam się, że udzielenie klientom przyzwolenia na to, by spełnili swe marzenia [... ] przynosi wspaniałe rezultaty. Ludzie znajdowali wówczas metody ucieczki z nie odpowiadającej im pracy" - pisze Barbara Bailey-Reinhold, psy¬ cholog pracy określająca się ze względu na stosowaną metodę terapii jako „przyzwolenistka" (Bailey-Reinhold 1999, s. 14). Źródłem informacji o toksyczności pracy jest według niej ciało popadające w choroby. Dlatego jeśli nie możemy zu¬ pełnie zmienić miejsca czy stylu zajęć zarobkowych warto chociaż zastosować kilka proponowanych przez terapeutkę metod ułatwiających sytuację. Należy do nich robienie sobie w ciągu dnia pracy przyjemności łamiących rutynę. Inny trener organizacji pracy Alan Lakein zachwala pracę rutynową, która daje pieniądze na utrzymanie, a można w niej wygospodarować dużo wolnego czasu, w trakcie którego realizujemy swoje hobby. Jako przykład takiej adaptacji podaje postać poczytnego autora Nathaniela Hawthorna, który pracując w nudnym urzę¬ dzie celnym napisał cztery powieści, w tym najpopularniejszą Szkarłatną literę (por. Lakein 1994, s. 54). W poradnikach pracy znajdujemy też radę aby łączyć pracę z ciągłą nauką lub działalnością pożyteczną społecznie. „Praca z marzeniami" jako antidotum na „toksyczną pracę" stała się myślą prze­ wodnią „Biblii" nowego podejścia do zatrudnienia, jaką jest Antykariera Rick'a Jarow'a. Podejście prezentowane w tej książce wynika z założenia, że „większość z nas najchętniej przeszłaby na emeryturę w wieku 29 lat i ...resztę życia spędziła na produktywnej pracy, ale takiej, którą naprawdę kochamy" (Jarow 1998, s. 222). Dzięki propozycji Jarowa możemy jednak dokonać kompromisu między tym pra¬ gnieniem a potrzebą utrzymania się. Genezę nowego podejścia do pracy umoco¬ wuje autor w okresie kontrkultury, ukazując nam bardzo osobisty jej obraz po¬ strzegany przez młodego człowieka: „Dopiero demokracje epoki postindustrialnej odważyły się wysunąć założenie, że każda ludzka jednostka może i wręcz powin¬ na dążyć do czegoś wyższego niż mozolna harówka dla przetrwania. W istocie całe moje pokolenie dorastało karmione idealizmem i wszyscy wzdrygaliśmy się na myśl o tym, że «po 20 latach szkoły poślą cię na dzienną zmianę>, jak to obra¬ zowo ujął Bob Dylan. Czy można pozwolić sobie na wierność swoim marzeniom, a jednocześnie odnaleźć się w zastanym porządku ekonomicznym? [... ] Urzeczy¬ wistniać wewnętrzne wizje, życiowe powołanie? Czy trzeba jednak przegrać świat, żeby wygrać duszę?" (tamże, s. 18). Na zadane tak pytania autor odpowiada bardzo optymistycznie, stawiając jednak pewne warunki wobec kultury. Podstawową sprawą jest jej re-sakralizacja i trans- �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 133 formowanie miejsca pracy ku pojmowaniu go jak dzieła sztuki. Należy więc „po­ zwolić sobie, aby nasza wewnętrzna prawda stworzyła od nowa nasz styl życia, pracy, jako, że tych dwóch rzeczy nie da się oddzielić" (tamże, s. 24). Praca może być traktowana jak święta tylko wtedy, gdy jest wartością prawdziwie autoteliczną, gdy się wierzy w to, co się robi i wykonują j ą dla niej samej, zaś potrzeby nie są motorem do działania. „Być z niej dumnym - nie dzięki porównaniu z pracą kogoś innego, ale z powodu [...] bycia w zgodzie ze sobą samym. [...] Jest to praca, która nie unicestwia życia i która honoruje doznawanie przyjemności" (tamże, s. 31). Praca w rozumieniu Jarowa mieści się w nurcie filozofii witalistycznej, gdyż jak wskazuje tytuł innej książki afirmującej nowy wzorzec podejścia do zatrudnie¬ nia Rób to, co kochasz, a pieniądze przyjdą same (Sinetar 1989), co oznacza, że „obfitość jest nade wszystko przekonaniem, że [... ] samo życie nas kocha", a „bra¬ mą do obfitości jest zdanie się na strumień życia [...] życie wyjdzie ci naprzeciw, ponieważ prosiłeś je o to" (Jarow 1998, s. 47). Witalistyczne jest również potrak¬ towanie pracy jak żywego, rozwijającego się organizmu. W tym ujęciu kariera to również pojęcie witalistyczne, poszukiwanie życiowe¬ go powołania jest bowiem procesem organicznym: „Autentyczna kariera musi mieć początek w ciele i jego związku z nurtem życia" (Jarow 1998, s. 73). Budu¬ jąc swoją karierę odnawiamy nasz związek z procesem życia, a przez to jesteśmy wymyślani przez życie (tamże, s. 86). Nasza praca jest też wynikiem działania wyobraźni i uczuć - tytuł jednego z rozdziałów książki to: Od wydajności do kre­ atywności: korona stworzenia (tamże, s. 30). „Otwieramy się na taką pracę, w której możemy świadomie odwoływać się do najgłębszych uczuć i nurtujących nas problemów" (tamże, s. 69). Możemy nawet uruchomić podświadomość, jak sugeruje inny trener pracy Joe Karbo (Karbo 1993), by zaczerpnąć z niej jasne, wyraziste wizje i sny dotyczące pracy. Wykorzystanie tych mistycznych pojazdów podkreśla sakralny charakter nadany pracy podobnie jak postulat by zharmoni¬ zować pracę z duszą i kosmosem. „Udana antykariera (sic!) musi bowiem łączyć w sobie wymiar mityczny i finansowy, psychologiczną głębię i praktyczną funk¬ cjonalność" (Jarow 1998, s. 184). Kariera, a w zasadzie antykariera, powinna mieć ponad to wymiar służby ludz¬ kości i planecie w nowym modelu gospodarki „kierowanej sercem" (tamże, s. 12). „Gospodarka to święte dzielenie się tym, co stanowi wartość. Wymiana jest sakra­ mentem" (tamże, s. 218), zaś w ramach tej nowej religii praca jest wyznaniem wiary. Nowe modele zatrudnienia można uznać za wielokierunkowy eksperyment. Spotykamy powszechnie dziś uznawane i obecne w programach walki z bezrobo¬ ciem rady, aby nie ograniczać się do koncepcji jednego zawodu czy typu działa¬ nia. Były one niemożliwe do przyjęcia w czasach obecności rodzinnych klanów rzemieślników oraz w dobie industrializacji, gdy rodziny robotnicze chełpiły się wręcz dziedziczeniem zawodu ojców. Ożywienie znaczenia pracy może dokonać się także poprzez pracę dla wspólnoty, gdy działa się na rzecz autentycznych jej po¬ trzeb, a także przez sugerowaną przez Ernsta Schumachera (1981) i Alvina Tofflera (2003) prosumpcję i samozatrudnienie. To ostatnie pojęcie również ma już zasto¬ sowanie w państwowych strategiach walki z bezrobociem. Musgrove odnotowuje obecność propozycji wskrzeszenia starych zawodów, które mogłyby pełnić rolę �134 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA „stabilizatorów psychologicznych" dla osób podejmujących drogę klasycznej kariery, podobnie jak weekendowa praca na roli (Musgrove 1974, s. 179) . Zmiana podejścia do pracy i czasu wolnego ma jeszcze jedno, radykalne obli­ cze. Jest nim afirmacja bezrobocia. Autorzy tacy jak Krzysztof Lewandowski pu­ blikują w Internecie artykuły o znamiennych tytułach: Raj odzyskany. Popieram bezrobocie czy Klub miłośników spędzania wolnego czasu . „Co się stało - pyta autor - że znalazłszy się „w raju wyrażającym się ciągłym wzrostem bezrobocia", „u progu technologicznego spełnienia" nie zauważamy dobrodziejstw nowej sytua¬ cji nadal szukając sensu pracy. Autor uważa, że obraz wolności bez pracy stale zaciemniany jest przez wielkie instytucje typu korporacje czy państwo, które nadal potrzebują zniewolonych pracowników. Jednak wystarczy podważyć sens istnienia tych instytucji, na przykład przemysłu reklamowego, aby uwolnić rzesze szczꜬ liwych bezrobotnych, którzy zaczną pracować dla siebie. „Przy obecnym stanie wiedzy i technologii, i przy wyeliminowaniu z gier społecznych wyniszczających ludzkość: rywalizacji i konkurencji - pozytywne konotowanie bezrobocia staje się jak najbardziej realne [...]. Wkrótce światłe narody będą się chlubić wzrostem wskaźnika bezrobocia, który stanie się wskaźnikiem realnego dobrobytu. I wtedy nowego znaczenia nabierze pytanie: w co się bawić?" (Lewandowski 2007). Rów¬ nież na to pytanie autor ma wypracowaną odpowiedź, uważa bowiem, że im wię¬ cej będziemy mieć do dyspozycji czasu wolnego, tym bardziej będziemy twórczy: „Wolny czas to czas nie obarczony lękiem niemocy twórczej, to czas społecznej aktywności" (tamże). Aby wprowadzić postulowane „przebiegunowanie" systemu wartości związanego z pracą i czasem wolnym, trzeba się jednak do tego przygo¬ tować i społecznie zorganizować. Do tego ma służyć powoływanie Klubów Miłoś¬ ników Spędzania Wolnego Czasu, które „powinny z założenia być zgromadzeniami nieformalnymi, grupami sympatyków idei poszerzenia obszaru wolności, jaką reprezentuje czas" (tamże). Czas wolny to zasób, który można poświęcić sobie, rodzinie czy na działania społeczne. Te ostatnie czynią czas wolny czasem pu¬ blicznym i wówczas może on podlegać organizacji i pomiarowi. W ten sposób czas wolny zostanie społecznie zagospodarowany. 17 18 Propozycje tak radykalne, jak prezentowana powyżej lokują się jednak na obrzeżach dominującego nurtu naszej kultury . Mimo to, wśród wartości związa¬ nych z pracą, i to zarówno w nurcie dominującym, jak i alternatywnym, zdecydo¬ wanie najczęściej nacisk kładziony jest obecnie na jej szczęścio-twórczy charak¬ ter, co odróżnia to podejście od wartości wcześniejszych epok. 19 1 7 Propozycja uzupełnienia pracy robotnika pracą na roli w celach terapeutyczno-wychowaw­ czych jest obecna w polskiej refleksji agrarnej okresu międzywojennego. Pomysł ten znalazł też swoją realizację w postaci ruchu WWOOF (World Wide Opportunities on Organic Farms) zainicjo­ wanym w 1971 r. w Anglii przez Sue Coppard, która po raz pierwszy zorganizowała dla siebie i swoich znajomych weekendową pracę na farmie biodynamicznej w Emerson College w Sussex. Obecnie organizacja reprezentuje 15 krajów. www.bip.warszawa.pl/informacja.asp., 2007 Bardzo ciekawe spojrzenie na zmiany postaw w stosunku do pracy w dominującym nurcie kultury zawarte są w książce Krystyny Romaniszyn (2007). 1 8 1 9 �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 135 LITERATURA B a i l e y - R e i n h o l d B a r b a r a 1999, Toksyczna praca, jak przezwyciężyć stres, przeciążenie i znużenie i jak ożywić swoją karierę zawodową, Rebis, Poznań. B a r t o s z e k A d a m 1994, Społeczne tworzenie osobowości. Zarys socjologicznych teorii osobo­ wości, Wydawnictwo US, Katowice. B a u m a n Z y g m u n t 1993, Przedstawienie na pustyni, [w:] Drobne rysy na ciągłej katastrofie...Obecność Waltera Beniamina w kulturze współczesnej, red. A. Zeidler-Janiszewska, Instytut Kultury, Warszawa, s. 71-85. B e n j a m i n W a l t e r 1975, Twórca jako wytwórca, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. - 2006, Pasaże, Wydawnictwo Literackie, Kraków. B r z o z o w s k a B l a n k a 2005, GenX. Pokolenie konsumentów, Rabid, Kraków. B r z o z o w s k i S t a n i s ł a w 1936, Wstęp do filozofji, [w:] Dzieła wszystkie, Instytut Literacki, Warszawa, s. 3-13. C o u p l a n d D o u g l a s 1996, PoddaniMicrsoftu, Prószynski i S-ka, Warszawa. - 2008, Pokolenie X, Wyd. G+J Polska. F e d y s z a k - R a d z i e j o w s k a B a r b a r a 1992, Etos pracy rolnika. Modele społeczne a rze¬ czywistość, IRWiR, Warszawa. G a l b r a i t h J o h n K. 1991, Ekonomia w perspektywie. Krytyka Historyczna, PWE, Warszawa. G a ł k o w s k i J e r z y 1980, Praca, człowiek: próba filozoficznej analizy pracy, Wydawnictwo Pax, Warszawa. H a l a m s k a M a r i a , L a m a r c h e H u g u e s , M a u r e l M a r i e - C l a u d e 2003, Rolnictwo rodzinne w transformacji postkomunistyczej. Anatomia zmiany, IRWiR PAN, Warszawa. J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a E u g e n i a 1969, Zawód rolnika w świadomości społecznej dwóch poko­ leń wsi, Książka i Wiedza, Warszawa. J a b l o n s k y L e w i s 1969, Hippie Trip, Pegasus, Colombia. J a n k o w s k i K a z i m i e r z 1972, Hipisi w poszukiwaniu ziemi obiecanej, Książka i Wiedza, Warszawa. J a r o w R i c k 1998, Antykariera. W poszukiwaniu pracy życia, Ravi, Łódź. J a w ł o w s k a A l d o n a 1975, Drogikontrkultury, PIW, Warszawa. K a r b o Joe 1993, Jak zrobić pieniądze będąc leniwym, Wydawnictwo Wodnika „Bist", Warszawa. K o h n M e l v i n L., S c h o o l e r C a r m i 1986, Praca a osobowość. Studium współzależności, PWN, Warszawa. L a k e i n A l a n 1994, Być panem swego czasu i swego życia, Ethos, Warszawa. L a s k o w s k a - O t w i n o w s k a J u s t y n a 2001, Ubóstwo i głód w kontekście zmian kulturo¬ wych we współczesnej Polsce, maszynopis rozprawy doktorskiej, w Archiwum IFiS PAN. - 2008, Globalne przepływy a obecność nowoosadników na wsi polskiej, Biblioteka Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Łódź. L e d e r A n d r z e j 2004, Globalizacja a nadmiar. Rozdęta bańka teraźniejszości, [w:] Kultura w czasach globalizacji, red. M . Jacyno, A . Jawłowska, M . Kempny, IFiS PAN, Warszawa, s. 87-105 L e w a n d o w s k i K r z y s z t o f 2007, Raj odzyskany. Popieram bezrobocie, www.bip.warszawa.pl/informacja.asp. L i n k l a t e r R i c h a r d 1992, Slacker, Austin Film Society, New York. M e l o s i k Z b y s z k o 2002, Młodzież, aprzemiany kultury współczesnej, [w:] Być Europejczy¬ kiem, red. A . W. Mikołajczyk, CEG, Gniezno, s. 127-176. M u s g r o v e F r a n k 1974, Ecstasy and Holiness. Counter Culture and the Open Society, Cox & Wyman, London. O s s o w s k a M a r i a 1973, Ethos rycerski ijego odmiany, PWN, Warszawa. O t w i n o w s k a B a r b a r a 1980, Humanistyczna koncepcja otium w Polsce na tle tradycji euro¬ pejskiej, [w:] Studia porównawcze o literaturze staropolskiej, red. T. Michałowska, J. Slaski, Ossolineum, Wrocław, s. 169-187. �136 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA P s y k - P i o t r o w s k a E l ż b i e t a 1998, Bezrobocie i pauperyzacja środowisk dawnych PGR w Polsce, Wieś i Rolnictwo, nr 3, s. 132-143. R a k o w s k i T o m a s z 2007, Antropolog jako wizytator nędzy. Kultura społeczności zdegrado­ wanych we współczesnej Polsce w świetle wybranych studiów terenowych, maszynopis roz¬ prawy doktorskiej, w Archiwum Instytutu Kultury Polskiej UW. R o m a n i s z y n K r y s t y n a 2007, Rzecz o pracy i konsumpcji. Analiza antropologiczna, Nomos, Kraków. S c h u m a c h e r E r n s t 1981, Małe jest piękne. Spojrzenie na gospodarkę światową z założeniem, że człowiek coś znaczy, PIW, Warszawa. S i n e t a r M a r s h a 1989, Do what you love, the money will follow. Discovering your right liveli­ hood, Dell, New York. S z p a k E w e l i n a 2005, Między osiedlem a zagrodą: codzienne życie mieszkańców PGR, Wyd. TRIO, Warszawa. T a r k o w s k a E l ż b i e t a , K o r z e n i e w s k a K a t a r z y n a 2002a, Lata tłuste, lata chude... Spojrzenia na biedę w społecznościach lokalnych, IFiS PAN, Warszawa. - 2002b, Młodzież z byłych PGR-ów. Raport z badań, ISP, Warszawa. T o f f l e r A l v i n 1999, Szok przyszłości, Zysk i S-ka, Warszawa. - 2003, Trzecia fala, PIW, Warszawa. V e b l e n T h o r s t e i n 1971, Teoria klasy próżniaczej, PWN, Warszawa. W a l c z a k - D u r a j D a n u t a 1993, Zmiana logiki gospodarowania w perspektywie postaw pra­ cowniczych, Absolwent, Łódź. W e r t e i n s t e i n - Ż u ł a w s k i J e r z y 1990, To tylko rock'n roll, ZAKR, Warszawa. - 1993, Między nadzieją a rozpaczą, Instytut Kultury, Warszawa. Z a d r o ż y ń s k a A n n a 1983, Homo faber, homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, PWN, Warszawa. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a K a z i m i e r a 1951, Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturze ludowej, PTL, Łódź-Lublin. JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA HOMO FABER OR HOMO LUDENS? NEW ATTITUDES TOWARDS WORK Summary The article is based on the field-works of so-called alternative communities, which are the groups of people who have decided to change the place of living from city to village due to their ecological ideology. There are many differences between the new-settlers and the peasants. One of them is the difference in the way of thinking about the work. The alternative way of thinking about the work takes its origin from 1960s, the period of the counterculture. The article presents the roots of the alternative style of work and the mechanism in which this style is being included in the contempo¬ rary euroatlantic cultural mainstream. The author underlines that the new style of work plays the crucial role in the social adaptation to the new situation on the labor market. J. L-O. Adres Autora: Dr Justyna Laskowska-Otwinowska, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzie Pl. Wolności 14, 91-415 Łódź e-mail: laskowskaotwinowska@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec0da857dc5b6dcfc89f98382822a1e3.pdf 23c89735a7bffb796ec02f5a450442d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1105 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1015 Title A name given to the resource Homo faber i homo ludens. Próba modelowego ujęcia kultur tradycyjnej i współczesnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.151-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 A N N A ZADROŻYNSKA HOMO FABER I HOMO LUDENS. PRÓBA MODELOWEGO UJĘCIA KULTUR TRADYCYJNEJ I WSPÓŁCZESNEJ i Szkic ten jest rzeczywiście tylko próbą (przede wszystkim próbą dla samej siebie) uporządkowania zebranych materiałów i refleksji nad kulturą współczesną, jej korzeniami i sensem. Jest to więc głównie pro­ pozycja rozumowania i interpretacji. W żadnym natomiast wypadku nie może być traktowany jako definitywne rozstrzygnięcie niezwykle prze­ cież złożonych problemów, z jakimi spotyka się badacz-etnolog. Więcej bowiem z tej próby uporządkowania wynika pytań niż jednoznacznych odpowiedzi, więcej niepokojów niż odczuć ładu wyjaśnianych spraw, więcej konieczności głębszego badania niż satysfakcji z dotychczas ze­ branych materiałów. Proponuję, by modele, które mają stanowić trzon klasyfikacji mate­ riałów, nazwane zostały tytułami książek szczególnie dla mnie inte­ resujących i w pewnym stopniu oddających podstawową ideę studiów nad kulturą współczesną. Niemniej są to jedynie nazwania modeli do­ pełniających się wzajemnie i nie istniejących rozłącznie. U podstaw zabiegu rozgraniczającego systemowy obraz kultury na modele homo jaber i homo ludens leży przekonanie o dualizmie obiektywnych koniecz­ ności zmuszających człowieka do działań, którymi stają się serie roz­ wiązań zwanych kulturowymi. Z konieczności tych wynikają, jak się wydaje, szczegółowe poczynania ludzkie zgodne wprawdzie z genetycz­ nym kodem gatunku, lecz możliwe do zrealizowania tylko przez kul­ turę. Modele homo jaber i homo ludens daje się wyróżnić na podstawie dość prostego kryterium klasyfikacji działań człowieka. Jest to praca. 2 1 Artykuł jest streszczeniem wydanej przez P a ń s t w o w e Wydawnictwo Nauko­ we książki mojego autorstwa pt. Homo jaber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, Warszawa 1983. M. F r i s с h, Homo jaber, Warszawa 1973, oraz J . H u i z i n g a, Homo ludens. Zabawa jako erodio kultury. Warszawa 1967. 2 �152 ANNA ZADROŻYNSKA Jako jej opozycję proponuję pojęcie nie-pracy, które jednak w naszym języku jest mało powszechne. Kryterium to rozgranicza system kultu­ rowych zachowań człowieka na codzienność i niecodzienność. Wtedy seria kulturowych rozwiązań modelu homo jdber staje się pochodną pra­ cy i wyznacza sferę codzienności, podczas gdy seria kulturowych roz­ wiązań modelu homo ludens wynika z nie-pracy i wyznacza sferę nie­ codzienności. Kryterium pracy (w dalszej części szkicu postaram się uściślić to po­ jęcie) okazuje się użyteczne przy analizie materiałów ilustrujących tak kulturę tradycyjną, jak współczesną (do tych terminów również po­ wrócę). Muszę jednak dodać, że użyteczność ta przejawia się wtedy, gdy pracę traktuje się jako znak, a tym samym odkrywa się jej sens kulturowego wyróżnika. Prowadzi to do poszukiwania reguł codzien­ ności. Prowadzi również do poszukiwania pojęciowej opozycji pracy peł­ niącej analogiczną funkcję dla reguł niecodzienności. Zaproponowane po­ jęcie nie-pracy jest dyskusyjne. Dość powszechnie bowiem uznano, że opozycją pracy jest czas wolny. Wydaje się to mało zasadne. Świadczą o tym chociażby tylko badania socjologów . Można z nich wnioskować, że kategoria czasu wolnego nie daje się zastosować jako kryterium kla­ syfikacji faktów kulturowych mieszkańców nie tylko tradycyjnych wsi, lecz również tych, którzy stamtąd przywędrowali do miast. Jeżeli moż­ na by uściślić opozycję praca—czas wolny, proponowałabym przyjęcie pojęć czas pracy i czas wolny. Wtedy jednak byłaby ona zasadna, gdy­ by analizowana kultura zawierała w sobie możliwości wydzielenia oby­ dwu tych rodzajów czasu. W społecznościach zwanych tradycyjnymi (czy w kulturze tradycyjnej) mamy wprawdzie do czynienia z czasem pracy, lecz nigdy nie nie bywał on zależny od zegara. Natomiast wydzielenie czasu wolnego jest prawie niemożliwością. Można co najwyżej mówić o czasie poza pracą. Ten jednak nigdy nie bywał czasem wolnym, za­ wsze wypełniały go przeróżne treści. Czas wolny pojawia się dopiero wtedy, gdy praca zostaje ujęta w ramy tarczy zegarowej, gdy czas po pracy staje się prywatną własnością jednostki. Opozycja więc czas pracy—czas wolny może być sensowna tylko przy analizach materiałów odnoszących się do kultury ludności miejskiej. Zastanawiając się nad materiałami zebranymi w trakcie badań wśród mieszkańców wsi i robotników miejskich można sądzić, że użyteczniejsze jest przyjęcie takich pojęć opozycyjnych, które pełniłyby funkcję kryterium klasyfikacyjnego w stosunku do całości materiału. Dlatego zaproponowałam na wstępie opozycję czysto logiczną praca — nie-praca, 3 ' P r z y t o c z ę tylko przykłady: J . D a n e c k i , Problemy czasu wolnego w wa­ runkach miejskich, „Studia Socjologiczne", nr 2: 1964; K . Ł a p i ń s k a , „Czas wol­ ny" w świadomości społecznej mieszkańców wsi, „Etnografia Polska", t. 12: 1968» s. 67-85; J . P i e p e r , Leisure, the basis of culture, London 1952, B. R o w n t r e e , C. R. L a v e r s, English life and Leisure, London 1951. �163 HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S która jest wnioskiem wynikającym z dość oczywistych przesłanek: 1. Pra­ ca (w rozumieniu konkretnej działalności wytwórczej) jest w kulturze tradycyjnej i współczesnej istotnym działaniem o znaczeniu ekonomicz­ nym, społecznym, psychologicznym, światopoglądowym; 2. Praca, szcze­ gólnie w kulturze tradycyjnej, organizowała dzień powszedni; 3. Praca w kulturze tradycyjnej nie miała wyznaczonego czasu dla wykonywania poszczególnych czynności w ciągu dnia; 4. Czas pracy w kulturze tra­ dycyjnej przerywany był czasem nie-pracy, gdy dopuszczalne były za­ bawa i odpoczynek; 5. W kulturze tradycyjnej czas nie-pracy bywał wypełniony odmiennymi czynnościami niż czas pracy. Obydwa te ro­ dzaje działań podlegały regułom wynikającym z tradycji; 6. W kulturze tradycyjnej nie istniał więc czas wolny; 7. W kulturze tradycyjnej czasy pracy i nie-pracy były wartościami sobie równorzędnymi. Takimi sa­ mymi wartościami były praca i nie-praca; 8. W kulturze tradycyjnej czas nie-pracy nazwać można niecodziennością, której jednym z przeja­ wów było święto; 9. W modelu kultury tradycyjnej niecodzienność, świę­ to i wypełniające je elementy ludyczne tworzą charakterystyczną konfi­ gurację o cechach przeciwstawnych codzienności; 10. W modelu kultury tradycyjnej opozycja znaków praca — nie-praca tworzy specyficzny sy­ stem znaczeniowy. Wyodrębnienie dwu modeli (homo jaber i homo ludens) implikuje założenie, że kultura jest systemem. Znaczy to, że tworzy ona całość dającą się wyodrębnić spośród innych całości. System kultury jest two­ rem człowieka. Musi więc składać się ten system z co najmniej dwóch sfer: jednej, ujmującej elementy rzeczywiste, drugiej — ujmującej ele­ menty wyobrażalne, jako że co najmniej dwie te sfery właściwe są istocie jego twórcy. Tworem człowieka jest więc systemowy obraz świa­ ta, to znaczy taki, który wiąże w całość wszystkie jego elementy. Ele­ menty te doznają wyjaśnienia i usprawiedliwienia w systemie kultury. To natomiast odbywać się musi przy zastosowaniu reguł całego systemu. System kultury musi więc określać reguły łączenia sfer rzeczywistości postrzeganej i niepostrzeganej, podstawowych kategorii rzeczywistości i nierzeczywistości, znanego z nieznanym. O regułach systemu infor­ mują znaki. Za taki znak można uznać pracę. Innymi słowy, traktując pracę jako znak w kulturze można by określić teorię codzienności. Nie została ona do tej pory sformułowana explicite, choć próby jej określenia pojawiały się w nauce wielokrot­ nie i zawsze tam, gdzie mówiono w ogóle o pracy człowieka. Wynika z tego, że teoria codzienności odnosi się do tej sfery życia i kultury, która wiąże się przede wszystkim z pracą. Praca może więc być uznana za znak codzienności. Znane teorie święta M. Eliadego czy R. Caillois wydobywają jed4 4 5 M. E 1 i a d e, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970. • R. C a i l l o i s , Żywioł i ład, Warszawa 1976, rozdział „Człowiek i sacrum". �154 A N N A ZADROŻYNSKA nak pewne elementy teorii codzienności. Są one uzasadnieniem ich za­ łożeń, a jednocześnie wskazują na nierozłączność dwu tych sfer życia. W teoriach święta występuje dualizm pojęciowy. Można więc przyjąć, że jeżeli wszystko to, co wiąże się ze świętem, określane jest przez pojęcie sacrum, to wszystko to, co wiąże się z codziennością, może no­ sić miano profanum. Jeżeli wszystko, co odnosi się do sacrum, wiąże się z nie-pracą, to wszystko, co wiąże się z pracą, odnosić się będzie do profanum. Jeżeli wszystko, co wiąże się z zabawą (jak proponuje jej teoretyk J. Huizinga ), określa się mianem swobodnej działalności, to wszystko, co wiąże się z koniecznością i przymusem, niech zwie się pracą. Jeżeli w teorii święta następuje utożsamienie go z czasem śmier­ ci, to w teorii codzienności powinno nastąpić utożsamienie jej z czasem życia. Podobne założenia oparte na opozycyjności treści mogą być for­ mułowane w odniesieniu do wszystkich tez teorii święta. Wskazuje to przede wszystkim na fakt, że teoria codzienności nie istnieje bez jej przeciwstawienia. Tak samo, jak realne zachowania czy działania czło­ wieka nie mogą być zaklasyfikowane do któregoś ze zbiorów — codzien­ ności czy niecodzienności — bez dokładnego określenia ich opozycji. Jedną z form nie-pracy w kulturach tradycyjnych była zabawa. Mo­ gła ona wyrażać różnorakie treści, nie zawsze powiązane tylko z odprę­ żeniem i wesołością, lecz mające dla człowieka również istotne znacze­ nie symbolicznej re-kreacji życia. Ta zaś stanowiła sens święta. Zależ­ nie od sytuacji włączano w nie bogów i duchy opiekuńcze poszczegól­ nych, konkretnych działań człowieka. One to miały ustanawiać i sank­ cjonować nowy porządek, gdy stary stawał się niepewny. Duchy i bo­ gowie wykorzystywani podczas święta byli więc patronami życia, słoń­ ca, urodzaju, deszczu itp. Były to „instytucje" nadrzędne w stosunku do codzienności. Sfera nie-pracy i święta była „ośrodkiem dyspozycji" pracy i powszedniości. Jednocześnie też była to ta część działalności •człowieka, która wyraźnie nosiła cechy zabawy. Jedną z wielu teorii zabawy sformułował J. Huizinga . Jego homo ludens jest przede wszystkim tworem biologiczno-zwierzęcym o rozwi­ niętym instynkcie zabawy. Pierwotność tego instynktu, miała niezwykłe znaczenie dla tworzonej przez człowieka kultury, która — według Huizingi — przejawiała się głównie poprzez i w zabawie. Ta zaś posiada kilka cech charakterystycznych. Przede wszystkim zawsze wymaga wy­ znaczenia odrębnej przestrzeni i przebiega w specjalnie dla niej prze­ znaczonym czasie. Ponadto sama w sobie jest ładem realizowanym poza światem rzeczywistym według określonych a umownych reguł. Ucze­ stniczenie w niej tworzy specyficzne więzi między uczestnikami wyróż- . niając ich spośród pozostałych ludzi. W tych sformułowaniach można doszukać się dość wyraźnych powiązań czy nawet analogii ze świętem.. 6 7 "Huizinga, Ibidem. 7 op. cit. �HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S 165 Zabawa przecież nigdy nie należała do codziennych działań człowieka. Nie była też z pewnością żadnym rodzajem pracy. Stanowiła wyraźną jej opozycję. Była więc rodzajem nie-pracy. Należała do niecodzien­ ności. Może też być uznana za jej znak. Wśród współczesnych teoretyków zabawy dość interesujące stano­ wisko prezentuje R. Caillois . Wyróżnił on cztery podstawowe postawy charakterystyczne dla zabawy: agon (rywalizacja), alea (zdanie się na los), illinx (oszołomienie) i mimicry (udawanie kogoś lub coś innego). Określił jednocześnie sześć cech pozwalających charakteryzować zaba­ wy. Byłyby to: dobrowolność, wyodrębnienie czasowo-przestrzenne, nie­ pewność wyników, bezproduktywność, specyficzne i czasowo tylko obo­ wiązujące reguły oraz fikcyjność działania. Cechy te pozwalają klasy­ fikować zachowania. Nie można jednak na ich podstawie klasyfikować wielu opisanych w materiałach etnologicznych przypadków. Kulturowa bowiem rzeczywistość wymyka się tym uproszczeniom. Jest bardziej skomplikowana. Caillois przyznaje, że wszystkie cztery postawy charak­ terystyczne dla zabaw występują w rzeczywistych zachowaniach ludzi w rozmaitych konfiguracjach. Przyznaje też, że wymienione przez niego cechy zabaw nie zawsze występują w komplecie. Zwraca też uwagę, że mimicry i illinx tylko przeważnie występują w zachowaniach ludzi pod­ czas święta, a agon i alea tylko przede wszystkim należą do niecodzien­ ności. Wynika z tego, że jakaś bliżej nie określona ich część przyna­ leżna jest czasowi codzienności. Czy możliwe jest więc, by tak zasadnicze działanie człowieka, jakim jest zabawa, wyraźny znak nie-pracy, należała jednocześnie do opozycyj­ nej sfery modelu znaczonej pracą? Przypuszczam, że jest ona łączni­ kiem pomiędzy znakami pracy i nie-pracy, pomiędzy codziennością i nie­ codziennością. Zasada funkcjonowania tego łącznika w modelu znajduje się poza samą formą zabawy. Prawdopodobnie wiąże się ona z regułami światopoglądu człowieka w kulturze tradycyjnej, a więc pojmowaniem przez niego tych szczególnych jakości, które składają się na święto i co­ dzienność. Próby poszukiwania odpowiedzi na to pytanie uświadamiają przede wszystkim, że analizy i interpretacje materiałów trzeba odnieść do reguł całości systemu kultury. Dość oczywiste bowiem dzisiaj jest, że: 1. Kultura rządzi się nie tylko prawami ekonomiczno-społecznymi, choć w pewnych płaszczyznach uogólnień właśnie one dają wyraźnie znać o sobie; 2. Psychologia, psychiatria i medycyna odkryły, że umysł ludzki specyficznie wartościuje czas i przestrzeń (co także dość wyraź­ nie odbija się w materiałach etnologicznych); 3. Wartościowanie to, szczególnie w kulturach tradycyjnych, częściowo tylko wiązało się z uży­ tecznością czy znaczeniem produkcyjnym, ekonomicznym; 4. Można też sądzić, że to właśnie stopień użyteczności ekonomicznej wyznaczany bywał na podstawie kryteriów w stosunku do niego zewnętrznych a nad8 8 С a i 11 o i s, op. cit., rozdział „Ludzie a gry i zabawy". �156 ANNA ZADROŽYNSKA rzędnych; 5. Wartościowanie czasu i przestrzeni w sposób niezaprzeczal­ ny łączyło się z całością zorganizowania kultury; 6. Było ono wyrażane symbolicznie; 7. Istniały co najmniej dwie jakości kulturowe: czas i przestrzeń święta (niecodzienności) oraz czas i przestrzeń codzienności; 8. Były one nierozdzielne. Tym samym zaproponowane modele homo jaber i homo ludens w za­ sadniczych ramach obejmować mogą całość relacji kultury. Myśl bo­ wiem o skonstruowaniu szczegółowego modelu całości kultury jest uto­ pią. Proponuję więc skupienie się na zainteresowaniu kulturą trady­ cyjną i kulturą współczesną. Obydwa te pojęcia mają charakter modeli i wymagają dokładniejszego omówienia. Założenie, że kultura jest zbio­ rem możliwym do wyodrębnienia spośród innych jej równorzędnych po­ zwala traktować obydwa wymienione tu pojęcia jako nazwy jej pod­ zbiorów. Te jednak dość powszechnie wyznacza się na podstawie od­ rębnych dla każdego z nich kryteriów klasyfikacyjnych. Jednak nawet tak wyróżnione mogą wskazywać na istotne między sobą powiązania. Podstawowym modelem, którym posługuje się etnologia, jest kultu­ ra tradycyjna. W literaturze naukowej najczęściej przeciwstawia się ją kulturze współczesnej choć niekiedy spotkać można inne terminy okre­ ślające kulturę charakterystyczną dla współczesności. W pewnym sensie zestawienie opozycyjne kultury tradycyjnej i współczesnej może być słuszne. Postaram się to wyjaśnić. Termin kultura tradycyjna jest dla mnie nazwaniem modelu tej części kultury, która daje się wyodrębnić z całości na podstawie jed­ nego zasadniczego kryterium, jakim jest tradycja. Rozumie się przez tó pojęcie swoistość zarówno faktów egzystujących w tej kulturze, jak reguł ich wzajemnych powiązań. Swoistość ta, jak dość powszechnie się to stwierdza, polega na względnej trwałości w czasie niektórych faktów kulturowych, co wiąże się z bezpośrednim sposobem ich międzypokoleniowego przekazywania. Reguły natomiast powiązań między tymi fak­ tami wynikają z podstawowego systemu wartościowania, który jako je­ den z istotnych faktów kulturowych społeczności tradycyjnych szczegól­ nie pieczołowicie bywał przekazywany przez kolejne pokolenia. Ten sy­ stem wartościowania wynikał z pojmowania wszechświata. Prawdopo­ dobnie był też systemem, w którym każdy szczegółowy przejaw istnie­ nia świata, rzeczy i ludzi mógł zostać wyjaśniony. Tradycyjny przekaz kultury wymagał jednak silnych więzi między pokoleniami w rodzinie i szerszej społeczności. Etnologiczne badania nad tradycją najczęściej dotyczyły społeczności wioskowych jako grup rodzinnych i sąsiedzkich powiązanych ze sobą wspólnie zamieszkiwanym terytorium. Podobne cechy miały dawne społeczności plemienne, jak również niektóre grupy określane mianem warstw niższych w nowo­ czesnym zurbanizowanym społeczeństwie. Wynika z tego, że mimo do­ tychczasowych zainteresowań etnografii i etnologii społeczeństwami prze- �HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S 157 de wszystkim plemiennymi czy społecznościami wioskowymi, poszuki­ wanie elementów kultury tradycyjnej w nowoczesnych strukturach miej­ skich może być możliwe i uzasadnione. W studiach nad kulturą tradycyjną można brać pod uwagę jej trwa­ nie, continuum, konfigurację jej elementów, warianty i marginesy struk­ turalne. Z badania tego może wyłonić się obraz kulturowych charak­ terystyk społeczności oraz dopuszczalne zakresy zmienności kulturo­ wych szczegółów i powiązań między nimi. Pomimo że kulturę trady­ cyjną uważa się za system czy zbiór historycznie zmienny, to w przy­ padku poszukiwania podstawowych reguł modelowych, czas nie może stanowić najistotniejszej ramy rozważań. Kultury tradycyjne istnieć mo­ gły i mogą w różnych epokach i społecznościach. Rządzą się raczej pra­ wami długiego trwania. Również i dziś można posługiwać się modelem kultury tradycyjnej w badaniach nad współczesnym obrazem kultury. Jedynie materiał faktograficzny w tym modelu porządkowany jest przez czas, reguły zaś związków pomiędzy zdarzeniami, ich sens i interpretacja znajdują się poza nim. Kultura tradycyjna nie jest więc epoką histo­ ryczną wyznaczaną ramami tylko czasu. Modelowe rozumienie pojęcia kultury współczesnej jest jakościowo różne od poprzedniego, chociaż nie jest jednoznacznie opozycyjne w sto­ sunku do niego. W badaniach etnograficznych czy socjologicznych ter­ minem kultury tradycyjnej określa się najczęściej model kultury w prze­ szłości. W takim rozumieniu tego pojęcia kultura współczesna, z braku lepszego terminu, charakteryzować ma współżycie i życie ludzi naszych czasów. Ten więc zbiór faktów i jego model zostają wyodrębnione na podstawie kryterium czasu. Dziejąca się dziś kultura jest rzeczywiście kulturą nam współczesną. Stąd wniosek, że każda epoka charakteryzowana bywa przez kulturę współczesną jej badaczowi, żyjącemu w czasie epokę tę wyznaczającym. Współczesność jest więc cechą przede wszystkim relacji między pod­ miotem a przedmiotem badania, nie zaś samego przedmiotu badanego. Dlatego też używane przez nas pojęcie kultury współczesnej jest nie­ ostre. Może mimo to stać się użyteczne w studiach nad kulturą pod warunkiem świadomego przyjęcia względnych ram czasowych dla roz­ patrywania zbioru faktów i uwzględnienia tych ograniczeń przy kon­ strukcji modelu. Może też umożliwić odnajdywanie związków z ostrzej zdefiniowanymi zbiorami. Wydaje się, że posługując się tu dwoma różnymi konstrukcjami mo­ deli kultury nie mam prawa korzystać w równym stopniu z ich możli­ wości interpretacyjnych. Są one przecież jakościowo różne. Nie są w stosunku do siebie opozycyjne. Nie są też wzajemnie się dopełnia­ jące. Nie można powiedzieć, że kultura tradycyjna nie należy do zbioru kultury współczesnej, bo pojawia się natychmiast niepokojące podej­ rzenie, że właśnie zbiór kultury współczesnej opiera się na włączeniu �158 ANNA ZADROZYÑSKA części (mniejszej lub większej) kultury tradycyjnej. W ten sposób oka­ zuje się, że kultura współczesna jest po prostu odpowiednikiem takich, pojęć, jak np. „kultura IX w." itp. Wymaga ono uzupełnienia wskazu­ jącego bliższe ramy przestrzenne, etniczne, narodowe itd. Również i ter­ min „kultura współczesna" takich uzupełnień wymaga. Uzasadnia to sformułowane wyżej podejrzenie, że może ona zawierać rozmaite treści i reguły ich powiązań, charakterystyczne również dla kultury trady­ cyjnej. Pojęcia „kultura współczesna" jako nazwy modelu, używam przede wszystkim dlatego, że przypisuję mu szczególny związek z modelem kul­ tury tradycyjnej, nad którym etnologia pracowała ponad 100 lat. Prze­ konana jestem, że tworząc skalę zmienności kultury naszego narodumogę z całą pewnością tylko na jednym jej krańcu usytuować model sensu stricto. Będzie to właśnie model kultury tradycyjnej. Drugi jej kraniec jest niepewny. Wstępnie i umownie niech znajdzie się tam po­ jęcie kultury współczesnej, pozorujące również modelowy zbiór kultu­ rowych treści i reguł ich powiązań. Pomiędzy dwoma tymi krańcami mieścić się będzie gama zmienności wynikająca z faktu istnienia modelu kultury tradycyjnej, zmiennego nasilenia tradycji, dających w efekcie serie transpozycji i konfiguracji historycznych. W ten sposób pojęcie kultury współczesnej staje się tylko oznaczeniem na współrzędnej czasu punktu umownego zatrzymania procesu zmian w celu przeanalizowania i interpretacji kultury dzisiejszych ludzi. Tym samym kultura współ­ czesna musi być traktowana jako konsekwencja istnienia kultury trady­ cyjnej czy jej transpozycja. Od zasadniczego modelu może różnić sięprzede wszystkim stopniem nasilenia zachowanych reguł przekazu swych. treści. Oznacza to również, że inne procesy dziejące się w innych ska­ lach pomiaru, a należące np. do współrzędnych ekonomiczno-społecznych, powinny tworzyć systemy wzajemnych współzależności. Analiza skali kultury jest więc tylko jedną z wielu możliwych, a wykorzystanie po­ jęcia kultury współczesnej, w takim jak tu zaproponowałam rozumie­ niu, pozwala na posługiwanie się modelem kultury tradycyjnej jako podstawowym układem odniesienia przy interpretacji współczesnych zjawisk kultury. Zakładam więc, że wyodrębnione dwa modele podzbiorów kultury,, nazwane tu modelami homo jaber i homo ludens, ułatwić mogą ocenę faktów tak w kulturze tradycyjnej, jak współczesnej. Muszę tu nato­ miast powtórzyć, że zasadniczym kryterium ich skonstruowania stała się praca (i oczywiście jej opozycja nie-praca). Wymaga to teraz do­ kładniejszego komentarza i bardziej szczegółowej egzemplifikacji. W kulturze tradycyjnej praca należała do rzędu oczywistości real­ nego życia człowieka obok innych oczywistości biologicznych, takich jak sen, oddychanie, jedzenie itp., które nigdy i nigdzie nie wymagały nad­ ziemskich patronów. Należały bowiem do natury życia samego w sobie. �169 HOMO F A B E R I HOMO LTJDENS W kulturze natomiast mogły stawać się znakami wykorzystywanymi w obrzędach, rytuałach, świętach. Praca także jako swoisty element natury wymagała istnienia specyficznych norm w kulturze. Jedno­ cześnie miała (i ma) dla tej kultury szczególne znaczenie. Etnologia zajmowała się i zajmuje pracą ludzką w dość charaktery­ styczny dla nauk humanistycznych sposób. Pracę analizuje się tu po­ przez efekty kulturowe, dzieła człowieka rozumiane w najszerszym tego słowa znaczeniu: od narzędzi i technologii, poprzez wytwory materialne, po skomplikowany system instytucji, wreszcie mity, wierzenia, świato­ poglądy. Pojęcie pracy sensu stricto rzadko jest w etnologii wykorzy­ stywane, pomimo że wszystkie przecież analizy i syntezy opierają się na założeniu jej istnienia. Różne kierunki w historii etnologii bardziej lub mniej otwarcie na­ wiązywały do kulturotwórczej roli pracy. Na przykład ewolucjonizm traktował każdy pozostawiony w dziejach ślad (przedmiot czy instytucję) jako przejaw działania człowieka, doskonalenia formy . Uznawano je za dzieła umysłu i rąk człowieka. Jakość zaś tego umysłu, jednakowa dla wszystkich osobników gatunku, uznana została za podstawę konwergencyjności wynalazków. Wynalazki te, stające się początkiem przemian ewolucyjnych poszczególnych wytworów, można było zestawiać i po­ równywać. Miało to prowadzić do określenia obrazu przemian społeczeń­ stwa ludzkiego i jego kultury. Morganowskie kryterium wynalazku, po­ zwalające wydzielać etapy ewolucji, w swej istocie stanowiło wyraz uświadomienia sobie znaczenia pracy demonstrowanej w dziejach czło­ wieka przez kolejne odkrycia. Na przykład koncepcja K. Moszyńskiego w ogólnym zarysie nawiązuje do klasycznego ewolucjonizmu, lecz roz­ wija treść podstawowego pojęcia analityczno-teoretycznego, jakim stał się wytwór kulturowy. Tu rozumiany jest on jako efekt procesu roz­ wiązywania szczególnego zadania stawianego w trakcie dziejów przed człowiekiem przez środowisko naturalne. Efekt ten realizowany był stopniowo, a składały się nań osiągnięcia poprzednich pokoleń i aktual­ ne wynalazki czy udoskonalenia pokoleń następnych . Takie rozumie­ nie zawiera w sobie rozważanie wielowiekowego wkładu pracy ludzkiej analizowanej jako proces tworzenia i wytwarzania, oparty i korzystający z tradycji. Do koncepcji klasycznego ewolucjonizmu nawiązuje również niezbyt 9 10 11 8 O biologicznym charakterze pracy mówią książki psychologów takich, jak np. A. K ę p i ń s k i , Rytm życia, Kraków 1978, rozdział „O biologiczny model w myśleniu psychiatrycznym", czy lekarzy jak np. H . S e l y e , Stres okiełznany, Warszawa 1978. Na przykład M. J . H e r s к o v i t s, Man and his work, New York 1948; A. L e r o i - G o u r h a n , Milieu et techniques, Paris 1945; К. M o s z y ń s k i , K u l ­ tura ludowa Słowian, Warszawa 1967 czy przedstawiciel ewolucjonizmu klasyczne­ go L . M o r g a n , Społeczeństwo pierwotne, Warszawa 1887. M o s z y ń s k i , op. cit. 13 1 1 �160 ANNA ZADROZYÑSKA 12 nam odległa w czasie propozycja L. White'a . Proponuje on pomiar stopnia rozwoju kultury wyrażający się zależnością ilości produkowanej energii na jednego członka rozważanej społeczności od warunków śro­ dowiska naturalnego i stanu technologii. Ta ostatnia jakość wynika z hi­ storycznego procesu wykształcania się umiejętności i wykorzystywania dostępnych człowiekowi możliwości. Do podobnego nurtu refleksji można by zaliczyć studia A. Leroi-Gourhan'a nad związkiem technologii i ewolucji. Zastanowienia zaś A. G. van Melsena nad technologią wkraczają w sferę filozofii. „Py­ tanie o istotę technologii — pisze van Melsen — jest pytaniem o istotę człowieka" . Odrębnym nurtem w etnologii są koncepcje starające się powiązać kulturę ze środowiskiem naturalnym. Począwszy od antropogeografii aż do współczesnych prac amerykańskich i europejskich antropologów trwa refleksja nad materią aktywności człowieka. Wnioski z niej płynące starają się ustalać związki pomiędzy wytworami, organizacjami i for­ mami kultury a grupami ludzkimi żyjącymi w rozmaitych środowiskach naturalnych. Teza o geograficznym determinizmie kultury (rozumianym w bardzo różny sposób, od skrajności uwarunkowań po ich wykorzy­ stanie w rozsądnych proporcjach) umożliwiała porządkowanie prac czy cykli produkcyjnych charakterystycznych dla poszczególnych stref kli­ matycznych. Próbowano również pójść dalej i połączyć rodzaje produk­ cji (związane ze środowiskiem naturalnym) z występowaniem specyficz­ nych typów instytucji społecznych, wierzeń religijnych, mitów. Skrótowe te uwagi wskazują nad rozległość możliwości analiz i syn­ tez oraz wielowarstwowość problemu pracy rozważanej z punktu widze­ nia etnologii. Można też spróbować spojrzeć nań z innego niż dotych­ czas stanowiska. Być może zaproponowane tu wcześniej rozumienie pra­ cy jako znaku wskaże na możliwości interpretacyjne. Podstawowym materiałem, który poddałam analizie przy pomocy wymienionych tu pojęć grupujących fakty w zbiory będące podstawą modeli (homo faber i homo ludens) były informacje zaczerpnięte z lite­ ratury i badań terenowych. Nie sposób przekazać tu spisu wyczerpu­ jącej bibliografii, gdzie odnajdywałam interesujące dane. Zajęłaby ona wiele stron, gdyż praktycznie każde dzieło, opis, źródło przekazują ja­ kieś fragmenty użytecznej mi wiedzy. Badania terenowe prowadzone były w ramach kolejnych naukowych planów badawczych Katedry Etno­ grafii Uniwersytetu Warszawskiego. Można je podzielić na dwa etapy. Pierwszy z nich zakończono pod koniec lat sześćdziesiątych. Obejmował on badania nad zmianami w systemie wartościowania w modelu kultury 13 1 4 15 1 2 1 3 1 4 1 6 L . A. W h i t e , The evolution of culture, New York 1959. L e r o i - G o u r h a n, op. cit. A. G . v a n M e l s e n , Nauka i technologia a kultura, Warszawa 1069. Tamże, s. 277. �161 HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S tradycyjnej i kultury współczesnej". Drugi zaś był konsekwencją po­ przedniego. Wynikał z kilku zasadniczych pytań powstałych z uogólnień i interpretacji materiałów pierwszego etapu. Pytania te można sformu­ łować następująco: czym jest praca w modelu kultury tradycyjnej i współczesnej? Jaki jest związek, a jaka różnica między pojęciem czasu pracy a pojęciem czasu święta? Jaki jest związek między pracą, świę­ tem i zabawą a regułami kultury ujmującymi rzeczywistość w systemy znaków i znaczeń? Drugi etap badań terenowych mający rozwiązać te problemy został rozpoczęty w 1974 r. Zakończył się w 1978 r. O ile po­ przednie materiały terenowe zbierane były głównie we wsiach pod­ laskich (model kultury tradycyjnej) i jednym z koszalińskich państwo­ wych gospodarstw rolnych (model kultury współczesnej), o tyle ostatnie lata dostarczyły przede wszystkim informacji z kręgu pracow­ ników jednej z wielkich warszawskich fabryk, mieszkających lub tylko urodzonych i wychowanych na wsi. Jednocześnie też kontynuowane by­ ły w koniecznych rozmiarach badania we wsiach podlaskich i w kosza­ lińskich państwowych gospodarstwach rolnych przebadanych poprzednio. Ten wybór terenów badań dawał nadzieję na uzyskanie szczegóło­ wych materiałów egzemplifikujących kultury tradycyjną i współczesną, zarówno w zakresie modelu řiomo faber, jak řiomo ludens. Jednocześnie też badania te nasunęły przypuszczenie, że kultura mieszkańców pań­ stwowych gospodarstw rolnych woj. koszalińskiego stanowi specyficzny wariant pośredni między tradycyjnym a współczesnym modelem* kul­ tury. Zasada wyboru takiego terenu do badań wynikała przede wszyst­ kim z przekonania, że w każdym z tych przypadków mamy do czynie­ nia z continuum kultury" tradycyjnej, choć każdy z przypadków prezen­ tował inny jego rodzaj. Przekonanie to wynikało głównie z faktu, że wszyscy rozmówcy związani byli ze wsią swym pochodzeniem. Opis, klasyfikacja, analiza i interpretacja tak zebranych materiałów oparte zostały na kilku założeniach wiążących ze sobą podstawowe oma­ wiane tu pojęcia: 1) poznawanie kultury, to znaczy odkrywanie reguł tego systemu, polega na budowaniu, porównywaniu i określaniu związ­ ków między poszczególnymi modelami, wyodrębnionymi na podstawie istotnych a użytecznych kryteriów; 2) modele te muszą grupować ele­ menty w różnych, lecz zawsze określonych płaszczyznach ogólności; 3) model kultury (tradycyjnej i współczesnej) należy do serii modeli systemu kultury; 4) proponowane modele homo faber i homo ludens są składowymi w modelu kultury; 5) kryterium ich wydzielenia jest opo­ zycja „praca -=Ł nie-praca"; 6) modele homo faber i homo ludens ujmują codzienność i niecodzienność. Założenia te, jak się wydaje, mogą posłużyć tłumaczeniu szczegóło­ wych przejawów kultury. Mogą też wyjaśniać powiązania elementów 1 4 A. Z a d r o ż y ń s k a , nia, Warszawa Г974. 11 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 Zawarcie małżeństwa. Analiza systemu wartościowa­ �162 ANNA Z A D R O Z Y N S K A kulturowych nie uchwytne przy stosowaniu innych założeń i pojęć. Stąd też wynika możliwość dość szerokiego porównywania faktów odnajdy­ wanych w kulturach nawet bardzo od siebie odległych. Porównywanie to jest jednak uzasadnione dopiero wtedy, gdy fakty spełniają podsta­ wowy wymóg klasyfikacji znaczeniowej w modelu kultury, do której należą. O ile w przypadku kultur tradycyjnych sprawa jest stosunkowo prosta, o tyle w przypadku kultury współczesnej analiza informacji o kulturze staje się problemem samym w sobie. By jednak opracowane modele można było porównywać i poszukiwać ich wzajemnych zależ­ ności, muszą one wykazywać zasadnicze odpowiedniości. Zebrane mate­ riały i wstępne założenia pozwoliły na zastosowanie w odniesieniu do analizy i interpretacji trzech podstawowych zbiorów klasyfikujących dane. Informacje pogrupowane zostały na kategoryzujące czas, prze­ strzeń oraz ludzi i byty z nimi związane. Rodzaje schematycznych re­ lacji między tymi zbiorami stały się podstawowym kierunkiem poszuwań analizy i interpretacji. Kategoryzacja wspomianych trzech unwiersalnych w kulturze jako­ ści bardzo wyraźnie przejawiała się w kulturze tradycyjnej. Jej model okazuje się być zwartym systemem przyznającym każdemu ze swych elementów powiązania z pozostałymi. Proponuje ogólną koncepcję wszechświata, umożliwiającą nie kończącą się kontynuację relacji wszyst­ kich składników. Dzieli, lecz również łączy, to, co rzeczywiste, z tym, co domniemane. Krańcowymi jego „węzłami" są zabawy i święto. Jed­ nocześnie są to graniczne kanały przechodzenia od pracy do nie-pracy oraz od życia do śmierci. Tylko w tych punktach modelu może następo­ wać odczuwanie granic „tego" i „tamtego" świata. Tu wyjaśniają się ich związki, a więc i możliwości przenikania ze strony świata ludzi ku strefie śmierci i z powrotem. To przenikanie było jednak w kulturze tradycyjnej obwarowane ścisłymi regułami. Obydwie bowiem strefy dostępne były istotom o cechach tylko tam wymaganych. „Ten" świat zamieszkiwali ludzie, „tamten" — pozaludzkie byty. Kryterium tej kla­ syfikacji stanowił najprostszy znak życia, jakim była praca i jej opo­ zycja nie-praca, będąca zasadniczym znakiem śmierci. By można było przekraczać w miarę bezpiecznie granice sfer istnienia, konieczna była przede wszystkim przemiana czasu. On to dyktował konieczność uzna­ nia dominacji „tego" lub „tamtego" świata, jego reguł i zależności. Na­ stępowała konwersja znaków. Opracowany na podstawie materiałów schemat modelowych zależno­ ści dla kultury tradycyjnej tworzy łańcuch związków implikacyjnycb Każde z jego pojęć ma dwie cechy: jest znakiem pojęcia następnego i treścią znaczoną poprzedniego. Daje to możliwość stopniowego, czę­ ściowego odczytywania treści znaczonych i znaków. Jeżeli więc dwi, najbardziej ogólne w tym schemacie pojęcia: życie i śmierć, znalazły się na jego krańcach, znaczy to, że są to zbiory treści najobszerniejsze,. Jeżeli ponadto istnieje pomiędzy nimi przejście przez „kanał", bardzo �HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S 163 I. Schemat do modelu kultury tradycyjnej praca ,SW0J • przestrzeń . zwykfa ildnx mimicry E czas _ zwykfy zycie de-kreacja • życia „ agon alea nie-praca re-kreacja życia „obcy" • przestrzert niezwykła niezwykry śmierć istotny dla reguł kultury — to jest nim tylko święto, sytuacyjna ko­ nieczność dająca możliwość powrotów. Należało więc do dwóch sfer istnienia, dwóch czasów, dwóch rodzajów przestrzeni. Człowiek wstę­ pował w e ń tylko pod warunkiem odstąpienia od swego człowieczeń­ stwa, by ponownie móc w nie powrócić. Sygnalizował to znakami de-kreacyjnymi. Powrót do życia następował przy pomocy znaków re-kreacyjnych. Poświąteczne więc wkraczanie w życie stawało się jedno­ znaczne z wyraźnym zademonstrowaniem podstawowej sekwencji jego znaków, zaczynającej się pracą. Cykl rozpoczynał się od nowa. Wymiana znaków pracy i nie-pracy (więc przechodzenie ze sfery codzienności homo faber do sfery niecodzienności, homo ludens) mogła następować również poprzez zabawę. Wydaje się, że i tu można by wpro­ wadzić (choć z dużym zastrzeżeniem), rozgraniczenie na poczynania (formy za­ de- i re-kreujące życie. I tak na przykład iílinx J. mimicry bawy) mogłyby być potraktowane jako zachowania de-kreacyjne, agou prowadzić mógł do re-kreacji, podczas gdy alea byłaby formą pozwala­ jącą na działania mediatorów przekazujących wieści z „tamtego" na „ten" świat. Nie jest to jednak ścisła klasyfikacja znaczeń, gdyż w każ­ dej z form zabawy odnaleźć można równocześnie wiele innych informa­ cji. Zabawa więc należała, podobnie jak święto, do dwóch sfer. Stawała się znakiem święta, mogła być też jedną z jego form. Mogła też być zna­ kiem powrotu do codzienności (szczególnie agon). Pozwalała jednak prze­ kraczać granice dwóch sfer istnienia, gdzie obowiązywały odrębne, swo­ iste i opozycyjne reguły działania. Obydwa opracowane do modeli schematy próbujące wyjaśnić kul­ turę współczesną wskazują na inność związków pomiędzy podstawowymi pojęciami modelu kultury tradycyjnej. Każdy z nich demonstruje to w nieco inny sposób. Schemat implikacji egzemplifikowany materiałami jednego z kosza­ lińskich państwowych gospodarstw rolnych, który nazwałam schematem pośrednim, wydaje się okrojonym modelem kultury tradycyjnej. Operu­ je wyłącznie pojęciami ze sfery rzeczywistego istnienia. Eliminuje świat domniemany. Wszystko, co mogłoby być tylko wyobrażalne, nie znalazło tu miejsca. Początkiem jego jest sekwencja znaków odnoszących się do �A N N A ZADROZYÑSKA II. Sihermt do modelu kultury współczesnej (1. wariant przejściowy) -praca ludzi. Zakończeniem — symetria życia i śmierci, pojmowanej jako defi­ nitywny kres istnienia. „Węzeł" początkowy, realnie najbardziej zna­ czący, zawiera jedynie możliwość przechodzenia z grupy ludzi „swo­ ich" do „obcych" i odwrotnie. Zależności te w szczególny sposób nawią­ zują do modelu kultury tradycyjnej: tam również to przejście odbywało się poprzez różne formy zabawy. Tu jednak okrojone zostało do świata ludzi, gdy jedynie uczestniczenie w oszołomieniu (illinx) staje się zna­ kiem „swojskości", wstąpienie zaś na drogę rywalizacji (agon) powoduje wyznaczenie grupy „obcych". Obydwa te rodzaje zabawy (które we współczesnym życiu niewiele z zabawą mają już wspólnego) powoływać mogą różne grupy zaprzyjaźnione lub walczące. Są one zmienne, za­ leżne od sytuacji. Na uwagę w tym schemacie zasługuje również czas jako znak pracy, święta i nie-pracy. Pojęcia te nie są tu pojęciami wza­ jemnie się wykluczającymi, tak jak było to w modelu kultury trady­ cyjnej. Ponadto zarówno praca, jak jej opozycja, nie-praca, należą teraz do tej samej sfery zachowań rzeczywistych i niesymbolicznych. W każ­ dym razie nie są znakami ani święta, ani codzienności. Przeciwnie, tó święto może być znakiem obydwu tych treści, tak jak codzienność może nałożyć się na czas dawniej niezwykły. Utworzył się więc schemat zna­ czeń wskazujących tylko na relatywność kategorii życia. Mimo że daje się dostrzec pewne związki implikacyjne, to znaki te są przede wszyst­ kim względem siebie komplementarne. Pozwala to sądzić, że przy ja­ kiejkolwiek zmianie warunków zewnętrznych, również ów schemat może ulec nawet radykalnej zmianie. Każdy jego punkt wskazuje na chwiejność postaw. Niemniej początkowy i końcowy „węzeł" dość istotnie informują o charakterze okrojonego światopoglądu. Schemat ten jest przede wszystkim przynależny zbiorowi homo jaber. Trzeci schemat, który egzemplifikowany był materiałami z jednej z warszawskich fabryk, zasadniczo odrzuca implikacje naszkicowane w stosunku do kultury tradycyjnej. Ponieważ wiąże się on ze stosun­ kowo stabilną sytuacją ludzi, można w tym wypadku mówić już o pew­ nego rodzaju utrwalonym lub utrwalającym się widzeniu świata. Wszystkie jego elementy: ludzie, czas, przestrzeń, zabawa i święto, sta­ ły się znakami pracy i nie-pracy. Te zaś zajęły miejsca pojęć najbar­ dziej ogólnych w modelu kultury tradycyjnej. I tu, jak w schemacie �HOMO FABER. I HOMO L U D E N S 165 II. Schemat do modelu kultury współczesnej (2) „swej" ludzie • • życie • czas — zwykty • przestrzeń zwykto. praca illinx rekreacja re-kreacja agon ..obcy" nie-ludzie —»smiere • > czas — niezwykły »przestrzeń niezwykta 1 nie-praca czas wolny" p r z e j ś c i o w y m , wszystkie zależności implikacyjne zaczynają s i ę od ludzi. R ó w n i e ż i tu istnieje m o ż l i w o ś ć przejść p o m i ę d z y p o j ę c i a m i k r a ń c o w y ­ mi, co w y r a ź n i e jest n a w i ą z a n i e m do schematu r e g u ł kultury t r a d y c y j ­ nej. W p o c z ą t k o w y m „ w ę ź l e " pojawiają s i ę mianowicie przybysze z i n ­ nych planet. Otwiera s i ę w i ę c droga do n i e z w y k ł e g o istnienia, k s z t a ł t o ­ wana fragmentarycznymi informacjami przekazywanymi przez tele­ w i z j ę , prasę, rzadziej radio. Odkryto m o ż l i w o ś ć istnienia i n n y c h c y w i l i ­ zacji. Jest to f a s c y n u j ą c e . „Inni" z kosmosu powinni b y ć podobni do ludzi. L u d ź m i jednak nie są. Można w i ę c im przypisać cechy t r a d y c y j ­ n y c h b y t ó w z zaświata. T e człekopodobne istoty k o n t y n u o w a ć dziś m o g ą tradycje mitycznych b y t ó w . Stają s i ę znakami zagłady, śmierci. Jedno­ c z e ś n i e w ł a ś n i e to echo tradycji zapowiada konieczność w y p e ł n i e n i a po­ w s t a ł e j dziś l u k i w widzeniu w s z e c h ś w i a t a . P r z e j ś c i e m m i ę d z y kategoriami „ s w o i c h " i „ o b c y c h " w ś r ó d ludzi po­ zostaje dziś illinx, dawna forma zabawy. Implikuje ona (lub d o k ł a d n i e j : i m p l i k o w a ć powinna) wkroczenie w s p e c y f i c z n ą p r z e s t r z e ń w ł a ś c i w ą t y l ­ ko zabawie. T a k jednak s i ę nie dzieje. Co w i ę c e j , dziś p o z o s t a ł e formy zabawy r ó w n i e ż nie w y m a g a j ą n i e z w y k ł e j przestrzeni. Takie r o z w i ą z a ­ nie prowadzi do paradoksu k o ń c o w e g o „ w ę z ł a " schematu, gdzie w dziw­ ny s p o s ó b połączone z o s t a ł y ze s o b ą opozycyjne pojęcia pracy i nie-pracy. I tu, jak w poprzednim schemacie, one to u z y s k a ł y walor n a j ­ bardziej uniwersalnych pojęć. P r z e j ś c i e m i ę d z y nimi m o ż n a by n a z w a ć s z c z e g ó l n y m rodzajem ś w i ę t o w a n i a , s k ł a d a j ą c y m s i ę ze ś w i ę t a i czegoś, co jest n i m tylko w p o ł o w i e . Znakami tego s z c z e g ó l n e g o systemu pracy, nie-pracy, ś w i ę t a i p ó ł ś w i ę t a s t a ł y się ż y c i e i śmierć. T a ostatnia zaś dziś bywa rozumiana dość często jako ostateczny koniec istnienia w ogóle. I jeżeli schemat tych implikacji r o z p a t r y w a ć trzeba by b y ł o od punk­ tu, w k t ó r y m n a s t ę p u j e koniec życia, to powstaje dość s z c z e g ó l n y z w i ą ­ zek: ż y c i e jest b e z p o ś r e d n i m znakiem śmierci, ta z kolei p o ś r e d n i m zna­ kiem nie-pracy, która znaczona jest ś w i ę t e m , nie n a l e ż ą c e wcale do czasu n i e z w y k ł e g o , lecz w całości do czasu zwyczajnego. Nie pojawia s i ę tu w s p ó ł z a l e ż n o ś ć śmierci i ś w i ę t a . Istnieje natomiast m o ż l i w o ś ć (tylko m o ż l i w o ś ć ) p o w i ą z a n i a tych d w ó c h kategorii lub oddzielenia ich od sie­ bie. To w ł a ś n i e staje s i ę miejscem wkraczania tak zwanej o b r z ę d o w o ś c i świeckiej. �166 ANNA ZADROZYÑSKA Na uwagę również w schemacie związanym z kulturą współczesną zasługuje oddzielenie od siebie treści re-kreacyjnych i rekreacyjnych. Pierwsze z nich, w kulturze tradycyjnej, stanowiły o istocie obrzędów, przejść między sferami istnienia. Drugie, charakterystyczne dla współ­ czesności, wynikają bezpośrednio z form zabawy i nawiązują bardziej do wypoczynku regenerującego siły człowieka niż do rytualnej symbo­ liki. Jeżeli obydwa schematy odnoszące się do kultury nam współczesnej zaczynają się podstawowymi sekwencjami znaków kategoryzujących lu­ dzi, to sądzę, że przede wszystkim na to należałoby zwrócić uwagę w dalszych badaniach nad kulturą współczesną. Być może właśnie one to informują o ważnym problemie ludzkiej rzeczywistości. Anna Zadrożyńska HOMO F A B E R , HOMO L U D E N S A MODEL CONCEPTION O F T R A D I T I O N A L AND CONTEMPORARY C U L T U R E Summary The results of studies on contemporary culture, presented here, require a special scientific workshop and an interperative-analytical conception to facili­ tate a comparison with traditional culture. Such a comparison is feasible. There is, however, a qualitative difference between traditional and contemporary culture. The criterion for designating the former is tradition. For the latter, on the other hand, the criterion is time, which for the scholar is contemporaneity. Hence, comparison of both sets of designations calls for several premises: 1. culture is a system, 2. construction of a model of traditional culture is possible, 3. the conception of contemporary culture is presumably defined by a set which can also be presented as a model, and 4. both conceptions are defined by sub-sets (sub-systems) of culture. Consequently the terms homo faber, homo ludens, must also be treated as models, synthesizing two different, opposing spheres of human activity in both traditional and contemporary culture. The sets of cultural facts exemplifying these models (homo faber and homo ludens) were divided according to the basic criterion distinguishing the arding (homo faber model) from the extraordinary (homo ludens model). This criterion is work and its opposite non-work, and in the construction of the proposed model denote the different statuses of the opposing spheres of values. Material from literature and personal field studies were used in constructing the sketch. Studies were conducted in Podlasie villages, in one of the State Agri­ cultural Farms in Koszalin province and in one of the large factories in Warsaw. I n every case the answers to the questionnaires were supplied by ruralites, though some of the factory-workers in Warsaw had been living there for some years. Fiele material was classified in categories of time, space and people, existence; This facilitated illustration of the models and an outline of the diagrams (Figs. I, II.1, II.2). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25d667ec26be1846db9e49233c0009a1.pdf 13458b55e56fa821d5af9b50e8254d36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2675 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2488 Title A name given to the resource Huculskie mity i Mit Huculszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.101-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Huculskie mity i Mit Huculszczyzny Ewa Klekot Ola Hnatiuk, Wiedźmy, czarty, święci Huculszczyzny, Warszawa 1997 Huculszczyzna należy do tych miejsc, które szybciej odnaj­ duje się w wyobraźni niż na mapie. Ich opis jest domeną nie ty­ le geo- czy etno-, co raczej mitografów. Ci ostatni zresztą zawsze ulegali dyskursowi swojej epoki i w zależności od niej to otwar­ cie nadawali swoim opowieściom kształt eposu, to znów wyru­ szali kolonizować nowe obszary i ludy w imię obiektywnej i na­ ukowej prawdy o górach, lasach oraz zamieszkujących je ludach. W obu wypadkach powoływali oni do życia w nowej formie je­ den ze starych mitów o krainach położonych na kresach naszego świata i nadawali stwarzanym przez siebie przestrzeniom wyo­ braźni pociągającą prostotę i niewinną obfitość utraconego raju Arkadii albo niepokoili swoją osiadłą publiczność opowieściami o brutalnych okrucieństwach i krwawej dzikości Barbarii. Na „mentalnej mapie" czytelników i słuchaczy opowieści 0 polskich kresach litewskie mateczniki i stepy Ukrainy stały się takimi właśnie wcieleniami mitu o dwóch obliczach pierwotnej dzikości krajów położonych na krańcach dominującej cywiliza­ cji polskiego szlachcica i inteligenta. Do genetycznie starszych wizerunków surowej litewskiej Arkadii i spalonych piekielną po­ żogą Dzikich Pól druga połowa wieku X I X dodała kilka nowych mitów, przesiąkniętych tęsknotą za dobrym dzikusem żyjącym w zgodzie z surową naturą. Wśród nich znalazło się miejsce dla huculskich górali. Folklor Huculszczyzny określany najczęściej jako „barwny", „żywiołowy" i „archaiczny" zadomowił się w „skarbczyku domowej egzotyki" kultury polskiej i ukraińskiej. Pisze o tym Ola Hnatiuk w posłowiu do książki Wiedźmy, czar­ ty, święci Huculszczyzny (Warszawa 1997), która jest najlepszym dowodem żywotności huculskiego mitu oraz sentymentu, jaki ciągle on budzi. Książka stanowiąca wybór huculskich podań 1 baśni uzupełnia wizerunek ukształtowany przez obrazy Teodo­ ra Axentowicza oraz bogatą literaturę turystyczno-krajoznawczą z przełomu wieków i okresu międzywojennego; budowany w oparciu o epopeję Na wysokiej połoninie Stanisława Vincenza i film Cienie zapomnianych przodków według noweli Mychajły Kociubynskiego; usankcjonowany przez etnograficzny autorytet Oskara Kolberga i Wolodymyra Szuchewycza. W tym samym miejscu Ola Hnatiuk nazywa Huculszczyznę „miejscem literackim", wskazując w ten sposób pośrednio na oczywistą prawdę, że w naszej kulturze wcielenie mitów odby­ wa się nie tyle (czy może raczej: nie tylko) na gruncie religii, ale dokonuje się przede wszystkim poprzez literaturę. I , dodajmy, naukę. To ostatnie stwierdzenie dodać należy także dlatego, że choć wybór Oli Hnatiuk dzięki przyjętej przez tłumaczki i redak­ cję stylizacji języka jest przykładem przyjaznej w czytaniu lite­ ratury, to sama autorka odżegnuje się trochę od jego literackiego statusu, wprowadzając namiastkę aparatu naukowej krytyki te­ kstu w postaci szczegółowych danych o źródłach przytaczanych (a nie: opowiadanych) podań. Z jednej więc strony szata literac­ ka, a także graficzna sugerują, że czytelnik bierze do ręki książ­ kę z bajkami, z drugiej zaś umieszczony z tyłu typowo etnogra­ ficzny wykaz źródeł zawierający imię i nazwisko informatora, dane o miejscu i dacie przeprowadzenia wywiadu oraz miejscu i czasie publikacji materiału wprowadza do książki zupełnie in­ ny rodzaj poetyki. Nie wystarczy, że mity i legendy huculskie są piękne - dodatkowo muszą być prawdziwe. Oczywiście praw­ dziwe w znaczeniu archeologicznym. „Metryczki" podań zawie­ rające szczegółowy opis „zabytki in situ" są certyfikatem ich prawdziwości - co wcale nie znaczy: ich prawdy. Ten retoryczny zabieg sprawia, że książka o mitach sama wpisuje się w nurt ko­ lejnej mitologii - ciągle obowiązującej, budowanej w oparciu 0 autorytet „tego, co zwiemy nauką". Dla etnografa więc Wiedź­ my, czarty i święci Huculszczyzny są nie tyle źródłem huculskich mitów, ile materiałem do badań nad potęgą i siłą dyskursu jego własnej dziedziny, która potrafiła tak świetnie skolonizować ogromne terytoria humanistyki. Oczywiście krytyczne wydania bajek i folkloru mają długą tradycję, ale wybór Oli Hnatiuk z za­ łożenia (język, szata graficzna, brak słowniczka wyrażeń gwaro­ wych, który notabene zwykłemu czytelnikowi o wiele bardziej by się przydał niż wykaz informatorów Szuchewycza, brak przy­ pisów, klasyfikacji wątków wg Aarne-Thomsona itd.) nie jest skierowany do fachowców. Wybór huculskich mitów okazuje się więc książką adresowaną do przeciętnego odbiorcy, w której aparatem naukowy sprowadzony został do figury retorycznej. Chcąc-nie chcąc Ola Hnatiuk sama staje się mitografem Hucul­ szczyzny, bo przecież potęga mitu opiera się na tym, że w niego wierzymy, a z zastosowanych przez autorkę środków stylistycz­ nych wyraźnie widać, że to nie o naszą wiarę w huculskie mity tutaj chodzi, ale o wiarę w zaproponowaną przez nią wizję hucul­ skiego folkloru. Rzecz idzie nie o mity, ale o Mit Huculszczyzny. Mity i legendy huculskie, które Ola Hnatiuk i trzy pozostałe tłumaczki ze swadą opowiadają (a raczej jak pewnie wolałaby autorka wyboru: przytaczają, choć właściwie jest to przytaczanie za tym, kto spisał opowiadanie informatora), są istotnie barwne 1 żywe, a na tle znanych nam baśni i podań polskich czy ukraiń­ skich wydają się egzotyczne. Czytelnik bardziej obeznany z fol­ klorem bałkańskim w opowieściach o stworzeniu świata i walce Boga z Szatanem-Tryjudą znajdzie archaiczne wątki nawiązują­ ce do gnostyckiej wizji świata średniowiecznych bogomiłów, a wśród bohaterów legend doszuka się postaci rodem z mitów greckich przemieszanych z chrześcijańskimi apokryfami. W hu­ culskiej wersji Edyp - z wyroku losu ojcobójca i kochanek mat­ ki - utożsamiany jest już to z postacią Judasza - zdrajcy Chry­ stusa, już to z Ilją, co gromy ciska, czyli z zadomowioną we wschodniochrześcijańskim folklorze postacią proroka Eliasza. Jeżeli jednak uda nam się odłożyć na bok cały bagaż erudycyjny, z jakim odruchowo zasiada się do lektury książki opatrzonej wy­ kazem źródeł, choćby nawet był on czysto retorycznym upięk­ szeniem i puszczając wodze wyobraźni potraktujemy książkę jak zbiór opowieści fantastycznych, okaże się, że zrogowaciałe kola­ na diabelskiego kochanka czy kuszące mawki, którym od strony pleców widać wszystkie wnętrzności, pozostały obrazami o nie­ odpartej sile. Naturą folkloru jest jego ustne przekazywanie, 101 �dzięki czemu każdy opowiadający modyfikuje nieznacznie histo­ rię, dostosowując ją do mozliwos'ci swojego audytorium. Martin Buber wlas'nie o p o w i e d z i a ł Opowieści Chasydów, filtrując je przez własne dos'wiadczenie. Opowiadacz bajek i mitów nie powinien udawać naukowca i na szczes'cie wyczucie literackie Oli Hnatiuk i jej translatorska praktyka nie pozwoliły na konse­ kwentną realizację postulatów etnograficznej wiernos'ci. Gorzej jest w przypadku nielicznych tekstów cytowanych za polskimi autorami, w których podanie przetłumaczone zostało na począt­ ku wieku, stylizacja na ruską gwarę ma postać drażniących nie­ zręczności językowych, które dla dobra książki należało chyba poprawić. (Na przykład cytowane za Julianem Schneiderem po­ danie Sejmik wiedźm, gdzie czytamy o tym, jaki „obraz oczu je­ go się przedstawił, gdy zajrzał do wnętrza chaty" lub że bohater, który ze strachu stracił przytomność na czas cudownej podróży „ujrzał się dopiero w sadzie", itd. itd.). Tam jednak, gdzie Panie Tłumaczki opowiadają własnym głosem, książkę czyta się z przyjemnością, czego o krytycznych wydaniach tekstów fol­ klorystycznych często powiedzieć się nie da. Mit, żeby był żywy, powinien więc być opowiadany ciągle na nowo: nie „przytaczany za", lecz opowiadany, czy raczej „prze­ powiadany" na nowo. Mit Huculszczyzny, w którego budowaniu Ola Hnatiuk bierze udział dzięki swojej książce, ma rodowód l i ­ teracki i jego przepowiadanie odbywa się na poziomie pisanego dyskursu literatury i nauki. Natomiast huculskie mity i legendy narodziły się w opowiadaniu i tylko narracja ustna zapewnia im żywotność. Wiedział o tym doskonale Stanisław Vincenz; wie­ dział Martin Buber. Intuicyjnie wie też chyba Ola Hnatiuk, która mimo że w ostatecznym rozrachunku przepowiada jednak literacko-etnograficzny Mit Huculszczyzny, to jednak dzięki tej in­ tuicji szczęśliwie unika zabalsamowania huculskich mitów do formy muzealnych eksponatów opatrzonych metryczką. Zdjęcia do artykułu Jarosława Eichstaedta Wspomnienie 102 o prawdziwych mężczyznach, str. 96 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a4e46a4983d3409d59454ed822160c0.pdf 8466435d986f6d8e72a1dfb34a5d254c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2470 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2294 Title A name given to the resource I wojna światowa trwa do dziś / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.147-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pierwsza wojna światowa trwa do dziś Antoni Kroh Pierwsza wojna światowa definitywnie zamknęła wiek dziewięt­ nasty i rozpoczęła nasze, dwudzieste stulecie. W tym sensie pierwsza wojna światowa trwa do dziś. Dopiero teraz, po osiem­ dziesięciu latach, zaczynamy powoli, z wielkimi trudnościami, niwelować niektóre jej konsekwencje. Dotyczy to w stopniu szczególnym narodów Europy środkowej i wschodniej, które po dziś dzień obciążone są skutkami tamtego kataklizmu i próbują się od nich wyzwolić, co jest źródłem nadziei oraz kolejnych tragedii, aż po tragedię w Jugosławii. Wydaje się, że jeśli chcemy zrozumieć aktualną sytuację w naszym kącie Europy, aby wpływać na dalszy bieg wypadków (jeśli to w ogóle jest możliwe), powinniśmy na chwilę cofnąć się w czasy Wielkiej Wojny i w miarę dokładnie uświadomić sobie, w jaki sposób wydarzenie to zdeterminowało kulturę naszego stulecia i na ile jest aktualne. Pierwsza wojna światowa była wielką próbą generalną, a rów­ nocześnie pierwszym aktem spektaklu, w którym wszyscy po dziś dzień bierzemy udział. Była gigantycznym poligonem doświad­ czalnym; jej dorobek, to podwalina europejskiej kultury dwudzie­ stego wieku. W latach 1914-1918 wypróbowano i wprowadzono na skalę masową wiele zdobyczy cywilizacyjnych naszej epoki, jak obozy koncentracyjne, czołgi, żelbeton, sztuki piękne na usługach zbrodniczych reżimów, nacjonalizm, komunikaty o wycofywaniu się na z góry upatrzone pozycje, nieprzepuszczalne granice państwowe, metodyczne rujnowanie psychiki ludzkiej za pomocą bezsensownej pracy przymusowej, środki masowego transportu jako narzędzia zagłady - i tak dalej, i tak dalej. Pierwsza wojna światowa - i jej logiczna konsekwencja, druga wojna światowa - były głównym stymulatorem burzliwego roz­ woju techniki dwudziestego wieku, gdyż, jak wiadomo, jedną z najpotężniejszych sił napędowych postępu technicznego jest doskonalenie techniki zabijania na skalę wielkoprzemysłową. Miarą przebytej drogi jest porównanie kosztów wojny i udziału nauki w zabijaniu w ostatnim stuleciu. Pod koniec dziewiętnastego wieku zabicie jednego żołnierza na wojnie kosztowało w Europie kilkadziesiąt dolarów. Dziś koszty idą w setki tysięcy. W dziewięt­ nastym wieku techniką wojenną zajmowała się niewielka grupa specjalistów. Ich praca - z nielicznymi wyjątkami polegała na udoskonalaniu narzędzi już istniejących, a nie na technicznym wizjonerstwie i wprzęganiu odkryć z najróżniejszych dziedzin ludzkiej wynalazczości na usługi przemysłu zbrojeniowego. W miarę przygotowań do pierwszej wojny światowej ten stan rzeczy uległ raptownej zmianie. Od tego czasu, przez cały dwu­ dziesty wiek, każde wybitniejsze odkrycie w dziedzinie nauk 147 �technicznych ma przede wszystkim znaczenie militarne, a dopiero w dalszej kolejności jakiekolwiek inne. Wojny dwudziestego wieku o d e g r a ł y zasadniczą rolę w i m ­ p o n u j ą c y m rozwoju medycyny, z w ł a s z c z a chirurgii, a to ze w z g l ę d u na nieprzebrane m n ó s t w o materiału ludzkiego do dys­ pozycji i pełną s w o b o d ę eksperymentowania bez konsekwencji prawnych czy moralnych. W 1918-20 roku na skutek pierwszej wojny ś w i a t o w e j E u r o p a ś r o d k o w a i wschodnia z o s t a ł a poszatkowana gęstą siatką granic, pilnie s t r z e ż o n y c h . T o był dramat, z p o c z ą t k u nie u ś w i a d o m i o n y , ale m o ż e nawet w i ę k s z y , niż sama wojna; w k a ż d y m razie bardziej d a l e k o s i ę ż n y . Jego skutki odczuwamy po dzień dzisiejszy i jeszcze d ł u g o b ę d z i e m y o d c z u w a ć . K a ż d a ze stron w y s u w a ł a roszczenia terytorialne, z reguły n i e m o ż l i w e do spełnienia. Uzasadniano je racjami historycznymi b ą d ź etnicznymi, zależnie od potrzeby. Racje p o s z c z e g ó l n y c h p a ń s t w były nie do pogodzenia ze s o b ą , a na dodatek były w e w n ę t r z n i e sprzeczne - granice historyczne nie p o k r y w a ł y się z etnicznymi, terytoria mieszane pod w z g l ę d e m n a r o d o w o ś c i o w y m s t a n o w i ł y regułę. Granice, wytyczone po pier­ wszej wojnie, nie z a d o w o l i ł y żadnej ze stron. Postanowienia Traktatu Wersalskiego, które m i a ł y z a p e w n i ć trwały p o k ó j , stały się w s t ę p e m do kolejnej wojny. Wiek dwudziesty, który w Europie ś r o d k o w e j i wschodniej r o z p o c z ą ł się od wybuchu pierwszej wojny ś w i a t o w e j , a k o ń c z y się wraz z upadkiem komunizmu, s t a n o w i ł k u l t u r o w ą c a ł o ś ć o wyra­ zistych cechach, które w y s t ę p o w a ł y w najrozmaitszych ideo­ logiach - r ó w n i e ż tych, które w a l c z y ł y ze s o b ą na śmierć i życie, a j e d n o c z e ś n i e w p ł y w a ł y na siebie wzajemnie i z a p o ż y c z a ł y od siebie p e ł n y m i garściami. Obecnie, pod koniec dwudziestego wieku, m o ż e m y wreszcie z d o b y ć się na o d r o b i n ę dystansu i przy­ jrzeć się temu zjawisku z perspektywy stulecia. W y b r a ł e m jeden przykład - m o ż e marginalny, ale charakterys­ tyczny: dorobek austro-węgierskiej i niemieckiej propagandy militarnej czasu Wielkiej Wojny oraz k o n t y n u a c j ę tego nurtu w sztuce po dzień dzisiejszy. Die — 148 € $ й е ш ЕШ* 3 Propaganda militarna p a ń s t w centralnych tworzona była na potrzeby chwili, wedle ściśle o k r e ś l o n y c h k a n o n ó w ideowych. M i m o to o k a z a ł a się sztuką p o n a d c z a s o w ą , ogromnie p ł o d n ą , punktem wyjścia dla niespodziewanie wielu n u r t ó w kultury euro­ pejskiej dwudziestego wieku. Z jej dorobku czerpała m i ę d z y innymi sztuka w ł o s k i e g o faszyzmu, która z kolei i n s p i r o w a ł a sztukę Trzeciej Rzeszy i jej m ł o d s z ą siostrę - sztukę radzieckiego socrealizmu z narodowymi odmianami w p a ń s t w a c h satelickich. Odrzucenie socrealizmu w Polsce w 1955/56 roku bynajmniej nie w y m i o t ł o tego kierunku na tak zwany śmietnik historii, przeciwnie - nurty postsocrealistyczne m o ż e m y z ł a t w o ś c i ą dostrzec obecnie, na przykład w sztuce sakralnej albo w twórczości o p o z y c j o n i s t ó w z okresu stanu wojennego. Wybitni artyści z p o c z ą t k ó w X X wieku, na przykład F r a n z Lehar, Stefan Zweig, Rainer M a r i a Rilke i wielu innych mniej znanych, którzy zadekowali się na czas wojny, p r o d u k u j ą c militarną szmirę, nie mogli przewidzieć, jakie będą skutki ich działalności. M y j e s t e ś m y w lepszej sytuacji, bo wiemy, co było dalej. Nie c h c ę przez to p o w i e d z i e ć , że j e s t e ś m y od nich mądrzejsi. Propaganda militarna czasu Wielkiej Wojny - plastyczna, muzyczna, literacka, dziennikarska, teatralna, filmowa, propa­ ganda chwacka i ckliwa, o d w o ł u j ą c a się do uczuć erotycznych i religijnych (czasem j e d n o c z e ś n i e ) , ojcowskich, do męskiej dumy, propaganda luksusowa i p r z a ś n a , w z n i o s ł a i prostacka, monoton­ na, a przecież pełna inwencji... W e ź m y dla p r z y k ł a d u W i e d e ń s k i Komitet Artystyczny, działający w latach 1915-1918. Jakże ofiar­ nie się troszczył, aby n a r ó d miał pod dostatkiem wojennych p a m i ą t e k w dobrym guście, j a k dzielnie w a l c z y ł ze szmirą i j a k ofiarnie ją p r o p a g o w a ł , firmując najlepszymi nazwiskami... Warto przyjrzeć się bliżej produkcji, kwitnącej pod patronatem t e g o ż Komitetu, p o n i e w a ż jest to kicz o d g ó r n y , ś w i a d o m i e zaprog­ ramowany; sztuka dydaktyczna, której g ł ó w n y m zadaniem b y ł o k s z t a ł t o w a n i e postaw najszerszych mas ludzkich, ale r ó w n o c z e ś ­ nie sztuka, która była n i e ś w i a d o m y m autoportretem ó w c z e s n e j w ł a d z y , odzwierciedleniem jej p o g l ą d ó w na w o j n ę , patriotyzm i na �I rządzenie państwem. To samo przecież możemy powiedzieć o socrealizmie. W 1915 roku wspomniany Wiedeński Komitet Artystyczny rozpisał konkurs na projekty pamiątek, by odznaczały się wyso­ kim poziomem artystycznym oraz ideowym, skąd ja to znam? Zwycięstwo w swojej kategorii odniosła grafika Święta Barbara, patronka kanonierów. Święta wyobrażona jest w powłóczystej szacie do ziemi, ale widać że zgrabna bestyjka, w aureoli, z uśmiechem w miarę uduchowionym i w miarę szelmowskim, z wieńcem w dłoni, patrzy, kogo by uwieńczyć; obok artyleryjski pocisk wielkiego kalibru, sięgający jej aż po sam biust, a w tle moździerz marki Skoda oraz sylwetki odpoczywających żołnierzy. Jurorzy byli kontenci; autor, niejaki Maximilian Liebenwein, zapewne również. Ów grafik około 1900 roku eksploatował motywy, typowe dla fin de siecle'u: śmierć grająca na skrzypcach, wampiry, utopce, groby na wiejskim cmentarzyku. Z chwilą wybuchu wojny skończyło się jak nożem uciął zapotrzebowanie na osmętnicę; wielkie czasy wymagały krzepy i patriotyzmu. Artysta odpowiedział na to zapotrzebowanie i dobrze na tym wyszedł. Plonem tego konkursu był również obraz olejny, później wielokrotnie reprodukowany na pocztówkach. Przedstawia scenę na leśnej polanie. Pośrodku widzimy żołnierza austriackiego z krwawiącą piersią; wstrętny Moskal zamierza się bagnetem, jeszcze sekunda, a przebije rannego herosa. Lecz nadzieje wroga są daremne; nad rannym czuwa Anioł Stróż, który powstrzymuje Moskala, a tymczasem drugi żołnierz austriacki, zaczajony w krzakach, składa się do strzału. Za chwilę Moskal zginie, nasz chłopiec przeżyje, wszystko obróci się ku dobremu, choć sytuacja jest poważna. Dobry Bóg posłał anioła, który z pewnością upilnuje, by na wojnie nie ginęli Austriacy, lecz tylko ich wrogowie. Jasne przecież, po czyjej stronie stoi Pan Bóg. Po naszej, jakże inaczej. Hasło ,,Gott mit uns" na ogół kojarzymy z hitleryz­ mem. Niesłusznie, jest to zapożyczenie od propagandzistów z lat Wielkiej Wojny, którzy stworzyli wiele haseł pokrewnych, jak np. „Gott straffe England", Gott schutze Ósterreich" i inne. Propagandowe PRADZIADKOWIE karty pocztowe SOCREALIZMU: 1. Praga, pocz. XX w., wnętrze gospody. Na suficie czeski lew w cierniowej koronie, na ścianie robotnik, chłop, inteligent wpatrują się w koronę św. Wacława. Żeńska postać ze skrzydłami to hybryda Bohemii i Anioła Zwycięstwa. 2. Cesarze Wilhelm i Franciszek Józef jako kowale. Motyw kowala i wykuwania świetlanej przyszłości (szczególnie śmieszny w odniesieniu do 80-letniego Franciszka Józefa), wykorzystywany w propagandzie militarnej czasu I wojny, powtarza się w sztuce faszyzmu włoskiego, hitleryzmu i socrealizmu. 3. Plakat węgierski, 1922 r. Horthy miał stopień admirała, więc symbolika koła sterowego była o wiele bardziej sugestywna, niż w znanym polskim plakacie z łat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych „Przewodzi Partia" (kilka wersji). Edward Gierek podczas wizyty w Stoczni Gdańskiej otrzymał koło sterowe wraz z „komendą" TAK TRZYMAĆ, jako wyraz poparcia łudzi morza dla polityki partii. Na domu Lecha Wałęsy w Gdańsku wisi koło sterowe, wykorzys­ tywane na fotografiach jako atrybut. 4. Józef Piłsudski jako siewca. Pocztówka polska, łata dwudzieste. Z ówcześnie wypracowanych wzorów (siewca, oracz, wyścig pracy i in.) korzystała propaganda Polski Ludowej, por. znane zdjęcie Bieruta z łopatą aż do zdjęć członków Biura Politycznego, sadzących drzewka na Wisłostradzie. HA SŁA -ZAKLĘCIA, 5. Pocztówka STRAFE ICH PO TĘGO WANIĘ austriacka, 1915 r. W1914 ENGLAND, później zaczęto DO ABSURDU r. pisano jedynie GO dodawać ER TT STRAFE ES. Hf 149 �Troskliwym mecenasem muz, przebranych w feldgrau, był Austriacki Czerwony Krzyż. Jego p r o t e k t o r k ą była Maria Waleria, c ó r k a Najjaśniejszego Pana. Jaki mecenas, takie skutki jego opieki: w k r ó t k i m czasie rynek został zasypany niezliczonymi z a k ł a d k a m i do książek, medalami, odznakami, pucharami, kasetkami, s z t u ć c a m i , szklanicami, szczo­ teczkami do z ę b ó w , ręcznikami, serwisami do kawy, n o ż y c z k a m i itd. W y r ó ż n i a ł y się tzw. Vivatbander, czyli wstążeczki z pat­ riotycznymi motywami i napisami, np. ,.Vivat Kaiser F r a n z J o s e f . ..Vivat die Befreier von Lemberg", „ V i v a t k. und k. Gendarmerie" i inne. Vivatbander, j a k nas objaśnia Wojenny almanach 1914-1915. to „ ż y w y d o w ó d entuzjazmu ludu, jego miłości ojczyzny i wierności Cesarzowi i Monarchii". U ż y w a n o ich j a k o zakładek, a także do przystrojenia kapeluszy, k o s z y k ó w , bombonier. paczuszek, b u k i e t ó w . Zresztą „nie należy o g r a n i c z a ć naszych p o m y s ł o w y c h p a ń i panienek w dekoracyjnym wykorzys­ taniu Vivatbander". Sprężystą pieczę nad wojennym artyzmem s p r a w o w a ł o r ó w n i e ż с. k. A r c h i w u m Wojskowe w Wiedniu. Jego komendantem b y ł generał piechoty Emil von Woinowich, tajny radca, c z ł o n e k korespondent Cesarskiej Akademii U m i e j ę t n o ś c i . A r c h i w u m wy­ d a ł o niezliczone w i d o k ó w k i , ulotki, plakaty, książki, wszystko z „ p r z y k ł a d a m i n i e z w y k ł e g o m ę s t w a " , które c y t o w a ł Jaroslav Hasek w Przygodach dobrego wojaka Szwejka. N a przykład książka Unsere Soldaten. Episoden aus den Kampfen der osterreiehisch-ungarischen Armee im Weltkrieg 1914/1915, red. porucz­ nik Alois Veltze, Wien 1916. C o kartka, to bohaterski czyn albo i kilka. K s i ą ż k a ociekająca wojennym kiczem, tylko p ę k a ć ze ś m i e c h u , póki się c z ł o w i e k o w i nie znudzi. Oto drobna p r ó b k a , wybrana na chybił trafił: „Sztabsfeldfebel Michael Elekes z 39 Pułku Piechoty podczas natarcia na pozycje rosyjskie z a r y z y k o w a ł atak na k r w i o ż e r c z y c h Moskali, którzy opanowali umocnione stanowisko, b u d z ą c e strach. Rosjanie zaczęli wściekle strzelać, t w o r z ą c s t a l o w ą tarczę z g w i ż d ż ą c y c h kul. Nie b y ł o mowy o przejściu. Elekes ze swoimi ludźmi został zmuszony do odwrotu. Ale po paru krokach w tył spostrzegł zagłębienie terenu, gdzie zaległ ze swoim o d d z i a ł e m . 1 oto leżeli teraz W ę g r z y , mocno wgryzieni w sierść rosyjskiego 150 niedźwiedzia. Ale hola, c z y ż b y to b y ł o złudzenie? Z gęstej m g ł y w y n u r z y ł y się jakieś sylwetki. A c h , to n a d c h o d z i ł o d d z i a ł rezerwy! Elekes wiedział, co robić. O b j ą w s z y k o m e n d ę p o p r o w a d z i ł wszyst­ kich do o s k r z y d l a j ą c e g o szturmu. Sukces o k a z a ł się w i ę k s z y , niż m o ż n a b y ł o przypuszczać: ponad trzystu w r o g ó w , w tym czterech o f i c e r ó w wziętych do niewoli oraz cztery karabiny maszynowe p a d a ł y ł u p e m W ę g r ó w . Elekes o t r z y m a ł zaszczytne w y r ó ż n i e n i e w postaci z ł o t e g o medalu." Autorem tej prozy jest być m o ż e Stefan Zweig. A jeśli nie akurat tej, to identycznej, z sąsiedniej strony tej samej książki; jego nazwisko widnieje na tytułowej stronie Unsere Soldaten obok nazwisk sześciu innych w y r o b n i k ó w . W tej t w ó r c z o ś c i na rozkaz brali udział artyści ze wszystkich k ą t ó w Monarchii, Polacy r ó w n i e ż . Po 1918 roku byli j a k znalazł, natychmiast wzięli się do produkcji literackich i plastycznych d e w o c j o n a l i ó w narodowych, z w i ą z a n y c h z w o j n ą p o l s k o - b o l s z e w i c k ą . P ó ź n i e j także się przyda­ li, z w ł a s z c z a po 1926 roku, gdy g w a ł t o w n i e w z r o s ł o zapot­ rzebowanie na wizerunki Józefa P i ł s u d s k i e g o . N i e k t ó r e portrety M a r s z a ł k a z lat trzydziestych czy dziecięce wierszyki z Dziadkiem w roli g ł ó w n e j d o w o d z ą , że ich t w ó r c y umieli w y s t a r c z a j ą c o wiele, by znaleźć sobie miejsce r ó w n i e ż w socrealizmie. Bibeloty z c z a s ó w Wielkiej Wojny są dzisiaj modne i poszukiwa­ ne przez zbieraczy, od K r a k o w a po Pragę, W i e d e ń , Budapeszt i Triest. W 1918 roku, gdy Polska o d z y s k a ł a n i e p o d l e g ł o ś ć , traktowano je z p o g a r d ą , niszcząc, w y r z u c a j ą c na śmietnik. Wierzono naiwnie, że historia to szkolny zeszyt, z k t ó r e g o m o ż n a p o w y d z i e r a ć kartki... Nasze pokolenie jest w podobny s p o s ó b naiwne, niszcząc p a m i ą t k i z c z a s ó w P R L . Wiele z nich się zmarnuje, nim n a s t ę p n e generacje o c e n i ą je sprawiedliwiej, bo z w i ę k s z e g o dystansu, w i d z ą c w nich przede wszystkim dzieła sztuki, lepsze lub gorsze, fragment naszej historii, a nie tylko zabytki obalonego ustroju. Musi jeszcze m i n ą ć trochę czasu, zanim k t o ś odkryje o c z y w i s t ą p r a w d ę , że socrealizm nie wziął się z powietrza i nie przyleciał na miotle z Łysej G ó r y , lecz jest naturalną k o n s e k w e n c j ą o k r e s ó w wcześniejszych. I to niekiedy w s p o s ó b b e z p o ś r e d n i . N a p o c z ą t k u lat pięć­ dziesiątych opowiadano szeptem w Pradze, jak to pewien artysta n a m a l o w a ł scenę alegoryczną: narody świata składają podarki �6. Viribus Unitis w walce z wrogiem czyli zapowiedź totalitaryzmów. Pocztówka 1 7. Niech żyje żandarmeria . tet Artystyczny, najbardziej stulecia WOJNA JAKO ATRAKCJA EROTYCZNA austriacka, 1915 r. 1915-1916 znienawidzoną Tzw. Vivatbander, Wiedeński Komi­ r. Obok tajnej policji żandarmeria formacją, coś jak ZOMO była w stanie 9. Plakat polski wg obrazu Wojciecha Kossaka, 1919 r. 10. Propagandowa fotografia 11. Święta niemiecka, 1914 r. Barbara, patronka artylerii. Grafika Maximiliana Liebenweina, 1914, I nagroda na konkursie Wiedeńskiego wojennym. 8. Czeskie Budziejowice, SOVETSKYM SVAZEM siedemdziesiątych zaczęto 1984 r. W 1968-70 pisano jedynie NA dodawać VECNE A NIKD ĆASY, Y SE w polowie lat JINAK. Artystycznego na pamiątkę wojenną, Komitetu 1915 r. 12. Bogdan Nowakowski, plakat Polskiego Czerwonego Krzyża, 1921 r. 151 �13 152 Stalinowi z okazji rocznicy urodzin. Zawistny kolega, którego ominęła chałtura, ujawnił, że dzieło jest prawie dosłowną repliką obrazu z początku stulecia: narody Monarchii składają życzenia imieninowe Najjaśniejszemu Panu. Nie jest to fakt jednorazowy, lecz ilustracja ogólniejszej tendencji. Z braku miejsca służę tylko kilkoma przykładami. Plakat z lat sześćdziesiątych i siedem­ dziesiątych „Przewodzi Partia", na którym dzielny matros dzierży koło sterowe w muskularnych dłoniach, jest prawie dosłownym naśladownictwem plakatu węgierskiego z 1922 roku pt. „ H o r t h y " . Istotna różnica polega na tymi, że Miklos Horthy, ówczesny przywódca Węgier, rzeczywiście był admirałem i nieraz stał za prawdziwym kołem sterowym, więc pojęcie „sternika nawy państ­ wowej" bardziej do niego pasowało. Pojęcie „wyścig pracy", nadużywane przez propagandę w tak zwanych latach pięćdziesią­ tych, jest cytatem z mowy Piłsudskiego. Hasło „Partia z narodem, naród z partią", znane z Października 1956 roku, zostało przejęte z plakatu „On z narodem, naród z nim"; on to Józef Piłsudski, plakat z lat dwudziestych. Hasło „Byliśmy, jesteśmy, będziemy", używane przez polskich osadników na Ziemiach Zachodnich, to również hasło Węgrów siedmiogrodzkich, niemieckich organizacji ziomkowskich, Francuzów w Alzacji i Lotaryngii, jak również Niemców w Alzacji i Lotaryngii. Mamy w oczach świetny radziecki plakat z początku lat dwudziestych, na którym czer­ wonoarmista w czapce-budionnówce wlepia tygrysie ślepia w cie­ bie, we mnie, w każdego z nas, i kierując wskazujący palec na widza, pyta groźnie: „Ty zapisałsja dobrowolcem?" Pomysł tego plakatu jest wedle wszelkiego prawdopodobieństwa przetworze­ niem amerykańskiego plakatu mobilizacyjnego czasu pierwszej wojny światowej, na którym Wuj Sam, z podobną miną co krasnoarmiejec, wlepia oczy w widza, tak samo kieruje palec wskazujący i woła „I want you for the U . S. Army!" Motyw żołnierza, wbijającego wzrok i palec w widza, wykorzystali �r ó w n i e ż Polacy, i to parokrotnie: w 1920 roku ukazał się plakat „ W s t ą p do wojska, broń ojczyzny", a ż o ł n i e r z e m na centralnym planie tego obrazu jest sam generał Haller. Po wojnie p o w s t a ł y w Polsce trzy plakaty z tym samym motywem surowego wzroku i sterczącego palucha: „ D l a c z e g o ty nie jesteś w wojsku?" i „ C o ś ty zrobił dla odbudowy?" Tadeusza Zakrzewskiego (1944, 1945) oraz „ C o ś ty zrobił dla realizacji planu?" L u d w i k a J a g o d z i ń s k i e g o (1953). Tadeusz Zakrzewski jest r ó w n i e ż autorem s ł y n n e g o plaka­ tu „ O l b r z y m i zapluty karzeł reakcji". T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy rysując to łajdackie d z i e ł k o , które n a r o b i ł o w Polsce tyle złej krwi, autor miał ś w i a d o m o ś ć , że „ z a p l u t y karzeł" jest cytatem z p r z e m ó ­ wienia Józefa P i ł s u d s k i e g o . Jak j u ż powiedziano, z d o ś w i a d c z e ń militarnej propagandy czasu Wielkiej Wojny czerpała obficie propaganda Niemiec hitlerowskich i innych p a ń s t w totalitarnych. Goebbels i jego ludzie oraz ich radzieccy kontynuatorzy nie zaczynali od zera; od p o p r z e d n i k ó w różnili się tym, że mieli do dyspozycji znacznie bogatsze środki techniczne oraz działali w ustroju, który u m o ż ­ liwiał skuteczne z a m k n i ę c i e ust przeciwnikom, czy c h o ć b y tylko ż a r t o w n i s i o m . S i ę g a n i e do militarnej propagandy czasu pierwszej wojny ś w i a t o w e j , to p o w r ó t do korzeni kultury p a ń s t w Europy ś r o d k o w e j i wschodniej. PLUGAWY WRÓG CZYLI SATYRA POLITYCZNA Radziecka satyra polityczna i jej młodsza siostra, satyra polska lal 1949-1956 (na krótko zmartwychwstała w stanie wojennym) po­ chodzą w prostej linii od satyry politycznej lat I wojny. 14. Okładka warszawskiego pisma satyrycznego, 1917 r. 15. Plakat polski, 1951 r. 16. Pocztówka 17. Premier austriacka, brytyjski I wojna Edward światowa. Grey, rysunek niemiecki ok. 18. Subtelna gra slow: HOCH znaczy zarówno „niech żyje", „w górę". Pocztówka austriacka, I wojna światowa. jak 1915 r. Jako p r z y k ł a d y dzieł przedsocrealistycznych m o g ą służyć gra­ fiki, na których o g l ą d a m y cesarzy Franciszka Józefa i Wilhelma jako kowali, w y k u w a j ą c y c h n o w ą E u r o p ę . Obrazek groteskowy, nie tylko dlatego, że Franciszek Józef, w ó w c z a s o s i e m d z i e s i ę c i o ­ letni, był j u ż za stary do k o w a d ł a , z a ś Wilhelm byl kaleką, mial niewładną rękę. C o innego jest fascynujące w tym dziełku - o k o l i c z n o ś ć , że dwaj feudalni cesarze na p o c z ą t k u naszego stulecia zostali uwiecznieni w konwencji socrealistycznej. M i n ę ł o kilka lat, a kultura c z e c h o s ł o w a c k a z a f u n d o w a ł a sobie c o ś podobnego portret Tomasza G . Masaryka, pierwszego prezyden- 153 �19. Jeder Schuss, Rosjanie, Francuzi, Ein Russ - początek Anglicy i Japończycy przez wojska niemieckie i austro-węgierskie. I wojna światowa. 1 wierszyka, zostają w którym wybici co do nogi Pocztówka austriacka, 20. Wioski but to gówniany wypastować kamasz, który koniecznie niemieckimi i austriackimi moździerzami". niemiecka, 1915 r. 21. Pocztówka austriacka, I wojna światowa. trzeba Pocztówka �PAN BÓG JAKO MILITARY 13. Monstrancja ST A 22. Pocztówka Tu kilka przykładów austro-węgierskich i niemieckich z I wojny. Podczas II wojny, gdy Niemcy szturmowali propaganda stalinowska wprowadziła wa, święta słowo „święta" Ruś), a w Armii Radzieckiej Y f t T C R . Moskwę i Stalingrad, (święta pojawili się kapelani. U D S C I V 1 9 1 4 v l \ i ' t i >\\Ue 1(1(1 11!Ч- т Н ' Г п ш т и г f.*. Ai\j ,*Vt и и 4* ŁJ^ iiii>vS)iU%.iif»'iV4'rii(iniul U V >>-:»>fil h < n l " N . 1 i r i - > \ V n ! K M | : C i 4 i | , l 4 ' ć-.i4.i:m>iiiM>i* rutin-CMiiun •'n .imackKMlni i n * cviff'i.mi nim iulM •tr i'( S ^ n i j * i v t i U\».+> U , K < " ' s ^\:\Гп« **Mt *V*;r f,»)i;*ri!!.Ц1 m u n n i > , i tii mit ' - V i i . i - *ut> . ! i , - , > N i>.-.i> i n i U i ' . ' i n K i l ' u ' N ' i i \a »,ч\ 4 СЧ<*1чг u . v . ' i i t,.i(.*^ 1 v in i." и н к t i M ^ i i •UVl »l> Г>11 HI >vM K . U H [ 4 ;nrtl U l ( k i ! spra­ z orłem cesarskim, Słowacja, austriacka, I wojna pocz. XX w. światowa. 23. Pocztówka niemiecka, I wojna światowa. 24. Ojcze Nasz 1914. Plakat austriacki, w którym słowa modlitwy przeplatają się z zapowiedzią krwawej rozprawy z wrogami. 25. Pocztówka niemiecka, I wojna światowa. �156 �ta, zwanego przez n a r ó d „ t a t i c z k i e m " , r ó w n i e ż za k o w a d ł e m , z nagim torsem, z b r ó d k ą i w binoklach. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą propagandy militarnej czasu Wielkiej Wojny było przedstawianie wroga pod p o s t a c i ą zwierzęcia. M y , z naszej strony barykady, j e s t e ś m y ludźmi, strażnikami cywilizacji, natomiast w r ó g , to nie c z ł o w i e k , a zwierzę: n i e d ź w i e d ź , o s i o ł , w ą ż , pies, wilk, m a ł p a , wesz, świnia itd. Stary kawał, znany od stuleci, lecz na dobre osadzony w kulturze dwudziestego wieku przez militarną p r o p a g a n d ę czasu Wielkiej Wojny. Obecnym p i ę ć d z i e s i ę c i o l a t k o m w r ó g - z w i e r z ę na o g ó ł kojarzy się z socrealizmem: Tito - ł a ń c u c h o w y pies imperializmu, hieny z,,Wolnej Europy", wszy w a m e r y k a ń s k i c h barwach narodowych itd. Wybitnym o s i ą g n i ę c i e m tego nurtu był rysunek Jerzego Zaruby z p o c z ą t k u lat pięćdziesiątych. D o redakcji wchodzi pies i m ó w i od proga: , , Z okazji Tygodnia Opieki nad Zwierzętami proszę mnie w tym tygodniu nie r y s o w a ć j a k o C z a n g Kaj-szeka!" Dlatego z wielkim wzruszeniem s t a n ą ł e m przed plakatem wybor­ czym z 1991 r. Przedstawiał on świnie w garniturach i krawatach, pożerające frykasy. Napis brzmiał „ Ś w i n i e się zmieniły, ale U n i a Polityki Realnej zlikwiduje koryto!" Plakat ten jest nie tylko interesującym p r z y k ł a d e m postsocrealizmu, ale i odbiciem cieka­ wej konstrukcji m y ś l o w e j ; wedle autora tego dziełka w ł a d z a to stado świń, cisnących się do koryta, ale p o n i e w a ż my chcemy także z d o b y ć w ł a d z ę czyli przecisnąć się do koryta, więc drukujemy plakat, o b w i e s z c z a j ą c y , że w ł a d z a to stado świń. Kolejne pokolenia rewidują zastane mity oraz w n i e m a ł y m trudzie, kosztem znacznych ofiar, tworzą nowe. Ale nowe mity p o w s t a j ą na w z ó r starych i nimi się ż y w i ą , p o n i e w a ż zostały u k s z t a ł t o w a n e w e d ł u g podobnych s c h e m a t ó w , wykonane z po­ dobnych s u r o w c ó w , przy użyciu podobnych narzędzi, a tworzone są przez ludzi, którzy (na o g ó ł bezwiednie) upraszczają sobie zadanie, ubierając stare schematy w nowe kostiumy. Wielu r e f o r m a t o r ó w jest przekonanych, że aby p o c z u ć r a d o ś ć w s p ó ł ­ tworzenia nowej epoki, wystarczy tylko czarne n a z w a ć b i a ł y m , a białe czarnym. I tak kolejne pokolenia ruszają z posad bryłę świata, c h o c i a ż o g ó l n e zasady p o z o s t a j ą nienaruszone. T o samo h a s ł o m o ż e znaleźć zastosowanie u nas i u naszych w r o g ó w , w tym i w tamtym ustroju, przedwczoraj, dzisiaj i pojutrze. W naszym 32 Шг baitcn tren imB fesst pieainmen 157 �dwudziestym stuleciu nieraz się zdarzało, że walczące strony używały tych samych haseł i powoływały się na te same racje moralne, mordując się wzajemnie. Mity o przeszłości czy stereotypy na temat sąsiadów to przede wszystkim autoportret pokolenia, które te mity uznało za swoją własność, projekcja całkiem współczesnych marzeń i tęsknot. Na przykład w Małopolsce w latach siedemdziesiątych i osiem­ dziesiątych ożył mit Austro-Węgier jako królestwa sprawiedliwo­ ści i dobrobytu pod najmiłościwszym panowaniem dobrego dziadunia, cesarza Franciszka Józefa, niezmiennie życzliwego Polakom. Ciekawe, że owe niewinne i dość naiwne ciągoty znakomicie współistnieją z naszym etosem żołniersko-powstańczym czasu zaborów i całą przebogatą tradycją walki Polaków 0 niepodległość. M i t Najjaśniejszego Pana, spoglądającego na nas z ojcowską troską albo pogrążonego w modlitwie, znakomicie współistnieje z oleodrukiem, przedstawiającym Polskę w kaj­ danach. Są to mity przeciwstawne, chociaż nie przeszkadzające sobie wzajemnie, ponieważ służą jednemu celowi - idealizacji przeszłości. Zaś idealizacja przeszłości jest jednym ze sposobów układania sobie w miarę poprawnych stosunków z teraźniejszością. Człowiek przebywa w psychicznej klatce. Każdego dręczą majaki przeszłości, zagubienie w teraźniejszości i strach o przy­ szłość. Dlatego warto jest co jakiś czas spróbować wyjść z tej klatki 1 spojrzeć na naszą epokę, jakby to była farsa, a nie rzeczywistość. Dziękuję za uwagę. D o zobaczenia w dwudziestym pierwszym wieku. 158 DZIECKO W SŁUŻBIE PAŃSTWOWEJ 26. Dzieciątko Franciszek 27. Pocztówka niemiecka, 1914 r. Józef. 28. Pocztówka niemiecka, 1914 r. 29. Propagandowa fotografia niemiecka, 1915 r. 30. Pocztówka niemiecka, I wojna światowa. 31. Pocztówka austriacka, 1908 r. 32. Pocztówka austriacka, 33. Pocztówka niemiecka, 1914 r. WŁADCA JAKO 34. Pocztówka DAWCA 1908 r. SZCZĘŚCIA austriacka, przed 1914 r. 35. Pocztówka niemiecka, 1914 r. 36. Tkanina na jedwabiu, Tarnów, 1898 r. �Fot.: Autor - il. 8, 26; J. Derer (Fotoarchiv Slovenskovo narodneho muzea v Martine) — il. 13; Galeria Narodowa, Budapeszt-il. 3; Pavel Scheufler, Praha - il. 1; Muzeum okręgowe Tarnów - il. 35. Repr.: P. Syndoman - 10, 12, 14, 15; pozostałe Autor 159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac66372aad673b25d1a89db492faa1d4.pdf 86be743284faddd8338c27d25e6dd9fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1663 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1538 Title A name given to the resource Iberica Frankowsciana. Przyczynki do zainteresowań Eugeniusza Franowskiego baskijską kulturą ludową / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.15-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIV: 2000, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD T O M I C K I Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa IBERICA FRANKOWSCIANA. P R Z Y C Z Y N K I DO ZAINTERESOWAŃ EUGENIUSZA FRANKOWSKIEGO BASKIJSKĄ K U L T U R Ą L U D O W Ą Eugeniusz Frankowski (1884-1962) był i nadal pozostaje jedynym polskim etnologiem - iberystą. Spędził w Hiszpanii ponad sześć pracowitych lat (1914-1920). Odwiedził wtedy również Portugalię i Francję. Opublikował sze­ reg artykułów oraz dwie książki. W późniejszych latach mniej lub bardziej intensywnie kontynuował i rozwijał tematykę iberystyczną na marginesie innych zainteresowań. O tym rozdziale jego biografii naukowej wiedzieli wszyscy, choćby z encyklopedii i not bibliograficznych, nigdy jednak nie był on dostatecznie znany ani doceniony . Tuż po I I wojnie Kazimierz Moszyński, podsumowując dorobek rodzimej etnografii i etnologii, napisał o Frankowskim: 1 Swymi pracami, dotyczącymi głównie kultury ludowej Półwyspu Iberyjskiego, ogłaszanymi w ję­ zyku hiszpańskim i portugalskim, zyskał on uznanie przede wszystkim oczywiście w Hiszpanii i Portugalii, a poza tym także we Francji, w Polsce i indziej (Moszyński 1948, s. 215; podobnie Kutrzebianka 1948, s.41). Zgrabnie powiedziane, lecz co oznaczało uznanie w polskim kontekście? Kurtuazyjne gesty czy rzeczywiście wysoką ocenę dzid:, o których mowa? Nie są to pytania bezzasadne. Któż bowiem czytał owe prace, publikowane na peryfe­ riach Europy i zapewne już wtedy niełatwo dostępne, a co gorsza - napisane w egzotycznych językach? Za odpowiedź wystarcza w zasadzie jedna jedyna 1 Moje zainteresowanie zagadnieniem, które ogólnie nazwałem „Iberica Frank owsciana", nie wyszłoby prawdopodobnie poza stadium ubolewania nad istniejącym stanem rzeczy, gdyby nie to wszystko, co zawdzięczam prof. Małgorzacie Terleckiej, córce Marii i Eugeniusza Frankowskich. Później liczba osób, okazujących mi życzliwość i służących pomocą, znacznie wzrosła. Mam nadzieję, że lista nie jest jeszcze zamknięta i kiedyś będę miał okazję przedstawić ją w komplecie. Tu pragnę podziękować w szczególności: dr Carmen Ortiz García (Departamento de Antropo­ logía, Instituto de Filología CSIC, Madryt) za cenne wskazówki i dary, dr Krzysztofowi Smolanie (Instytut Historii PAN, Warszawa) za szczodre dzielenie się archiwistyczną wszechwiedzą, pp. Krystynie Bartosik i Lubomirowi Kosińskiemu (Archiwum Państwowego Muzeum Etno­ graficznego, Warszawa) oraz dr Grzegorzowi Łukomskiemu i mgr Aleksandrze Wysokińskiej (Archiwum Uniwersytetu im. A . Mickiewicza, Poznań) za bezinteresowną uczynność. �16 RYSZARD TOMICKI recenzja, pióra Juliana Talko-Hryncewicza (1920), oparta zresztą - czego autor nie krył - na francuskojęzycznym streszczeniu omawianej książki. Ale wiele do myślenia daje też pokutujące przez dziesięciolecia przekonanie, że dorobek Frankowskiego z okresu hiszpańskiego miał jakoby głównie regionalne znaczenie. Tymczasem to tylko część prawdy. Owszem, dla młodego stażem naukowca z Krakowa, którego I wojna światowa „uwięziła w Hiszpanii" , Hiszpania i Portugalia stanowiły naturalne, bo jedyne dostępne pole etno­ graficznych eksploracji. Z czasem, gdy sytuacja polityczna uległa zmianie, doszła do tego przypirenejska część Francji. Zapalony terenowiec i sumienny dokumentalista dobrze wykorzystał okazję, zapisując na swym koncie osiągnięcia, które zapewniły mu podziw i szacunek miejscowych uczonych oraz trwałą pozycję w iberystycznych bibliografiach. Wszelako jego ówczesne studia i mono­ grafie były z założenia pracami etnologicznymi. Zwykle miały charakter porów­ nawczy i poruszały problemy ogólne, sytuujące się na poziomie badań nad kulturą bez przymiotników i dookreśleń. Czasem dotyczyły metod i warunków uprawiania etnologii. Ich autor, wcześniej demonstrator w Zakładzie Antro­ pologii Uniwersytetu Jagiellońskiego , etnografią zajmujący się dorywczo, dojrzał i zdefiniował się właśnie jako etnolog dopiero w Hiszpanii. Bagaż, z którym wrócił do odrodzonej Polski, nie tylko wpłynął na jego osobistą drogę życiową, lecz także zaznaczył się wyraźnie w historii krajowej etnologii. Jeśli w charak­ terystyce szkół i orientacji okresu międzywojennego powiada się o Frankowskim, że „położył duże zasługi jako propagator antropologicznego punktu widzenia, postulując model antropologii jako nauki o człowieku w wymiarze światowym, a nie tylko regionalnym i lokalnym" (Olszewska-Dyoniziak 1996, s. 151), to warto dostrzec korzenie tej opcji, sięgające lat 1914-1920. Już po śmierci uczonego kilka osób podjęło trud przybliżenia i rozjaśnie­ nia jego związków ze światem iberyjskim. Dużo uwagi poświęcił tej sprawie zwłaszcza Witold Armon ([1978]1981), ale także Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1963; przedruk 1977) i Medard Tarko (1987). Ich wysiłek z pewnością nie był daremny, chociaż z dzisiejszej perspektywy są to publikacje mało satysfak­ cjonujące. Nie znalazły też należytego oddźwięku ani w środowisku etnologicznym, ani poza nim. Przykładem cenny skądinąd słownik biograficzny, poświę­ cony Polakom, którzy znacząco zapisali się w historii i kulturze krajów za­ chodniej Europy (Kwaśniewski, Trzeciakowski 1981). Spośród etnologów można 2 3 2 Zapożyczam wyrażenie od dzielącego ten sam los Stanisława Wędkiewicza (1928, s. 70), którego dawny tekst przypomniał badacz związków polsko-hiszpańskich Piotr Sawicki (1995, s. 116, 120). Demonstrator to pracownik pomocniczy. Na tym stanowisku E. Frankowski był zatrudniony od 1 października 1911 do 30 września 1916 roku; po powrocie z Hiszpanii objął w Zakładzie Antropologii UJ stanowisko młodszego asystenta (1 października 1920 - 30 kwietnia 1921), a następ­ nie starszego asystenta (1 maja - 30 listopada 1921); zob. zaświadczenie rektora UJ z dnia 6 kwietnia 1948 roku, Archiwum PME w Warszawie, spuścizna Marii Frankowskiej, materiały nieuporządkowane (dalej używam skótu PAE-MF). To samo Archiwum jest w posiadaniu spuścizny E. Frankowskiego, także nieuporządkowanej (dalej PME-EF). Ze zrozumiałych powodów wiele dokumentów wytworzo­ nych przez E. Frankowskiego lub jego dotyczących znajduje się w spuściźnie żony. 3 �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 17 tam znaleźć Marię A. Czaplicką, Jana Czekanowskiego, Jana S. Kubarego, Bronisława K . Malinowskiego, Zygmunta Zaborowskiego (antropologa fizycz­ nego czystej krwi), a nawet Pawła J. Schebestę (sic!). Nazwiska Frankowskiego próżno zaś szukać. Tak jakby Hiszpanie nie wyrazili dobitnie oceny jego dokonań, przyjmując go w poczet członków elitarnej Real Academia de la Historia w Madrycie (1918), a następnie odznaczając Orderem Izabeli Kato­ lickiej (w kategorii caballero)*, przyznawanym za wybitne zasługi dla ich kraju (Fernández de la Puente y Gómez 1953, s. 35-49). Łatwo rzucać kamienie do cudzego ogródka. Dodam więc, że w piśmiennictwie etnologicznym w ogóle nie odnotowano iście pomnikowej reedyqi dwóch najważniejszych iberyjskich dzieł E. Frankowskiego - Hórreos y palafitos de la Península Ibérica (1986) i Estelas discoideas de la Península Ibérica (1989). Jednorazowe odrobienie zaległości nie jest możliwe, tym bardziej że obok aktywności naukowej należałoby uwzględnić rolę Frankowskiego jako jednego z „misjonarzy zbliżenia polsko-iberyjskiego" (Wędkiewicz 1928, s. 70) oraz jego działalność patriotyczną na terenie Hiszpanii. Trzeba jednak od czegoś zacząć. Gdy w 1998 roku rozmawiałem z p. Pilar Romero de Tejada, dyrek­ torką Narodowego Muzeum Antropologii w Madrycie, usłyszałem kąśliwą uwagę o Polakach, nagabujących ją zawsze w tej samej sprawie (ilu mogło nas być?), z czego wszakże nigdy nic nie wynikło. Przyjmując wyzwanie, wybrałem na początek wątek baskijski, gdyż wybija się on we wspomnieniach i opra­ cowaniach biograficznych, zgodnie zaświadczających, że Baskowie stali się od pewnego momentu obiektem specjalnej uwagi E. Frankowskiego. Wstępne poszukiwania w Polsce i (zbyt krótkie) w Hiszpanii przyniosły w tej kwestii sporo nowych faktów. Ze względu na ograniczoną objętość artykułu nie wszystkie mogą być zaprezentowane w formie, na jaką zasługują. Dlatego w ramach wybranego wątku wprowadziłem dodatkowe ograniczenia, kon­ centrując się z jednej strony na historii badań i związków Frankowskiego z Baskami, z drugiej - na zewidencjonowaniu powstałych, przygotowywanych i planowanych opracowań. W mniejszym stopniu niż to możliwe przedsta­ wiam okoliczności towarzyszące jego kontaktom z uczonymi baskijskimi, po­ glądy na specyfikę i sposoby badania baskijskiej kultury ludowej, a także opinie samych Basków o osobie i pracach polskiego badacza. WOJENNY K A T A K L I Z M W przejętej przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie spuściźnie Marii Frankowskiej (zm. 1996), w masie nie uporządkowanych papie­ rów znalazłem skierowany do niej list, którego autor, planujący jakąś pracę 4 Dekretem królewskim z dnia 26 lutego 1923 r. Oryginał w madryckim Archivo General, Ministerio de Asuntos Exteriores, sygn. C-306, exp. 2 (rok 1923, dokument 4); zob. też Frankow­ ski 1928, s. 113; Łoza 1938, s. 180-181. �18 RYSZARD TOMICKI poświęconą mężowi adresatki, napisał: „przecież Pani Profesor wie najlepiej, że 0 Profesorze jest pisać bardzo trudno" . Święte słowa. A choć przyczyny trudności są wielorakie, łatwo wymienić najpoważniejszą - zagładę podczas I I wojny światowej dokumentaqi z prac terenowych i muzealnych, niepublikowa­ nych opracowań, prywatnego archiwum i specjalistycznego księgozbioru. Zniszczony plon wieloletnich badań nigdy nie został zinwentaryzowany. Nikłe wyobrażenie o nim dają nieliczne, rozproszone wzmianki konstatujące utratę „bogatych materiałów [...] do kultury ludowej Basków" (Klimaszewska, Kutrzeba-Pojnarowa 1959, s. 89) czy „unikalnych materiałów iberyjskich, a zwłaszcza baskijskich" (Frankowska 1973, s. 197). Witoldowi Armonowi, pionierowi studiów nad iberystycznym dorobkiem swego nauczyciela i mistrza, zawdzięczamy najobszerniejszą relację, uzyskaną listownie od M . Frankowskiej w 1978 roku. Mimo że odpowiedni fragment listu był publikowany, zasługuje na przypomnienie jako wyjątkowo cenne źródło wiedzy o materiałach i opra­ cowaniach, które przepadły w 1944 roku: 5 [zniszczeniu uległy] prace już napisane, które spaliły się w naszym mieszkaniu w Warszawie po powstaniu, a były całkowicie przygotowane do druku łącznie z bardzo bogatym materiałem ilustracyjnym (fotografíe i rysunki własnej roboty) i obejmowały: obszerną rozprawę poświęconą zwyczajom dorocznym Basków (ze szczególnym uwzględnieniem zwyczajów agrarnych oraz zwią­ zanych z kultem zmarłych) oraz drugą, również obszerną monografię pt. Sztuka ludowa Basków. Prócz tego zniszczeniu uległo kilka artykułów. Treścią jednego z nich, jak pamiętam, była analiza 1 opis tzw. arguisayolas (deseczki rzeźbione owinięte w sposób ciągły cienkim jak makaron sznurkiem-świeczką. Świeczki te były zapalane w kościele na cześć zmarłych), treścią drugiego artykułu były narzędzia rolnicze Basków. Innych dobrze nie pamiętam, wydaje mi się, że związane były ze sztuką i budownictwem Basków. To były prace ukończone, w opracowaniu natomiast znajdowały się zwyczaje rodzinne Basków. Praca zaawansowana, ale nie doprowadzona do końca. Wraz z tymi rozprawami i artykułami, ukończonymi i przygotowanymi, spaliły się wszystkie materiały iberyjskie profesora zgromadzone przez niego w czasie badań terenowych oraz poszukiwań w literaturze i archiwach, włączając tu poza tekstami, cały bogaty zestaw fotografii i rysunków, w przeważającej, można powiedzieć lwiej części, wykonanych własnoręcznie ( M . Frankowska do W. Armona, 22 października 1978 r., Armon 1981, s. 29-30; podkreślenia w tekście - RT). Podobne, ale mniej szczegółowe wspomnienie zawarła M . Frankowska w szki­ cu biograficznym, napisanym na życzenie hiszpańskiego uczonego José Manuela Gómeza Tabanery (1986a, s. 7-8) i dołączonym do przygotowanej przez niego reedycji Hórreos y palafitos de la Península Ibérica (Frankowska 1987). Obecnie świadectwa te można uzupełnić garścią danych z odnalezionego niedawno, a dotąd nieznanego szerzej listu E. Frankowskiego z 8 listopada 1944 roku, zawierającego skrótowy opis zbiorów naukowych, rękopisów i innych dóbr, pozostawionych w ocalałym mieszkaniu na Żoliborzu, przy ul. Mickiewicza 30, pod numerem 52, którego lokatorzy musieli po upadku powstania opuścić Warszawę. W liczącym około 2500 tomów księgozbiorze była m.in. „biblioteka hiszpańska i portugalska"; wśród rękopisów i materia5 Nie podaję nazwiska autora listu, nie mając pewności, czy życzyłby tego sobie. �19 IBÉRICA FRANKOWSCIANA łów do planowanych prac część dotyczyła Hiszpanii, Kraju Basków i Por­ tugalii; w dużym zbiorze klisz około 300 sztuk odnosiło się „do etnfografii] Kraju Basków i Iberii"; przy ogólnej liczbie 15000 fotografii i rycin „z całego świata" nie podano geograficzno-kulturowych odniesień . Wykazowi strat, którym musimy się zadowolić, daleko do przejrzystości inwentarza, jakim chciałoby się dysponować. Mimo to nie pozostawia on wątpliwości, że przed wojną, a może i podczas okupacji, Frankowski inten­ sywnie pracował nad tematyką baskijską, przygotowując do druku gromadzo­ ne latami materiały, w najlepszej części osobiście zebrane w terenie. 6 B A D A N I A W L A T A C H 19167-1919? Baskologiczne znawstwo E. Frankowskiego podkreślano przy wielu oka­ zjach i w różnych kontekstach (np. Łoza 1938, s. 189; Armon 1962, s. 156; Kutrzeba-Pojnarowa 1963, s. 431; Burszta, Frankowska 1981, s. 186). Gorzej, gdy przychodziło mówić o konkretach. Wtedy pojawiały się różnice zdań w kwestiach podstawowych, jak choćby ta, czy w latach 1914-1920 zajmował się on „zagadnieniami kultury baskijskiej oraz niektórymi elementami hisz­ pańskiej i portugalskiej" (Sokolewicz 1973, s. 185), czy może raczej zaintere­ sował się Baskami w „końcowym okresie swojego pobytu w Hiszpanii", za­ czynając badania w 1917 i wracając do nich w 1919 roku (Armon 1981, s. 26). W Hiszpanii stałym miejscem zamieszkania i pracy Frankowskiego był Madryt, lecz począwszy od roku 1915 odbywał on liczne wycieczki i podróże naukowe po całym Półwyspie Pirenejskim. W sporządzonym wiele lat później, lapidarnym wykazie prowadzonych wówczas badań (Frankowski 1928, s. 111) o Kraju Basków mowa jest explicite dopiero w 1919 roku. Znacznie wcześniej, jesienią 1916 roku, odnotowano badania budownictwa drewnianego na wybrzeżu Morza Kantabryjskiego, a jesienią 1917 roku - badania kultury pasterskiej wzdłuż całych południowych zboczy Pirenejów. Pierwszej informacji nie kojarzono dotychczas z ewentualną wizytą Frankowskiego na baskijskiej ziemi, choć część wybrzeża kantabryjskiego leży w jej granicach. Nowe światło rzuca na te wczesne eksploracje kilka ujawnionych ostatnio zdjęć, wykonanych przez Frankowskiego w Fuenterrabia (prow. Guipúzcoa) w 1916 roku. Tematycznie nie mają one związku z budownictwem, przedstawiają bowiem kobietę w ubiorze tzw. sorory , lecz Frankowski z reguły nie ograniczał się do gromadzenia materiałów z jednej tylko dziedziny. Datowanie zdjęć może rodzić pewne wątpliwości, brak jednak wyraźnej podstawy, by je zakwestionować. Do sprawy tej wrócę przy końcu artykułu, gdzie zaprezentuję też dokładniej niespodziewane znalezisko. 1 6 PAE-MF: E. Frankowski do W. Antoniewicza, 8 listopada 1944 roku, wieś Koszary, pow. limanowski. Rodzaj żałobnicy, charakterystycznej dla kultury Basków; zob. jej bliższy opis w: Frankow­ ski 1925, s. 115. 7 �20 RYSZARD TOMICKI Na pewno Kraj Basków stał się obiektem szczególnego zainteresowania polskiego badacza w 1917 roku. Znakomitym źródłem informacji jest w tym przypadku protokół z posiedzenia Real Sociedad Española de Historia Natural, 3 października 1917 roku w Madrycie, podczas którego polski uczony przedstawił sprawozdanie z badań w północno-wschodniej Hiszpanii. Zawarte w protokóle streszczenie jego wystąpienia [Boletín 1917, s. 456-457] pokazuje nade wszystko, jak odległe od rzeczywistości są ogłoszone po powrocie do Polski, jednozdaniowe charakterystyki badań realizowanych w poszczegól­ nych latach. Oto bowiem latem 1917 roku (w bliżej niesprecyzowanych terminach) badania na obszarze tzw. Prowincji Baskijskich (Álava, Viscaya, Guipúzcoa) i w prowincji Navarra, a więc w całej hiszpańskiej części Kraju Basków , dotyczyły następujących zagadnień: a) zwyczaje i wierzenia związane ze śmiercią - z tego zakresu Frankowski zebrał „nadzwyczaj ważne materiały", m.in. „ciekawe dane o pogrzebach" i wyjątkowo interesującą kolekcję odry sów arguizaiolas, rzeźbionych deseczek służących do nawijania cienkiej woskowej świeczki, używanych podczas uro­ czystości żałobnych (znanych nam już z relacji M . Frankowskiej); b) pierwotne narzędzia do uprawy roli - była to kontynuacja tematu podjętego wcześniej z myślą o monografii zatytułowanej „Los arados primi­ tivos de la Península Ibérica: sus formas diferentes y sus orígenes" (zob. Frankowski 1916); nowy teren przyniósł bogatą dokumentację różnych od­ mian sochy (z czterema, pięcioma i siedmioma rylcami) i innych narzędzi; c) życie i praca pasterzy z dolin Baztán i Valcarlos (prow. Navarra), ze szczególnym uwzględnieniem pierwotnych metod produkcji serów; d) budownictwo ludowe - temat również kontynuowany od dłuższego czasu (sygnalizowany w: Frankowski 1916), do którego zebrano dokumentację fotogra­ ficzną i rysunkową, „wystarczającą, by wykazać, że współczesne kamienne caseríos mają swój początek w drewnianych budowlach palafitowych", podob­ nie jak typowe spichlerze na palach, badane w prowincjach Vizcaya i Navarra. Tylko część materiałów zgromadzonych latem 1917 roku wykorzystana została w książce Hórreos y palafitos de la Península Ibérica (1918). Inne zagadnie­ nia stać się miały przedmiotem odrębnych opracowań. Należało do nich także 8 9 10 8 Ów fragment protokółu występuje w bibliografiach jako odrębna publikacja, której na ogół nadawano tytuł Relato de exploraciones etnográficas verificadas durante el verano de 1917 en las Provincias Vascongadas y Navarra (np. Kutrzeba-Pojnarowa 1963, s. 436), rzadziej Relato de exploraciones en las Provincias Vascongadas (np. Wolski 1962, s. 249, przyp. 2). Wszystkie wymienione prowincje - Álava, Viscaya, Guipúzcoa i Navarra - składają się na objęty granicami Hiszpanii historyczny Kraj Basków, którego pozostałą część stanowią prowincje Labourd, Basse Navarre i Soule, położone w granicach Francji. Ze względów praktycznych rezygnuję tu (poza niezbędnymi wyjątkami) z podawania nazewnictwa baskijskiego, powszechnie używanego w posiadającym obecnie znaczną autonomię hiszpańskim Kraju Basków (Euskadi), nie obejmującym Navarry, która pozostaje odrębną jednostką. Caserío - regionalizm, nazwa kamiennego domu mającego spadzisty dach, duży portyk dający schronienie przed deszczem i duży balkon zwany solana; budowle takie występują często w Kraju Basków (Seco, Andrés, Ramos 1999,1, s. 917). 9 10 �21 IBÉRICA FRANKOWSCIANA baskijskie budownictwo mieszkalne, we wspomnianym dziele zaledwie dotknięte, na którego studium czekali z zainteresowaniem baskijscy uczeni (Eguren 1922, s. 106). Z drugiej strony, w powyższym wykazie nie uwzględniono rozpoczętych wówczas badań nad dyskoidalnymi stelami nagrobnymi, być może dlatego, że na razie były to wyłącznie studia muzealne (o obiektach z muzeum w Pampelunie, Navarra, mowa jest w: Frankowski 1918b, s. 4). Osobny punkt sprawozdania dotyczył wizyty w San Sebastián, a ściślej mówiąc - w tamtejszym Muzeum Etnograficznym, niedawno powstałym w ra­ mach Muzeum Municypalnego. Frankowski omówił bardzo dokładnie rozloko­ waną w ośmiu salach wystawę obiektów związanych z różnymi dziedzinami życia ludu baskijskiego oraz eksponatów i materiałów antropologicznych. Relacja utrzymana była w entuzjastycznym tonie. Sprawozdawca podkreślił, że pierwsze w Hiszpanii baskijskie muzeum etnograficzne urządzono wzorowo, zgodnie z najnowszymi wymogami nauki (np. eksponaty zaopatrzono w metryczki z ich nazwami i opisem użytkowania). Słowa wielkiego uznania padły pod adresem twórców ekspozyqi, skupionych w Komisji Etnografii Baskijskiej: jej przewodni­ czącego Marino Tabuyo oraz Pedra Martina de Soraluce, jednocześnie kustosza Muzeum, i José Aguirre, „znakomitego malarza", którego zbierackiej pasji zawdzięczano większość obiektów. Na koniec Frankowski zgłosił wniosek, aby w imieniu Hiszpańskiego Towarzystwa Historii Naturalnej przesłać gratulacje Komisji Etnografii Baskijskiej nie tylko za wykazaną inicjatywę, ale i sposób, w jaki potrafiono j ą urzeczywistnić. Zgromadzenie przyjęło wniosek jednomyśl­ nie. Gest ten musiał ująć wszystkich miłośników etnografii w Kraju Basków . Bez wątpienia rok 1917 zaowocował ścisłymi więzami z Baskami działającymi na polu nauki. Świadczy o tym m. in. list wspomnianego już P.M. de Soraluce z 8 października, skierowany do José Miguela de Barandiarána - wtedy wscho­ dzącej gwiazdy archeologii i etnografii, później uznanego za współtwórcę (obok Telesfora de Aranzadi i Enrique'a de Egureny) obu tych dyscyplin w Kraju Basków (Aguirre Baztán 1986; Manterola Aldekoa 1994) . W liście, na margine­ sie różnych spraw, pojawia się wzmianka o E. Frankowskim. Polak musiał zrobić wielkie wrażenie na dużo starszym od siebie Soraluce (zm. 1919), skoro ten pisał o nim: Doctor Don Eugenio de Frankowski, Profesor de Antropología de la Uni­ versidad de Cracovia, emigrado ahora en Madrid y entusiasta de este Museo dono­ stiarra... („Pan doktor [sic!] Eugeniusz Frankowski, profesor [sic!]antropologii na Uniwersytecie Krakowskim, obecnie na wychodźctwie w Madrycie, entuzjasta 11 12 1 1 Wiadomości o Muzeum w San Sebastián znalazły natychmiastowy oddźwięk na kartach wydawanego w Lizbonie periodyku „Terra Portuguesa" z zaznaczeniem, że pochodzą ze sprawo­ zdania o nosso presado colaborador Eugenio de Frankowski (V.C. 1917, s. 170). Autor doniesienia, Vergilio Correia, zaprzyjaźniony z Frankowskim od 1915 roku, podkreślił jego bardzo wysoką ocenę naukowych walorów ekspozycji, polecając pomysł zaopatrzenia obiektów w informacyjne metryczki uwadze organizatorów Muzeum Etnograficznego w Belém. O tej wybitnej postaci, której poświęcono mnóstwo prac (np. Barandiarán Irizar 1992), łatwo dowiedzieć się więcej na internetowej stronie Fundacji J.M. de Barandiarána - http://www. barandiaranfundazioa.com. 1 2 �22 RYSZARD TOMICKI 13 naszego donostiarskiego Muzeum...")- Rzecz jednak nie w sposobie prezentacji. Wzmianka dotyczyła mającego nastąpić wyboru kierownika wykopalisk w słyn­ nej dzisiaj jaskini Santimamiñe (w Basondo-Cortézubi, prow. Vizcaya). Autor listu informował Barandiarána, że wśród rozważanych kandydatur na pierwszym miejscu znajdował się Henri Breuil, na drugim - Hugo Obermaier, na trzecim - w ł a ś n i e Frankowski (Barandiarán Irizar 1989, s. 103-104). Jesień 1917 roku przyniosła jeszcze jedną wyprawę w teren, o której bar­ dzo mało wiadomo. Sam Frankowski podał, że badał wówczas kulturę paster­ ską wzdłuż całych południowych zboczy Pirenejów, a więc także poza trady­ cyjnymi granicami Kraju Basków (włączając Navarre). Być może wtedy przed­ miotem badań stały się też ludowe wierzenia o pszczołach i produktach pszczelarskich, zagadnienie, do którego dwa lata później istniało już sporo materiałów, m.in. baskijskich (Apraiz 1919, s. I V ; Frankowski 1919). Pewność mamy tylko co do tego, że jednocześnie kontynuowane były studia nad ste­ lami nagrobnymi w muzeum w Pampelunie (prow. Navarra) , a najprawdo­ podobniej - również w pobliskim terenie. Nic nie wskazuje, by doszło do odwiedzin Kraju Basków w roku następ­ nym, chociaż 8 sierpnia 1918 roku wy trwały polski eksplorator znalazł się na północy Hiszpanii, w Barros (prow. Santander, obecnie Cantabria), w celu zbadania kolejnej dyskoidalnej steli (Frankowski 1920c, s. 44). Odnotujmy wszelako, że we wrześniu tego roku miało miejsce wydarzenie o ogromnym znaczeniu dla współczesnej historii Basków. W Oñate (prow. Guipúzcoa) odbył się I Kongres Studiów Baskijskich i utworzono Eusko Ikaskuntza/ Towarzystwo Studiów Baskijskich (hiszp. Sociedad de Estudios Vascos), insty­ tucję naukową, będącą substytutem narodowego uniwersytetu i ogniskiem autonomistycznych dążeń, zarówno w szeroko rozumianej sferze kulturowej, jak politycznej (Estornés Zubizarreta 1983; 1990) . Wśród członków nowego Towarzystwa było wielu ludzi, którzy albo już znali Frankowskiego, albo wkrótce mieli go poznać czy to osobiście, czy za pośrednictwem świeżo wy­ danej, imponującej rozprawy o iberyjskich spichlerzach na palach i palantach, która wzbudziła podziw i wywołała żywy oddźwięk w kręgu prehistoryków, antropologów i etnografów (Gómez Tabanera 1986b, s. 79). Rok 1919 był tym jedynym, z którym po latach powiązał Frankowski (1928, s. 111) wymienione explicite badania w Kraju Basków. Muszę przyznać, że nie potrafię powiedzieć, czym zasłużył on sobie na wyróżnienie. Co i gdzie badał wtedy myślący już z pewnością o powrocie do ojczyzny etnolog? Wiosnę i wczesne lato spędził w Madrycie. Zapewne dopiero po 23 czerwca, gdy skończył przed­ mowę do bynajmniej nie gotowej jeszcze monografii Estelas discoideas de la 14 15 1 3 Forma przymiotnikowa od Donostia, baskijskiej nazwy San Sebastian. Wynika to z porównania materiałów i informacji zawartych w pracach: Frankowski 1918b i Frankowski 1920c (tutaj zwłaszcza s. 57). K r ó t k ą charakterystykę Towarzystwa dał później E. Frankowski w Regionach Hiszpanii (1933, s. 69-70). 1 4 1 5 �23 IBÉRICA FRANKOWSCIANA Ryc. 1. Eugeniusz Frankowski (pierwszy rząd, trzecia postać od lewej) wśród członków Towarzystwa Studiów Baskijskich, Bilbao, grudzień 1919 r.; Archiwum PME w Warszawie Península Ibérica, wybrał się w teren. Był w prow. Navarra, stamtąd bowiem - z rejonu Valcarlos - udał się na obszar położony poza hiszpańską granicą, do Saint Jean Pied de Port, a następnie w kierunku północno-zachodnim ku Biarritz i Bayonne. We francuskiej części Kraju Basków odwiedzał wiejskie cmentarze, zbierając dodatkowe materiały do pracy o dyskoidalnych nagrobkach (Frankowski 1920c, s. 88). Nawiązał wtedy kontakty z członkami Société Bayonnaise d'Études Régionales, uzyskując od nich - podobnie jak od miejscowego kleru - cenną pomoc (Frankowski 1920c, s. 92, 94, 96). Nie wykluczone, że wrócił do Hiszpanii wzdłuż wybrzeża Zatoki Biskajskiej i kontynuował badania w prowincjach Guipúzcoa i Vizcaya, skąd pochodzi szereg danych zawartych w ostatecznej redakcji Estelas.,., ukończonej w 1920 roku. W grudniu 1919 roku spotkał E. Frankowskiego nie lada honor. Towa­ rzystwo Studiów Baskijskich zorganizowało w Bilbao pierwsze Cursos de Metodología y Alta Cultura , będące jedną z form publicznej działalności, służącej przygotowaniu nowych kadr dla różnych dziedzin nauki. Polski badacz zaproszony został do poprowadzenia tygodniowego kursu etnografii i etno­ logii (13-20 grudnia). O programie zajęć niewiele wiadomo , oprócz tego, że 16 17 1 6 Pozostawiam nazwę w oryginale, nie znajdując zgrabnego odpowiednika określenia „alta cul­ tura", gdzie przymiotnik dodany do kultury oznacza bardzo wysoki poziom, najwyższy standard, itp., jak w przypadku ekskluzywnych zakładów fryzjerskich, które nieraz noszą nazwę „Alta Peluquería". Tematyka kursu opisana została w trzystronicowym programie: Cursos de Metodología y Alta Cultura, Euzko Ikaskuntza, San Sebastián: Librería e Imprenta de la Vda. de Z. Leizaola (1919). O istnieniu druku wiem z bibliografii, lecz nie zdołałem się z nim zapoznać. Ciekawą impresję z ówczesnych kontaktów z E. Frankowskim pozostawił jeden z uczestników kursu (Mendoza 1921). 1 7 �24 RYSZARD TOMICKI U 0ii0.61 - L K T m T r A ciioi\u-ii\ASkUNTZA SOCIEDAD D E ESTUDIOS VASCOS Eugeniusz Frankowski SISTEMATIZACIÓN D E L O S R I T O S U S A D 0 5 EN LAS CEREMONIAS POPULARES C O N F E R E N C I A PRONUNCIADA E N E L SALÓN D E L A FI­ L A R M Ó N I C A D E B I L B A O , E L DÍA 15 D E D I C I E M B R E D E 1919, E N L A I N A U G U R A C I Ó N D E L O S C U R S O S D E M E ­ TODOLOGÍA Y ALTA CULTURA ORGANIZADOS POR LA S O C I E D A D D E E S T U D I O S V A S C O S Y R E P E T I D A E L 17 D E M A R Z O D E 1920, E N E L A T E N E O D E M A D R I D . PUBLICACIÓN D E L A S O C I E D A D Ryc. 2. Karta tytułowa broszury z wykładem Eugeniusza Frankowskiego, wygłoszonym 13 grudnia 1919 r. w Bilbao podczas inauguracji kursów zorganizowanych przez Towarzystwo Studiów Baskijskich inauguracji i zamknięciu kursu towarzyszyły wykłady, poświęcone - odpowiednio - systematyce rytuałów występujących w kulturze ludowej i metodom etnologii, oba wydane nakładem Towarzystwa w roku następnym (Frankowski 1920a; 1920b; Estornes Zubizarreta 1983, s. 111). Bardzo interesującym świadectwem, przybliżającym atmosferę otaczającą Frankowskiego, jest opublikowane wraz z pierwszym wykładem wystąpienie Ángela de Apraiz, bodaj najważniejszej osobistości we władzach Towarzystwa, jego głównego ideologa i sekretarza generalnego aż do 1936 roku. Prezentując �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 25 cele przyświecające organizatorom Kursów oraz osobę wybraną do prowadzenia zajęć z etnografii i etnologii, mówił on do słuchaczy zgromadzonych w sali Filharmonii w Bilbao: Było wielkim pragnieniem Towarzystwa Studiów Baskijskich, w końcu zrealizowanym, żeby [Eugeniusz] Frankowski pobył wśród nas przez dłuższy czas i żeby nam pozwolił - przystając na inicjatywę dr [Telesforo de] Aranzadi - opublikować któryś z tych nie wydanych skarbów, jakie posiada, na temat najgłębszych pokładów życia naszego ludu. Ale przede wszystkim, żeby oddał kulturze baskijskiej nieocenioną przysługę, kształcąc ludzi - tak bardzo jej potrzebnych - na tym oto kursie, właśnie się zaczynającym, który ma trwać przez cały przyszły tydzień, a swe najlepsze spełnienie osiągnie w wyprawach badawczych, jakie za kilka miesięcy odbędzie w naszym kraju Pan Frankowski razem z uczniami, którzy zechcą mu towarzyszyć. Jestem pewny, że to wystarczy, abyście już teraz okazywali mu swą wdzięczność; potem zdobędzie wasze uznanie zarówno rzetelnością pracy, jak i nadzwyczajną umysłowością. Od poniedziałku najlepsi spośród was - młodzież, studenci, nauczyciele i nauczycielki, duchowni i artyści - będą uczniami szkoły etnografii, zgodnie z pragnieniem naszego Towarzystwa, które jest własnością wszystkich i wszystkim służy (Apraiz 1920, s. I V - V ) . Nic nie wiadomo o zapowiadanych przez Apraiza na rok 1920 nowych badaniach terenowych Frankowskiego w Kraju Basków. Możliwe, że nie doszły do skutku wobec konieczności dokończenia pracy o stelach nagrobnych i bliskiej perspektywy wyjazdu z Hiszpanii. Bez echa pozostała też prośba o przygotowa­ nie jakiegoś tekstu dotyczącego tamtejszej kultury ludowej, który chciało wydać Towarzystwo Studiów Baskijskich. OKRES M I Ę D Z Y W O J E N N Y Po powrocie do Polski późną jesienią 1920 roku E. Frankowskiego cał­ kowicie pochłonęły sprawy krajowe. Jego stricte iberystyczne i baskologiczne zainteresowania zeszły na daleki plan i stan taki trwał do końca lat dwu­ dziestych. Pewna zmiana nastąpiła w 1929 roku, wtedy bowiem po raz pierw­ szy po długiej przerwie odwiedził ponownie Kraj Basków. Według wszelkiego prawdopodobieństwa była to francuska część tego kraju - Gaskonia. W odniesieniu do całego okresu międzywojennego posiadamy nadzwyczaj skąpą wiedzę. Wprawdzie na temat chronologii i miejsca ówczesnych badań wypowiadano się dość często i zawsze w trybie oznajmującym, jednak z reguły bez wskazania źródeł i ustosunkowania się do innych wersji. W tej sytuacji za jedyną wiarygodną wskazówkę uznać należy zapis w sygnowanym życiorysie z marca 1950 roku, gdzie w części poświęconej „Naukowym badania tereno­ wym i muzealnym" czytamy: „W miesiącach letnich 1929, 1930, 1932, 1935 prowadziłem badania uzupełniające w Kraju Basków w Hiszpanii i Francji". Mowa jest z pewnością o badaniach terenowych, gdyż osobno wymieniono prace w muzeach etnograficznych w latach 1922-1938 „podczas wakacji let­ nich". Tutaj Portugalia, Hiszpania i Francja figurują obok Polski, Belgii, �26 RYSZARD TOMICKI Holandii, Anglii, Norwegii, Szwecji, Danii, Niemiec, Czechosłowacji, Węgier, Austrii, Jugosławii, Bułgarii, Grecji, Turcji i Egiptu . Generalne pytanie, kiedy i na jaki temat prowadzone były badania terenowe i muzealne w Hiszpanii, Francji i Portugalii przed 1939 rokiem, musi na razie pozostać otwarte. Dokładniejsze wiadomości mamy natomiast o uczestnictwie E. Frankowskiego w kongresie baskijskim w 1930 roku. Fakt ten odnotowywano w polskim piśmiennictwie, lecz konia z rzędem temu, kto na podstawie dotych­ czasowych doniesień ustali prawdziwą datę, nazwę i miejsce kongresu. Ówczesny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Warszawie i kierownik Instytutu Etnologii na Uniwersytecie Poznańskim spędził rok 1930 na rozjaz­ dach. Jak wiadomo, uczestniczył w I I I Kongresie Słowiańskich Geografów i Etnografów, 4-17 maja w Jugosławii (Fischer 1930a, s. 200). Następnie wziął udział w X V Międzynarodowym Kongresie Antropologii i Archeologii Przed­ historycznej, połączonym z I V Sesją Międzynarodowego Instytutu Antropo­ logicznego, 21-30 września w Portugalii (Abramowicz 1991, s. 132-133; Congresso 1931, s. 15, 28). Wcześniej, 28 sierpnia - 7 września, miał ponadto reprezentować Polskę na I I Międzynarodowym Kongresie Sztuki Ludowej w Belgii. Tam jednak nie dojechał; bawił za to w Hiszpanii . Na ile można obecnie odtworzyć chronologię wydarzeń, miały one na­ stępującą kolejność. Najprawdopodobniej wkrótce po powrocie z Jugosławii (maj 1930) Frankowski wyjechał do Hiszpanii na zaproszenie Pierre'a Parisa, dyrektora Institut Français d'Espagne w Madrycie, i spędził w tym kraju „kilka cudownych miesięcy [...] okres roku najbardziej upalny" (Frankowski 1931, s. 248). Czy to w Madrycie, czy gdziekolwiek akurat się znajdował, dotarło do niego zaproszenie na V Kongres Studiów Baskijskich, mający się odbyć 31 sierpnia - 8 września 1930 roku w mieście Vergara (prow. Guipúzcoa). Frankowski przyjął zaproszenie i z powodu kolizji terminów musiał zrezygnować z wyjazdu do Belgii. Po kongresie baskijskim zdążył natomiast udać się do Portugalii. Stamtąd wrócił do Hiszpanii i jeszcze na początku października był w Madrycie . Jak długo tam pozostał, nie wiadomo. 18 19 20 1 8 PME-MF: Życiorys Eugeniusza Frankowskiego, Poznań, 111-1950. W kwestii badań w Kraju Basków podobną informację podał leksykon S. Łozy (1938, s. 180): „W 1929-1935 prowadził badania w kraju Basków hiszpańskich", chociaż określenie terenu badań - wykluczające Francję - j e s t mylące. Także W. Armon (1962, s. 156) pisał o powrocie Frankowskiego do zagadnień iberystyki „w latach 1929-1935, kiedy w miesiącach letnich badał Basków". W późniejszym okresie autor ten twierdził, że Frankowski kontynuował badania nad Baskami „głównie w miesiącach let­ nich w latach 1929-1930, 1932-1933, 1935, 1937-1938", zarówno w Hiszpanii, jak i Francji, przy której dodał: „np. 1933" (Armon 1981, s. 26). Inne wersje, nie zawsze wspominające Basków, a czasem obejmujące także Portugalię, podają: Wolski 1962, s. 249; Kutrzeba-Pojnarowa 1963, s. 431; Dziekoński 1963, s. 564. Tarko 1987, s. 30. Zob. sprawozdanie A . Fischera (1930b, s. 206). Mylił się M . Tarko (1987, s. 50, przyp. 19) utrzymując, że na kongresie w Belgii „Frankowski wygłosił referat Sztuka ludowa w dawnych i współczesnych widowiskach obrzędowych i teatralnych". 3 października 1930 roku w Madrycie datowana jest dedykacja na ofiarowanej mu odbitce artykułu José Royo y Gómeza, El torno del Tajo en Toledo, Madrid 1929 (egzemplarz w zbiorach prywatnych RT). 1 9 2 0 �27 IBÉRICA FRANKOWSCIANA Podstawowym źródłem wiedzy o V Kongresie Studiów Baskijskich jest publikacja kongresowa, wydana dopiero w 1934 roku . Oprócz referatów, wygłoszonych w trakcie sesji naukowej, zawiera ona szczegółową, bogato ilustrowaną kronikę różnorodnych wydarzeń i imprez towarzyszących. Zwyczajowo kongres był monotematyczny, tym razem poświęcono go sztuce ludowej. Oficjalne otwarcie, uświetnione obecnością infanta Don Fernando, nastąpiło w niedzielę, 31 sierpnia, przed południem. Tego samego dnia, o godz. 20°°, zainicjowano cykl wystąpień naukowych. Zaszczyt ten przypadł „znakomitemu polskiemu etnologowi", który wystąpił - jak odnotowano w kronice - przed bardzo licznym audytorium (Congreso 1934, s. X X X ) . Referat nosił tytuł Cuestiones generales acerca del arte popular vasco (Uwagi ogólne o baskijskiej sztuce ludowej). Tekst jest ciekawy z kilku powodów. Po pierwsze, pozwala stwierdzić, że wspomniane wcześniej badania z 1929 roku musiały mieć miejsce we francu­ skiej części Kraju Basków, skoro Frankowski mówił w Vergarze: 21 Przyjąłem to zaproszenie z wielką radością, gdyż daje mi ono okazję do odnowienia dawnych przyjacielskich więzi, jakie łączyły mnie z wieloma entuzjastami kultury narodu baskijskiego. Poza tym pozwala mi znowu, po dziesięcioletniej nieobecności, przyjrzeć się na miejscu postępom dokonanym w tej dziedzinie i podziwiać je (Frankowski 1934, s. 3). Po drugie, tekst wyjaśnia okoliczności rezygnacji z kongresu w Belgii, gdyż autor - mówiąc o nasilonym w ostatnich latach zainteresowaniu sztuka lu­ dową - stwierdził: Przed kilkoma laty [w 1928 - RT] odbył się pierwszy Międzynarodowy Kongres Sztuki Ludowej w Pradze. W roku bieżącym, w tej samej chwili, gdy toczą się obrady piątego Kongresu Studiów Baskijskich poświęconego zagadnieniom sztuki ludowej, trwa drugi Międzynarodowy Kongres w Belgii, w Antwerpii. Miałem zaszczyt być wyznaczony przez rząd mego kraju do udziału w nim jako oficjalny przedstawiciel Polski. Oba kongresy odbywają się w jednym tygodniu. I ja wy­ brałem ten, który bardziej mnie interesuje i jest bliższy memu sercu (Frankowski 1934, s. 4). Po trzecie, zasadnicza część referatu bynajmniej nie dotyczyła bezpośred­ nio baskijskiej sztuki ludowej, lecz poświęcona była prezentacji własnych po­ glądów na sztukę w ogóle, a w tym kontekście w szczególności na sztukę ludową i sposoby jej badania. W istocie był to szkic teorii formy i emocji w sztuce, pokrywający się z różnymi partiami opublikowanej wkrótce potem w Polsce Sztuki ludowej (Frankowski 1932). Po czwarte, tekst przynosi cenną informację o wykorzystywaniu materiałów iberyjskich w innych opracowaniach, powstających w okresie międzywojennym: W maju tego roku - mówił Frankowski - na drugim [sic!] Kongresie Etnografów Słowiańskich, odbytym w Jugosławii, przedstawiłem referat o pewnych reliktach kulturowych u ludów, które 2 1 Jak się zdaje, żaden z moich poprzedników nie miał tej publikacji w rękach, co sprawiło, że wszystkie bez wyjątku doniesienia na temat kongresu i udziału w nim E. Frankowskiego zawierają poważne błędy. Nie ustrzegł się ich także J.M. Gómez Tabanera (1994, s. 331), umiejscawiając kongres w San Sebastian zamiast w Yergarze. �28 RYSZARD TOMICKI 22 uratowały się z potopu spowodowanego napływem Indoeuropejczyków . Między innymi, miałem okazję mówić o baskijskich i kaukaskich layas, a także o skrzyżowaniu się podobnego do nich narzędzia do uprawy roli z typem bardziej nowoczesnym, przystosowanym do zaprzęgu, na wschodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego (Frankowski 1934, s. 17). Po piąte, w tekście zajmującym (łącznie z ilustracjami) piętnaście stron druku i podzielonym śródtytułami na kilka części, nieco ponad dwie strony objęto śródtytułem „Sztuka ludu baskijskiego". Kryje się pod nim bardzo interesujący zbiór refleksji i uwag nie tyle nawet o samej sztuce, ile o specyfice kulturowej Kraju Basków oraz roli i zadaniach etnografów i etnologów w roz­ wiązywaniu tzw. problemu baskijskiego. Jeśli chodzi o sztukę, warto tu przy­ toczyć jedną opinię: [...] aby móc mówić o sztuce ludu baskijskiego, konieczna jest znajomość jego życia we wszystkich przejawach. Przed naszymi oczami musi się przewijać długi i bogaty w treści film o jego życiu. Pozwoli on nam odkryć dwa autonomiczne cykle - jeden osobniczy, w który wyraża się istnienie każdego pojedynczego człowieka [...], a drugi kolektywny, cykl roczny, w którym uczestniczą wszyscy członkowie danej społeczności, odgrywając swoje role w grupach wiekowych i grupach statusu, do jakich należą. Wokół tych dwóch cyklów skupia się całe życie zbiorowe i indywidualne. Z nimi powiązane są wszystkie rytuały i obyczaje ludu oraz jego sztuka. W zależności od stylu życia, określanego ze swej strony przez warunki antropogeograficzne środowiska, zwyczaje obu wspomnianych cyklów będą ulegać zróżnicowaniu [...]. Rolnictwo, pasterstwo i rybołówstwo to trzy główne zajęcia ludu baskijskiego, a zarazem trzy różne pola eksterioryzacji jego sztuki (Frankowski 1934, s. 15-16). Gdy czyta się te słowa, mając w pamięci wykaz opracowań zniszczonych w 1944 roku, narzuca się myśl, że wiele, jeśli nie większość z owych prac była realizaqą zarysowanego na kongresie w Vergarze projektu badawczego. Zapewne powstawały one w ostatniej przewojennej dekadzie, gdyż nie ulega kwestii, że badania we Francji w 1929 roku i pobyt w Hiszpanii w roku następnym zapoczątkowały renesans iberystycznych studiów Frankowskiego. Świadectwem są pojawiające się znowu duże publikacje z tego zakresu, zwłaszcza Regiony Hiszpanii (1933), nawiasem mówiąc - dostarczone baskijskim przyjaciołom i odnotowane przez nich w bardzo pochlebnym tonie (Garmendia 1933). OKRES POWOJENNY Ani niepowetowane straty czasu wojny, ani późniejsza konieczność po­ święcenia się głównie odbudowie zrujnowanych uczelni i muzeów nie skłoniły E. Frankowskiego do zarzucenia dawnych zainteresowań. Istnieje na to wiele dowodów, chociaż w latach 1945-1962 nie powstały już - jak się zdaje - żadne nowe opracowania iberystyczne czy baskologiczne. Jedynym wyjątkiem, o ja­ kim wiadomo, był pewien referat, stanowiący ciekawą i nierozwiązaną do dziś 2 2 Mowa o referacie „Pochodzenie sochy nadbałtyckiej", wygłoszonym nie na drugim, lecz na trzecim Kongresie Słowiańskich Geografów i Etnografów (Fischer 1930a, s. 200). �IBÉRICA FRANKOWSCIAN A 29 zagadkę. Pierwszy poinformował o nim W. Armon w nawiązaniu do relacji M . Frankowskiej o pracach zniszczonych w 1944 roku: po wojnie E. Frankowski częściowo zrekonstruował swoją pracę o „arguisayolas", tzn. przygoto­ wał referat po baskijsku pt. Euskerasko argizaielak eta argiolak na V I Kongres Studiów Baskologicznych w Biarritz w 1948 r. Niestety, profesor z przyczyn od niego niezależnych nie mógł się na ten kongres wybrać i nie wiadomo nawet, czy referat ten był odczytany, natomiast wiadomo, że prace Kongresu nie zostały opublikowane (Armon 1981, s. 30). Podobną wiadomość ogłosił później M . Tarko (1987, s. 47-48), według którego był to referat „oparty na wynikach badań nad wierzeniami baskijskimi pt. Euske rasko argizajolak eta argiolak (Baskijskie deski nagrobne), przygo­ towany na V I Kongres Studiów Baskijskich Eusko-Ikaskuntza w Bayonne w 1948 r." T u autor podał odsyłacz do dokumentów z archiwum Uniwersytetu im. A. Mickiewicza (sygn. 126/41/16) . Dokumenty bywają mylące, nawet jeśli widnieje na nich podpis osoby, której dotyczą, a nieraz kryją dodatkowo prawdziwe pułapki. Błąd, od którego wypada rozpocząć komentarz do przytoczonych doniesień, pojawia się również w archiwalnych dokumentach. Otóż Kongres Studiów Baskijskich, o którym mowa, nie mógł być szóstym z kolei, gdyż ten odbył się w 1934 roku w Bilbao. Siódmy, przygotowany na rok 1936, został odwołany z powodu wybuchu w Hiszpanii wojny domowej, która niebawem spowodowała też zawieszenie działalności Eusko Ikaskuntza, czyli Towarzystwa Studiów Baskijskich (Estomes Zubizarreta 1983), reaktywowanego dopiero w 1978 roku (Estornes Zubizarreta 1994). We Francji, w latach czterdziestych, istniały natomiast baskijskie organiza­ cje i instytucje emigracyjne, wśród nich - działający na polu nauki Ikuska Giza-Ikaskuntza/Baskijski Instytut Badawczy, założony w 1946 roku przez Jose Miguela de Barandiarana (Arregi Azpeitia 1994), oraz Eusko Ikaskuntza Lagunartea/Międzynarodowe Towarzystwo Studiów Baskijskich, któremu od 1947 roku także przewodniczył Barandiaran. W środowisku tym usiłowano podtrzymać tradycję Kongresów Studiów Baskijskich. Do skutku doszły tylko dwa - V I I w Biarritz (1948) i V I I P w Bayonne (1954), ten ostatni już po powrocie Barandiarana do Hiszpanii (1953). Szczęśliwym trafem zachowały się dwa listy J.M. de Barandiarana do E. Frankowskiego wyjaśniające okoliczności wznowienia kontaktów między nimi po I I wojnie. Treść listów, których transkrypcję i tłumaczenie podaję w Aneksie, mówi sama za siebie, ale dla porządku stwierdzić należy, co następuje. List wcześniejszy, pisany 20 sierpnia 1948 roku w Brukseli, to mały karteluszek, zapełniony kilkoma pospiesznymi zdaniami w trakcie obrad I I I Międzyna­ rodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, na co wskazuje wzmianka o ks. prof. Bolesławie Rosińskim, jednym z kilku uczestniczących 23 0 2 3 W aktach oznaczonych podaną sygnaturą znajduje się m. in. sygnowany Wykaz prac drukowanych Prof. dr Eugeniusza Frankowskiego, Poznań, 1 I I I 1950, w którym - pod nr 53 - widnieje zapis: „Euskerasko argizaiolak eta argiolak /Na V I Kongres Studiów Baskijskich, Eusko-Ikaskuntza w Bayonne/, 1948". �30 RYSZARD TOMICKI 24 w kongresie Polaków (Tuwanówna 1948, s. 480) . Powyższy wniosek znajduje pełne potwierdzenie w liście drugim, datowanym 23 sierpnia 1948 roku w Bayonne (Francja) i mającym bardziej oficjalny charakter. Napisano go na papierze z nadrukiem: V I Congrès d'Études Basques, zawierającym błędną liczbę po­ rządkową, którą „przebito" maszynową czcionką na V I I . Do listu załączony był francuskojęzyczny druk informacyjny z identycznym błędem (tym razem nie poprawionym). Stąd zapewne wzięła się późniejsza omyłkowa numeracja kongresu, powtarzająca się i w archiwaliach, i w poświęconych Frankowskiemu publikacjach. Najważniejsze w obu listach jest wszakże co innego. Barandiarán serdeczne zapraszał odnalezionego po latach kolegę do udziału w V I I Kongresie Studiów Baskijskich, zwołanym na 12-19 września 1948 roku w Biarritz, i zachęcał do przygotowania referatu na dowolny baskijski temat. Z pewnością w odpowiedzi na to właśnie zaproszenie powstał tekst po­ święcony argizaiolak (podaję tu poprawną nazwę baskijską w liczbie mnogiej; w shispanizowanej postaci przybiera ona formę argizaiolas). Praca nie była całkiem nowa. Wiadomo, że Frankowski zaczął gromadzić materiały doty­ czące owych oryginalnych „świeczników" latem 1917 roku. Wspomina się o nich w omawianym wcześniej protokóle z posiedzenia Królewskiego Hisz­ pańskiego Towarzystwa Historii Naturalnej, gdy mowa o rezultatach badań nad zwyczajami i wierzeniami związanymi ze śmiercią: o o Szczególne znaczenie ma [...] bogata kolekcja około 50-ciu naturalnej wielkości rysunków argi­ zaiolas [...], będących deskami o długości od 30 do 50 cm., w licznych przypadkach artystycznie rzeźbionymi, przedstawiającymi ludzkie postaci, które to deski okręca się i owija woskowymi świecami [Boletín 1917, s. 456]. Dwa lata później materiały polskiego badacza podziwiał i wychwalał Á. de Apraiz (1919, s. VI), on sam zaś wymienił wtedy studium „Argizaiolas vascas" jako jedno z czterech, będących w przygotowaniu (Frankowski 1919). Nie doczekało się ono publikacji. Zgodnie ze świadectwem M . Frankowskiej, gotowy artykuł na ten temat uległ zniszczeniu w 1944 roku. W jakim stopniu możliwa była rekonstrukcja opracowania, choćby częś­ ciowa, w roku 1948? Czy wojenny kataklizm oszczędził jakąś część dokumen­ tacji, która ułatwiłaby rekonstrukcję? Pewne jest - jak słusznie stwierdził W. Armon - że Frankowski do Biarritz nie wyjechał, a materiałów kongreso­ wych nie wydano. Jedyny napisany po wojnie tekst iberystyczno-baskologiczny przepadł bez śladu, tak jakby powstał w jednym egzemplarzu (wysłanym na kongres), bez brudnopisów i kopii, chociaż inny niepublikowany referat z tego samego roku zachował się w dwóch wersjach i paru kopiach . 25 2 4 J.M. de Barandiaran wygłaszał podczas tego kongresu referat o aktualnym stanie badań prehistorycznych w Kraju Basków (Comas 1956, s. 198). Mam na myśli referat „Stan i zadania etnografii polskiej", wygłoszony podczas X X I I I Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, 9-10 kwietnia 1948 w Krakowie (zob. Dfelimat] 1948, s. 452), a następnie przeredagowany i datowany ostatecznie 5 maja 1948 roku (obie wersje z kopiami w zbiorach prywatnych RT). 2 5 �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 31 Nie można przewidzieć, co w przyszłości ujawnią zasoby archiwalne, te nieuporządkowane, i być może te jeszcze niedostępne. Dopóki nie uzyskamy nowych źródeł wiedzy, wiele kwestii związanych z zaginionym tekstem pozo­ stanie zagadką. Po pierwsze, zaproszenie Barandiarana nadeszło bardzo późno, pozostawiając Frankowskiemu najwyżej dwa tygodnie na przygotowanie refera­ tu. Czyżby tekst istniał w jakiejś postaci już wcześniej? A może został wysłany po terminie, z nadzieją na druk w materiałach kongresowych? Po drugie, zastanawia wybór języka baskijskiego jako konferencyjnego medium i to na przekór sugestiom Barandiarana, który proponował przede wszystkim francuski lub ewentualnie hiszpański. Wbrew pozorom, posługiwanie się euskerą nie było konieczne, żeby „korespondować z uczonymi baskijskimi oraz samodzielnie prowadzić badania terenowe wśród Basków" (Armon 1981, s. 26), a pod­ czas naukowych kongresów wystąpienia w tym języku były prawdziwą rzad­ kością. Możliwe jednak, że w zamyśle autora tekst miał być czymś więcej niż zwykłym referatem. Po trzecie, duży kłopot stanowi tytuł, znany z różnych źródeł w zasadniczo jednakowej postaci: Euskarazko argizaiolak eta argiolak . Konsultacja dokonana w Towarzystwie Studiów Baskijskich w San Sebastian wykluczyła możliwość sensownego odczytania pierwszego wyrazu (znaczą­ cego „po baskijsku, w euskera") w powiązaniu z pozostałymi. Zasugero­ wano jako prawdopodobną wersję Euskal argizaiolak eta argiolak („Baskijskie argizaiolak i świece wotywne") . Skąd ów błąd i jaki tytuł nosił faktycznie tekst posłany Barandiaranowi? Na koniec krótkiego komentarza wymaga postawione wyżej pytanie: czy referat mógł być oparty na ocalałych, choćby szczątkowych materiałach? Domniemanie, że jakimś cudem uniknęła zagłady część dokumentacji z badań terenowych na Półwyspie Iberyjskim i w Gaskonii, brzmi jak pobożne życzenie. To prawda. Mimo wszystko, możliwości takiej nie należy z góry wykluczać. Pierwszą, bardzo wątłą poszlaką w tej sprawie są dwie prywatne fotografie, wykonane w Hiszpanii przed rokiem 1920 i zachowane oddzielnie w spuściznach E. Frankowskiego i M . Frankowskiej . Nie są one zresztą jedynymi prywatnymi zdjęciami, jakie przetrwały wojnę. Słabość poszlaki jest oczywista, istnieje bowiem bardzo duże prawdopodobieństwo, że fotografie zostały wyniesione z Warszawy jesienią 1944 roku, podobnie jak spora liczba przedwojennych, osobistych dokumentów zachowanych w jednej lub drugiej spuściźnie. Takie rzeczy zazwyczaj zabierali ze sobą ludzie, którzy opuszczając Warszawę nie wiedzieli czy kiedykolwiek wrócą do swych domów. 26 27 28 2 6 Zob. też PME-MF, Materiał do odpowiedzi na ankietę I Kongresu Nauki (rkpis sprzed 1951 r.). Konsultacji udzieliła mi za pośrednictwem poczty elektronicznej p. Eva Nieto (Eusko Ikaskuntza, eu-sev @ sc.ehu.es). W Polsce dotychczas ich nie publikowano, niemniej jednak były znane. Jedna z fotografii ilustruje szkic biograficzny autorstwa M . Frankowskiej, włączony do reedycji Hórreos... z 1986 roku, druga ilustruje biogram E. Frankowskiego w monumentalnej Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco (Arozamena Ayala 1982) oraz historię Towarzystwa Studiów Baskijskich pióra Idoii Estornés Zubizarrety (1983, s. 112). Reprodukcję pierwszej z nich zamieszczam w niniejszym artykule (ryc. 1). 2 7 2 8 �32 RYSZARD TOMICKI Poszlaką drugą, o wiele poważniejszą, jest ocalona z wojennej pożogi cząstka iberystycznego księgozbioru E. Frankowskiego, obejmująca niektóre publikacje z lat 1914-1920, a także późniejsze, często opatrzone dedykacjami, zaświadczającymi niezawodnie o ich pochodzeniu. Jakkolwiek to, co się za­ chowało, stanowi nikły w istocie ułamek dawnej iberystycznej biblioteki, nie­ mniej jednak gdzieś, bliżej nieznanym sposobem uniknęły zniszczenia odbitki własnych artykułów, parę książek i numerów czasopism, prace kilku hiszpań­ skich i portugalskich znajomych i przyjaciół. Trzecią poszlaką, a zarazem ogromną niespodzianką, są odnalezienie wśród archiwaliów przechowywanych w PME w Warszawie trzy fotografie wykonane przez E. Frankowskiego w 1916 roku w Fuenterrabia (prow. Guipúzcoa). Jak już miałem okazję wspomnieć, wszystkie przedstawiają - w różnych ujęciach - ubiór tzw. sorory. Dokładniej rzecz biorąc, są to pozytywowe odbitki przeznaczone dla archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, opisane w 1952 roku przez osobę dysponującą informaqami uzyskanymi od autora fotografii. Samo pośred­ nictwo, jak również czas powstania opisu, nie pozwalają wprawdzie wykluczyć jakiejś omyłki, na przykład w datowaniu, ale ewentualny błąd nie mógł być zbyt wielki. Nie ma więc wątpliwości, że przynajmniej te trzy fotografie, dokumentu­ jące badania z lat 1914-1920, przetrwały wojnę w postaci pozytywów i/lub negatywów, z których później wykonano odnalezione odbitki. W chwili obecnej niewiele więcej można na ten temat powiedzieć. Ewentualność, że unikatowe fotografie należały do większego zbioru, dostępnego jeszcze w latach pięćdziesią­ tych, potem zaś zaginionego lub po prostu zapomnianego, jest niezwykle kusząca. Trwające poszukiwania powinny tę kwestię wyjaśnić. Co jeszcze zawierają archiwa? Umiarkowanym optymizmem napawa fakt, że systematyczna kwerenda została dopiero zapoczątkowana. Warszawa - Casa Nuria, maj-czerwiec 2000 r. �33 IBÉRICA FRANKOWSCIANA ANEKS Listy José Manuela de Barandiárana do Eugeniusza Frankowskiego z 1948 r. (Archiwum Pań­ stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, spuścizna Eugeniusza Frankowskiego, mate­ riały nieuporządkowane) I Bruxelles, 20 de agosto de 1948 Sr. Frankowski (Eugeniusz) Varsovia M i distinguido amigo: Después de tantos anos en que no he sabido ninguna noticia de V., ahora el Prof. Rosiński me ha informado de Vd. que continúa en Varsovia. Estas noticias me han llenado de alegría. Del 12 al 19 del próximo mes de Septiembre se celebrará el V I I Congreso de Estudios Vascos. Mucho nos honraría un trabajo de V. en la sección de Etnología y mucho más la presencia de V d . como en el Congreso de Estudios Vascos de Vergara. Nous vous payerions los gastos, si viniese a darnos una pequeña conferencia. Le saluda su atte. s. y a. 29 José Miguel de Barandiarán * Bruksela, 20 sierpnia 1948 r. Pan Frankowski (Eugeniusz) Warszawa Wielce Szanowny Przyjacielu: Po tylu latach, podczas których nic o Panu nie wiedziałem, teraz prof. Rosiński poinfor­ mował mnie, że jest Pan nadal w Warszawie. Wiadomości te sprawiły mi ogromną radość. W dniach od 12 do 19 najbliższego września odbędzie się V I I Kongres Studiów Baskijskich. Dużym zaszczytem byłby dla nas Pański tekst do sekcji etnologicznej, a jeszcze większym Pana obecność, tak jak na Kongresie Studiów Baskijskich w Vergarze. Nous vous payerions koszty, jeżeli przyjedzie Pan dać nam jakiś mały odczyt. Z pozdrowieniami, Pański oddany sługa i przyjaciel José Miguel de Barandiarán II V I I Congrés d'Études Basques Secretariat: 5, Place Louis-Pasteur Bayonne, le 23 Aout 1948 Sr. Don Eugeniusz Frankowski POZNAŃ M i distinguido amigo: Hace mucho tiempo que había perdido mi contacto con usted hasta el punto de ignorar la dirección para poder reanudar nuestras antiguas relaciones. Ahora, con motivo del Congreso de 2 9 Ks. Bolesław Rosiński (1884-1964), antropolog fizyczny, w 1948 r. profesor Uniwersytetu Warszawskiego (zob. Brzozowski 1989-1991). �34 RYSZARD TOMICKI Antropología y Etnologia que hemos celebrado en Bruselas, varios polacos que han asistido a dicha asamblea me han enterado de que Vd. está de profesor en esa Universidad de Poznan. Esto me ha animado a escribirle unas líneas a fin de informarle a Vd. de que en el próximo mes de septiembre (del 12 al 19) se celebra el V I I Congreso de Estudios Vascos, en Biarritz. Es la Sociedad Internacional de Estudios Vascos quien organiza este Congreso. Como presidente que soy de dicha sociedad me es grato invitarle a Vd. a que nos envíe alguna comunicación relativa a alguno de los temas vascos sobre los cuales Vd. hizo no pocos estudios. Su trabajo nos honraría a todos y no puede Vd. figurarse la alegría con que sería acogido por los congresistas. Podía V d . hacer su trabajo en lengua francesa o, si lo prefiere, en la española. Le invito además a que asista Vd. personalmente a nuestro congreso de Estudios Vascos y así podría V d . leernos su trabajo, largo o corto, como conferencia general en el Congreso. En caso de que viniera Vd. a Biarritz, los gastos de su alojamiento durante los días del Congreso correrían de nuestra cuenta A ver, pues, si se anima Vd. a venir a esta nuestra tierra que le dará a Vd. ocasión de renovar las impresiones ya antiguas de sus andanzas por acá. Esperando será bien acogida mi invitación, quedo de Vd. atto. servidor y amigo o José Miguel de Barandiarán Presidente de la Sociedad Internacional de Estudios Vascos. * V I I Congrés d'Études Basques Secrétariat: 5, Place Louis-Pasteur Bayonne, le 23 Aout 1948 Pan Eugeniusz Frankowski POZNAŃ Wielce Szanowny Przyjacielu: Minęło wiele czasu odkąd straciłem kontakt z Panem do tego stopnia, że nie znałem nawet adresu, aby m ó c wznowić nasze dawne stosunki. Obecnie, przy okazji Kongresu Antropologii i Etnologii, który odbyliśmy w Brukseli, dowiedziałem się od uczestniczących w tym zgromadze­ niu Polaków, że jest Pan profesorem na Uniwersytecie Poznańskim. To zachęciło mnie do napisania paru słów, aby powiadomić Pana, że w najbliższym miesiącu wrześniu (od 12 do 19) odbywa się V I I Kongres Studiów Baskijskich w Biarritz. Organizatorem Kongresu jest Między­ narodowe Towarzystwo Studiów Baskijskich. Jako aktualny przewodniczący Towarzystwa, mam przyjemność zaprosić Pana do przesłania nam referatu na jeden z tematów baskijskich, których badaniu poświęcił Pan niemało czasu. Pański tekst byłaby dla nas wszystkich zaszczytem i nie wyobraża Pan sobie radości z jaką zostanie przyjęty przez uczestników kongresu. Mógłby Pan przygotować swoją pracę w języku francuskim albo, jeśli Pan woli, po hiszpańsku. Zapraszam Pana także do osobistego udziału w naszym Kongresie Studiów Baskijskich, wtedy bowiem mógłby Pan odczytać nam swój tekst, większy czy mniejszy, jako wykład na posiedzeniu plenar­ nym Kongresu. Jeśli Pan przyjedzie do Biarritz, koszty zakwaterowania w czasie trwania Kon­ gresu zostaną pokryte przez nas. M a m nadzieję, że zdecyduje się Pan przybyć do naszego kraju, co stworzy okazję do od­ nowienia dawnych już wrażeń z Pańskich wędrówek po tej ziemi. Oczekując życzliwego przyjęcia mego zaproszenia, pozostaję Pana oddanym sługą i przyjacielem José Miguel de Barandiarán Przewodniczący Międzynarodowego Towarzystwa Studiów Baskijskich �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 35 LITERATURA A f r o z a m e n a ] A [ y a l a ] A . 1982, Frankowski Eugeniusz, [w:] Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco. Cuerpo A. Diccionario Enciclopédico Vasco, vol. X I V , San Sebastián, s. 158. A b r a m o w i c z A . 1991, Historia archeologii polskiej. XIX i XX wiek, Warszawa-Łódź. A g u i r r e B a z t á n , 1986, Etnografía y folklore en el País Vasco y Navarra, [w:]. Á. Aguirre Baztán (ed.), La antropología cultural en España. Un siglo de antropología, Barcelona, s. 107-131. A p r a i z Á. de 1920, Discurso preliminar, [w:] Frankowski 1920a, s. I - V . A r m ó n W. 1962, Eugeniusz Frankowski, Z Otchłani Wieków, R. 28, z. 2, s. 155-157. - 1981, Eugeniusz Frankowski (1884-1962) jako badacz Półwyspu Iberyjskiego, [w:] Pol­ skie badania obcych kultur ludowych. Materiały z konferencji we Wrocławiu w dniach 25-26 listopada 1978 r., Wrocław, s. 23-31. A r r e g i A z p e i t i a G. 1994, Ikuska. Giza-Ikaskuntza, Instituto Vasco de Investigaciones, I n ­ stituí Basque de Recherches (Sare, Basses-Pyrénées, Francia, 1946-1951), [w:] Ortiz García, Sánchez Gómez (eds.) 1994, s. 398-399. B a r a n d i a r á n I r i z a r L . de 1989, Cartas a José Miguel de Baradiarán (Primera etapa, 1915-1936), prólogo de J. Caro Baroja, Donostia/San Sebastián. - 1992, Barandiarán. Patriarca de la cultura vasca, Madrid. Boletín 1917, Boletín de la Real Sociedad Española de Historia Natural, t. 17 (8). B r z o z o w s k i S.M. 1989-1991, Rosiński Bolesław, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 32, Wrocław-Warszawa-Kraków, s. 89-92. B u r s z t a J., F r a n k o w s k a M . 1981, Frankowski Eugeniusz, [w:] Wielkopolski słownik bio­ graficzny, Warszawa-Poznań, s. 186-187. C o m a s J. 1956, Historia y bibiiografía de los Congresos Internacionales de Ciencias Antropológi­ cas: 1865-1954, México. Congreso 1934, V Congreso de Estudios Vascos. Recopilación de los trabajos de dicho Congreso, celebrado en Vergara del 31 de Agosto al 8 de Septiembre de 1930 acerca de temas de Arte Popular Vasco, San Sebastián. Congresso 1931, O X V Congresso Internacional de Antropologia e Arqueología Prehistórica em Coimbra e Porto, Trabalhos da Sociedade Portuguesa de Antropologia e Etnologia, t. 5(1), s. 5-35. C o r r e i a V . - patrz V. C. 1917 D [ e l i m a t ] T. 1948, Wyciąg protokółu z X X I I I Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Lud, t. 38:1947 (wyd. 1948), s. 451-457. D z i e k o ń s k i T. 1963, Prof. dr Eugeniusz Frankowski, Lud, t. 48: 1962 (wyd. 1963), s. 563-570. E g u r e n E. de 1922, El hórreo en el País Vasco, Revue Internationale des Études Basques, 1.13, s. 102-106. E s t o r n é s Z u b i z a r r e t a I . 1983, La Sociedad de Estudios Vascos. Aportación de Eusko-Ikaskuntza a la cultura vasca (1918-1936), Bilbao. - 1990, La construcción de una nacionalidad vasca: el autonomismo de Eusko-Ikaskuntza (1918-1931), San Sebastián. - 1994, Sociedad de Estudios Vascos. Eusko-Ikaskuntza (País Vasco y Navarra, 1918-1936; 1978- ), [w:] Ortiz García, Sánchez Gómez (eds.) 1994, s. 649-652. F e r n á n d e z de l a P u e n t e y G ó m e z F'. 1953, Condecoraciones españolas. Ordenes, cruces y medallas civiles, militares y nobiliarias, Madrid. F i s c h e r A . 1930a, I I I Zjazd Słowiańskich Geografów i Etnografów w Jugosławii 1930, Lud, t. 29, s. 198-201. - 1930b, I I Międzynarodowy Kongres Sztuki Ludowej, Lud, t. 29, s. 206-209 [podpisane A.FJ. F r a n k o w s k a M . 1973, Etnografia polska po I I wojnie światowej (1945-1970), [w:] M . Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 193-270. - 1986, Semblanza biográfica de Eugeniusz Frankowski (1884-1962), [w:] Frankowski 1986, s. 16-24. �36 RYSZARD TOMICKI F r a n k o w s k i E. 1916, Estudios etnológicos: Los signos quemados y esquilados sobre los animales de tiro de la Península Ibérica, Madrid (Memorias de la Real Sociedad Española de Historia Natural, T.X, Memoria 5 , s. 267-310). - 1918a, Hórreos y palafitos de la Península Ibérica, Madrid (Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas, Comisión de Investigaciones Paleontológicas y Prehistóricas, Memoria núm. 18). - 1918b, As cabaceiras de sepultura e as suas transformacoes, Lisboa (odb. z Terra Portuguesa, 1918, nr 25-26). - 1919, Polonia y su misión en Europa, Madrid. - 1920a, Sistematización de los ritos usados en las ceremonias populares. Discurso preliminar por Á. de Apraiz, San Sebastián. - 1920b, Los métodos de la etnología, San Sebastián. - 1920c, Estelas discoideas de la Península Ibérica, Madrid (Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas, Comisión de Investigaciones Paleontológicas y Prehistóricas, Memoria núm. 25). - 1925, Hiszpanka, Naokoło Świata, nr 16, szpalty 85-116. - 1928, Eugeniusz Frankowski [szkic autobiograficzny i bibliografia], [w:] Kronika Uniwer­ sytetu Poznańskiego za rok szkolny 1927/28..., Poznań, s. 109-113. - 1932, Sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce. T. I I I , Warszawa, s. 345-416. - 1933, Regiony Hiszpanii, Poznań. - 1934, Cuestiones generales acerca del arte popular vasco, [w:] V Congreso de Estudios Vascos. Recopilacifn de los trabajos de dicho Congreso, celebrado en Vergara del 31 de Agosto al 8 de Septiembre de 1930 acerca de temas de Arte Popular Vasco, San Sebastián, s. 3-17. - 1986, Hórreos y palafitos de la Península Ibérica, ed. de J. M . Gómez Tabanera, Madrid. - 1989, Estelas discoideas de la Península Ibérica, ed. de J. M . Gómez Tabanera, Madrid. G a r m e n d i a P. 1933, [Rec.:] E. Frankowski, Regiony Hiszpanii, Poznań 1933, Revista Inter­ nacional de los Estudios Vascos, Ano 27, t. 24 (3), s. 497. G ó m e z T a b a n e r a J . M . 1986a, Ante la reimpresión facsimilar de „Hórreos y palafitos de la Península Ibérica" de Eugeniusz Frankowski, [w:] Frankowski 1986, s. 7-15. - 1986b, Estructuras palafíticas y arquetipos culturales, [w:] Frankowski 1986, s. 299-410. - 1994, Frankowski Eugeniusz, [w:] Ortiz García, Sánchez Gómez (eds.) 1994, s. 329-332. K l i m a s z e w s k a J., K u t r z e b a - P o j n a r o w a A . 1959, Działalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956, Etnografia Polska, t. 2, s. 59-107. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A . 1963, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim 21 X I 1884 - 8 I I 1962, Etnografia Polska, t. 7, s. 425-439. - 1977, Eugeniusz Frankowski, [w:] tejże, Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa, s. 92-105. K u t r z e b i a n k a A . 1948, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków. K w a ś n i e w s k i K . , T r z e c i a k o w s k i L . (red.) 1981, Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny, Poznań. Ł o z a S. (red.) 1938, Czy wiesz kto to jest?, Warszawa. M a n t e r o l a A l d e k o a A . 1994, Barandiarán Ayerbe, José Miguel de, [w:] Ortiz García, Sánchez Gómez (eds.) 1994, s. 132-137. M e n d o z a F. de 1921, Comentando a Frankowski: Discos funerarios en el país vasco, Euskalerriaren Alde, Año 11, núm. 205, s. 19-23. M o s z y ń s k i K . 1948, Stan i zadania etnografii polskiej, Lud, t. 38:1947 (druk: 1948), s. 210-228. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. 1996, Zarys antropologii kultury, Kraków. O r t i z G a r c í a C , S á n c h e z G ó m e z L . Á . (eds.) 1994, Diccionario histórico de la antropo­ logía española, Madrid. S a w i c k i P. 1995, Polacy a Hiszpanie. Ludzie, podróże, opinie, Wrocław. Seco M . , A n d r é s O., R a m o s G. 1999, Diccionario del español actual, t. 2, Madrid. a �37 IBÉRICA FRANKOWSCIANA S o k o l e w i c z Z. 1973, Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej (do 1939 r.), [w:] M . Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 169-191. T a l k o - H r y n c e w i c z J. 1920, [Rec.:] E. Frankowski, Hórreos y palafitos de la Península Ibérica, Madrid 1918, Wiadomości Archeologiczne, t. 5 (3-4), s. 238-239. T a r k o M . 1987, Badania etnograficzne Eugeniusza Frankowskiego. Zasięg, problematyka, metody, Etnografia Polska, t. 31 (2), s. 27-59. T u w a n ó w n a J. 1948, Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Bruksela 15-23 sierpnia 1948, Lud, t. 38:1947 (druk: 1948), s. 479-480. V. C. [V. C o r r e i a] 1917, O Museu Etnográfico de San Sebastian, Terra Portuguesa. Revista Ilustrada de Arqueología Artística e Etnografia, Anno 2 , n 17-20, s. 170. W ę d k i e w i c z S. 1938, Zaniedbana dziedzina humanistyki. Znajomość języków i literatur iberyj­ skich za granicą a w Polsce, Kraków 1928 (odb. z Przeglądu Współczesnego, nr 73-74, maj-czerwiec 1928). W o l s k i K . 1962, Eugeniusz Frankowski, 1884-1962, Polska Sztuka Ludowa,^. 16, nr 4, s. 249-251. o o s RYSZARD TOMICKI IBÉRICA F R A N K O W S C I A N A . CONTRIBUTION TO T H E PROBLEM OF EUGENIUSZ FRANKOWSKI'S INTEREST I N T H E BASQUE F O L K C U L T U R E Summary Eugeniusz Frankowski (1884-1962) was always and remains till now the one and only expert in Iberian cultures among Polish ethnologists. While staying in Spain in the years 1914-1920 he started successfully his scholarly activity and career which soon secured him an outstanding position among Polish ethnologists, especially in the years 1918-1939. Still, his studies and field researches which he carried out on the Iberian Peninsula and published in Spain and Portugal and which made him famous in both countries are hardly known i n Poland. I t is, first of all due to the fact that the basic stock of his materials (field records, big library and a great number of unpublished manuscripts from the 1930s, which were to be published later in Polish) got destroyed in 1944 by German occupants in Warsaw. The article presents the effects of the author's investigations carried out in Spain in 1998 and in Poland. I t is meant the first step to systematic description and analysis of the Frankowski's works on folk culture of the Basques in Spain and France and his cooperation with the Basque scholars. A t the beginning the author describes the materials and manuscripts destroyed during the war. He tries to reconstruct chronology and the scope of subjects of Frankowski's field researches among the Basques. Then he discusses the Polish ethnologist's connections with the Society for Basque Studies, he also tries to find what was left from Frankowski's Basque concern in his scholarly work after World War I I . Two letters written by José Miguel de Barandiarán to the Polish ethnologist in 1948 and found recently are published here for the first time. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82fca5030461ef4f2a35b1ca568452d7.pdf 97f2184e7761627fd1113fe1e8d5187c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1744 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1614 Title A name given to the resource Iberica frankowsciana. W 120 rocznicę urodzin Eugeniusz Frankowskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.17-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD TOMICKI Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa IBÉRICA FRANKOWSCIANA. W 120 ROCZNICĘ URODZIN EUGENIUSZA FRANKOWSKIEGO Są rocznice, o których mało kto, jeśli w ogóle ktokolwiek, pamięta. To zjawi­ sko normalne, gdyż pamięć, zwłaszcza zbiorowa, jest zawsze skrajnie wybiórcza i koncentruje się wokół osób czy zdarzeń „ważnych" z punktu widzenia współ­ czesności (albo „chwili"). 8 lutego 2002 roku minęło czterdzieści lat od śmierci Eugeniusza Frankowskiego, jednej z czołowych postaci polskiej etnologii pierw­ szej połowy X X wieku - kierownika Muzeum Etnograficznego w Warszawie (1921-1939), wykładowcy etnografii i etnologii na stołecznym Uniwersytecie (1922-1928), kierownika Instytutu Etnologii na Uniwersytecie Poznańskim (1926-1939) i jego powojennych mutacji - Instytutu Etnologii/Katedry Etno­ logii i Etnografii/Katedry Etnografii już na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza (1945-1952, 1953-1957). O rocznicy tej, jak się zdaje, nikt nie pamiętał, chociaż istnieje co najmniej jeden powód, dla którego powinno być inaczej. Jest nim stale niespłacony dług nauki polskiej wobec jednego z pierwszych rodzimych iberystów z prawdziwego zdarzenia - i jedynego wśród nich etnologa - którego dorobek w tej dziedzinie nigdy jednak nie był we własnym kraju dostatecznie poznany i właściwie oceniony (na lepszą znajomość zasługuje też jego kilkuletni pobyt w Hiszpanii i późniejsze kontakty z tym krajem, drobny wprawdzie, lecz nader interesujący i pod pewnymi względami wyjątkowy epizod w długich dziejach kontaktów i stosunków polsko-hiszpańskich). We wstępie do opublikowanej niedawno książki J. Ruiza Lardizabala Mity, wierzenia i obyczaje Basków, historyk i iberysta Jan Kieniewicz, konsta­ tując znikomą wiedzę Polaków o baskijskiej historii, tradycjach i kulturze, napisał: „W naszej świadomości niewiele dotąd utkwiło poza obiegowymi stereotypami. Przed laty pisał o kulturze Basków Eugeniusz Frankowski, ale jego prace naukowe są dziś trudne do znalezienia" (w: Ruiz Lardizabal 2002, s. 7). To ostatnie stwier­ dzenie dobrze oddaje sposób funkcjonowania iberystycznego dorobku Frankow­ skiego w naszym kraju; od kilkudziesięciu lat przypomina on UFO - wszyscy słyszeli, że coś takiego istnieje, lecz mało kto widział to „coś" na własne oczy. Tak się składa, że 21 listopada 2004 roku przypadnie następna „okrągła" rocz­ nica - minie sto dwadzieścia lat od dnia urodzin Eugeniusza Frankowskiego, co stwarza kolejną, może nawet lepszą niż poprzednia okazję, aby zaniedbanie naprawić i do kilku rat, które w ramach spłaty długu udało się już uiścić (Kutrzeba-Pojnarowa 1963; Armon 1981; Tomicki 2000, 2002), dodać jeszcze jedną, choć­ by najskromniejszą. �18 RYSZARD T O M I C K I I Eugeniusz Frankowski - iberysta i baskolog, jak sam się przedstawiał i jak piszą o nim inni (Burszta, Frankowska 1981, s. 186; Armonowie 2002, s. 98) - przybył do Hiszpanii w 1914 roku, krótko po ukończeniu studiów antropolo­ gicznych na Uniwersytecie Jagiellońskim (1911). Pozostał tam - niespodziewanie, na skutek wybuchu I wojny światowej - przez ponad sześć lat, odwiedzając w tym czasie także Portugalię (1915) i południe Francji (1919), gdzie prowadził studia w muzeach i penetracje terenowe. Głównym obszarem jego badań była jednak Hiszpania, ze szczególnym uwzględnieniem - od pewnego momentu - prowincji baskijskich. Co najmniej od 1915 roku związany był z madryckim Muzeum Antropologii, Etnografii i Prehistorii, gdzie chętnie pracował w za­ sobnej bibliotece, utrzymując bliskie kontakty z gronem naukowców różnych specjalności, którym przewodził kierujący tą placówką nestor hiszpańskiej antropologii, Manuel Antón y Ferrándiz. W środowisku tym koncentrowały się dyskusje i prace nad instytucjonalizacją nauk o człowieku. Etnografia - gdyż takiej nazwy używano wtedy w Hiszpanii najczęściej, różnie j ą zresztą rozumie­ jąc i nieraz dopełniając „folklorem" - była dyscypliną słabo rozwiniętą w po­ równaniu z antropologią fizyczną i prehistorią. Właściwie zaś, rodziła się dopiero w drugiej dekadzie X X wieku jako odrębna, choć niekoniecznie autonomiczna wobec antropologii, dziedzina nauki. Do najbardziej aktywnych jej rzeczników należeli Luis de Hoyos Sáinz i Telesforo de Aranzadi y Unamuno, autorzy fun­ damentalnego wówczas dzieła Etnografía. Sus bases, métodos y aplicaciones a España (Aranzadi, Hoyos Sáinz 1917), będącego pokłosiem cyklu wykładów w madryckim Ateneo w 1915 roku . Ich słuchaczem był także Frankowski (1920a, s. 1), który niebawem zadeklarował się zdecydowanie jako etnolog, w pierwszej swej portugalskiej publikacji nawiązując zresztą bezpośrednio do prac Aranzadiego (1916a), a dwie pierwsze publikacje hiszpańskie opatrując wspólnym, znaczącym tytułem Estudios etnológicos (1916b, 1916c). Te i kolej­ ne jego prace miały duży udział w propagowaniu na Półwyspie Iberyjskim za­ równo badań etnograficznych, dokumentujących kulturę ludową, jak i etnologii, stanowiącej w rozumieniu Frankowskiego właściwą nauką zajmującą się bada­ niem „kultury ludów" bez czasowych, przestrzennych i etnicznych ograniczeń (zob. Martínez Sanz 1982, s. 184, 187, 362-364; Tomicki 2000, s. 16). Intensywne badania z lat 1914-1920 zaowocowały dziewięcioma pracami na­ ukowymi ogłoszonymi w Hiszpanii i Portugalii, w tym dwoma wielkimi mono­ grafiami: Hórreos y palafitos de la Península Ibérica (1918) i Estelas discoideas de la Península Ibérica (1920), które przyniosły polskiemu badaczowi najwięk­ sze uznanie i rozgłos. Ich recepcja w specjalistycznych środowiskach to temat czekający jeszcze na opracowanie. O istnieniu pochlebnych omówień i recenzji 1 1 El Ateneo C i e n t í f i c o , Literario y A r t í s t i c o de M a d r i d (zał. 1835), stowarzyszenie n a u k o w o - -literacko-artystyczne, b ę d ą c e rodzajem klubu dyskusyjnego, podzielonego na sekcje, z k t ó r y c h cząść prowadziła także działalność naukowo-dydaktyczną. �19 IBÉRICA FRANKOWSCIANA wiadomo od dawna - „zaszczytne odzewy prasy zagranicznej" po opubliko­ waniu Hórreos... odnotował już J. Talko-Hryncewicz (1920, s. 239), „bardzo pochlebną dla autora krytykę" tej książki czytała gdzieś w hiszpańskich periody­ kach G. Makowiecka (1984, s. 361), o opiniach słynnego francuskiego archeologa Henri Breuila, który „pisał z wielkim uznaniem o pracach E. Frankowskiego, podkreślając bogactwo zebranego materiału i wszechstronną analizę badanych zjawisk", informował W. Armon (1962, s. 156). Cóż z tego, skoro żaden z przy­ wołanych autorów nie podał odsyłaczy do konkretnych tekstów. Zadanie ich zebrania wykonali częściowo wydawcy Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco, zamieszczając w jej części bibliograficznej nie tylko wykaz iberyjskich prac polskiego etnologa, lecz także recenzji jego głównych dzieł {Enciclopedia 1973, s. 410-411). Nie jest to zestawienie kompletne i choć udało się je uzu­ pełnić o nowe pozycje , niewdzięczna, wymagająca żmudnych poszukiwań kwe­ renda pozostaje nieukończona. Prace badawcze łączył Frankowski w aktywnym uczestnictwem w miejscowym życiu naukowym. W styczniu 1917 roku został przyjęty w poczet członków Królewskiego Hiszpańskiego Towarzystwa Historii Naturalnej, jedynej wtedy organizacji skupiającej oprócz przedstawicieli nauk przyrodniczych także antro­ pologów (sensu largo) i prehistoryków. W roku 1918 dostąpił najwyższego zaszczytu - otrzymał tytuł członka korespondenta Królewskiej Akademii Historii, najprawdopodobniej w związku z publikacją Hórreos... W 1919 roku, w bliżej nieznanych okolicznościach, został członkiem Portugalskiego Towarzystwa Etnografii i Archeologii w Lizbonie oraz Portugalskiego Towarzystwa Antropo­ logii i Etnologii w Oporto, a także członkiem korespondentem Królewskiej Aka­ demii Galisyjskiej (Real Academia Gallega) w La Coruña. W 1920 roku miał wykłady w madryckim Ateneo. Brał też udział w przygotowaniach do powołania w Madrycie Hiszpańskiego Towarzystwa Antropologii, Etnografii i Prehistorii (1921), mającego wraz ze stołecznym Muzeum Antropologicznym współtwo­ rzyć Hiszpański Instytut Antropologiczny (Frankowski 1920c); jego nazwisko znalazło się na liście członków-założycieli jako jednego z pięciu cudzoziemców. W 1917 roku zawarł bliższą znajomość z Krajem Basków i baskijskimi uczo­ nymi. Jego wielkie uznanie zdobyło Muzeum Etnograficzne w San Sebastián (Boletín 1917, s. 456-457). I choć wcześniej naukowe walory tego Muzeum doceniali również inni, np. L. de Hoyos Sáinz (1915, s. 44), to właśnie on stał się inicjatorem listu gratulacyjnego, jaki w październiku 1917 roku wystosowało do twórców Muzeum Królewskie Hiszpańskie Towarzystwo Historii Naturalnej (Tomicki 2000, s. 21). Wychwalał je też przy innych okazjach jako „pierwsze regionalne muzeum tego typu w Hiszpanii i pouczający przykład dla innych rejonów kraju" (Frankowski 1918a, s. 32). 2 2 Wedle dzisiejszej w i e d z y recenzje i o m ó w i e n i a tych monografii Portuguesa (Lizbona), A n n o 3.° , N . z. 3-4, 1920; L'Anthropologie t. 23 (3), 1921; Journal o s 2 5 - 2 6 , 1918; Wiadomości u k a z a ł y się w : Archeologiczne ( P a r y ż ) , t. 30, 1920 oraz t. 33, 1922; Bulletin Hispanique des Savants ( P a r y ż ) , t. 19, 1921; Revue Internationale ( P a r y ż / S a n S e b a s t i á n ) , t. 13, 1922; Euskalerriaren Terra ( K r a k ó w ) , t. 5 (Bordeaux), de Estudes Aide ( B i l b a o ) , A ñ o X I , num. 205, Basques 1921. �20 RYSZARD T O M I C K I Więzi Frankowskiego z baskijskim środowiskiem naukowym zacieśniły się pod koniec 1919 roku, gdy utworzone rok wcześniej Towarzystwo Studiów Baskijskich (Eusko Ikaskuntza), substytut narodowego uniwersytetu, zaprosiło go, aby poprowadził tygodniowy kurs etnografii i etnologii w ramach organi­ zowanych odtąd corocznie tzw. Cursos de Metodología y Alta Cultura poświę­ conych różnym dziedzinom wiedzy i nauki. Kurs odbył się w dniach 13-20 grud­ nia w Bilbao , a dwa główne wykłady - jeden o systematyzacji ludowych obrzędów, drugi o metodach etnologii - zostały wkrótce potem opublikowa­ ne (Frankowski 1920b, 1920c). Kontynuacją części teoretycznej były zajęcia praktyczne w terenie. Przed kilkoma laty, komentując zapowiedź ich przepro­ wadzenia zawartą w otwierającym kurs przemówieniu Ángela de Apraiz, sekre­ tarza generalnego Towarzystwa, napisałem: „Nic nie wiadomo o zapowiada­ nych [...] na rok 1920 nowych badaniach terenowych [...]. Możliwe, że nie doszły do skutku wobec konieczności dokończenia pracy o stelach nagrob­ nych i bliskiej perspektywy wyjazdu z Hiszpanii" (Tomicki 2000, s. 25). To przypuszczenie było błędne. Dziś wiadomo, że we wrześniu 1920 roku, po uka­ zaniu się Estelas... , polski badacz wrócił do Bilbao. W druku ulotnym Towa­ rzystwa Studiów Baskijskich z grudnia 1920 roku zapowiadano jego przyjazd do San Sebastián na 19 września i zapraszano wszystkich chętnych do uczest­ niczenia w kierowanych przez niego „wycieczkach badawczych", aby stawili się w tamtejszym Muzeum Etnograficznym. 29 września informowała o rozpo­ czętych badaniach lokalna gazeta El Niticiero Bilbaíno . Pewny pozostaje fakt, że w tym czasie Frankowski nic nowego nie opublikował i w październiku 1920 roku opuścił Hiszpanię. Jak duże znaczenia miał ów kurs dla baskijskiej etnografii i etnologii? Nie cieszył się chyba specjalną popularnością, sądząc na podstawie impresji jednego z uczestników (patrz niżej); zapewne przyciągnął tylko rzeczywistych entu­ zjastów tej dziedziny nauki. Co najmniej dwóch z nich wszakże kontynuowało potem swoje zainteresowania, zajmując kierownicze stanowiska w muzealnictwie etnograficznym . Pamiętać należy, że baskijska antropologia (by użyć dzisiejszej terminologii) zaledwie raczkowała wtedy. Za jej oficjalny początek zwykło się uważać rok 1918, kiedy to w ramach Towarzystwa Studiów Baskijskich powo3 4 5 6 3 I n f o r m a c j ę o kursie podano w El Noticiero Bilbaíno, nr 16129, 13 grudnia 1919, s. 3 (zob. www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/euskomedia.Kultura; 4 Jej o m ó w i e n i e u k a z a ł o się w Diario de Navarra, www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/euskomedia.Kultura; 5 [ D r u k ] Sociedad de Estudios 29 w r z e ś n i e 1920, s. 1 (zob. konsultowano 7.07.2004). nr 5945, 19 w r z e ś n i a 1920, s. 1 (zob. konsultowano 7.07.2004). Vascos (b.d. i m.w.) oraz El Noticiero Bilbaíno nr 16383, www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/euskomedia.Kul­ tura; konsultowano 7.07.2004). 6 W j e d n y m z d o k u m e n t ó w E. F r a n k o w s k i p o d a ł , ż e j e g o u c z n i a m i z kursu w B i l b a o b y l i : „ z a ł o ż y c i e l i dyrektor M u z e u m w B i l b a o J e s ú s de Larrea y Recalde oraz d y r e k t o r M u z e u m Etnogr. w Barcelonie w K a t a l o n i i " ; pismo: Katedra Etnografii U A M w Poznaniu do M i n i s t e r s t w a S z k o l n i c t w a W y ż s z e g o , Departament S t u d i ó w U n i w e r s y t e c k i c h , P o z n a ń , 31 stycznia 1956 r., A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a n e ) . �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 21 lano Sekcję Antropologii, Etnografii i Prehistorii. Działać zaczęła ona w roku następnym, ale trzeba było trzech lat, aby ogłoszono drukiem Cuatro cuestiona­ rios (1921), mające być podstawą do zakrojonych na szerszą skalę badań. Wtedy też, 2 kwietnia 1921 roku, José Miguel de Barandiarán utworzył Sociedad de Eusko-Folklore, instytucję będącą wyrazem autonomizowania się etnologii w kręgu tzw. nauk antropologicznych W tym kontekście widzieć należy rolę, jaką odegrał E. Frankowski. Należał on - nie tylko zresztą w Kraju Basków - do pionierów systematycznych i meto­ dycznych badań terenowych, samodzielnego pozyskiwania wiarygodnych źró­ deł, niezbędnej podstawy i bezwzględnego warunku prawdziwej nauki. To temat stale przewijający się w jego publikacjach. W pracy o dyskoidalnych stelach, poruszając kwestię ich przekształceń na przestrzeni dziejów, pisał: „Aby móc odtworzyć ową transformację, konieczne jest zebranie i opisanie wszelkich okazów stel, bez przywiązywania większej wagi do dzieł o wyraźnie większej wartości. Konieczne jest ogłoszenie małych monografii wszystkich zabytków znajdujących się na wiejskich cmentarzach [...] i zaprezentowanie wszystkich istniejących egzemplarzy tego zabytku. Dopiero wtedy, bez konieczności ucie­ kania się do fantastycznych przypuszczeń, sam zgromadzony materiał pokaże nam zmiany, jakie się dokonały, obce wpływy, a może nawet prawdziwe znacze­ nie wyobrażonych [na stelach - R.T.] symboli" (Frankowski 1920a, s. 53-44). Cokolwiek sądzilibyśmy dzisiaj o wierze w epifaniczne wręcz właściwości dobrze zebranego materiału źródłowego, trudno nie docenić wagi przykładanej do jakości i kompletności dokumentacji w czasach, gdy pracą w terenie zajmo­ wali się głównie amatorzy, kierujący się najrozmaitszymi predylekcjami i uprze­ dzeniami. Frankowski zachęcał do profesjonalizacji tego etapu badań naukowych i gromadzenia dokumentacji przez wyspecjalizowane muzea. Wiele krytycznych uwag w tym zakresie kierował również pod adresem historyków kultury i archeo­ logów, m.in. badaczy rytów i malowideł naskalnych. To pozytywistyczne (w każdym sensie) zadanie było dla niego nie tylko wa­ runkiem sine ąua non rzetelnej pracy naukowej, lecz także patriotycznym obo­ wiązkiem. Wysiłek, jakiego wymagały sumienne badania terenowe realizowane przez „dobrych patriotów", miał im zapewnić wdzięczność przyszłych pokoleń za uchronienie od zagłady „skarbów życia i kultury psychicznej ich narodu (Pueblo)". Pod postulatem traktowania niematerialnych składników kultury ludo­ wej jako cennego zabytku, takiego samego jak architektura czy sztuki plastyczne, bez wahania podpisać się mogli baskijscy rzecznicy odrodzenia narodowego, nawet jeśli towarzyszyła mu wypowiadana otwarcie opinia, że próby rozwiązania zagadki pochodzenia etnosu i języka baskijskiego należy zostawić na przyszłość i zacząć pracę na nowo, od podstaw (Frankowski 1920b, s. 1-2). Wielki podziw budziło jego osobiste zaangażowanie w badania terenowe, w owych czasach wymagające dużego samozaparcia i dobrej kondycji fizycznej. Wrażenie, jakie wywierały etnograficzne „wycieczki badawcze" Frankowskiego, dobrze odzwierciedlają impresje o. Fernando de Mendoza, uczestnika kursu w Bilbao, który - po ukazaniu się Estelas... - napisał na cześć polskiego badacza �22 RYSZARD T O M I C K I prawdziwy hymn pochwalny. Konkludował jednak w tonie raczej minorowym, ubolewając, że wyniki tak ogromnej pracy dokumentacyjnej i intelektualnej są stale mało cenione, bo naukowych studiów nikt nie czyta, a na prelekcję przyjść może z pół tuzina ludzi. „Ilu nas było - pytał autor - w Bilbao pod koniec 1919 roku, którzy słuchaliśmy odczytów Frankowskiego zorganizowanych przez Towarzystwo Studiów Baskijskich?" (Mendoza 1921, s. 20-21). Ceniono u Frankowskiego również metody badawcze, w szczególności za­ pewne jego liczne nawiązania do szkoły kulturowohistorycznej, cieszącej się wtedy w Hiszpanii, a szczególnie w Kraju Basków dużą estymą (Azcona 1984). Widziano w nim uczonego ukształtowanego przez „surową dyscyplinę środ­ kowoeuropejskich uniwersytetów" (Apraiz 1920, s. III). Współbrzmiał z tym jego wykład kończący kurs w Bilbao, w całości poświęcony prezentacji „nowej metody" w kształcie, w jakim propagowali ją Wilhelm Schmidt, Fritz Graebner i Stanisław Poniatowski. Jednakże wykład otwierający kurs poświęcony był w głównej mierze teorii rytuałów przejścia Arnolda van Gennepa. Szczególne związki łączące Frankowskiego z Baskami miały też inne aspekty. Nie bez znaczenia dla ich charakteru był z pewnością fakt, że Polak starał się opanować język baskijski. W grudniu 1919 roku A. de Apraiz, podkreślając jego talenty językowe, nie wykluczał, że za jakiś czas będzie pewno pisał po baskijsku, skoro przyswoił już sobie „co niego z naszego osobliwego języka" (pues conoce... algo de nuestro peculiar idioma, Apraiz 1920, s. III). Ze stosunkiem do języka łączyło się z pewnością zrozumienie i poparcie dla działalności na rzecz „sprawy baskijskiej". Jest faktem znamiennym, że pierwsze publiczne wystąpie­ nie Frankowskiego w „sprawie polskiej", jakim był odczyt „Polska, jej życie i siły" (Polonia, su vida y sus fuerzas), miało miejsce 6 kwietnia 1918 roku w Ośrodku Baskijskim „Eusko Etxea" w Madrycie i odnotowane zostało m.in. w piśmie Euzkadi wychodzącym w Bilbao (Tomicki 2003, s. 306). Był to nie­ wątpliwie efekt trwających już od minionego roku kontaktów z ludźmi zaanga­ żowanymi w baskijski ruch odrodzenia narodowego, którzy za kilka miesięcy mieli utworzyć - tak mu potem bliskie - Towarzystwo Studiów Baskijskich (Tomicki 2000, s. 23-25). Sytuacja Polski pod obcym zaborem interesowała zarówno Basków (zob. Jakubowska 2004), jak i Katalończyków. Frankowski, chociaż przyjaciele postrzegali go jako „niestrudzonego i zasłużonego hispanófila" (infatigable y benemérito hispanófilo) ', rozumiał potrzeby i dążenia Basków, Katalończyków i Galisjan, i sympatyzował z ich aspiracjami do uzyskania auto­ nomii. Jakiś czas późnej, już po ustanowieniu republiki, uważał, że jest ona „tylko formą przejściową, likwidacyjnym okresem dawnych rozrachunków w myśl norm i potrzeb nowoczesnego życia" i prognozował: „Federacja wszystkich regionów, równych z równymi, obejmująca Katalonię, Portugalię, kraj Basków i wszystkie inne dzielnice z równą im wszystkim w prawach i przywilejach Ka­ stylią-jednym słowem Stany Zjednoczone Iberii - oto nakaz dziejowy, którego 1 7 Tak n a z w a ł go w 1920 roku, d e d y k u j ą c m u j e d n ą ze swych prac, h i s z p a ń s k i archeolog Juan Cabre y A g u i l ó (egzemplarz w zbiorach p r y w a t n y c h R.T.). �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 23 realizację w bardzo ciężkich warunkach zapoczątkowała republika w r. 1931" (Frankowski [1934], szp. 854; por. 1933, s. 106-108). Nic nie ujmując zasługom i zaletom polskiego uczonego, trzeba wspomnieć na koniec, że o sympatii okazywanej mu wtedy i później przez baskijskich „en­ tuzjastów etnografii" współdecydowały w pewnej mierze względy propagan­ dowe. Dla zaangażowanych w rozwój własnej kultury i nauki Basków nie mniej ważny niż tworzenie instytucji, kształcenie kadr, inicjowanie badań itp. był międzynarodowy rozgłos. Nie przypadkiem współczesna monografistka Towa­ rzystwa Studiów Baskijskich uznała za jedno z największych osiągnięć okresu 1918-1936 upowszechnienie wiedzy o kulturze baskijskiej za granicą, za2:naczając, że w 1936 roku Towarzystwo miało członków i współpracowników nie będących Baskami w 10 krajach europejskich, w tym - oczywiście - w Polsce (Estornćs Zubizarreta 1994, s. 651). W periodykach baskijskich skrupulatnie odnotowywano wszelkie publikacje, które mówiły o Kraju Basków, nieraz wyolbrzymiając ich znaczenie. Dobrym tego przykładem jest krótka nota w Revista Internacional de los Estudios Vascos, informująca o ukazaniu się w 1933 roku Regionów Hiszpanii. Jej autor stwier­ dził, że w nowej pracy „znanego [sic! R.T.] dyrektora Muzeum Etnograficznego w Warszawie i profesora Uniwersytetu Poznańskiego", omówione zostały w spo­ sób szczególnie dokładny {particularmente estudiadas) Prowincje Baskijskie i Navarra, po czym konkludował: „Dzieło to jest kolejną z szeregu prac, jakie p. Frankowski napisał o Kraju Basków, a ci, którzy znają metody badawcze wybitnego uczonego z Poznania, potrafią docenić jego nowy wkład w nasze ba­ dania" (Garmendia 1933). Tak jednostronne spojrzenie nie znajduje uzasadnie­ nia w rzeczywistym układzie i treści książki. Przesadna jest też opinia o „szeregu prac" baskologicznych, chyba że zaliczy się do nich np. Hórreos... i Estelas... mimo ich iberyjskiego (z założenia) zakresu. W istocie czysto baskologiczne prace Frankowskiego w zasadzie nie istnieją, może z jednym wyjątkiem, chociaż gdyby nie I I wojna światowa byłoby zapewne inaczej (patrz niżej). Niemniej tonację noty z roku 1933 powtarza po latach biogram (na pozór autorytatywny) w Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco, gdzie mowa o „różnych od­ czytach, kongresowych referatach i artykułach poświęconych tematyce baskij­ skiej, z których wiele [sic! R.T.] opublikowanych zostało przez Towarzystwo Studiów Baskijskich" (A[rozamena] A[yala] 1982; wszystkie jego prace wydane nakładem Towarzystwa podaje katalog: Ormazabal Altuna, Arzamendi Sese 1999). II Późną jesienią 1920 roku E. Frankowski wrócił do Polski. Na podstawie wydanych za Pirenejami książek w krótkim czasie uzyskał doktorat (1921) i ha­ bilitację (1922), szybko objął też kilka stanowisk i funkcji zapewniających mu udział w kształtowaniu instytucjonalnych i programowych fundamentów etno­ grafii i etnologii w nowo odrodzonym państwie. Jego iberystyczne zaintereso­ wania naukowe zeszły w tym okresie na dalszy plan. Nie darmo jednak na krótko �24 RYSZARD T O M I C K I przed wyjazdem z Hiszpanii, dziękując w ostatnim opublikowanym tam artykule za gościnę i możliwość spokojnego przetrwania sześciu lat „przerażającej [wojennej - R.T.] tragedii", zadeklarował publicznie, że uważa ów „czcigodny i gościnny" kraj za swą drugą ojczyzną (Frankowski 1920b, s. 1). Że nie była to jedynie kurtuazja, dowiódł niebawem, angażując się w działalność na rzecz zbliżenia polsko-hiszpańskiego. Był współtwórcą i wiceprezesem powstałego w Warszawie w 1923 roku Towarzystwo Polsko-Hiszpańskiego , które - choć dzisiaj zupełnie zapomniane - było w pewnym sensie prekursorem późniejszej Katedry Iberystyki, obecnie już Instytutu Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich Uniwersytetu War­ szawskiego. Towarzystwo, któremu prezesował Jerzy Tomaszewski, były chargé d'affaires en pied w Hiszpanii (1919), miało swą siedzibę w stołecznym Uniwer­ sytecie, przy Seminarium Filologii Romańskiej. Drugim obok Frankowskiego wiceprezesem był Maurycy Mann, profesor filologii romańskiej UW. Towarzy­ stwo rozpoczynało swą działalność pod dobrymi auspicjami. W 1923 roku, na mocy dekretu króla Alfonsa XIII z 26 lutego, jeden z wiceprezesów (Frankowski) odznaczony został Orderem Izabeli Katolickiej w kategorii caballero, przyzna­ wanym za wybitne zasługi dla Hiszpanii w dziedzinie nauki i kultury . Drugi wiceprezes (Mann) opublikował w tym samym roku pierwszy polski przekład słynnej hiszpańskiej powieści pikarejskiej „Żywota Łazika z Tormesu" (La vida de Lazarillo de Tonnes, 1554), opatrzony wstępem i przypisami tłumacza. Towarzystwo, które w marcu 1926 roku miało 50 członków (wcale niemało, jak na tamte czasy) , stawiało sobie ambitne zadania: „nawiązanie, rozwój i utrwalenie stosunków w zakresie kultury umysłowej między Polską a Hiszpa­ nią oraz krajami amerykańskiemi o kulturze hiszpańskiej", w szczególności zaś „rozpowszechnianie wśród swych członków oraz w szerszych kołach społeczeń­ stwa polskiego znajomości języka hiszpańskiego, literatury, sztuki oraz dziejów Hiszpanii i w ogóle rozbudzenie zainteresowania kultura umysłową polską oraz życiem ekonomicznem i państwowem Polski wśród społeczeństwa polskiego i hiszpańskiego ze szczególnem uwzględnieniem młodzieży obydwu narodów". Środkiem do osiągnięcia tych celów miały być nie tylko „odczyty, pogadanki, wieczory dyskusyjne", lecz także „założenie biblioteki dzieł hiszpańskich oraz dzieł poświęconych Hiszpanii, [...] uzupełnienie istniejących pod tym względem braków w bibliotekach uniwersyteckich oraz publicznych w Polsce; współdzia­ łanie w organizowaniu pracy i studiów poświęconych Hiszpanii; podejmowanie 8 9 10 8 Zob. Nauka Polska, t. V: 1925, s. 426. W p ó ź n i e j s z y c h latach powstanie Towarzystwa datowano na rok 1922 (zob. M a t e r i a ł y do spisu instytucji i towarzystw n a u k o w y c h w Polsce, Nauka Polska, t. V I I : 1927, s. 438; Sawicki 1995, s. 117 przyp. 14). Posiedzenie organizacyjne o d b y ł o się jednak 22 czerwca 1923 roku, co o d n o t o w a ł a Rzeczpospolita, s. 8, oraz nr 169, w y d . poranne, s. 7 ( p o d a j ę za: Bibliografia... 9 nr 168, w y d . wieczorne, 1977, szp. 1361). O r y g i n a ł w m a d r y c k i m A r c h i v o General, M i n i s t e r i o de Asuntos Exteriores, sygn. C-306, exp. 2 (rok 1923, dokument 4). 1 0 Zob. M a t e r i a ł y do spisu instytucji i towarzystw n a u k o w y c h w Polsce, Nauka Polska, 1927, s. 438. t. V I I : �25 IBÉRICA FRANKOWSCIANA starań w kierunku tłumaczenia i wydawania cennych dzieł w zakresie literatury, nauki i sztuki hiszpańskiej, przede wszystkiem zaś podręczników ułatwiających Polakom naukę języka hiszpańskiego; umieszczanie w prasie artykułów oraz dokładnych informacyj, dotyczących współczesnego życia Hiszpanii" . Po kilku latach działalności wysoką ocenę wystawił Towarzystwu Stanisław Wędkiewicz (1925, s. 475), wówczas profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, ten sam, który później stanie się autorem „wielkiego wołania" o rozwój polskiej iberystyki, bo taki charakter miał jego słynny esej „Zaniedbana dziedzina hu­ manistyki. Znajomość języków i literatur iberyjskich zagranicą a w Polsce". W tekście tym wymieniono Frankowskiego wśród Polaków, którym pobyt w Hiszpanii w czasie „wielkiej wojny" pozwolił „zgłębić kulturę, Polsce dotych­ czas raczej obcą, i uczynił z nich pożytecznych misjonarzy zbliżenia polsko-iberyjskiego" (Wędkiewicz 1928, s. 71). Przez szereg lat Frankowski nie zajmował się jednak aktywnie badaniami iberystycznymi i mało na ten temat pisał. Jeśli nie liczyć ogłoszonego w 1920 roku w Przeglądzie Dyplomatycznym artykułu „Kwestia agrarna w Hiszpanii w roku 1919", będącego jego pierwszy tekstem hispanistycznym w języku polskim, napisanym wszakże jeszcze w Madrycie, oraz kilku referatów przedstawionych na forum Komisji Antropologicznej PA U w Krakowie (1920-1921) i Polskiego Towarzystwa Etnologicznego w Warszawie (1921) , w ciągu dziesięciu lat powstały zaledwie dwa popularne, choć arcyciekawe artykuły - szkic antropogeograficzny o hiszpańskich kobietach zatytułowany „Hiszpanka" (1925) oraz impresyjny „Karnawał ludzi i zwierząt w Hiszpanii" (1927). Zmiana nastąpiła dopiero w roku 1929, kiedy to odżyły jakieś bliżej nieznane iberystyczne plany naukowe, realizowane dość intensywnie w latach następnych. Chodziło zapewne o kontynuację prac rozpoczętych w okresie 1914-1920, gdyż Frankowski traktował podjęte na nowo badania jako uzupełniające. W jednym ze swych życiorysów podał: „W miesiącach letnich 1929, 1930, 1932, 1935 prowadziłem badania uzupełniające w Kraju Basków w Hiszpanii i Francji" . W wyliczeniu tym zabrakło wyjazdu do Hiszpanii w 1933 roku i wizyty w Portu­ galii w 1935 roku, o których wiadomo z innych źródeł, ale zarówno z przytoczonej 11 12 13 11 Za i n f o r m a c j ą z a m i e s z c z o n ą w Nauce Polskiej, 1 2 D o t y c z y ł y one z a g a d n i e ń , k t ó r y m p o ś w i ę c o n e b y ł y o g ł o s z o n e drukiem w Hiszpanii studia, t. V: 1925, s. 426. zob.: N a g r o b k i o g ł o w i c y kolistej na P ó ł w y s p i e Iberyjskim, Sprawozdania z Czynności PAU, t. 25 (10): 1920, s. 16; Spichlerze na palach i palafity na P ó ł w y s p i e Iberyjskim, nia z Czynności i Posiedzeń Polskiej Akadem}'i Umiejętności, i Posiedzeń Polskiej Akadem)'i Umiejętności, i Etnograficzne, Znaki Sprawozdania t. 26 (5), maj 1921, s. 10; Sprawozdania z p o s i e d z e ń K o m i s j i [Antropologicznej] odbytych w r. 1920 i 1921, Prace giczno-Archeologiczne Posiedzeń Sprawozda­ t. 26 (5), maj 1921, s. 8-9; wypalane i wystrzygane na z w i e r z ę t a c h p o c i ą g o w y c h na P ó ł w y s p i e Iberyjskim, z Czynności i i Materiały Antropolo- t. I I (cz. 1 i 2), K r a k ó w 1921, s. V I , V I I I - I X , X ) . O refe­ racie „ W a l k a c z ł o w i e k a z duchami z ł e m i o w ł a d a n i e z i e m i ą " (por. F r a n k o w s k i 1916c) i n f o r m o ­ wano w doniesieniu „ Z Polskiego To w. Etnologicznego", Ziemia, 13 Życiorys Eugeniusza Frankowskiego, 1922, nr 3, s. 116. Poznań, III-1950, Archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego (dalej: P M E ) w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej, m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d ­ kowane. �26 RYSZARD T O M I C K I informacji, jak i innych równie lapidarnych wzmianek wynika jednoznacznie, że uwaga jego koncentrowała się na baskijskiej kulturze ludowej. W tym okresie miał okazję uczestniczyć w V Kongresie Studiów Baskijskich (Vergara, 1930), podczas którego wygłosił referat „Uwagi ogólne o baskijskiej sztuce ludowej" (Cuestiones generales acerca del arte popular vasco), opublikowany później w materiałach kongresowych (Frankowski 1934) i będący jedynym w gruncie rze­ czy znanym dziś jego tekstem, który uznać można za baskologiczny, choć w znacz­ nej części ma charakter teoretyczno-metodologiczny (Tomicki 2000, s. 27-28). Nieco więcej szczegółów o odbytych w okresie międzywojennym podróżach na Półwysep Iberyjski znaleźć można w sprawozdaniach z działalności Muzeum Etnograficznego w Warszawie, z których wiadomo, że „w latach 1933 i 1935 [Fran­ kowski] prowadził badania w kraju Basków, w Hiszpanii. W roku 1933 wygłosił odczyty o kulturze ludowej Polski w San Sebastjano [sic! R.T.], w Bilbao, w Ma­ drycie i w Barcelonie w Hiszpanji. W r. 1935 wygłosił odczyty w Porto i w Koimbrze w Portugalji. Ze swoich badań przywiózł zbiór kultury materjalnej Basków, który ofiarował Muzeum Etnograficznemu" (Sprawozdanie... 1936, s. 26) . O pracach prowadzonych podczas wyjazdów brak dokładniejszych informacji. Przynosiły one jednak konkretne efekty, o czym świadczy chociażby wzmianka w liście Frankowskiego z 30 października 1933 roku, pisanym po powrocie z Hiszpanii do zaprzyjaźnionego z nim Adama Fischera: „udało mi się zdobyć bardzo cenne materjały naukowe" . Nie były to wyłącznie źródła do własnych studiów. Po wyjeździe w 1935 roku zbiory warszawskiego Muzeum Etnograficzne wzbogaciły się o eksponaty przywiezione „z badań naukowych w kraju Basków w Hiszpanji": instrument muzyczny alboka, 5 tkanin zarnaua używanych w rytua­ łach ofiarniczych, dwa okazy haftu, jedną koronkę siatkową, dzwon pasterski, świecznik argisaiola i jarzmo przyrożne (Sprawozdanie... 1936, s. 24). Rewitalizacja w 1929 roku naukowych planów związanych z Półwyspem Ibe­ ryjskim stosunkowo szybko zaowocowała kilkoma publikacjami. Chociaż wszyst­ ko wskazuje, że w latach trzydziestych Frankowski pracował przede wszystkim nad tematami dotyczącymi baskijskiej kultury ludowej, a serię nowych prac zapoczątkował referat o sztuce baskijskiej z 1930 roku (wydany cztery lata póź­ niej), inne powstałe wówczas teksty dowodzą, że jego zainteresowania bynaj­ mniej nie ograniczały się do Basków. Nie ograniczały się też do kultury ludowej. Świadczy o tym wymownie plon wyjazdów do Hiszpanii w 1930 i 1932 roku, który przybrał postać dwóch obszernych opracowań. Pierwsze pt. „Organizacja nauki w Hiszpanii" (1931), ukazało się na kartach Nauki Polskiej, mając za myśl przewodnią zaskakującą być może dla wielu Polaków opinię, że „Hiszpania jest krajem, gdzie można się wiele nauczyć" (Frankowski 1931, s. 214). Drugim opra14 15 1 4 Liberal, I n f o r m a c j ę o w i z y c i e Frankowskiego w M u z e u m Etnograficznym w Bilbao podano w: El nr 11463, 6 w r z e ś n i a 1933, s. 8 (zob. www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/ euskomedia.Kultura; konsultowano 7.07.2004). 1 5 L i s t w zbiorach A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (dalej: P T L ) we W r o c ł a w i u , z e s p ó ł : Eugeniusz F r a n k o w s k i . Korespondencja do A . Fischera z lat 1922-35, t. 1 (sygn. 520). �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 27 cowaniem było obszerne studium regionalnego zróżnicowania Hiszpanii, zaini­ cjowane prawdopodobnie przez promotora polskiego ruchu regionalistycznego, Aleksandra Patkowskiego, lecz mające prawdziwe źródło w sięgających lat 1914-1920 studiach Frankowskiego nad antropogeografią Półwyspu Iberyjskiego. Tekst ten, datowany na lata 1932-1933, opublikowany został w dwóch różnych wersjach: obszerniejszej, noszącej tytuł Regjony Hiszpanji (1933), jako książka otwierająca serię wydawnictw poznańskiego Instytutu Etnologii, oraz w wersji skróconej, pod tytułem „Regjonalizm Hiszpanji", w zbiorowej pracy poświęconej ruchowi regionalistycznemu w Europie (1934). Z tej ostatniej wersji wyłączono kilka części ważnych dla pierwotnego kształtu i celu pracy, m.in. rozdziały „Ubiór, strój i jego zdobnictwo" i „Architektura miast i budownictwo ludowe". Bolesław Olszewicz, który recenzował pełną wersję wyjątkowego wówczas w Polsce opracowania, podkreślał nie tylko jego wartość naukową, lecz także znaczenia dla zrozumienia aktualnych wydarzeń politycznych: „Niezrozumienie duszy zbiorowej kraju występuje jako następstwo nieznajomości geografii regio­ nalnej Hiszpanji" (Olszewicz 1933, s. 6). W tym okresie powstał również artykuł „Hiszpanja", napisany dla wydawanej pod redakcją Zygmunta Łempickiego encyklopedii Świat i Życie (Frankowski 1934). Na jego oryginalność, me tylko na tle ówczesnych haseł encyklopedycz­ nych, ale także jako autorskiej „wizji narodu hiszpańskiego" opartej na dobrej znajomości kraju i własnych badaniach etnograficznych, zwróciła niedawno uwagę Ewa Kulak, pisząc m.in.: „Zaproponowane na kartach Świata i Życia studium problemów hiszpańskiej kultury i potraktowanie literatury jako ideal­ nego wyrazu procesów psychicznych narodu wyróżnia się oryginalnością na tle innych encyklopedii. A choć obecność tej dość nietypowej charakterystyki kraju i ludzi może nieco dziwić w obrębie wydawnictwa nastawionego zasadniczo na ujęcie czysto informacyjne, i tak żałować należy, że nie dokonano podobnych, a przynajmniej równie interesujących obserwacji na temat Portugalii" (Kulak 2002, s. 41; por. Kulak 2004, s. 49). Prace z lat trzydziestych pozwalają dostrzec najgłębszą warstwę iberystycznych zainteresowań naukowych E. Frankowskiego - interesowała go zajmująca lwią część półwyspu Hiszpania, lecz w rzeczywistości miał na uwadze Iberię - lubił to określenie - obejmującą obok Hiszpanii także (co zawsze zaznaczał) Katalonię i Kraj Basków oraz Portugalię. Cały ten obszar postrzegał jako jed­ ność: „zarówno przyroda, jak i historja wykazują zgodnie, iż Półwysep Iberyjski zamyka w sobie populację, posiadającą wspólną więź społeczną. Ale charakter tej więzi, ażeby być trwałym, powinien być wykładnikiem różnic naturalnych, w których przejawia się odrębność każdego regjonu" (Frankowski 1933, s. 107). III Eugeniusz Frankowski był człowiekiem niespełnionych zamierzeń. W jakimś stopniu zdecydowały o tym zapewne cechy charakterologicze, ale niebagatelną rolę w niweczeniu planów odegrały także okoliczności historyczne, przede �28 RYSZARD T O M I C K I wszystkim I I wojna światowa, podczas której uległ zagładzie cały jego iberystyczny dorobek - muzealne eksponaty, dokumentacja z badań terenowych, liczne opracowania wcześniej nieopublikowane z takich czy innych względów. We wrześniu 1939 roku, w spalonym na skutek bombardowania Muzeum Etnograficznym, przepadła - razem z innymi, często bezcennymi zbiorami - ko­ lekcja baskijska, chyba stosunkowo niewielka, bo nie wspominana w opisach strat. Ale był to dopiero początek nieszczęść. W 1944 roku, po kapitulacji powsta­ nia warszawskiego, gdy Niemcy zarządzili przymusową ewakuację mieszkańców i przystąpili do systematycznego niszczenia miasta, w żoliborskim mieszkaniu Eugeniusza i Marii Frankowskich pozostał dorobek ich całego życia. Jedynym w swoim rodzaju świadectwem w tej sprawie jest zachowana kopia listu, wysła­ nego w kilka tygodni po wyjściu z Warszawy do Włodzimierza Antoniewicza, znanego archeologa, wówczas pracującego w polskich ekipach dopuszczanych przez Niemców do zrujnowanego, opustoszałego miasta. List, pisany z nowosą­ deckiej wsi, gdzie państwo Frankowscy znaleźli schronienie i dotrwali do końca wojny, należy przytoczyć w całości : 16 8-XI-1944 JW Pan Dr. W ł o d z i m i e r z Antoniewicz w Milanówku Wielce Szanowny Panie Profesorze: P i s z ę do Was w sprawie mojej b i b l i o t e k i , r ę k o p i s ó w i z b i o r ó w n a u k o w y c h , pozostawionych w Warszawie [ Ż o l i b o r z , u l . M i c k i e w i c z a 30, m . 52, I p. i w p i w n i c y . ] Z n a j d u j ą s i ę one w szafach na I p i ę t r z e i w piwnicy. 1. K s i ę g o z b i ó r , liczy o k o ł o 2,500 książek, z tego o k o ł o 500 n a j w a ż n i e j s z y c h dla mnie, w piwnicy. 2. R ę k o p i s y i materjały do moich prac naukowych z dziedziny etnologii, etnografii o g ó l n e j , Polski, Hiszpanii, K r a j u B a s k ó w i Portugalii, oraz muzeologii [skrzynki i teki w p i w n i c y i na T p. w szafach.] 3. Klisze: a) Huculszczyzna - sz. 400 [25x18, 10x15; 9x12] b) M u z e u m we Wdzydzach, sz. 500 [9x12] badania dr. M a r i i Frankowskiej, kompletny inwent. c) klisze do etn. Kraju B a s k ó w i Iberii - szt. 300. d) o g ó l n e i z etnogr. Polski - (?) 4. Fotografie i r y c i n y : a) z Polski - 5.000 sztuk b) z c a ł e g o ś w i a t a - 15.000 sztuk [szafa w ś c i a n i e w przedpokoju i w szaf. w pokojach.] 5. Aparaty fotograficzne: 5 sztuk a p a r a t ó w fot. 2 aparaty do p o w i ę k s z e ń [do L e i k i i Matador, 1,50 m. dl.] 6. Obrazy na szkle - 3. Z Podhala 1. i z Huculszczyzny 2. 7. [ u z u p e ł n . do 1.] - K o m p l e t y czasopism: „ W i s ł a " , „ L u d " , a/ biblioteka h i s z p a ń s k a i portugalska; b/ - " - muzeologiczna i konserwatorska; c/ - " - i n d o c h i ń s k a [ ż o n y mojej] b. cenna, d/ - " - literatura w s z e c h ś w i a t o w a i sztu[k]a 1 6 A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a n e ) . �29 IBÉRICA FRANKOWSCIANA J u ż t y l k o nadmieniam, że w p i w n i c y było 30 cennych brązów, a na g ó r z e 60 o b r a z ó w [ w te­ kach, na ś c i a n a c h i w schowku w kuchni]: 20 Noakowskiego, 8 - G o y i , 1 - Holbeina, 10 - j a p o ń ­ skich i.t.d. w t y m k i l k a Utamaro i i n n y c h dobrych m a j s t r ó w . Jest to, j a k przypuszczam, n e k r o l o g tych rzeczy. Rzecz oczywista, ż e chodzi m i g ł ó w n i e o r ę k o p i s y , m a t e r i a ł y i b i b l i o t e k ę . P i ę k n i e Was p o z d r a w i a m i uwadze Waszej te rzeczy polecam. Pozdrowienia serdeczne z a ł ą ­ czam dla Sz. Pani Waszej E. F r a n k o w s k i M ó j adres: w. Koszary - 19 poczta Ł o s o s i n a G ó r n a , k o ł o L i m a n o w e j , pow. N o w y S ą c z S z k o ł a Rolnicza E. F r a n k o w s k i P.S. Jest to d u b l i k a t [sic! R.T.] listu, który, za r a d ą prof. Kutrzeby, z o s t a w i ł e m dla Was u p. S t o ł y h w o w e j w R.G.O. w Krakowie. Obecnie list ten podjął się Wam d o s t a r c z y ć p. dr. Tadeusz D z i e k o ń s k i , st. konserwator M u z e u m Etnograficznego w Warszawie i b y ł y m ó j asystent w Po­ znaniu. B ę d ę Wam bardzo w d z i ę c z n y , jeśli u m o ż l i w i c i e p. T. D . dostanie się do Warszawy. E. F. Jesienią 1944 roku ziściły się najgorsze obawy Jak wiadomo z relacji Marii Frankowskiej, mieszkanie zostało spalone, w nim zaś zniszczeniu uległy zarówno materiały źródłowe, gromadzone przez „wiele lat cierpliwych badań w Polsce, Hiszpanii i Portugalii", jak też szereg opracowań w różnych stadiach zaawanso­ wania, poświęconych wybranym dziedzinom kultury baskijskiej, w tym będąca na ukończeniu praca na temat baskijskich zwyczajów rodzinnych oraz dwa w pełni przygotowane do druku, bogato ilustrowane dzieła - jedno dotyczące baskijskich obrzędów i zwyczajów dorocznych, drugie - baskijskiej sztuki ludo­ wej (Armon 1981, s. 29-30; Frankowska 1986, s. 21; Tomicki 2000, s. 18, 28). Gdy w 1985 roku prof. José Manuel Gómez Tabanera rozpoczął w Hiszpanii przygotowania do wznowienia Hórreos... i Estelas..., w jednym z listów do Mani Frankowskiej dopytywał z nadzieją o niepublikowane materiały i fotografie z badań w latach 1914-1920, zwłaszcza te, które dotyczyły Basków. Odpowiedź, jaką otrzymał, już znamy . W szkicu biograficznym zamieszczonym później w reedycji Hórreos... M . Frankowska podsumowała krótki opis wojennych znisz­ czeń jednym zdaniem: „Spalenie Warszawy przez wycofujących się Niemców i zniszczenie archiwów Frankowskiego dotyczących Basków uznać więc można za jeszcze jedną stratę poniesioną przez ten starożytny naród, który nazizm usi­ łował w Guernice rzucić na kolana, tak jak kilka lat później będzie chciał to uczynić z narodem polskim" (Frankowska 1986, s. 21). 17 1 7 A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a ­ ne): J. M . G ó m e z Tabanera do M . Frankowskiej, Oviedo, 27 sierpnia 1985; M . Frankowska do J . M . G ó m e z a Tabanery, Warszawa, 7 p a ź d z i e r n i k a 1985 r. (brudnopis). �30 RYSZARD T O M I C K I IV Po I I wojnie światowej E. Frankowski osiadł w Poznaniu i poświęcił się od­ budowie Instytutu Etnologii, który niebawem musiał zresztą zmienić nazwę, prze­ obrażając się najpierw w Katedrę Etnologii i Etnografii, a następnie w Katedrę już tylko Etnografii. Znowu, jak w latach dwudziestych, zadaniem najważniejszym była organizacja pracy dydaktycznej i badawczej oraz życia naukowego. Jakkol­ wiek niepowetowane straty czasu wojny, jak również nowe historyczne okolicz­ ności zdawały się wykluczać powrót do badań iberystycznych, w przygotowy­ wanych wtedy planach na przyszłość, której kształt trudno było jeszcze do końca przewidzieć, obecne były znajome akcenty. W 1946 roku, gdy w trakcie dyskusji poprzedzających reaktywowanie Towarzystwa Ludoznawczego rozdzielano zadania między ośrodki naukowe, poznański Instytut Etnologiczny podjął się dostarczania Ludowi „recenzji z prac w języku baskijskim, hiszpańskim, portu­ galskim, francuskim i angielskim" . Powrót do tematyki iberyjskiej przewidy­ wany był także w indywidualnych planach naukowych - na przełomie 1948 i 1949 roku Frankowski nosił się z zamiarem przygotowania studium na temat etnogenezy Basków (Wróblewski 1969, s. 130 przyp. 5). Być może dodatkowym bodźcem do optymizmu było reaktywowanie kontaktów z dawnymi znajomymi. W sierpniu 1948 roku z inicjatywy przebywającego na emigracji (po wojnie do­ mowej w Hiszpanii) Jose Miguela de Barandiarana, wielkiej postaci baskijskiej nauki, Frankowski otrzymał zaproszenie na V I I Kongres Studiów Baskijskich mający się odbyć we wrześniu w Biarritz (1948). Wprawdzie wyjazd nie doszedł do skutku, lecz przy tej okazji powstał bodaj jedyny napisany po wojnie tekst baskologiczny (poświęcony argizaiolas, specyficznym drewnianym świecznikom używanych podczas uroczystości ku czci zmarłych) . Kilka lat później do Poznania dotarło jeszcze jedno zaproszenie na Kongres Studiów Baskijskich, ósmy z kolei (Bayonne, 1954), wraz z prośbą o przygotowanie referatu na temat baskijskiej sztuki ludowej . Ale czasy, które nadeszły, nie sprzyjały ani „egzo­ tycznym" projektom naukowym, ani tym bardziej zagranicznym kontaktom i wy­ jazdom. W 1959 roku, w podsumowaniu działalność katedr etnografii w okresie 18 19 20 1 8 L i s t Józefa Gajka do E. Frankowskiego, bez miejsca i daty (sprzed 22 listopada 1946 r.), A r c h i w u m N a u k o w e P T L we W r o c ł a w i u , z e s p ó ł : Eugeniusz F r a n k o w s k i . Korespondencja do A . Fischera z lat 1 9 2 2 - 3 5 , t. 1 (sygn. 520). Cytowany list z n a l a z ł się w t y m zespole - j a k w i d a ć - o m y ł k o w o . P r a g n ą w t y m miejscu g o r ą c o p o d z i ę k o w a ć Pani Jadwidze K ł o d n i c k i e j , wieloletniej k i e r o w n i c z c e i opiekunce A r c h i w u m N a u k o w e g o P T L , za ż y c z l i w ą i b e z i n t e r e s o w n ą pomoc w uzyskaniu k o p i i wspomnianej korespondencji. 1 9 Tekst ten nadal pozostaje nieznany. P i s a ł e m o n i m szerzej w : T o m i c k i 2000, s. 2 9 - 3 1 . We w r z e ś n i u 2001 r o k u p. dr W i t o l d A r m o n p o w i a d o m i ł mnie podczas r o z m o w y telefonicznej, ż e n i e g d y ś m i a ł ó w tekst - napisany po baskijski - w swoich r ę k a c h . 2 0 W z m i a n k a o t y m znajduje się w p i ś m i e E. Frankowskiego, w y s t ę p u j ą c e g o j a k o K i e r o w n i k K a t e d r y Etnografii U A M w Poznaniu, do M i n i s t e r s t w a Szkolnictwa W y ż s z e g o , Departament S t u d i ó w U n i w e r s y t e c k i c h , P o z n a ń 31 stycznia 1956 r., A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a n e ) . W p i ś m i e m o w a jest o „ r o k u u b i e g ł y m " , co s u g e r o w a ł o b y 1955, ale musi to b y ć p o m y ł k a . �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 31 1945-1956, stwierdzono na podstawie ustnego przekazu samego Frankowskiego, iż „Zaginięcie w czasie wojny bogatych materiałów [...] do kultury ludowej Basków uniemożliwiło [...] kontynuowanie dalszych monografii w tym zakre­ sie" (Klimaszewska, Kutrzeba-Pojnarowa 1959, s. 89). Zainteresowanie światem iberyjskim trwały jednak na przekór wszelkim prze­ ciwnościom. Określenie „świat iberyjski" - w możliwie najszerszym znaczeniu - jest tu najstosowniejsze, bo oto w 1950 roku widzimy Frankowskiego jako autora krótkiego szkicu o kulturze starożytnego Meksyku w katalogu wystawy fotografiki meksykańskiej, zorganizowanej w ramach I I I Festiwalu Plastyki w Sopocie (Frankowski 1950). W latach pięćdziesiątych gromadził też nadal materiały. To zapewne z tego okresu pochodziła notatka dotycząca folkloru por­ tugalskiego z dopiskiem „Ciekawe! Ważne do monografii iberyjskiej", którą M . Tarko (1987, s. 48) widział w spuściźnie Frankowskiego w archiwum PME w Warszawie, a której mnie odnaleźć się nie udało. Łatwiej umiejscowić w cza­ sie znajdujące się w tym samym archiwum obszerne wypisy z Boletín del Insti­ tuto de Estudios Giennenses (Jaén, Hiszpania), rocznik I , nr 2 z 1954 roku, dotyczące hiszpańskiej kultury ludowej, oraz wycinek z The New York Times (21 marca 1957, wyd. międzynarodowe), z listem Germana Arciniegasa w obro­ nie dobrego imienia swego rodaka, Jesusa de Galindez, uchodźcy politycznego, współpracownika Baskijskiego Rządu na Uchodźstwie, badacza i demaskatora reżymu R. Trujillo w Dominikanie, skrytobójczo zamordowanego w 1956 roku w Nowym Jorku. Niewiele pozostało z prywatnego archiwum, które po śmierci E. Frankow­ skiego uległo w niejasnych okolicznościach rozproszeniu, a w części być może zaginęło. Podobny los spotkał specjalistyczną bibliotekę. Z wojennej pożogi wyszła obronna ręką jedynie drobna część przedwojennego iberystycznego księ­ gozbioru, zapewne unikatowego w Polsce. Po dziś dzień zachowała się pewna liczba hiszpańskich publikacji z okresu I wojny światowej i lat późniejszych, m.in. prawdziwe cimelium, szereg numerów Eusko-Folklore, wydawanego przez Towarzystwo Studiów Baskijskich, a także prace ofiarowane Frankowskiemu przy różnych okazjach, opatrzone stosownymi dedykacjami autorów. Zachowały się też odbitki niektórych jego własnych artykułów ogłoszonych w Portugalii i Hiszpanii. Gdzie i jakim sposobem przetrwały, nie wiadomo. Możliwe, iż ura­ towały się - podobnie jak część przedwojennego archiwum fotograficznego (Frankowski 1953, s. 382) - w poznańskim Instytucie Etnologii, podczas okupa­ cji przekształconym w jeden z zakładów niemieckiego Volkspolitisches Instituí. W pewnej broszurze z 1917 roku, zawierającej dedykację archeologa Juana Cabré, zachował się do dziś skrawek papieru z czyjąś odręczną uwagą: „Książkę niniejszą proszę doręczyć p. Prof. Frankowskiemu, na książce dedykacja dla prof[esora]" . To, co ocalało, stało się zalążkiem nowego księgozbioru, rekon­ struowanego od pierwszych dni w miarę normalnego, powojennego życia aż do późnych lat pięćdziesiątych. Był on niewątpliwie dużo skromniejszy niż po21 Egzemplarz w zbiorach p r y w a t n y c h R.T. �32 RYSZARD T O M I C K I przedni, lecz obecnie nie sposób scharakteryzować jego zawartości, gdyż uległ rozproszeniu w latach siedemdziesiątych, w związku z przeprowadzką Marii Frankowskiej z Poznania do Warszawy, gdzie obejmowała kierownictwo Zakładu Etnografii I H K M PAN. V W Hiszpanii dokonania naukowe E. Frankowskiego nigdy nie zostały zapo­ mniane. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych w Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco zamieszczono jego bibliografię (Enciclopedia... 1973, s. 410-411) oraz opatrzony fotografią biogram, pozostawiający - niestety - wie­ le do życzenia (A[rozamena] A[yala] 1982), który obecnie można znaleźć w elektonicznej wersji tego monumentalnego dzieła . O wiele lepszy i pełniejszy bio­ gram, oparty m.in. na informacjach uzyskanych z Polski, ukazał się dziesięć lat temu w Diccionario histórico de la antropología española (Gómez Tabanera 1994). Nie są to jedyne oznaki pamięci. Nazwisko polskiego badacza pojawia się zarówno w historii Towarzystwa Studiów Baskijskich (Estornes Zubizareta 1983, s. 86, 111-112, 162), jak i monografii Hiszpańskiego Towarzystwa Historii Naturalnej, której autor z wielkim uznaniem pisze o roli prac Frankowskiego w propagowaniu etnologii i właściwych sposobów organizowania badań (Martí­ nez Sanz 1982, s. 194, passim). Jego prace, aczkolwiek zestarzały się już bardzo, są stale czytane i cytowane. Dotyczy to w szczególności dwóch wielkich monografii poświęconych spich­ rzom na palach i stelom dyskoidalnym, które zostały wznowione w Hiszpanii w latach osiemdziesiątych (Frankowski 1986, 1989) i są traktowane przez ba­ daczy zagadnień związanych z poruszaną w nich problematyką jako dzieła pionierskie, które wypada znać, nawet jeśli nie akceptuje się teorii autora (np. Aguirre Sorondo 2000; Lillios 2002). W internetowym Euskonews (edycji on-line czasopisma „Euskonews & Media", mającego za zadanie upowszech­ nienie baskijskiej kultury i nauki), w nr 133 z 2001 roku reedycji doczekał się referat poświęcony baskijskiej sztuce ludowej z kongresu w 1930 roku (nieco wcześniej, w nr 126 z 2001 roku, opublikowano tam również artykuł E. Egurena z 1922 roku, będący omówieniem Hórreos... i rozwinięciem niektórych tez tej pracy). Wyrażane przez Frankowskiego poglądy na temat organizacji badań etnograficznych i jego postulaty w tym zakresie przypominają stale historycy hiszpańskiej antropologii (Lisón Tolosana 1971, s. 157; Ortiz García 1987, s. 98-99; Calvo Calvo 1997, s. 85). Być może najlepszym świadectwem popularności głównych dzieł Frankow­ skiego wśród ludzi zajmujących się zawodowo i amatorsko tradycyjną kulturą ludową Hiszpanii jest wywiad, jakiego udzielił prasie Ramón Villegas López, autor książki Motivos decorativos y ornamentales en la arquitectura tradicional de Cantabria (2002). Pytany o inspiracje, oświadczył: „W czasie pewnej roz22 www.eiiskomedia.org8080/euskomedia_es/seiTlet/euskomedia.Detalle (konsultowano 7.07.2004). �33 IBÉRICA FRANKOWSCIANA mowy [...] o książce Frankowskiego na temat stel dyskoidalnych na Półwyspie Iberyjskim zwróciliśmy uwagę na podobieństwo niektórych motywów ikono­ graficznych z występującymi na fotografiach z San Sebastián de Garabandal. To mnie olśniło i tego samego popołudnia zacząłem dociekania nad użyciem określonych motywów ornamentalnych w dekoracji tradycyjnej architektury kantabryjskiej". W reportażu, z którego pochodzi cytat , ani dziennikarz, ani jego rozmówca nie widzieli potrzeby wyjaśniać, kim był ów inspirujący badacz o obco brzmiącym nazwisku. 23 LITERATURA A gu ir re Soron d o A . 2000, El posible origen de las estelas discoidales, Euskonews n° 82, www.euskonews.com/0082zbk/gaia8205es. A p ra i z Á. de usados 1920, Discurso preliminar, [ w : ] E. Frankowski, Sistematización en las ceremonias populares, A r a n z a d i T. d e, L . d e H o y o s caciones A rm on a España, ritos Sáin z 1917, Etnografia, sus bases, sus métodos y apli­ Madrid. W. 1962, Eugeniusz Frankowski [nekrolog], Z Otchłani - ele los San S e b a s t i á n , s. I - V . Wieków, R. 28, z. 2, s. 155-157. 1981, Eugeniusz Frankowski ( 1 8 8 4 - 1 9 6 2 ) jako badacz P ó ł w y s p u Iberyjskiego, [ w : ] Pol­ skie badania 25-26 obcych listopada Armonowie kultur ludowych. Materiały z konferencji we Wrocławiu dniach K . i W. 2002, Eugeniusz Frankowski (1884 -1962), [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A. Kowalska-Lewicka, graficzne, A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy. Sylwetki, szkice bio­ K r a k ó w , s. 9 8 - 1 0 3 . A [r o z a m e n a] A [y a 1 a] A . 1982, Frankowski Eugeniusz, [ w : ] Enciclopedia del País Vasco. Cuerpo A. Diccionario Azcona w 1978 r, W r o c ł a w , s. 2 3 - 3 1 . Enciclopédico General Ilustrada Vasco, v o l . X I V , San S e b a s t i á n , s. 158. J. 1984, La escuela h i s t ó r i c a de Viena y la a n t r o p o l o g í a vasca. Su alcance epistemo­ l ó g i c o en el contexto de la a n t r o p o l o g í a europea, Cuadernos Navarra, Boletín... A ñ o X V I , n ú m . 43, s. 1917, Boletín Bibliografia... de la Real Sociedad 1977, Bibliografia de Etnología y Etnografía de 137-151. Española Warszawy. de Historia Wydawnictwa Natural ciągle, ( M a d r i d ) , t. 17 (8). 1919-1928, Warszawa-Wro- cław-Kraków-Gdańsk. Burszta J., M . F r a n k o w s k a graficzny, Calvo Calvo L . 1997, Historia Eguren 1981, Frankowski Eugeniusz, [ w : ] Wielkopolski słownik bio­ W a r s z a w a - P o z n a ń , s. 186-187. E. d e de la antropologia en Cataluña, 1922, El h ó r r e o en el P a í s Vasco, Revue Madrid. Internationale des Eludes Basques, t. 13, s. 102-106. Enciclopedia... 1973, Enciclopedia graphia, - 1982, Enciclopedia pédico E s t o mes Ilustrada del País Vasco. Cuerpo C. Eusko Biblio- General Ilustrada del País Vasco. Cuerpo A. Diccionario Enciclo- Vasco, v o l . X I V , San S e b a s t i á n . Zubizarreta Ikaskuntza - General v o l . I I I , San S e b a s t i á n . a la cultura I . 1983, La Sociedad vasca (1918-1936), de Estudios Vascos. Aportación de Eusko- Bilbao. 1994, Sociedad de Estudios Vascos. Eusko-lkaskuntza (País Vasco y Navarra, 1918-1936; 1978-^), [ w : ] Ortiz G a r c í a , S á n c h e z G ó m e z (eds), 1994, s. 6 4 9 - 6 5 2 . Frankowska M. 1986, Semblanza b i o g r á f i c a de Eugeniusz F r a n k o w s k i ( 1 8 8 4 - 1 9 6 2 ) , [ w : ] F r a n k o w s k i 1986, s. 16-24. 2 3 W e l e k t r o n i c z n y m p i ś m i e El Diario Montañés, 24 grudnia 2002 r., http.V/canales.eldiariomontanes.es/patrimonio/repor/repl 90 (konsultowano 4.05.2004). �34 RYSZARD T O M I C K I Frankowski E. 1916a, As cangas e jugos portugueses de j u n g i r os bois pelo cachaco, Terra Portuguesa, - nr 2, s. 5-15 ( t a k ż e nadb.: Lisboa 1916). 1916b, Estudios etnológicos: tiro de la Península Ibérica, Los signos quemados y esquilados sobre los animales de M a d r i d (Memorias de la Real Sociedad E s p a ñ o l a de Historia : Natural. T. X , M e m o r i a 5 ', s. 2 6 7 - 3 1 0 ) - 1916c, Estudios e t n o l ó g i c o s I I : L a lucha entre el hombre y los e s p í r i t u s malos por la p o s e s i ó n de la tierra y su usufructo, Boletín Natural - 1918a, Hórreos - 1918b, As cabaceiras tuguesa, - de la Real Sociedad Española de Historia ( M a d r i d ) , t. 16, s. 408-425 ( t a k ż e nadb.: M a d r i d 1916). y palafitos de la Península de sepultura Ibérica, Madrid. e as suas transformacóes, Lisboa (odb. z Terra Por­ 1918, nr 2 5 - 2 6 ) 1920a, Sistematización de los ritos usados en las ceremonias populares. Discurso p r e l i ­ minar por A . de Apraiz, San S e b a s t i á n . - 1920b, Los métodos - 1920c, Las necesidades (nadb. z: Boletín de la etnología, San S e b a s t i á n . más urgentes de las ciencias de la Real Sociedad discoideas Española de la Península antropológicas de Historia Ibérica, en España, Natural, - 1920d, Estelas - 1920e, K w e s t i a agrama w Hiszpanii w roku 1919, Przegląd Madrid t. X X , s. 117-122) Madrid. Dyplomatyczny, R. TI, nr 7-8, s. 3 4 1 - 3 5 0 . - 1925, Hiszpanka, Naokoło - 1927, K a r n a w a ł ludzi i z w i e r z ą t w Hiszpanii, Na Fali, Świata, nr 16, szpalty 85-116. t. 2, s. 6-12 ( t a k ż e nadbitka, Warszawa, brw.). - 1931, Organizacja nauki w Hiszpanii, Nauka Polska, t. 14, s. 2 1 3 - 2 6 2 ( t a k ż e nadbitka, Warszawa 1931). - 1933, Regiony - 1934a, Regionalizm Hiszpanii, [ w : ] A . Patkowski (red.), Ruch regionalistyczny Hiszpanii, Poznań. w Euro­ pie, Warszawa, t. I , s. 185-230. - 1934b, Cuestiones generales acerca del arte popular vasco, [ w : ] V Congreso Vascos. Recopilación de Agosto de los trabajos al 8 de Septiembre de dicho de 1930 acerca i Zycie. Zarys Congreso, celebrado de Estudios en Vergara de temas de Arte Popular del Vasco, 31 San S e b a s t i á n , s. 3-17. - [ 1 9 34c] , Hiszpania, [ w : ] Świat i kulimy. - 1950, K u l t u r a s t a r o ż y t n e g o M e k s y k u , [ w : ] / / / Festiwal fotografiki meksykańskiej [katalog], [Sopot], s. - 1953, Hafty kurpiowskie, Polska - 1986, Hórreos - 1989, Estelas Garmendia nacional Gómez encyklopedyczny współczesnej wiedzy Red. nacz. Z. Ł e m p i c k i , L w ó w - W a r s z a w a , t. I I , szpalty 8 4 5 - 8 6 2 . y palafitos discoideas Plastyki w Sopocie. Wystawa 1-3. Sztuka Ludowa, R. V I I , nr 6, s. 3 8 2 - 3 8 3 . de la Península Ibérica, ed. de J . M . G ó m e z Tabanera, M a d r i d . de la Península Ibérica, ed. de J . M . G ó m e z Tabanera, M a d r i d . P. 1933, [Ree.:] E. F r a n k o w s k i , Regiony Hiszpanii, P o z n a ń 1933, Revista de los Estudios Tabanera Inter­ Vascos, A ñ o 27, t. X X I V (3), s. 497. J . M . 1994, F r a n k o w s k i Eugeniusz, [ w : ] Ortiz G a r c í a , S á n c h e z G ó m e z (eds), 1994, s. 3 2 9 - 3 3 2 . Hoyos S á i n z L . de 1915, Estado actual del conocimiento antropológico del pueblo espa- ñol, A s o c i a c i ó n E s p a ñ o l a para el Progreso de las Ciencias. Congreso de B i l b a o , b.m.w. Jakubowska Z. 2004, L a Polonia repartida vista desde la perspectiva vasca, [ w : ] N a l e w a j k o (ed.), 2004, s. 2 8 - 3 5 . Klimaszewska J., A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a 1959, D z i a ł a l n o ś ć u n i w e r s y t e c k i c h ka­ tedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956, Etnografa Kulak E. K . 2002, Owoce w polskich - hespetyjskich wydawnictwach ogrodów. infomacyjnych Obraz Polska, literatur i popularnonaukowych, t. I I , s. 5 9 - 1 0 7 Półwyspu Iberyjskiego Toruń. 2004, La imagen de los e s p a ñ o l e s en las enciclopedias polacas de los siglos X I X y X X . Cultura, c a r á c t e r nacional, diferencias regionales, [ w : ] N a l e w a j k o (ed.), 2004, s. 3 6 - 5 0 . �35 IBÉRICA FRANKOWSCIANA L i 11 i o s K . 2002, Some new views o f the engraved slate plaques o f southwest Iberia, Portuguesa Lisón de Arqueología, Tolosana Martínez C. 1971, Antropología Sanz Historia Mendoza J. L . 1982, Medio Natural, F. d e lerriaren Revista v o l . 5 (2), s. 1 3 5 - 1 5 1 . social siglo en España, de ciencia Madrid. española: la Sociedad Española 1921, Comentando a Frankowski: Discos funerarios en el p a í s vasco, Aide, Makowiecka de Madrid. Euska- A ñ o 11, n ú m . 205, s. 19-23. G. 1984, Po drogach polsko-hiszpańskich, Nalewajko M . (ed.) 2004, Identidades: O 1 sz ew ic z B. Kraków-Wrocław. etnias, culturas, naciones, Varsovia. 1933, Polska k s i ą ż k a o Hiszpanji w s p ó ł c z e s n e j , Kurier Polski (Warszawa), R. X X X V , nr 208, 30 V I I 1933 r., s. ó. Ormazábal A 11 u n a jardueraren Société d'Etudes catalogue García Ortiz García Basques: C, a Hiszpanie. Studies I Society: Donostia. Gómez (eds.) i obyczaje Ludzie, Muzeum J. española, Madrid. 1994, Diccionario histórico de la podróże, Przemyślu Basków, opinie, Pruszków. Wrocław. i Rolnictwa w Warszawie za lata 1933, 1920, [ R e c ] E. F r a n k o w s k i , H ó r r e o s y palafitos de la P e n í n s u l a I b é r i c a , M a d r i d 1918, Wiadomości Archeologiczne, t. 5, z. 3-4, s. 2 3 8 - 2 3 9 . M . 1987, Badania etnograficzne Eugeniusza Frankowskiego. Z a s i ę g , problematyka, me­ tody, Etnografia Tomicki Polska, t. 31 (2), s. 2 7 - 5 9 . R. 2000, I b é r i c a Frankowsciana. P r z y c z y n k i do z a i n t e r e s o w a ń Eugeniusza Fran­ k o w s k i e g o b a s k i j s k ą k u l t u r ą l u d o w ą , Etnografia - I Basque éditoriale argitalpen editorial Warszawa. Talko-Hryncewicz Tarko Ikaskuntza: de la actividad Madrid. 1936, Sprawozdanie 1934 i 1935, catálogo Sáinz y la antropología J. 2002, Mity, wierzenia P. 1995, Polacy Vascos: de l'activité (1918-1998), L. A. S á n c h e z española, Lardizabal Sprawozdanie... catalogue activity S e s e, 1999, Eusko de Estudios C. 1987, Luis de Hoyos antropología Sawicki I Sociedad of editorial Ortiz Ruiz J. A . , A . A r z a m e n d i katalogoa Polska, t. 44 ( 1 - 2 ) , s. 15-37. 2003, I b é r i c a Frankowsciana. D z i a ł a l n o ś ć Eugeniusza Frankowskiego na rzecz sprawy polskiej, M a d r y t 1918-1919, [ w : ] J. K o w a l s k a , S. Szynkiewicz, R. T o m i c k i (red.), zmiany, czas trwania. Wędkiewicz S. Studia etnologiczne. Czas Warszawa, s. 2 9 9 - 3 2 0 . 1925, Blasko-Ibanez [sic] po polsku, Przegląd Współczesny, t. X I I , nr 35, s. 4 7 1 - 4 7 7 . - 1928, Zaniedbana zagranicą dziedzina a w Polsce, humanistyki. Znajomość K r a k ó w (odb. z Przeglądu języków Współczesnego, i literatur iberyjskich nr 7 3 - 7 4 , m a j - czer­ wiec 1928). Wróblewski T. 1969, Katedra Etnografii Uniwersytetu i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu w latach 1945-1967, Etnografia Polska, t. 1 3 ( 1 ) , s. 129-143. RYSZARD TOMICKI IBÉRICA FRANKOWSCIANA T H E 120TH B I R T H A N N I V E R S A R Y OF E U G E N I U S Z FRANKOWSKI Summary Eugeniusz F r a n k o w s k i ( 1 8 8 4 - 1 9 6 2 ) belonged to the most prominent figures in Polish ethno­ logy o f the first h a l f o f the 2 0 o f the series Ibérica lh century and a true expert i n Iberian studies. This article is the t h i r d Frankowsciana (see T o m i c k i 2000, 2003) and has been w r i t t e n for the 120 anniversary o f the scholar's b i r t h . The author's intention was th to commemorate Eugeniusz F r a n k o w s k i and his achievements both in Iberian and Basque studies. He begins w i t h the account �36 RYSZARD T O M I C K I of Frankowski's fieldwork in Spain in the years 1914-1920 (also in Portugal and in the South of France) and his active participation in the Spanish academic life. Next, his constant relations with Spain in the 1930s are presented, as well as the activities promoting closer Polish-Spanish contacts. In the next part of the article the author describes Frankowski's scholarly achievements. However, only small part of his works has been published. Most of the studies prepared for publi­ cation, as well as ethnographic documentation were destroyed during the I I World War. Many of the opinions about the researches by Frankowski and the meaning of his works in the history of Spanish ethnology, haven't been known in Poland by now. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fecd675078777effb316fe30f225068.pdf 81b7a0610080e6ccf1c3d697f6f3ed34 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1966 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource społecznośc miejska małe miasta ideały życiowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1825 Title A name given to the resource Ideały życiowe mieszkańców małych miast w Polsce / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.101-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Domagała, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73. 1989 BOZENA DOMAGALA Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie IDEAŁY ŻYCIOWE MIESZKAŃCÓW MAŁYCH MIAST W POLSCE Problematyka małych miast nie leży w centrum zainteresowań zarówno polskich socjologów, jak i etnologów. Z tego choćby względu warto bliżej przyjrzeć się badaniom, które miały szansę lukę tę - przynajmniej częściowo - zapełnić. Mam tu na myśli wydawane przez Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie w latach 70-tych prace dotyczące Lidzbarka Welskiego, Rynu i Rucianego-Nidy 1, a przede wszystkim materiały z prowadzonych w latach 1980-1983 badań socjologiczno-etnograficznych, które objęły Nowogród, Dynów i Dobczyce. Badania te obejmowały bardzo szeroką problematykę: począwszy od materialnych standardów życia w małym mieście, poprzez jego strukturę społeczno-zawodową, system więzi społecznych (rodzinnych, sąsiedzkich, zawodowych), różne formy życia kulturalnego (włączając w to także życie religijne, tradycyjną obrzędowość i obyczajowość), na deklaracjach dotyczących podstawowych wartości określających cel i sens życia skończywszy. Tak szeroki zakres celów badawczych wymagał zastosowania odpowiednich technik 2, które z kolei winny bezpośrednio wiązać się z przyjmowanymi na wstępie założeniami co do natury badanych problemów. t Mam tu na myśli następujące pozycje: A. Szyfer, SpoŁeczność i kultura 1TUlŁego miasta, Olsztyn 1982; B. Beba, Tradycja drobnomieszczańska w społeczności maŁomiasteczkowej Lidzbarka Welskiego, Olsztyn 1982; H. Murawska-Koprowska, Ruciane-Nida. Kształtowanie się spoŁeczności uprzemysŁawianego miasteczka, Olsztyn 1984. 2 Głównym narzędziem badawczym był we wszystkich miasteczkach kwestionariusz wywiadu, który miał być realizowany w wytypowanych rodzinach, zamieszkujących w miasteczku przynajmniej od pięciu lat, lub wywodzących się z okolicznych wsi. Poza tym w wymienionych miasteczkach prowadzono obserwację uczestniczącą (około miesiąca), przeprowadzono również wywiady swobodne z osobami, uznanymi za najbardziej wpływowe w miasteczkach, lub najlepiej poinformowane o tym co się dzieje (ksiądz, dyrektor szkoły, sekretarz gminy, sekretarz POP, naczelnik, lokalni twórcy ludowi, osoby zasłużone dla regionu itp.). Jako materiał statystyczny służący analizie procesów społecznych zachodzących w miasteczku (migracje, zmiany struktury społeczno-zawodowej) posłużyły wyciągi z danych przechowywanych przez Urząd Gminny. �10:3 Warto te założenia przedstawić by ukazać w jaki sposób mogły one rzutować na ujęcie interesujących nas kwestii tj. kwestii ideałów życiowych mieszkańców badanych miasteczek. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o założenie, że wszystkie trzy miasteczka, ze względu na to, iż liczą poniżej 5 tys. mieszkańców każde, jak również ze względu na stare tradycje miejskie i, co się z tym wiąże, znaczny stopień zasiedzenia mieszkańców (przynajmniej jeśli chodzi o najstarsze rodziny, stanowiące trzon społeczności miasteczka), prezentują typ społeczności lokalnej. Odwołano się przy tym do tradycji anglosaskiej, która każe ujmować lokalizm w aspekcie: a) wspólnoty terytorium; b) niewielkiej liczebności grupy sprzyjającej bezpośrednim kontaktom; c) całościowego układu ekonomicznego określającego typ struktury społecznej; d) systemu organizacyjnego instytucji zaspokajających podstawowe potrzeby członków społeczności; e) systemu wartości ukształtowanego w wyniku przekazu tradycji, będącego normatywnym układem odniesienia, decydującego o zasadzie społecznego współżycia; f) poczucia przynależności do określonej społeczności, a jednocześnie poczucia odrębności w stosunku do innych 3. Próbowano zatem spojrzeć na małe miasto jak na społeczność autonomiczną, którą charakteryzuje właściwy jej sposób życia wraz z systemem instytucji warunkujących ów sposób życia. By ocenić prawomocność tego założenia należałoby się odwołać do innych badań, szczególnie tych, które status małych miast w Polsce określają w odniesieniu do ich politycznej i ekonomicznej rangi. J. Turowicz na konferencji poświęconej małym miastom, która odbyła się w Kazimierzu Dolnym n/Wisłą w 1986 roku bronił tezy o niesamodzielności i zależności od większych centrów małych miast. Stwierdził, iż przyjGta po roku 1945 w Polsce strategia gospodarcza, wynikająca z założeń politycznych, kładła nacisk na budowę nowego, zurbanizowanego i zindustrializowanego społeczeństwa. Decydującą rolę odgrywać w nim miały wielkie ośrodki miejskie i przemysł produkujący środki produkcji. Polski model industrializacji, czyli - jak podkreślał autor - industrializacja pośpieszna, kapitałochłonna, niezharmonizowana, o charakterze ekstensywnym, nie przewidywał większych środków na rozwój małych miast. Te ostatnie zepchnięte do roli przystanku między wsię a metropolią, traciły szybko swe znaczenie, zarówno jako ośrodki rzemiosła, usług czy drobnej wytwórczości, ale nawet jako miejsca, w którym dokonywano pierwszego etapu przetwórstwa płodów rolnych. Na ogóln(~j kondycji małych miast niekorzystnie zaciążyła również tzw. pseudourbanizacja, czyli ura Par. R. Redfield, The Folk Society. ,.American r. 1947; G. A. Hillery. Definitions oj Community. Sociology", June 1955, s. 111-123. Journal AreG.'i of Sociology" vol. 54, Agreement, "Rural of �103 banizacja opozmona. Jej konsekwencją stały się masowe migracje wahadłowe (w tym również na odległość większą niż 100 km), zniekształcenia struktury socjalnej (małe miasta jako zaplecze większych zakładów przemysłowych), niedorozwój sfery socjalnej (szczególnie usług) 4. Ze wszystkimi powyższymi zjawiskami można się zetknąć w badanych miasteczkach. Nie stanowią one tu wyjątku od reguły. Należą do grupy najbardziej zaniedbanych miasteczek w Polsce, ponieważ źródłem dochodów mieszkańców są: lokalne rzemiosło, rolnicze zaplecze i praca \v większych miastach (w przypadku Nowogrodu dojazdy do Łomży, z którą łączą Nowogród linie komunikacji autobusowej podmiejskiej, w przypadku Dobczyc nawet do Krakowa). W interesujących nas miasteczkach nie ma pozarolniczych bogactw naturalnych, nie rozwija się przemysł, leżą one na uboczu głównych szlaków turystycznych i komunikacyjnych. Wskaźnikiem ich społeczno-gospodarczej recesji jest stały odpływ młodszej i lepiej wykwalifikowanej części ludności do większych miast. W tym sensie zdecydowanie odstają od wzorców anglosaskich, o których pisał Th. Veblen, iż stanowią "doskonały wykwit samopomocy i zaradności na amerykańską skalę" 5. Lokalizm ma również swój wymiar polityczny. Według P. H. Chombarta społeczność lokalna zawiera w sobie organiczną wizję społeczeństwa samorządnego, demokratycznego, stanowiącego ramy dla racjonalnych, swobodnych działań jednostek, jako podmiotów społecznych. Przeciwieństwem tak pojętego lokalizmu jest scentralizowany, autorytatywno-nakazowy system sterowania życiem społecznym. Istnieje w nim w zasadzie tylko jedno centrum decyzyjne i opiniotwórcze, a pozostałym ośrodkom przypada rola odbiorcy płynących z góry dyrektyw. Centralizm, którego narzędziem pozostaje administracyjny, zbiurokratyzowany aparat państwowy, pozbawia ośrodki lokalne nie tylko ich politycznej podmiotowości (podlegają one opiniotwórczym i opiniodawczym ośrodkom zewnętrznym), ale również określa sferę lokalnych interesów i finansów. W tym kontekście lokalizm byłby postulatem, który w całym czterdziestoleciu nie miał w Polsce szans na realizację, i który jest jednym z celów przebudowy społecznej. Potwierdzeniem tego może być status interesujących nas miasteczek, które przed rokiem 1975 nie pełniły żadnych funkcji administracyjnych, a które obecnie pozostają siedzibami gmin. , Por. J. Turowicz, Urbanizacja zharmonizowana, referat wygłoszony na konferencji ..Społeczne problemy małych miast", która odbyła się w dniach 20-23 III 1986 w Kazimierzu n/Wisłą z inicjatywy KUL-u, IFiS PAN i Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. 5 Th. Veblen, The Case of America: The Country Town, cyt. za J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, W-wa 1983 t. II, s. 638. �104 Równie problematyczna wydaje się hipoteza kładąca nacisk na procesy tworzenia podstaw kulturowej tożsamości małych miast, wskazująca na wspólnotę tradycji i dorobku kulturalnego, jedność kodeksów, norm i wzorów regulujących społeczne współżycie i ustanawiających skuteczną kontrolę społeczną. Badania empiryczne, prezentowane na wspomnianej konferencji w Kazimierzu Dolnym n/Wisłą potwierdzają tezę przeciwną, wskazującą na upowszechnianie się wzorów kultury masowej, w których małemu miastu przeciwstawia się duże aglomeracje. Ma to swe odbicie w świadomości mieszkańców miasteczek, którzy mimo deklarowanego przywiązania do swego miejsca zamieszkania wiedzą, iż ich sposób życia cechuje prowincjonalizm i zaściankowość, stano'''''iące realne bariery awansu społecznego, w tym także awansu edukacyjnego ich dzieci 6. Można zatem przyjąć hipotezę, iż kryzys małych miast w Polsce jest jednym z przejawów kryzysu społeczności lokalnych. Jeżeli zatem chcemy traktować małe miasto jako pewną wspólnotę, to trzeba pamiętać o istnieniu całego szeregu ograniczeń, które są źródłem słabości ekonomicznej małych miast w Polsce i ich kulturalnej degradacji. Jedną z barier społeczno-kulturalnego awansu małych miast jest brak wyrażniej zaznaczających się grup ethosowych, które tworzyłyby odrębny wzór małomiasteczkowej kultury, organicznie nawiązującej do wartości lokalnych. W rezultacie więź kulturowa w małym mieście realizuje się na poziomie pewnych, nie zawsze ze sobą połączonych, faktów określających sferę świadomości potocznej. Chodzi tu o przekonania, sądy, opinie, w których wyraża się wspólnota doświadczenia życia codziennego. Wspólnota ta wynika z przyjęcia postawy pragmatycznej, jako pewnego sposobu życia nastawionego na zakres codziennych czynności i problemów. Tę pierwotną i podstawową dla trwania porządku społecznego wiedzę socjolodzy-fenomenologowie określają mianem postawy naturalnej lub świadomości naiwnej, podkreślając, iż dostarcza ona jednostkom pierwszego układu odniesienia umożliwiającego interpretację faktów życia praktycznego, codziennego 7. Zdaniem A. Schiitza wiedza ta stanowi znaczący fakt społeczny z kilku powodów: - jest rzeczywistością nadrzędną, absolutną na poziomie życia codziennego, wykorzystywaną nieustannie przez jednostki w nawiązywaniu stosunków z innymi, Paf. W. Siemieński, Podstawowe problemy spoleczno-przestrzennego rozu;ojll i osadnictwa, E. Bagiński, Male miasta w sieci osiedleńczej kraju, Referaty wygłoszone na konferencji, "Społeczne problemy małych miast". 7 J. H. Morgan, Phenomenological Sociology, [w:] Modern Sociological Theo'l!. An Introduction, ed. M. F. Abraham, Oxford University Press 1982. 6 miast �105- - nadaje zdarzeniom sens, dzięki czemu otaczający świat zyskuje charakter bytu zrozumialego sam przez się (wiedza potoczna jako oczywista, zastana, nic stanowi przedmiotu refleksji; jest raczej zespołem założeń i przekonań milcząco przyjmowanych przez jednostkę w proce~ach interakcji), - jako wiedza wyucZona w procesie socjalizacji w obrębie wspólnego świata społecznego i wspólnej kultury, staje się ona, w miarę interioryzacji, dla każdej jednostki jej rzeczywistością, - daje jednostkom poczucie przekładalności perspektyw (inni są traktowani tak, jak gdyby mieli te same wspólne doświadczenia, ich indywidualne przekonania mają mniejsze znaczenie i nie muszą być brane pod uwagę), - wiedza ta daje jednostkom poczucie i domniemanie, iż świat jest zasadniczo taki sam dla wszystkich, jest wspólny, ponieważ wspólna jest o nim podstawowa wiedza oparta na doświadczeniu życia codziennego, - wiedza ta jest warunkiem i czynnikiem ułatwiającym przystosowanie, ponieważ pozwala innych (na mocy przyjętych powyżej przekonań) traktować jako "obiekty" danego rodzaju, czyli dokonywać typizacji osób i sytuacji bez każdorazowego wnikania w ich znaczenie, co ułatwia bezrefleksyjne i automatyczne uczestniczenie w życiu codziennym B. * * * Z powyższych rozważań wynika, iż wiedzę potoczną i zawarty w me] ideał s t o s o w n e g o życia można traktować jako najbardziej podstawowy, elementarny wymiar wspólnoty społecznej, u podstaw którego leży nie tylko bliskość przestrzenna działających jednostek, ale i bliskość socjalna (klasowa, pokoleniowa). Istotne jest znalezienie odpowiedzi na pytanie w jakim zakresie ten ideał poddaje się empirycznej weryfikacji i jakich wymaga to technik badawczych. Wiadomo, iż fenomenologia społeczna posługuje się przede wszystkim metodami jakościowymi, "miękkimi", które pozwalają odczytywać znaczenie różnego typu zachowań osób badanych. Czy zatem możemy potraktować zebrany w Nowo-· grodzie, Dynowie i Dobczycach materiał jako umożliwiający tego typu analizę. Wydaje się to możliwe, ponieważ interesujący nas kwestionariusz wywiadu, zrealizowany w wymienionych trzech miasteczkach, zawierał przede wszystkim pytania otwarte, które można uznać za pewne dyspozycje dla prowadzącego, nie ingerujące w proces myślenia odpowiadającego, ani nie zamykające wypowiedzi w sztywne ramy ustalonych wcześniej kategoryzacji. Spośród zawartych w kwestionariuszu pytań - dyspozycji do wy8 Por. J. H. Turner, Struktura teorii socjologicznej, W-wa 1985, S. 474-476. �106 wiadu, interesować nas będzie szczególnie pytanie: "Co uwazaJą za najważniejsze w życiu (zawód, pieniądze, szczęście)? Czy ich dzieci też tak uważają?". Sądzimy, iż analiza uzyskanych wypowiedzi pozwoli nam ustalić jak przedstawia się powszechnie akceptowany kanon celów życiowych, wyznaczający w małomiasteczkowej społeczności ideał stosownego życia. Kanon - dodajmy - przyjmowany bezrefleksyjnie, jako 'coś oczywistego, zrozumiałego sarno przez się, określonego przez praktykę życia codziennego. Nie chodzi zatem o to w jaki sposób jest on realizowany tj. czy i w jakim stopniu pozostaje w sferze deklaracji, lecz a to, na ile jest on własnością wspólną, na ile daje ludziom poczucie pełnego uczestnictwa we wspólnocie, wynikające z przekonania, iż inni myślą tak samo. Prezentację uzyskanych w toku badań wypowiedzi rozpoczynamy od Nowogrodu, w którym zebrano 45 wywiadów (rok 1980). Struktura społeczno-zawodowa i wiekowa badanych rodzin przedstawiała się następująco: rolnicy - 17 rodzin, chłopi-robotnicy - 12 rodzin, urzędnicy 7 rodzin, rzemieślnicy - 5 rodzin i robotnicy - 4 rodziny. Rodzin młodych, do lat 30 przebadano 3; w przedziale 30-50 lat - 12, 51-60 lat '20 i powyżej 60 lat - 10. Zdecydowana większość wywiadów została zrealizowana w rodzinach ustabilizowanych, mających już za sobą okres formułowania podstawowych celów życiowych, zajętych raczej ich realizacją. Zobaczmy zatem jaka jest hierarchia owych celów: zdecydowanie najczęściej wskazywano na zachowanie życia i zdrowia (37 wskazaó.); następnie na rodzinę (12 wskazań); dobra materialne (10 wskazań); pra· cę (2 wskazania). Ponadto pojawiły się również deklaracje, które odstawały od powyższego wzorca: świadomość Boga - l; młodość - l; pokój -na świecie - 1; wykształcenie - 1; zabawa i towarzystwo - 1. Dla zilustrowania w jaki sposób mieszkańcy Dynowa mówią o swych dążeniach i celach życiowych, przytoczmy kilka najbardziej typowych i najczęściej powtarzających się wypowiedzi. I tak, jeżeli mówi się o zdrowiu to w następującym kontekście: "młodość i zdrowie", "zdrowie, gdy byłam młodsza, dzieci", "zdrowie, jak jest zdrowie to są i pienią·dze", "zdrowie i dzieci", "zdrowie, a potem szczęście, które daje pieniądz", "teraz życie, kiedyś praca", "zdrowie, a potem pieniądze, bo :z tym kto ma pieniądze wszyscy się liczą", "zdrowie, zgoda, szczęście, warunki bytowe", "teraz zdrowie, kiedyś praca", "zdrowie, szczęście własne i dzieci", "zdrowie i pokój na świecie", "zdrowie, szczęście dzieci". Z kolei najbardziej typowe wypowiedzi wskazujące na cele materialne przede wszystkim: "dobrobyt", "co to za zdrowie bez pieniędzy", "mało robić, dużo zarobić", "wykształcenie dzieci, dużo pieniędzy, własny dom", "najważniejsze, aby dzieciom było dobrze w życiu, a potem zdrowie". Trzecią wreszcie grupę stanowią te wypowiedzi, w których mówi �107 się o rodzinie: "najwazmeJsze jest wychowanie dzieci i praca, która uszlachetnia", "szczęście ,dom z rozumiejącą rodziną", "dziecko", "spokojne, zgodne w~ółżycie rodzinne", "najważniejsze w życiu to dobre wychowanie dzieci". Małomiasteczkowy ideał stosownego życia ma charakter uniwersalny. Nieliczne odstępstwa nie mają charakteru różnic pokoleniowych, ani nie wynikają z miejsca w strukturze społeczno-zawodowej 9, lecz raczej związane są ze specyfiką doświadczeń i przeżyć jednostek wykraczających poza standardy małomiasteczkowych biografii. W rezultacie· w Nowogrodzie niemal wszystkie wypowiedzi mieszczą się w formule: "zdro\vie, szczęście, kochająca i rozumiejąca się rodzina". Autorem jedynej wypo\viedzi, która zdecydowanie odbiegała od powyższego kanonu był 79-letni rolnik, dla którego "w życiu najważniejsza jest świadomość Boga", posiadacz jednej tylko książki - Pisma Swiętego. Dla porównania przedstawmy wyniki tych samych badań zrealizowanych w roku 1982 w Dynowie. Przeprowadzono w nim 107 wywiadów wśród reprezentantów różnych kategorii społeczno-zawodowych i wiekowych: robotnicy - 38 rodzin; chłopi-robotnicy - 18 rodzin; rolnicy 15 rodzin; urzędnicy - 17 rodzin; rzemieślnicy - 10 rodzin; inteligencja - 9 rodzin. Podobnie jak w Nowogrodzie przeważały rodziny starsze, ustabilizowane zawodowo, z długim stażem małżeńskim i rodzinnym: do lat 30 było 8 rodzin; w przedziale 30-50 lat - 45 rodzin, 51-60 lat - 22 rodziny, powyżej 60 lat - 32 rodziny. Hierarchia celów życiowych przedstawiała się tu następująco: zdrowie - 76 wskazań; rodzina27 wskazań; szczęście - 18 wskazań; pieniądze i dobra materialne 16 wskazań; zgoda, spokój, życzliwość i dobre stosunki międzyludzkie - 13 wskazań; zawód - 12 wskazań; mieszkanie - 3 wskazania; uczciwość - 2; miłość - 2; posiadanie celu życiowego - 2; czyste sumienie - 1; Bóg - 1; stabilizacja - 1; rozum - 1; zabawa - 1. Możemy również pokazać w jaki sposób o swych preferencjach mówią mieszkańcy Dynowa. Opinie na temat "zdrowia" przedstawiają się następująco: "zdrowie, wspólne zadowolenie", "zdrowie i harmonijne współ9 Najog6lniej: w poszczególnych grupach społecznych i zawodowych deklaracje przedstawiały się następująco: robotnicy - zdrowie - 47 wskazań łącznie we wszystkich trzech miasteczkach; rodzina - 23; pieniądze - 19; szczęście - 14 rolnicy - zdrowie - 33 wskazania; pieniądze - 10; szczęście - 6; rodzina - 3 chłopi-robotnicy zdrowie 28 wskazań; rodzina 11; szczęście 5; pieniądze - 4 urz~dnicy - zdrowie - 16 wskazań; szczęście - 15; pieniądze - 9; rodzina - 10 rzemieślnicy - zdrowie - 26 wskazań; szczęście - 11; rodzina - 9; pieniądze-7 intelig"ncja - zdrowie - 6 wskazań; szczęście - 5; rodzina - 5; pieniądze - 4. �108 życie w rodzinie", "zdrowie, gdyż gdy się je posiada, człowiek potrafi się naprawdę cieszyć", "zdrowie, praca, szczęścia nie ma, spotkać JE można tylko w filmach", "zdrowie, gdyż gdy się je posiada, wszystko inne łatwiej osiągnąć", "zdrowie, pieniądze nie są ważne", "zdrowie, pieniądze są ważne, ale nie dają w życiu wszystkiego", "zdrowie, potem pieniądz", "zdrowie, jak się ma zdrowie, to się ma i pieniądze", "zdrowie, a poza tym trzeba dążyć do spełnienia swoich zamierzeń", "zdrowie i czyste sumienie", "pieniądz bez zdrowia nic nie da, musi być wszystkiego po trochu", "jeśli jest zdrowie, jest i szczęście", "zdrowie, nie ma nic ważniejszego", "zdrowie i dobre wychowanie dzieci", "zdrowie, pokój w rodzinie, pieniądze", "zdrowie oraz dobra, ciekawa praca", "zdrowie, spokój, ognisko rodzinne", "zdrowie, szczęśliwe pożycie małżeńskie", "zdrowie i zgodne życie małżeńskie, ciepło rodzinne", "najważniejsze jest zdrowie, wspólne zrozumienie w rodzinie, szacunek", "zdrowie i pieniądze czyli dorobienie się". Podobnie jak w Nowogrodzie "zdrowie" jako cel życiowy występuje łącznie z innymi celami, przy czym w Dynowie, drugim najczęściej deklarowanym motywem szczęśliwego, powszechnie akceptowanego, stosownego życia jest "rodzina". Na znaczenie rodziny wskazywać mogą następujące przykłady wypowiedzi: "najważniejsze jest szczęście dziecka. Nie chcielibyśmy nikomu robić krzywdy", "zgoda w rodzinie", "dobrze żyć, wychować dzieci, wyprowadzić je na stanowiska", "najważniejsza jest miłość i porozumienie w rodzinie", "szczęście, które się osiąga drogą współdziałania wszystkich członków rodziny", "szczęście czyli ułożenie sobie życia z człowiekiem, który będzie mnie rozumiał" itp. W porównaniu z Nowogrodem mamy w Dynowie więcej wypowiedzi, które zdają się wskazywać na ideał więzi społecznej, wykraczającej poza krąg najbliższej rodziny. Mieszkańcy miasteczka częściej podkreślają wagę zgody społecznej, życzliwości, pokoju między ludżmi 10. Z drugiej jednak strony, zważywszy w jakim okresie były prowadzone badania, uderza brak szerszych odniesień dla tych preferencji. Nie ma w nich nic, co by wskazywało na konflikt społeczny 1980-1981, nie ma również wzmianki o stanie wojennym, który został zawieszony tuż przed rozpoczęciem badań. Małomiasteczkowy ideał stosownego życia wydaje SH'; być poza historią o tyle, o ile historia nie wpływa bezpośrednio na losy poszczególnych jednostek. Zebrany w Dynowie materiał zdaje się również potwierdzać tezę, iż to nie miejsce w strukturze społeczno-zawo- lO Przykładem mogą być wypowiedzi, iż najwazrueJsze są "porozumienie mi<;dzy ludźmi, wytyczony cel życia, rodzina i dzieci", "dobre słowo, inteligentne otoczenie", "współżycie z sąsiadami, zdrowie, spokój". �109 dowej i demograficznej 11, ani świadomość zachodzących w skali makro procesów społecznych wyznaczają orientacje egzystencjalne jednostki, lecz ich realny wpływ na treść jej życiowego doświadczenia. Przykładem mogą być wypowiedzi, których nietypowość można łączyć z nie~ typowością biografii ich autorów. Dla nauczycielki, wywodzącej się z rodziny byłych właścicieli Dynowa, o historycznych zasługach dla Rzeczypospolitej, obecnie wdowy, której wnuk studiuje na Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie "najważniejsze w życiu to być porządnym człowiekiem". Dla córki byłego kierownika Cepelii, przedwojennego dyrektora Szkoły Rzemiosł we Włodawie, sławnego projektanta wyrobów z wikliny ,najważniejsze jest "uczciwe życie, pomaganie innym - to jest właśnie szczęście i bogactwo, bo ten jest bogaty, kto jest zadowolony z tego co ma". Ważne jest by zapraszać na obiad "biedną Maryś", która odwzajemniając uprzejmość mówi - "Ażeby za ten obiad święty Piotr szeroko Pani bramy otworzył". Dla byłego legionisty z roku 1914, odznaczonego krzyżem walecznych za udział w I i II wojnie światowej (lat 87) najważniejsze jest "zdrowie i czyste sumienie" - szczególnie zagrożone w obliczu pogarszających się warunków życia: "kraść nie umiem, żebrać się wstydzę, pozostaje tylko ciężka praca do śmierci". Na etyczny wymiar życia wskazuje również wypowiedź młodego małżeństwa (oboje około 30 lat, ona - szwaczka, on - ślusarz), dla których "najważniejsze w życiu to żyć zgodnie z własnym sumieniem, a więc uczci\,vie", przy czym eksponowana obecność symboli religijnych w domu każe się domyślać, iż w tym przypadku na treść deklaracji miały wpływ przekonania religijne. W trzecim z badanych miasteczek przeprowadzono 99 wywiadów (rok 1983) w następujących grupach społeczno-zawodowych i wiekowych: robotnicy - 40 rodzin; chłopi-robotnicy - 4 rodziny; rolnicy - 8 rodzin; urzędnicy - 15 rodzin; inteligencja - 8 rodzin i rzemieślnicy 24 rodziny. W przedziale wieku do 30 lat znalazło się 16 rodzin; w przedziale 30-50 lat - 20 rodzin; 51-60 lat - 32 rodziny i powyżej 60 lat 28 rodzin. Struktura badanej zbiorowości nie odbiegała zasadniczo od tej, z jaką mieliśmy do czynienia w pozostałych miasteczkach. Podobnie hierarchia deklarowanych celów życiowych. W rezultacie najwięcej de11 Przy założeniu, iż różnice demograficzne nie mają charakteru różnic poko1eniowych, tj. wynikających z innego typu przeżyć i doświadczeń nadających pokoleniu nie tylko treść statystyczną, ale przede wszystkim historyczną i aksjologiczną. Różnice między pokoleniami byłyby tu nie tylko różnicami wieku, ale glówn~c różnicami treści tzw. "przeżycia pokoleniowego" -- por. J. Garewicz, Po- koleni(! jako kategoria socjo-fiLozOficzna, [w:] Na krawędzi epoki. W-wa 1985, s. 133-154; M. Ossowska, nia, "Studia Socjologiczne" 1963, n. 2, s. 51. ·l.cy i działania człowieka, Rozwój Koncepcja duch 0pokole- �no klaracji odnosiło się do "zdrowia" - 43 wskazania. Mówiono również o szczęściu nie precyzując co ono oznacza - 32 wskazania; o pieniądzach - 30 wskazań; o rodzinie - 23 wskazania; o zawodzie i pracy 14 wskazań; o dobrych stosunkach międzyludzkich - 8 wskazań; o prawdzie - 2 wskazania. Pojedyncze wypowiedzi to: "wesołe i lekkie życie", "czyste sumienie", "mieszkanie", "sprawiedliwość" i "miłość". O "zdrowiu" jako najistotniejszym celu życia mieszkańcy Dobczyc mówili w różnym kontekście. Za najbardziej typowe uznać można v..rypowiedzi: "najważniejsze jest zdrowie i wychowanie dzieci. Pieniądze też są ważne, ale nie najbardziej", "najważniejsze jest zdrowie, aby jak naj dłużej służyć pomocą dzieciom, na drugim miejscu pieniądze", wszystko w życiu jest ważne, ale najważniejsze jest zdrowie", "jak nie ma zdrowia, to niepotrzebne są pieniądze", "zdrowie, pieniądz rzecz nabyta", "najważniejsze jest zdrowie - wszystko inne niczym", "za najważniejsze uważam zdrowie i pieniądze, od tego zależy reszta", "zdrowie, bo dzisiaj nikt krzywdy nie ma", "najważniejsze jest zdrowie, a tego właśnie brakuje mi i mojemu dziecku", "najważniejsze jest zdrowie - za bardzo za pieniędzmi nie jestem", "najważniejsze w życiu to zdrowie. Pieniądze natomiast są obecnie bezwartościowe, bo jeśli nawet są, to nie można za nie nic kupić" itp. Wartość pieniądza i znaczenie rzeczy materialnych pojawiały się zwykle w wypowiedziach typu: "wszystko w życiu się liczy, pieniądze także się przydadzą", "najważniejszy jest dobry zawód, popłatny oraz szczęście osobiste i rodzinne", "najważniejsze żeby zarobić i dobrze się wyżywić", "najważniejsze są pieniądze i dobre urządzenie się w życiu", "najważniejsze jest zabezpieczenie dzieciom przyszłości - pozostawienie im domu, aby nie tułały się po obcych". Problem uznania dla dóbr materialnych i związanego z nim szacunku dla pieniądza komplikuje się jednak w obliczu paradoksów polskiej ekonomii. W rezultacie dla niektórych badanych "najważniejsze są szczęście i pieniądze. Można mieć 1000 złotych i coś kupić, a można mieć 2 tysiące, nie mieć szczęścia i nic nie kupić". Wypowiedź ta zdaje się uzasadniać częstotliwość pojawiania się kategorii "szczęście", odnoszącej się do różnych aspektów życia jednostki. Dla dopełnienia obrazu przybliżającego czytelnikowi kwestie orientacji egzystencjalnych małomiasteczkowej społeczności, zacytujmy również te wypowiedzi, które podkreślają wartość rodziny. Jest t() jeden z elementów szczęśliwego życia, niekoniecznie wykluczający pozostałe (zdrowie, pieniądze): "szczęście rodzinne, spokój w kraju i na świecie. zdrowie", "dobre stoE:unki małżeńskie i rodzinne Sf! najważniejsze", "szczęście rodzinne i pien:ądze", "najważniejszq sjJraw:1 jest zgoda w rodzinie", "naj'vvażniejsze to wychować l wykształcić (':~i.eei". "za naj'Naż- �111 meJsze uważam zgodne życie rodzinne, tak, aby wszystkim było dobrze, pieniądze rzecz nabyta i wcale nie są takie ważne". Odbiegające od powyższego kanonu wypowiedzi dotyczą jednostek, w biografiach których nakładają się doświadczenia wynikające z pewnych sekwencji. i zdarzeń losowych i zajmowanej pozycji społecznej. Dla dyrektora szkoły podstawowej w Dobczycach, członka PZPR, działacza Polskiego Związku Pszczelarskiego (lat 50) "najważniejsza jest sprawiedliwość, żeby przedstawiać fakty takimi jakimi są. Ocenę każdy może mieć inną, lecz fakty są i nic nie powinno ich zmieniać". Dla przewodniczącego miejscowego koła ZBOWiD, który przeżył trzy wojny (1914, 1920 i 1939), a w czasie ostatniej był dowódcą oddziału AK na tych terenach, z zawodu kupca (lat 82) "najważniejszą rzeczą jest pokój". Dla inżyniera-rolnika, repatriantki ze Lwowa, od 1979 zamieszkałej w Dobczycach ze względu na budowę domu (poprzednio mieszkała we Wrocławiu) "najważniejsza jest solidność w pracy, życie wprawdzie". Wresz·· cie dla zegarmistrza (lat 74), który żyje wspomnieniami dawnych cza· sów - "kiedyś było lepiej, czas wolny można było o wiele lepiej spędzić" -- "najważniejsze jest by nigdy nie tracić poczucia dobrego humoru". Przytoczone powyżej stwierdzenia mogą być traktowane jako wyjątki potwierdzające regułę, czyli tezę o zasadniczej jednowymiarowości poglądów małomiasteczkowej społeczności na temat ideału stosownego życia. Zgodność ta największa była w Nowogrodzie. W pozostałych miasteczkach rozrzut stanowisk i poglądów był większy. Tym niemniej obecność bardziej zindywidualizowanych deklaracji nie upoważnia do przyjęcia hipotezy, iż mamy do czynienia z przedstawicielami małomiasteczkowych grup ethosowych, wyrażających na co dzień wartości moralne i promieniujących nimi na szersze społeczeństwo. Grupy takie byłyby ośrodkami potwierdzającymi tożsamość kulturalną miasteczka jako społeczności lokalnej, lecz jedynie w warunkach aktywnego włączania w budowanie rzeczywistej wspólnoty, mającej nie tylko sens moralny, ale i społeczno-polityczny oraz ekonomiczny 12. Tymczasem "życie codzienne" w miasteczku skłania do preferowania innych wartości. Dominuj~ w nim przede wszystkim cele, które są warunkiem dobrego życia i umożliwiają realizację rozmaitych, własnych "interesów życiowych". Dobre życie zatem to życie w miarę dostatnie, wolne od OI'zykrych niespodzianek losowych takich jak choroba, lub inne nies?:częście, życie mające wymiar praktyczny, bez potrzeby kłopotania "ię o spra\vy i problemy '.vykraczające poza codzienność. Pojavi,ja się pyta~ic czy za,ysowany powyżej ideał można odnieEć do tJ-ch ,;ociolo~icmych badań, które wskazywały na odradzanie się w pol:;1,;:ilT. ,;r~,;łtćCz':;11~;tyV;0 neomieszczańskich czy mieszczańskich stylów ży- �112 cia 13. Czy można go traktować jako małomiasteczkowy wariant "polskiego syndromu", opierającego się na sekwencji wartości "wykształcenie-kwalifikacje-praca zawodowa-pieniądze-mała rodzina-troska o dzieci-konsumpcja materialna" 14. Czy zatem możemy mówić o powszechnej afirmacji ideałów rodzinno-konsumpcyjnych 15, lub o wzrastającym znaczeniu ideologii rodzinno-materialnej w środowiskach małomiasteczkowych 16. Nie wydaje się, aby uzyskane w trzech badanych miasteczkach rezultaty mogły stać się płaszczyzną weryfikacji przedstawionych powyżej hipotez. Dotyczą one bowiem innego poziomu życia społeczności, niż poziom, na którym pozostają prezentowane tu badania. W rzeczywistości bowiem orientacje egzystencjalne mieszkańców Nowogrodu, Dobczyc czy Dynowa nie zakładają wymogu w y b o r u wartości, lecz raczej wymóg p r z y s t o s o wan i a do warunków życia w małym mieście. Trudno je wobec tego traktować jako realizację jakiegokkolwiek stylu życia czy ethosu, który ludzkim zachowaniom nadawałby pewną regularność i powtarzalną strukturę o charakterze hierarchicznym i preferencyjnym. Możemy raczej mówić o wspólnocie treści świadomości potocznej mieszkańców małego miasteczka wyrażającej się w istnieniu zasadniczej zgodności poglądów na temat tego, co w życiu jest ważne l,. Wymieniane sprawy nie stają się jednak wartościami kultury, strukturalizującymi i nadającymi sens ludzkim zachowaniom. Potwierdzeniem może być fakt, iż deklarowane uznanie dla rodziny nie wpływa na inne aspekty postaw wobec rodziny. Większość respondentów pytana o znajomość podstawowych faktów z życia własnej rodziny, wykazywała znaczną ignorancję. Tylko niewielu potrafiło podać jakiekolwiek dane na temat pochodzenia, sposobu życia (zawodu) i dziejów swych przodków (w Nowogrodzie - 5 osób, w Dynowie - 18, w Dobczycach - 6). Stosunkowo liczniejsza była ta grupa, która o przeszłości rodziny nie wiedziała nic (w Nowogrodzie - 10 osób, w Dynowie - 17, w Dobczycach - 22). Dla pozostałych reprezentatywną wydaje się wypowiedź a Na takie ujęcie grup 18 [w:] ethosowych wskazuje T. Sza wiei, Struktura ethosowe, "Studia Socjologiczne" 1982 n. 1/2. M. Czerwiński, Historia problemu neomieszczańskiego stylu i postawy Styl spoŁeczna a grupy życia, obyczaje, ethos w Polsce lat siedemdziesiątych życia z w Polsce, perspektywy roku 1981, praca zbiorowa pod red. A. Sicińskiego, W-wa 1983 s. 61-75. Por. także S. Nowak, System wartości społeczeństwa polskiego, "Studia Socjologiczne" 1979, n. 4, s. 155-173. 14 J. Koralewicz-Zębik, Niektóre przemiany systemu wartości, celów i orientacji życiowych spoleczeństwa polskiego, "Studia Socjologiczne" 1979, n. 4, s. 175-190. 15 J. Kmita, O kulturze symbolicznej, W-wa 1982, s. 153-156. 16 M. Buchowski, Systemy wartości w rodzinie, Poznań 1985, Raport z badań w Instytucie Etnologii DAM w Poznaniu. 17 Por. cytat 9. �113 jednej z mieszkaroek Dobczyc (1. 58, krawcowa): "czasami wspomina się dawniejsze czasy ze względu na różnicę stylu życia. Opowiada się raczej o dawniejszych czasach, a nie o historii rodziny". Brak znajomości dziejów \vłasnej rodziny tłumaczy się zwykle, iż "rodzice nie chcieli opowiadać o ciqżkim i trudnym życiu". Stosunkowo więcej mieli do powiedzenia ci, którzy mogli się legitymować tzw. "dobrym pochodzeniem" przykładem może być wypowiedź maszynisty kolejowego z Dobczyc (lat 55): "Dziadek przybył z kieleckiego na Ukrainę. Kupił prawie pół wsi pod wykarczunek (40 morgów). To objął dziadek. Miał 5-cioro dzieci, z których dwoje wykształcił (oficer WP i nauczyciel-ojciec informatora). Na gospodarstwie miał zostać brat ojca, ale dwukrotnie umierały mu żony i uznał to miejsce za pechowe. Gospodarstwo podzielono, a ojciec dostał 16 mórg. Potem była wojna i w 1944 informatora wywieziono do Niemiec. Po powrocie objął gospodarstwo na Ziemiach Zachodnich, lecz ze względu na niepewny czas ojciec nie zgodził się na zamieszkanie tam. Przybyli w 1946 do Dobczyc. Tutaj osiedli i wybudowali dom na parceli zakupionej od Zydów". Problem rodziny jako wartości kulturowej rozważać można nie tylko w kontekście tradycji rodzinnej. Drugim ważnym sprawdzianem mogą być ambicje i aspiracje rodziców wobec dzieci, czyli postawy wocec przyszłości rodziny. Trzeba powiedzieć, iż nie rysują siG one zbyt wyraźnie. W Dynowie i Dobczycach zdecydowana większość pytanych odpowiadala, iż albo nie ma żadnych planów co do przyszłości dzieci, albo pozostawia im wolny wybór, przynajmniej jeśli chodzi o przyszły za\-vód i wykształcenie l~. Wyjątkiem może być tylko Nowogród, w którym około połowa pytanych (22 osoby) wyrażała wolę pokierowania swymi dziećmi w kwestii wyboru zawodu i wykształcenia. Warto jednak zamvażyć, iż deklarowany typ kariery tylko w nielicznych wypadkach wiązał się z koniecznością kończenia studiów wyższych (gdy wymieniano takie zawody jak: artysta, weterynarz, nauczycielka, lekarz, inżynier, naukowiec). Pozostałe wskazania dotyczą raczej uzyskania konkretnego fachu niż zajęcia wysokiej pozycji społecznej. * * * Por. poniższe zestawienie: Nowogrodzie 22 osoby precyzowały swe plany wobec przyszłości dzieci, 9 osób nie miało żadnych planów, 4 zostawiały dzieciom wolny wybór i 10 osób nie udzieliło żadnej odpowiedzi; IN :)ynowic -- J~J osób miało plany wobec przyszłości dzieci, 7 nie miało żadnych, 58 deklarow<lło wolność wyboru i 20 nie potrafiło udzielić żadnej odpowiedzi; -\V D0bczycach -- 13 osób deklarowało plany wobec przyszłości dzieci, 7 stwierdzaio, i'l. nie mają takich planów, 43 pozostawiały dzieciom wolny wybór i 38 nie ud;,:ieli!o żadnej odpowiedzi na pytanie. lS - IN ,3 Lud t. LXXIII �114 Rozważane powyżej postawy wobec rodziny, podobnie jak deklarowane postawy wobec innych - uznanych za najważniejsze - celów życiowych, zdają się potwierdzać przyjętą na wstępie tezę, iż małomiasteczkowa społeczność wytwarza pewien wspólny typ świadomości potocznej, wyrastającej ze wspólnoty doświadczenia życia codziennego, praktycznego, względnie ograniczonego przez bliskość przestrzenną. Ten typ świadomości trudno uznać za przesłankę istnienia społeczności lokalnej, podobnie jak nie sposób określać go mianem małomiasteczkowego systemu wartości czy małomiasteczkowego stylu życia. Można natomiast, nawiązując do dorobku fenomenologii społecznej, traktować go jako pewien małomiasteczkowy ideał stosownego życia, spełniający funkcję płaszczyzny interakcji społecznej, wyznaczającej ramy wspólnoty, porozumienia i akceptacji. Istnienie tej płaszczyzny zdaje się stwarzać szansę na pojawienie się grup ethosowych, które mogłyby owemu małomiasteczkowemu wyobrażeniu o szczęśliwym życiu nadać nie tylko sens moralny, ale przekształcić go w normę kulturową, strukturalizującą i sensownie porządkującą ludzkie zachowania. Jest to jednak bardziej postulat badacza niż stwierdzalny empirycznie fakt. Bożena Domagała LIFE IDEALS OF THE INHABITANTS OF LITTLE TOWNS IN POLAND (summary) The author deals with a little town society, supporting her views v.,-1ththe results of the research conducted in the 80's in Nowogród. Dyn6w, Dobczyee. These towns are representative examples of a local society, as far as the territorial community and the number of inhibitants are concerned; however, they constitute its oposition in the social dimension because they have been submitted. so far, to the centralized, authoritative-imperative system of controlling social life. The author points to the evident crisis of a community described in this way. This society lacks ethos groups which would influence the formation of patterns of provincial culture. The examined society develops a shared type nf common consciousness deriving from the every day life experience in which the consumptive-familial ideals are dominant. The presented results confirm the thesis formulated by the author on the basis of the social phenomenolog~' proposals, a thesis about the single-dimensionality of the ideals of the ..decent kind of life" - one does not choose values, he or she rather adapts himself or herself to the living conditions in a provincial town. It is difficult, on this level of social life, to judge definitely whether a provincial system of values or provincial style of living exist. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a08251fd3430263269aa28026951e68a.pdf 4e892517c2874c0e425b2363f85fbe2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6140 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource New Age Rosja - nowe ruchy religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5726 Title A name given to the resource Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji /LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.117-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozowicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 ANNA MROZOWICKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski IDEE NEW AGE W KREOWANIU WIZERUNKU UZDROWICIELA W ROSJI. NA PRZYKŁADZIE ANASTAZJI Z AŁTAJSKIEGO KRAJU Wstęp W artykule analizuję kontekst kulturowy działalności współczesnych uzdro­ wicieli w Rosji, pokazując znaczenie idei New Age, z których często czerpią uzdrowiciele. Z moich obserwacji podczas pobytu w tym kraju wynika, iż w kul­ turze popularnej obecne są zjawiska związane z filozofią oraz paranauką wpisu­ jącą się w nurt New Age. W księgarniach można spotkać bardzo dużo literatury przesyconej światopoglądem Nowej Ery — poradniki astrologiczne, wróżbiar­ skie, horoskopy, książki do nauki tarota. Popularnością cieszą się wydawnictwa poświęcone tematyce ufologicznej i kosmologicznej oraz propagujące przeko­ nania o paranormalnych zdolnościach człowieka. Potrzebę duchowości w du­ żej mierze zdaje się zaspokajać czytanie tego rodzaju książek lub płatne wizyty u „przewodników duchowych”, „ekstrasensów”1, „uzdrowicieli” czy „jasnowi­ dzów”. U podwalin terminologii, jaką posługuje się medycyna niekonwencjonal­ na, leży nomenklatura okultystyczna i paranaukowa, a także spekulacje na temat potencjalnych „pól energoinformacyjnych”. Na przykładzie działalności Anastazji, mieszkanki Bamauł w Ałtajskim Kra­ ju, położonym w azjatyckiej części Rosji, staram się pokazać, jakie elementy ideologiczne wysuwane są na plan pierwszy w kreacji wizerunku uzdrowicielki i „przewodnika duchowego”. Przedstawiam ponadto kontekst medyczno-prawny, to znaczy sposób licencjonowania przedstawicieli medycyny niekonwencjo­ nalnej przez organy państwowe oraz stosunek do tego zjawiska przedstawicieli medycyny oficjalnej. 1 Rosyjskie słowo ekstrasens (z ang. extra sense) oznacza osobę posiadającą zdolności ponadzmysłowe. Może nim być bioenergoterapeuta albo jasnowidz, który potrafi odnaleźć zaginionego człowieka lub rzecz, bądź też postawić trafną diagnozę. Wierzy się też, iż ekstrasens posiada zdolność przepowia­ dania przyszłości i wróżenia. �118 Anna Mrozowicka Informacje na temat Olgi Anatolijewny Guz (pseudonim Anastazja) pocho­ dzą z kilku źródeł. W trakcie badań w Bamauł we wrześniu i październiku 2008 roku udało mi się przeprowadzić kilka rozmów z pacjentkami i czytelniczka­ mi wierszy Anastazji2. Podstawowym źródłem danych jest jednak strona inter­ netowa bohaterki, będąca autoreklamą jej działalności uzdrowicielskiej oraz literackiej. Wszystkie informacje internetowe o Anastazji zaczerpnięte są z tej strony3. Nie zdołałam przeprowadzić rozmowy z uzdrowicielką — Olga Guz oraz jej sekretarka konsekwentnie broniły się przed kontaktem ze mną. Waż­ nym dodatkowym źródłem są artykuły oraz wywiady przeprowadzone z Anasta­ zją, publikowane w lokalnej i krajowej prasie codziennej oraz specjalistycznej (medycznej)4. Helena Blawatska oraz Mikołaj Rerich jako zwiastuni New Age w Rosji Chociaż ruch Nowej Ery narodził się w latach 60. XX wieku w Kalifornii, jego zwiastuny pojawiły się w Rosji już na początku tego wieku. Znane postacie rosyjskiego życia kulturalno-duchowego, Helenę Bławatskąi małżeństwo Hele­ ny i Mikołaja Rerichów można uważać za prekursorów New Age. Blawatska stworzyła kierunek zwany teozofią, łączący elementy gnostycyzmu, spirytyzmu, hipnotyzmu, wschodnich i egipskich mitów, okultyzmu i ezoteryki. Jej „Tajna doktryna” rozpowszechniała wierzenia o istnieniu hierarchii wyższych duchów, tak zwanych mahatm, które kierują historią ludzkości. Według niej, na­ stanie nowa epoka w dziejach, która wiąże się z narodzeniem „ludzi szóstej rasy” obdarzonych zdolnościami nadprzyrodzonymi. Ludzie jej epoki należeli do rasy piątej (Vemette 1996: 61-62; Dvorkin 2002). Helena i Mikołaj Rerichowie to autorzy wielu dzieł przekazujących ezote­ ryczną wiedzę nazwaną „Żywą Etyką”. Za ich przyczyną przekonanie o zbli­ żaniu się Nowej Ery zaczęło rodzić się w Rosji już w latach 20. XX wieku. Jej zwiastunem miał być Budda-Majtreja, którego utożsamiali z postacią Zbawicie­ la. Jezus był tylko awatarem dla swoich czasów i dwa tysiące lat temu stał się ucieleśnieniem wielkiej zasady Bożej miłości. Przyjdzie on ponownie, aby przy­ gotować ludzkość do nadejścia nowych czasów (Vemette 1996: 62-63; Dvorkin 2002). 2Rozmowy te prowadziłam podczas uroczystości urodzinowej, zorganizowanej dla Anastazji w cen­ trum miasta, przy tzw. alei pamiątkowej. Były tam obecne głównie kobiety w średnim oraz starszym wieku, łącznie około 30 osób. Poza tym przeprowadziłam wywiady z przedstawicielami medycyny oficjalnej w Ałtajskim Kraju. 3 www.anastasia-is-me.ru/ (13.06.2009). 4 Artykuły prasowe przywoływane w tekście również pochodzą ze strony internetowej Anastazji, zatem przedstawiają tylko jej pozytywny, wyidealizowany wizerunek. �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 119 Idee te wywarły ogromny wpływ na kierunek duchowych poszukiwań inte­ ligencji rosyjskiej5. Zafascynowanie bogatą twórczością Rericha było impulsem do powstania ruchu Rerichowców, który postuluje zwrócenie się w kierunku tradycji i filozofii Wschodu. Dzięki temu ma nastąpić przemiana światopoglądu zachodniego, zorientowanego na konsumpcję dóbr. Towarzystwa Rerichowskie działaj ą dziś szczególnie na terytorium Ałtaju, gdyż sam Rerich uważał te góry za miejsce święte, nacechowane mocą, podobnie jak Himalaje6. W głównych mia­ stach Federacji, na przykład w Moskwie czy Nowosybirsku, istniejąmuzea imie­ nia Mikołaja Rericha. W Moskwie muzeum zostało ufundowane w 1989 roku z inicjatywy syna Mikołaja — Swiatosława. Należy dodać, iż wpływy Rerichów wyszły poza Rosję i są znaczące. Istnieje między innymi Międzynarodowe Cen­ trum Rerichów, które jest organizacją pozarządową, działa przy ONZ (Dvorkin 2002). Wymienione idee przeżyły swój renesans tuż po przełomie ustrojowym, na początku lat 90. Od tego czasu literatura ezoteryczna i paranaukowa jest roz­ powszechniana w Rosji na szeroką skalę. Odkrycia dokonane przez naukow­ ców w dziedzinie fenomenów psychofizjologii człowieka, odmiennych stanów świadomości oraz kosmosu stały się jedną z przyczyn wzmożenia zaintereso­ wania sferą magiczno-mistyczną. Wyobrażenia te zmieniają się w zależności od okoliczności politycznych, społecznych i kulturowych. Wolność polityczna oraz religijna zapewniła zdjęcie cenzury z zakazanej wcześniej tematyki; zaczę­ ły powstawać liczne organizacje, które nauczają praktyk „ekstrasensorycznych” i prowadzą badania nad parapsychologią czy psychotroniką (Haritonova 2003: 62-64). Powyższe koncepcje stały się także inspiracją do powstawania nowych ruchów religijnych, powiązanych z New Age, takich jak Cerkiew Wissariona (Cerkiew Ostatniego Testamentu) czy Centrum Bogurodzicy (Dvorkin 2002). Na ideologiczną oraz literacką spuściznę Rerichów powołuje się Anastazja w swoich wypowiedziach podczas rozmów z dziennikarzami, spotkań z czytelni­ kami, w poezji, a także uzasadniając swą działalność uzdrowicielską. Autopromocja Anastazji w Internecie Zwolennicy Anastazji położyli w centrum miasta płytę ku jej czci. Odbyło się to z okazji świętowania 70-lecia Bamauł w 2007 roku, kiedy to w ramach imprez jubileuszowych członkowie jej klubu „otworzyli” tak zwaną aleję imienną. Z za­ 5 Warto podkreślić, że poszukiwania filozoficzno-religijne i duchowe są integralną cechą kultury rosyjskiej, charakterystyczną dla niej od wieków (Andrusiewicz 1994; Walicki 2005). 6 Mikołaj Konstantinowicz Rerich (1874-1947) przyczynił się do rozpowszechnienia mistycznego wizerunku Ałtaju. W latach 20. XX w. zorganizował wyprawę transhimalajską która była spektakular­ nym przedsięwzięciem. Podczas dwuletniej podróży Rerich wraz z członkami ekspedycji prowadził ba­ dania lingwistyczne, etnograficzne i medyczne (nad lecznictwem tradycyjnym). W dziennikach Rericha Ałtaj jawi się jako miejsce niezwykłe; autor nazywa je „potężną pieśnią Syberii” (Rerich 1980). �Anna Mrozowicka 120 łożenia jest ona miejscem, gdzie upamiętnia się imiona wybitnych osób mieszka­ jących w mieście. Na płycie pamiątkowej zostały wyryte słowa: Lata przejdą I do Bamauł Niczym do Mekki Pielgrzymi przyjdą By całować ziemię Która zrodziła Anastazję Olgę Guz Duchowego N auczyciela Rosji. Poniżej tekstu zamieszczono adres strony internetowej. Widzimy więc, że promocja Anastazji odbywa się z wykorzystaniem znaczących miejsc w prze­ strzeni miejskiej i jednoczesnym odesłaniem do głównego źródła autopromocji, jakim jest jej strona internetowa. Należy podkreślić, iż jest to powszechny sposób reklamowania się uzdrowicieli w Rosji. Już „na starcie” Anastazja przedstawia siebie jako kosmitkę, przybysza z innej planety. Na głównej stronie widnieje jej twarz w trójkącie będącym symbolem Trójcy Św. Na jego wierzchołku spoczywa gwiazda, która jest prawdopodobnie aluzją do gwiazdy betlejemskiej. Wszystko to przedstawione jest na tle drogi mlecznej. Ku Anastazji frunie gołąbek pokoju, nie trzyma jednak w dziobie ga­ łązki oliwnej, lecz kiczowatą, szkarłatną różę. Ten sam gołąbek został wyryty na wspomnianej już tablicy pamiątkowej. Na wstępie Anastazja zwraca się do „drogich przyjaciół”, informując, iż strona ta została stworzona w związku z licznymi prośbami pacjentów i „czcicieli”. Ona sama odpowiedziała na te apele, aby przyczynić się do odrodzenia Rosji, Bożej miłości, duchowości i kultury oraz wspierać rozwój twórczych talentów w Nowej Erze. Strona jest regularnie aktualizowana. Dużo miejsca zajmują wezwania kierowa­ ne przez Anastazję do ludzkości, mieszkańców miasta, a nawet władz. Składa im życzenia z okazji Świąt Wielkanocnych czy Dnia Kobiet, przedstawia siebie jako działaczkę społeczną, która angażuje się w życie narodu i miasta (przypomina np. o wielkiej rocznicy, jaką jest zwycięstwo w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej), ogłasza swój udział w akcjach charytatywnych. Organizuje lokalne imprezy — na przykład z okazji Dnia Dziecka zaprosiła na „aleję imienną” swoje czytelniczki z dziećmi, dla których przygotowała program artystyczny. Spotkanie to z pewnością miało też cel marketingowy, gdyż Guz pisze również książki dla dzieci. Strona zawiera także promocyjne, „mityczne” opowieści o Anastazji, których autorstwo czasami przypisywane jest rzekomym czcicielom. Ważną pozycją są apele członków „Klubu Prawdziwych Przyjaciół Anastazji”, którzy broniąjej do­ brego imienia wobec „oszczerstw”, rzucanych na ich idolkę. Guz prezentuje tu także swą twórczość literacką oraz plastyczną i prowadzi sklepik internetowy, gdzie można nabyć tomiki jej poezji. Zamieszczona została �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 121 galeria fotograficzna, zawierająca między innymi zdjęcia z uroczystości urodzi­ nowych bohaterki z ostatnich trzech lat. Znamienne jest także to, iż charakter pisma na stronie stylizowany jest na cyrylicę. Niektóre fragmenty pisane są w stylu zbliżonym do tego, jaki charakte­ rystyczny jest dla ksiąg cerkiewnych, co sugeruje, że czytelnik ma do czynienia z tekstem niemal sakralnym. Techniką, jaką stosuje Anastazja w swej medialnej autoreklamie, jest zamiesz­ czanie na stronie internetowej listów od rzeczywistych bądź wyimaginowanych pacjentów zawdzięczających jej powrót do zdrowia albo pomoc w rozwiązaniu skomplikowanej sytuacji życiowej. Domniemanymi autorami owej korespon­ dencji są głównie mieszkańcy Barnaul, lecz zdarzają się również listy z Ukrainy czy Litwy lub od Rosjan mieszkających we Włoszech, Hiszpanii i Norwegii, na których pozytywny wpływ wywarła jej poezja. Olga Guz przytacza także wyniki badań, które mają wskazywać na jej nad­ zwyczajne zdolności. Na stronie internetowej można odnaleźć informację, że w 1996 roku tomik poezji, zatytułowany Uzdrawiający promyk, przeszedł bada­ nia w laboratorium lingwistyki sugestywnej, które wykazały wysoką rytmiczność jej wierszy, wywierających dobroczynny, leczniczy wpływ na podświadomość pacjenta. „Na poziomie ezoteryki” stwierdzono wysoki poziom wibracji. Uzdrowicielka wprzęga do autopromocji również inne środki przekazu. Są to lokalne wydawnictwa prasowe, gdzie udziela wywiadów, których celem jest wykreowanie jej image’u ekstrasensa oraz zaprezentowanie się szerszemu gronu odbiorców. Już w latach 90. pisano o niej sporo w lokalnej prasie. Anastazja opowiada, w jaki sposób odkryła swój dar uzdrawiania oraz jasno­ widzenia. Jak zwierzyła się dziennikarce lokalnej prasy medycznej, zawsze czuła się inna od wszystkich, jak ktoś nie pasujący do tego świata. Była jednostką nad­ wrażliwą, odkąd pamięta — zawsze uciekała w świat literatury i sztuki. Twierdzi, iż często dotkliwie odczuwała negatywne emocje innych, jak zawiść czy złość. Kiedyś sama dużo chorowała; ręce marzły jej do odrętwienia, szczególnie lewa. Teraz ta ręka pełni rolę swoistego ekranu, z którego odczytuje całą informację o człowieku — w ten sposób stawia diagnozę przed rozpoczęciem leczenia. Swój dar odkryła jako dorosła kobieta, tuż po wyjściu za mąż. Podkreśla, że w życiu każdego uzdrowiciela następuje taki przełomowy moment, kiedy na pozór prze­ ciętny człowiek odkrywa w sobie nadprzyrodzone zdolności. Za przykład podaje między innymi Anatolija Kaszpirowskiego (Novikova 1992). Duchowość, ekologia i kosmizm w przesianiu Anastazji Badacze podkreślają że duchowość New Age powstała w wyniku detradycjonalizacji kultury oraz reinterpretacji tradycji. Wynikiem tego stało się zestawianie elementów różnych tradycji, w oderwaniu od kontekstu i ciągłości historycznej. �122 Anna Mrozowicka Uczestnicy kultury Nowej Ery umieszczają na tym samym poziomie różne tra­ dycje, wierzą w dogmat o wspólnej podstawie wszystkich religii. Można powie­ dzieć, że New Age to rodzaj transformatora przekształcającego zastane elemen­ ty kultur i religii; tym samym zmienia się sposób obcowania z nimi. Najlepiej nadają się do przetworzenia treści dotyczące czegoś nieznanego, tajemniczego i niezbadanego, na przykład teorie naukowe nieudowodnione, będące hipoteza­ mi. Odnosi się to na przykład do założeń medycyny niekonwencjonalnej czy pa­ rapsychologii (Kubiak 2005: 82-100). Duchowość to pojęciowy zamiennik „nowych religii”. Oddaje on charakter religijności wpisującej się w nurt Ery Wodnika7. Ową duchowość cechuje frag­ mentaryczność, dająca możliwości wyboru między różnymi tradycjami i dogma­ tami. Obejmuje ona nie tylko obszary religijne, lecz także przekonania dotyczące istot pozaziemskich, możliwości rozwoju jednostki poprzez sztukę, uzdrawiania duszy i ciała czy mistycznego doświadczania przyrody. Owo mgliste i amorficz­ ne pojęcie duchowości jest często wykorzystywane przez psychoteraputów i eko­ logów (Kubiak 2005: 103-105). Guz rozpoczęła swą działalność uzdrowicielską oraz poetycką w 1989 roku. Spotykała się z pacjentami, jednocześnie wiernymi słuchaczami, wyjaśniała im istotę prawdziwej duchowości, wyższe prawa kosmosu, niezrozumiałe dla wielu biblijne i ezoteryczne pojęcia. Jednym z pojęć, których używa, jest „ekologia duszy”. Oznacza ono, w jej słowach, „czystą znajomość duszy” (Kiselev 1998). Anastazja chętnie stosuje modną terminologię rozpowszechnianą przez ideologów New Age, którzy kładą nacisk na ekologię i zdrowy styl życia, często też usiłują w sposób naukowy uza­ sadniać swoje teorie, odwołując się na przykład do ekozofh8. Uzdrowicielka przywołuje w swoich wypowiedziach klasyczne już przekona­ nia ekologiczne z kręgu New Age. Jej poglądy na temat ekologii oraz zdrowego stylu życia stały się tematem trzeciego spotkania z czytelnikami na łamach lokal­ nej gazety „Reklama Ałtaj”9. Powtórzyła tu ideę filozofii Nowej Ery głoszącą, że planeta ziemia jest żywym organizmem, do którego należy odnosić się z troską i szacunkiem. Poszerzyła ją jednak o tezy wysunięte przez przedstawicieli ra­ 7 Pierwsza i podstawowa przesłanka New Age głosi, że ludzkość żyje w okresie przejściowym pomiędzy starą a nową erą. Do tej pory żyliśmy pod astrologicznym znakiem Ryb, który jest symbolem chrześcijaństwa. Jednak okres ich panowania się skończył, gdyż słońce weszło w zodiakalny znak Wod­ nika — dlatego Nowa Era nazywana jest też często Erą Wodnika. Według niektórych zwolenników tych poglądów, okres braterstwa ludzkości, humanizmu i okultyzmu już nastąpił (zob. Capra 1987). 8 Termin „ekozofia” został utworzony w 1969 r. przez norweskiego profesora Ame Naessa. Jest on „ojcem” ruchu głębokiej ekologii, która mówi o mistycznym zespoleniu człowieka z przyrodą. Ekozofia to panteistyczna religia, w której centrum znajduje się kult natury, której człowiek jest tylko częścią (Zamojski 2002: 273-275). 9 Lokalna gazeta „Reklama Ałtaj” opublikowała w 2001 r. cykl spotkań Olgi Guz z czytelnikami, które zatytułowano „Spotkania z Anastazją”. Bohaterka została tam przedstawiona jako znany „uzdro­ wiciel duchowy”, „diagnostyk intuicyjny”, „bioenergoterapeuta”, „parapsycholog”, a także „filozof’, „artystka” i „poetka” (Ystreća vtoraa... 2001; Ystreća tret’a... 2001). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 123 dzieckiego kosmizmu. Guz twierdzi, iż podstawą czystości planety jest czystość ludzkiej duszy, intencji oraz myśli. Dopóki nasze dusze będą brudne, dopóty będą one zanieczyszczać całą planetę. Każda zła myśl oraz czyn to energia, która de­ wastuje ekologię ziemi. Ta szkodliwa energia jest na tyle silna, że rozerwała już ochronną powłokę geosfery — stąd dziury ozonowe, które powstały nie za spra­ wą fenolu, lecz brudu naszych myśli i uczynków. Dlatego czas zadbać o ekologię własnego wnętrza; jest to potrzebne tym bardziej, że człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boga, jest „iskrą Bożą”. Pierwszy krok to obserwacja i kontrola swoich myśli, bowiem myśl jest materialną siłą, która może wyrządzić wiele złego. Anastazja powołuje się przy tym na etykę chrześcijańską oraz De­ kalog. „Duchowy nauczyciel” pokazuje tutaj prostą drogę od ekologii duszy do ekologii otaczającej nas przyrody. Włodzimierz Pawluczuk przekonuje, iż źródłem New Age w Rosji jest ra­ dziecki kosmizm. Zrodził się on z leninizmu, a ściślej z materializmu dialek­ tycznego. Wyniki badań nad materią, kosmosem i fizjologią mózgu, jakie od­ bywały się w radzieckich instytutach naukowych, doprowadzały do wniosków, że materia jest „dużo mniej materialna” niż przypuszczano. Radziecki kosmizm to wschodnosłowiańska odmiana New Age. Jego głowy nurt jest związany ze środowiskiem Konstantego Ciołkowskiego, teoretyka lotów kosmicznych. Jego współpracownik — Aleksander Czyżewski stworzył teorię o związkach życia na ziemi z rytmami kosmosu, wskazywał na współzależność różnych zdarzeń i pro­ cesów w historii z promieniowaniem słonecznym. Rosyjscy interpretatorzy jego dzieł przypisują im wagę odkrycia Kopernika, gdyż Czyżewski także obalił geocentryczny punkt widzenia na istotę życia i ludzkiej historii. Według tych bada­ czy, życie jest procesem kosmicznym i dlatego zjawiska ziemskie mają również wymiar kosmiczny. System ten posiada walory naukowości, został opracowany przez poważnych uczonych, lecz bardzo łatwo prowadzi do sposobu myślenia 0 proweniencji teozoficznej (Pawluczuk 1998: 195-199). Nowa forma ezoteryzmu w Rosji to „ezoteryzm fizyczny”, a jego najczęstsze przejawy na poziomie społecznym to ruchy ufologiczne. Granica pomiędzy fi­ zyką a mistykąjest tutaj szczególnie płynna. Przedstawiciele nowego kierunku, zwanego psy chofizyką jądrową, badają wpływ myśli ludzkiej na zjawiska fizycz­ ne, dochodząc do wniosku, iż może ona prowadzić do procesów zachodzących na poziomie subjądrowym. Takie badania rozwijają się na płaszczyźnie oficjalnej nauki, choć nie są finansowane przez państwo. Jak zauważa Pawluczuk, w pa­ radygmacie postradzieckim mit jest obecny zarówno w nauce i medycynie, jak 1w polityce (Pawluczuk 1998: 203-206). W literaturze masowej z nurtu New Age „kosmiczne życie” jest innym okre­ śleniem duchowości (Kubiak 2005: 89). Świadomość ludzka jest jedynie iskrą świadomości kosmicznej, a Bóg jest postrzegany jako bezosobowa energia przenikająca cały Wszechświat. Najlepszym sposobem na kontakt z absolutem są konsultacje z osobistym przewodnikiem duchowym. Może to być jednostka �124 Anna Mrozowicka wybitna, obdarzona zdolnościami nadprzyrodzonymi, bądź jak wierzą niektórzy, istoty „z innych wymiarów”. Tymi ostatnimi mogą być na przykład kosmici lub „wyższe duchy”, przekazujące posłanie ludzkości. Według tych przekonań, na­ uczycielami kosmicznymi, którzy zeszli na ziemię, byli Budda, Mahomet i Zara­ tustra (Zamojski 2002: 146-147). Badacze zauważają, że tworzywem nowych treści religijnych Ery Wodnika stali się Obcy. Mogą nimi być aniołowie, demony bądź „ufoludki”. New Age nie czyni różnicy pomiędzy kulturą wysoką a niską ani pomiędzy faktem a fantazją. Taką samą wagę mają cytaty-wypowiedzi duchowych mistrzów i bohaterów po­ wieści gatunku fantasy. Owe światopoglądy wynikają z myślenia potocznego, które posługuje się skojarzeniami oraz zdegradowanymi symbolami. Sacrum jest trywializowane, staje się kiczem, będącym apologią gatunków niskich, popular­ nych, ludowych. W New Age pełna powagi postawa wobec sacrum nie występu­ je (Kubiak 2005: 88, 99, 120-124). Elementy charakterystyczne dla światopoglądu New Age można zauważyć w wypowiedziach Anastazji. Podczas drugiego spotkania z czytelnikami Anasta­ zja wyraziła swoje przekonania na temat nastania Ery Wodnika w Rosji. Stwier­ dziła, że ludzkość wstępuje w okres wielkich przemian trzeciego tysiąclecia. Dobiega końca epoka Ryb, która podarowała światu wielkiego nauczyciela ludz­ kości — Jezusa Chrystusa. Kończy się również okres przejściowy pomiędzy tymi dwoma etapami (1903-2003). Dlatego też wiek XX był czasem agonii, przemocy i agresji. Z kolei pełna harmonii, pokoju i miłości Era Wodnika będzie trwała 3000 lat. Rosja narodziła się pod znakiem Wodnika, dlatego też Bóg przeznaczył jej wyjątkową misję w dziejach ludzkości — odrodzenie duchowości. Anastazja przypisuje swojej ojczyźnie szczególną rolę, gdyż jest ona „sercem” i „duszą” naszej planety. Rosja, jako państwo, które zniosło ogromne cierpienia, oczyściła się i teraz może nieść zbawczą misję innym narodom10. Rozwój duchowy jest niezbędny ze względu na konieczność neutralizacji podwyższonej radiacji (ener­ gii) Wodnika; w przeciwnym wypadku ludzkość czekają choroby i degradacja. Guz stwierdziła, że najsilniejsza zmiana — oczyszczenie rozpoczęło się w 1989 roku. Wówczas doszło do rozpadu wszystkiego, co stare i skostniałe. Dotyczy to zarówno upadku Związku Radzieckiego, systemu, jak i rodziny, dawnego sposo­ bu życia i myślenia. Następny etap to zmiana kodu genetycznego ziemian przez nowe wirusy, grypę oraz choroby nieznane dotąd medycynie i nauce. Zwrócenie się do Boga oraz miłość do wszystkich istot może zmienić także całe spektrum procesów życiowych w organizmie (biochemię krwi, duszę, psychikę), a co naj­ 10 Idea rosyjskiego mesjanizmu sięga korzeniami okresu Rusi Kijowskiej. Rozwinięta została w okresie Państwa Moskiewskiego, kiedy powstała koncepcja Moskwy — Trzeciego Rzymu, mającej odegrać doniosłą rolę w historii chrześcijaństwa. Wśród rosyjskich myślicieli i ojców Cerkwi było wie­ lu, którzy przypisywali Rosji zbawczą misję w dziejach ludzkości. Przykładem może być Włodzimierz Sołowiow, z jego eschatologiczną wizją końca dziejów, czy Daniel Andriejew, jeden z najbardziej zna­ nych rosyjskich autorów Nowej Ery, twórca ezoterycznej metafilozofii historii z elementami kosmizmu i gnostycyzmu (zob. Andrusiewicz 1994; Sołowiow 1998). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 125 ważniejsze, podwyższyć oraz przyśpieszyć życiowe wibracje. Kolejna faza to całkowita transformacja i transmutacja tej części ludzkości, która zwróciła się ku Bogu oraz duchowości. Ci, którzy nie zechcąpoddać się przemianom, zostanąpo prostu „sprzątnięci” z powierzchni ziemi w rezultacie klęsk żywiołowych, chorób i katastrof. Jako dowód na poparcie tych twierdzeń Anastazja podała argument, iż w XX wieku miało miejsce mnóstwo kataklizmów, nieznanych w poprzednich stuleciach. Według ideologów Nowej Ery, zmiana paradygmatu w kontekście społecz­ nym, czyli transformacja społeczna, jest możliwa poprzez poszerzenie ludzkiej świadomości, na przykład za pomocąmedytacji bądź środków psychodelicznych. Doświadczenia z tym związane są określane jako transcendentne bądź transpersonalne. Dzięki poszerzaniu świadomości w mózgu zachodzą zmiany fizyczne, które prowadzą do zmiany genotypu i powstania człowieka nowej jakości (Vernette 1996: 12-13, 16). Jako „duchowy nauczyciel” Anastazja przedstawia na łamach lokalnej prasy prawa rządzące kosmosem. Pierwsze z nich to zasada harmonii, rytmu i rów­ nowagi. Jeśli zostaną one zachwiane, ludzie zaczynają chorować i dochodzi do różnych katastrof oraz klęsk żywiołowych. Kolejne to prawo wolnej woli czło­ wieka — on sam decyduje, czy wybiera dobro czy zło. Trzecie to prawo reinkar­ nacji służące oczyszczaniu i doskonaleniu duchowemu w kolejnych wcieleniach. Czwarte — to prawo karmy, czyli przyczyny i skutku. Może to być karma danego państwa, całego świata, rodziny lub pojedynczego człowieka. Według Anastazji ludzkość znajduje się jeszcze na bardzo niskim stadium rozwoju, „na równi ze zwierzętami”. Dlatego wciąż jeszcze przejawia negatywne emocje, takie jak żą­ dza wojny, zemsty, rywalizacji. Wprawdzie w epoce Wodnika człowiek nie stanie się jeszcze „bogoczłowiekiem”, lecz wejdzie na dużo wyższy poziom samoświa­ domości. Pozbędzie się wówczas zwierzęcych instynktów i złych myśli. Praw­ dziwa duchowość to poszerzenie świadomości, aż osiągnie ona stan kosmiczny, globalny, niemal boski. Anastazja utrzymuje, że wraz z nastaniem nowej epoki do Rosji powracają najwyższe duchy, które kiedyś żyły na ziemi, na przykład wielkich świętych, takich jak Serafim Sarowski. W ten sposób Bóg organizuje swą świetlistą armię. Jak widać z powyższego omówienia, Anastazja eksponuje w swym „progra­ mie duchowym” elementy związane z kosmizmem, który najwyraźniej przestał być tylko przedmiotem zainteresowania naukowców działających na peryferiach nauki. Idee kosmiczne przeniknęły do kultury masowej, która poddała je przerób­ ce i uproszczeniu w taki sposób, by były przystępne dla świadomości potocznej. Anastazja stosuje typowy dla New Age zabieg synkretyzacji religii. Jednak, jak przystało na rosyjską przedstawicielkę Ery Wodnika, na pierwszy plan wysuwa wątki związane z prawosławiem. Dzięki temu odbiór jej przesłania w społeczeń­ stwie rosyjskim może być szerszy. Jej program, jak cała duchowość Nowej Ery, to kolaż elementów różnych tradycji religijnych i paranaukowych teorii. �126 Anna Mrozowicka Anastazja jako „mesjasz” i „duchowy nauczyciel ludzkości”. Astrologia i numerologia Prognozy mistyczne i historiozoficzne przedstawicieli Nowej Ery mówią 0 tym, iż wiek ponowoczesny będzie zwycięstwem żywiołu kobiecego. To właś­ nie kobieta ma przynieść odrodzenie ludzkości oraz wprowadzić harmonię i po­ kój w relacjach międzyludzkich. Również ekozofia, do której nawiązuje Anasta­ zja, posiada feministyczny oraz empatyczny wymiar duchowy. Na gruncie takich przekonań stworzono hipotezę Gai, mającej swe źródło w kulcie Ziemi-Matki. Według Fritjofa Capry, feministyczna duchowość wywrze wpływ nie tylko na re­ ligie przyszłości, ale na całe życie społeczno-polityczne. Zapowiedział on schy­ łek patriarchatu i ucisku kobiet (Capra 1987: 53-54, 562-572). Nieprzypadkowe są więc wierzenia w objawienia maryjne, które nasiliły się na przełomie XIX 1 XX wieku (Pawluczuk 1998: 217-218). W prawosławiu kult maryjny to zjawi­ sko nowe11. Kobietą, która ma przynieść odrodzenie ludzkości, jest właśnie Anastazja. Odrodzenie już się rozpoczęło; przyszło z Ałtaju. W przedmowie do swego tomu wierszy, zatytułowanego W kąpieli świętego krzyża, Guz powołuje się na słowa Heleny Rerich, która przypisywała kobiecie szczególną rolę w procesie uducho­ wienia i uzdrowienia ludzkości. Przekonuje, iż nasza epoka potrzebuje ponowne­ go uświadomienia sobie roli żeńskiego pierwiastka we wszystkich aspektach ży­ cia. Dlatego należy powrócić do kultu Wielkiej Matki Świata, która jest źródłem wszystkiego. Anastazja nawołuje do oddawania czci Matce Boskiej. Zamieściła na swej stronie internetowej wizerunki najbardziej czczonych w prawosławiu ikon maryjnych, na przykład Matki Bożej Kazańskiej czy Matki Bożej Smoleń­ skiej. Wszystko to — w kontekście pielgrzymek, jakie odbyły się w 2008 roku, z błogosławieństwem Patriarchy Rosji i Wszechrusi, Aleksego II, z motywem przewodnim „Pod gwiazdą Bogurodzicy”. Wyruszyły one z ośmiu miast (w tym z Bamauł) w kierunku Moskwy. Według Anastazji, topografia miejsc, z których wzięły swój początek, tworzy ośmioramienną gwiazdę, a taka gwiazda jest od­ wiecznym symbolem Matki Bożej. Ale najbardziej znamienne jest to, iż jeden z jej promieni wskazał na Bamauł, miasto, w którym żyje Anastazja i dzieli się z ludźmi swym twórczym i uzdrawiającym promieniem. Główna ikona towarzy­ sząca ośmiu pielgrzymkom, Matki Bożej Kazańskiej, została przekazana jednej z cerkwi w Bamauł. Tak wielkie wydarzenie jest według uzdrowicielki dowodem 11 Najbardziej znany ruch w obrębie kultu maryjnego w Rosji to Cerkiew Matki Bożej Samodzierżawnej (Centrum Bogurodzicy). Jej założyciel, „ojciec Joan”, doświadczył w 1984 r. objawienia ikony Matki Bożej w Smoleńsku. Później objawienia powtarzały się i były przez niego spisywane oraz pu­ blikowane jako „objawienia Trzeciego Testamentu”. Matka Boża zapowiedziała, iż zasiądzie na tronie Nowej Świętej Rusi, która ma odegrać kluczową rolę w dziejach ludzkości. Trzecie Tysiąclecie będzie czasem panowania Maryi (Pawluczuk 1998: 217-218; Dvorkin 2002). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 127 na to, iż Anastazja otrzymała „najwyższe błogosławieństwo” i została wyposażo­ na w „najwyższe duchowe pełnomocnictwa”. Sama określa siebie jako „duchowego nauczyciela” i „proroka”. Należy za­ znaczyć, że instytucja przewodnictwa duchowego jest głęboko zakorzeniona nie tylko w religiach Wschodu, lecz także w prawosławiu12. Z okazji Dnia Matki Świata (16 kwietnia) Anastazja zachęca do czczenia wszystkich żeńskich bóstw, zarówno Bogurodzicy, jak i hinduskiej bogini Kali czy buddyjskiej Tary, gdyż „Matka Świata posiada wiele imion”. W Epoce Wod­ nika to kobieta powinna poprowadzić mężczyznę i całą ludzkość w kierunku du­ chowego rozwoju. Guz umieściła na swojej stronie kopię obrazu Rericha „Matka Świata” z 1924 roku. Jest to obraz-ikona Wielkiej Bogini, której namalowanie zlecił mu jakoby „Wielki Władyka” mitycznej krainy Szambali — Majtreja. Z kolei kompozycja obrazu została podpowiedziana jego żonie Helenie we śnie. Wizerunek przywodzi skojarzenia zarówno z prawosławnymi ikonami Matki Bożej, jak i medytującym Buddą. Anastazja zapewnia, iż ikona ta wyraża wiel­ ką, ezoteryczną tajemnicę, która zostanie objawiona ludzkości właśnie w Epoce Wodnika, kiedy panowanie obejmie Matka Świata, duchowa matka Chrystusa i Buddy, których posłała na ziemię. Przekazała ona Rerichowi posłanie dla ludz­ kości, które zawarł w swej „Agni jodze”. Zapowiedziała, iż jej promień dotknie serc i umysłów ludzi, dzięki czemu zostaną oni przeobrażeni. Pojawia się tu także biblijny motyw nastania nowej ziemi i nowego nieba. Jednak Matka Świata, we­ dług tych przekonań, ukrywa swoje oblicze i prawdziwe imię. Dlatego „Wielka Kosmiczna Trójca” składająca się z Ojca, Matki i Syna została w chrześcijań­ stwie zamieniona na Ojca, Syna i Ducha św. Chrześcijaństwo, będące religiąpatriarchalną, utraciło prawdziwe wyobrażenie o Kosmosie, który dla swego prze­ obrażenia potrzebuje dwóch pierwiastków: męskiego i żeńskiego. Matka Świata jest tym samym, co Bóg i Syn13. Co jakiś czas wysyła na ziemię swych awatarów, którzy posługują się jej twórczym promieniem. Można się domyślać, iż za takie­ go awatara uważa się Anastazja. Dla koncepcji Ery Wodnika podstawowe znaczenie ma astrologia. Zwolenni­ cy astrologii wierzą, że położenie pewnych planet w stosunku do miejsca, gdzie rodzi się człowiek, determinuje jego charakter oraz przyszłe losy (Zamojski 2002: 177-178). W pewnych kręgach współczesnego rosyjskiego społeczeństwa astrologia cieszy się dużym zainteresowaniem. Popularne są audycje telewizyj­ ne, w których przedstawia się prognozy dotyczące losów zarówno pojedynczych 12W Rosji, zgodnie z tradycją wschodniochrześcijańską rolę przywódców duchowych pełnili star­ cy. Instytucja „starcostwa” pojawiła się w Rosji w momencie wprowadzenia chrześcijaństwa. Starzec to człowiek dojrzały duchowo, głęboko zanurzony w rzeczywistość mistyczną prowadzący ascetyczny tryb życia. Z tej instytucji zrodziły się w Rosji formy życia monastycznego. Z ich porad korzystał za­ równo prosty naród, jak i intelektualiści, a także rodzina carska (zob. Kwiecień 2000; Przybył 1999). 13 O archetypie Wielkiej Bogini czy Wielkiej Matki, a także o psychologii Trójcy Św. pisał C.G. Jung, który zresztąjest uważany za jednego z prekursorów New Age (zob. Jung 1993). �128 Anna Mrozowicka osób, jak całego kraju. Także służby specjalne posiadają swoje tajne biuro pro­ gnoz astrologicznych (Dvorkin 2002). Odwołania do astrologii i numerologii są wykorzystywane przez Anastazję w celach autoreklamy. Jeden z „czcicieli” poddał interpretacji datę oraz okolicz­ ności jej narodzin. Według autora (czy samej Anastazji) nieprzypadkowo urodziła się ona 3 października 1957 roku, o trzeciej w nocy, gdyż dzień następny — 4 paź­ dziernika — zapoczątkował wielkie wydarzenie ery kosmicznej, kiedy to pierwszy sztuczny sputnik znalazł się na Księżycu. Również godzina trzecia ma tu wymiar symboliczny, gdyż o tej właśnie porze Chrystus skonał na krzyżu. Jest to czas gra­ niczny pomiędzy światłem a mrokiem, kiedy siły dobra i zła walczą ze sobą. Mało tego, autor doszukuje się analogii pomiędzy datami narodzin Anastazji i Najświęt­ szej Maryi Panny, gdyż 3 października to według kalendarza starego stylu 20. dzień tego miesiąca, czyli Święto Narodzin Maryi Panny. Poza tym, według podanych in­ formacji, przyjście na świat bohaterki poprzedziło pojawienie się na niebie komety. Takie okoliczności towarzyszą tylko narodzinom ludzi niezwykłych, mających wy­ wrzeć decydujący wpływ na losy ludzkości. Dodatkowo Anastazja jest zodiakalną Wagą a według zwolenników idei Nowej Ery Wodnik oraz Waga to „astralni kura­ torzy Rosji”. Zauważalne są też odnośniki do kalendarza wschodniego, gdzie Waga w sensie ezoterycznym ma symbolizować prawo karmy. Z kolei według kalendarza chińskiego, Guz jest zodiakalnym Ognistym Kogutem, który według tamtejszych ludowych wierzeń rozprasza siły ciemności i demony. Poddano też interpretacji imiona bohaterki. Widoczne sątutaj odwołania do histo­ rycznej tradycji starożytnej Rusi, a nawet do pogaństwa. Jej „fizyczne imię” — Olga, nie zostało nadane przypadkowo. Autor wyjaśnienia powołuje się na prawosławnego starca, niejakiego Floreńskiego, zauważającego, że Olga to imię historyczne, które znalazło ważne miejsce w rosyjskiej kulturze i metafizyce. Pochodzi ono od staroskandynawskiego imienia Helga, oznaczającego osobę świętą. Imię Olga nosiła też wielka księżna Rusi Kijowskiej, która wprowadziła na tę ziemię chrześcijaństwo. Symboliczne znaczenie ma także „otcziestwo” Olgi Guz, pochodzące od imienia Anatolij, oznaczającego w języku greckim wschód lub Azję Mniejszą. Natomiast Anastazja to imię uzdrowicielki „w bardziej subtelnym planie”. W historii Rosji było wiele wybitnych Anastazji. Przykładem może być córka ostatniego cara z dynastii Romanowów, która według legendy uniknęła śmierci z rąk bolszewików. Wspomniana już stereotypizacja symboli dotyczy także opowieści inicjacyj­ nych o wielkich postaciach. Jak widać, jest ona obecna także w zmityzowanej historii Anastazji. Rozważając zjawisko popularyzacji postaci takich jak Anastazja, warto od­ wołać się do koncepcji „niewidzialnej religii” Thomasa Luckmanna. Staje się ona niewidzialna dlatego, iż zanika w instytucjach publicznych, a przenosi się do wtórnych, o niskim stopniu instytucjonalizacji, czyli klubów, fundacji, ośrodków zdrowia holistycznego. Takiej religii bliżej właśnie do ośrodka medycyny nie­ konwencjonalnej lub kursu jogi niż do budynku kościoła. Tradycje traktowane �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 129 są jako narzędzie, jako coś, co ma pomóc, stają się zdegradowanymi rytuałami. O stosunku do nich świadczą chociażby nazwy zajęć: warsztaty, kursy (Luckmann 2006: 33-40; Kubiak 2005: 110, 113-114). Według Haritonovej jedną z przyczyn powstawania tego rodzaju organiza­ cji w Rosji jest likwidacja wcześniejszych form zrzeszania się, choćby rodzaju kołchozów. Wskutek tego ludzie zostali pozostawieni samym sobie, bez oparcia (Haritonova 2003: 63). Czytelnicy wierszy oraz pacjenci naszej bohaterki założyli „Klub Prawdzi­ wych Przyjaciół Anastazji”. W ośrodku „Ekologia Duszy” odbywają się spot­ kania z nią oraz wykłady. Zwolennicy, rzeczywiści bądź wykreowani, określa­ ją Anastazję typowo religijnymi terminami, takimi jak „pocieszyciel ludzkich dusz”, „duchowy nauczyciel”, „przewodnik duchowy”, „wielki poświęcony”, „prorok”, „człowiek przyszłości”. Przedstawiana jest jako zwiastun nowej epoki, Mesjasz zapowiadany przez licznych proroków, mający przybyć w epoce otwar­ cia ludzkich serc poprzez twórczość i sztukę. Dowodem tego ma być niebywa­ ły w ostatnich latach rozwój talentów artystycznych w Bamaule. Podobno pod wpływem napisanych przez Anastazję bajek dzieci zaczynają w wieku trzech lat samodzielnie czytać, pisać oraz tworzyć poezję. Informatorki, członkinie „Klubu Prawdziwych Przyjaciół Anastazji”, podkreślały błogosławiony wpływ jej poe­ zji. „Jak się czyta, w sercu robi się lżej”. Niektórzy pacjenci widzieli Anastazję we śnie. Przychodziła na przykład do ciężko chorych, leżących w szpitalnej sali, aby ulżyć im w cierpieniu. Twierdzą, że odczuli na sobie lecznicze działanie jej „uzdrawiającego promyka”, ocaliła ich i przywróciła do życia. Spotykamy się także z postrzeganiem jej osoby jako Zbawiciela. Jej słowa działają oczyszczająco na duszę człowieka, a także odmładzająco. Z twarzy ludzi znikają zmarszczki, a z włosów siwizna14. Jedna z informatorek stwierdziła, że leżąc w szpitalu po ciężkiej operacji i walcząc o życie, doświadczyła wizji w postaci Anastazji, która powiedziała je j: „Grimma, będziesz żyć”. Wówczas kobieta wyzdrowiała. W dowód wdzięczności napisała poemat, który został wykorzystany jako tekst pieśni na cześć Anastazji. Rozbrzmiewała ona z magnetofonu podczas uroczystości urodzinowej przy „alei imiennej”. W duchowości New Age to jednostka decyduje o swoim wyznaniu, dobiera so­ bie indywidualne mitologie. Paul Heelas wprowadził pojęcie „samoreligijności”, które nalepiej obrazuje to zjawisko. Wewnętrzny głos jest największym autoryte­ tem. Podstawowym kryterium wyboru jest duchowa biografia jednostki. Według Luckmanna najważniejszą cechą „niewidzialnej religii” jest jej „prywatyzacja”. Tutaj decydującą rolę odgrywa potrzeba empirycznego doświadczenia sacrum. Stąd przekonanie niektórych o odkryciu w sobie zdolności paranormalnych. Pole religijne osoby składa się z ważnych dla niej przeżyć i spotkań czy fragmentów 14 Przypomina to popularne w Polsce na początku lat 90. audycje uzdrowiciela Anatolija Kaszpirowskiego. Przyciągały one wówczas rzesze telewidzów. Niektórzy z nich z całym przekonaniem twierdzili, iż seanse działają na nich uzdrawiająco (Piątkowski, Jezior, Ohme 1993). �130 Anna Mrozowicka przeczytanych książek, jest ono utkane z wielu wątków. Sacrum z kolei zostaje przenoszone do domów, gdzie źródłem kontaktu z nim są podręczne biblioteczki życia duchowego (Luckmann 2006: 23-26; Kubiak 2005: 106-108, 112). Wizerunek Anastazji w oczach jej zwolenników jest kształtowany poprzez jej twórczość, indywidualne bądź grupowe spotkania, a przede wszystkim treści, jakie wykorzystuje ona w swej autopromocji. Komercyjna strona działalności Anastazji Guz prowadzi ośrodek duchowo-uzdrowicielski „Ekologia Duszy”, znajdu­ jący się w centrum Bamauł. Lansuje siebie nie tylko jako bioenergoterapeutkę, lecz także poetkę, a jej twórczość ma w przekonaniu czytelników i pacjentów moc leczniczą. Anastazja prosi o sponsoring, który miałby ułatwić jej wydawanie kolejnych tomów poezji. Wizyty w jej ośrodku są płatne. „Klub Prawdziwych Przyjaciół Anastazji” działa również na zasadzie klubu literackiego. Treści, które wykorzystuje Guz, mają na celu pozyskanie potencjalnych „pacjentów”/klientów. Jest to zgodne z tendencjami ruchów New Age, w których za­ równo religia, jak i praktyki terapeutyczne zostały poddane urynkowieniu. Drogą rozpowszechniania duchowego rozwoju jest konsumpcja. Uczestnicy nabywają duchowość, płacąc za udział w kursach, warsztatach, festiwalach, kupując książki czy magiczne przyrządy. Badacze New Age podkreślają zjawisko pluralizmu re­ ligijnego oraz „duchowego supermarketu”, w którym każdy konsument wybiera taki produkt, jaki mu odpowiada bądź łączy elementy kilku z nich. Warto dodać, że literaturę New Age cechuje eklektyzm; występuje w niej zjawisko mieszania gatunków: religijnego z paranaukowym, magicznym, artystycznym, psychotera­ peutycznym i marketingowym (Kubiak 2005: 92-94, 120). Także w treści wier­ szy Guz zawarty jest przekaz o charakterze synkretycznym, czerpiący z różnych światopoglądów. Są w niej obecne elementy okultystyczne oraz odwołania do symboli chrześcijańskich, takich jak Biblia czy krzyż. Komercyjne podłoże ma konflikt, w jaki wdała się Anastazja z Włodzi­ mierzem Megre. Jest to pseudonim autora serii ksiażęk o pustelniczce z tajgi — Anastazji, która przybyła do ludzkości z innej planety, by przynieść jej swe zbawcze przesłanie. Książki te odniosły w całej Rosji ogromny sukces komer­ cyjny. Gatunkowo odnoszą się do powieści fantasy, lecz siła ich oddziaływania na społeczeństwo okazała się niezwykła. Konflikt wynikł z tego, iż pustelnica, podobnie jak Anastazja, posługuje się uzdrawiającym promieniem. Jak twierdzi Guz, nie słyszał o nim nikt, dopóki ona nie wydała swego tomiku Uzdrawiają­ cy promyk, co miało miejsce kilka lat wcześniej, nim Megre zaczął publikować swe powieści. Guz zarzuca mu kradzież idei. Jak wyjaśnia, znajomość promieni należy do wiedzy ezoterycznej, dostępnej tylko wtajemniczonym, wielkim na­ uczycielom ludzkości, do których zalicza samą siebie. Megre zapożyczył od niej �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 131 podstawowe idee, przekazywane przez jego bohaterkę, Anastazję z tajgi. Olga Guz zapewnia, iż to ona jest prawdziwą Anastazją, a pustelnica w tajdze nie ist­ nieje. Zwraca się do czytelników Megre z apelem o zaprzestanie kupowania jego książek. Zestawia cytaty ze swojej twórczości z odpowiednimi fragmentami ksią­ żek Megre. Rzeczywiście, można dostrzec zbieżności, choć kwestia, kto dokonał plagiatu, wciąż pozostaje otwarta. Co prawda książki napisane przez Guz zostały wydane przed pojawieniem się na rynku serii Megre, lecz do momentu, kiedy jego bohaterka stała się sławna, Guz nie nazywała siebie Anastazją. Widzimy tutaj walkę o klienta oraz o prawo do rozpowszechniania pewnych idei. Mówi się nawet, że w ruchu „anastasistów”15 nastąpił rozłam. Ujmując zjawisko w kategoriach religijnych, można stwierdzić, iż jest to „walka o rząd dusz”. Na stronie internetowej Anastazji możemy odnaleźć również negatywne opi­ nie o niej i jej działalności, które oczywiście są tu kontestowane i podważane. Informacyjno-konsultacyjne centrum św. Irineja Liońskiego w Nowosybirsku, śledzące działalność sekt w Rosji, otrzymało od jednego z mieszkańców Bamauł — Wiaczesława Czemowa oskarżający list pod adresem Anastazji i jej zwolen­ ników. Autor zarzuca jej założenie szkodliwej społecznie sekty, dając przykłady form „psychomanipulacji”, jakie stosuje. Twierdzi, iż „organizacja” Guz powin­ na znajdować się pod stałą obserwacją i kontrolą owej instytucji. Przykładów takiej „duchowej przedsiębiorczości” jest w Rosji dużo więcej. W większych miastach Federacji działa sieć sklepów o nazwie „Żywa Księga”. Została ona otwarta przez Jewdokiję Marczenko, założycielkę ruchu „Rytmologia”. Podobnie jak anastaziści jest to organizacja o proweniencji New Age. Głosi idee schyłku Ery Ryb i nastania Epoki Wodnika, którego siłąjest czas. Każde wy­ darzenie to dla człowieka znak, który należy odczytać16. Odwiedziłam ich punkt sprzedaży w Nowosybirsku, gdzie znalazłam bardzo dużo książek. Ekspedientka twierdzi, iż Marczenko wydała już 200 tytułów. Poza tym w sprzedaży znajduje się wiele płyt DVD z zapisem spotkań autorki z czytelnikami praktykującymi rytmologię, a także kasety i ulotki. Instytut Rytmologii w Sankt Petersburgu wydaje też miesięcznik „Ritmovremia” („Rytmoczas”). Na podstawie moich obserwacji mogę również powiedzieć, iż duchowość zo­ stała „ubazarowiona”. Podczas pobytu w kurorcie Biełokuricha (Ałtajski Kraj) spotkałam na bazarze „uzdrowiciela”, który przy jednym ze stoisk oferował swe 15Treść książek Megre stała się inspiracją do powstania nowego ruchu religijnego w Rosji, nazywa­ nego ruchem anastazistów, inaczej określanego jako Dzwoniące Cedry Rosji. Druga nazwa bierze się stąd, iż Anastazja żyjąca w tajdze przekonuje Rosjan o cudownym i zbawiennym działaniu cedru. Idee rozpowszechniane w książkach doprowadziły niemal do narodowego zrywu. Zgodnie z zaleceniami „misjonarki z kosmosu”, Rosjanie zaczęli zakładać „rodowe osady”, w których zamierzają odradzać tradycję słowiańską a tym samym — rosyjską rodzinę i państwo. Odwiedziłam taką osadę podczas pobytu w Ałtajskim Kraju. Kilka osób wynajęło dom we wsi Pieriekop, gdzie rozpoczęto prace nad stworzeniem Centrum Kultury Słowiańskiej. 16Informacja od pracownicy księgami „Żywa Księga” w Nowosybirsku. �132 Anna Mrozowicka usługi w następującym zakresie: zdjęcie złej aury, odczynianie uroków, chiro­ mancja, różdżkarstwo. Na każdą z tych usług była wyznaczona konkretna cena. Uzdrowiciel wystawił również kilka „certyfikatów” i „dyplomów” poświadcza­ jących jego umiejętności w tych dziedzinach. Nie jest to bynajmniej jednostkowe zjawisko. O komercyjnym charakterze działalności współczesnych uzdrowicieli w Rosji pisze na przykład Galina Lindquist (2001). Popularnością wśród rosyjskich telewidzów cieszy się audycja zatytułowana „Bitwa ekstrasensów”. Biorą w niej udział jasno widzowie oraz bioenergoterape­ uci z różnych części dawnego Związku Radzieckiego, gdzie przedstawiają liczne dowody skuteczności swych praktyk. Program przybrał charakter telewizyjnego show, prezentującego te postacie niczym gwiazdy estrady, które walczą o tytuł „najlepszego ekstrasensa”. Działalność uzdrowicielska Anastazji na tle medycyny komplementarnej w Rosji Poglądy Guz na temat uzdrawiania są wyraźnie nacechowane ideologią Ery Wodnika, gdzie zmiana paradygmatu nastąpiła także w obrębie medycyny i zdrowia. Jednym z prekursorów w tej dziedzinie był propagator „nowej fizyki”, uprawomocniającej naukowo idee z kręgu New Age — Fritjof Capra. Medycy­ na Nowej Ery nazywana jest medycyną holistyczną, gdyż rozpatruje człowie­ ka jako całość — jedność duszy, umysłu i ciała. Jednostka jest traktowana jako pole energetyczne, którego części składowe są wzajemnie powiązane. Dawniej dominował paradygmat mechanistyczny, według którego człowiek był maszy­ ną, w której należy wymieniać poszczególne części składowe. Holizm zakłada konieczność leczenia nie poszczególnych organów, lecz całego pacjenta, jego umysłu, duszy i ciała. Te wzajemnie na siebie wpływające sfery kształtują jego zdrowie i samopoczucie (Capra 1987: 418, 434-435). Według przekonań medy­ cyny holistycznej każdy człowiek dysponuje wewnętrzną siłą pozwalającą mu samemu się uzdrowić. Proces ten nazywany jest też „samoreligijnością” bądź „samouzdrawianiem” (Kubiak 2005: 42). Przyczyny chorób leżą często w na­ szych predyspozycjach psychologicznych i osobowościowych. Jeśli psychika i duchowość są źródłem chorób, mogą one także stać się źródłem zdrowia. Dla­ tego sposobem na przywrócenie dobrego stanu zdrowia mogą być różne psychotechniki oraz techniki duchowe, takie jak relaksacja, medytacja oraz pozytywne myślenie. Pacjent może wizualizować chorobę, mechanizmy obronne organizmu oraz sposób, w jaki jąpokonuje. Istnieje wiele metod alternatywnych, jak na przykład jasnowidzenie, diag­ nozowanie mediumiczne czy duchowe (Zamojski 2002: 213; Kubiak 2005:43). Tutaj decydującą rolę odgrywa tak zwany przewodnik duchowy. W starożyt­ nych systemach leczniczych lekarz był mędrcem, który rozumiał, jak współgrają �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 133 wszystkie elementy składowe we wszechświecie (Capra 1987: 433). Stąd czę­ sto ąuasi-religijny charakter tych terapii. Uzdrowiciel posiada szczególną moc, energię, za pomocą której może uleczyć chorego. Bywa on potem postrzegany jako swego rodzaju nauczyciel, duchowy mistrz, który gromadzi wokół siebie grono zwolenników oraz adeptów. Uczestnicy terapii oczekują często nie tyl­ ko uzdrowienia ciała, lecz także wybawienia duszy (Vemette 1996: 71-73, 84). Luckmann te nowe koncepcje uzdrawiania umieścił w obszarze „niewidzialnej religii”, a Marion Bowman — „nowej soteriologii” (Luckmann 2006: 33-40; Ku­ biak 2005: 43). Zasadą holizmu kierują się wszyscy uzdrowiciele, bioenergoterapeuci i ekstrasensi, których ideologiczna podstawa działalności wpisuje się w nurt New Age. W opracowaniach antropologicznych oraz socjologicznych dotyczących różnych kierunków takiej medycyny (np. ziołolecznictwo, reiki oraz wiele in­ nych) spotykamy się z różnorodną terminologią. Oprócz pojęcia „medycyna ho­ listyczna”, pojawia się medycyna naturalna, tradycyjna, alternatywna czy kom­ plementarna. Tradycyjnymi formami leczenia są przecież indyjska Ajurweda czy chińskie Tai-chi. Jednak owe starożytne systemy nie pozostały niezmienne, a podlegały transformacjom poprzez ich adaptacje do euroamerykańskiego krę­ gu kulturowego, wchłaniając nowe elementy (Penkala-Gawęcka 2006: 23-24; Kubiak 2005: 44-46). Należy zwrócić uwagę na różnorodne pochodzenie tych niekonwencjonalnych metod. Mogą to być praktyki magiczne wywodzące się z lecznictwa ludowego, wschodnie metody leczenia stanowiące integralne syste­ my duchowo-lecznicze (Hatha Joga, Ajurweda) czy wynalezione na Zachodzie niekonwencjonalne formy terapii, jak na przykład mesmeryzm czy homeopatia. Wielu terapeutów czerpie z kilku źródeł, co prowadzi do eklektyzmu ich prakty­ ki. Można tu mówić także o swoistej „orientalizacji” Zachodu (Penkala-Gawęcka 2006: 30-31). Wszelkie dawne praktyki lecznicze, zwane obecnie tradycyjnymi czy alter­ natywnymi, wpisujące się w nurt New Age, były w swej oryginalnej postaci zintegrowanymi systemami. Tak na przykład Huna, wiedza tajemna kahunów z Polinezji, była jednocześnie systemem religijnym, filozoficznym oraz leczni­ czym. Dlatego bardziej adekwatnym terminem dla określenia ich istoty jest nie leczenie, lecz uzdrawianie. Stosowane jest ono przez antropologów dla określe­ nia różnych alternatywnych form leczenia, zwłaszcza w odniesieniu do tak zwa­ nego uzdrawiania duchowego. Jest ono zdecydowanie bliższe sferze religijnej niż medycznej, gdyż odwołuje się do wiary w bóstwa, duchy opiekuńcze lub czerpie z praktyk magicznych. W związku z tym spotykamy się także z pojęciem medy­ cyny magicznej bądź sakralnej (zob. Penkala-Gawęcka 2006: 26). Pod koniec XX wieku, na tle przemian społecznych, politycznych oraz tak zwanej nowej fali kultury w Rosji, zaczęły się aktywnie rozwijać nowe metody uzdrawiania. Obejmują one przeróżne, powyżej opisane formy, zarówno lokalne, ludowe, jak i tradycje orientalne. Nowa fala kultury związana jest ze wspomnia- �134 Anna Mrozowicka nym już renesansem wiedzy ezoterycznej oraz rosnącym zainteresowaniem reli­ gią i kulturą tradycyjną. Początki badań nad tego typu praktykami uzdrowicielskimi w Rosji przypadały na lata 70. XX wieku, kiedy to grupa lekarzy podjęła się studiowania medycyny niekonwencjonalnej w ramach swej praktyki klinicz­ nej. W 1987 roku z inicjatywy Ministerstwa Zdrowia ZSRR oraz Związku Inży­ nierów ZSRR utworzono Wszechradzieckie Centrum Naukowo-Badawcze nad Medycyną Tradycyjną. Instytucja ta pracowała również nad prawnym uznaniem niekonwencjonalnych praktyk uzdrawiania i przygotowała do ich wykonywania około 6 tysięcy uzdrowicieli. W 1990 roku utworzono Wszechrosyjskie Profesjonalne Zrzeszenie Medycz­ ne Specjalistów Tradycyjnej Medycyny Ludowej i Uzdrowicieli, które zajmuje się licencjonowaniem i liczy ponad 1000 aktywnych członków (Larionova 2005: 134-136). Dla otrzymania licencji niezbędne jest wykształcenie medyczne na po­ ziomie przynajmniej średnim. Od owego czasu zaczęły działać różne ośrodki szkoleniowe, które dają podstawowe przygotowanie medyczne i wydają certyfi­ katy przyznające tytuł uzdrowiciela, bioenergoterapeuty itp. Licencja daje prawne pozwolenie na reklamowanie się, prowadzenie własnej praktyki oraz zatrudnie­ nie w instytucjach medycznych (Lindquist 2001: 3). Do popularności alternatyw­ nych praktyk leczniczych przyczyniają się również środki masowej informacji, które rozpowszechniają literaturę na ten temat, reklamują kursy i szkolenia. Al­ ternatywne metody uzdrawiania zostały zalegalizowane prawnie, a w 2002 roku Ministerstwo Zdrowia Federacji Rosyjskiej utworzyło stanowisko głównego spe­ cjalisty ds. medycyny tradycyjnej (Larionova 2005:135, 138). Jedną z przyczyn, dla których państwo zdecydowało się na uprawomocnienie praktyk uzdrowicieli, była konieczność obniżenia kosztów wydatkowanych na podstawową opiekę medyczną w placówkach państwowych (zob., w odniesieniu do Kazachstanu, Penkala-Gawęcka 2006: 27-28). W rezultacie wykształciła się różnorodna formacja „specjalistów-magików” i „uzdrowicieli”. Wśród nich spotyka się również przedstawicieli medycyny ofi­ cjalnej, którzy przystosowali się do nowych warunków życia i zdecydowali się na świadczenie alternatywnych wariantów usług medycznych. Wśród uzdrowicieli znajdziemy też przedstawicieli inteligencji, którzy w okresie radzieckim zgłębia­ li wiedzę ezoteryczną oraz wschodnie systemy duchowego rozwoju. Wykorzy­ stali je następnie zręcznie po upadku starego systemu, znajdując w tych nowych okolicznościach wygodne miejsce dla siebie i swych zainteresowań (Larionova 2005: 135). Jak słusznie zauważył prekursor medycyny holistycznej, Capra, każdy system opieki zdrowotnej wyrósł z dziejów danej kultury i ulega zmianom pod wpływem okoliczności ekonomicznych, filozoficznych i religijnych. Zmiana paradygmatu w opiece zdrowotnej powinna polegać na sformułowaniu nowych modeli poję­ ciowych, stworzeniu nowych instytucji i wprowadzeniu nowej polityki ochrony zdrowia (Capra 1987: 432, 463). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 135 W czasie opisanych powyżej transformacji społeczno-kulturowych w Rosji działalność uzdrowicielską rozpoczęła Anastazja. Opracowała koncepcję uzdra­ wiania, czerpiąc po trosze z wielu systemów duchowo-leczniczych. Swoją me­ todę nazywa „twórczością” oraz „chrześcijańsko-kosmiczną miłością i harmo­ nią”. Skuteczność tego procesu zależy przede wszystkim od rozwoju duchowego. Anastazja twierdzi, że nadejdzie czas, kiedy medycyna, religia i nauka staną się jednym, powtarza koncepcje holistyczne, podkreślając, że człowiek jest częś­ cią kosmosu (Mikolas 1993). Guz twierdzi, że nie leczy, a uzdrawia. Nie stosuje w terapii żadnych leków ani ziół, uzdrawianie nazywa duchowym oczyszcze­ niem poprzez medytację i poezję mantryczną. Jest to klucz do poznania siebie i swojego wewnętrznego Ja. W istocie człowiek leczy się sam. Anastazja utrzy­ muje, że jej poezja, będąca kombinacją określonych dźwięków oraz wewnętrz­ nych wibracji, działa oczyszczająco. Czytając ją, ludzie płaczą, pozbywają się negatywnych emocji, stanów nerwicowych, przez co leczą się z wielu chorób17. Anastazja posługuje się w praktyce leczniczej także wodą naładowaną własną energią, która podobno leczy niczym cudowne, uzdrawiające źródełko. Poza tym woda ta posiada jakoby zdolność materializacji. Może się w niej pojawić piasek bądź kamienie, w zależności od tego, na jakie schorzenie cierpi dany pacjent (Bot’eva 1996). Jak powiedziała dziennikarce krajowej gazety „My i zdorov’e”, na jej dyplo­ mie napisano, że jest eks ti -ase/?.ve/« - inst ru kto re m międzynarodowej kategorii. Po­ siada nie tylko prawo zajmowania się praktyką uzdrawiającą, lecz także przygo­ towywania przyszłych adeptów oraz wydawania dyplomów. Ona sama otrzymała certyfikat od Międzynarodowego Zrzeszenia Medycznego „Europa” w Kijowie. Na początku lat 90. w Rosji nie wydawano licencji zezwalającej na pracę w cha­ rakterze ekstrasensa, lecz dla prowadzenia tego typu działalności należało uzy­ skać oficjalne pozwolenie, pod groźbą odpowiedzialności karnej. Dlatego Guz pojechała na Ukrainę, gdzie zdobyła dyplom, dzięki czemu została członkiem Międzynarodowego Zrzeszenia Medycyny Ludowej (Bot’eva 1996). Anastazja podaje także, żejakojedna z pierwszych otrzymała w 1993 roku licencję na pracę jako bioenergoterapeutka, przedstawiając komisji udokumentowane medycznie rezultaty swojej pracy. Zapewnia także, że przeszła komisyjne, psychologiczne testy osobowości określające jej zdolności do pracy z ludźmi. Przez sześć lat pracowała w Medyczno-Psychologicznym Centrum „Interwał” u głównego psy­ chiatry Ałtajskiego Kraju — Leonida Jermołajewa. Ośrodek ten specjalizował się głównie w leczeniu uzależnień za pomocą hipnozy (Novikova 1992). Podczas osobistej rozmowy z Jermołajewem uzyskałam potwierdzenie, iż rze­ czywiście w tym ośrodku w latach 90. pracowała Olga Guz, lecz nie przypomina on sobie, aby wykazywała jakieś szczególne zdolności. Objaśnił mi także, w jaki sposób na początku lat 90. prowadził badania mające na celu odkrycie zdolności 17Anastazja porównuje się do greckiego bożka Orfeusza, który leczył za pomocą muzyki i poezji. �136 Anna Mrozowicka uzdrowicielskich u konkretnych osób. Szukał drogi uprawniającej do nadawa­ nia licencji uzdrowiciela, której uzyskanie zezwalałoby urzędowo na prowadze­ nie własnej praktyki. Przetestował 200 osób, z których odrzucił 100. Następnie wybrał dziesięć, które poddał testom na oddziale onkologicznym. Tylko sześć potrafiło wskazać bezbłędnie miejsce, w którym znajduje się guz. Lekarz dodał jeszcze, iż ich ręce emanowały niekiedy takim żarem, iż nawet przy 40 stopniach mrozu mogli chodzić bez rękawiczek18. Na swojej oficjalnej stronie Guz zapewnia, że w latach 90. otrzymała od głów­ nego psychoterapeuty kraju, Walerego Mironowa, pozwolenie na pracę z ludź­ mi za pomocą biblioterapii. Sam Mironow nie potwierdził jednak tej informacji, twierdząc, że nigdy nie miał prawa wydawania tego rodzaju pozwolenia, i nigdy z nią nie pracował. Takie zezwolenie może wydać tylko specjalna Lekarska Ko­ misja Licencyjna konkretnego subiektu Federacji Rosyjskiej19. Galina Lindquist, która prowadziła w Rosji badania na temat działalności uzdrowicieli, wymienia, w ślad za Maxem Weberem, trzy typy legitymizacji tera­ pii alternatywnych: racjonalno-legalną tradycyjną i charyzmatyczną. Legalizacja racjonalno-prawna, przez instytucje państwowej opieki zdrowotnej, umieszcza system zdrowotny w kontekście nowoczesnej biurokracji, racjonalnej epistemo­ logii oraz redukcjonistycznej i mechanistycznej kosmologii. Kompetencje uzdro­ wicieli orzekane są na podstawie egzaminów, w wyniku których otrzymują oni li­ cencje od instytucji ustanowionych przez państwo. Właśnie ten typ legitymizacji jest bardzo ważny we współczesnej Rosji. Jego ideologiczna perswazja polega na tym, że posługuje się on autorytetem państwa, biomedycyny oraz nauk ścisłych, które to dziedziny określają ramy światopoglądowe społeczeństwa. Uzdrowiciele przedstawiają certyfikaty wydane przez komisje licencyjne, ich gabinety bywają wyposażone w nowoczesną aparaturę diagnostyczną (Lindquist 2001: 4, 7). Anastazja powołuje się na autorytet medycyny oficjalnej, przytaczając rze­ kome opinie psychiatry oraz psychologa na temat jej zdolności terapeutycznych, a także zapewniając o posiadaniu dyplomów przyznanych jej przez oficjalne in­ stytucje. Prezentując swoje poglądy, powołuje się na „najnowsze odkrycia nauk ścisłych”. Dodam, iż podczas mojej wizyty w ośrodku prowadzonym przez Ana­ stazję nie dostrzegłam żadnych certyfikatów, poza dyplomem potwierdzającym jej udział w Jarmarku Syberyjskim. Jest to impreza komercyjna, na której Guz reklamowała swoje usługi oraz tomiki poezji. Rozważając charyzmatyczny sposób legitymizacji, należy się zastanowić, w jaki sposób dany uzdrowiciel zdobywa autorytet jednostki wybitnej, to zna­ czy, w jaki sposób sytuuje siebie w systemie wiedzy i siły. Jak zauważa Galina Lindquist, alternatywne praktyki medyczne odzwierciedlają szersze, złożone sy­ stemy władzy i siły, wiążą się z transformacjami kulturowymi i społecznymi. 18 Rozmowa przeprowadzona 7 listopada 2008 r. w Centrum Medycznym „Interwał”. 19 Rozmowa przeprowadzona w Centrum Psychologicznym, 27 października 2008 r. �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 137 Według Webera, charyzmatyczna siła polega na pełnym afektacji oddaniu się autorytetowi jednostki, a uzależnienie od niej postrzegane jest jako inspirujące. Badania etnograficzne wykazały, że owa charyzmatyczna osoba jest w leczeniu nie-biomedycznym najistotniejszym elementem w relacji terapeutycznej. Źród­ ła legitymizacji, związane z autorytetem, nie są ściśle określone, lecz zmienne w zależności od sytuacji politycznej i kulturalnej (Lindquist 2001: 4). Anastazja, kreując swój autorytet jednostki charyzmatycznej, porównuje się do wybitnych postaci rosyjskiego życia duchowego, czyli rosyjskich starców bądź do legendarnej księżnej Olgi. Chcąc wzmocnić skuteczność autopromocji, powołuje się także na symbolikę chrześcijańską. Galina Lindquist zwraca uwagę na to, iż uzdrowiciele często cierpią na mitomanię. Są skrajnymi indywidualistami, którzy zmieniają narrację na temat swego życia, na przykład podczas rozmowy z etnografem czy dziennikarzem (Lindquist 2001: 5). Prawidłowość ta sprawdza się również w przypadku Anastazji. Warto dodać, że jedna z badaczek przeprowadziła wywiady z 1300 osoba­ mi spośród rosyjskich uzdrowicieli. Głównym celem badań było wykrycie ta­ kich osób, które rzeczywiście miały zdolności „ponadzmysłowe”. Według jej danych, posiada je tylko 0,7 % badanych. Poza tym, ekspertyza psychologiczno-psychiatryczna wykazała, iż wielu z nich cierpi na zaburzenia psycho­ somatyczne, z których niektóre uniemożliwiają pracę z ludźmi (Haritonova 2006: 8-9). Wnioski Działalność Anastazji oraz treści, jakie rozpowszechnia, świadczą o kilku fak­ tach. Po pierwsze, jej głównym celem jest niewątpliwie pozyskanie klientów. Wybrała ona takie wątki autopromocji, które mogą przyciągnąć znaczną część rosyjskiego społeczeństwa. Po drugie, wybór tych elementów był uwarunkowany treściami, jakie oferuje współczesna kultura popularna w Rosji. Badania wykazują, iż idee Wodnika są wciąż w Rosji żywe. Wypowiedzi rozmówców świadczą o znajomości literatury ezoterycznej, idei kosmicznych oraz ekozoficznych. Nie powinno to jednak dzi­ wić w państwie, w którym również poważni naukowcy prowadzili badania paranaukowe. Rezultaty tych badań wpłynęły na treści przekazywane przez kulturę popularną, a także na politykę zdrowotną. Wykorzystała je także Guz, starając się legitymizować swoją działalność. Nie można twierdzić, iż wszyscy Rosjanie uznają filozofię Nowej Ery za włas­ ną. Po upadku państwa komunistycznego z jego „religią marksistowską” naród potrzebował nowej wiary. Nie wszyscy Rosjanie odczuli potrzebę zwrócenia się ku Cerkwi prawosławnej, gdyż dla wielu z nich jest ona instytucją całkiem obcą i nieznaną. Z kolei kosmizm można również nazwać „religią”, z którą spotkali �Anna Mrozowicka 138 się jeszcze w państwie radzieckim. Jednak Anastazja odwołuje się także do insty­ tucji prawosławnych, gdyż jeśli New Age to ideologiczny kolaż, to w rosyjskim wariancie zawiera on także elementy chrześcijaństwa wschodniego. Mogą one wzmacniać jej autorytet i wiarygodność. Po czwarte, jako uzdrowicielka Anastazja zajmuje miejsce w pluralistycznym systemie opieki zdrowotnej w Rosji. Pluralizm medyczny jest uwarunkowany zarówno sytuacją polityczną, jak i ekonomiczną oraz ideologiczną. Najwyraźniej w licencjonowaniu uzdrowicieli mają interes nie tylko oni sami, lecz również urzędnicy, przedstawiciele medycyny oficjalnej i koncerny farmaceutyczne. Pragnę złożyć podziękowania Pani Prorektor Państwowego Uniwersytetu Pe­ dagogicznego w Bamauł, prof. Tatianie Szczegłowej oraz prof. Irinie Nikulinie, dzięki którym mogłam odbyć staż badawczy w Rosji. Słowa kluczowe: N ew Age, Rosja, Ałtajski Kraj, kosmizm, holizm, medycyna komple­ mentarna, uzdrowiciele B IB L IO G R A FIA Andrusiewicz A. 1994 M it Rosji. Studia z dziejów i filozofii rosyjskich elit, t. 1-2, Rzeszów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej. B ot’eva O. 1996 Kto razrusit carstvo zla, „M y i zdorov’e” 20 (94), 24.05., www.anastasiais-me.ru/home/old/n22.htm (13.06.2009). Capra F. 1987 Punkt zwrotny, przeł. E. Woydyłło, Warszawa: Państwowy Instytut Wy­ dawniczy. Dvorkin A.L. 2002 Sektovedenie. Opyt sistematiceskogo issledovania, Niźnij Novgorod: Izdatel’stvo vo ima knaza Aleksandra Nevskogo, http://pravbeseda.ru/library/index.php?page=book&id=929 (13.06.2009). Haritonova V.I. 2003 Bez very i nadeźdy (k problem e vozrozdenia tradicionnyh religiozno-m agićeskihpraktik), „Etnografićeskoe obozrenie” 3, s. 60-83. 2006 Letnaa skola medicinskoj antropologii „Problemy integracii medicinskih sistem ”, „Etnografićeskoe obozrenie” 2, http://joumal.iea.ras.ra/online (13.06.2009). Jung C.G. 1993 Archetypy i symbole: pism a wybrane, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa: Wydawnictwo „Czytelnik”. Kiselev S. 1998 Ekologia dusy, „Priroda Kulundy” 1, 01.01., www.anastasia-is-me.ru/ home/old/n26.htm (13.06.2009). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 139 Kubiak A. 2005 Jednak N ew Age, Warszawa: Wydawnictwo Jacek Santorski & Co. Kwiecień M. 2000 Raskoł a prawosławna koncepcja starcostwa, „Europa Wschodu i Zacho­ du” 4, s. 64-70. Larionova J.A. 2005 F enom en„ narodnogo celitel’s tva ” vRossii, w: V.V. Vasil’ev, L.T. Solovéva (red.), Gumanitarnaa k u l’t ura i étnoidentifikaciá. Trudy molodyh ućenyh, t. 2, Moskva: IEA R A N , s. 134-140. Lindquist G. 2001 The Culture o f Charisma, „Anthropology Today” 17: 2, s. 3-8. Luckmann T. 2006 Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym społeczeństwie, przeł. L. Bluszcz, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos” . Mikolas O. 1993 Svetlyj krest, „M olodeź’ Altaá” 26, 25. 06., www.anastasia-is-me.ru/home/ old/n21.htm (13.06.2009). Novikova O. 1992 Kogda serdce lübit, ono svetitsá, „M olodeź’Altaá” 34, 21.08., www.anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/publikazij/cerdze.htm (13.06.2009). Pawluczuk W. 1998 Ukraina. Polityka i mistyka, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos” . Penkala-Gawęcka D. 2006 M edycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globa­ lizacji, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Piątkowski W , Jezior J., Ohme R. 1993 Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Lublin: Wydawnic­ two UMCS. Przybył E. 1999 W cieniu Antychrysta. Idee staroobrzędowców w X V II w., Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”. Rerich M. 1980 Ałtaj-Himalaje, przeł. E.P Melech, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Sołowiow W. 1998 Krótka opowieść o Antychryście, przeł. J. Posadzy, Wrocław: Wydawnic­ two „Lumen” . Vemette J. 1996 New Age. Uprogu Ery Wodnika, przeł. J. Dembska, Warszawa: Wydawnic­ two „Verbinum”. Vstreca vtoraá... 2001 Vstreca vtoraá, „Vstupaáv Eru Vodoleá”, „Reklama Ałtaj” 8 (20),http://www. anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/meet/meet2.htm (13.06.2009). Vstreca tret’á... 2001 Vstreca tret’á, „Ekologia d u śy”, „Reklam aAłtaj” 12 (24), http://www.anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/meet/meet3.htm (13.06.2009). �Anna Mrozowicka 140 Walicki A. 2005 Zarys myśli rosyjskiej od oświecenia do renesansu religijno-filozoficznego, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zamojski A. 2002 N ew Age. Filozojia, religia i paranauka, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos” . Źródła internetowe: www.anastasia-is-me.ru ( 13.06.2009). Anna Mrozowicka N E W A G E ID EA S IN TH E CREATION OF TH E IM A G E OF A H E A L E R IN R U SSIA . T H E C A SE OF A N A STA SIA FR O M ALTAI K R A I (Summary) The article presents the techniques o f self promotion used by healers in contemporary Russia, notably a healer Anastasia o f Barnaul in Altai Krai. The author analyses the cultu­ ral context o f this phenomenon, and particularly the messages used by healers in creating their image. These include mainly the popular New Age ideas spread by popular culture (related to unconventional medicine, ufology, cosmism, astrology, religious syncretism) and references to the Russian M essianic tradition. The terminology used by complemen­ tary medicine has its roots in occultist and parascientific nomenclature as well as in spe­ culations about potential „energy information fields” connected with the space research. Besides, the article discusses the medical and legal context o f the phenomenon under study, i.e. how healers are licensed by state authorities, and the relationship between re­ presentatives o f official medicine and complementary medicine. A commercial aspect o f the activity o f healers in Russia has also been presented. Key words: New Age, Russia, Altai Krai, cosmism, holism, complementary medicine, healers � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d92c6fb4b79fa69d1015d917678abafd.pdf 728e50991f30cf4f306c622bab853ab1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4588 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource sztuka naiwna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4261 Title A name given to the resource III Triennale Sztuki Samorodnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.159-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Giovanni A. Vanoni. (Szwajcaria). Dziecko wypadające z okna. ol./pł. G9x38 cm. Aleksander Jackowski III TRIENNALE SZTUKI SAMORODNEJ W N a i w n i , spontaniczni, p r y m i t y w n i . Nieśmiało uśmiech­ nięci i p r y m i t y w n i e gburowaci. Zadziwieni, zalęknieni świa­ tem — i zręczni uprawiacze naiwnego stylu. Nieświadomi i aż nadto świadomi. T w o r z ą c y z potrzeby duszy — jak ptak śpiewa — i szkoleni, ćwiczeni usilnie w tej naiwności, w stylu podpatrzonym, narzuconym, mozolnie zbudowanym. Po­ nieważ naiwność jest w modzie, opłaca się, kalkuluje. Po­ nieważ jest rynek na t ę s z t u k ę , są marszandzi, inspiratorzy, opiekunowie, k r y t y c y . Ponieważ naiwność s t a ł a się profesją. Co trzy ł a t a B r a t y s ł a w a jest wielkim targowiskiem naiwności. Sztucznej i prawdziwej. P r z e g l ą d e m sytuacji p a n u j ą c e j na r y n k u , odkrywaniem zjawisk nowych, czasem fascynujących. To że miejscem t y c h konfrontacji jest stolica Słowacji powoduje, że „ g i e ł d a " jest t u wstydliwie skrywana i jeśli nawet zainteresowani eksperci z r ó ż n y c h krajów u s t a l a j ą m i ę d z y sobą hierarchio wartości, na z e w n ą t r z wy­ BRATYSŁAWIE s t ę p u j ą jako bezinteresowni znawcy, miłośnicy, k t ó r y c h podbija urok naiwnej sztuki. I I I Triennale i sympozjum — jak zawsze świetnie przy­ gotowane organizacyjnie, obfitujące w spotkania towarzy­ skie, imprezy t o w a r z y s z ą c e - - (lalo m i jako uczestnikowi cenną możliwość k o n t a k t ó w z w y b i t n y m i specjalistami, historykami sztuki, intelektualistami, k t ó r z y wzięli u d z i a ł w obradach i wernisażu, dało też satysfakcję poznania cie­ kawych a czasem w y b i t n y c h zjawisk w nurcie sztuki, k t ó r ą p r z y j ę t o w B r a t y s ł a w i e n a z y w a ć „ i n s i t n ą " , czyli s a m o r o d n ą , spontaniczną. Określenie to jest szersze niż „ s z t u k a naiwna", bardziej przylega do istoty zjawiska, przesuwa bowiem akcent z na­ iwności jako kategorii estetycznej (stylu) na charakterys­ t y k ę procesu twórczego, na indywidualność wyrazu b ę d ą c ą rezultatem projekcji osobowości autora. Osobowości — 159 �т �trzeba t u d o d a ć — uformowanej bardziej pod w p ł y w e m bodźców w e w n ę t r z n y c h niż otaczającej k u l t u r y . W p r o w a d z a j ą c nowe określenie, zaczerpnięte z łaciny (insitus — nicszkolony, wrodzony, samorodny) organiza­ torzy m a j ą nadzieję, że zakorzeni się ono w różnych języ­ k a c h ' . W katalogu obecnego Triennale z a s t ą p i o n o nawet w tekście francuskim, przyjęte od dawna określenie 1'art naif przez Fart insitic. (W języku rosyjskim —- insitnoje iskusstwo). Obawiam się jednak, że termin „ i n s i t a " jest w naszym j ę z y k u obcy, nie wywołuje ż a d n y c h skojarzeń, umożliwiają­ cych jego umiejscowienie w świadomości (tak j a k np. orbi­ towanie, publikatory). Jest nieczytelny. Lepiej więc chyba zastąpić go przez termin sztuka samorodna, ew. sponta­ niczna, „ i n n a " . Ż a d n e z t y c h określeń nie jest precyzyjne, k a ż d e budzi logiczne; wąlpliwości. Nie inaczej jest jednak i z „ i n s i t ą " . Chodzi bowiem o twórczość w znacznym stopniu i n d y w i ­ d u a l n ą , nieszkoloną, n i e s t y m u l o w a u ą w y r a ź n y m i w p ł y w a m i otaczającej kultury, sztuki tak ludowej, jak i profesjo­ nalnej . Kategoria zjawisk o b j ę t y c h pojęciem „ i n s i t a " obejmuje więc twórczość p r y m i t y w n ą , pogranicze sztuki ludowej, s z t u k ę n a i w n ą , m a g i c z n ą , wizjonerską, obsesyjną — aż po granice ekspresji psychopatologicznej (czyli twórczość wy­ rażającą nie tyle osobowość jednostki, co t y p o w o ś ć procesu chorobowego). I l l Triennale, zorganizowane we wrześniu i p a ź d z i e r n i k u 1972 r. przez M i ę d z y n a r o d o w y Gabinet Sztuki Samorodnej Słowackiego Muzeum Narodowego , składało się z wystawy głównej, eksponowanej w Salach D o m u Sztuki, t o w a r z y s z ą ­ cej wystawy malowanych tarcz strzeleckich, sympozjum naukowego oraz przeglądu filmów. Zasadnicza wystawa, k t ó r e j ś w i e t n ą d o k u m e n t a c j ą jest obszerny, bogato ilustrowany katalog z tekstami w j ę z y k u słowackim, rosyjskim i francuskim — objęła trzy d z i a ł y : historyczno-problemowy przegląd twórczości samorodnej i jej pogranicz, indywidualny pokaz prac I v a n a Babuzina, laureata wielkiej nagrody i m . Celnika Rousseau na poprzed­ nim Triennale oraz przegląd kolekcji narodowych. Najciekawszy był dział problemowy. U k a z a ł on szeroką p a n o r a m ę twórczości samorodnej w różnych jej przejawach i strefacli granicznych. To co sygnalizowały monografie naiwnej sztuki Bihal ji-Morina czy Dasnoya, t u zostało po­ kazane w sposób t w ó r c z y , szeroki i niezmiernie ciekawy. Zobaczyliśmy historyczne i socjologiczne korzenie samorod­ nej twórczości, w y s t ę p o w a n i e jej w r ó ż n y c h dziedzinach sztuki popularnej; obrazy wotywne z X V T I I i X I X w. — słowackie, przeważnie niewielkie (od 28 X 28 cm do 40 X 48 cm) i znacznie większo, r ó ż n o r o d n e w tematyce wotywne obrazy włoskie; i francuskie. Bliskie i m b y ł y XIX-wieczne olejne p ł ó t n a (m.in. Giovanni Antonio Vanoniego ze Szwaj­ carii), przedstawiające na p o d o b i e ń s t w o brukowych powieści zeszytowych m r o ż ą c e krew w żyłacli wydarzenia (np. dzie2 3 Taicze strzeleckie (Czechosłowacja) I I . 5. Malarz nieznany. Żołnierz — wartownik, ol./drewno, 7 6 x 61 cm. 1840. I I . 6. Malarz nieznany, Personifikacja architektury, ol./drewno, 6 6 x 4 8 cm. 1839. 161 �11. 7. Malarz nieznany (E)tiopia). Sceny ś w i ę t e cko w y p a d a j ą c e przez okno, kobietę t r a t o w a n ą przez zaprzęg konny). obrzędowości. Niestety, na skutek w y p a d k u w czasie mor­ skiego transportu, nie d o t a r ł y one na czas do B r a t y s ł a w y . Pokazano też k i l k a tarcz strzeleckich, malowanych na deskach, obrazy o różnorodnej tematyce — od licznych apoteoz i alegorii aż po sceny rodzajowe i myśliwskie, a na­ wet martwe n a t u r y . Przedziwne to obrazy, samodzielne w sensie ich malarskiej kompozycji, a przy t y m traktowane jako tarcze, jako p a m i ą t k a celności oka w y b i t n y c h strzel­ ców (nazwiska k t ó r y c h uwieczniano na obrazie, jako do­ kument świetności), obrazy fundowane przez strzeleckie stowarzyszenia i zdobiące ich siedziby, u p a m i ę t n i a j ą c e ludzi i uroczystości. Malowali je z a r ó w n o w y b i t n i artyści, j a k pok ą t n i rzemieślnicy półludowi i partacze. Wielo w t y c h obra­ zach naiwności, ludowej ornamentyki, śladów r ó ż n y c h sty­ lów i wzorców. Oglądając te malowano deski, uciechę spra­ wiało m i obsorwowanio celów strzeleckich. Czasem cel był o ś r o d k i e m kompozycji (obojętne co p r z e d s t a w i a ł — bukiet k w i a t ó w czy głowę jelenia), częściej jednak koła strzeleckiej tarczy wyrysowano gdzieś w p a r t i i nieba czy mniej gęsto za­ malowanej strefie obrazu. Malowidło było więc t u t y l k o pre­ tekstem. Czasem zabawnym — gdy t a r c z ę rysowano obok apoteozy cesarza i k a ż d y niezręczny strzał groził uszkodze­ niem dostojnej osoby. Dodajmy przy t y m , że rzadko kiedy kule dziurawiły środek celu, b r o ń , zwłaszcza X V I I - i X V I I I -wieczna nie niosła precyzyjnie, toteż rozsiew trafień był d u ż y . Strzelano niemal zawsze do tarcz, nie do figur, chyba że b y ł to gołąb czy jeleń w skoku. Pogranicze ze s z t u k ą l u d o w ą reprezentowane było przez tradycyjne ludowe malarstwo etiopskie, wieloobrazkowe sceny z życia świętych, czy królowej Saby i t p . Po­ kazane m a l o w i d ł a pochodziły sprzed 15—50 lat, ale w cha­ rakterze swym nie odbiegały od dawnych p r z e d s t a w i e ń . Malowano tarcze, najciekawsze chyba zjawisko artys­ tyczne na Triennale, pokazano też na odrębnej wystawie, przygotowanej przoz słowackie Muzeum Narodowe. 137 ob­ razów i kilkanaście w y c i ę t y c h w desce i malowanych figur dało bogaty w g l ą d w twórczość, m a ł o d o t ą d z n a n ą , a bardzo interesującą z k a ż d e g o p u n k t u widzenia. W y b ó r z tej wy­ stawy publiczność polska m o g ł a zobaczyć w marcu i kwietniu br. w wilanowskim Muzeum P l a k a t u . 4 F a s c y n u j ą c o z a p o w i a d a ł się, s ą d z ą c ze zdjęć w katalogu, pokaz w o t y w n y c h brazylijskich rzeźb z drewna, gliny i ka­ mienia. Maski, głowy, popiersia, części ciała, stopy, nogi, dłonie — niesamowite w swym nagromadzeniu, w magicznej 162 Proces przemian zachodzącycłi na s t y k u rozpadającej się k u l t u r y ludowej (plemiennej) m o ż n a było widzieć na p r z y k ł a d a c h figurek z plemienia I b u . Wielka tradycja nigeryjskiej rzeźby w drewnie zanika, przemieniona przez pa­ m i ą t k a r s k i e m a ł p i a r s t w o , p s e u d o l u d o w ą t a m t e j s z ą „Cepe­ lię" i przez figurki-zabawki, w funkcji swej podobne naszym odpustowym gipsom. F i g u r k i te, kolorowe, dekoracyjne, w zabawnie — naiwny sposób rejestrujące współczesne t y p y , bliższe zabawce niż rzeźbie, stanowiły amalgamat elemen­ t ó w tradycyjnych i nowych. W y o b r a ż e n i a zwierząt i p t a k ó w bliższe b y ł y tradycji w dekoracyjnym traktowaniu koloru i rodzaju stylizacji, r e p r e z e n t u j ą c te cechy „ l u d o w e " , k t ó r o s p o t k a ć m o ż n a i w naszej wiejskiej zabawce, figurce, nato­ miast postacie krawca przy maszynie czy rowerzysty bliższo b y ł y naszemu pojęciu sztuki bazarowej, zachowując jednak z dawnej rzeźby kultowej sposób definiowania b r y ł y , zwłasz­ cza nóg, głowy. Pogranicze ludowo-naiwne na gruncie europejskiej k u l ­ t u r y ilustrowały ciekawe krzyże cmentarne R u m u n a ł o n a S t a n ą Patrasa. K i l k a n a ś c i e k r z y ż y , bogato ornamentowa­ nych i opatrzonych stosownymi wierszami i sentencjami, ozdobione było w centralnej p a r t i i p ł a s k o r z e ź b a m i , nawią­ z u j ą c y m i w idylliczny sposób do osoby zmarłego i jego pracy, do m o t y w ó w alegoryczno-roligijnych. K r z y ż e b y ł y malowane w pogodne kolory, o zdec5fdowanoj przewadze barwy niebieskiej i białej. Całość cieszyła (!!) oko ś w i e t n y m poczuciem dekoracyjności (typowo ludowej — przypomina­ jącej hafty z ręczników), dyscypliną k o m p o z y c y j n ą i naiw­ nością scen figuralnych. Patrasa nazwano t w ó r c ą „ c m e n ­ tarza u ś m i e c h ó w " . P a t r z ą c na d u ż ą fotografię autentycznego cmentarza z k r z y ż a m i Patrasa, trudno było odmówić traf­ ności temu określeniu. �W dalszej części p r z e g l ą d u problemowego znalazły się p r z y k ł a d y r ó ż n y c h przejawów samorodnej sztuki, od sym­ bolicznej twórczości jugosłowiańskiego w i e ś n i a k a I l i j i Bosilja (ojca wybitnego znawcy naiwnej sztuki — D i m i t r i j a B a ś i ćewića), prostymi znakami (jak u Miro) wyrażającego treści świętych opowieści — przez obsesyjno-symboliczne r z e ź b y Zivkovica aż po p r y m i t y w Carla Christiana Thegena ( N R F ) , hryczno-oniryczny świat płócien Matija Skurjeniego, fanta­ styczny surrealizm Gerlacha ( N R F ) , czy dojrzały k s z t a ł t naiwnego stylu Andre Bauchanta. Obrazy tego ostatniego, przysłane przez Gallorie Sóraphine w P a r y ż u , t w o r z y ł y ro­ dzaj mini-wystawy, prezentującej jednego z k l a s y k ó w sztuki naiwnej. W m y ś l założeń organizatorów, przegląd problemowy miał u k a z a ć cztery grupy dzieł pokrewnych sobie na zasa­ dzie dominacji p i e r w i a s t k ó w : ideograficznych, poetyckorealistycznych, metaforycznych i fantastycznych. Ekspozycji kilkudziesięciu obrazów Ivana Rabuzina nie ma potrzeby o m a w i a ć , liczne wydawnictwa, albumy d a j ą o nich dobre w y o b r a ż e n i e . Jest t o twórczość dojrzała robiona z d u ż ą świadomością, bezbłędnie operująca p r z y j ę t ą formułą naiwnej bajkowości. Pokaz kolekcji narodowych dzieł d a ł przegląd szeroki, ale i niepełny. Organizatorzy przyjęli bowiem zasadę, że k a ż d y kraj reprezentowany b y ć m o ż e przez m a x i m u m 20 I I . 8. Figurka kobiety, drewno, (Nigeria). I I . 9. Paps ( N R F ) . Święto, o l . / p ł . 5 1 x 6 0 cm. 1962. 163 �I I . 10. Aristodomos Papadakis (Grecja), Święty 36 X 36 cm. 1971. prac wybranych i zestawionych przez komisarzy poszczeg ó l n y c h " p a ń s t w 5 . Trudno się dziwić, że przy płynności k r y ­ t e r i ó w nie wszyscy komisarze tak samo pojęli .".we zadania. N p . cała kolekcja fińska s k ł a d a ł a się z o b r a z ó w a r t y s t ó w wyszkolonych, tyle że m a l u j ą c y c h w stylu naiwnym. K o m i ­ sarze — nie zawsze mieli d o s t ę p do najlepszych prac, s t ą d n i e k t ó r e p a ń s t w a reprezentowane b y ł y przez obrazy margi­ nalne (Italia). Oglądając boksy 28 p a ń s t w , m o ż n a było za­ u w a ż y ć pewne cechy wspólne i odrębności — np. k r a j ó w A m e r y k i P o ł u d n i o w e j , ale w sumie pokaz ten w y d a ł m i się mniej ciekawy niż część problemowa. Z a w a ż y ł a na t y m m . i n . decyzja, aby w y s t a w i a ć t w ó r c ó w d o t ą d nie pokazanych w B r a t y s ł a w i e , albo ze znanych już — - prace z ostatnich trzech lat. Dlatego też np. w dziale polskim nie mogło b y ć ani Ja­ neczki, ani K u d ł y czy N i k i f o r a . Regulamin preferuje po­ szukiwania, eksplorację terenu, ujawnianie nowj'eh twarzy. Triennale, r o z r a s t a j ą c się, staje się więc stymulatorem rozwoju sztuki „ n a i w n e j " i — co więcej — r y n k u tej sztuki. Z a c h ę c a do wydobywania wciąż nowych twarzy, pokazuje ruch „ n a i w n y " jako zjawisko coraz ważniejsze w naszej k u l ­ turze artystycznej. Chcąc nie chcąc, prowokuje — podobnie j a k istniejące galerio sprzedające s z t u k ę n a i w n ą — m o d ę na t ę twórczość. Modę na „ s t y l " , na p r z y j ę t ą formułę. Sprzyja więc nie t y l k o poszukiwaniom p o w a ż n y m , nauko­ w y m — ale i działaniom komercyjnym. Spora część obrazów, z n a j d u j ą c y c h się na przeglądzie narodowym, to praco w y ­ raźnie robione w styki n a i w n y m . Obserwując od lat rozwój mody na „ n a i w n y c h " , ze smutkiem dostrzegam, że twórczość, w założeniu i swej istocie i n t y m n a , szczera, indywidualna — - staje się, „ s t y l e m " , f a b r y k ą niemal seryjnych o b r a z ó w . Znamy to w Polsce, gdzie malarstwo Ociepki, M a r i i Korsak czy Plaskocińskiego stało się ich n o r m a l n ą profesją, środkiem nie tyle „ w y r a z u osobowości" — co zarobkowania. Podejrzewam, że zdecydo­ wana większość „ n a i w n y c h " a r t y s t ó w Jugosławii n i e m a już „ c z y s t y c h serc". Powiela się Generalić i powiela styl Gene164 morza, tempera, ralića. Są „ s z k o ł y " p r o d u k u j ą c e s z t u k ę n a i w n ą , tak jak daw­ niej produkowali swe obrazy i rzeźby ludowi t w ó r c y (Kova) ćica). Zjawisko to obserwuje się również wo Francji (Trotini w Niemczech Zachodnich. Zjawisko to dostrzec m o ż n a było i na b r a t y s ł a w s k i m Triennale. Spośród poszczególnych kolekcji p a ń s t w o w y c h m i ę d z y ­ narodowe j u r y wyróżniło t r z y : polską, francuską i brazjdijską, p r z y z n a j ą c Grand P r i x komisarzom t y c h krajów. Rze­ czywiście, zestawy prac francuskich i brazylijskich wyróż­ n i a ł y się poziomem i różnorodnością. O polskim dziale mogę t u t y l k o powiedzieć, że p o d o b a ł się publiczności, a na moje ręce liczni specjaliści składali gratulacje artystom. Malar­ stwo r e p r e z e n t o w a ł y obrazy Bazylego Albiczuka, L u d w i k a Holesza, H a l i n y D ą b r o w s k i e j , M a r i i Wojtowicz-Tarnaw­ skiej oraz H a l i n y Walickiej. R z e ź b ę — Adam Zegadło, Józef L u r k a i Tadeusz Cąkała. Osiągnęliśmy więc sukces, mimo braku pozycji najbardziej dla naszej sztuki naiwnej reprezentatywnych — że w y m i e n i ę t u Nikifora, Ociepkę, Michałowską, Rybkowskiego, Radkego, a z rzeźby K u d ł ę , W a w r ę , L a m ę c k i e g o , Skrętowicza czy Kołacza-. Wypada m i t u złożyć serdeczne podziękowanie osobom, k t ó r e zgodziły się w y p o ż y c z y ć ze swych zbiorów najlepsze dzieła wysta­ wionych a r t y s t ó w — a szczególnie t w ó r c y najznamienitszej w Polsce kolekcji współczesnych dzieł n u r t u nieprofesjonal­ nego — p . L u d w i k o w i Zimmercrowi, k t ó r y u d o s t ę p n i ł 13 prac, i p. E d w a r d o w i Wronie, posiadaczowi najpiękniejszych obrazów M a r i i Wojtowicz-Tarnawskiej. (Dodać tu należy, że blisko p o ł o w a prac z działu polskiego znalazła się n a s t ę p n i e na wystawach w D a n i i , Norwegii i Finlandii w wyborze naj­ lepszych prac z B r a t y s ł a w y * . ) . Spośród dzieł pokazanych w przeglądzie sztuki r ó ż n y c h n a r o d ó w szczególną u w a g ę m o j ą zwróciły obrazy Aristadomosa Papadakisa z Grecji (nawiązujące b. ś w i a d o m i e do ma­ larstwa ikon), Jose Torre Zapico z Argentyny, Micheline Boyadjian z Belgii, cała niemal kolekcja brazylijska (Eh M . H e i l , Geraldo Teles de Oliyeira, Francisco da Silva), �z Czechosłowacji Vaclav Beranek, Petr H a l a k ( o t r z y m a ł Wielką N a g r o d ę i m . Celnika Rousseau, a więc i prawo do indywidualnej wystawy na n a s t ę p n y m Triennale), rzeźbiarz Stefan Sivaf, spośród F r a n c u z ó w — Jean Eve, CharlesLucien Pincon, L u c Vieillard. Niestety to ciekawsze obrazy ginęły w masie drugo- i t r z e c i o r z ę d n y c h prac. Prawdziwych rewelacji na t y m przeglądzie nie b y ł o . Nie u j a w n i ł się n i k t na m i a r ę Vivina., Bombois'a, Viriusa, wczesnego Generalića, Laskovica, Fejeśa, Onoro Metelli czy naszego Nikifora. Podnosi się poziom p r z e c i ę t n y , coraz wię­ cej jest obrazów sprawnych, zabawnych, dekoracyjnych, ale nie mogłem oprzeć się wrażeniu, że to, co kiedyś stanowiło siłę tej sztuki — świeżość i oryginalność wizji — zanika, za­ ciera się, roztapia w masie prac podobnych do siebie. A prze­ cież liczą się — j a k zawsze — t w ó r c y wielcy, natchnieni, ma­ j ą c y n a p r a w d ę coś do powiedzenia. A takich jest niewielu. T a k ż e wśród naiwnych. Z kolei k i l k a informacji o przeglądzie filmów. Zgłoszono 33 pozycje. J u r y p r z y z n a ł o „ G r a n d P r i x " czechosłowackiemu f i l m o w i Drewno, kamień, żelazo, beton. T w ó r c a tego pełnego w d z i ę k u i h u m o r u dokumentu, Jan I v a n , p o k a z a ł twórczość k i l k u rzeźbiarzy ludowo-naiwnych. Dalsze nagrody przy­ znano radzieckiemu f i l m o w i Późny wschód, o p o w i a d a j ą c e m u w ciepły, liryczny sposób o malarstwie I v a n a Nikiforowa, 13 k t ó r y u s c h y ł k u życia zaczął m a l o w a ć pejzaże i sceny z wiej­ skiego życia oraz f i l m o w i francuskiemu Czarujący spacer, opartemu na p ł y n n y m m o n t a ż u k a d r ó w z obrazów H e n r i Rousseau. Jednym z najlepszych i najambitniejszych filmów w y d a ł m i się p o m i n i ę t y w głównych nagrodach, zachodnioniemiecki Uwaga — naiwny. Większość filmów o t w ó r c a c h stwarza jakiś poetycki obraz artysty, jednostronny, przeważnie wzruszający, często zmistyfikowany. F i l m o E r i c h u B ó d e c kerze ukazuje „ n a i w n e g o " rzeźbiarza w sposób prawdziwy, rzeczywisty, na tle k u l t u r o w y m . Nie lęka się ironicznego, choć ciepłego spojrzenia na p o s t a ć samotnego i „ i n n e g o " od otoczenia artysty, a zarazem pokazuje różne funkcje, któro rzeźby Bódeckora pełnią dla ich autora i dla z a m o ż n y c h na­ b y w c ó w , w i e d z ą c y c h co w danej chwili modne. Polski f i l m Mirosławy Marcinkiewiczowej Dziwni artyści po obu stronach Babiej Góry ( W F O - Ł ó d ź , 1970), uzyskał w y ­ różnienie. Donoszę o t y m z przyjemnością, cenię bowiem rzetelność i s k r o m n o ś ć tego dokumentu. Nie mogę jednak oprzeć się wrażeniu, że realne szanso na j e d n ą z głównych n a g r ó d m i a ł y inne nasze pozycje: Spotkanie z Teofilem Ociepką Tadeusza Makarczyńskiego, Paweł Wróbel Jana Łomnickiego, a nawet Kwiaty Hel-Enri Konstantego Gordo­ na, opowiadającego o sztuce najstarszej naiwnej m a l a r k i świata, tworzącej jeszcze pomimo u k o ń c z e n i a stu lat... Ale F i l m Polski i W F D zlekceważyły b r a t y s ł a w s k i przegląd. W y s ł a n o trzy pozycje, z tego j e d n ą w ogóle nie p a s u j ą c ą do profilu Triennale — o pracy z amatorami (Rysują, malują, rzeźbią). W a ż n y m członem Triennale są Sympozja naukowe. Obec­ ne, trzecie z kolei, zgromadziło na dwudniowych obradach specjalistów r ó ż n y c h dziedzin: h i s t o r y k ó w sztuki, k r y t y k ó w , e s t e t y k ó w , socjologów, folklorystów, m u z e a l n i k ó w , zbiera­ czy, p l a s t y k ó w i t d . Zaistniała więc szansa bardzo r ó ż n o s t r o n nogo spojrzenia na zagadnienie samorodnej sztuki. Z saty­ sfakcją o d n o t o w a ć t u należy konsekwentny wysiłek Między­ narodowego Gabinetu Sztuki Samorodnej, k t ó r y nie t y l k o publikuje referaty z s y m p o z j ó w ' , lecz i wydaje specjalne, świetno edytorsko, czasopismo (w trzech j ę z y k a c h ) „ I n s i t a " , k t ó r e g o redakcja u z y s k a ł a w t y m roku Grand P r i x za działal­ ność naukową . 9 5 Na sympozjum wygłoszono łącznie 28 referatów. Pierw­ szy dzień poświęcono historii sztuki samorodnej (insitnej). Jean Selz (Francja) mówił o ex-votach i religijności ludu, A n t o n i n Dufek (Czechosłowacja) o naiwnych fotografiach, L u d w i k K u n z (Czechosłowacja) o malowanych tarczach strzeleckich. K i l k a referatów informowało o twórczości sa­ morodnej na W ę g r z e c h , w Kanadzie czy Finlandii, o wotach brazylijskich. F r a p u j ą c y fenomen magicznej sztuki Voodoo omówił Sheldon Williams, angielski pisarz, etnolog, autor świetnej pracy Voodoo and the Art of Haiti. Tematem drugiego dnia obrad b y ł y : walory artystyczne i estetyczne sztuki samorodnej. E s t e t y k ą naiwnego malar­ s t w a zajął się Pierre Dhainaut z Francji, o zagadnieniach teorii sztuki naiwnej mówili Dino Menozzi z Włoch, Branko R u d o l f z J u g o s ł a w i i i Louis Gans z Holandii. Janina Makota (z Krakowa) podjęła p r ó b ę zdefiniowania estetycznej ka­ tegorii naiwności, wychodząc z filozoficznych i metodolo­ gicznych założeń teorii Ingardena. Z p u n k t u widzenia este­ t y k a s t a r a ł a się u s y s t e m a t y z o w a ć twórczość s a m o r o d n ą . Mana Gołaszewska z K r a k o w a . Można było podziwiać odwagę autorek, k t ó r e po raz pierwszy z e t k n ę ł y się z п о л г у т dla nich zjawiskiem, nie znając do tego ani naszej twórczości ..naiwnej", ani l i t e r a t u r y na ten temat. Dodajmy, że przy­ szło i m również uczestniczyć w obradach j u r y . Metoda sięgania po „ n o w e twarze" jest jednak celowa, mimo k i l k u ewidentnych p o t k n i ę ć na obecnym sympozjum. Dzięki rozszerzeniu k r ę g u uczestników obrad, mogliśmy np. 166 �г �Petr H a l a k (Czechosłowacja) I I . 13. Chodź z nami, ol./pł. 1 1 5 x 6 5 cm. 1971. I I . 14. Jesień, ol./pł. 70x55cm 1970. 167 �usłyszeć świetne referaty struktura listo w czechosłowackich Vratislava Effenbergera i Bohuslava B e n e ś a (o samorodnej literaturze). P r o b l e m a t y k ę współczesnej roli i sytuacji naiwnej twór­ czości p o r u s z y ł w ciekawy i głęboki sposób Boris Kelonien, dyrektor Galerii Sztuki P r y m i t y w n e j przy Muzeum Mia-sta Zagrzebia. O komercjalizacji sztuki naiwnej i jej miejscu we współczesnej kulturze mówił Aleksander Jackowski. Wszystkie referaty zostaną wkrótce opublikowano, co zwalnia od potrzeby ich streszczania na t y m miejscu. Nie wniosły one, jak sądzę, istotnych korektur do ogólnego obrazu tej twórczości, zarysowanego w a r t y k u ł a c h wcześniej już publikowanych na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej", choć dla specjalisty co najmniej kilka- referatów przyniosło interesująco p r z e m y ś l e n i a i nowo fakty. Wydaje się, że w przyszłości organizatorzy powinni przejść do fazy bardziej konkretnych dyskusji w węższym gronie r ó ż n y c h specjalistów. Przedpole zostało już bowiem wydeptano nader d o k ł a d n i e , i w t y c h warunkach nieunik­ nione jest powtarzanie podobnych sformułowań i nawar­ stwianie przyezynkarskich informacji. Szczególnie ważno b y ł o b y określenie granic pojęcia, scharakteryzowanie od­ rębności zjawisk, takich j a k np. sztuka naiwna i „ i n n a " (l'art brut), analiza etapu przejściowego m i ę d z y s z t u k ą l u ­ d o w ą a „ n a i w n ą " i t p . Ciekawa b y ł a b y analiza zjawiska twórczości samorodnej z pozycji psychologa (funkcja w ży­ ciu twórcy) i socjologa (recepcja, uwarunkowania kulturowo społoczno rozwoju tego nurtu) i t d . Oczekuję od organizatorów, że konsekwentnie zmie­ rzać b ę d ą do problemowego ustawienia wystaw, nawet I I . 15. Józef L u r k a (Polska) Drogowskaz, drewno polichr,. wys. 29 cm. 1971. 11. 16. ł o n Stan Patras, Fragment krzy­ ża nagrobnego. 14 15 kosztem przeglądów sytuacji w różnych krajach (przeglądów i tak nie d a j ą c y c h pełnego obrazu). Trzeba będzie w k r ó t c e wyraźnie określić ceł b r a t y s ł a w s k i e j imprezy. Czemu ma służyć ? Czym b y ć ? Czy wielkim targowiskiem, nieuchron­ nie zależnym od rozmaitych k o n i u n k t u r , u k ł a d ó w perso­ nalnych i interesów -— czy p o w a ż n ą i m p r e z ą , u k a z u j ą c ą autentyczny k s z t a ł t samorodnej twórczości. Nie jest dobrze, gdy pod szyldem zacliodnioniemieekim o g l ą d a m y jugosłowiańskiego Franjo K ł o p o t a n a , malarza bliskiego stylowi szkoły hlebińskiej, sprzedającego „ n a p n i u " swe obrazy niemieckiemu marszandowi. Nie jest dobrze, gdy obok rzetelnych t w ó r c ó w samo­ rodnych m a m y nieraz do czynienia ze s z t u k ą p s e u d o n a i w n ą , świadomio p r e p a r o w a n ą w t y m stylu, gdy - - jak to np. miało miejsce w dziale fińskim podaje się widzom za „ n a i w n e " obrazy malarzy, k t ó r z y , jak to wynika z ich ży­ ciorysów, odebrali wcale d o b r ą e d u k a c j ę w r ó ż n y c h uczel­ niach plastycznych (przeważnie paryskich). Zjawisko twórczości w stylu „ n a i w n y m " istnieje, obserwujemy je nawet w Polsce i nie m i a ł b y m nie przeciwko temu, aby p o k a z a ć je, na Triennale. Ale w czysty s p o s ó b . Jako recepcję sztuki naiwnej, czasem w y n i k ł ą z prawdzi­ wego urzeczenia, częściej jednak z mody, chęci zysku. Triennale b r a t y s ł a w s k i e nie odbywa się w próżni. Podło­ ga rozlicznym w p ł y w o m , ale i samo ma w p ł y w na k s z t a ł t zjawiska, k t ó r y m się zajmuje. I o to właśnie chodzi, aby wpływ ten b y ł możliwie d u ż y i m ą d r y . 168 r �_ - II. -• 17. Halina D ą b r o w s k a (Polska) Stare kobiety na rynku, ol./płyta, 5(5 >', 45 ciii. 1Я71. PRZYPISY 1 S. T k a ć . Introduction. ,,Insita". Bulletin de Г art uisitio, Bratislava 1971, s. 10. - Inicjatorom i faktycznym organizatorom obocnogo i poprzednich Triennale jest kiorownik Międzynarodowego Gabinetu Sztuki Samorodnej - Stefan Tkac. Generalnym Komisarzem Trionnalo — dyrektor Słowackiego Muzoum Narodowego inż. arch. Jan H r a ś k o . Triennale otworzono 10 września, z a m k n i ę t o 31 p a ź d z i e r n i k a 1972 r. Sympozjum miało miejsce 11 i 12 września. Wzięło w n i m udział ponad 90 osób, w t y m ok. 40 z zagranicy. W czasie trwania Trien­ nale prasa zamieszczała liczne informacje i omówienia, w kinach demonstrowano barwno przeźrocza ciekawszycłi obrazów, w telowizji obok r e p o r t a ż y z wystawy i sympo­ zjum pokazano wyróżnione f i l m y k r ó t k o m o t r a ż o w e . I m ­ preza b r a t y s ł a w s k a stanowi t r u d n y do prześcignięcia wzór dobrego upowszechnienia sztuki. III Triennale insitneho umenia, Bratislava, septembor-oktober 1972. Katalog zawiera 24 reprodukcje kolo­ rowo i 140 czarno-białych, wstępno a r t y k u ł y organizatorów oraz spisy prac poszczególnych działów. Strelecke terce. Bratislava, September 1972. (Katalog) W s t ę p : A d o l f K r o u p a — J i f i Rapek oraz Zlatica Galambośov,i, komisarz wystawy. W Polsce: Muzeum Plakatu, W i ­ lanów, kwiecień 1973. 1 4 5 Komisarzom działu polskiego był autor tego spra­ wozdania. o W y b ó r najlopszych prac z Triennalo został poka­ zany następnio w D a n i i (Contruin Sztuki Współczesnej Louisiana, Humlebaeck), Norwegii (Muzeum Sztuki Współ­ czesnej, Oslo) i Finlandii ( A t e n e u m i n Taidemusoo) Z Polski na wystawach tyoh znalazły się obrazy A l b i czuka, D ą b r o w s k i e j , Holesza i W ó j t o w i c z - T a r n a w s k i e j (tylko w Danii i Norwegii) oraz rzeźby Adama Zogadły. 7 Referaty Sympozjów I i I I Triennale opublikowano w : Zbornik Slovonskej Narodnej Galerie. „ G a l o r i a 2 " , l n s i t n ó umenio. Sympozia 66—09. Bratislava 1972 (w j ę z y k a c h : słowackim, rosyjskim, francuskim, niemieckim i angielskim). Od 1971 r. ukazuje się organ Międzynarodowego Gabinetu Sztuki Samorodnoj „ I n s i t a " . P o c z ą t k o w o w jęz. słowackim, francuskim i angielskim, a od nr 2 również w jęz. rosyjskim. Dotychczas u k a z a ł o się 5 zeszytów, k a ż d y bogato ilustrowany. N a Triennalo przyznano trzy Grand. Prix za działal­ ność n a u k o w ą . Otrzymali je, poza r e d a k c j ą „ I n s i t y " : Ga­ leria Sztuki P r y m i t y w n e j w Zagrzebiu (przy Muzeum Miasta) za działalność w y s t a w o w ą i publikacjo oraz Oto B i h a l j i -Merin za książkę Naiwni świata (Naiven der Welt). 8 9 169 �11. 18. L u d w i k Holesz (Polska), z c y k l u : Epoka Karbońska, ol./pł. 4 5 x 5 8 , 5 cm. 1971. I I . 19 ł o n Stan Patras, Cmentarz w Sapinta � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41faccfeca1852bbede48efc739644f4.jpg a33ce5af3ca7cda177d1097f7380e8b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ikona Chrystusa Ukrzyżowanego / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Komańcza (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; prawosławie ; architektura sakralna ; sztuka sakralna ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia ikonę Chrystusa Ukrzyżowaneg w przedsionku cerkwi Opieki Matki Bożej w Komańczy Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.38.X_H.3.3.5_01 architektura sakralna cerkiew ikona Komańcza Łemkowszczyzna okolice Sanoka prawosławie religijność ludowa sztuka sakralna