16 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e86a2a4e7a5d639f449e9bb25c1a45ad.pdf ac0df69418300cff0963b171000b3916 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1907 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource słownik etnologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1769 Title A name given to the resource Na marginesie realizacji Słownika Etnologicznego / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.99-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 19% zon l\. ST ASZCZ.U;: Poz!1ań KA MARGINESIE REALIZACJI SŁOWNIKA ETNOLOGICZNEGO Podejmując koncepcję opracowania słownika etnologicznego staje się wobec wielu możliwości. Wstępną czynnością musi być ustalenie charakteru słownika poprzez wybór jednej z tych możliwości. Pierwszą czynn03cią natomiast jest ustalenie, czy ma on mieć charakter bardziej encJidopedyczny, czy bardziej terminologiczny. Encyklopedia czy słownik eilcyklopedyczny z danej dyscypliny, w tym wypadku etnologii, oprócz terminów naukowych obejmować musi co najmniej informacje o konkretnych zjawiskach z punktu widzenia etnologii(o grupach etnicznych, dziedzinach i wytworach kultury i instytucjach kulturalnych), biogramy (możliwe są te oddzielne słowniki biograficzne) oraz informacje o najważniejszych instytucjach i wydawnictwach etnologicznych. Musi tei być zaopatrzony w mapy, ilustracje, a nawet diagramy i zestawienia statystyczne. Jeżeli taka encyklopedia lub słownik encyklopedyczny nastawiony jest głównie na przedmiotową charakterystykę kultur, to przyjmuje się zwykle etnogeograficzny układ haseł, który może być nawet doprowadzony do absurdu 1. Takie ujęcie maże się odnosić do całego świata 2, albo do jednego kraju 3, a nawet do jednej dziedziny kultury ludowej 4. Im bardziej jest zawężony zakres takiego słownika encyklopedycznego, tym bardziej rezygnuje on z ujęcia, a nawet uwzględnienia etnologicznej terminologii naukowej. Natomiast słowniki terminologiczne koncentrują się zwykle na terminologii etnologicznej, nie zawsze uwzględniając nawet biogramy. Mogą to być leksykony, w których zestawia się elementarne definicje terminów etnologicznych funkcjonujących u różnych l par. Volkerkunde, red. H. Tischner, Frankfurt a.M. 1959, Das Fischer Lexikon. gdzie ukł<ld <llfabetyczny obejmuje tylko części Świa.ta. 2 np. W. Hirschberg, Warterbuch der Valkerkunde. Stuttgart 1965; Encyklopedia of anthropology, red. D. E. Hunter, P. Whitten, New York 1976 i in. 3 np. Magyar neprajzi lexikon, red. Ortutay G., t. 1, Budapest 1977; Warterbuch der c/putsc:h!!n Volkskunde, red. O. U. Erich, R. Beitl, Leipzig 19(36 i i'n. , por. V. Frn]ec:/J. Vareka. Lidova architektura. Encyklopedie, Praha 1983. �100 Zofia Staszczak autorów, bez większej refleksji nad ich wzajemną relacją, konkurencYJnością, czy wzajemnym podporządkowaniem ". Może to być także zestaw nmiejszej lub większej liczby studiów dobranych z troską a to, by iC:1 zakres był możliwie rozłączny i wyczerpujący 6. To dqżenie do ustrukt ,-,rowania treści słownika nie może jednak iść za daleko, gdyż powstać nlOże jedna tylko systematyzacja stanowiąca zwarty zarys podręcżnikO\vy bez podziału na hasła 7. Tradycje leksykografii etnologicznej i etnograficznej w Polsce są do",ć dawne, ale były to głównie opracowania dotyczące etnografii Polski 3. vI' opracowanym w Instytucie Etnologii DAM w Poznaniu Słov.miku Etnologicznym 9 starano się zrealizować obecnie koncepcję słownika term inDlogicznego, nie będącego jednak tylko leksykonem lub tezaurusem. Prace rozpoczęto od ustalenia listy haseł. W tym celu dokonano kwerendy w istniejących słownikach etnologicznych oraz dyscyplin pokrewnych hl, wypisując hasła i analizując ich wzajemną relację i ewentualne podporządkowanie. W tym celu trzeba było się też zdecydować, czy ma to być słownik podporządkowany konsekwentnie jednej teorii 11, czy ujęcie bardziej pluralistyczne. Od zajęcia jakiegokolwiek stanowiska wobec zestawionych haseł można się było uchylić tylko w wypadku przyjęcia koncepcji leksykonu, tezaurusa. Konsekwentne a rzetelne podporządkowanie się jednej koncepcji wymaga natomiast ogromnego wysiłku teoretycznego, który wiąże się bardziej z napisaniem całościowego podręcznika, zwykle jednego autora. W naszym słowniku jako pracy zbiorowej przyjęto wi<:;c zasadę pośrednią. Starano się mianowicie przyjmować takie ujęcie, przynajmniej definicyjne, by nie było ono sprzeczne z żadną z rozmaitych koncepcji dotyczących danego pojęcia; koncepcje te należało tylko usy5 International Dictionary of European Ethnology: t. 1, A. Hultkrantz, Genera: Ethnological Concepts, Copenhagen 1960, który jest w zasadzie tezaurusem. 6 F. Laplatine, Les 50 mots-cZes de l'anthropologie, Touluse 1974. 7 M. Mauss, Manuel d'ethnographie, Paris 1967. 8 por. A. Schneider, EncyklopedYa do krajoznawstwa GnlicYi pod wZględem li istorycznym, statystycznym, topograficznym, hydrograficznym, etnograficznym, t. 1 - 2, Lwów 1868- l874 (ukazały się tylko dwa tomy); Z. Gloger, Encyklopedia staro)Jolska ilustrowana, t. 1 - 4, Warszawa 1900- 103; t e n że. Slownik rzeczy starożytnych, Kraków 1896; A. Brikkner, Encyklopedia staropolska, t. 1 - 2, Warszawa 1939. 9 Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, pod redakcją naukowe! Zofii Staszczak )za.,tępca redaktora naukowego Danuta Penka1a-Gawęcka; sekretarz redakcji 1re:1.\ Kabat), oddany do druku w PWN Oddział w Poznaniu w 1ą8:i r. (ok. 50 a/w). 10 Z.Staszczak, O powojennej leksykografii etnograficznej, .,Lud" t. 58: 197-1, 5 131- 148 II por. A. I Perszic. SocYCLlno-ekonomiczeskaja termillologijCL w poniC1tijnom apparatie ptnogrC1fii, "Sowietskaja Et:nografija" 1983. nr 5. s. ;")0 - 69. i dalsze g!o.'v dyskusyjne ''lf''lże. �NA MAr:CINESIE HEALIZAC.JI "SŁOWNIKA 101 ETNOLOGICZNEGO" s:ematyzować i przed~t:.lwić jako możliwe waricwty, a evventualne rozmieszczenie akcentów poz03tawiono inicjatywie autorów. W ten sposób doszło do uwzględnienia jako terminów łltesłowych: 1. dyscyplin i lepiej ugruntowanych w tradycji naukowej subdyscypl:'1 etnologicznych, 2. podstawowych kierunków, szkół i metod etnologic::nych, 3. terminów etnologicznych stanowiących określenie ogólnych zj,wisk i procesów kulturowych oraz etnicznych. Hasła pierwszego i dr'.lgiego rodzaju nie bUdZej przeważnie większych wątpliwości, zarówno co do samego faKtu ich uwzględnienia, jak i co do sposobu ich ujęcia, któ·'e z natury rzeczy może być po prostu referujące. Jednak i w tym zakres:e zdarzają się wyjljtki. Często zachodzi np. wątpliwość, czy zgodnie z t1'3dycją określać subdyscypliny raz jako antropologię, a raz jako etnol;)gir: czy etnografię, czy też przyjąć nazewnictwo ujednolicone. W naszym slownikliprzyjęto jednak ujednoliconą terminologię subdyscypli', związaną z terminem "antropologia" zgodnie z przyjętą nomenklaturą '.;,,'krajach, w których się one rozwinęły i ugruntowały. Preferencje Ltropejskiego i polskiego termin u "etnologia" zaznaczono zaś przez SeC'1 i'akt, że wszystkie wywodzą'ce się z różnych tradycji terminy uwzględc;one zostały w słowniku pojęć e t n o l a g i c z n y c h. Z kolei przykL\dem niejednoznaczności drugiego typu może być metoda porówr,awcn mająca niejednolitą i interdyscyplinarną tradycję. a silnie związana z e~_ l'ologią. Najwięcej jednak problemów nasuwały hasła trzeciego rodzaju. PiZY jęto. że maj,-j to być określenia zjawisk i procesów szczególnie istotnych dla etnologii, a więc pochodzących także z pogranicza dyscypL:1 naukowych. Etnologiczna specyfika słownika uwidoczniona została szczo> gólnym uwzględnieniem zagadnień związanych ze społeczeństwami "prDEtymi" (tzw. "pierwotnymi"). Wiąże się to z dość szerokim uwzględnier,iem haseł dotyczących systemów krewniaczych. Wieje jest ha:"e! z p> granicza etnologii i socjologii opracowanych nawet przez socjologów. Sp~cyfikę etnologiczną starano się podkreślić przez dodanie do wyrażeń hadowych przymiDtników kulturowy lub etniczny (np. stereotyp etniczny). W Słowniku Etnologicznym ograniczony został wybór haseł z pogranicZ3. etnologii z religioznawstwem i folklorystyką, tak ze względu na nieostrc;ć tych pograniczy. jak i z uwagi na istnienie wyspecjalizownnych polski;::, słowników 12. Ta grup:! haseł mogłaby być znacznie rozszerzona prz;?z uwzględnienie wiel'..l hasel przedmiotowych mówiących o różnych z,Pwiskach kultury. Nie chciano jednak wprowadzać haseł tego typu i dhtego przyjęto zasadę, że wyrażeniem hasłowym nawet bez przymiotnikOl "kulturowy" czy"etniczny", może być tylko taki termin, który j,'-;t Ie pOt. si.clenik Słownik polskiego, red. J. Krzyżanowski, red. Z. Poniatowski, Warsza\\,-a 1969. folkloru reliQioznOll"Czy, \-Var;zawa 1965; ;\>1cJ) �102 Zofia Staszczak na tyle ogólny, że określa całą instytucję lub proces kulturo'.vy i je:;t b2rdziej terminem teoretycznym, niż prostym określeniem jakiejś kategorii wytworów. Lista haseł Słownika Etnologicznego zostałn zaprojekto\vana i opnc"'vvana z inicjatywy czteeroosobowego zespołu pracownikó\v naukowych L-,stytutu Etnologii UAMw Poznaniu 13 i opracowana na podstawie Sp'Jr:.:ądzonych przez ten zespół kartotek porządkujących. W końcowej fazje lista w formie zestawienia zbiorczego zawierała diu każdego hasła: 1. wyrażenie hasłowe (np. asymilacja kulturowa i in.); 2. jego odpowiedil);,j obcojęzyczne (w języku angielskim, francLlskim, niemieckim i rosyj,'>.im); 3. hasła odno:~nikowe (synonimy, odpowiedniki. :~ntonimy albo pojt;cia cząstkowe); 4. odesłania do innych haseł (umieszczone :)od tekstem h;;seł głównych); 5. okre':'Jcnie kategorii hasła (np. hasła szczególO\ve, problemowe, odnośnikowe). Ustalenie haseł odnośnikowych (tzw. "czystych" odsyłaczy) służyło ll:,:wiązaniu korespondencji między hasłami, odesłaniu do jednego ha:3:a ~,;r~it:jlub b:"\rdziej wyraźnych i mniej lub bardziej świadomyc;· synon\:-,:Ó';,. Służyło ono ponadto w ustaleniu hierarchii, aby hasła były na moj}\'\'ic zbliżor.ym szczeblu uogólnier.ia. Hasła odnośnikowe pozwa1;lJy :;.kżc w miarę możliwości cmawiać dany problem calośeio·No. Natomi""t ,::;dCSJZ'lllć.l do innego hasła tekstowego miały być wskci.zan iem korespoLc!,,"ncji między zagadnieniami względnie autonomicznymi i mniej więcej :);} tym szczeblu uogólnienia, Doda'Ć można, że hierarchizacja zagadnień w obr~bietych właśnie hasel odsyłaczo\vych nie mogla być pełna, gdyż pełna ~':\)".';e:{weneja w tynl zakI,'esie doproNadzjlaby, jak wspomniano. do sy:::ó'matycznego za,rysu podręcznikowego w rodzaju M. Mau~;a 11. Okr2s1e:F52 'N liście haseł kategorii hasła było tylko wst~pną propozycją i ost:l:u~?nje ustalone zostało dopiero VI toku prac autorskich. \V związl:ll oz ier'l11inologicznym, a :nie przedmiotowYTIl profilem słownika, ilość haseł :o2czegóiowych uległa reduJ::cji do stosunkowo nic\vielkiej 1iczby takich l"rminó\\', jak np. artefakt, diaspora, amalgamacj1 i in. Zaprojektowana lista h3seł uwzględniah łqcznie 467 terminów, w tY::1 ~~';,seł szczegółowych 261, haseł problemowych 74, i odnośnikowych 13~, VJ praktyce jednak objaśniono ogółem 243 terminy ogólne; w ramach t: eh haseł objaśniono też 176 innych terminów ujp,tyeh \V postaci has~ł ci1nośnikowych. W ten sposób lista hasel ogólnie została zre<1lizowar:i-I W 89,i(1ill, a w odniesieniu do hasel tekstowych w 7Z, ;'NII, zaś hasła 0\1l~cc;nikowe zostały wzbogacone o 3411/0. Czyli można powiedzieć, że z:~ f t3 Czlcnkami ze,polu były: Elżbiet" Goździak, "\,;.;'cka. Zofia StaszcZJak. \~ M. M'tuss, op. cit., Irer:a KabCit. D:li1C\ta PeJlkala-G:l- �NA MARGINł'SIE REALIZACJI "SŁOWNIKA ET:-;;OLOGICZNEGO" 103 .vszystkich zaprojektowanych haseł zrezygnowano tylko z ok. lOo/u. Czę~ciej natomiast, jak już wspomniano, dokonywano w toku prac autorskich dalszej syntetyzacji haseł, w wyniku której ilość: hasel tekstowych (problemowych i szczegółowych) zmniejszyła się o 27~/u, a hasel odnośnik(Jwych wzrosła aż o 34IO/u. Większość haseł szczegółowych ulegała takiemu rozbudowaniu, że można je zaliczyć do problemowych. Reguły konstrukcyjne haseł, sugerowane zwykle przez red<lkcję, dążą do nadania hasłom możliwie jednolitej formy. W Słowniku Etnologicz;~ym każde hasło tekstowe składa się z: wyrażenia hasłowego, ewentu;)lriie jego synonimów, odpowiedników obcojęzycznych (w czterech języ:.:ach), definicji wyjściowej, tekstu hasła, haseł odsyłaczowych i podstawowej liter<itury przedmiotu . . Del'inicja wyra7.enia hasłowego może być wybranym cytatem lub praJeJinicją, a może być definicją autorską zmierzającą, jak wiadomo, do ujęcia tak szerokiego, by obejmowały całą gamę poglądów i punktów widzenia. Tekst dajE' zwykle wstępne zarysowanie zagadnienia i syste(:1atykt; poglądów oraz krótką analizę pojęcia z zarysowaniem różnych wariantów teoretycznych i z odesłaniem do innych hasel. Literatura cy~o\vam w tekście hasła, a nie uwidoczniona w wykazie bibliograficznym Ja tego hasła, jest cytowana w zbiorczym wykazie bibliografii na końcu słownika, gdzie Zl1ajduje się również wykaz skrótów czasopism, wydaw .. nictw zbiorowych i in. Oprócz odesłań (w formie strzałki) do innych "laseł Vii tekście hasła, mamy na końcu hasla ode::;~anie do kilku innych ilasel. którychprobłematyka jest dla tego hasła szczególnie komplemen~arna. T:1kżc zestawienie nCijważnie.iszej literatury dla danego hasła Ob9jmujc tylko te pozyc:je, które w szczególny sposób omawiają wyrażenie hasłowe. Redakcj3 wymagała od autorów 15 tylko tego, aby najważniejsze pro:;lemy i nurty zwi'lz8ne z danym hasłem nie zostały pominiGte. Autorzy 1; W Slo/!·l/iku. Et:wlof]iczll1Jm autorami haseł był 28-050bowy zespół praeow:,ików naukowych: Instytutu Etnologii UA'M w Poznaniu (J. Bednarski, A. Brencz, :\l Buchowski, J. Bu,rszta, W. Burszta, M. Gawęeki. E. Goździak, Z. Jasiev;';:z, l. Kabat. B. Line,tl', D. Penkala-Gawęcka, Z. Staszezak, R. Vorbrich, B. WalendcJNoka); Pracilwni Etnografii IHKM-PAiN w Poznal,iu CVI. Pasem-Zielińska, A. Posern-2it'iińs:,i); Zakładu Etnografii IHKM-PAN w Warszawie (SI. Szynkiewicz, R. TI:-Meki); Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW w Warszawie (Z. SokoL~wicz); Katedry Etnografii Słowian UJ w Krakowie (Z·b. Biały); Instytutu Sacj0:ogii UA:\i \\. P"waniu (K. Kwa9niewski, :YI. Ziółkowski); Instytutu SoejalogiiUJ o,\' Krako\vie (A. K. Paluch): I'n:;tytutu Kulturoznawstwa UA.:\J IV Poznaniu (J. Grad, Z Gjersze\li~ki); Instytut Filozofii UAM w Poznaniu {A. Pałubieka); Wyższej Szksly i'ec1agogicZllf'j \\' Opolu (J. Hajduk-Nijakowska); '.\Iuz~u!11 Narfxjowego w Szezcci~lie (.1. ł,.apott). �104 Zofia Staszczak mieli jednak swobodt;> nie tylko, jak już zaznaczono, w rozmieszczeniLt aKcei1tów związanych z wyeksponowaniem tych czy innych koncepcji, aie.: 1 i w przyjęciu autorskiej systematyki zagadnień i poglądów oraz szczeb :l uogólnienia takiej systematyki, a nawet przyjęcia zasady wykładu chn,_ nologicznego, wyliczenia informacyjnego. Wszystkie te konwencje znal,· zły wyraz \V opracowanych hasłach. Słownik ogólnych termi.nów funkcjonujących w danej dyscyplinie n lukowej jest oczywiście tylko odbiciem stanu wied?;y na dcmym etap; . a przy pewnej inflacji publikacji w skali światowej także stanu UPO\'.' .• szechnienia podstawowej literatury. Etnologiczne doświadczenia w ty;1! zakresie skłaniają jednak do wniosku, że chociaż jest to wysiłek o przej" ściowym tylko znaczeniu, warto go jednak podejmować. Możni1 się be,· wiem dowiedzieć w ten sposób o stanie dyscypliny wi.ęcej. niż na poc!stawie opracowania monograficznych studiów, a nRwct podręcznikó\·:. i z pewnością więcej, niż na podstawie dyskusji o tożsamości i kryZySie: danej dyscypliny. Można też lepiej zdać sobie sprawę z tego. co stanowi przedmiot teoretycznej kontrowersji, a co jest wspólnym mianownikie'" danej dyscypliny, oraz które pojęcia wymagają opcji metodologicznych, a które ich nie wymagają. Prace takie stwarzają też okazj(·; do tego 0./ stwierdzić, w jakim stopniu dociekani3 definicyjne pozostaje\ w naw, aktualne (przy niezbędnej staranności o uniknięcie jałowego formali ,mu). Zof ia Staszczak REALIZATIO~ OF THE ETHNOLOGICAL DICTIO:'-JARY (summary) The paper describes the conceptualization of the Ethnolog;cal Dictionary (;, print) as a work including: general ethnological terms, directions, mdhods <.1:"; subdisci:plines. As a background author presents a systematics of lexical mo,; ,graphs with regard to the .scope (including the whole or part of folk culture . 'concerning the world, country or region) and approach (thelJretical terms or ".'bject headings; sy,temati~ed theoretical terms or an inventory of tel'minology " in lexicons or thesauru'ses; only substantial headings or also 1J'I,gr<.lphical a.d organi7Jing ones). Then theaccepted concept ,is introouc':'d wi'lh regard t. the v:""oi documenting and cross-reference o[ headings in manner typical lo c', sp::c:·, I dictionary which i!1cludes .'L,bstanL'al1y chosen hcadings and not to ,\11 ('ncyclr)1Ldia embracing <Ill po.,;s:ble terms. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c8fbdfedd7c8e1a40f12ce094f7aeee.pdf e78256aa28ad365a1dd530b7f06abed5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1906 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource piśmienność wiedza kulturowa pismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1768 Title A name given to the resource "Piśmienność " jako czynnik rozwojowy wiedzy kulturowej / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.85-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, l!HG 'WOJCIECH BURSZT A lnstytu t Etnologii UAM Poznań "PIŚMIENNOŚĆ" JAKO CZYNNIK HOZ\\TOJOWY SYSTEMOW WIEDZY KULTUROWEJ I Charakterystyczne dla prac etnologicznych koncentrujących się ld problematyce swoistości i natury myślenia "prymitywnego", "tuby1czegn' i:p., jest częste analizowanie językowego aspekt\! tego intrygującego zagadnienia. Wielokrotnie miałem już okazję przybliżać założenia, tez\' j wnioski z kręgu tego nurtu refleksji naukowej (zob. W. Burszta, 19861 nie będzie też On nas obecnie bezpośrednio interesował. Chodzi jedynie o zasygnalizowanie, iż przedstawiciele tych ukierunkowań, skupiając się m. in. na zagadnieniu wzajemnych związków języka i kultury mają zawsze na myśli \vyłącznie jęzYK mówiony. Pomija się tym samy.,-, sytuację, gdy mamy już do czynienia z subkodem języka, za jaki trakto\vane jest pismo. Powstaje pytanie: czy pominięcie tej sytuacji jest za·biegiem świadomym, gdyż fakt istnienia pisma niewiele znaczy w kontekście ogólnych stwierdzeń? Czy chodzi może o specyficzne pojmowanie samego języka? Odpowiedź na te i podobne pytania jest tym bardzi':;.! mteresująca, iż w swej pracy The Domestication of the Savage Mind J. Goody wprowadza pismo (writing) oraz umiejętność czytania i pisan!'! tliteracy) jako istotne czynniki rozwojowe systemów poznawczych, któfi-~ mają dodatkowo tłumaczyć ciąg ewolucyjny od pierwotnych kultur prcJiterackich do współczesnych kultur industrialnych. Zanim zajmiemy Sli~ bliżej eksplikacją poglądów wymienionego antropologa brytyjskiego oraz dalszymi rozważaniami nad problemem (umownie mówiąc) "pismo a my:':lenie" zobaczmy, jakie relacje pomiędzy językiem a pism 2m (czy też: mową a pismem) wyznaczają językoznawcy. F. de Saussure, twórca nowożytnego językoznawstwa strukturalnego. nie miał wątpliwości mówiąc, że pismo reprezentuje po prostu język. Ided' braku dystynktywno,ści pomiędzy językami mówionymi i pisanymi podtrzymywana jest do dzisiaj przez większość lingwistów. Sławny R Ja- �86 Wojciech BUTszta kooson zakładając, że język ma relacyjno-hierarchiczny charakter uważa, że strukturze tej towarzyszyć mogą "twory zastępcze" np. sytemy graficzne. Pismo ma wprawdzie cechy swoiste, ale wtór:1e, gdyż żade.: z podmiotów danej wspólnoty językowej nie jest w sLanie ani czynnie, ani biernie opai,;owGć systemu graficznego nie znając uprzednio system", fonologicznego. Tak więc np. litery symbolizują jedynie jednokierunkovrJ o;';rcślone fonemy, czego potwierdzeniem je:::t niemożność nauczenia 51,; jE;zyka przez dzieci głuchonieme wyłącznie za pośrednictwem samego tylko pisClnia. Ten stan rzeczy wydaje się więc sprowCldzać do słynnego st\vierdzenia H. Jacksona, iż "Symbole pisane lub drukow~we są symbGlami symboli" (R. Jakobson, 1979, s. 40). Podobnego z'dania są E. Sapir, L. B1oomfied, Ch. Hockett, A. Martinet - uważają oni za właściwy przedmiot badań mówioną postać języka naturalnego. W przeciwieństwie do nich L. Hjelmslev twierdzi, że "pochodność" pisma nie zmienia faktu, że jest to manifestacja danej formy językowej. "Ponadto nie zawsze wiedziano na pewno, co jest pochodne, a co nie (... ) wynalazek pisma alfabetycznEgo ginie w pomroce dziejów, tak iż twierdzenie, że opiera się on n:) analizie fonetycznej, jest tylko jedną z możliwych hipotez diachronicznych; mógl się równieźopierać na formalnej analizie ~;truktury języka" (L Hjelmslev, 1979, s. 114). Innymi słowy, Hjelmslev dopuszcza możliwość manifestowania się (swoiście pojętej) formy językowej w różnoraki sposób, czym miałaby się zajmować semiologia (której tylko jednym z elementów jest językoznawstwo). Jeden z badaczy związanych z Praskim Kolem Lingwistycznym, J. Vachek, podkreśla z kolei współistnienie w jednym i tym samym języj{U dwóch norm: mówionej i pisanej (J. Vachek, 1973). Pierwsza z nich charakteryzuje się dynamicznością i odzwierciedla zarówno ko~nunikacyjny, jak i emocjonalny aspekt języka; druga - jako system elementów graficznych jest statyczna i odzwierciedla jedynie komunikacyjny aspekt języka. Tym samym język pisany i n t e n s y f i k u .i e funkcjonalny charakter języka, a sam fakt druku stanowi tutaj czynnik ewolucyjno-rozwojowy (J. Vachek, 1973, s. 34). Do sformułowań powyższych będzie się przede wszystkim odwoływał J. Goody. Właściwe rozważania muszą być jednak jeszcze poprzedzone usta:c.'niem wchodzących w grę wariantów sytuacji języko\vej. jakie możem~,' rozpatrywać w analizach kultury. Mamy~ trzy t<lkie warianty: (l) .ięzyi~ posiada wyłącznie formę oralną; (2) istnieje forma mówiona i pisana, którC'~ albo (2a) posługują się wszyscy w danej kulturze, b[1dź (2b) jedyn:e \vyspecjalizowana grupa ludzi Oraz (3) język ma tylko formę pisaną, gdyż (3a) forma oralna zanikła lub (3b) nigdy nie istniała (J. Goody, 1978. �"l'l:-;,\llENNO:-;C" JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 87 ó .• 5Z), Punktom (1), (2) i (2) odpowiadają w terminolegii M. Swadeshel, J\zyki lokalne (etnologowie używają tutaj często terminu "tongues"), języki Ś\VialOWe i jl;zyki klasyczne. Rzecz oczywista, że każdy z wymienioi:ych przyp:ldK(')W wymaga odrębnego zanalizowania i specyficznego p()drjścia badawczego w połączeniu z różnorodną kompetencją badawczą: jedynie pierwszy z nich uwzględniany jest w przeważającej mierze opraccwail etnologicznych (problem "język a myślenie w kulturach tubylnych") i jego właśnie dotyczy. Przypadek (2) uwzględniany jest w ba(hniach tzw. społeczeilstw złożonych (complex societ~s) lub np. W prac',ch ctnograficznych dotyczących tradycyjnych społeczności chłopskic;l Civtanic, w j:lki ,sposób umiejętność czytania i pisania wpływała na świa'.i~:)ogl:ld u:,(jiJ .. pi~miennych"?). Warto także zauważyć, że B. L. Whorf, (:c'.vOdZ'lC istnicnid relatywizmu językowego, zestawiał ze sobą: z jedne j 1rony jc;zyk hopi (tylko forma ustna), z drugiej języki europejskie na z',\;:le Standardowymi Językami Europejskimi, które od wieków posiadd]q SW'l lormG pisaną. W poglądach Whorfa implicite zawarty był wnio,k, że pojawienie sic; pisma zmieniło sposób konceptualizacji świata G,'zez EULO.,wjczyków, spowodowało rozwój nauki, filozofii itd. (B. L. \'ihorI', 19HZ). Do spraw tych powrócimy w odpowiednim miejscu. Przypadek (:;) należy właściwie do kompetencji filologów i history'.;·w kultury. VV zwi,!zku z tą ostatnią sytuacją warto w tym miejscu ):')"viedzieć jC'dynie, że badania w tym zakresie dostarczyły dowodu na f,:, iż mogq zrbrzac' sit; wypadki rozumienia pisma bez pośrednictwa wyc i.:ażenia mowy. Jest tak w przypadku klasycznego języka chińskiego ,v Jcgo dzisiejszej postaci. Mimo i od X wieku n.e. jest to język mart"',y (zastqpil go bardzo odmienny nowochiilski), jednak wykształceni ('jeszkańcy Chin (Mao TSf'-tung'), Tajwanu i Honkongu są zdolni pisać .\ nim wiersze. Obecny język klasycznochiilski posiada wiele systemów 1.jJologicznych, które nie są w stanie zapewnić zrozumiałości tekstu. Te ;{st klasycznochiilski jest więc zrozumiały tylko wówczas, gdy widzimy ~>na pa,pierze. "Niezrozumiałość tekstu mówionego wynika stąd, że w to;';u rozwoju język:l klasycznochiilskiego całe dziesiątki wyrazów (... ) plzybraly jednakowe brzmienie, podczas gdy odpowiadctjące im znaki pi;;ne zachowały różny kształt" (A. Weinsberg, 198:3, s. 41). Mamy więc l.utaj do czynienia z sytuacją klasycznie odwrotną od zakład:mej przez: Jingwistów. W ramach niniejszych rozważań interesować nas będzie '"je wyłqcznie sytuacja typu (2), w ramach której tradycja ·,nna współistniej:l ze sobą, ale pojawienie się i stopniowe ,żli\vo~ci komunikowania za pomocą pisma przyr:osi -- jednak pr2.oralna i pirozszerzan:e jak powiada �88 Wojciech BUTszta J. Goody - zmiany w treściach i procesach poznawczych. Zobaczmy bli:z,ej,co twierdzi wspomniany antropolog i jak uzasadnia tę ogólną idu; (J. Goody, 1978, s. 152 - 153). Główna myśl konstytuująca całość rozważań Goody'ego zawiera si(~ stwierdzeniu, iż mimo zasadniczo trafnej rekonstrukcji myślenia ludóY;; pierwotnych, jakiej dokonali antropologowie (szczególnie chodzi o Levi.-Straussa), rozdział na dwa style myślenia: pierwotny (,.nieoswojony") i współczesny ("udomowiony") jest a tyle fałszywy, iż nie zawiera w sobie możliwości wyjaśnienia przejścia od jednego z tych stylów do drugiego. Innymi słowy, brak tutaj perspektywy roz'vvojowej, której przyjęcie umożliwiłoby odpowiedź na pytanie: co sprawiło, że treści i procesy poznawcze ludów pierwotnych jednak ewoluują ku myśleniu nowoczesne mu. I tak eksponowany w tym kontekście Levi-Straw5S w wielu swoich pracach dokonywał zestawienia, na zasadzie opozycji, charakteru i cech owych dwóch rodzajów myślenia. Wymieńmy przykładowo kilka takich par pojęciowych: myśl neolityczna/myślenie współczesne, oparcie n'.' konkrecie/opan:ie na abstrakcji, myślenie mitem/myślenie naukowe, magia/wiedza naukowa, bricoleur/technika, bezczasowość/histcrycznośc itd (G. Charbonnier, 1968; C. Levi-Strauss, 1969). Są to więc a!ternatywlH: sposoby postrzegania, konceptualizowania i rozumienia świata - prze~ Levi-Straussa trakt~wane jako rozłączne zarówno ze względów czaso wych ("paradoks neolityczny" wyłonił myśl symboliczną), jak i przyczy nowych (inspiracja odmiennymi czynnikami). Goody zć1Uważa, że Levi· -Straussowskie dychotomie nie są w stanie ukazać m e c h a n i z m u przejścia od myśli ,nieoswojonej" do "udomowionej", wytłumaczyć przy· padki ich krzyżowania się i współegzystencji. Zmodyfikowa'ny sposób pa· trzenia na powyższe róznice uwzlędnić musi, oprócz samego ich podkreślania, jakiś trzeci zbiór faktów, na podstawie któryl'11 wyjaśnić mOŻl1d zarówno trwanie, jak i ewolucję danego "stylu myślenia". Czynnikiem, który dostarcza takiego zbioru faktów, jest pojawienif~ się pisma. Chodzi tutaj nie tylko o nie samo, ale także o umiejętność posługiwania się pismem alfabetycznym. Podział na myślenie pierwotne i myślenie nowoczesne pokrywa się z podziałem na społeczności przed. piśmienne i piśmienne. To, że fakt ten nie zawsze dostrzegany był przez antropologów, wypływało z tradycji traktowania pisma jedynie jako ma· terialnego korelatu języka, z podkreślenia tylko jednej jego funkcji, jaką jest utrwalanie ;realizacji językowych. Goody stara się pokazać, że posiada ono ponadto kilka innych funkcji, niezwykle ważnych dla "stylu my~lenia podmiot6w, które osiągnęły zdolność czytania i pisania. "Styl my,~lenia" oznacza tutaj dwa powiązane aspekty - treści i procesy poznawcze; są one wzajemnie Spl'"Lężone.Skoro więc zmieniają się treści (pod. w �.. PIS:\IIENNOSĆ" JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 89 wplywem pisma), towarzyszyć muszą temu zmiany w procesach myś10v,lych. Goody stenvia tezę. że jeśli kulturę potraktować jako serię okro;lanych aktów komunikacyjnych, wówczas różnice w sposobach komuntkowania są często tak istotne, jak różnice w sposobach produkcji (J. Goedy. 1978, s. 37). Tym samym różnice między społeczeństwami prymity\'v'nymi i rozwinietymi wiążą się nie tyle z różnicami w umysłach podmiotów tych kultur, ale z różnicami w sposobach komunikowania. W ja!~i sposób pismo zmienia te sposoby? Poprzez fakt przeniesienia języka ze sfery słuchowej do wizualnej pismo umożliwia zastosowanie wobec niego odmiennych sposobów bad'Jnia. Pismo nadaje komunikacji ustnej ustaloną formę materialną, SpD·\I,liając tym samym, że człowiek osiąga dystans wobec swoich aktów werbalnych. Umożliwia to w konsekwencji wykształcenie się u ludzi okres. lanych umiejętności intelektualnych, rozwinięcie których bez istnienl:.l pisma byłoby bardzo utrudnione. Są to: wzrost działalności krytycznej. racjonalności, sceptycyzmu i logiki (J. Goody, 1978, s. 37). Wspomniany dystans wobec własnych wypowiedzi sprawia, że jednostka może tera" "badać to, co mówi w bardziej obiektywny sposób. Mo:żlestanąć ,z boku, komentować, nawet poprawiać swój własny produkt" (1978. s. 150). Chodzi także o to, że słowo utrwalone na piśmie przestaje być bezpośred. nio związane z rzeczywistością działania (z "kontekstem sytuacji" w sen·· sil' Malinowskiego) - samo staje się obiektem takiego działania. Pismo umożliwia - co jest już oczywiste - o wiele lepsze kumuL;wanie wiedzy (szczególnie abstrakcyjnej), publiczność można zaznajamiać z coraz szerszym zakresem wiedzy. SpołeczeI1stwa tradycyjne są nie tyle: ,.naznaczone" brakiem myślenia refleksyjnego, ile brakiem własciwyc:l narzędzi do takiego konstruktywnego przemyśliwania (1978, s. 44). D,k o n t e k s t u a l i z a c j a mowy za pomocą pisma zmienia nie tylkcJ sam srodek komunikacji (pismo zastępuje komunikowanie werbalne), ak i powoduje zmianę komunikatu (tekst staje się obiektem refleksji be: konieczności konfrontowania go z działaniem). Tym samym pismo d c·p e r s a n a l i z u j e również przekazywaną treść, nadaje jej charakter na poły ponadczasO\vy. To, że teksty pisane mają trwałą formę. stwarza warunki do rozwoju takich dziedzin, jak logika symboliczna, algebra a idąc jeszcze dalej - rachunek różniczkowy i całkowy. Wszystko t'J byłoby niemożliwe bez uprzedniego istnienia pisma. Wpływ umiejętności czytania i pisania spowodował także rozwój podstawy nowoczesnego myślenia, jaką są systemy klasyfikacyjne. Dopiern coś, co zostało zapisane. stawia przed użytkownikiem języka koniecz:10ŚĆ określania zasad i metod dokonanej klasyfikacji. Język mówiony ,maskuje" brak spójno.ści, dwuznaczności i sprzeczności, które uja'\v- �90 Wojciech Burs:::ta ~;jc,ją się, gdy możemy spojrzeć na dokonamj lda:::yfikacj<.;. Na marginezauważyć, że poszukiwanie przez antropologów kohen>ntnyeh, lc;,:icznych i zupełnych systemów klasyfikacyjnych spo\vodo\vanc jest -się wydaje "wychowaniem" i partycypowaniem w tradycji for:-Dułowania takich właśnie zasad oghłdu świata. Istnieje Jednak niebezI~eczeństwo, że nasze zasto:::owania schematów klasyfikacji oraz sysFnlf.Jw symbolicznych mogą błędnie prezentowClć tubylczy punkt widzenia - i to zarówno członków kultur preliterackich. jak i literClckich, (może zaistnieć także sytuacja tego rodzaju, że badacz imputuje okre~loml kh:::yiikację podzielaną przez "piśmienną" część społeczeóstwa tej jego części, która partycypuje tylko w języku mówionym). Istotnym aspektem pisma jest także jego wplyw na działania spoleezlIe --- szczególnie w sferze polityczno-prawnej. Niesie ono za sob'l ,ib.L~':-akcyjną formę społecznej kontroli nad różnymi grupami spolecznyrni bez konieczności stałych kontaktów bezpośrednich (face-to-Jace). Sprawę t'; rozważę bliżej pod koniec artykułu. .L;e warto Naszkicowane powyżej najistotniejsze ogólne tezy Goody'ego na terni,t wpływu pisma na ewolucjl; stylu my~lenia (systemów poznawczych', p.owadzą do ostatecznej konkluzji, iż nie ma typowej, wyraźnej dycho:(;;nii na myślenie "prymitywne" i "nowoczesne". Zmiany w sposobach ,)~yślenia dokonuj,-! się - zdaniem Goody'ego - e\volucyjnie pod wp!yvvun przemian w sposobach komunikowania wJedzy. Tak wi<.;c, z jedl;t:j .,trony brak, a z drugiej obecność pisma sprzyjaj'-l kształtowaniu się róŻnych procesów poznawczych. Pismo - dzięki s\voim specyficznym wła:~c;'Nościom stwarza war u n k i dla rozwoju nOWoczesnego stylu my<l.: nia. Gw nowoczesny styl myślenia znamionuje): logika, filozofia, myŚJ.:nie refleksyjne, racjona!'ność, sceptycyzm, kontrola danych za pomocą klasyfikacji oraz udoskonalenie sposobów komunikowania. Zmiany, jakie wprowadziło rozpowszechnienie się pisma, można roz-y~;;trywać z pel'3pektywy współczesnych badC\l1 etnologicznych oraz st lic; "jąc historycznie wczesne materiały pisane (J. Goody, 1978, s. 78). Je"Jj chodzi o ter! drugi aspekt zagadnienia. wykraczajqcy poza rutynowi kcmpetencjE; etnologa ciekawe byłoby np. zbadanie zmian zachodz~ltych w oglądzie świata poprzez zanalizowanie zmian w kanałach kom,l:-jj,owania: od wynalazku pisma w Babilonii, poprzez wprowadzen12 i upowszechnienie alfabetu w Grecji i pocz'-ltki druku w Europie Zachodni(:j doby renesansu. Badania takie były już oczywiście w różnym za::rcsie prowadzone, mi(;etzy innymi starano się ustalić, czy określony r od Ze a j pisma ~;tanowi czynnik hamujący bądź stymulujijcy myśl J]ilUkO\vq. I'oN>zechne do dzisiaj Scl scldy, że ideograficzny jl:zyk chióski sLd "i:; ic:(n;:,m czyr"nikiem hamujilCym rozwój l:o\VoC!esnej niwki \V tym knljli. �"PISMIENNOc;C" ,JAKO CZYNNIK ROZWOJOvVY 91 r,jglądowi temu przekonywująco zaprzecza wielki zna\vca kultury Chi:c, .J, Needham, który dowodzi rzeczy wręcz odwrotnej pokazując zaskaku>ce możliwości, jakie daje klasyczny język chiński (J. Needham, 1984). \\:~'acajmy jednak do głównego nurtu rozważań, Zauważmy, że koncepcja języka Goody'ego przenosi rozważania z płac; tzyzny "langue"na "langage" (społeczne zastosowania mowy) i "parole" , :idyw:dualne akty werbalne). Tym samym poza obsz2,rem refleksji po;, "taje problem językowego uwarunkowania myślenia, a rozwaŻa się jEynie zagadnienie mówione i pisane zastosowania mowy, Przyjmij,',))' zatem i my t(~ płaszczyznę i prześledźmy bliźej różnice, jakie U\\'::'i('zniajc! się w przypadku tych zastosowań komunikatów językowych. ~' :iZll:: l8 już wy.u·oczenie peza literalne slcnnulowania samego Cocdy'Wydaje siG, że podzi<ll na język mówiony i języi~ pisany uwzględnić : c.:;i dodatkowo dwa warianty każdego z nich. Otóż język oralny może '",eć charakter nieformalny i formalny (jak np. w rytualach); podobnie /.zyk pisany może przypominać komunikację ustną w swych nieformal, yeh zastosowaniach (np. pisanie listów, świadome zabiegi literackie itp.), :ldź posi~ldać ściśle określone kryteria formalne (jak w przypadku teks:' . .v na~Ikowych), W. Chafe wyróżnia dodatkowo sytuację, gdy język bez : cidyc.:ji pisanej ma także różne "style", paralelne \v pewnym senSle z;óżnic.:ami pomiędzy językami mówionymi i pisanymi -- coś w rodzaj cl ::all1E'J piśmienności" w obrębie "literatury ustnej" (W. Chafe, 198:!.). swych konstatacjach Goody zdaje się uwzględniać pismo oraz zdolnosć c;,ytania i pIsania tylko w ich formalnym aspekcie (tylko pismo tak rLl_ ; ,nniane wpływa na rozwój nowoczesnego sposobu myślenia). Tymczase:n ;,\vnież język ustny w swych zastosowaniach rytualnych posiada cechy c: >odabniające go do języka pisanego: charakteryzuje się względną trwaicccią i powtarzalności",!, stabilnością stylu, zawartości treściowej oraz . :'l.lktury, W języku rytualnym istnieje tendencja do dominacji "mono, ;,:izowania" i formalizacji wygłaszanych tekstów. Z drugiej strony ni2~ ;,;malne zastosowania pisma zbliżone są raczej do formalnych zastos()',\all oralnych i korzystają z zasobów języka mówionego. Możemy teraz z kolei zapytać, czy proponowany przez Goody'ego spoD utożsamiania myślenia prymitywnego z nie literackoścIą jest oczywie ':y? Odpowiedzi poddającej w wątpliwość podział społeczer'lstw na oralLe ~'usus piśmiene dostarczają badacze zajmujący się praktycznymi pro~,lemami edukacji. S. B. Heath (1982, 1984) uważa, że dychotomia Goody'',;:0 nie uwzględnia różnych konsekwencji umiejętności czytania i pisani:l Jla jednoste~ i spoleczer'lstw. Jej zdaniem nie ma prostej ewolucji ad :, adYCJi oralnej (fCLce-IO-JelCC) do tradycji "czystego" tekstu (znaczem:: �92 Wojciech Burszta wynika z samego zapisu, bez odwoływania się od doświadczeń czytaj,!cych). Nie każde "wydarzenie piśmiennicze" ipociąga za sobą rozwój umie· jętności; tradycyjne nauczanie w szkole Murzynów nie pociągało za SOJe! np. zdolności stosowania wyuczonych procedur analizowania świata w co· dzienym życiu tych' ludzi. Hola pisma w ich życiu kończyła się na czyst praktycznych umiejętnościach posługiwania się pismem, ale w żadnytn stopniu nie zmieniała stylu ich myślenia. W społeczności omawianych Murzynów (autorka nazywa tę wspólnotę "Trackton") nauczanie czytani.;! bajek, nie wyrobiło żadnych nawyków sięgania po literaturę, a teksty urzędowe odczytywano wspólnie, "podpowiadając" adresatowi sposób reakcji na nie (zob. A. Cicourel, 1985, ss. 165 - 167). Tak więc to, że pism(. stwarza warunki do rozwoju określonego stylu myślenia i nowych zdolności (sceptycyzm!), wcale nie oznacza, że rozwój taki automatycznie n;1· stępuje. Wyda'je się, że z podobną sytuacją mieliśmy (i mamy) do czynienia w kulturze chłopów polskich, gdzie "piśmienność" w swej globalnej skali wcale nie zmieniła radykalnie "procesów i treści poznawczych". Jakie są więc podstawy do zakładania, że zmiany takie następują w tzw. społecznościach tubylczych; mówiąc precyzyjniej - czy zachodzą rzeczywiście w tak klasycznie ewolucyjny sposób? l) Propozycje wysuwane przez Goody'ego wymagają - jak sądzę -_. \vielu jeszcze korekt, szczególnie w tych fragmentach, gdzie oczywisto~ć' .,literacy" jako motoru przemian w myśleniu stoi pod znakiem zapytaniel (w przypadku roli pisma dla nauki sprawa jest wręcz ba-nalna). Uważam że typy "literackości" społeczeństw, rozważane przez angielskiego antropologa w aspekcie kulturowo-czasowym, muszą zostać rozszerzone o ty· py "literackości" w danym, konkretnym społeczeństwie. Ciekawe np. byłoby zbadanie (empirycznego jak sądzę) zjawiska zamiany magii słownej na magię - nazwijmy to - słowa pisanego. Wprowadzenie pisma, umiejętności posługiwania się nim, wcale nie "uśmierca" natychmiastowo identyfikowania słowa i rzeczy, leżącego u podstaw zjawiska magii werbalnej Wydaje się nawet, że systemy rządzenia potrafią wykorzystać ,magiI:; słowa pisanego" w sprawnym ogzekwowaniu powiności od rządzonych. Czy nie z takim zjawiskiem mieliśmy do czynienia w przypadk u powstania tzw. kultów "cargo", ostatnio opisywanych przez M. Harrisa? (M. Harris, 1985). Czy język polityczny nie-odwołuje się bardzo często właśni·:: do takich preliterackicsh stylów myślenia, kiedy każe traktować wypo .. wiedziane zdanie o jakimś stanie rzeczy za jednoczesile "powołanie de, życia" tego stanu? Innego rodzaju egzemplifikacji na temat krzyżowania się w potocznym myśleniu ludzi ,nieliterackich" i "literackich" (czytaj: niekrytycznych i racjonalnych) stylów myślenia, dostarcza współczesna etnometo- �,.PIŚMIENNOŚĆ" .JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 93 ,.lologia. Okazuje się, że "zwykli ludzie z ulicy" dokonują takich operacji myślowych w swym życiu potocznym, jakby cała, wielowiekowa tradycja ~:>isma ich nie dotyczyła. Procesy analizowania w życiu codziennyni dalekie są od ideałów sceptycyzmu, sylogizmu i racjonalizmu postulowanego przez Goody'ego. Nie znaczy to, oczywiście, iż nie p o t r a f i ą oni tak nyśleć, chodzi jednak o pytanie: kiedy "uruchamiają" wykształcone \J miejętności. II Jak dotąd, mowa była o genetycznej, myślowej stronie zagadnienia .pismo a rozwój wiedzy". Proponuję obecnie podejść do tej kwestii od ._t rony obiektywnych r a c j i pojawienia się pisma na danym etapie roz'.-oju formacji społecz;no-ekonomicznej oraz na określonym etapie rozwoju 'o'iedzy kulturowej. Zasługą strukturalistów jest wykazanie, że kultury pierwotne charak:'~ryzowały się nie jakimś "niedorozwojem", "prelogicznością"; ale B:adniczą odmiennością ponadindywidualnych struktur myślenia, tzw. iJlito-logiką (por. chociażby C. Levi-Strauss, 1969). Na podstawie odpo·\viednio przeformułowanych stwierdzeń strukturalistycznych dokonano próby hipotetycznej rekonstrukcji specyfiki pierwotnej świadomości ma:jicznej (zob. A. Pałubicka, 19l84 tam też szersze uzasadnieni.e sądów, ·:tóre w niniejszym artykule podaję w formie maksymalnie skondenso'vanej). Świadomość ta jest na tyle nieporównywalna ze znaną nam rzeu.ystością kultury współczesnej (wielodziedzinowej, nowożytno-europe]:'-·'liej), że jej logiczna artykulacja jest niezwykle trudna. We wcześniejszej fazie rozwojowej kultury typu magicznego mamy do czynienia z jedną właściwie dziedziną kultury i jednym typem pra;<·.yki społecznej. Sensy kulturowe działań składających się na tę praklykę posiadają troisty charakter: techniczno-użytkowy, komunikacyjny craz światopoglądowy (A. Pałubicka, 1984, s. 47). Jest to dość trudny do wyobrażenia sobie z perepektywy nowożytnoeuropejskiej synkretyczny (syntetyczny) blok. To więc, co zwykło się - za J. Kmitą - okreśhć mianem waloryzacji światopoglądowej działari o efektach bezpośred!110 uchwytnych praktycznie, posiada w kontekście kultury magicznej z . lpełnie odmienną postać. Waloryzacja typu magicznego genetycznie pierwotna - odbywa się w sposób następujący: odpowiednie efekty kchniczno-użytkowe (i zarazem symboliczno-komunikacyjne) są równoczesnymi wa,rto-ściami światopoglądowymi. Również i j ę z y k w kontek-de świadomości magicznej posiada zupełnie specyficzny status, co stara'··m się pokazać? przy innej okazji (W. Burszta, 1986). Mówiąc skróto·- �94 Wojciech Bu rs::ta wo, nie wykształciła się jeszcze wówcza" semantyka sensu stricto - t::' ..-, Eamym związki symbolizowania istniały \'; przemieszaniu ze związkd.,~i przedmiotowo-metonimicznymi (mowa zarówno miala oddziaływać ;':! rzecz, jak i pozo.:;tawala w stosunku do niej w związku symbolizow:::n i'd. W momencie pojavvicnia się w obrębie wspólno~y pierwotnej spec)·iicznego podziału pracy. wykształcenia się odrębnej instytucji CZ1rO',\"r:ika, zmienia się stopniowo charakter dotychczasowego funkcjonowan::, "synkretycznych" przekonań. Proces ten jest rezultatem zapotrzebow1nia na wyraźniejszą waloryzację światopoglądową bezpośrednio-praktyu·, ncj działalności człowieka wraz z pojawieniem się "urzędu" czarO\;,'nii-::a wyodrębnieniu podlega jednocześnie zespół tre~(;i światopogląduwych, który znamy jako "magię". Wyczerpująco analizuje tę sytuac.~.~ w swej pracy M. Buchawski (1986, s. 65 - 88). W etapie kolejnym treści "czysto" magiczne przekształcają się z kO;I:; jakościowo w dedukcyjny zespół wierzeń religijnych, które w prz~. ciwieństwie do magii - nie grupują się już tylko wokół poszczególny'.:" s:-rtuacji praktycznych, ale konstytuują odrębny typ waloryzacji zwaL': religijną (A. Pałubicka, 1984, s. 49). Następuje słynne Weberowskie "pie,lxsze odczarowanie świata". Waloryzacja religijna krystalizuje się w omach feudalizmu, kiedy to religia staje się wyodrębnioną, autonomiczn~ :formą świ3.domości społecznej regulującą praktykę religijną. Znowu .podobnie jak w przypadku czarownika, ale na skalę nieporównanie więi:sZcl wyodrębnia się osobna grupa "czuwająca" nad powstałą sfen; chodzi tu zarówno o praktykę regulowania stosunku ludzi do wiary, ja:·: i o samą doktrynę i jej postać teologiczną. W tym właśnie momenc>? ogromną rolę spełnia pismo, umożliwiające stworzenie i skodyfikowan,,? abstrakcyjnych systemów teologicznych. Pismo nadaje ważny wymi;'" działaniu religijnemu i szerzej - społecznemu; staje się narzędziem ko'''troli polityczno-prawnej nad tymi, którzy nim nie władają. Specyfi:o feudalizmu sprawiała, źe waloryzacja religijna miała przede wszystki:'l na celu sankcjono\vać istniejący porządek społeczny. Mamy więc tUt;;ij do czynienia z klasycznym przykładem, gdy dany język etniczny posiacLl swą formę ustną i pisaną, przy czym umiejętność czytania i pisania ch,;· rakteryzuje jedynie niewielką część społeczeństwa, dla której jest OP.! dodatkowym środkiem władania polityczno-prawnego. Dzięki pismu wh:,dZ3 staje się abstra:.ccyjna i wszechogarniająca. Elita umiejąca czytać i pisać, wykorzystuje ten fakt dla celów (1) technicznych, (2) kla'sowych i (:;) religijnych, które w sumie sankcjonują istniejący sta'n rzeczy i utrwalaj \ jego zasady. Pomijając bliższe rozważania nad specyfiką przejdżmy teraz do uwag o trzeciej. historycznie waloryzacji religijn~ j powstałej odmianie Wl- �,,1'IS:V11ENNO':;C" J,\.KO CZYNNIK 95 HOZWO.JOWY loryzacji. jab) S\,lllOwi waloryzacja nowożytne\. Szeroko pisał na ten L:mat przywolywany już ::\1. Weber (M. Weber, 1934) pokazuj<!c, w ]l':i sposób pO:ilugiwala się ona pierwotnie systemem religijnym, aby pozn~;j stdC siĘ' zeświecczonym ,.duchem kapitalizmu". Istotne dla naszych rozważ::,!: je;:: wylonienic się \\7 epoce nowożytnej waloryzacji światopoglą::lv',\'('j nO\\'cj formy świadomości społecznej, jaką staje się nauka. Podkr>.::ilanie roli pisma w tym kontekście wydaje się truizmem nauka sbj(~ się donll'n'l komunikacji pisanej. Następuje ponadto w ogóle wyrażc:c: '.vyodrębnienie się komunikacji symbolicznej jako sfery kultury o odn~bnych wartościach auton(';J11icznych. Stąd właśnie brało się świadwn;; kultywowanie jl:zyków etnicznych, identyfikowanie narodu z posiaci).niem odn.;lmej mowy i pisma. Właśnie dzit;ki umiejętności czytania i pi:':311ia możliwe stało się kodyfikowanie niejako zjawisk z komunikac,}'jrej sfery kultury symbolicznej nauki, obyczaju, sztuki, prawa iLL Można chyba powiedzieć. że bez pisma typ nowoczesnej waloryzacji ŚWl)top-oglądowej byłby niemożliwy, podobnie jak zaadaptowanie pisemny:h sposobów komunikowania umożliwiło rozwój niezwykłe szerokiego, Zd2pcrsonaliZOv.'anL'go i a b::;trakcyjnego systemu rządzenia. Rozwój przemysłu i handlu, ich biumkr,llyczna organizacja, zmusiły do prowadzenia tej działalnosci na bazie do:zu men tów pisanych, co również stało się przc~L miotem analizy Webera. Następowanie na "obie kolejnych typów waloryzacji me oznaczało rzecz jasna równoczesnego zanikania dotychczasowych typów walory.>:'.cji. Z faktu tego powinni zdawać sobie najlepiej sprawę et'nografowt2. krorzy mogli do niedawn'a obserwować w tzw. tradycyjnych społecznościach chlopskich resztki waloryzacji magicznej, a do dzisiaj waloryza::j.l religijna dominuje w wielu izolowanych rejonach. Ten właśnie fakt dlugiego trwania historyczniE' wcześniejszych typów waloryzacji tbmaczyc może stosunkow<1 powolność rozwoju nowego stylu myślenia 'N społeczności chłopskiej. Typ waloryzacji, jaki panuje w danej wspó!n0-:::ie plemiennej rna też -- tak się wydaje -- wpływ na stopień ptzySW]jJnia sobie racjonałnego sceptycyzmu "słowa pisanego" p'rzez rzccz':"':-; wspólnotę. I tutaj docieramy do sedna całych rozważań. Koncepcja ..udomowienia" pierwot'nego umysłu, wyłożona na kartach The Do I1'WS/icatioll oJ (/ze Savage Mind, sama w sobie bardzo interesująca i perspektywiczna. obarczona jest jednak wyraźną jed'nostronruścią· i'vIimo iż Goody zastrzega się, że nie traktuje ani "writing", ani ..literacy" jako czynników rozvvojowych działających samoczynnie, analizuje postę9 poznawczy w myśleniu społeczeństw tak, jakby zależny był przede wszystkim od nieistnienia bądź istnienia graficznych systemó\v pisma (model literackości proponowany przez Goody'ego nazywany bywa �96 Wojciech Burszta ZT'esztą "autonomicznym", co sugeruje wspomnianą jednostronnośc), Chojednak o to, że myślowe możliwości ludzi uwarunkowane są także IUIl;':cjonalnie - i tak 'np. dany typ waloryzacji światopoglądowej może sw.,-,owić barierę bądź pomost dla rozwoju wiedzy opartej na języku pisa. r:ym. Sam dostęp do takiej możliwości, jaką daje pismo, nie stanowi jeszcze wystarczającej przesłanki, by została ona natychmiast wykorzystanQ. Mówiąc krótko: społeczność, której nawet większość umie czytać i pisać, 1G jeszcze nie Społeczeństwo literackie; posiada ono dopiero narzędzi"" ~:~óre umożliwia zmianę sposobu percypowania przez nich świata w no· jakościowo sposób. I jeszcze uwaga ostatnia. Propozycja Jacka Goody'ego jest subiekt y w.. nym wyrazem zmian, jakie zachodzą w przedmiocie badawczym etnologii, 3fzwzględne odchodzenie w przeszłość (często połączone z fizyczny~n ~:ońcem) prymitywnych, izolowanych społeczności plemicnnych, poja\\'i.~. nie się w ich obrębie nowych zjawisk, powoduje ciągle próby weryfikowania dotychczasowych sądóv\' o kulturze prymitywnej i vvywołuje no\\'e pytania badawcze. Problemem naczelnym staje się wyjaśnienie z m i a n, .i~;)zimpodlegają tradycyjne kultury. Goody próbuje pokazać, że .,,05\\"0jl:'i1ie myśli nieoswojonej" dokonuje się na drodze stawania się spokczeństwami z tradycją pisma tych grup, które opierały się jedynie ],a b';'zpośredniej interakcji i ustnym przekazie tradycji. Sądzi on jednocze:;. n;e, że analizując procesy zdobywania wiedzy przez ludy prymitywne rewie nam również o współczesnej kondycji umysłowej Europejczyków - a więc i etnologów. Jak pokazuje narastająca literatura przedmiotu, ~Jgo typu próby stają się coraz powszechniejsze (zob. zestaw pozycji b~bJiograficznych: A. Cicourel, 1985, s. 184 - 185) i choćby z tego powodu uważam ten temat za dopiero "naszkicowany". a niezwykle obiecuj,!cy. Qli Edi;howski lVI. 1986 Magia, jej funkcje poznań. i struktura. H,-,rszta W. 1986 Język Chafe a kultura 10 myśli Wrocław. etnologicznej, W. 1982 Integration Spoken and Involement and Written (e·d.), New Jersey, Ch;,rbonnier in Speaking, Language: E:rploring Writing, Orality and and Oral l:n:) D. Tan:12n Litc:rawre. Literacy. s. 35 - 53. G. 1968 Rozmowy z Claude Levi-Srrattssem, War,z'awL1. C;'.'ourel A. 1985 Te:rt and Discourse. "Annual Review of Anthropology" \'01. 1-1, s. 15(\ - Id5. �JAKO .. I'ISlVlI~:NNOS(;" (',)ody CZYNNIK ROZWOJOWY 97 J. Vome~lication 1978 Tlw Harris of the Savage Mind. Cambridge. M. ~willie, 1985 Krolvy, !:-1.!ath S. B. 1982 Vrotean 'Wojny Slwpes ditions, 1984 Linguistics in Literacy Spoken (ill:) i czarownice. Events: and Written (Ind Education, Zagadki Ever-shifting Language "Annual kultur'y, Warsza\V~\. Oral and Literate Tra- ... , s. 91 -117. Reviewof Anthropology" 13, s. 251- vol. - 274. H.'clmslev L. 1979 Prolegolllt'na kO\bk,l, j.,,;';ob:ion R. do teorii języka, A. Weinsberg (w:) Językoznawstwo c('ch dystynktywnych 1979 J'o.i<:cie nin, (w:) .!(:zykoznawstwo L" \·i-Str<.luss C. 1969 i'yly.~l nieosll'ojona, .::,',=cdham J. Ul84 Wielkie miareczkowanie. Warszawa .:':·Iubicka A. w językoznawstwie. strukturalne, Warszawa strukturalne, H. Kur- s. 44 - 137. ,(roo.). Warszawa, Wspomnienia Warszawa, rozwaŻlI- s. 18 - 43. . Nauka i spoteczelistll'o u' Chinach i na Zachodzie, . 1984 f'rzedtcoretyczne postaci historyzmu, Warszawa. J. \';;chek 1973 Written ','jeber M. Language, The 1934 Die protestantische ';·.'l:insberg A, 1983 .!ęzykoznnwstwo .',!lorf B. L. 1982 J(;zyk, LITERACY' Hauge. J::thik und ogólne. A Geist Warszawa my,~l i rzec;::ywistość, AS der des Kapital ismLLs, Ti.ib:ngen. . Warszawa. DEVELOPMENTAL FACTOR OF CULTURE KNOWLEDGE SYSTEMS (summary) The ;lutilor ';"! changes 'l discus.'es of the of .J. Goody, hypothesis Ie, the work ,.The :];;,t ('l1le'·gl.'nce writing ~'i',,;CS (o'hink:ng ,; the 7 •.I.ud" society stylcs) - t. 70 into influence we ;111 English of evolution. hot preliterary and social of the i~ one and of writing, experience Domestication or ci\'jiizcr! : ,'jm;UVl' the way.s main Goody or coId. anthrQPolcg,i'st, Savage the Mina". facial'S rejects He CI' literary, reading the claims As ability conceptualise rigid that a result they of in tries content divis:ons agree writing Literacy He originated Goody of and reality. to and 1970's, the prove thesi3 learning pro- of societies with on present-> the invention into divis:on and :t:3 �98 Wojciech Bll,rszta development, styles of thinking evolve graduCllly from cl<1sically primitive, througi. some transitional stages, to modern, abstract th:nking of the members of industria! societies. The author of this paper consider.s some restrictions of Goody's hypothesis an.i its seen one-.sidedness. &s;·des purely mentalorder of the analysis of th~s problelll ,('how writing influences .leaTnb.1'g processes), he sugg·ests to indu·de functional d'~t.ermination of "literacy" phenomena taking place. He presumes that a particuia type of life philosophy valorization (in the meanhg of J. Kmila) can be a barri2 or a platform for the development of literary style of thinking. J. K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d40f133eec43f8e5ce46c776940f79c7.pdf 5cbf92ccd87154441738e1b8386a94df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1193 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1099 Title A name given to the resource Kultura symboliczna w badaniach etnologicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.33-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał; Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA (Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet im. M . Ko­ pernika w Toruniu) K U L T U R A SYMBOLICZNA W BADANIACH ETNOLOGICZNYCH Ogólność tytułu niniejszego wystąpienia z góry narzuca niejako ok­ reślone do niego podejście. Będzie to więc generalny szkic pewnego sta­ nowiska teoretyczino-metodologicznego, w ramach którego można podej­ mować — jak się wydaje efektywnie — badania nad symboliczną sferą kultury, a więc, posługując się tradycyjną terminologią etnograficzną — nad zjawiskami kultury społecznej i duchowej. W kontekście całości rozważań niezbędne jest na wstępie scharakte­ ryzowanie, co będzie się rozumiało pod pojęciem kultury (w szczególności symbolicznej). Zaznaczyć trzeba, że prezentowane t u stanowisko stara się nawiązać do podstawowych idei teorii kultury, wypracowywanej w poznańskim ośrodku kulturoznawczym, w ramach którego prowadzi się obecnie m. in. badania nad poszczególnymi dziedzinami kultury w za­ miarze ich teoretycznej charakterystyki. Ujmując problem generalnie (i siłą rzeczy nieprecyzyjnie, ale decy­ duje o tym szczupłość miejsca), w proponowanym tutaj ujęciu Cultura traktowana jest przekonaniowo jako pewna rzeczywistość myślowa, któ­ rą konstytuują dwa rodzaje sądów: normatywne (normy) — wyznaczają­ ce cele do realizacji, oraz dyrektywalne (dyrektywy) — określające spo­ sób, w jaki owe cele możliwe są do osiągnięcia. Poszczególne dziedziny kultury regulują przy tym odpowiednie typy praktyk społecznych, sta­ nowiąc tym samym ich myślowe podłoże. Za przykłady takich wyodręb­ nionych praktyk służyć mogą: praktyka językowa (komunikacji języko­ wej), regulowana przez odpowiednią formę świadomości społecznej, prak­ tyka obyczajowa, religijna, artystyczna czy wreszcie naukowa. Tak więc na kulturę danej społeczności składa się zespół wszystkich form świa­ domości społecznej, które funkcjonują w praktyce tej społeczności (w ich poszczególnych typach). W obszarze tak rozumianej kultury wyodrębnić można dwie zasad­ nicze jej sfery: kulturę techniczno-użytkową oraz kulturę symboliczną; ich odmienność jest zasadnicza — zaistnienie rezultatów czynności na3 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 I �34 MICHAŁ B U C H O W S K I , W O J C I E C H B U R S Z T A leżących do praktyki materialno-użytkowej jest niezależne od czyjej­ kolwiek interpretacji, w przeciwieństwie do czynności podejmowanych w sferze kultury symbolicznej, gdzie ich obiektywne funkcjonowanie możliwe jest dopiero po ich odpowiednim zinterpretowaniu przez inne podmioty (poprzez odczytanie sensu czynności lub wy tworu kulturowego). Tak więc — posługując się najprostszym przykładem — rozpalając ogień na palenisku uzyskamy odpowiednią temperaturę w pomieszczeniu nie­ zależnie od tego, czy będziemy nad owym faktem rozmyślać, czy też nie. Natomiast zaistnienie efektu komunikacyjnego znaków dymnych deter­ minowane jest tym, czy ktoś, znający odpowiednie reguły interpretacji kulturowej, trafnie je odczyta. Sfera kultury symbolicznej daje się z kolei podzielić na dwa pod­ zbiory. Jeden z nich — to kultura symboliczna w węższym sensie. Sta­ nowią ją te dziedziny, w ramach których realizuje się symboliczne war­ tości uchwytne praktycznie; część z nich — oprócz nauki i dziedziny prawno-politycznej — stanowią formy świadomości, których nadrzędną funkcją jest komunikowanie. Tutaj klasycznym przykładem jest język, obok niego wymieńmy także obyczaj oraz sztukę. Drugą subsferę konstytuują praktyki światopoglądotwórcze takie, jak magia (dzisiaj w formie reliktowej), religia i filozofia świeckoświatopoglądowa. Ich główną funkcją jest światopoglądowe waloryzowanie czyn­ ności praktycznych, innymi słowy — kreowanie wartości ostatecznych, sankcjonujących i motywujących działania podejmowane w ramach i n ­ nych praktyk. W porządku genetycznym, praktyki światopoglądotwórcze, przekonania zawarte w obrębie światopoglądu, dostarczają też założeń semantyki dla czynności i wytworów obyczajowych oraz artystycznych. Obyczajowe kreślenie znaku krzyża na chlebie jest znaczące tylko dla­ tego, że w światopoglądzie obecny jest mit (przekaz światopoglądowy) 0 ukrzyżowaniu Chrystusa. Obiektywne funkcjonowanie kultury symbolicznej — jak już wspom­ niano — wymaga społeczno-subiektywnego upowszechnienia jej norm 1 dyrektyw. Uczestniczenie poszczególnych jednostek w kulturze warun­ kowane jest znajomością reguł interpretacji kulturowej: zarówno nada­ wanie odpowiednich komunikatów, jak i ich odbioru. Jednocześnie po­ dzielanie tych reguł przez partycypujących w danej kulturze jest nie­ odzowne dla ich efektywnego funkcjonowania i realizowania zakładanych celów. Moment powyższy wymaga szczególnego podkreślenia, gdyż na­ szym zdaniem, stanowi on o miejscu i charakterze etnologicznego po­ dejścia badawczego do zjawisk ze sfery kultury symbolicznej. Właściwie bowiem każda grupa kulturowa (często tożsama z etniczną) jest nośnikiem odmiennego systemu tych reguł, które tworzą tym samym partykularną całość. Uchwycenie tego systemu, jego opis i wyjaśnienie determinujących go racji funkcjonalnych oraz rządzącej nim „logiki" (struktury w e w n ę ­ trznej) — oto najogólniejszy zakres penetracji, jaki rysuje się w t y m �KULTURA SYMBOLICZNA 35 względzie dla etnologii. Będąc jedną z dyscyplin kulturoznawczych nau­ ka ta, nawiązując do swych dotychczasowych tradycji, posługując się własnym aparatem pojęciowym i dającymi się wykorzystać metodami, wydaje się do tego typu analizy najbardziej predestynowana. Wraz z i n ­ nymi czynnikami określającymi status danej wiedzy jako odrębnej dys­ cypliny badawczej kryterium eksplorowania specyficznego aspektu tego samego nawet obiektu jest przecież jednym z często stosowanych wy­ różników. Tak więc — reasumując — badanie kultury pojmowanej w wyłuszczony powyżej sposób, sprowadza się w przypadku etnologii do opisu i w y ­ jaśnienia norm i dyrektyw regulujących poszczególne typy praktyki w ramach partykularnych grup, a w węższym sensie do „rozszyfrowy­ wania kodów" obecnych w kulturze danych społeczności. Obok zagad­ nień należących tradycyjnie do obszaru kultury społecznej i duchowej, takich jak obrzędowość czy magia, w rachubę wchodzą tu także reguły interpretacji kulturowej właściwe poszczególnym grupom etnicznym ale nie tylko. Uważamy, że w zakresie tym mieszczą się także problemy subkultur (np. regionalnych, młodzieżowych, klasowych), myślenia po­ tocznego (kultury masowej), genetyczne nawiązania funkcjonujących w danym momencie kultur, sposób asymilacji poszczególnych wątków w ramach kształtujących się całości, partycypacja jednostek w odmien­ nych systemach kulturowych, tzn. podzielanie przez nie zróżnicowanych reguł kulturowych, przechodzenia z jednego sposobu myślenia na inny (to szczególnie interesujące w przypadku społeczeństw wieloetnicznych, ale w lokalnym wymiarze Polski zjawisko to występuje także wyraźnie); odczytywania znaczeń kolejnych czynności kulturowych i ich wytworów oraz ich kontekstowych zależności (np. inaczej potraktujemy osobę mod­ lącą się w kościele niźli czyniącą to niespodziewanie na środku ulicy — pierwszy przypadek uznamy za wyraz nabożności, drugi — co najwy­ żej — idiosynkrazji). Sposób łączenia się poszczególnych podsystemów w hierarchicznie uporządkowaną strukturę i określenie jednostkowych struktur humani­ stycznych (subiekty wno-racjonalnych) — to także rysujące się przed etnologią zadanie. Podobnie w przypadku uogólnienia wyższego rzędu — a więc tworzenia teorii kultury. Do tego ostatniego aspektu jeszcze po­ wrócimy, gdyż wiążą się z nim określone kwestie natury epistemologicznej, z których trzeba zdawać sobie sprawę postulując taki, a nie inny zespół założeń teoretyczno-metodologicznych. Ktoś czytający niniejsze uwagi podkreślić może, iż szereg sugero­ wanych powyżej aspektów badawczych stał się już, od dłuższego lub krótszego czasu, przedmiotem etnograficznych zainteresowań (przy i n ­ nej, być może, szczegółowej ich werbalizacji). Można więc z kolei po­ stawić następujące pytanie: jak ma się do tego faktu przytaczana na początku referatu (i postulowana) perspektywa teoretyczna? Pytanie to �36 MICHAL BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA niemal bezpośrednio dotyka problemu, jaki w tej chwili pragnęlibyśmy rozwinąć: charakterystyki dotychczasowych badań etnologicznych nad kulturą symboliczną. W tym wypadku naświetlenie tej kwestii sprowa­ dza się do wskazania kilku najistotniejszych rysów metodologicznych znanych już na gruncie antropologii ujęć. Z punktu widzenia przyjmowanej tu teorii i implikowanych przez nią pojęć większość prób opisu i wyjaśnienia zagadnień kultury posiada charakter obiektywizujący, tzn. uznający rzeczywistość kulturową ba­ dacza jako coś obiektywnie i zewnętrznie istniejącego, jako przedmioty niezależne od świadomości podmiotów podzielających odnośne przeko­ nania. Tymczasem rzeczywistość kulturowa już z samej definicji zakła­ da obecność wartości (norm); oznacza to tym samym, że tkwi w niej niejako określony współczynnik humanistyczny, który w odróżnieniu od charakterystyki przeprowadzonej przez F. Znanieckiego wykonstruowany jest tu w terminach społeczno-subiektywnych. Współczynnik ów zmienia się historycznie i jest zarazem zróżnicowany w zależności od grupy będącej jego nośnikiem. Ujęcia obiektywizujące traktują natomiast własną rzeczywistość kulturową jako jedyną, narzucającą się z zew­ nątrz — jako obiektywną właśnie. Sytuacja ta jest w swej ostatecznej instancji wynikiem specyficzne­ go stosunku badaczy do potocznego doświadczenia społecznego, w tym, wypadku kulturowego. Rejestrują oni po prostu świat „takim, jakim właśnie jest". Rejestracja tego doświadczenia implikuje z kolei rozpoz­ nawanie i podzielanie sądów dyrektywalnych przynależnych jedynie do zakresu kultury wartości uchwytnych praktycznie (techniczno-użytkowej i symbolicznej w węższym sensie). Do rekonstrukcji kultur histo­ rycznych i jemu współczesnych etnolog stosuje swe własne sądy dyrektywalne, obiektywizując t y m samym własną rzeczywistość, kulturo­ wą. Z taką sytuacją spotykamy się powszechnie, także wśród przedsta­ wicieli ukierunkowań, które postulują program podmiotowej rekon­ strukcji kultury (tj. ujmowanie jej jako zespołu sądów normatywnych i dyrektywalnych). Okazuje się jednak, iż — ostatecznie — badacz „przypisuje" swój własny (respektowany przez siebie) współczynnik hu­ manistyczny badanemu; w ten sposób zjawiska, które miały być zrelatywizowane do badanych kultur, miały uwzględniać oryginalne założe­ nia semantyki (owe sądy), charakteryzuje się w terminach założeń se­ mantyki badacza (za pomocą sądów przez niego podzielanych). Klasycznym przykładem obiektywizującego podejścia do badań nad kulturą są badania ewolucjonistyczne (także dyfuzjonistyczne). Tak np. magia jawiła się w ujęciu ewolucjonistów jako wyraz psychologicznego niedorozwoju społeczeństw pierwotnych. Przy pomocy dyrektyw włas­ nego doświadczenia psychologicznego, zdeterminowanego — rzecz pros­ ta — społecznie podzielanymi sądami na ten temat, badacz-ewolucjonista usiłował sformułować zasady magii. Ta swoista introspekcja (impli- �K U L T U R A SYMBOLICZNA 37 kująca zresztą dodatkowo indywidualizm metodologiczny) prowadziła do nieuprawnionego rzutowania własnych kategorii kulturowych na świa­ domość podmiotów magii (a to jest jednoznaczne z obiektywizacją tych zjawisk). Stąd np. Frazerowskie pojęcie magii jako „bękarciej" siostry nauki, mającej wyrażać dostrzeganie przez jej podmioty regularności i obiektywności praw przyrody, tyle tylko, że błędnie rozpoznawa­ nych — to klasyczny przykład tego typu podejścia. Jeżeli podmioty świadomości magicznej dostrzegały nawet obiektywność tych praw, to nie były to z pewnością nowożytnie (po europejsku) rozumiane prawid­ łowości naturalne, ale coś pośredniego między dzisiejszą obiektywnością a antropomorfizacją. W ogóle, jeśli można tu wyrazić jakąkolwiek opi­ nię na temat kultury magicznej, to przypuszczać należy, iż stanowiła ona typ syntetycznie kulturowy, syntetycznie kulturowej świadomości, gdzie nie doszło jeszcze do dysocjacji poszczególnych sfer kultury (techniczno-użytkowej, komunikacyjnej i światopoglądowej) tak charaktery­ stycznej dla kultury nam współczesnej. W praktyce oznacza to, iż wy­ konanie jakiejkolwiek czynności utylitarnej było zarazem komunikowa­ niem określonego stanu rzeczy, jak i jej światopoglądową waloryzacją. Rzecz niepojęta dla naszej, jakże odległej od magicznej, świadomości — co tłumaczy naturalne niejako skłonności do interpretacji adaptacyjnej, nie zaś historycznej w sposób szczególny. Nb. podobne trudności, tym razem z interpretacją komunikatów językowych wśród kultur prymi­ tywnych, zauważał B. Malinowski. Jego zdaniem badacz tubylczej k u l ­ tury nie jest w stanie zrekonstruować tej pragmatycznej wizji świata, która znajduje swój wyraz w jednostkach komunikatywnych danego języka (np. formach gramatycznych), gdyż sam jest już od niej oddalo­ ny warstwami strukturalnymi swojego własnego języka; dla Europej­ czyków język posiada wiele specjalistycznych zastosowań, podczas gdy dla tubylców posiada stricte pragmatyczny charakter jako sposób działa­ nia, warunkowany kontekstem sytuacji w specyficznym sensie tego ter­ minu. Rejestrujący stosunek do potocznego doświadczenia kulturowego, przyjmowanie jego przesądzeń, prowadzi do niedostrzegania i braku (naukowego) odnotowywania światopoglądotwórczej sfery kultury, a uj­ mując rzecz precyzyjniej — do pomijania sądów dyrektywalnych, które nie są potencjalnie efektywne technologicznie, których rezultaty nie są uchwytne praktycznie. Podajmy przykładowo taką właśnie dyrektywę (sąd dyrektywalny): „Aby zniszczyć duszę przeciwnika należy posiąść jego mana". Dodajmy przy tym, iż sądy normatywne z reguły nie pod­ legają „obróbce" naukowej. Wbrew pozorom analogiczny status teoriopoznawczy posiadają w tym względzie kierunki, które opatrzyć można wspólnym mianem strukturalno-semiotycznych; stwierdzeniem tym nie chcemy* bynajmniej po­ mniejszać ich wielkiego (często pionierskiego) wkładu w postęp badań �-38 MICHAŁ BÜCHOWSKI, W O J C I E C H B U R S Z T A etnologicznych, znacznego choćby w stosunku do innych, anachronicz­ nych już stanowisk badawczych, zastygłych i wciąż obecnych w naszej rodzimej etnografii. Obok szeregu marginalnych — w kontekście pro­ wadzonych tu rozważań — nasuwających się obiekcji, jak chociażby arbitralne przesądzenie o izoformizmie ,,planu treści" i ,,planu wyra­ żania" (semantyki i syntaktyki) czy stawiania w jednej płaszczyźnie oznak naturalnych i kulturowych jako determinowanych zewnętrznie (co jest także przejęciem wyobrażenia o ich analogiczności, narzucają­ cego się w wyniku uogólnień potocznego doświadczenia społecznego) — istnieje pewien rys, charakterystyczny tych orientacji, decydujący o ich pewnym poznawczym ograniczeniu. Jest nim fakt, że strukturaliści z za­ sady ograniczają swe zainteresowania z zakresu kultury symbolicznej do sfery komunikacji, czyli powiedzieć można — redukują kulturę do ko­ munikacji. Jeśli nawet dostrzegają sferę światopoglądową (np. Leachowskie wydarzenie komunikacyjne obejmuje m i n . środki metafizyczne zmieniające świat), to we własnych kategoriach niewiele mogą na ten temat powiedzieć. Wyrażając się w tym względzie w przyjętej tu ter­ minologii skonstatować można, że nie obejmują oni zakresem swych eksplikacji aktów partycypacji w światopoglądzie, a tylko w komuni­ kacji symbolicznej; również więc i oni nie dostrzegają efektów techno­ logicznych dyrektyw światopoglądowych. Czynią to przyjmując: postawę przedmiotowego, „obiektywnego" traktowania tych aktów — a więc ponownie tak, jak przejawiają się one w potocznym doświadczeniu k u l ­ turowym jego uczestnikom, w formie postrzegania zjawisk światopo­ glądowych jako komunikacyjnych. Jak zatem można sobie wyobrazić postulowane tu teoretyczne (w od­ różnieniu od przedteoretycznego) ujęcie kultury symbolicznej? Z ko­ nieczności zaproponowana tu być może jedynie formuła ogólna, W uję­ ciu takim chodziłoby o podmiotowe badanie kultury. Oznacza to uwzględ­ nienie faktu, że żaden obraz świata właściwy partykularnej grupie kulturowej nie jest zwierciadlanym odbiciem obiektywnie istniejącej rzeczywistości; podobnie dzieje się także z obrazem badacza. W wyobra­ żeniach takich t k w i określony — rzec można „uspołeczniony" — współ­ czynnik humanistyczny. Skoro więc przyjmiemy, że kulturę tworzą odpowiednie systemy sądów normatywnych i dyrektywalnych, jej pod­ miotowe rekonstruowanie musi sprowadzić się przede wszystkim do: (1) dokonania werbalizacji owych sądów przy wykorzystaniu z (2) od­ powiednich pojęć podmiotowych. Zjawiskami podmiotowymi sn zaś wszelkie takie obiekty lub stany rzeczy, będące odniesieniem przedmio­ towym różnych jednostek komunikatywnych danej kultury: języko­ wych, obyczajowych, prawno-politycznych i in. Owo odniesienie ^przed­ miotowe ujmowane jest przy t y m jako zjawisko spełniające sądy two­ rzące s e m a n t y k ę odnośnej jednostki, a werbalizowane w zdaniach — <;zy szerzej — formułach syntaktycznych języka tej kultury, która pod- �KULTURA SYMBOLICZNA 39 lega rekonstruowaniu. Mówiąc inaczej, założenia semantyki podlegają każdorazowo „ujawnianiu" i wyszczególnianiu i ten właśnie moment decyduje o tym, czy mamy do czynienia ze zjawiskiem podmiotowym. Ten — zasygnalizowany tutaj jedynie — zespół założeń teoretyczno-metodologicznych postulujących program podmiotowej rekonstrukcji kultury (ujmowanie jej ze współczynnikiem humanistycznym w podanym wyżej sensie), wikła określone uwarunkowania analiz badawczych. Przede wszystkim narzucają się uwarunkowania natury językowej: odmienność komunikatów, konieczność ustalenia zasobu jed­ nostek komunikatywnych języka, kwestie przekładu itd. Za tymi, często oczywistymi, uwarunkowaniami kryją się jednak bariery epistemologiczne, nie zawsze rozpoznawane, a współwyznaczające możliwości re­ konstrukcji badanych zjawisk. Praktyka badawcza etnologów dostarcza właśnie przykładów na to, iż odpowiednie rozpoznanie znaczenia syste­ mu językowego i danych lingwistycznych dla badań nad symboliczną sferą kultury nie jest jednoznaczne z uświadomieniem sobie epistemologicznych konsekwencji przyjęcia takich a nie innych założeń. Często wręcz odwraca się cały problem — rozważania nad językiem mają być rozwiązaniem kwestii epistemologicznych i dostarczać prawomocnych dyrektyw badawczych. Badacze, którzy zdają się skłaniać ku podmiotowej rekonstrukcji k u l ­ tury, często twierdzą, że najlepszy dostęp do zjawisk „mentalnych", „ideacyjnych", „poznawczych" (różne są określenia tego co wyeksplikować można właśnie jako rzeczywistość myślową) istnieje poprzez bada­ nie komunikatów językowych danej kultury. Jest to o tyle uzasadnione, iż rzeczywiście wszelkie obszary komunikacji kulturowej korzystają sze­ roko z zasobu komunikatywnych jednostek językowych, które dodat­ kowo posiadają ten walor, iż założenia ich semantyki są nieporównanie dokładniej artykułowane i powszechnie respektowane (dodajmy do tego, że również o wiele lepiej zbadane dzięki teoretycznemu zaawansowaniu lingwistyki). Z tych powodów założenia semantyki komunikatywnych jednostek językowych „narzucają" się jako źródło charakteryzowania podmiotowo rozumianej kultury. Tym samym badania ogranicza się do tej sfery, która podlega kulturowemu (tutaj: językowemu) komunikowa­ niu. Swoją drogą faktem jest, że aby zjawiska kulturowe poddawały się rekonstrukcji niezbędnie muszą być one zakomunikowane przez odpo­ wiednie jednostki komunikatywne danej kultury (inaczej nie ma możli­ wości stwierdzenia, czy dane zjawisko nawet zaistniało) — to jedno z ograniczeń, już natury epistemologicznej, przed którym stają badania .nad kulturą rozumianą podmiotowo właśnie. Kończąc te uwagi nadmieńmy jedynie, iż gdyby nawet udało się w przyszłości osiągnąć absolutnie adekwatną rekonstrukcję oryginal­ nych kontekstów kulturowych i wyrazić ją za pomocą takich procedur, które „uchwycą" współczynniki h i manistyczne określające odniesienia �40 MICHAŁ B U C H O W S K l . W O J C I E C H B U R S Z T A przedmiotowe danych jednostek komunikatywnych kultury, to nie da się tego inaczej wyrazić, niż za pomocą formuł zdaniowych (obojętnie — języka badacza czy języka rekonstruowanej kultury), których nie będzie sic już charakteryzowało semantycznie i przyjmie się je jako ostatecz­ ne. Warto sobie tę barierę badawczą uświadomić. Podsumowując: kulturę badać można w dwojaki sposób: (1) obiektywizująco oraz (2) podmiotowo — jali zespół sądów. W ramach współ­ czesnej etnologii dominuje ujęcie typu (1) i to w rozmaitych wersjach. Niniejszy tekst miał być w założeniu ogólną prezentacją możliwości (ale i ograniczeń), jakie stoją przed ujmowaniem kultury podmiotowo. Wy­ daje się, że etnologia jest szczególnie predestynowana do podjęcia tego typu badań. Sądzimy, że proponowana tu wizja nauki teoretycznej, będą­ ca konsekwencją przedstawionych na wstępie założeń, może być prze­ słanką dla postępu poznawczego w etnologii. Rzeczona teoria i jej szcze­ gółowe rozwinięcie jest jedną z prób uzyskania takiego postępu *. 1 Wybrana literatura: etnograficznych Zlota gałąź, Linguistics, 1964, s. kultury Culture Meaning Essays, badań Warszawa [in:] 36-39; M. nad 1962; Language in J. Kmita, Communication, Primitive W. in , Lud", 3 t. 66: 1982, G o od e n o u g h , Culture and Society, Epistemologiczne (maszynopis); t e n ż e , and B u c h o w s k i , W. B u r s z t a , kulturą, O kulturze London Language, [in:] granice symbolicznej, 1976; s. Cultural D. a filozofia, '[ed], N e w podmiotowej Science W a r s z a w a 1977, s. 496-519. Frazer, Anthropology Hymes and. York rekonstrukcji B , M a l i n o w s k i , The Magic, aspekt J . G. W a r s z a w a 1982; E . L e a c h , G l e n c o e 1948, s. 228-276; Q u i n e W. V , Filozoficzny [w:] Lingwistyka Teoretyczny 31-44; and Religion postęp Problem and w teorii of Other języka^ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a709541e0df4fee9f594b6aaee34570.pdf 78f5a339dba2b6147ebffd963e570439 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6060 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5651 Title A name given to the resource Niektóre zakazy związane ze zbyt długim karmieniem dziecka, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.97 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Dziecko nie wolno zbyt długo karmić piersią, w tym: 1 - ponownie do niej przystawić [będzie miało uroczne oczy], 2 - po­ nownie do niej przystawiać [będzie miało słabą pamięć], 3 - ponownie do niej przystawiać (zakaz jest znany, brak jednak jego interpretacji), 4 - inne odpowiedzi (zob. komentarz i mapa 3), 5 - brak tradycji, 6 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: 65. Wjakim terminie odłącza się dziecko od piersi? a) przed I wojną światową? b) w jakim - obecnie? Czy u wszystkich jednakowo? [- ] d) Czy odłączeniu od piersi towarzyszą jakieś czynności typu magicznego? Może wymawia się jakieś formuły obrzędowe? Ankieta PAE uzupełniająca nr 8/75 pt. Zwyczaje związane z odłączeniem dziecka od piersi, oprać. B. Jankowska: Proszę podać stare wierzenia związane z odłączaniem dziecka od piersi. Kiedy odłącza się łub odłączało dawniej dziecko od piersi? Wjakim czasie było najlepiej, a w jakim nie należało tego robić? Wjakiej porze roku, czy w których dniach i dlaczego? (np. w czasie zbiorów na polu, gdy drzewa owocowe kwitły, ptaki odlatywały itp. - dlaczego). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff7ec88107482526d2f93aae75a597d2.pdf bfef1d9065d59288560cdc5f0fc50b05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6059 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5650 Title A name given to the resource Niektóre zakazy związane ze zbyt długim karmieniem dziecka, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.95 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Dziecko nie wolno zbyt długo karmić piersią, w tym: 1 - karmić dłużej niż dwa Wielkie Piątki, 2 - karmić przez trzy Wielkie Piątki, 3 - inne odpowiedzi (zob. mapa 4 i komentarz), 4 - brak tradycji, 5 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: 65. W jakim terminie odłącza się dziecko od piersi? a) przed I wojną światową? b) w jakim - obecnie? Czy u wszystkich jednakowo? [...] d) Czy odłączeniu od piersi towarzyszą jakieś czynności typu magicznego? Może wymawia się jakieś formuły obrzędowe? Ankieta PAE uzupełniająca nr 8/75 pt. Zwyczaje związane z odłączeniem dziecka od piersi, oprać. B. Jankowska: Proszę podać stare wierzenia związane z odłączaniem dziecka od piersi. Kiedy odłącza się łub odłączało dawniej dziecko od piersi? Wjakim czasie było najlepiej, a w jakim nie należało tego robić? W jakiej porze roku, czy w których dniach i dlaczego? (np. w czasie zbiorów na polu, gdy drzewa owocowe kwitły, ptaki odlatywały itp. - dlaczego). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2dfc26f6fd3fd59dad3af83e4602d7cf.pdf 3af162a2433c309090137488bb5531d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6062 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5653 Title A name given to the resource Obowiązek odwiedzania położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.105 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Obowiązek odwiedzania położnicy: 1 - jest formą obowiązującą, 2 - jest formą bliżej niesprecyzowaną (zob. komentarz), 3 - nie ma obowiązku odwiedzania, 4 - brak tradycji występowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 5 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? a) Kogo obowiązuje odwiedzanie położnicy? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05cbb987651ddc42d46813a104c9365c.pdf d05074a49b22f2159a516d399216b8ee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6061 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5652 Title A name given to the resource Zwyczaj odwiedzania położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.104 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Zwyczaj odwiedzania położnicy: 1 - jest znany, 2 - był znany w przeszlos'ci, 3 - brak tradycji wy­ stępowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 4 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/025cb17dd3804766dccfbf67d574a9d8.pdf 01a2306dd7a4f4fdf6433e3d3607e710 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6064 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5655 Title A name given to the resource Osoby odwiedzające położnicę, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.118 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Położnicę odwiedzają osoby niespokrewnione, w tym: 1 - sąsiadki, 2 - najbliższe sąsiadki, 3 - kobiety (ogólnie), 4 - znajomi, przyjaciele, koleżanki, 5 - sąsiedzi (w tym najbliżsi - 8.13.X, 27.16.VIII, 30.13.XII, 35.32.XIV), 6 - mężczyźni, 7 - dowolne osoby (odwiedza “kto chce”), 8 - inne odpowiedzi (zob. mapa 3), 9 - brak tradycji występowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 10 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek małymi pustymi kółkami zaznaczono również większe miasta. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7107a7d336df136c9e02cb3efd74edbc.pdf 607d0bb343ab043a3b9021afcefa7677 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6063 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5654 Title A name given to the resource Osoby odwiedzające położnicę, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.114 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Położnicę odwiedzają osoby spokrewnione, najczęs'ciej: 1 - rodzina, krewni, 2 - najbliższa rodzina, 3 - kobiety z rodziny (np. matka, teściowa, siostra), 4 - mężczyźni z rodziny (np. brat), 5 - inne od­ powiedzi (zob. mapa 4), 6 - brak tradycji występowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 7 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? a) Kogo obowiązuje odwiedzanie położnicy? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8a32215d20e27910340b9a2abd0d9f9.pdf e6ffdd43dce331502cb9e8807f589744 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6066 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5657 Title A name given to the resource Osoby objęte zakazem odwiedzania położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.120 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Osoby objęte zakazem odwiedzania położnicy to: 1 - kobiety miesiączkujące, 2 - kobiety ciężarne, 3 - roz­ wódki lub kobiety źle prowadzące się, 4 - kobiety złe, stare, kłamliwe, opryskliwe, 5 - panny, 6 - kawalerowie, 7 - mężczyźni, 8 - dzieci (w tym małe - 8.22.IX, 32.15.V, 35.21.VI), 9 - wszyscy mogli odwiedzać położnicę, 10 - inne odpowiedzi (zob. mapy 6 i 7), 11 - brak tradycji występowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 12 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w łatach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? b) Kto nie powinien jej odwiedzać? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01e9f24bd69d2c2b301a14af7458fa92.pdf 01a2306dd7a4f4fdf6433e3d3607e710 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6065 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5656 Title A name given to the resource Osoby niespokrewnione odwiedzające położnicę/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.117 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Położnicę odwiedzają osoby niespokrewnione, w tym: 1 - sąsiadki, 2 - najbliższe sąsiadki, 3 - kobiety (ogólnie), 4 - znajomi, przyjaciele, koleżanki, 5 - sąsiedzi (w tym najbliżsi - 8.13.X, 27.16.VIII, 30.13.XII, 35.32.XIV), 6 - mężczyźni, 7 - dowolne osoby (odwiedza “kto chce”), 8 - inne odpowiedzi (zob. mapa 3), 9 - brak tradycji występowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 10 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek małymi pustymi kółkami zaznaczono również większe miasta. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c2976d12077d7b013195003f60dffa5.pdf 0b087e4e72d33e04d406387839f1689f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6068 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5659 Title A name given to the resource Osoby objęte zakazem odwiedzania położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.127 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Zakazem odwiedzania położnicy objęte były różne osoby, w tym: 1 - te, z którymi położnica była skłócona, 2 - obce (np. spoza rodziny, [czy] dalsi sąsiedzi), 3 - chorzy, 4 - alkoholicy, 5 - osoby uważane za kłamliwe i opryskliwe, 6 - osoby znajdujące się w żałobie, 7 - położnicę mogły odwiedzać dowolne osoby, 8 - rzadsze odpowiedzi [1 - osoby uważane za złe, 2 - osoby pyszne i plotkarze, 3 - osoby fałszywe wobec położnicy, 4 osoby pechowe, 5 - osoby bezbożne, 6 - osoby bez ślubu kościelnego, 7 - dziad „żebrak”], 9 - inne odpowiedzi (zob. mapy 5 i 6), 10 - brak tradycji występowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 11 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? b) Kto nie powinien jej odwiedzać? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1dc073defc2d80d6c95ab705dcf1c38f.pdf 0cc3ef2188691645bfcad2f651c1963b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6067 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne istoty demoniczne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5658 Title A name given to the resource Osoby objęte zakazem odwiedzania położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.124 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 NATALIA BLOCH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA. KTO I PO CO OD(Z)WIEDZA DIASPORĘ TYBETAŃSKĄ? MOJA DROGA DO ANTROPOLOGII TURYSTYKI Turyści nigdy nie stanowili „przedmiotu” moich zainteresowań badawczych. Gdy w roku 2004 rozpoczynałam badania terenowe na potrzeby rozprawy doktorskiej w obozach uchodźców tybetańskich w Indiach1, obiecałam sobie, że będę unikać jakichkolwiek kontaktów z osobnikami należącymi do mojego „gatunku”, czyli przedstawicielami tzw. kultury zachodniej. Chciałam – jak na początkującą antropolożkę przystało – przebywać wyłącznie w otoczeniu tzw. tubylców, czyli, w moim przypadku, uchodźców. Okazało się to jednak niemożliwe. Gdziekolwiek byłam (a w teren jeździłam każdego roku przez kolejne pięć lat) – w dużych rolniczych obozach w południowym stanie Karnataka, w małych rzemieślniczych osadach na przedgórzu Himalajów czy w tybetańskiej dzielnicy w Delhi – wszędzie natykałam się na inji. Inji to określenie używane przez Tybetańczyków i oznaczające dosłownie Anglika/Angielkę. Jest ono prawdopodobnie tybetańskim fonetycznym zapisem słowa English, gdyż to właśnie Brytyjczycy byli pierwszymi białymi, z którymi na większą skalę – zresztą w mało przyjemnych okolicznościach zbrojnej inwazji w początkach XX wieku – zetknęli się Tybetańczycy w Tybecie. Dziś termin ten jest popularnie używany na określenie wszystkich przedstawicieli tzw. zachodniego świata, zwłaszcza białych. Inji byli zatem wszechobecni w świecie diaspory tybetańskiej. Czego tam szukali? Dean MacCannell – autor klasycznej już pozycji z zakresu badań nad zjawiskami turystycznymi (1976; polskie wydanie 2002) – ukuł koncepcję turystyki jako poszukiwania autentyczności. W praktyce jednak to turysta staje się impulsem do wytwarzania w odpowiedzi na jego potrzeby autentyczności przez tych, których postrzega jako „egzotycznych Innych”. Jednocześnie stanowi nośnik wartości i wyobrażeń konstytuu­ jących kulturę, z której się wywodzi – tak, jak on konsumuje kulturę Innego, tak Inny konsumuje kulturę turysty. W tym względzie turyści odwiedzający obozy tybetańskie wywierają wpływ zarówno na indywidualne życia konkretnych uchodźców (żeniąc 1 Zasadnicza część badań została przeprowadzona w ramach gruntu promotorskiego MNiSW nr N N109 3683 33 zatytułowanego „Kultura a polityka. Na przykładzie młodego pokolenia uchodźców tybetańskich w Indiach” (2007–2009). �52 NATALIA BLOCH się z nimi, pomagając im uzyskać wizę do swojego kraju, sponsorując ich dziecko, klasztor, przychodnię itd.), jak i na tzw. produkcję kulturową (zob. McGuckin 1997) oraz tworzone przez nich dla świata zewnętrznego autoreprezentacje. Ta specyficzna wymiana nigdy oczywiście nie jest w pełni równoważna, gdyż mamy tu do czynienia z relacjami władzy wynikającymi z różnic na poziomie pochodzenia, statusu społecznego i ekonomicznego czy płci społeczno-kulturowej, ale zawsze jest to interakcja, w której obie strony są jednocześnie nadawcami i odbiorcami2. Turysta jest więc tym, który pragnie zajrzeć za kulisy wielkiego spektaklu, jaki wyreżyserował i wystawił dla niego przemysł turystyczny. Pragnie, by to, co widzi, jak i jego doświadczenie tego, było „prawdziwe”, aby nie było aranżowane na jego potrzeby; chce zyskać „dostęp do rzeczywistości toczącej się własnym trybem”, do świata, który „działał na swój sposób, zanim [turyści] przyjechali i będzie tak działał wówczas, gdy odjadą” (Wieczorkiewicz 2008, s. 78). A gdzie szukać autentyczności, jak nie w obozie uchodźców – miejscu powszechnie wyobrażanym jako przestrzeń ludzkiego cierpienia. Cierpienia nie można przecież udawać, jest więc ono doświadczane przez turystów jako autentyczne i w tym sensie atrakcyjne. Czy zatem można zaklasyfikować od(z)wiedzanie obozów uchodźców jako rodzaj tanatoturystyki? Żadna z pięciu klasycznych już kategorii atrakcji tanatoturystycznych wyróżnionych przez Anthony’ego V. Seatona (1996; 1999), z których wszystkie dotyczą bezpośrednio śmierci3, nie uwzględnia obozów uchodźców. Jednak cierpienie jest ontologicznie związane z umieraniem, a z diasporą tybetańską wiąże się – według oficjalnych danych strony tybetańskiej – śmierć 1,2 miliona Tybetańczyków. Ponadto sama tanatoturystyka ulega ciągłemu redefiniowaniu i obejmuje dziś również miejsca związane z niewolnictwem czy więziennictwem, czyli zjawiskami, które łączy nie tylko doświadczenie cierpienia, ale też kategoria podporządkowania. Mimo że obozy można idealistycznie postrzegać jako „drugą szansę życia”, to uchodźcy – usytuowani w złożonej sieci relacji władzy nazywanej przez badaczy międzynarodowym reżimem uchodźczym (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989), izolowani i dyscyplinowani, o ograniczanej możliwości tworzenia własnych reprezentacji – zaliczają się do licznego grona tzw. grup podporządkowanych (subaltern). Podróż jako projekt konstruowania tożsamości i budowania statusu społecznego przez (po) nowoczesnego turystę to osobny temat, który w tym miejscu jedynie sygnalizuję. Erik Cohen w jednej z zaproponowanych przez siebie typologii doświadczenia turystycznego posługuje się między innymi kryterium wpływu odbytej podróży na kształtowanie tożsamości czy też nowej biografii turysty (1979). W tym sensie ja również – jako turystyka-badaczka – buduję swój status „tybetolożki” i „piszę” swoją biografię, konsumując to, co nazywam tybetańską kulturą. 3 Należą do nich: miejsca śmierci zadawanej publicznie (np. egzekucji); miejsca masowych śmierci (np. obozy zagłady, miejsca katastrof, pola bitewne) lub śmierci osób znanych (np. Kennedy’ego); miejsca pochówku i miejsca pamięci (np. katakumby); muzea gromadzące materialne dowody lub symboliczne reprezentacje śmierci (np. muzea wojny); inscenizacje czy też rekonstrukcje śmierci (np. bitew) (Seaton 1999, s. 131). Tanatos to bóstwo z mitologii greckiej uosabiające śmierć, syn Nocy, przedstawiany jako młodzieniec z czarnymi skrzydłami u ramion i zgaszoną, opuszczoną w dół pochodnią w ręku, stojący „smutny z pochyloną głową, jakby opłakiwał nieboszczyka” (Parandowski 1950, s. 171). Malcolm Foley i John J. Lennon, którzy jako pierwsi zdefiniowali pojęcie „ciemniej turystyki” (dark tourism), określili ją jako odwiedzanie miejsc katastrof, masowej śmierci, ludobójstwa i morderstw (1996). 2 �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 53 Jednocześnie obozy tybetańskie w Indiach dają poczucie bezpieczeństwa i podstawowego komfortu, które są koniecznymi warunkami doświadczania inności przez turystów (Cohen 1972). Diaspora tybetańska trwa już ponad pół wieku, a miejsca zamieszkałe przez uchodźców przypominają bardziej wiejskie osady niż prowizoryczne obozy znane z przekazów medialnych (co jest między innymi rezultatem umiejętnie prowadzonej przez władze uchodźcze polityki). W wielu przypadkach oferują gościom domy noclegowe, lokale gastronomiczne, a nawet dostęp do Internetu. Łącząc elementy autentyczności (inności) i bezpieczeństwa (swojskości) nadają się zatem idealnie na atrakcję turystyczną. W związku z powyższym uznałam, że skoro turyści współtworzą, choćby przejś­ ciowo, społeczność, którą badam, nie mogę ich ignorować. Tym bardziej, że to, jak ja sama byłam postrzegana przez uchodźców, w dużej mierze wynikało z ich doświadczeń w kontaktach z przybyszami z tzw. Zachodu i zbudowanych na tej podstawie o nich wyobrażeń4 (zob. Bloch 2011a). Przyjrzenie się poszczególnym kategoriom inji od(z)wiedzających diasporę tybetańską pomogło mi w umiejscowieniu mnie samej w terenie i interpretowaniu stosunku „moich badanych” do mnie w zależności od tego, do której grupy turystów mnie klasyfikowano. Dlatego też w niniejszym artykule chcę skupić się nie tyle na oddziaływaniu turystów na obozy i ich mieszkańców – co stanowi osobny, intrygujący przedmiot dociekań – ale przyjrzeć się motywacjom, jakimi kierują się „goście z Zachodu” w wyborze obozu uchodźców tybetańskich na cel swojej podróży, oraz temu, jak są oni postrzegani przez uchodźców. Kierując się postulatem Erika Cohena, aby nie unifikować kategorii turysty i doświadczenia turystycznego (2007, s. 58) – zwłaszcza gdy wychodzimy poza obszar turystyki zorganizowanej – wyróżniłam siedem typów turystów od(z)wiedzających diasporę tybetańską, których charakterystykę przedstawiam poniżej. Kategorie te – jak wszystkie teoretyczne modele – są oczywiście płynne, często nakładające się na siebie i podlegające zmianom w czasie i przestrzeni, pozwalają jednak odpowiedzieć na pytanie, czego turysta może szukać w obozach uchodźców. Kryterium motywacyjne było również podstawą stworzenia przez Cohena pierwszej fenomenologicznej typologii doświadczenia turystycznego: turysta podejmuje decyzję o celu i formie podróży, kierując się tym, czego brakuje mu w jego przestrzeni życiowej (1979). Po Cohenie na gruncie antropologii i socjologii turystyki wypracowanych zostało wiele typologii turystów. Ja jednak proponuję własną klasyfikację ze względu na specyficzny cel podróży, jakim jest uchodźctwo. Niemniej, poddając analizie poszczególne 4 W podobny sposób turystykę jako intrygujący przedmiot badań odkrył Cohen – uważany za prekursora socjologii i antropologii turystyki. Cohen – wówczas jeszcze doktorant na Wydziale Socjologii w Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, ale zafascynowany antropologią społeczną po pobycie studyjnym w Wielkiej Brytanii – rozpoczął w roku 1966 badania terenowe w izraelskim mieście Akka (ang. Acre). Badania te były poświęcone wzajemnym relacjom młodych Arabów i Żydów, szybko jednak w relacjach tych pojawił się nowy aktor społeczny – młode zachodnie turystki, wchodzące w interakcje z arabskimi młodzieńcami. Wówczas Cohen postrzegał je jako intruzów w swoim projekcie badawczym i starał się ignorować ich obecność. Z czasem jednak to „zakłócenie”, jak je nazwał, stało się punktem zwrotnym w jego naukowej karierze: „Początkowo turystyka pojawiła się podczas moich badań terenowych jako coś z zewnątrz, jako niepożądane zakłócenie ‘mojej’ społeczności dokonane przez obcych” (Cohen 2007, s. 59). �54 NATALIA BLOCH kategorie turystów, będę odnosić je do typologii innych autorów. W ten sposób pragnę nie tylko umiejscowić zaproponowaną przeze mnie klasyfikację na mapie antropologii i socjologii turystyki. Osią, wokół której konstruowałam kategorie omówione w niniejszym artykule, jest autentyczność, stąd liczne odwołania do MacCannella. Z kolei po typologię autorstwa Krzysztofa Podemskiego sięgam, gdyż dotyczy ona turystów odwiedzających Indie. Wreszcie odnoszę się do propozycji Cohena nie tylko dlatego, że należą one do klasyki przedmiotu, ale ze względu na wykorzystanie przez niego kryterium motywacyjnego, po które ja również sięgam. W odniesieniu do diaspory tybetańskiej, jedyną znaną mi próbę jej ujęcia pod kątem turystyki podjął Eric McGuckin w rozprawie doktorskiej poświęconej wpływowi turystów na produkcję kulturową wytwarzaną przez uchodźców. Wyróżnił on cztery podstawowe kategorie turystów: podróżników, wolontariuszy, dharmas i badaczy (1997, s. 358). Praca ta jednak nie została opublikowana w formie książkowej, a badania terenowe, na których ją oparto, ograniczyły się do Dharamsali. TURYŚCI OKAZJONALNI Pierwszą kategorią inji, których można spotkać w obozach, są turyści okazjonalni, tzn. tacy, którzy trafili do obozów „przy okazji” zwiedzania Indii. Indie stanowią popularną destynację turystyczną – niskobudżetowe, bezpieczne, o ciepłym klimacie i różnorodnej ofercie obejmującej wszystko, od zabytków architektury i sztuki poczynając, poprzez duchowe doznania, a na kontakcie z naturą kończąc. Z kategorią turystów okazjonalnych najczęściej mają do czynienia uchodźcy mieszkający w regionach himalajskich, które ze względu na walory krajobrazowe i rozwiniętą infrastrukturę, zwłaszcza w tzw. stacjach górskich, są częstym celem turystycznych wypraw5. Niektórzy Tybetańczycy z Darjeelingu6 w Zachodnim Bengalu, Leh w stanie Jammu i Kaszmir oraz Dharamsali, Manali czy Shimli w stanie Himachal Pradesh wykorzystali to zainteresowanie i uczynili z niego swoje źródło dochodu, produkując i sprzedając turystom tzw. rzemiosło tybetańskie. Mylnym jest jednak rozpowszechnione wyobrażenie, że uchodźcy tybetańscy w Indiach utrzymują się przede wszystkim z turystyki i handlu wyrobami rzemieślniczymi. Korzyści z zainteresowania turystów Tybetem na uchodźstwie czerpią przede 5 Nie tylko zresztą turystów zagranicznych, ale również krajowych. Dla Indusów z nizin miejscowości górskie w okresie upałów i monsunu są wymarzonymi miejscami na odpoczynek. Takim miejscem zdominowanym przez indyjskich turystów, a zwłaszcza pary w podróżach poślubnych, jest Dalhousie w stanie Himachal Pradesh – żyjący tam Tybetańczycy do nich właśnie kierują swoją ofertę handlową. 6 W niniejszym artykule dla zapisu terminów i nazw tybetańskich stosuję transkrypcję angielską, gdyż nią również posługują się uchodźcy tybetańscy. Dla celów identyfikacyjnych w nawiasie podaję transliterację według systemu opracowanego przez Turrella V. Wyliego (1959). Aby z kolei nie wprowadzać niespójności w zapisie, pozostaję również przy angielskim zapisie nazw geograficznych w Indiach (np. Himachal Pradesh zamiast Himaćal Pradeś), z wyjątkiem tych nazw, które już się upowszechniły w języku polskim (jak np. Kaszmir). �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 55 wszystkim obywatele indyjscy, gdyż prawa uchodźców tybetańskich w Indiach do chociażby nabywania ziemi czy nieruchomości (w celu zakładania sklepów, domów gościnnych czy punktów gastronomicznych) są bardzo ograniczone (zob. Bloch 2011b, s. 325–326). Stanowi to problem zwłaszcza w miejscach, gdzie Tybetańczycy żyją w rozproszeniu, to znaczy nie na ziemi wydzierżawionej im przez władze indyjskie. Przykładowo w Shimli Tybetańczycy sprzedają swoje rzeczy na niewielkim, położonym nieco na uboczu targowisku, złożonym z krytych folią i blachą falistą bud, podczas gdy indyjscy handlarze, najczęściej z Kaszmiru, sprzedają po wysokich cenach „tradycyjne rzemiosło tybetańskie” w regularnych sklepach przy głównej ulicy. Tak samo jest w Leh, Manali, a częściowo nawet w Dharamsali. Sytuacja wygląda lepiej w obozach, tam bowiem uchodźcy mają większą swobodę w zarządzaniu ziemią i nieruchomościami, niemniej tu również dochody z turystyki bywają zagrożone, jak pokazuje przykład z Sera – osady klasztornej założonej przez uchodźców tybetańskich w południowym stanie Karnataka. W roku 2008 tamtejsi indyjscy rikszarze, hotelarze i właściciele restauracji z pobliskiej miejscowości Kushalnagar wymogli na lokalnej władzy i policji egzekwowanie martwego wcześniej przepisu wymagającego od zagranicznych turystów posiadania specjalnych zezwoleń uprawniających do przebywania na terenie obozu. Celem tych działań było zatrzymanie inji od(z) wiedzających Sera na noclegi w Kushalnagar, skąd musieliby każdego dnia dojeżdżać do klasztoru, korzystając z transportu rikszami. Ponadto, o czym również trzeba pamiętać, turyści, którzy są klientami Tybetańczyków, to w większości tzw. turyści niskobudżetowi nocujący w domach gościnnych, gdzie dwuosobowy pokój kosztuje około 5 $, a jednorazowo za posiłek płaci się 1–2 $. Dochód, który przynoszą, nie należy zatem do wysokich. Turyści należący do omawianej kategorii postrzegają obozy jako interesujące ze względu na „egzotykę” ich mieszkańców oraz „obiekty kultury duchowej” (klasztory, świątynie, mnichów itd.). Osoby te – według typologii Cohena stworzonej w oparciu o kryterium gotowości do wyjścia poza swój świat i otwartości na inność (1972) – najczęściej należą do dwóch kategorii: niezinstytucjonalizowanych turystów-odkrywców (explorer) oraz konwencjonalnych turystów indywidualnych. Ci pierwsi sami sobie organizują podróż, podejmują próby zbaczania z utartych szlaków i wchodzenia w interakcje z lokalną ludnością. Turyści z drugiej grupy są najczęściej uczestnikami zindywidualizowanych wyjazdów grupowych, np. w ramach trampingu. Według wspomnianej już typologii fenomenologicznej Cohena osoby te można zaliczyć do poszukiwaczy doświadczeń (experiental mode) – nie przechodzących „na stronę tubylców” (going native), ale obserwujących z dystansu inne, alternatywne sposoby życia, postrzegane przez nich jako bardziej autentyczne niż te, które znają ze swojego świata. Według Krzysztofa Podemskiego to ten właśnie typ odpowiada turyście-współczesnemu pielgrzymowi i poszukiwaczowi autentyczności, opisanemu przez MacCannella (Podemski 2005, s. 53). W niektórych przypadkach taki pierwszy kontakt z uchodźcami jest później kontynuowany w innej postaci – okazjonalni turyści przekształcają się w turystów-poszukiwaczy duchowości, turystów-aktywistów czy turystów-poszukiwaczy miłości. �56 NATALIA BLOCH TURYŚCI-POSZUKIWACZE DUCHOWOŚCI Turyści-poszukiwacze duchowości, tudzież w tym konkretnym przypadku turyści-buddyści, to w moim odczuciu najczęstsza kategoria inji trafiających do obozów tybetańskich, co wiąże się zarówno z rozpowszechnionymi na Zachodzie wyobrażeniami Indii jako kraju metafizyki i ezoteryki, jak i z popularnością buddyzmu tybetańskiego w świecie zachodnim. Zmodernizowany buddyzm oferowany przez XIV Dalajlamę i innych tybetańskich nauczycieli z uchodźstwa, w swej odrytualnionej, niedogmatycznej i naukowej postaci, owianej jednak egzotycznym mistycyzmem, jest ciekawą ofertą dla wielu zwłaszcza młodych ludzi, zdegustowanych konsumpcjonizmem i materializmem odczarowanego świata zachodniego. Wielu z nich zetknęło się z buddyzmem już w swoich krajach, dzięki częstym międzynarodowym podróżom tybetańskich rinpoche (rin po che)7. Przyjeżdżają do obozów, aby uczęszczać na kursy dharmy8 i medytacji prowadzone przez „ich nauczycieli” lub aby „wyciszyć się”, medytując w odosobnieniu. Ludzie ci, spośród których pewna grupa należy do zamożniejszych warstw zachodnich społeczeństw, stanowią istotne źródło finansowego wsparcia dla tybetańskich klasztorów na uchodźstwie – są sponsorami poszczególnych mnichów, współfinansują podróże rinpoche, remonty czy budowę nowych obiektów sakralnych. W związku z powyższym uchodźcy przygotowali dla turystów-poszukiwaczy duchowości „ofertę specjalną”: w podlegającej pod tybetańskie Ministerstwo Religii i Kultury Bibliotece Tybetańskich Dzieł i Archiwów (The Library of Tibetan Works and Archives, LTWA) w Dharamsali organizowane są kursy ścieżki bodhisattwy9, ćwiczenia umysłu czy odradzania się w wyższych kręgach egzystencji. Biblioteka tak je reklamuje: „LTWA oferuje codzienne kursy filozofii buddyjskiej, aby umożliwić ludziom docenienie i zrozumienie ‘prawdy’ oraz pomóc im radzić sobie z problemami codziennego życia. Zajęcia są prowadzone przez geshe [dge bshes]10, posiadających wysokie kwalifikacje w buddyjskiej filozofii, którzy poświęcili większą część swojego życia studiom religijnym i praktyce duchowej”11. Ponadto niektóre klasztory i/lub nauczyciele stworzyli specjalne ośrodki medytacyjne dla swoich zachodnich gości – uznano zapewne, że jest to lepsze rozwiązanie niż białe kobiety przesiadujące całymi dniami w świątyniach przy męskich klasztorach. Wielu tybetańskich nauczycieli udziela także specjalnych nauk swoim zachodnim uczniom, a publiczne nauczanie XIV Dalajlamy w Dharamsali jest od pewnego czasu tłumaczone symultanicznie na kilka języków (m.in. angielski, rosyjski i hiszpański) i transmitowane na falach FM. Nauczyciel buddyjski (tyb.). Nauki buddyjskie (sanskr.). 9 Osoba w buddyzmie mahajana (Wielkiego Wozu), która – kierowana współczuciem dla wszystkich czujących istot – rezygnuje z własnego wyzwolenia od cierpienia, by wskazywać innym drogę do oświecenia (sanskr). 10 Stopień wieńczący edukację w tybetańskim systemie monastycznym (choć nie we wszystkich szkołach), będący odpowiednikiem zachodniego doktora teologii (tyb.). 11 www.ltwa.net/library (The Library of Tibetan Works and Archives), 30.04.09. 7 8 �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 57 Oferta przygotowana dla omawianej kategorii turystów w ich „Mekce”, czyli Dharamsali, wykracza zresztą znacznie poza buddyzm. Na ścianach budynków pełniących rolę słupów ogłoszeniowych w McLeod Ganj12 – zaklejonych odbijanymi na ksero plakatami reklamowymi i ogłoszeniami – można znaleźć oferty kursów jogi, „tradycyjnego masażu ajurwedyjskiego”, „leczniczego masażu tybetańskiego”, reiki, gotowania (kuchnia tybetańska i... koreańska), a nawet japońskiego tańca butoh. Turyści-buddyści trafiają jednak przede wszystkim do tych obozów, gdzie znajdują się instytucje monastyczne, na czele których stoją nauczyciele tybetańscy nauczający na Zachodzie. Ponieważ osoby, które można przypisać do tej kategorii, mają tendencje do redukowania kultury tybetańskiej do buddyzmu, a Tybetańczyków do mnichów, nie spotkamy ich na przykład w rzemieślniczo-handlowym skupisku uchodźców w górskim Dalhousie, gdzie nie ma ani jednej gompy (dgon pa)13, ani w Choglomsar w Ladakhu, gdzie na blisko pięć tysięcy uchodźców przypada zaledwie 62 mnichów14 i gdzie klasztory ladakhijskie stanowią dużo większą atrakcję. Drugim czynnikiem odstraszającym osoby przypisane do tej kategorii jest brak odpowiedniej infrastruktury i trudne warunki bytowe. Choć w obozie w Chandragiri we wschodnim stanie Orissa jest duży klasztor szkoły nyingma (rnying ma)15 skupiający około 200 mnichów (a docelowo nawet 500), to nie spotykało się tam zachodnich adeptów buddyzmu, bo klimat malaryczny, odległość od Delhi i Mumbaiu duża, brakuje restauracji oraz domu gościnnego z pokojami wyposażonymi w łazienki i wentylację. Wiele klasztorów prowadzi bowiem własne hostele, w których zatrzymują się goście z Zachodu, w ten sposób dodatkowo wspierając mnichów finansowo. Turyści należący do tej kategorii to najczęściej biali przedstawiciele klasy średniej z Europy i Ameryki Północnej. Należą oni do dwóch typów z fenomenologicznej klasyfikacji Cohena (1979): turystów eksperymentujących (experimental mode) oraz turystów egzystencjalnych (existential mode). Pierwszych można również spotkać w indyjskich aśramach czy izraelskich kibucach (tamże, s. 189). To osoby poszukujące swojego „duchowego centrum”, stąd eksperymentujące z różnymi religijnymi tradycjami. Z reguły jednak nie potrafią podjąć ostatecznej decyzji o konwersji, w rezultacie stają się więc kimś na wzór turystów dryfujących (drifter) z innej typologii Cohena opartej na kryterium gotowości do wyjścia poza swój świat (1972) – wiecznymi poszukiwaczami. Według Podemskiego „główna różnica między odkrywcą a dryfującym polega na tym, że odkrywca nie identyfikuje się emocjonalnie z tubylcami i nie usiłuje stać się czasowo jednym z nich. Drifter przypomina dawnego wędrowca, ale w istocie jest jedynie czasowo zbuntowanym ‘dzieckiem dobrobytu’” (Podemski 2005, s. 48). Turyści eksperymentujący nie obserwują, ale podejmują próby współuczestniczenia w życiu 12 McLeod Ganj to górna część Dharamsali, w której większość Tybetańczyków żyje i pracuje. Tutaj również skupia się infrastruktura turystyczna. 13 Świątynia (tyb.). 14 Dane te, uzyskane przeze mnie w biurze urzędnika obozowego latem 2008 roku, i tak wydają się być zawyżone, co wynika z moich obserwacji poczynionych we wszystkich trzech świątyniach w obozie. 15 Najstarsza z czterech głównych obecnie szkół buddyzmu tybetańskiego (tyb.). �58 NATALIA BLOCH odwiedzanych społeczności, kierując się „poszukiwaniem samych siebie”16. Turyści egzystencjalni z kolei to ci, którzy swoje nowe „duchowe centrum” już odnaleźli. Osoby te często prowadzą „podwójne życie”, pracując w ciągu roku w kraju pochodzenia (lub innym państwie zachodnim), a urlop spędzając w klasztorze/ośrodku buddyjskim, gdzie „ładują się” duchowo. Zdaniem Podemskiego są oni fenomenologicznym odpowiednikiem pielgrzyma z koncepcji Victora Turnera z roku 1973 (Podemski 2005, s. 54). To osoby, które można opisać angielskim określeniem going native – Anna Wieczorkiewicz tłumaczy je jako „nawracanie się na tubylczość” (2008, s. 82), a ja nazywam „przechodzeniem na stronę tubylców”. W przypadku obu wymienionych typów – turystów eksperymentujących i turystów egzystencjalnych – autentyczność ma szczególne znaczenie. Dla turystów egzystencjalnych to wręcz warunek konieczny podjętych poszukiwań. Dlatego też to te osoby najczęściej przeżywają rozczarowania, mają bowiem największe oczekiwania wobec od(z)wiedzanej społeczności i jej kultury (która ma być „prawdziwa”, „głęboka”, „uduchowiona”, „niematerialistyczna”, „ukierunkowana na wyższe wartości” itd.). Co się dzieje, gdy rzeczywistość rozmija się z ich wyidealizowanym wyobrażeniem? Cohen wskazuje na trzy strategie radzenia sobie z tym dysonansem: idealista realistyczny – po wielu eksperymentach w końcu przystaje na pewne wady ideału; idealista z głową w chmurach tak bardzo pragnie doskonałości, że pozostaje ślepy na odstępstwa od ideału, co ma zwykle miejsce przy nagłym „nawróceniu się na tubylczość”; z kolei idealista krytyczny przeżywa głębokie rozczarowania, gdyż bardzo długo pielęgnował w sobie wyobrażenie ideału (Cohen 1979, s. 196, zob. też Podemski 2005, s. 55; Wieczorkiewicz 2008, s. 88). Tę ostatnią kategorię wyróżnił również Podemski we włas­­­nej klasyfikacji turystów-„plecakowiczów” (backpackers) podróżujących po Indiach. Paradoks polega na tym, że rozczarowani to najczęściej „koneserzy”, czyli osoby teoretycznie przygotowane do poznania innej kultury, ale – zwłaszcza przy silnej motywacji religijnej – posiadające znajomość kultury przede wszystkim w węższym tego słowa znaczeniu (symboli, filozofii, sztuki) (2005, s. 207). Pierwszy kontakt z kulturą w szerszym rozumieniu – codziennymi praktykami, rozbieżnoś­ciami pomiędzy deklaracjami a zachowaniami, fizycznością miejsca – przeżywają jako zamach na uromantycznioną, statyczną i esencjonalną wizję ich potencjalnego nowego „duchowego centrum”. TURYŚCI-AKTYWIŚCI Kolejną kategorią turystów, których spotyka się w obozach uchodźców tybetańskich w Indiach, są turyści-aktywiści. Rozpiętość czasowa podróży w ramach tej kategorii jest duża – poczynając od osób, które przyjeżdżają do Indii tylko na krótki czas, aby sprawdzić, jak się miewa sponsorowane przez nich dziecko z tybetańskiej szkoły 16 Podemski zwraca uwagę, że eksperymentatorzy wcale nie muszą podróżować, gdyż swoje poszu­ kiwania mogą prowadzić za pomocą narkotyków czy mistycyzmu w kraju pochodzenia, ale dodaje ironicznie, że podróż na Wschód pozwala połączyć te trzy sposoby (2005, s. 53). �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 59 z internatem czy mnich z któregoś z licznych klasztorów, po wolontariuszy, którzy spędzają tygodnie, a czasem nawet miesiące, pracując w instytucjach rządu uchodźczego, w tybetańskich organizacjach pozarządowych, w szpitalach, szkołach czy przedszkolach. Wiele z tych osób jest zaangażowanych (politycznie/społecznie/ekonomicznie) w działalność na rzecz tzw. kwestii tybetańskiej i/lub diaspory w swoich krajach. Ta kategoria turystów – jak i kolejna turystów-badaczy – sytuuje się na pograniczu turystyki i migracji. O ile sponsor tybetańskiego ucznia, który przyjeżdża do obozu na trzy tygodnie, przy okazji zwiedzając okolicę, jest klasycznym przykładem niezinstytucjonalizowanego turysty-odkrywcy, o tyle wolontariusz na sześciomiesięcznym kontrakcie wykonuje już pracę, mimo że nie zarobkową. Ponadto zdarza się, że tzw. turysta okazjonalny z czasem przekształca się w wolontariusza. Jednak nawet wolontariusze z reguły korzystają z infrastruktury turystycznej w obozach, mieszkając w domach gościnnych i stołując się w lokalach gastronomicznych. Granica pomiędzy coraz bardziej elastyczną i heterogeniczną kategorią turysty a pojęciem migranta jest bardzo płynna17. Można bowiem wolontariuszy potraktować jako typ turystów egzystencjalnych z typologii Cohena (1979), którzy w walce o tzw. kwestię tybetańską czy szerzej w idei pomocy rozwojowej odnaleźli swoje pozareligijne „duchowe centrum”. Podobnie jak turyści-buddyści żyją w dwóch krajach – pracę zarobkową wykonują w kraju pochodzenia (lub innym zachodnim), a urlopy spędzają w obozach tybetańskich, gdzie realizują swoje „prawdziwe ja”. W przypadku turystów-poszukiwaczy duchowości i turystów-aktywistów podróż to projekt tożsamościowy. Podczas prowadzonej przeze mnie półtoramiesięcznej kwerendy bibliotecznej w Dharamsali wiosną 2008 roku, spośród osób, które znałam, Gabriel, Australijczyk, pracował w Biurze ds. Środowiska Naturalnego i Rozwoju (Environment and Development Desk) działającym przy Ministerstwie Informacji i Stosunków Międzynarodowych (Department of Information and International Relations) rządu uchodźczego; Boris, Niemiec, pomagał w tym samym ministerstwie tworzyć dokumentację audiowizualną; młoda Brytyjka pracowała nad projektami w ramach indyjskiego oddziału międzynarodowej organizacji pozarządowej Studenci dla Wolnego Tybetu (Students for Free Tibet) – rok później zastąpił ją Amerykanin tajwańskiego pochodzenia specjalizujący się w programowaniu komputerowym; kilka osób uczyło nowoprzybyłych uchodźców języka angielskiego; odbywały się też spotkania grupy Anonimowych Alkoholików zainicjowane przez Amerykanina, Johna. Ja sama należę do tej kategorii, gdy odwiedzam moją „córkę” w ośrodku w Dolanji albo gdy uczę tamtejsze dzieci angielskiego. Charakterystyczną cechą tych turystów jest to, że tak, jak turyści-buddyści uważają się za lepszych od okazjonalnych turystów, tak turyści-aktywiści w tej wyobrażonej hierarchii stawiają się wyżej od turystów-poszukiwaczy duchowości, bo mimo iż jedni i drudzy należą do kategorii, którą McGuckin nazwał „robiącymi” (doers) w przeciwieństwie do „oglądających” (see-ers) (1997, s. 361), to aktywiści 17 Postmoderniści na przykład używają kategorii turysty jako metafory kondycji człowieka w pono­ wo­czesności, w ten sposób łącząc w niej wszystkie formy mobilności, w tym migracje. �60 NATALIA BLOCH uważają, że ich status jest wyższy, gdyż to, co robią, robią dla innych, a nie dla siebie. Z drugiej strony, o czym już wspomniałam, są to ludzie, którzy mają często bardzo wyidealizowaną wizję społeczności tybetańskiej, a co za tym idzie duże oczekiwania wobec tego, jacy Tybetańczycy powinni być. Oni też, ze względu na to, iż angażują najwięcej swojego czasu i energii w działania „na rzecz” uchodźców, najczęściej odczuwają rozczarowanie (tamże, s. 377). Według klasyfikacji Podemskiego można ich zaliczyć do typu „życzliwych etnocentryków moralnych”. Podemski tak opisuje turystów odwiedzających Indie należących do tej kategorii: „otwarci na kontakty z tubylcami, krytykujący system kastowy, tradycyjną mentalność Hindusów, zachowawczą funkcję wierzeń religijnych, upośledzenie kobiet, postrzegający obcą kulturę w oświeceniowych kategoriach ‘zachowawczość’-‘postępowość’” (2005, s. 206). Najczęściej są to „koneserzy”, uważający się za ekspertów i mający za sobą wiele pobytów w danej społeczności. Turystów-aktywistów można spotkać w wielu różnych obozach (nawet w położonej na peryferiach uchodźczego Tybetu i rzadko odwiedzanej przez pozostałe kategorie turystów Orissie, gdzie sponsorowali rozbudowę i wyposażenie obozowego szpitala), choć jest ich zdecydowanie najwięcej w Dharamsali, która stanowi polityczne centrum diaspory tybetańskiej, będąc siedzibą rządu oraz głównych biur wszystkich najważniejszych tybetańskich organizacji pozarządowych. Ponadto klimat w tej górskiej miejscowości jest przyjazny, połączenia telefoniczne i internetowe dobre, oferta noclegowa duża, a wieczorem po pracy można pójść się napić piwa i zjeść lazanię w jednej z licznych knajpek (w weekendy można się nawet wybrać na dyskotekę). Między innymi z tego samego powodu, jak się domyślam, wielu antropologów decyduje się na usytuowanie swojego terenu właśnie w Dharamsali. TURYŚCI-BADACZE Antropologów, pospołu z innymi naukowcami (buddologami, filologami, historykami, politologami itd.) oraz dziennikarzami proponuję zaliczyć do kategorii turysta-badacz, czyli ten, który poszukuje/tworzy wiedzę. Przypisanie tym osobom etykiety turysty może budzić zastrzeżenia z co najmniej dwóch względów: po pierwsze, osoby te podróżują do obozów w ramach pracy zawodowej (jednak ich pracodawcy znajdują się w kraju pochodzenia, bliżej więc tej formie mobilności do turystyki biznesowej niż migracji zarobkowych); po drugie, badacze – a antropolodzy szczególnie – roszczą sobie prawo do głębszego wglądu w odwiedzaną społeczność i jej kulturę; to, co robią, to przecież nie powierzchowne, bezrefleksyjne jej „oglądanie”, jak ukazał turystykę w swojej koncepcji spojrzenia turystycznego (tourist gaze) John Urry (2007). Jednak, jak zwraca uwagę Vasiliki Galani-Moutafi w artykule porównującym podróżników, turystów i antropologów, „w procesie ‘zawłaszczania’ Innego, praktyki antropologiczne i podróżnicze prowadzą raczej do potwierdzania niż kwestionowania istniejących wyobrażeń siebie i Innego” (2000, s. 215). Dążenie do „naukowości”, zdaniem autorki, „praktycznie uniemożliwiło uznanie podróżniczych doświadczeń �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 61 badacza/ki jako części jego/jej interpretacyjnych wysiłków. Ta sama obawa [przed brakiem obiektywizmu] powstrzymała antropologów przed podjęciem zagadnienia podobieństw pomiędzy nimi a turystami” (Galani-Moutafi 2000, s. 216). Ponieważ – po zwrocie interpretatywnym w antropologii – większość z nas nie rości już sobie prawa do tworzenia jedynych uprawnionych reprezentacji Innego, a turystyka dawno już wyszła poza obszar „masowości”, może czas dopuścić do siebie myśl, że podzielamy z turystami wiele wspólnych praktyk. Tym, co nas często łączy, jest niechęć do zmiany, pragnienie zachowania odmiennych kultur w ich „odwiecznej”, „tradycyjnej” postaci, objawiające się ubolewaniem nad zgubnymi skutkami westernizacji i uniformizacji, będących rezultatem globalizacji. Turyści odwiedzający Indie zaliczeni przez Podemskiego do kategorii rozczarowanych, „pragnęliby utrwalenia tradycji hinduskiej w jej wyidealizowanej postaci” (2005, s. 207). W tę pułapkę wpadają także antropolodzy. Przykładowo, Helena Norberg-Hodge – wieloletnia badaczka Ladakhu – w monografii Ancient Futures. Learning From Ladakh stworzyła wyidealizowany obraz „tradycyjnej” ladakhijskiej kultury, kontrastując go z materialistycznym, ukierunkowanym na rywalizację i pozbawionym bliskich relacji międzyludzkich wizerunkiem świata zachodniego (1991). W tym względzie zarówno turyści, jak i badacze są poszukiwaczami autentyczności – kultur nieskażonych, nietkniętych nowoczesnoś­cią. Dlatego też uchodźcy tybetańscy bardzo lubią tę kategorię turystów, postrzegają bowiem badaczy jako tych, którzy ukażą światu niezwykłe bogactwo kultury tybetańskiej, co z kolei będzie stanowiło polityczny argument na rzecz konieczności jej ocalenia. Drugą rzeczą łączącą turystów – zwłaszcza tych zaliczanych przez Cohena do kategorii odkrywców (1972) – i badaczy jest właśnie pragnienie odkrywania. McGuckin nazwał Dharamsalę „fabryką badań”, jako że w czasie jednego tylko okresu jego badań w osadzie (w roku 1993) co najmniej dwunastu innych antropologów „mieszało jednocześnie ten kulturowy gulasz” (1997, s. 412). Zaskakujące jest to, że fakt ten umyka wszelkim poważniejszym analizom, a nawet wzmiankom w antropologicznych narracjach, co świadczy o potrzebie badaczy, aby wytwarzać wokół siebie aurę dziewiczej eksploracji. Turyści-poszukiwacze doświadczeń, turyści eksperymentujący czy turyści egzystencjalni z typologii Cohena (1979) również zbaczają z utartych szlaków, poszukując „autentycznych” miejsc niezbezczeszczonych turystyką masową. A za takie są postrzegane obozy uchodźców. TURYŚCI-HIPPISI Osobną kategorią, sytuującą się na pograniczu okazjonalnych turystów i turystów-poszukiwaczy duchowości, są turyści-hippisi18, na których hasła „Indie” i „Tybet”, z całą ich wyobrażoną symboliczną zawartością, działają jak magnes. Odwiedzający 18 Stosuję ten termin, gdyż osoby, które w ten sposób kategoryzuję, często na poziomie deklaratywnym kontestują materializm, przemoc, rasizm itd., odwołując się w ten sposób do ruchów społecznych z lat 1960., niemniej używam go w przenośni. �62 NATALIA BLOCH osiedla uchodźców tybetańskich przedstawiciele tej kategorii to przede wszystkim (choć oczywiście nie tylko, gdyż ta kategoria, jak wszystkie inne, jest ponadnarodowa) młodzi Izraelczycy. O tym, że ich obecność na stałe wpisała się w krajobraz kulturowy Dharamsali, świadczą restauracyjne menu w języku hebrajskim oraz pomysł rządu izraelskiego, aby wybudować w Dharamsali synagogę (druga miałaby powstać przy plażach Goa)19. Ci młodzi ludzie przyjeżdżają do Indii najczęściej za odprawy uzyskane po odbyciu obowiązkowej (zarówno dla mężczyzn, jak i dla kobiet) służby wojskowej, aby odreagować stres związany ze służeniem w armii w kraju znajdującym się właściwe w stanie permanentnej wojny. Indie są na taką regenerującą kurację miejs­cem wymarzonym: koszty życia są tam bardzo niskie, jest ciepło (gdy w Himalajach nastaje zima, turyści-hipisi zjeżdżają na plaże indyjskiego Południa) i nikt nie żywi wobec nich rasistowskich uprzedzeń. Dzięki temu mogą sobie pozwolić na miesiące (a czasem nawet lata) „nieustających wakacji”, stażem wykraczając poza kategorię turystów okazjonalnych. Zwykle tworzą skupione, przejściowe społeczności w miejs­cach, gdzie dostępne są tanie, ale gwarantujące minimum wygód noclegi, dobre izraelskie jedzenie, alkohol i marihuana. Dharamsala jest dla nich zatem idealna. Osoby te, choć najczęściej wywodzą się z klasy średniej i po podróży wrócą na studia albo do regularnej pracy, odgrywają rolę hippisów – mężczyźni zapuszczają długie włosy i brody, na równi z kobietami noszą koraliki i barwne „etniczne” ubrania, niektórzy rezygnują z butów20. „Prawdziwi hippisi” to według Cohena pierwowzór wspomnianych już przeze mnie turystów dryfujących. Tybetańczycy mają do turystów-hippisów z Izraela stosunek ambiwalentny – z jednej strony widzą w nich nadzieję na pozytywne rozwiązanie kwestii tybetańskiej (diaspora izraelska jako przykład kulturowego przetrwania w rozproszeniu i odzyskania ojczyzny), z ekonomicznego punktu widzenia wolą jednak okazjonalnych turystów, gdyż przy dużej rotacji zostawiają więcej pieniędzy, podczas gdy turyści-hippisi starają się wydawać jak najmniej, żeby starczyło im na jak najdłużej (przeżycie za jak najmniejsze pieniądze w Indiach jest w tej grupie powodem do dumy). Ponadto często robią społeczności tybetańskiej tzw. czarny PR poprzez zachowania społecznie nieakceptowane, a czasem sytuujące się na pograniczu prawa. Największe obawy budzi jednak wśród starszych Tybetańczyków to, iż ich zdaniem tacy inji sprowadzają ich wnuków i synów na „złą drogę” – obie grupy chętnie bowiem ze sobą imprezują, paląc haszysz, pijąc alkohol, tańcząc i nawiązując intymne relacje21. Turystów-hippisów, 19 Są to informacje niepotwierdzone, o których plotkowali moi znajomi Tybetańczycy w Dharamsali wiosną 2008 roku. 20 Choć oczywiście w Indiach można spotkać też permanentnych hippisów, dla których podróż staje się sposobem na życie i zarabianie jednocześnie – imają się różnych prac dorywczych i nie wracają do krajów pochodzenia, gdyż tam czekają na nich często bezrobocie i wysokie koszty życia. 21 W Dharamsali przez lata miejscem takich spotkań był klub Shiva Cafe usytuowany na otwartym powietrzu, tuż pod wodospadem, nad indyjską wioską Bhagsunath położoną około pół godziny marszu z McLeod Ganj. Odbywały się tam całonocne (i całodzienne) imprezy, w których brali udział turyści-hippisi i młodzi uchodźcy. Od czasu do czasu lokal był zamykany przez indyjską policję. Podczas mojego ostatnio pobytu w Dharamsali w roku 2008 znowu nie działał. �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 63 którzy przesadzają z mistycyzmem (czasem bowiem ta kategoria zachodzi na kategorię turystów-poszukiwaczy duchowości) i ilością narkotyków, Tybetańczycy nazywają po angielsku freaks22, czyli dziwakami – wprowadzają oni pewną wewnętrzną sprzeczność w obrazie ludzi z „Zachodu”, jaki posiadają uchodźcy. TURYŚCI-POSZUKIWACZE MIŁOŚCI Lokale gastronomiczne Dharamsali pełne są młodych tybetańskich mężczyzn przesiadujących godzinami nad kolejnymi szklaneczkami indyjskiego czaju i wypatrujących białych podróżniczek przechadzających się tam i z powrotem po kilku uliczkach tej niewielkiej górskiej miejscowości. Na ich silną pozycję jako potencjalnych kandydatów na mężów składa się „egzotyczna” fizyczność23 oraz, paradoksalnie, właśnie status uchodźcy. Za nim bowiem kryje się romantyczny wizerunek prześladowanego przez komunistyczny reżim i pozbawionego ojczyzny bojownika o wolność, co znajduje bardzo pozytywny odbiór u nastawionych misyjnie na naprawianie świata młodych kobiet. Z pewnością inspiracją dla wielu z tych kobiet jest autobiograficzna książka Kate Karko pod tytułem Namma. A Tibetan love story (2000). Pochodząca z Wielkiej Brytanii Karko poznała swojego przyszłego tybetańskiego męża, uciekiniera z Amdo, gdy sprzedawał momo (mog mog)24 na poboczu drogi w Dharamsali. Po ślubie para wyjechała do Londynu, gdzie Tsedup próbował zarabiać, grając w filmach drugo­ planowe role Indian i Eskimosów. Duża część książki to romantyczna relacja ze wspólnej wizyty pary w Tybecie, gdzie główna bohaterka staje się częścią nomadycznej rodziny małżonka. Kobiety te zaliczam do kategorii turystów-poszukiwaczy miłości, czyli tych osób, które w obozach tybetańskich szukają miłości i/lub związku. Trudno powiedzieć, na ile turyści, których w ostatecznym rozrachunku można zaklasyfikować do tej kate­gorii, przyjeżdżają do obozów już z taką motywacją – to wymagałoby osobnych badań nad tą grupą. Podejrzewam, że najczęściej dzieje się to niejako „przy okazji” – to znaczy turystą-poszukiwaczem miłości może zostać turysta należący do każdej z omówio­nych przeze mnie kategorii. Najczęściej jednak są to młode kobiety z krajów Unii Europejskiej lub Ameryki Północnej. Jednak – na co zwrócił uwagę również Cohen podczas badań prowadzonych w izraelskiej Akce – „choć zainteresowanie młodych Arabów dziewczętami z zagranicy miało przede wszystkim charakter seksu­alny, nie ograniczało się wyłącznie do seksu” (2007, s. 55). Cohen nazwał nawiązywanie tego rodzaju kontaktów z jak największą liczbą przybyszy z różnych 22 McGuckin w swojej pracy używa nawet freaks jako osobnej subkategorii turystów w Dharamsali (1997, s. 365). 23 Zwłaszcza Tybetańczycy pochodzący ze wschodnich części kraju – Amdo i Khamu – są uważani przez białe kobiety za pociągających: wysocy w porównaniu z Tybetańczykami ze środkowego Tybetu, o pociągłej twarzy, często długich włosach, noszący biżuterię z turkusami i koralami. 24 Pierogi gotowane na parze (tyb.). �64 NATALIA BLOCH krajów – a przede wszystkim z młodymi kobietami z zachodniej i północnej Europy – „budowaniem sieci powiązań” (‘networking’), którego celem było uzyskanie zaproszenia do kraju pochodzenia turystów/ek (tamże). Ponieważ małżeństwo jest najszybszym i najpewniejszym sposobem zdobycia wizy do „lepszego świata” w większości polityk migracyjnych państw zachodnich, romanse nawiązane w uchodźczym Tybecie nierzadko kończą się związkiem małżeńskim i emigracją nowo poślubionej pary do kraju pochodzenia małżonki. Stanley Cohen i Laurie Taylor (1992) nazwali taką strategię „próbami ucieczki” przed społecznym przeznaczeniem. W przypadku bohaterów badań Erika Cohena była to ucieczka z nieuprzywilejowanego położenia młodego Araba w państwie Izrael, które dawało mu niewielkie – jeśli jakiekolwiek – szanse na zaspokojenie potrzeb seksualnych, awans ekonomiczny czy polityczny wpływ na istniejącą sytuację (Cohen 1971). Nie chodzi tu zatem o eskapizm, lecz o strategię oporu wobec niesprzyjających okoliczności i o sprawczość z nich wyprowadzaną. Dlatego też związki takie są szczególnie popularne w Dharamsali, gdzie w większości trafiają tzw. nowi uchodźcy z Khamu i Amdo. Z reguły gorzej wykształceni niż ich rówieśnicy urodzeni na uchodźstwie, nie znający hindi ani indyjskich realiów, nie mający oparcia w sieciach społecznych – mają małe szanse na znalezienie pracy. Emigracja z Indii to często jedyne rozwiązanie, jakie widzą dla siebie – poza opcją klasztorną. Niemniej mieszane związki tybetańsko-zachodnie zdarzają się wszędzie tam, gdzie turyści docierają, do jakiejkolwiek kategorii by nie należeli, antropologów nie wyłączając. TURYŚCI-CELEBRYCI Ostatnią kategorię turystów od(z)wiedzających obozy tybetańskie w Indiach, jaką wyróżniam, stanowią turyści-celebryci, dla których pomaganie uchodźcom i „bycie dobrym przyjacielem Jego Świątobliwości Dalajlamy” – niezależne od rzeczywistych intencji – jest częścią budowy własnego wizerunku. Tybetańczycy chętnie widzą wśród swoich gości przedstawicieli tej kategorii, jako że oni z kolei im zjednują sympatyków. Współpraca ta często przybiera poważne formy – Steven Seagal, na przykład, został uznany za tulku (sprul sku)25, czyli inkarnację jednego z ważnych nauczycieli buddyzmu tybetańskiego. Wśród turystów-celebrytów można wyróżnić osoby regularnie odwiedzające obozy uchodźców i na stałe zaangażowane w działania pomocowe realizowane na rzecz diaspory tybetańskiej oraz te, które trafiają do Dharamsali i fotografują się z uśmiechniętym XIV Dalajlamą przy okazji podróżowania po Indiach. Większość z tych osób – zwłaszcza z pierwszej z wymienionych grup – samookreśla się jako buddyści, dlatego też można ich również zaliczyć do kategorii poszukiwaczy duchowości, co wiąże się ze specyfiką uchodźstwa tybetańskiego. Są oni turystami egzystencjal25 Dosłownie „ciało manifestacji” (tyb.). �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 65 nymi według typologii Cohena, odnaleźli bowiem w diasporze tybetańskiej swoje „duchowe centrum”, do którego pielgrzymują. Do grupy tej należą hollywoodzcy aktorzy, tacy jak Richard Gere, Goldie Hawn, Keanu Reeves, Harrison Ford czy Pierce Brosnan oraz muzycy, tacy jak Sting czy Adam Yauch z Beastie Boys. O tym, że turyści-celebryci na stałe wpisali się w krajobraz Dharamsali, świadczy informacja o McLeod Ganj zamieszczona na stronie internetowej anglojęzycznego portalu podróżniczego Travel Facts: „Gere nie jest tu jedynym celebrytą; Steven Seagal i kilku innych ważnych i wpływowych ludzi również wspiera kwestię tybetańska i jest tutaj stałymi bywalcami. Więc jeśli masz szczęście, możesz po prostu wpaść na Goldie Hawn czy Pierce’a Brosnana!”26. Również uchodźcy odnotowują obecność tych turystów w swojej rzeczywistości. Pewnego razu podczas wizyty w jednym z tybetańskich domów wśród pokazywanych mi zdjęć dojrzałam fotografię przedstawiającą Richarda Gere’a zasiadającego za stołem w otoczeniu rodziny uchodźców (na pierwszym planie na zastawionym stole stała rolka papieru toaletowego). Z kolei jeden z filmów młodego tybetańskiego kina uchodźczego nosi wiele mówiący tytuł Richard Gere is my hero (Richard Gere jest moim bohaterem). Główny bohater tej fabularnej opowieści o grupie urodzonych na uchodźstwie przyjaciół, Nyima, jest wielkim fanem amerykańskiego aktora i wyczekuje niecierpliwie jego przyjazdu do Dharamsali. Obecność turystów-celebrytów w obozach uchodźców tybetańskich – a przede wszystkim w Dharamsali – można też zinterpretować w inny sposób. Pisarz Pico Iyer w biograficznej książce o XIV Dalajlamie, charakteryzując tybetańskiego przywódcę, użył określenia duchowy celebryta (spiritual celebrtity). Celebryci tacy według Iyera to osoby, które „będąc ikonami, prezentują sobą jednocześnie coś cenniejszego i trwalszego” (2008, s. 72). XIV Dalajlama w takim ujęciu stał się jedną z gwiazd na globalnym nieboskłonie, przyciągając inne gwiazdy w swoją orbitę. PŁYNNOŚĆ KATEGORII Stworzone przeze mnie kategorie, o czym już wspomniałam, są płynne i w wielu miejscach przecinające się nawzajem – osoby odwiedzające obozy uchodźców tybetańskich często posiadają złożone tożsamości turystyczne, które ponadto mogą ulegać zmianom w czasie. Na zakończenie niniejszego artykułu chciałabym więc przytoczyć przykład ilustrujący ową płynność. Pochodzi on z Marszu Powrotnego do Tybetu (Return March to Tibet), który wyruszył z Dharamsali 10 marca 2008 roku i w którym miałam okazję uczestniczyć27. 26 http://www.travel-facts.com/mcleodganj-a-haven-for-tibetan-refugees-in-india.html (Travel Facts), 25.09.11. 27 Marsz został zaplanowany przez tybetańskie organizacje pozarządowe działające na uchodźstwie jako akcja protestacyjna przeciwko chińskiej polityce w Tybecie w związku z igrzyskami olimpijskimi, które miały się odbyć w Pekinie w sierpniu 2008 roku. Wzięło w nim udział 101 tzw. właściwych uczestników oraz uczestnicy wspierający. Marsz, wielokrotnie przerywany przez indyjską policję, �66 NATALIA BLOCH W marszu wzięło udział około 20 inji jako tzw. uczestników wspierających. Z jednym wyjątkiem – starszego „hippisa” – byli to ludzie młodzi (20–30-letni) pochodzący z krajów Unii Europejskiej, Ameryki Północnej i z Australii. Tylko trzy osoby przyjechały do Dharamsali z jasno określonym celem uczestniczenia w proteście: włoski fotograf i pisarz wywodzący się z rodziny o tradycjach aktywistycznych, pracujący nad książką o wyobrażeniach Tybetu, jakie tworzą sami uchodźcy; Amerykanin, pisarz i dziennikarz, którzy porzucił życie na Zachodzie, aby osiąść w Mumbaiu i pracować jako wolny strzelec; oraz amerykańska badaczka, która od lat pracuje w diasporze tybetańskiej. Poza nimi, większość osób, które współtworzyły tę zachodnią grupę wsparcia, zakwalifikowałabym do kategorii turystów-hippisów pomieszanej z kategorią turystów-poszukiwaczy duchowości – znaleźli się oni wśród uczestników marszu niejako przy okazji wielomiesięcznej podróży po indyjskich aśramach, plażach i festiwalach. Dharamsala akurat była na ich drodze z Goa do znanego ośrodka medytacyjnego w Rishikesh, który zyskał sławę po tym, jak wyciszali się tam sami Beatlesi. W miejscu tym miał się odbyć wędrujący po całym świecie festiwal muzyczny Rainbow, organizowany pod hasłami pacyfizmu, ekologii i duchowości w stylu New Age. Ponieważ wspomniane osoby nie posiadały kompetencji aktywistów na rzecz kwestii tybetańskiej, wspólnie z amerykańską badaczką zostałam poproszona przez moich kolegów, którzy marsz współorganizowali, o „pieczę” nad tą grupą. Chodziło o to, aby jej członkowie nie śpiewali pod aresztem hippisowskich piosenek, bo marsz miał się odbywać w powadze i skupieniu, nie palili wieczorami haszyszu w obozach, bo policja tylko czekała na pretekst, aby marsz przerwać oraz żeby mężczyźni nie zdejmowali koszulek na trasie, gdy było im gorąco, bo taka nagość jest źle widziana w indyjskich wioskach. Oni sami zdecydowali się na wzięcie udziału w marszu, ponieważ uznali, że będzie to ciekawe doświadczenie, które wpisze się w ich podróżnicze curriculum vitae i odróżni ich od zwykłych turystów. Planowali, że pójdą przez parę dni, a potem będą kontynuować podróż do Rishikesh, tym bardziej, że marsz podążał w tamtym kierunku. Ja sama odłączyłam się po około tygodniu – musiałam realizować badania w obozie we wschodnim stanie Orissa, gdzie czekał już na mnie mój „odźwierny”. Wielkie było moje zdziwienie, gdy potem dowiedziałam się, że wielu z nich kontynuowało marsz przez kolejne tygodnie, a kilka osób, w tym Polka mieszkająca na Wyspach Brytyjskich, dotrwało do samego końca (Polka została deportowana z Indii). Co warte podkreślenia, marsz był żmudny i nudny – dziennie grupa pokonywała około dwudziestu kilometrów poboczami indyjskich dróg, w oparach spalin i pyłu, w coraz większej spiekocie w miarę, jak schodzono z przedgórza Himalajów na niziny; każdego wieczora trzeba było rozbić obóz, warunki sanitarne – zwłaszcza dla kobiet – były bardzo złe. Można więc śmiało stwierdzić, że osoby te z turystów-hippisów przekształciły się w turystów-aktywistów. Później otrzymywałam wiadomości z listy mailingowej o akcjach i protestach, które przez kolejny rok po powrocie do domów osoby te realizowały na rzecz Tybetańczyków. trwał około trzech miesięcy. Do granicy z Tybetem dotarło blisko 300 osób. Tam zdecydowano się przerwać akcję. �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 67 PODSUMOWANIE Pojawienie się różnego rodzaju turystów w obozach uchodźców tybetańskich można zinterpretować jako wypadkową dwóch tendencji. Po pierwsze jest ono wyrazem poszukiwania autentycznych widoków i doświadczeń przez osoby prag­ nące alternatywy dla turystyki masowej – obozy tybetańskie w Indiach idealnie tę potrzebę zaspokajają. Po drugie, to, że są to obozy uchodźców z Tybetu, daje turystom poczucie doświadczania egzotyki, jeszcze do niedawna ukrytej w „zakazanym kraju”, za jaki Tybet uchodził28. To egzotyka w wersji metafizycznej, stąd tak liczną kategorię turystów w tybetańskich obozach stanowią poszukiwacze duchowości. Tybetańczycy sprawczo rozpoznali te dwie potrzeby i odpowiedzieli na nie, tworząc obozową infrastrukturę turystyczną: domy gościnne, lokale gastronomiczne, kawiarenki internetowe, sklepiki z pamiątkami. Powstała oferta w postaci licznych kursów medytacji, języka, gotowania. W zamian uchodźcy oczekują wsparcia – ekonomicznego, politycznego czy chociażby moralnego – w swojej walce o ojczyznę. W ten sposób na gruncie turystyki dokonuje się swoista wymiana, rodzaj transakcji. Uchodźcy oferując odwiedzającym ich turystom autentyczność – w postaci swojego zabarwionego egzotyką podporządkowania – stają się sprawczymi podmiotami umiejętnie rozgrywającymi turystyczne potrzeby na rzecz własnych interesów. LITERATURA B i s h o p P e t e r 1989, The myth of Shangri-la: Tibet, travel writing and the Western creation of sacred landscape, University of California Press, Berkley. B l o c h N a t a l i a 2011a, Teren a władza, czyli kto tu rządzi? Moje doświadczenia w badaniu uchodźców tybetańskich, [w:] Teren w antropologii. Praktyka badawcza we współczesnej antropologii kulturowej, red. T. Buliński, M. Kairski, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań, s. 209–235. – 2011b, Urodzeni uchodźcy. Tożsamość pokolenia młodych Tybetańczyków w Indiach, Monografie    Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Cohen Erik 1971, Arab boys and tourist girls in a mixed Jewish-Arab community, International Journal of Comparative Sociology, vol. 12, no. 4, s. 291–304. – 1972, Towards a sociology of international tourism, Social Research, vol. 39, s. 164–182. – 1979, A phenomenology of touristic experiences, Sociology, vol. 13, no. 2, s. 179–201. – 2007, Youth tourists in Acre. A disturbance becomes a lifelong preoccupation, [w:] The study    of tourism: Anthropological and sociological beginnings, red. D. Nash, Elsevier B.V., Amsterdam,   s. 50–59. C o h e n S t a n l e y, T a y l o r L a u r i e 1992, Escape attempts: The theory and practice of resistance to everyday life, Routledge, London–New York. F o l e y M a l c o l m, L e n n o n J o h n J. 1996, JFK and dark tourism: A fascination with assassination, Journal of International Heritage Studies, vol. 2, no. 4, s. 198–211. G a l a n i - M o u t a f i Va s i l i k i 2000, The self and the other. Traveller, ethnographer, tourist, Annals of Tourism Research, vol. 27, no. 1, s. 203–224. 28 O wyprawach chrześcijańskich misjonarzy, odkrywców-awanturników, handlarzy i szpiegów do Tybetu sprzed połowy XX wieku zob.: MacGregor (1970), Hopkirk (1982), Bishop (1989) i McMillin (2001). �68 NATALIA BLOCH H o p k i r k P e t e r 1982, Trespassers on the Roof of the World: The secret exploration of Tibet, J. Murray, London. I y e r P i c o 2008, Otwarta droga. Globalna podróż XIV Dalajlamy, przeł. J. Halbersztat, ushuaia.pl, Warszawa. K a r k o K a t e 2000, Namma. A Tibetan love story, Hodder & Stoughton, London. M a c C a n n e l l D e a n 2002, Turysta. Nowa teoria klasy próżniaczej, przeł. E. Klekot, A. Wieczorkiewicz, Muza, Warszawa. M a c G r e g o r J o h n 1970, Tibet: A chronicle of exploration, Praeger Publishers, New York. M c G u c k i n E r i c 1997, Postcards from Shangri-la: Tourism, Tibetan refugees, and the politics of cultural production, New York University (niepublikowana rozprawa doktorska z zasobów University of Microfilms). M c M i l l i n L a u r i e H o v e l l 2001, English in Tibet, Tibet in English: Self presentation in Tibet and the diaspora, Palgrave Publishers, New York. N o r b e r g - H o d g e H e l e n a 1991, Ancient futures. Learning from Ladakh, Sierra Club Books, San Francisco. P a r a n d o w s k i J a n 1950, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Czytelnik, Warszawa. P o d e m s k i K r z y s z t o f 2005, Socjologia podróży, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. S e a t o n A n t h o n y V. 1996, Guided by the dark: From Thanatopsis to Thanatourism, Journal of International Heritage Studies, vol. 2, no. 4, s. 234–244. – 1999, War and Thanatotourism: Waterloo 1815–1914, Annals of Tourism Research, vol. 26,    no. 1, s. 130–158. T u r n e r V i c t o r 1973, The center out there: Pilgrim’s goal, The History of Religion, vol. 12, no. 3, s. 191–230. U r r y J o h n 2007, Spojrzenie turysty, przeł. A. Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. W i e c z o r k i e w i c z A n n a 2008, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków. W y l i e T u r r e l l V. 1959, A standard system of Tibetan transcription, Harvard Journal of Asian Studies, vol. 22, s. 261–267. Z o l b e r g A r i s t i d e R., S u h r k e A s t r i, A g u a y o S e r g i o 1989, Escape from violence: Conflict and the refugee crisis in the developing world, Oxford University Press, Oxford. Źródła internetowe: www.ltwa.net/library (The Library of Tibetan Works and Archives), 30.04.09. http://www.travel-facts.com/mcleodganj-a-haven-for-tibetan-refugees-in-india.html (Travel Facts), 25.09.11. Filmografia: Wangchuk Tashi, Dorjee Tsultrim 2007, Richard Gere is my Hero, fab., Indie. NATALIA BLOCH REFUGEE CAMP AS A TOURIST ATTRACTION. WHO AND WHY RE(DIS)COVERS TIBETAN DIASPORA? Keywords: Anthropology of tourism, Thanatourism, Tibetan refugee camps in India, Tourist attractions, Typologies of tourists Although the notion of a ‘refugee camp’ (imagined as a space of human suffering) and the term of a ‘tourist attraction’ do not seem to be parallel, the Tibetan refugee camps in India have been widely visited by different categories of tourists for years. These are the tourists called by Dean MacCannell �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 69 modern pilgrims searching for authenticity. In my paper I examine the motivations of the “guests from the West” visiting a Tibetan diaspora and the way they are perceived by the “local community”, i.e. the refugees. Using these criteria I have created seven categories of tourists, who I used to meet during a few years of my fieldwork done among Tibetan refugees: causal tourists, tourists searching for spirituality, tourists-activists, tourists-researchers, hippie-tourists, tourists searching for love and celebrity tourists. Me myself – as an anthropologist – had been often classified by Tibetans into these categories. Obviously, these categories are fluid, intersecting and changeable over time and place. Nevertheless, they are helpful in searching for the answer what attracts tourists to refugee camps. N. B. Adres Autorki: Dr Natalia Bloch Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań e-mail: nbloch@amu.edu.pl �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/383446e9a25554904ec805bae0e73ff4.pdf 1c4b82b857e50590d8d8929ab1e6a2f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6152 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5738 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.273-328 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Kirsten H a s t r u p , Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. E. Klekot, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008, ss. 224, ISBN: 978-83-233-2449-2. Książka Kirsten Hastrup, A Passage to Anthropology: Between Expérience and Theory, która ukazała się w 1995 roku, doczekała się także wydania polskiego. Jest to jedna z najważniejszych prac duńskiej antropolożki, która swą karierę naukową roz­ poczęła w 1976 roku jako wykładowczyni na Uniwersytecie w Ârhus, mając w pla­ nach prowadzenie badań w Islandii. Udała się tam w 1982 roku, zaś wyniki jej pracy stanowiły podstawę dla doktoratu, który obroniła w 1990 roku na Uniwersytecie Ko­ penhaskim, uzyskując tytuł doktora nauk społecznych. W latach 1985-1990 Hastrup pracowała jako profesor na Uniwersytecie w Ârhus, a w 1998 roku otrzymała stano­ wisko pierwszego dyrektora badań w duńskim Centrum na Rzecz Praw Człowieka. Wielokrotnie gościła na Uniwersytecie Kalifornijskim, w latach 1989-1993 pełni­ ła funkcję przewodniczącej European Association of Social Anthropologists, była też członkiem The Royal Anthropological Institute of Great Britain oraz American Anthropological Association. Obecnie antropolożka skupia swoje zainteresowania na zagadnieniach teorii antropologicznej, epistemologii, antropologii historycznej, antropologii teatru, praw człowieka oraz antropologii środowiska i topografii. Naj­ nowsze badania Hastrup dotyczą początków duńskiej antropologii, wpływu zmian klimatycznych na życie społeczności Arktyki, a także relacji między postrzeganiem siebie, społeczeństwem i naturą. Wszystko to wpisuje się w nurt antropologii zorien­ towanej topograficznie, badającej wzajemne przenikanie się przestrzeni fizycznych i społecznych. Można powiedzieć, że Droga do antropologii to próba przerzucenia mostu pomię­ dzy pozytywistyczną i postmodernistyczną wizją naszej dyscypliny. Z jednej strony autorka kładzie nacisk na rolę doświadczenia w uprawianiu antropologii, z drugiej zaś podkreśla znaczenie języka w procesie formułowania teorii naukowych doty­ czących odmiennych sposobów konceptualizacji rzeczywistości. Jakkolwiek książka porusza przede wszystkim kwestie istotne z antropologicznego punktu widzenia, nie brak w niej też rozważań o charakterze bardziej filozoficznym oraz j ęzykoznawczym. Dzięki temu wnioski dotyczące postulowanego kształtu antropologii osadzone są w szerszym kontekście nauki jako takiej. Zgodnie z tytułem układ pracy nawiązuje do idei podróży — autorka już na wstępie informuje czytelnika, iż zachęca go do wyruszenia w drogę, by odnaleźć na nowo sens uprawiania antropologii (s. 20). Jako że zgodnie z zasadą kompozycji klamrowej epilog nosi tytuł „Powrót do domu”, ca­ �274 Rezenzje i noty recenzyjne łość sprawia wrażenie pracy spójnej, o dobrze przemyślanej strukturze. Główną tezą książki jest stwierdzenie, że antropologia jako nauka empiryczna nie skończyła się wraz z nadejściem zwrotu lingwistycznego, lecz przeciwnie — dzięki postmoderni­ stycznej krytyce wzrosła jej samoświadomość, dzięki której teorie formułowane na podstawie doświadczeń terenowych pozbawione są wcześniejszych imperialistycz­ nych sentymentów i naiwności (s. 16-17). Praca składa się z przedmowy, prologu, dziewięciu rozdziałów, epilogu, bibliografii i indeksu. W prologu czytelnik zapo­ znaje się z „trasą podróży” (s. 13), czyli historią rozwoju myśli antropologicznej oraz głównymi problemami omawianymi w książce. W kolejnych rozdziałach au­ torka rozwija poszczególne zagadnienia z zakresu języka, epistemologii oraz etyki antropologa zmuszonego do przełożenia doświadczenia zmysłowego na słowa. Roz­ ważania zamyka epilog, w którym badaczka czyni podsumowujące uwagi na temat formułowania i charakteru teorii antropologicznych. Najważniejsze w pracy Kirsten Hastrup jest, moim zdaniem, oryginalne podejście do problematycznego związku między doświadczeniem w terenie a teorią antropolo­ giczną. Autorka nie kryje swego optymistycznego nastawienia względem przyszłości dyscypliny, które uzasadnia wiarą w to, iż jest możliwe przezwyciężenie kryzysu przedstawienia poprzez powrót do empirii z pełną świadomością ograniczeń po­ znawczych badaczki, wynikających z jej kondycji człowieka. W ujęciu Hastrup owo ograniczające człowieczeństwo jest zresztą tym, co gwarantuje badaczce wspólnotę doświadczenia zmysłowego z badanymi ludźmi, bez względu na odmienne sposoby opisu tego doświadczenia. Antropologia jako nauka o człowieku istnieje dzięki przy­ jętemu u jej podstaw założeniu o posiadaniu przez każdego z nas pewnych uniwersal­ nych cech gatunkowych, do których należy przede wszystkim odbieranie bodźców ze świata zewnętrznego za pomocą tych samych zmysłów. Tak postrzegane doświad­ czenie broni się przed zarzutami postmodemistów co do jego małej wiarygodności i uprawomocnia stosowanie w antropologii empirycznych metod zbierania informa­ cji o świecie. Dotyczy to również całej wiedzy teoretycznej formułowanej na pod­ stawie danych empirycznych — użyte przez autorkę pojęcie radykalnej interpretacji (s.75) oznacza opis zakorzeniony w zmysłowym doświadczeniu, a więc pozbawiony przypisywanej mu przez konstruktywistów dowolności. Cenne jest przy tym przy­ wrócenie przez Hastrup prawomocności etnograficznemu czasowi teraźniejszemu. Subiektywne ze swej natury doświadczenie dane badaczce tu i teraz wymaga opisu w czasie teraźniejszym, co nie oznacza ahistoryczności badanych grup, a jedynie od­ daje specyficzne warunki bycia w terenie. Badana rzeczywistość jest współtworzona przez obecną w niej antropolożkę, staje się ona na jej oczach, a proces ten uchwytny jest tylko w języku chwili bieżącej (s. 21-38). Według autorki użycie czasu teraźniejszego w tekście etnograficznym nie jest tożsame z dążeniem do obiektywnego przedstawienia rzeczywistości. Jak słusznie zauważa, nie istnieje spojrzenie „z zewnątrz” i tym samym każdy opis jest tylko interpretacją, bardziej lub mniej adekwatną do rzeczywistości i tym samym możliwą do przyjęcia lub nie przez społeczność naukowców. Co przy tym ważne, owa ade­ kwatność oceniana jest nie w odniesieniu do jakiegoś zewnętrznego układu współ­ rzędnych, ale właśnie do z trudem poddającego się werbalizacji doświadczenia cie- �Rezenzje i noty recenzyjne 275 leśnego ludzi. Jest to zgodne z teorią rozwoju nauki Thomasa Kuhna, według której jedne paradygmaty zastępowane są przez inne dlatego, że istnieje większa zgoda co do ich względnej prawdziwości. Jak pisze Hastrup, każda teoria, aby zostać uznaną za obowiązującą, musi pozytywnie przejść próbę intersubiektywności i intertekstualności (s. 196), co oznacza spełnianie przez nią warunków zrelatywizowanych do kontekstu historyczno-społecznego. Czy wobec tego jest sens w uprawianiu antropologii, skoro nie potrafi dać ona od­ powiedzi na pytanie o obiektywny kształt rzeczywistości? Autorka książki uważa, że tak, bowiem zadanie antropologii polega nie na rozwiązywaniu problemów zachod­ niej filozofii, ale na burzeniu iluzji ludzi na temat świata, w którym żyją. Poprzez opis doświadczenia owego świata i jego naukową interpretację, antropolog uświa­ damia ludziom ich złudzenia i zwraca uwagę na niedostrzegane przez nich rzeczy istotne. Przypomina to działalność proroka, który opowiada o odległych, nieznanych rzeczywistościach, stwarzając dla nich przy tym nowe określenia w starym języku (s. 35-37). Dzięki wyobraźni, antropolog tworzy metafory będące pomostem między odmiennymi światami, służące poszerzeniu horyzontów i zrozumieniu inności. Tym sposobem metafora przestaje być kłamstwem w rozumieniu Friedricha Nietzschego (1993: 183-199) — przeciwnie, jest ona tym, co przybliża do prawdy. Podkreślenie tego znaczenia metafory w opisie antropologicznym wiąże się u Hastrup z konstruk­ tywną krytyką postmodernistycznych postulatów oddania głosu Innemu. Według autorki książki jest to nowa odmiana dobrze znanego naiwnego realizmu, która nie ma nic wspólnego z równouprawnieniem — zawsze bowiem nad redakcją tekstu tu­ bylczego czuwa antropolog, zajmując przez to pozycję nadrzędną wobec badanych. Lepiej zatem pogodzić się zarówno z niemożnością dosłownego przekładu, jak i wy­ równania relacji badacz — badany w tekście i zamiast tego skupić się na tworzeniu możliwie adekwatnych opisów Innych w oparciu o zmysłowe doświadczenie antro­ pologa wzbogacone jego wyobraźnią. Warto również wspomnieć o oryginalnej próbie zdefiniowania przez Hastrup isto­ ty doświadczenia antropologicznego poprzez odwołanie się do pojęcia teatru. Użycie tego pojęcia ma jednak niewiele wspólnego ze znaną w naukach społecznych kon­ cepcją Ervinga Goffinana (2000). Autorka nie tłumaczy ludzkich działań poprzez porównanie ich do gry na scenie, ale opisuje własne spotkanie z teatrem po to, by zobrazować charakter relacji badacz - badany (s. 137-158). Antropolog interpretu­ je Innych na tej samej zasadzie, co odgrywający role obcych ludzi aktor teatralny. Hastrup, która stała się główną bohaterką sztuki Talabot, w reżyserii dyrektora duń­ skiego Odin Teatret, Eugenio Barby, odczuła boleśnie, jak to jest, gdy ktoś przepro­ wadza na innej osobie badania terenowe. Tym razem to antropolożka została poznana i zinterpretowana. Gdy oglądała siebie na scenie, nie była w stanie utożsamić się z obserwowaną postacią, ale też nie mogła całkowicie się od niej zdystansować. Nie potrafiła już zdefiniować siebie bez odniesienia do bohaterki sztuki teatralnej, i gdy zespół odjechał, by odgrywać Talabota w innych częściach świata, Hastrup poczuła się nikim. Przeżyła kryzys tożsamości, znany osobom badanym, które przejrzały się w lustrze antropologa i zostały przez niego pozostawione sam na sam z nową, nie­ pokojącą wiedzą o sobie. Teatr i antropologia objawiają, lecz nie odbywa się to bez �Rezenzje i noty recenzyjne 276 bólu. Jak słusznie stwierdza autorka książki w jednym z najpiękniejszych, według mnie, zdań w tej pracy: „Świat zachwyca i rani” (s. 184). Jakkolwiek D roga do antropologii ma wiele zalet wynikających zarówno ze struktury tekstu, jak i zawartości merytorycznej, to jednak można doszukać się w niej kilku słabych punktów. Przede wszystkim, używany przez autorkę język jest niekie­ dy niezrozumiały. Z jednej strony wynika to z faktu, iż ma ona tendencję do snucia filozoficznych rozważań, które nie zawsze w prosty sposób nawiązują do omawia­ nych problemów naukowych. Z drugiej zaś strony, powodem niejasności niektórych fragmentów pracy jest używanie zbyt literackiego, obfitującego w metafory języka, który poprzez swą wieloznaczność oddala czytelnika od istoty poddawanych reflek­ sji zagadnień. Niestety, bardzo często stwierdzenia o takim charakterze pojawiają się w zakończeniach rozdziałów, przez co można odnieść wrażenie braku podsu­ mowania tez stawianych na początku. Sądzę, że warto byłoby zrezygnować czasem z zamieszczania literackich sformułowań — świadczących wprawdzie o wysokich umiejętnościach pisarskich autorki, ale zaciemniających znaczenie tekstu — i uciec się zamiast tego do mniej efektownego, ale za to bardziej uporządkowanego i jasnego przedstawiania wniosków zamykających poszczególne części książki. Podsumowując, omawiana książka Kirsten Hastrup to pozycja godna polecenia każdemu, kto pragnie twórczo podchodzić do uprawiania antropologii. Przejrzysty układ treści, nawiązujący do motywu podróży, zachęca do czytania i pozwala czytel­ nikowi wczuć się w rolę odkrywcy nowych antropologicznych przestrzeni. Co wię­ cej, zawartych jest tu sporo oryginalnych, czasem wręcz odkrywczych wniosków, które mogą stać się inspiracją do stworzenia przez odbiorcę własnej wizji uprawianej nauki, za którą będzie podążał. Przywrócenie wiary w możliwości poznawcze an­ tropologii, podkreślenie na nowo znaczenia doświadczenia i dostrzeżenie potencjału tkwiącego w na pozór ograniczonym języku to bodaj najistotniejsze elementy tej pracy. W obliczu postmodernistycznego kryzysu w antropologii obrona doświadcze­ nia badań terenowych i jego opisu jest trudnym wyzwaniem, a zarazem ma ogromne znaczenie dla przyszłości naszej dyscypliny. Warto zatem sięgnąć po tę lekturę, gdyż nie tylko tchnie ona dodającym motywacji do uprawiania antropologii optymizmem, ale też pokazuje konkretne rozwiązania problemów, z jakimi spotyka się prawie każ­ dy badacz społeczny we współczesnym świecie. N atalia Weimann BIBLIOGRAFIA Goffman E. 2000 Człowiek w teatrze życia codziennego, przeł. H. Datner-Śpiewak, P. Śpiewak, Warszawa: Wydawnictwo KR. Nietzsche F. 1993 Pism a pozostałe 1862-1875, przeł. B. Baran, Kraków: Inter-Esse. �Rezenzje i noty recenzyjne 277 Michael W. Yo u n g, Bronisław Malinowski. Odyseja antropologa 1884-1920, przeł. P. Szymor, Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl 2008, ss. 808, ISBN: 978-83-7163-452-9. Biorąc do ręki pracę Michaela Younga, jeszcze zanim sięgnąłem do jej, jak się potem okazało, bogatego treściowo wnętrza, odniosłem wrażenie, że przyszło mi obcować z dziełem monumentalnym. Opasły, ciężki tom robi spore wrażenie na czy­ telniku, w dzisiejszych czasach już odwykłym od tak obszernych opracowań. Ale to nie objętość z górą ośmiuset stron żywego tekstu, uzupełnionych dodatkowo kilku­ nastoma czarno-białymi fotografiami, wprowadzającymi nas w „obrazowy” kontekst życia Bronisława Malinowskiego, sprawia, że o książce Younga, brytyjsko-australijskiego antropologa, bez wielkiej przesady da się powiedzieć, iż jest wyjątkowa. Czynią z niej taką inne jej cechy. Wśród nich na pierwszym planie jawi się — wy­ zierająca spomiędzy kolejnych wersów — determinacja autora w dotarciu do niezli­ czonych wprost źródeł, które poddane wyraźnie wizjonerskiej selekcji i inteligentnej interpretacji sprawiają, iż źródła owe dają interesujący (nie tylko zresztą dla profesjo­ nalistów) wgląd w zawiłe biograficzno-myślowe meandry jednego z ojców-założycieli akademickiej antropologii w jej wczesnodwudziestowiecznym wydaniu. Young powiada nawet — mając, jak sądzę, na uwadze podkreśloną wyżej tytaniczną pracę kwerendalną — iż Odyseja sama może „posłużyć za źródło dla badaczy” (s. 20). Trudno się z tym nie zgodzić, doceniając wysiłek włożony w dociekania badawcze, skutkujące wyłożeniem na światło dzienne materiałów, które przez kilka dziesięcio­ leci pozostawały skrzętnie ukryte w archiwalnych kartotekach, bądź otoczone aurą nienaruszalności prywatnych pamiątek. Niniejsza biografia (łącząca w sobie zarówno cechy, jak sugeruje autor, biografii naukowej i psychologicznej, ale przede wszystkim literackiej, bo Odyseja z pewnoś­ cią jest literaturą i to literaturą niezłych lotów) powstała z inicjatywy Heleny Wayne, córki, a jednocześnie spadkobierczyni spuścizny po Bronisławie Malinowskim. Naj­ młodsza z potomkiń słynnego badacza Wysp Trobrianda, niespodziewanie w 1991 roku zwróciła się do Younga z propozycją przygotowania przez niego pełnej biografii jej ojca, zarzucając tym samym pierwotny pomysł napisania tejże własnym piórem. Jakiekolwiek powody stały za taką właśnie decyzją wybór powiernika, przed któ­ rym stanęło niezmiernie trudne zadanie odpowiedzialnego zmierzenia się z legendą jednego z najwybitniejszych przedstawicieli nauki o człowieku okazał się — co po­ kazuje końcowy efekt projektu — ze wszech miar słuszny. Struktura Odysei antropologa 1884-1920 jest zbudowana zgodnie z zasadą współbieżności zdarzeń biograficznych z ułożonymi chronologicznie zdarzeniami historycznymi (u Younga tekstowy czas biograficzny nakłada się bardzo wyraźnie, jak powiedziałby Michaił Bachtin, na realny czas historyczny). Część pierwsza zaczyna się od roku 1884, kiedy to na świat przychodzi mały Bronio, i kończy się w 1910 — roku wyjazdu młodzieńca na studia do Londynu. Znajdujemy tutaj liczne nawiązania do lokalnych (tzn. krakowsko-zakopiańskich) i rodzinnych kontekstów; Young podróżuje razem z chorowitym Malinowskim na Podhale, do północnej Afryki i nad Adriatyk; opowiada o przyjaźni „Lorda Never- �278 Rezenzje i noty recenzyjne morę” z Bungiem (czyli Stanisławem Ignacym Witkiewiczem); napomyka o skom­ plikowanych, podszytych syndromem Edypa, relacjach łączących późniejszego autora Życia seksualnego dzikich z ojcem; wyjawia sekrety pierwszych zauroczeń kobiecością i kobietami; przybliża też świat uniwersytecki, mówiąc o jakże ważnych dla rozwoju dalszej kariery Malinowskiego fascynacjach naukami ścisłymi i filozo­ fią (w tym epistemologią Ernsta Macha, służącą za podstawę rozprawy doktorskiej przyszłego twórcy metody funkcjonalnej). Część druga Odysei opisuje natomiast anglosaskie „przygody” nieokrzepłego jeszcze na dobre naukowca. Spotkania z tuzami wzorcowej naonczas brytyjskiej an­ tropologii kulturowej, reprezentowanej m.in. przez Alfreda Corta Haddona, Edwarda Westermacka, Charlesa Gabriela Seligmana czy Williama Halse’a Riversa, uzmysła­ wiają Malinowskiemu, na czym polegają podstawowe zasady uprawiania antropolo­ gii w jej klasycznej postaci oraz dają asumpt do dalszych, już samodzielnych prze­ myśleń prowadzących do wypracowania, a następnie udoskonalenia własnej metody badań i teorii kultury. Także i w tych ustępach Young ponownie prowadzi nas zako­ piańskimi ścieżkami i zdaje sprawozdanie z duchowo-erotycznego wymiaru życia młodopolskiej bohemy artystycznej, do której należał również — nieco buńczucz­ nie, bardziej jednak prowokacyjnie, obwołujący samego siebie Josephem Conradem antropologii społecznej — Bronisław Malinowski. Biograf nie zapomina również odnotować kolejnych miłosnych zachwytów trawiących podatne na zranienia serce „Bronia”, upatrując w nich jednego z wiodących rysów osobowościowych tego nie­ tuzinkowego człowieka. Cezurą tej części opowieści są wspólne przygotowania Wit­ kacego i jego przyjaciela do podróży na drugi koniec świata, do dalekiej Australii. Część trzecia, a zarazem ostatnia, przybliża nieco przypadkową w gruncie rzeczy (bo ufundowaną na nieszczęśliwym zbiegu okoliczności w postaci nagłego wybuchu wojny i dość niejasnych powodach rozpadu zażyłej znajomości dwojga bliskich so­ bie osób) wyprawę w teren, wyprawę skutkującą jednak, jak świetnie wiemy, stwo­ rzeniem zrębów uznawanego po dziś dzień za profesjonalny wariantu antropologii kulturowej. Czytelnik — co celnie wychwytuje we wstępie do wydania polskiego Odysei Grażyna Kubica — obcuje tutaj z trzema komplementarnymi obrazami: obra­ zem psychologicznym (konstruowanym głównie w oparciu o zapisy dzienników Malinowskiego), obrazem etnograficznym (posiłkującym się notatkami terenowymi i oficjalnymi publikacjami) i obrazem instytucjonalno-politycznym, wypracowanym między innymi na podstawie danych przechowywanych w australijskich archiwach, takich jak na przykład teczka antropologa założona przez wywiad. Biograficzna ody­ seja kończy się opisem powrotu głównego bohatera, wraz ze świeżo poślubioną żoną Elsie, do Itaki — rodzinnej Europy, w 1920 roku. Omawiane dzieło ma jeszcze jednego, cichego bohatera. Są nim, w mym prze­ konaniu, dzienniki Malinowskiego. Tę warstwę Odysei uważam za najbardziej in­ spirującą. Michael Young zauważa we wstępie, że owe prywatne zapisy, wzbudzające liczne kontrowersje, stanowią znaczny problem dla tworzonej przez niego narracji biogra­ ficznej, jednakże bezpośrednio w ślad za tym stwierdzeniem idzie przyjęcie przez autora bardzo osobliwej strategii, polegającej na pisaniu własnego tekstu niejako �Rezenzje i noty recenzyjne 279 „pod dyktando” dzienników! Dzieje się tak głównie dlatego, iż te prowadzone na przestrzeni dekady (od 1908 do 1918 roku) intymne albo nawet arcyintymne wyzna­ nia (Kubica 2007), rzucają światło na „styl uprawiania etnografii i techniki badań terenowych Malinowskiego” (s. 21). Young odkrywa wszakże nie tylko tę — dziś uznawaną przecież powszechnie za oczywistą— prawdę na temat ścisłych powiązań zachodzących między doświadczeniami terenowymi a doświadczeniami osobistymi badacza; podąża zdecydowanie dalej, do punktu, który wydaje mi się niezmiernie intrygujący, a mianowicie do postawienia tezy, iż oto autobiografia wpływa na etno­ grafię. Więcej nawet: sama autobiografia jest etnografią! Young twierdzi, iż Malinowski przyglądał się własnemu życiu równie skrupulat­ nie, jak życiu australijskich Aborygenów, do jednego i drugiego podchodząc z podob­ ną (naukową) starannością i powagą1. W rozdziale 21 („Melbourne — stan chorobo­ wy”), znajdujemy mikropowieść „Zawsze scalać”, barwnie przybliżającą wypadki z listopada 1917 roku, kiedy to autor Argonautów Zachodniego Pacyfiku utyka wSamarai, oczekując na statek, który ma go przewieźć na Trobriandy. Dysponując sporą ilością czasu, zaczyna wtedy specyficzną pracę nad swą pamięcią, sporządzając tak zwane „tablice synoptyczne”. Przedstawione są one w formie ciągu kolumn, porząd­ kujących wspomnienia z okresu spędzonego w Melbourne (1915-1917); mają wstęp­ nie zapełnić lukę powstałą w dziennikowych notatkach, ale finalnie — w złożeniu z notatkami terenowymi — wykazują współzależność pierwiastków publicznego i prywatnego, i ich mocne związki. Konkluzja, na jaką zdobywa się Malinowski, j est uderzająca (podobnie jak uderzające jest miejsce, gdzie się ona pojawia, a są to od­ wrotne strony dzienników!): „Głównie należy zastanowić się nad dwoma działami: moją pracą etnologiczną i moim dziennikiem i braniem wskazówek z nich obu. Są one bardzo blisko, dopełniają się tak, jak tylko dopełniać się można” (Malinow­ ski 2007: 666, podkr. — M.A.K.). W Odysei znajduje się także inny znaczący akcent, mogący świadczyć o tym, iż idea autobiografizmu traktowanego jako metoda badań antropologicznych nie była efemeryczną, ale mieściła się wyraźnie w horyzoncie wizji nauki o człowieku bliskiej Malinowskiemu. Young w trakcie swych kwerend źródłowych napotkał konspekt ni­ gdy nienapisanej książki, powstały w latach 30. minionego wieku (a więc po ponad dziesięciu latach od powrotu antropologa do Europy), przy okazji zawierania umowy z wydawcą amerykańskim, wyrażającym chęć opublikowania podręcznika socjologii i antropologii. Jego przyszły autor przewidywał przygotowanie trzech rozdziałów, z których pierwszy nosić miał znamienny tytuł: „Kultura jako doświadczenie oso­ biste”. Zagłębiając się w passusy zaczerpnięte przez Younga z siedmiostronicowego dokumentu, można się zastanawiać, czy gdyby rzeczywiście doszło do zrealizowania zaplanowanego przedsięwzięcia (i gdyby — dodatkowo — w taki czy inny sposób 1Pogląd Michaela Younga jest w tym względzie zbieżny ze spostrzeżeniem Marii Danielewiczowej, która w recenzji A Diary in the Strict Sense o f the Term zaznaczyła jakże trafnie, pomimo ograniczone­ go dostępu do dzienników (miała do dyspozycji jedynie dwa ostatnie, „czysto terenowe” zeszyty), iż „Malinowski uważał samego siebie za przedmiot badań naukowych” (Danielewiczowa 1968, podkr. — M.A.K.). �Rezenzje i noty recenzyjne 280 została ujawniona zawartość sekretnych dzienników), losy antropologii potoczyłyby się znanym nam torem. Podejmując ten wątek w konwencji wypowiedzi recenzyjnej, warto pamiętać o dwóch istotnych, wzajemnie powiązanych ze sobą sprawach. Po pierwsze, chodzi o rosnący systematycznie, od początku lat 80., wykwit literatury antropologicznej bacznie przyglądającej się różnym rodzajom tak zwanych dokumentów osobistych — life-history, life-story, case-history, biografii i autobiografii, w tym także doty­ czących samych antropologów (Victor Turner, Barbara Myerhoff, Renato Rosaldo, Paul Rabinów, Vincent Crapanzano i in.). Po drugie, idzie o brak podobnej dyskursywnej przestrzeni w końcu XIX i na początku XX wieku. A przecież Malinowski nie był całkiem osamotniony w dążeniu do wyrażania wewnętrznych przeżyć. Na myśl przychodzą od razu: Wilhelm Dilthey wraz z jego postulatami zajęcia się przez humanistykę rozumieniem życia, z uznaniem autobiografii za bodaj najbardziej instruktywną jego formę; Michel Leiris, uprawiający ethnographie de soi-m êm e, et­ nografię podmiotu, czy wreszcie Florian Znaniecki, domagający się uwzględnienia współczynnika humanistycznego, by wymienić tylko pierwszych z brzegu badaczy wyłamujących się ze sztywnych ram nauki wspartej na szkielecie obiektywizmu. Moje rozważania domknę motywem odnalezionym we wstępie do Odysei. Young nie bez powodu opowiada tam o przypadku, jaki leżał u początków jego własnej przygody z antropologią. Zrządzenie losu, którym było spotkanie ze studentem an­ tropologii, napotkanym na bezdrożach Australii, pcha go ku antropologicznym stu­ diom w college’u i w London School of Economics. Poznaje tam nauczycieli, którzy obcowali twarząw twarz z twórcą metody funkcjonalnej — Darylla Forde’a i Phyllis Kaberry, Raymonda Firtha oraz Lucy Main Orientuje się także, iż jego podróż na Antypody odbywała się tą samą drogą, co wyprawa Malinowskiego: „nie miałem najmniejszego pojęcia, że mniej więcej czterdzieści lat wcześniej płynął tym samym szlakiem, tą samą linią — statkiem, który zawijał do tych samych portów: Neapo­ lu, Port Saidu, Adenu, Colombo, Fremantle, Adelajdy, Melbourne i Sydney” (s. 22). O powinowactwie duchowym istniejącym między dwojgiem ludzi można zaświad­ czać na wiele sposobów — Michael Young uczynił to, uzmysławiając nam dobitnie, że antropolog jest nie tylko badaczem, ale też zwykłym człowiekiem. M arcin A. K afar BIBLIOGRAFIA Danielewiczowa M. 1968 M ałość w wielkości, „Kultura” (Paryż) 243-244. Kubica G. 2007 Wstęp, w: B. Malinowski, D ziennik w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, wstęp i oprać. G. Kubica, Kraków: Wydawnictwo Literackie, s. 5-39. Malinowski B. 2007 Dziennik w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, wstęp i oprać. G. Kubica, Kraków: Wydawnictwo Literackie. �Rezenzje i noty recenzyjne 281 Yves W i n k i n, Antropologia komunikacji. Od teorii do badań naukowych, przeł. A. Karpowicz, wstęp W.J. Burszta, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersyte­ tu Warszawskiego 2007, ss. 252, ISBN: 978-83-235-0290-6. W jednej z książek Ervinga Goffmana znaleźć można pewien pouczający opis. Oto główny kelner szacownej restauracji ruga swoich struchlałych podwładnych. Stłoczeni na zapleczu, poza zasięgiem wzroku i słuchu gości, przyjmują na swoje głowy gromy potulni niczym baranki. Szef piekli się, ciska inwektywami, wygraża i złorzeczy. Po kilku minutach starannie poprawia fryzurę, wygładza poły uniformu i ściera ślinę z ust... po czym z promiennym uśmiechem człowieka o gołębim sercu pokonuje przejście między zapleczem a salą restauracyjną, gdzie na prawo i lewo rozdaje pozdrowienia, ukłony i uprzejmości. Uchylenie kotary jest przejściem od prywatności (wspartej przywilejem władzy) do bycia publicznego. Przekroczenie tej granicy jest początkiem teatru i gry, wkroczeniem w przestrzeń konwencji i styliza­ cji, przywdzianiem maski tego, co badacz określił akademickim mianem „rytuału interakcyjnego”. Yves Winkin, belgijski antropolog społeczny i profesor w École Normale Supé­ rieure Lettres et Science Humaines w Lyonie, autor pracy Antropologia komunikacji. Od teorii do badań terenowych, jest admiratorem podejścia Goffmana. Przypomniana przeze mnie scenka musi bodaj należeć do jego ulubionych lektur i inspiracji, Winkin bowiem proponuje podobny sposób oglądu rzeczywistości społecznej i prezentuje jej opisy zbliżone do powyższego. Tak samo jak poprzednik uważa, że w momencie, kiedy przestajemy być w łazience sami, albo kiedy wychodzimy z kabiny przebie­ ralni na otwarty basen, zasadniczo transformujemy swoje zachowanie: inaczej sta­ wiamy stopy, inaczej poruszamy rękoma, spoglądamy, siadamy itp. Przestajemy być wyłącznie dla siebie, jesteśmy odtąd dla innych i to przez wzgląd na owych innych modyfikujemy w swoim postępowaniu niemal wszystko. Od niezobowiązującego ry­ tuału prywatności (czasem pełnego dziwactw i wstydliwych nawyków) przechodzi­ my do obligatoryjnego rytuału interakcji. Priorytetem staje się odtąd komunikacja, skomplikowana sieć znaków służących porozumiewaniu się: od słów, poprzez gesty, dzwonek telefonu, pukanie do drzwi, styl prowadzenia rozmowy, chrząkanie, aż po znaczące na wiele sposobów milczenie. Słowo komunikacja jest dzisiaj raczej nadużywane i kojarzone przede wszystkim z mediami, z czego Winkin doskonale zdaje sobie sprawę. W swojej książce — po­ myślanej jako rodzaj manifestu — proponuje własne ujęcie antropologii komuni­ kacji. Projektuje „antropologię przez komunikację, antropologię «komunikacyjną», na wzór antropologii kognitywnej, wizualnej, symbolicznej i innych” (s. 22). Ramą analityczną jest dlań komunikacja rozumiana w kategoriach „odgrywania kultury”, a nie tylko przekazywania komunikatu. Z takiego założenia wynika, że antropologia komunikacji to orientacja bez właściwego sobie przedmiotu badań; ważniejsze od zakresu przedmiotowego jest bowiem specyficzne odczytywanie i interpretowanie życia społecznego. Badacz jest bezwzględnie zobowiązany do pracy w terenie, bez praktykowania (skądinąd niebywale złożonej teoretycznie i psychologicznie) obser­ wacji uczestniczącej projekt ten nie ma racji bytu. �282 Rezenzje i noty recenzyjne Kreśląc autorski program antropologii komunikacji, Winkin przypomina i odnosi się do wcześniejszych projektów badań w tym zakresie. W części pierwszej książki autor skupia się na dwóch podstawowych koncepcjach komunikacji jako takiej. Roz­ poczyna od schematu komunikacji zbudowanego na bazie prac Norberta Wienera i Claude’a Shannona z końca lat 40. XX wieku. Badacze z Massachusetts Institute of Technology oparli swojąkoncepcję na analizach funkcjonowania telegrafu, stąd w li­ teraturze przedmiotu nazywa się j ą — i ujęcia pokrewne — „koncepcją telegraficz­ ną”. Programowi temu Winkin przeciwstawia „koncepcję orkiestralną”, zakładającą aktywne uczestnictwo w sytuacji komunikacyjnej. Ważnymi przedstawicielami tej koncepcji są dla niego Gregory Bateson, antropolog szeroko stosujący instrumenta­ rium psychiatrii, oraz Ray Birdwhistell, skupiony na lingwistyce i kinezyce. W części drugiej, zatytułowanej „Wynurzanie się antropologii komunikacji”, autor przybliża czytelnikom pojęcia i postaci kluczowe dla uksztahowania się nurtu antropologii ko­ munikacji (których czuje się spadkobiercą i twórczym kontynuatorem). Jest zatem Dell Hymes i jego „etnografia mówienia”, jest oczywiście nieodzowny i na nowo obecnie przypominany Erving Goffman. W części trzeciej książki, zatytułowanej „Postępowanie etnograficzne”, autor próbuje zastosować przywołane wcześniej założenia oraz metody; co więcej, część ta pisana jest głównie z myślą o studentach. „Jak nakłonić studentów, by porzucili swój przytulny pokój, kawalerkę lub bibliotekę i wyszli w teren — pyta autor — sta­ nęli twarzą w twarz z nieznanym, z drwiącymi «informatorami», pytaniem «co ja tu robię»?” (s. 107). W przejrzysty sposób pisze się tutaj o wybranych dylematach pracy terenowej, wyjaśnia pożytki płynące z prowadzenia dziennika terenowego, podpo­ wiada, jak uniknąć wrażenia nadmiaru faktów, które się obserwuje. Winkin świado­ mie opiera się na przykładach najprostszych, jego opowieść skierowana jest bowiem do debiutantów, a nie badaczy doświadczonych przez teren wielokrotnie. Dlatego nie kreśli wizji odległego wyjazdu do obcego społeczeństwa, ale zaprasza do obserwacji zdarzeń potocznych w codziennym, zwyczajnym otoczeniu. Ta część ilustrowana jest dodatkowo rysunkami przedstawiającymi właśnie tego rodzaju zdarzenia. Aby nie pozostać tylko na poziomie formułowania dyrektyw i analizy „rozrzedzo­ nych” zdarzeń, Winkin prezentuje efekty kilku własnych analiz. Im właśnie poświę­ cono czwartą część pracy — „W terenie”. Winkin opisuje zachowania w akademi­ ckiej stołówce; reflektuje nad tym, w jaki sposób marokański handlarz sprzedał mu, zupełnie niechciany, dywan: analizuje turystyczną wyprawę na Wielki Erg Wschodni w poszukiwaniu autentyczności; prezentuje wreszcie nieco ogólniejszą wizję działa­ nia pewnego uniwersytetu w Stanach Zjednoczonych. Ostatnia część Antropologii komunikacji — najmniej obszerna z wszystkich pięciu — jest w istocie powtórzeniem najważniejszych założeń. Mowa jest o wielu znacze­ niach, o kontekstach, w jakich współcześnie używa się terminu „komunikacja”, Winkin próbuje wpisać ów termin w kontekst „wymiany daru”, raz jeszcze podkreślając wagę szczegółu w badaniach mieszczących się w nurcie antropologii komunikacji. Operacyjną definicją kultury jest dla Winkina formuła Warda Goodenaugha: „istotą kultury jakiegoś społeczeństwa jest to wszystko, co jego członkowie muszą wiedzieć albo w co muszą wierzyć, by zachowywać się w sposób akceptowalny (...) �Rezenzje i noty recenzyjne 283 w każdej z akceptowalnych ról” (s. 102). Zakłada on zatem to, że jesteśmy przewidy­ walni i powtarzalni, że każde społeczne zachowanie ma swój sens i jest racjonalne, gdy poznamy je od wewnątrz, gdy uda się zidentyfikować jego kulturowe i społecz­ ne motywy. Przyjęcie tego rodzaju założenia pozwala empirycznie zorientowanemu Winkinowi na obserwacje i interpretacje codziennych zachowań, sytuacji banalnych, przyziemnych obrotów ciał społecznych. Belgijski badacz całym sercem namawia do radosnego przyjęcia postawy antropologa „endotycznego”: przecież te same rze­ czy, które jako badacze robimy na obcej ziemi, z powodzeniem możemy realizować u siebie. Mniej tu etycznych zasadzek, a życie tak samo — jeśli tylko uważnie mu się przyjrzeć — obfite w sensy, sekrety i dyskretne prawidła. Najlepszą jak sądzę, partią— pisanej z wyraźnym nachyleniem dydaktycznym — Antropologii komunikacji jest jej część trzecia. Jak ryba w wodzie Winkin czuje się objaś­ niając tajniki rzetelnego i efektywnego postępowania „w terenie”. I rzeczywiście, sporo można się od niego dowiedzieć. Jakie miejsca wybierać winien „endotyczny” badacz komunikacji? — dostępne i bliskie, podpowiada Winkin, na przykład pobliski park, koś­ ciół albo publiczny basen. Jaki zabierać ze sobą sprzęt? — najlepiej żaden, bezcenne jest wszak bystre oko i sporządzane wieczorem notatki; aparaty i kamery funkcjonują niczym odkurzacz, który wszystko zbiera, niczego nie pozwalając wyróżnić. Czy ukrywać swoje zadanie? — stanowczo nie, przyjmowanie wymyślonych ról zawsze kończy się demaskacją a do naukowego obserwatora wcześniej czy później wszyscy przywykają. „Sztu­ ka patrzenia, sztuka bycia, sztuka pisania. To trzy kompetencje które powinien posiadać etnograf’ (s. 111), stwierdza Winkin. Trudno z tym zdaniem na serio polemizować. Winkinowska A ntropologia kom unikacji nie j est pracą znaczącą teoretycznie. Au­ tor odsuwa — lub przegapia — wszelkie problemy epistemologiczne, nie kłopocze się fikcjonalnością naukowych opisów i ich konstruktywizmem. Oryginalności po­ szukuje w podejściu do świata raczej niż w zestawie nowych narzędzi służących jego okiełznaniu i usensownieniu. Mimo cennych wskazówek praktyka — które warto przekazywać studentom etnologii i antropologii kulturowej także w Polsce — jego projekt ani nie onieśmiela, ani nie zachwyca. Nazbyt wiele tu powtórzeń, zbyt dużo również wiary w wyjaśniającą moc detalu obyczajowego. Zajmowanie się banałem ma widać czasem ten skutek, że często do banału zbliża. Wyraźnie widać to w autor­ skich analizach zawartych w czwartej części książki. We wszystkich tych „jednoak­ tówkach”, Winkin zawarł wiele interesujących szczegółów, mało jednak konkretów, wykraczających poza silnie skontekstualizowaną doraźność, tyleż zdarzeń, co i oso­ bistych emocji. W opisie zachowań uczniów w klasach komputerowych przydarza mu się nawet znienacka „odkryć” regułę m edium is the message. Mimo tych uproszczeń, Antropologia kom unikacji Yvesa Winkina jest pracą po­ żyteczną wypełnia bowiem lukę w polskojęzycznej literaturze o nachyleniu antro­ pologicznym, lukę dotyczącą kwestii komunikacji, którą tak ochoczo zajmują się przedstawiciele studiów nad mediami, ekonomią reklamą performensem czy innymi dziedzinami sztuki. Szkoda zatem, że w książce o ambicjach pomocy naukowej (uzu­ pełnionej dodatkowo o wykaz prac po polsku) znalazło się tyle błędów w bibliografii. Waldemar K uligow ski �284 Rezenzje i noty recenzyjne Wiktor S t o c z k o w s k i , Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu, przeł. R. Wiśniewski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 2005, ss. 480, ISBN: 83-06-02986-0. Kosmici, jakich ujrzał Stoczkowski któregoś dnia w angielskiej bibliotece, nie za­ mieszkiwali Marsa ani żadnej z odległych planet — były to jedynie twory ludzkiego umysłu zaludniające niezliczone księgi w Cambridge. Stąd oczekiwania czytelnika chwyta jącego za recenzowane dzieło mogą nie pokrywać się z tym, czego dostarcza jego lektura. Sama początkowo sądziłam, iż książka opowiada głównie o teorii na temat sta­ rożytnych astronautów. Musiałam wrócić do jej lektury ponownie, by docenić bo­ gactwo przedstawionych faktów i ich powiązań, i dostrzec inne przesłanie książki — kosmici byli jedynie tłem, osnową na kanwie której Stoczkowski przekazuje swoje przemyślenia nad funkcjonowaniem myśli ludzkiej. Wiktor Stoczkowski pochodzi z Polski, jest absolwentem archeologii i etnolo­ gii Uniwersytetu Warszawskiego. Doktoryzował się w Paryżu, w École des Hautes Études en Sciences Sociales, gdzie obecnie wykłada w Laboratoire d’Antropologie Social. Jest także kierownikiem interdyscyplinarnej Groupe de recherches sur les savoir, która skupia się wokół czterech głównych zagadnień: antropologii wiedzy, kosmologii nauk społecznych, etnologii rasizmu i antyrasizmu oraz historii antro­ pologii. Jako jeden z nielicznych polskich naukowców potrafił „zaistnieć” w sto­ sunkowo zamkniętym środowisku zachodnioeuropejskich badaczy. Autor posiada niezwykle analityczny umysł, nadto erudycję i pasję zgłębiania tego, co go intryguje. Dodatkowo styl książki czyni ją szczególnie zajmującą. Wprawdzie polski czytelnik dysponuje jedynie tłumaczeniem z francuskiego, niemniej przypuszczam, że wersja oryginalna jest równie soczysta. Budowa książki jest nietuzinkowa — autor najpierw obrazuje problem przykła­ dem, a następnie cofa się do jego źródeł. Mamy nowe dane, nowy problem i... autor znów się cofa. Potem jednak łączy wszystkie fakty ze sobą i powraca do punktu wyj­ ścia. Piszę „nietuzinkowa” nie dla zaznaczenia nowatorstwa tej konstrukcji, ale dla podkreślenia jej wpływu na lekturę książki. Co chwilę dokonujemy wraz z autorem nowego odkrycia, zostajemy „porażeni” nowymi faktami i płynącymi z nich wnio­ skami, zastanawiając się, jak to się stało, że „tego” jeszcze nie wiedzieliśmy i ciesząc się na „to”, co książka wciąż dla nas chowa. Tytułowi przybysze z kosmosu to jedynie pretekst dla głębszych problemów nur­ tujących Stoczkowskiego. Książka jest refleksją nad zasadami ludzkiego myślenia, nad racjonalnością i irracjonalnością nad stanem zachodnioeuropejskiej nauki i zna­ czeniem lekceważonej kultury masowej. Stoczkowski wychodzi od pojęć racjonalności i irracjonalności, a także od za­ gadnień warsztatu etnologa badającego Obcych na swoim własnym terenie. Dopiero potem prezentuje koncepcję zwaną danikenizmem i jej wręcz „epidemiczne” roz­ przestrzenienie się na całym globie. Kolejnym krokiem jest przyjrzenie się nurtom krytyki tego zjawiska prowadzonym w celu odkrycia jego przyczyny — tu autor dochodzi do wniosku, że istniejące do tej pory wyjaśnienia były jednoprzyczynowe �Rezenzje i noty recenzyjne 285 i stąd niedostateczne. W następnym rozdziale, zastanawiając się nad pochodzeniem teorii o roli starożytnych astronautów, dociera do literatury fantastyczno-naukowej, która częściowo stała się dla niej pożywką. Zauważa jednak, że dänikenizm to coś więcej niż chwytliwa, zarabiająca na siebie powiastka — to po części teologia, ma­ jąca swe źródło w gnozie. Stąd już blisko do podjęcia (w siódmym rozdziale) tematu twórczości Madame Heleny Bławatskiej i jej teozofii. Poruszając zagadnienie lata­ jących talerzy, odkrywa uwikłanie literatury masowej w subkulturę okultystyczną. Sumując zgromadzoną wiedzę na temat dänikeizmu, podaje przyczyny powstania tego fenomenu, podkreślając, że zarówno twórcy, jak czytelnicy tych koncepcji to z reguły ludzie potrafiący używać swego mózgu całkiem sprawnie. Zauważa wpływ koniunktury na rozprzestrzenienie się „epidemii” po obu stronach globu, pojawiające się mody i sprzyjający marketing. Zagadka teorii o starożytnych astronautach zosta­ je rozwiązana po to, by zmusić nas w dwóch ostatnich rozdziałach do przyjrzenia się sobie samym, czyli sposobowi uprawiania zachodnioeuropejskiej nauki — bar­ dzo często odbiegającego od deklaratywnego wzorca racjonalności i mechanizmów rządzących naszym sposobem rozumowania. „Racjonalność” bynajmniej nie jest tą racjonalnością idealną, którą postuluje nauka. Rozwiązaniem jest nie tyle wiedzieć wszystko na pewno, ale zostawić sobie swobodę wątpliwości. Bowiem „idee mogą stać się straszliwą bronią w rękach mężczyzn i kobiet nieznających wątpliwości i niepotrafiących dostrzec błędów swojego rozumowania. Ogromna jest różnica między tymi, którzy wiedzą, że wierzą, a tymi, którzy wierzą, że wiedzą” (s. 409). Stoczkowski zadaje dwa pytania, na które potem konsekwentnie stara się odpo­ wiedzieć: 1. Jak coś takiego mogło narodzić się w ludzkiej głowie?, 2. Dlaczego i w jaki sposób mogła zrobić karierę idea równie irracjonalna, dziwna, hybrydyczna, która (ze zdroworozsądkowego punktu widzenia) nie miała szans na przetrwanie? Dänikenizm rozwinął się w latach siedemdziesiątych XX wieku, po ukazaniu się w 1968 roku książki Ericha von Dänikena Wspomnienia z przyszłości. Książka zapo­ czątkowała ogromny sukces wydawniczy tego typu pozycji i na dobre wpisała w kul­ turę masową przekonanie o pozaziemskim pochodzeniu człowieka. Śmiała i urzeka­ jąca teza poparta wieloma „dowodami” archeologicznymi zrobiła karierę, mimo że naukowcy grzmieli nad głupotą autora i czytelników. Czy aby wymyślić podobną teorię, trzeba być głupcem i ignorantem, jak chciano widzieć Dänikena? Stoczkow­ ski stanowczo sprzeciwia się takiemu podejściu. Stara się dojść do sedna sprawy me­ todą trzystopniową. Najpierw analizuje tradycję kulturową, z której Däniken czerpał wybrane elementy, by później połączyć je „po swojemu”; następnie — indywidualne operacje myślowe wpływające na narodziny kolejnej innowacji kulturowej, w tym przypadku teorii Dänikena; na koniec — śledzi współczesną autorowi atmosferę spo­ łeczno-kulturową i polityczną, która dostarczyła bodźców odpowiedzialnych za osta­ teczne ułożenie wszystkich elementów „układanki”. Stoczkowski musi się cofnąć w czasie, by odnaleźć wszystkie elementy genezy dänikenizmu. Tak więc, pierwszym zaskoczeniem dla niewtajemniczonego czytelnika jest do­ strzeżenie podobieństwa między książką Dänikena a wcześniej szą o kilka lat publika­ cją francuskiego pisarza Roberta Charroux. Plagiat wydaje się oczywisty. Większość przytaczanych dowodów pochodzi z jego książek, w tym te najmniej weryfikował- �286 Rezenzje i noty recenzyjne ne. Ale cofając się o jeszcze kilka lat widzimy, że Charroux jest także spadkobier­ cą innej, istotnej dla gatunku, książki napisanej przez Louisa Pauwelsa i Jacąuesa Bergi era. Stoczkowski stawia ciekawą hipotezę o bazie teologicznej danikenizmu. W teorii o starożytnych astronautach dopatruje się pytań o początek świata, o pochodzenie człowieka, o sens jego istnienia — podobne pytania stawia chrześcijaństwo i nauka. Jednakże danikenizm stwarza tylko pozory, że jest nauką. Odrzuca także zbyt wiele chrześcijańskich koncepcji, żeby mieć z nimi coś wspólnego. Jedyny trop prowadzi zatem do gnozy, z jej koncepcją Boga, który byłby tożsamy raczej z energią niż by­ tem osobowym, i z jej kosmogonią, która wyprowadza istnienie świata i wszelkich bytów z rozproszenia się tego „bóstwa” w materii. Duch pochodzi od owego Boga, jest boską iskrą, ciało zaś w tego typu wierzeniach zawsze jest stworzone przez istotę niższą — jakiegoś pośledniejszego demiurga. Dla Danikena jest jasne, iż demiur­ gami byli kosmici, których wdzięczna ludzkość uznała potem za bóstwa. Jedyne, czego chce, to odkrycia tej prawdy, odrzucenia bogów ziemskich religii — po to, by przyjąć wiedzę o rzeczywistych początkach i przeznaczeniu człowieka. Jak zauwa­ ża antropolog, wizja ta to kosmetyczny retusz idei chrześcijańskiego zbawienia lub gnostyckiego wyzwolenia z ciała. Nowym wyzwoleniem dla ludzkości ma stać się podbój kosmosu przez rasę ludzką. Stoczkowski doszukuje się także źródeł teorii o starożytnych astronautach w li­ teraturze fantastyczno-naukowej. Wykazuje, iż wszyscy czterej autorzy byli pod jej wpływem, a niektórzy sami zasilali ją jako pisarze. Wiele motywów koncepcji Da­ nikena wykluwało się na łamach magazynów science fiction, a nawet pojawiło się jeszcze wcześniej w książkach przygodowych, na przykład Juliusza Veme’a. Zagi­ nione cywilizacje, zatopione kontynenty, sekretne księgi, tajemnicze labirynty, wy­ marłe języki, poszukiwacze przygód itd. Kiedy szuka się jeszcze głębiej, znajduje się powiązanie tych wątków z XIX-wiecznym ezoteryzmem, którego najważniejszą przedstawicielką jest Madame Bławatska i jej teozofia. Teozofia jest systemem teologicznym wyrosłym na gnozie. Zawiera koncepcję Boga nieosobowego i hierarchii bytów (od duchowych po materialne). Inspirowana poza tym literaturą fantastyczną, archeologią, ewolucjonizmem, spirytyzmem, reli­ giami Wschodu, jest kompilacją różnorodnych idei i odkryć naukowych, dokonaną przez Helenę Piotrownę Bławatskąw jej dziełach: Izyda odsłonięta i Doktryna tajem­ na. Stworzony przez nią system j est tak skomplikowany i wielowątkowy, iż można tu wspomnieć tylko niektóre. Bławatska wierzy w istnienie jakiejś pierwotnej doktryny, wiedzy, która została zapomniana, a którą nauka — wespół z intuicją ludzi takich jak ona, posiadających kontakt z istotami duchowymi — jest w stanie odtworzyć, i która tym samym może, i wręcz powinna, stać się ratunkiem dla świata. Miałaby istnieć uniwersalna symbolika kodująca tę pradawną naukę. Dlatego w pracach Bławatskiej pojawiają się „dowody” archeologiczne na potwierdzenie tezy o istnieniu w pra­ dziejach rozwiniętych technicznie cywilizacji, które posiadały ową wiedzę. Ponadto wierzyła ona w reinkarnację (kładła nacisk na ewolucję duchową — przechodzenie w byty wyższego rzędu i gromadzenie coraz większej wiedzy), którą w dość śmiały sposób dostosowała do odkryć Darwina. Jako szczęśliwa posiadaczka daru czytania �Rezenzje i noty recenzyjne 287 na falach światła astralnego, poznała rzekomo całą prahistorię człowieka, prezento­ wała się także jako wybitna znawczyni ras ludzkich. Odniosłam wrażenie, iż autor pomimo ironii, z którą pisze o Bławatskiej, po­ dziwia jej bujną wyobraźnię, na tym tle Daniken i jego poprzednicy rozczarowują Jakby wciąż powracał do nurtującego go pytania — jak wszystko to mogło się na­ rodzić w ludzkich głowach? Niemniej zaznaczyć trzeba, iż Helena Bławatska jest najważniejszym elementem całej tej intelektualnej układanki. Po pierwsze, będąc niezwykle płodną pisarką i wizjonerką, nadto zaś czerpiąc ze wszelkich dostępnych jej źródeł i kultur, powołała do życia dzieła, które stały się jakby przechowalnią mi­ tów, toposów i pomysłów wykorzystywanych po dziś dzień w książkach i filmach. Po drugie, jako jedna z założycielek Towarzystwa Teozoficznego przyczyniła się do rozpowszechnienia idei ezoterycznych w kulturze masowej, a tym samym do zwią­ zania z nią subkultury okultystycznej. Idee nie unikają bowiem związków kazirodczych, a im bliżej są spokrewnione, tym bardziej jest prawdopodobne, że ponownie się skrzyżują i spłodzą wspólne potomstwo. Mechanizm ten wyjaśnia, dlaczego literatura fantastyczna i okultyzm mogły mieszać się tak łatwo i często, dając hybrydowe potomstwo, którego jed­ nym z najlepszych przykładów jest teoria starożytnych astronautów (s. 247). Stoczkowski nie oszczędza także nauki. Wyjaśniając sposób naszego rozumowa­ nia, specyfikę dostrzegania faktów poprzez przyjmowane uprzednio założenia, docho­ dzi do wniosku, że wiara w paradygmat nie różni się zasadniczo od wiary w dogmat. Z reguły dostrzegamy to, co wpisuje się w nasz światopogląd, zgrabnie pomijając wszystko, co się w nim nie mieści. Obiektywność w nauce nie istnieje, mimo że wciąż pokutuje jej mit. Nie znaczy to jednak, że nauka, w całym swym podobień­ stwie do danikenizmu i innych tego rodzaju koncepcji, nie ma racji bytu. Przeciwnie, bowiem „praktyczne zastosowania odkryć naukowych są tak liczne i różnorodne, że trzeba by wiele złej woli, by odmawiać wszelkim procedurom naukowym zdolności wytwarzania wiedzy stosunkowo wiernie odzwierciedlającej obiektywną rzeczywi­ stość” (s. 336). Autor proponuje operowanie pojęciem racjonalności, traktowanym jako skala, której jednym końcem jest racjonalność ograniczona, a drugim wydajna. Ta druga powinna przyświecać nauce, ale w życiu całkiem dobrze sprawdza się ta pierwsza. Byle tylko racjonalność ograniczona nie pretendowała do czegoś więcej. Książka tego polsko-francuskiego antropologa jest godna polecenia zarówno adeptom nauki akademickiej, jak i laikom. Przyznam, że mnie także nieobcy był dy­ lemat istnienia lub nieistnienia kosmitów. Zazwyczaj, gdy wieczorem spoglądałam w niebo, pojawiało się pytanie: Więc jesteśmy sami, czy nie... w tym wszechświecie? Jako dziecko wierzyłam w kosmitów, z wiekiem doszłam do wniosku, że ich nie ma, bo nie wypadało wierzyć w „coś takiego”. Niemniej, zdarzały się chwile wątpli­ wości... Dlatego lektura książki Stoczkowskiego okazała się tak niezwykłą przygo­ dą. Rozbrajała krok po kroku infantylną i przeszkadzającą mi „wiarę” w możliwość egzystencji Obcych. Takich Obcych, jakich wizerunek kreują media. To fascynujące cofać się wraz z autorem do źródeł powstania koncepcji głoszących istnienie kos­ micznych demiurgów, śledzić ich metamorfozy i dociekać przyczyn popularności. �288 Rezenzje i noty recenzyjne Snując swoje rozważania, Stoczkowski zaprzecza poglądom o irracjonalności towarzyszącej jakoby tylko wielkim kryzysom; przeciwnie — jest ona stałym ele­ mentem naszego zachodnioeuropejskiego intelektualnego pejzażu. Otacza nas w kul­ turze masowej i zakrada się nawet w akademickie progi. Czy nadszedł już czas, by racjonalność XXI wieku przyznała się do tego niechcianego związku? Pomogłoby to zrozumieć złożoność ludzkiego umysłu i być może przełożyło się na jakość osiąg­ nięć naukowych. Autor uczula także na to, że myślenie nie jest niewinną zabawą, i że wypada wziąć odpowiedzialność za to, co stworzyło się „w ciszy biblioteki”. Bo zazwyczaj tam wszystko się zaczyna... Samochód zabija, ponure statystyki przypominają nam to bezustannie; kto jednak potrafi policzyć ofiary idei? (...) Zdarzają się bowiem katastrofy spekulacji meta­ fizycznej podobne do wypadków, w których najostrożniejsi kierowcy giną z winy nieodpowiedzialnych piratów drogowych. Niebezpieczne kolizje idei są niekiedy bardziej dramatyczne niż najstraszniejsze karambole, o czym nie sposób zapo­ mnieć podsumowując historię minionego wieku, który wzbogacił leksykę potwor­ ności słowem ludobójstwo. Zanim śmiercionośne doktryny naszej epoki wcieliły się w programy polityczne, zanim opętały masy, zanim usprawiedliwiły ekstermi­ nację milionów istnień ludzkich, poczęto je w ciszy bibliotek, według klasycznych procedur racjonalności ograniczonej. Ta zaś przetrwała upadek zrodzonych z niej niesławnych doktryn XX wieku i wciąż wyznacza tory zarówno myśli zwykłej, jak i uczonej. Skoro metoda nadal istnieje, trudno się dziwić temu, że wydaje właściwe sobie owoce. Wystarczy na chwilę powrócić do zawiłych pism Roberta Charroux (...), by pokazać, że nie chodzi tu o niebezpieczeństwo wyimaginowane (s. 392). M arta Zyśko Galina L i n d q u i s t , Conjuring Hope: Healing and Magic in Contemporary Russia, Epistemologies of Healing, vol. 1, New York, Oxford: Berghahn Books 2006 (paperback repr. 2007), ss. 251, ISBN: 1-84545-093-0. Galina Lindquist to badaczka urodzona w Rosji, która w 1986 roku zamieszkała w Szwecji. Zdobyła tam wykształcenie antropologiczne i stopień doktorski za pracę nad miejskim neoszamanizmem w Skandynawii. Pracowała w Instytucie Antropolo­ gii Społecznej Uniwersytetu Sztokholmskiego. Jej zainteresowania badawcze skupia­ ły się na problematyce antropologii medycznej i religii; zajmowała się uzdrawianiem magiczno-religijnym na obszarze byłego Związku Radzieckiego i neoszamanizmem w różnych kontekstach kulturowych — na Zachodzie oraz wśród ludów współcze­ snej Syberii. Jej przedwczesna śmierć w 2008 roku przerwała studia, które prowadzi­ ła nad tymi ważnymi, nie tylko dla antropologii medycznej, problemami. �Rezenzje i noty recenzyjne 289 Książka Galiny Lindquist, Conjuring Hope: Healing and Magic in Contemporary Russia powstała w rezultacie badań prowadzonych przez nią w Moskwie w końcu lat 90. XX wieku. Autorka wykorzystała już wcześniej część zebranych materiałów w inte­ resujących artykułach (publikowanych po 2000 roku w tak znaczących czasopismach, jak „Ethnos”, „Urban Anthropology”, „Anthropology & Medicine” czy „Anthropology Today”), dostrzeżonych przez antropologów zajmujących się religią i medycyną. Omawiana praca daje systematyczny, przemyślany wykład problemów współcze­ snej miejskiej magii w Rosji, wraz z jej ważną częścią, jaką jest uzdrawianie. Rozpatru­ je to zagadnienie w kontekście problemów społeczno-gospodarczych postradzieckiej Rosji, rzutujących również na zachowania ludzi, którzy nierzadko poszukująrozwiązania swoich problemów, zwracając się do „współczesnych magów” i uzdrowicieli. Autorka podporządkowuje swój wywód wyraźnie sformułowanym założeniom metodologicznym. Sięga do „fenomenologii społecznej” Pierre’a Bourdieu oraz, w obrębie antropologii medycznej, Arthura Kleinmana, opowiadając się za badaniem codziennych procesów i praktyk w celu odkrycia „socjodynamiki doświadczenia kulturowego” (s. 5). Lindquist, rozpatrując ważne dla swych rozważań pojęcie na­ dziei, zwraca uwagę, że można ją traktować jako „egzystencjalny aspekt sprawczości {agency)” (s. 8). Podkreśla, że jej celem jest pokazanie, iż magię w Rosji można trak­ tować jako jeden ze sposobów „wytwarzania nadziei” (s. 8). Nie pomija szczegól­ nych problemów, jakie napotyka badacz zajmujący się delikatną materią ludzkiego cierpienia i bólu — utrzymuje, za Kleinmanem, że klasyczne już w antropologii po­ dejście interpretacyjne nie daje zadowalających efektów w takich badaniach; chodzi tu nie o interpretowanie doświadczeń ludzi (w terminach komentarza moralnego albo odniesień do relacji władzy), lecz o śledzenie ich własnych procesów interpretacji. Jako narzędzie analizy, które ma jej pomóc w osiągnięciu tego celu, autorka wy­ korzystuje założenia semiotyki Charlesa Peirce’a (powołuje się przy tym na prace Thomasa Csordasa, który wcześniej zastosował, ze znakomitym skutkiem, ową stra­ tegię metodologiczną). W swojej książce przekonująco wykazuje, że mechanizmy magii w Rosji są nie tylko natury symbolicznej, ale przede wszystkim ikonicznej i indeksowej, zatem w badaniu tej dziedziny rzeczywistości mniej ważne jest zna­ czenie przypisywane danemu znakowi, a bardziej — społecznie podzielane sposoby przypisywania znaczenia. Można się jednak zastanowić, czy zastosowanie w analizie triadycznej koncepcji znaku Peirce’a nie jest także sposobem interpretacji, a nie tylko metodą odkrywania interpretacji podmiotów. Lindquist, zgodnie ze swoimi założeniami metodologicznymi, bada magię, rozpa­ trując jej elementy jako „ikony władzy”, znaki homologicznie odpowiadające innym kulturowym wzorcom władzy i siły. Takimi „ikonami władzy”, w jej ujęciu, są prak­ tycy — uzdrowiciele i „magowie”, których siła wypływa z faktu, że tak właśnie sami siebie postrzegają i są postrzegani przez innych. Konstrukcja książki jest przemyślana i logiczna. Autorka stopniowo wprowa­ dza czytelnika w świat miejskiej, moskiewskiej magii, charakteryzując ją najpierw, w rozdziale o tytule „Urynkowienie magii”, jako zjawisko o charakterze publicznym, upowszechniane przez media i regulowane przez gospodarkę rynkową. Przedstawia również źródła współczesnej magii i uzdrawiania, w których mieszają się różnorodne �290 Rezenzje i noty recenzyjne tradycje, od medycyny ludowej, przez koncepcje bioenergii i zdolności paranormal­ nych, do rozmaitych idei i praktyk zaczerpniętych z medycyny niekonwencjonalnej Wschodu i Zachodu. Ukazuje działalność „centrów” medycyny komplementarnej i magii oraz sylwetki uzdrowicielek, spośród których najwięcej uwagi poświęca Katerinie (uzdrowicielka ta, z którąbadaczka nawiązała przyjaźń, stała się centralną po­ stacią książki). W kolejnych rozdziałach koncentruje się na spotkaniu „maga’Vuzdrowicielki z klientem/pacjentem, człowiekiem poszukującym pomocy w rozwiązaniu różnych problemów życiowych — zdrowotnych, rodzinnych, finansowych. Ważna część pracy dotyczy magii jako instrumentu służącego przemianie klienta — przekształceniu jego osobowości. Lindquist stosuje tukonsekwentniePeirce’owską semiotykę, pokazując w sugestywny sposób, jak już samo określenie, nazwanie pro­ blemu, a następnie narzędzia używane w trakcie uzdrawiania, czyli proste rytuały, działają symbolicznie, ikonicznie i indeksowo. Prezentuje szeroki wachlarz pojęć stosowanych przy stawianiu diagnozy — do najbardziej popularnych należą sglaz („złe oko”), porca (czary), a także „zaburzenie biopola”, „przekleństwo rodowe” czy „korona celibatu” albo „pieczęć samotności”. W ujęciu autorki określenia te „jako znaki są symboliczne i ikoniczne w odniesieniu do (...) kultury, repozytorium za­ równo obrazów, jak i języka, oraz indeksowe w odniesieniu do wewnętrznego świata pacjentów; np. korona celibatu jest indeksem samotności” (s. 72). Działania uzdro­ wicieli służą usunięciu tych „obiektów”, co może prowadzić do zmiany nastawienia pacjenta, transformacji osobowości i ulżenia cierpieniom. Ten tok rozumowania Galina Lindquist nie tyle ilustruje, co wypełnia żywymi, wciągającymi czytelnika obrazami seansów uzdrawiania oraz nasyconymi emocjonal­ nie narracjami pacjentów i uzdrowicieli. Książka jest wypełniona emocjami — nierozdzielnie złączonymi z doświadczeniem choroby, bólu, nieszczęścia; jeden z rozdziałów nosi wymowny tytuł: „Magia jako zarządzanie (management) emocjami”. Niezwykle sugestywna jest również część pracy przedstawiająca sposoby two­ rzenia się charyzmy uzdrowiciela, „szczególnego przyciągania”, na przykładzie Kateriny, uznanej przez autorkę za bliską Weberowskiemu typowi idealnemu autorytetu charyzmatycznego. Kolejny rozdział, „Charyzma urzędu: Siła uzdrowicielska i legi­ tymizacja biomedyczna”, w interesujący sposób przedstawia inne niż charyzmatycz­ ne źródła autorytetu praktyków magii — często obserwowane współcześnie odwoły­ wanie się do instytucji i osiągnięć naukowych biomedycyny. Książka Galiny Lindquist zasługuje na uwagę także dlatego, że ukazuje, poprzez opisy losów ludzi — „magów” i ich klientów — zmagających się z trudami życia w postsowieckiej Rosji, jak przekładają się na język codziennego doświadczenia tak często wypowiadane sądy o szczególnym znaczeniu magii, okultyzmu, wierzeń w zjawiska paranormalne w okresach przełomów, kryzysów, utraty poczucia bezpie­ czeństwa. Autorka nie ukrywa, że ludzie ci, wraz z ich problemami i nieszczęściami, są jej bliscy; jest im wdzięczna, że dopuścili ją do intymnego świata (światów) ich przeżyć. Pozwolę sobie na koniec wyrazić mój osobisty żal, że życie Galiny Lind­ quist, badaczki mądrej i pełnej empatii, zostało przerwane tak wcześnie. Danuta Penkala-Gawęcka �Rezenzje i noty recenzyjne 291 Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Sztuka woskiem pisana. Batik w Indonezji i w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Gondwana 2008, ss. 255, il., ISBN: 978-83-920366-4-7. Po wielu latach „chudych”, w których opracowania poświęcone jakiejś dziedzinie kultury reprezentującej tak zwany materialny jej aspekt były rzadkością, pojawiło się ostatnio na naszym rynku sporo publikacji z tego zakresu. O ileż więcej było jednak tekstów dotyczących obiektów sztuki — obrazów, rzeźb itp., przygotowanych przez historyków sztuki, niż publikacji o charakterze etnologicznym czy antropologicznym. Zważywszy na moje wieloletnie doświadczenia pracy w muzeum etnograficznym oraz stałe zainteresowania, jestem szczególnie wyczulona na wszelkie wydawnictwa, które odnoszą się do przedmiotów, w tym obiektów muzealnych i wystaw. Mam na myśli nie tylko opracowania z zakresu antropologii czy socjologii przedmiotów, ale także dotyczące historii kolekcji, zdobnictwa, wytwórczości określonych „rzeczy” czy wreszcie inspiracji polskiej sztuki użytkowej (i nie tylko) wzornictwem i tech­ nikami typowymi dla innych obszarów świata bądź sztuką zwaną ludową. Dlatego też z radością powitałam opracowanie autorstwa Marii Wrońskiej-Friend, które tu omawiam. Jest to, moim zdaniem, praca podwójnie interesująca. Po pierwsze, ze względu na temat raczej rzadko pojawiający się na naszym rynku, po drugie z racji swojego „międzykulturowego” charakteru. Książka dotyczy bowiem polskich inspi­ racji jawajską sztuką i rzemiosłem1. Autorka przygotowała ją w oparciu o pogłę­ bione, wieloletnie badania, mając zarazem pełną świadomość nowatorstwa tematu. W przedmowie, zatytułowanej „Łączy nas wosk”, czytamy: Istotnie, niewiele osób, nawet w Polsce, słyszało o niezwykłym spotkaniu sztuki jawajskiej i polskiej, jakie nastąpiło w początkach XX w. W Krakowie, za pośred­ nictwem techniki barwienia tkanin z zastosowaniem rezerważu z wosku, zwanej batik. Choć Polska była jednym z wielu krajów Europy, które ponad sto lat temu uległy fascynacji jawajską metodą dekorowania tkanin, to właśnie u nas artyści skupieni w stowarzyszeniu Warsztaty Krakowskie, w latach 1913-1926 osiągnęli szczególnie ciekawe rezultaty w zakresie twórczej adaptacji tej techniki. Wraz z techniką i zasadami technologii barwienia do polskiej sztuki dekora­ cyjnej przeniknęły ornamenty i zestawy kolorystyczne zaczerpnięte z tkanin in­ donezyjskich, w wyniku czego powstał swoisty styl dekoracyjny, często określa­ ny jako jawajsko-krakowski. W latach dwudziestych polskie batiki cieszyły się wielką popularnością odnosząc sukcesy na wielu międzynarodowych wystawach, ale w późniejszych latach technika ta uległa prawie całkowitemu zapomnieniu. Dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych XX w., w wyniku działalności Akademii Łucznica koło Garwolina, nastąpił renesans tej techniki, która dziś jako dziedzinę malarstwa na tkaninie uprawia kilkudziesięciu polskich artystów (s. I). 1 Problematyka ta jest od dawna przedmiotem zainteresowań autorki. W 1987 r. obroniła ona dy­ sertację doktorską poświęconą tym zagadnieniom, którymi zajmowała się także w następnych latach (Wrońska-Friend 2000, 2001). �292 Rezenzje i noty recenzyjne Ten atut publikacji podkreśla także prof. Irena Huml, która poprzedziła opraco­ wanie wprowadzeniem. Jest zdania, że książka: Wypełnia (...) istniejącą od lat lukę w literaturze przedmiotu i wprowadza polską tematykę w obieg międzynarodowej informacji. Prezentuje bowiem po raz pierw­ szy syntetycznie przedstawioną dawną i współczesną twórczość w tej dziedzinie. Ukazuje ją przy tym na europejskim tle jako jedno z najciekawszych historycznie i artystycznie zjawisk — obok batiku holenderskiego, które wniosło nowe wartości do zdobienia tkanin. W polskich batikach rozszerzono bowiem skalę motywów, a także wzbogacono paletę kolorystyczną dzięki licznym udanym eksperymentom farbiarskim z zastosowaniem barwników roślinnych (s. V). I kolejny aspekt, czyli wspomniana wcześniej „międzykulturowość” opracowa­ nia. Autorka, przez cały czas wieloletniego, stałego pobytu za granicą — początko­ wo na Nowej Gwinei, a od lat 90. XX wieku w Australii — starała się łączyć swoje zainteresowania i działania zawodowe ze ścisłą współpracą z polskim środowiskiem etnologicznym, a w szczególności z polskimi muzeami posiadającymi etnologiczne kolekcje pozaeuropejskie. Efektem podjętych wspólnie działań są interesujące zbiory nowogwinejskie i australijskie, które trafiły do tych muzeów2, kilka publikacji oraz wystawy opracowane według scenariusza Marii Wrońskiej-Friend, z których ostatnią autorka poświęciła właśnie batikowi. Ekspozycja miała dwie realizacje: w roku 2006 w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie i rok później w Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha” w Krakowie3. Zamknięciem tego tematu badawczego, łączącego oba nurty działań autorki, jest właśnie omawiana książka. Znajdujemy tu bowiem rozwinięcie problematyki batiku i powiązań polsko-indonezyjskich. Pierwszy rozdział poświęcono genealogii i cha­ rakterystyce batiku jawajskiego. Kolejny opisuje zarówno jego przemiany, rozwój i zróżnicowanie, jak i techniki, wzornictwo, symbolikę itd. W dalszej części zapre­ zentowano materiały związane z polskimi podróżnikami i kolekcjonerami sztuki jawajskiej: Jarosławem Waszakiem, Marianem Raciborskim, Michałem Siedleckim i Feliksem „Mangghą” Jasieńskim. Następne fragmenty pracy przybliżają polskie inspiracje batikiem. Autorka omawia techniki i motywy wzornicze Warsztatów Kra­ kowskich, a także międzynarodowe sukcesy polskich artystów zajmujących się tą twórczością. Ostatni rozdział Maria Wrońska-Friend poświęciła współczesnej twór­ czości polskich artystów, dla których batik stał się inspiracją. Przedstawiła okres do 1980 roku, a następnie skupiła się na twórczości współczesnej, omawiając działania Akademii Łucznica i pokazując, w jaki sposób technika batiku jest wykorzystywana między innymi w kształceniu plastycznym dzieci. 2 Między innymi do Muzeum Narodowego w Szczecinie oraz Muzeum Archeologicznego i Etno­ graficznego w Łodzi. 3 Wystawa pokazywała, w jaki sposób i w jakim zakresie batik jawajski stał się przedmiotem zain­ teresowania polskich podróżników i kolekcjonerów, ale przede wszystkim polskich artystów, zarówno tych działających w okresie międzywojennym, jak i współcześnie. Prezentowane były polskie zbiory muzealne oraz prywatna kolekcja Rudolfa G. Smenda (Wrońska-Friend 2006, 2007). �Rezenzje i noty recenzyjne 293 Warta uwagi jest także zawartość aneksu, w którym odnajdujemy liczne zdjęcia pokazujące szczegółowo proces wykonywania batiku na środkowej Jawie, a także — jak sądzę, bardzo potrzebny i użyteczny nie tylko dla muzealników — słownik terminów jawajskich związanych z tą techniką. Książka zawiera streszczenie angielskie każdego z rozdziałów i opatrzona jest specjalistyczną bibliografią Ponadto poszczególne rozdziały ilustrowane są zdjęcia­ mi archiwalnymi i fotografiami obiektów muzealnych oraz wybranych przykładów batiku pochodzącego z kolekcji prywatnych. Jest to nie tylko pięknie wydana książ­ ka, stanowiąca dobre źródło wiedzy dotyczącej historii batiku, jego cech formalnych, motywów i technik, ale także historii polskich zainteresowań tą techniką oraz kulturą Indonezji. Warto tę książkę wziąć do ręki. Po to, by poznać technikę i wytwory batiku jawajskiego oraz po to, aby się przekonać, jak bardzo Indonezja i jej kultura stały się obiektem fascynacji i źródłem inspiracji artystycznej Polaków, aby zrozumieć, w jaki sposób tak odległe geograficznie i historycznie kultury znalazły wspólną płaszczyznę zainteresowań. Wynika z niej także, że współczesne zainteresowanie Polaków kultu­ rą Indonezji ma swoje dawne, wielopokoleniowe korzenie. Anna Nadolska-Styczyńska BIBLIOGRAFIA Wrońska-Friend M. 2000 Parang Rusak Design in European Art, w: M. Hitchcock, W. Nuryanti (eds.), Building on Batik. The Globalization o f a Craft Community, Lon­ don: Ashgate, s. 109-117. 2001 Javanese Batik for European Artists. Experiments at the Koloniaal Labo­ ratorium in Haarlem, w: I. van Hout (ed.), Batik — Drown in Wax. 200 years Batik Art from Indonesia at the Tropenmuseum Collection, Amster­ dam: Royal Tropical Institute, s. 106-123. 2006 Woskiem malowane. Batik jawajski i polski, Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne. 2007 Niezwykłe spotkania. Jawajski batik w Krakowie, Kraków: Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”. �294 Rezenzje i noty recenzyjne Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Rodzina, ród, pokrewieństwo w per­ spektywie lingwistyczno-antropologicznej. Analiza języka polskiego XV I wieku i elementów słowiańskiej kultury tradycyjnej, Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego 2008, ss. 261, ISBN: 978-83-6663-83-2. Karolina Bielenin-Lenczowska zajmuje się problematyką bałkańską oraz języ­ koznawczą. Od wielu lat prowadzi badania terenowe w Macedonii, uczestniczyła również w ekspedycjach terenowych w Bułgarii i Serbii. Omawiana praca powstała na podstawie jej rozprawy doktorskiej, w której znalazły odzwierciedlenie szero­ kie zainteresowania autorki, pogłębione w ramach kilku dyscyplin uniwersyteckich — polonistyki, slawistyki i antropologii kulturowej. Przygotowanie merytoryczne i metodologiczne autorki zadecydowało o wyjątkowości omawianej pozycji. Z ko­ nieczności koncentruję się jedynie na wybranych jej fragmentach. Do głównych celów pracy, zaprezentowanych szczegółowo we wprowadzeniu, zaliczyć należy opisanie językowo-kulturowych stereotypów kobiety i mężczyzny, zawartych w XVI-wiecznej literaturze polskiej oraz zestawienie ich z podobnymi stereotypami, funkcjonującymi na pozostałych obszarach Słowiańszczyzny (rozdział IV). Ustalony przedział czasowy — wiek XVI — nie jest przypadkowy. W części zatytułowanej „Rodzina w XVI-wiecznej Polsce” autorka wyjaśnia motywacje tego wyboru, rysując przed czytelnikiem sytuację społeczno-kulturową ówczesnej Polski i zwracając uwagę na zmieniającą się (m.in. w związku z reformacją) pozycję kobiety w społeczeństwie, czego konsekwencją były przemiany relacji „kobieta-mężczyzna” oraz przekształcenia modelu rodziny. Zjawiska te znalazły odbicie również w języku XVI-wiecznych dzieł polskiej literatury (rozdział III). Zebrany materiał autorka postanowiła przeanalizować, stosując teorie genderowe. Posądzanie autorki o kierowanie się ideologią feminizmu (co często zarzuca się pracom z zakresu gender studies) jest bezzasadne. Właśnie spojrzenie na literaturę i język XVI-wiecznej Polski z tej odmiennej perspektywy metodologicznej umożli­ wiło autorce odkrycie i opisanie specyficznie polskich modeli kobiety — matki, żony i gospodyni oraz mężczyzny — ojca, męża i gospodarza (rozdział IV). To z kolei pozwoliło między innymi podać w wątpliwość słuszność tezy o nieistnieniu w ów­ czesnej Europie pozytywnego wzoru miłości rodzicielskiej. Powołując się na wyniki swoich badań, Karolina Bielenin-Lenczowska stwierdza wprost, że podobne sądy są „przesadzone, albo mają zastosowanie tylko we francuskich (czy ogólnie zachod­ nioeuropejskich) realiach” (s. 68-70). Istotne, iż materiału do analizy dostarczyły autorce nie tylko dzieła literatury pięknej z tamtego okresu, ale również inne gatunki, takie jak kazania, poradniki, literatura okolicznościowa (epitalamia, testamenty) oraz pisma religijne, w tym pierwsze przekłady Biblii na język polski. Przemiany społeczne i kulturowe w Polsce XVI wieku przyczyniły się do osłabie­ nia tradycyjnych więzów rodowych na rzecz wzmocnienia więzi między najbliższy­ mi członkami rodziny. Konsekwencję tego zjawiska w XVI-wiecznej polszczyźnie stanowiło rozmywanie znaczeń tradycyjnych terminów pokrewieństwa i powinowa­ ctwa lub wręcz ich zanikanie (rozdział III). I tak na przykład zlewanie się znaczeń terminów „świekr” i „teść” oraz „świekra” i „teścia” wiąże autorka z zanikaniem �Rezenzje i noty recenzyjne 295 lewiratu. Z kolei zastępowanie starych terminów nowymi zilustrowane zostało mię­ dzy innymi analizą etymologiczną słowa „szwagier”. W tej części pracy znajdziemy ponadto analizę określeń dziecka w ówczesnej polszczyźnie, w tym staropolskiego „otrok”, („ten, który nie może mówić”, por. „niemowlę”), „robieniec” (robionek, robięta — „istota mała”, por. „robak”) oraz „dziecko”, a także wiele innych przykła­ dów przemian terminologii związanej z rodziną i domem. Bogaty materiał etnograficzny zaprezentowała autorka we fragmentach pracy po­ święconych kulturze społecznej Słowian (rozdziały III i IV). Zainteresowanie budzi zwłaszcza opis instytucji domazeta i muśkobany (zob. też Bielenin 2008), charakte­ rystycznych dla tradycyjnych kultur Europy południowo-wschodniej. Domazet — to mężczyzna, który wprowadza się do domu swojej żony w sytuacji, gdy ta nie ma braci; instytucja ta utrzymywała się podobno do lat 30-40. XX wieku. Mężczyzna był adoptowany przez rodziców żony, dzięki czemu kontynuował ich ród i mógł po nich dziedziczyć. Niemniej „pozycja domazetów była bardzo niska, najczęściej stawali się nimi słudzy, biedni, sieroty, czy mężczyźni, którzy musieli się chronić przed krwawą zemstą” (s. 152). Natomiast instytucją absolutnie wyjątkową w tradycyjnych kultu­ rach patriarchalnych była muśkobana: W przypadku gdy nie było męskiego potomka, zdarzały się sytuacje, gdy jedna z córek przysięgała dziewictwo, przywdziewała męski strój, strzygła włosy oraz zobowiązywała się wykonywać męskie zadania. Taka kobieta była traktowana przez społeczność jak mężczyzna, mogła uczestniczyć z mężczyznami w biesia­ dach czy zgromadzeniach, choć nie miała prawa głosu. Taka „kobieta-mężczyzna” (virgjina — „dziewica” po albańsku, po serbsku muśkobana — „chłopczyca”) miała zwykle wysoki prestiż w społeczności lokalnej, a jej decyzja o pozostaniu panną i przyjęciu roli męskiej była jej własną, przez nikogo nie narzuconą decyzją i związana była zwykle z niechęcią dziewczyny do małżeństwa oraz skłonnościami do zachowań postrzeganych jako męskie (s. 152-153). Autorka programowo odchodzi od jednostronnego obrazu kobiety w społecznoś­ ciach tradycyjnych, przedstawianej zwykle w literaturze jako bezwarunkowo podle­ głej mężczyźnie. Za macedońską badaczką Anetą Svetievą wprowadza rozróżnienie na role społeczne idealne i rzeczywiste: Kobiety niemalże w każdej sytuacji potrafiły znaleźć wyjście, dzięki któremu zdo­ bywały więcej praw i przywilejów. O ile rzeczywiście tradycja nakazuje kobiecie uległość i posłuszeństwo względem mężczyzny (ojca, męża, brata), o tyle wiele było przypadków, w którym model idealny się załamywał. Prowadziły do tego zarówno czynniki zewnętrzne, np. brak dorosłego mężczyzny (jego śmierć, po­ dróż, choroba), jak i przebiegłość niewieścia. Svetieva mówi o tzw. mechanizmach subkultury kobiecej, do których należy: kradzież, kłamstwo, dwulicowość i obłu­ da (...). Za pomocą pewnych zakazanych w danym społeczeństwie mechanizmów, niewiasty omijały wiele ograniczeń. Np. panny nie miały żadnego prawa decydo­ wania o swoim przyszłym mężu. Niemniej jednak, w związku z tym, że istniała �296 Rezenzje i noty recenzyjne w kulturze instytucja ucieczki z ukochanym, dziewczęta nierzadko z niej korzysta­ ły. W ten sposób begalki (uciekinierki) niejako przymuszały swoich rodziców do zgody na ślub z wybranym przez siebie mężczyzną, ponieważ zhańbionej ucieczką dziewczyny nikt inny nie chciałby pojąć za żonę (s. 180-181). Dalej następują przykłady z literatury etnograficznej, ilustrujące realne role spo­ łeczne kobiet. Znane są zatem przypadki, kiedy kobiety władały zadrugą czy posia­ dały swój własny majątek (np. ten wniesiony w wianie). Poza tym, niezależnie od władzy społecznej, kobiety posiadały również realną władzę magiczną. W trakto­ waniu kobiet ogromną rolę odgrywał „czynnik ludzki”, czyli osobowość ojca rodu i podległych mu członków rodziny. Wspomina o tym pośrednio prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, nawiązując do polsko-bułgarskich badań we wsi Gramada (płn.-zach. Bułgaria), prowadzonych w latach 1966-1970. Świat tamtych tradycji od­ szedł już w zapomnienie, chociaż w latach 60. XX wieku żyli jeszcze członkowie unicestwionych w okresie kolektywizacji zadrug. Dzisiaj obraz dawnych społeczno­ ści tradycyjnych odtwarza się na podstawie zastanych materiałów etnograficznych, często świadomie czyszczonych przez samych etnografów w chwili zapisu „z jakich­ kolwiek subiektywnych ocen czy komentarzy” (Kopczyńska-Jaworska 2003: 103). Tym cenniejszy wydaje się wysiłek Karoliny Bielenin-Lenczowskiej, która zadała sobie trud nowego odczytania materiałów zastanych. Dzięki temu odnalazła moty­ wy przechodnie wizerunku kobiety i mężczyzny, spotykane nie tylko w rozmaitych gatunkach XVI-wiecznej polskiej literatury, ale i w materiale etnograficznym z całej Słowiańszczyzny: [istnieje — A.K.] wiele wspólnych cech, występujących na tym obszarze geograficzno-kulturowym, jak podrzędność kobiet i dzieci, te same kobiece przywary (...) i zalety (...) czy narzekanie na życie w małżeństwie przy jednoczesnym potępieniu i braku akceptacji dla starych kawalerów i starych panien (s. 245). Zestawienie danych językowych i etnograficznych nie uprawnia — co autorka wielokrotnie podkreśla — do uogólniania, jednakże potwierdza istnienie pewnych uniwersaliów ludzkiego myślenia, a z drugiej strony — relatywizmu językowego i kulturowego. Stare porzekadło głosi, że „każda pliszka swój ogonek chwali” — podobnie każ­ dy etnolog z przygotowaniem lingwistycznym podkreślać będzie doniosłą rolę znajo­ mości języków badanych kultur oraz umiejętności analizy językowej. Pozwolę sobie w związku z tym na pewną uwagę. Otóż językoznawca na ostatnim roku studiów ma głowę nabitą informacjami z dziedziny gramatyk opisowych i historycznych kilku ję­ zyków (na polonistyce jest to język polski i staro-cerkiewno-słowiański, a co dopiero na filologii słowiańskiej!). Jakże rzadkie są natomiast okazje, w których może on tę wiedzę wykorzystać całościowo... Dziś trzymam w ręku pracę Karoliny Bielenin-Lenczowskiej, dzięki której zsyntezowałam znaczną część swojej wiedzy slawi­ stycznej i etnograficznej, co — nie ukrywam — wymagało ode mnie niemałego wy­ siłku. Niektóre części omówionej pracy mogą się wydać etnologowi zbyt oczywiste, �Rezenzje i noty recenzyjne 297 niemniej należy pamiętać, że owa „oczywistość” dla przedstawicieli dziedzin filolo­ gicznych już tak „oczywista” nie jest. Mamy wszak do czynienia z pracą o charakte­ rze interdyscyplinarnym, co pociąga za sobą konieczność zestawienia teorii i meto­ dologii kilku odmiennych dyscyplin. Wyjaśniając we wstępie swoje naukowe cele, autorka podkreśla, że analiza terminologii pokrewieństwa wymaga nowego spojrze­ nia, uwzględniającego współczesne metody badawcze. I właśnie wykorzystanie naj­ nowszych teorii językoznawczych, społecznych i kulturowych stanowi o metodolo­ gicznej wartości i nowatorstwie pracy Karoliny Bielenin-Lenczowskiej. Sprawia to, iż dla współczesnej etnologii, antropologii kulturowej oraz slawistyki jest to pozycja szczególna, dowodząca, że wspomniane dyscypliny wciąż mają sobie wzajemnie wiele do zaoferowania. Anna Kijewska BIBLIOGRAFIA Bielenin K. 2008 Muskobana, virgjina, tobelija, „(op.cit.,). Maszyna interpretacyjna. Kwartal­ nik kulturalno-społeczny” 1 (38), s. 19-21. Kopczyńska-Jaworska B. 2003 Badania a obraz zapamiętany. Uwagi na marginesie badań w Bułgarii, w: J. Kowalska i in. (red.), Czas zmiany — czas trwania, Biblioteka Et­ nografii Polskiej, t. 56, Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, s. 91-104. Elizabeth C. D u n n , Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim biznesie i restrukturyzacji pracy, przeł. P. Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Poli­ tycznej 2008, ss. 213, ISBN: 978-83-61006-11-4. Książka Elizabeth Dunn jest niezwykła. W prowadzonej w mediach debacie do­ tyczącej transformacji wypowiadali się zwykle ekonomiści, socjologowie, a przede wszystkim publicyści, komentujący ten proces z olimpijskich wyżyn swej popular­ ności. Głosem najsłabiej słyszalnym był i jest głos badaczy terenowych — ludzi, któ­ rzy ruszyli w teren, aby zobaczyć ten proces z „oddolnej” perspektywy, z punktu wi­ dzenia ludzi doświadczających transformacji. Tymczasem, jak tego dowodzi książka Dunn, takie nietypowe — antropologiczne — spojrzenie może ukazać znacznie głęb­ sze aspekty problemu niż rozważania prowadzone na gruncie teorii ekonomicznych czy socjologicznych. Za Davidem Ostem, autorem słowa wstępnego, można wyrazić zdziwienie, dla­ czego to Amerykanka z Uniwersytetu Kolorado prowadziła badania, które wydają �298 Rezenzje i noty recenzyjne się powinnością polskich badaczy społecznych. Winą za taki stan rzeczy Ost obciąża utrwalony w Polsce „etos inteligenta”, któremu „po prostu nie wypada jechać do pro­ wincjonalnego miasta i pracować ramię w ramię z «miejscowymi»” (Ost 2008: 10). W tej sytuacji tym bardziej należy wyrazić podziw dla uporu i wytrwałości Elizabeth Dunn, która nauczywszy się polskiego, zatrudniła się w prywatyzowanym przed­ siębiorstwie przetwórstwa owocowego Alima w Rzeszowie, żeby z tak zdefiniowa­ nej grassroots perspective prześledzić proces prywatyzacji zakładu produkującego bobofruty. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że Michał Buchowski, zastanawiając się, dlaczego funkcjonujące w anglojęzycznym dyskursie antropologicznym książki 0 polskiej transformacji zostały napisane przez zachodnich badaczy, wskazuje na zu­ pełnie inne przyczyny niż Ost. Buchowski wypunktowuje między innymi założenie „większości badaczy anglosaskich”, że „ich antropologia jest lepsza od tubylczej” oraz nadawanie „rodzimym antropologom (...) statusu przedmiotu studiów”, a także odmienności techniki prowadzenia badań terenowych (Buchowski 2008: 176, 178). Zastosowanie antropologicznej metody badań, choć wymagało od autorki ogrom­ nego osobistego zaangażowania, doprowadziło do zaskakująco głębokich, wręcz fi­ lozoficznych wniosków. Ukazało te aspekty procesu transformacji, które przy innych metodach badawczych umykały. Najciekawszym spostrzeżeniem, pojawiającym się w wyniku interpretacji materiałów terenowych, jest postawiona przez Dunn teza, że nowy system gospodarczy wdrażany w latach dziewięćdziesiątych odwołuje się do zupełnie innej koncepcji jednostki ludzkiej niż wyobrażenia na ten temat podzielane przez polskich robotników. Zakład, w którym Elizabeth Dunn prowadziła swoje badania, został sprzedany amerykańskiemu koncernowi Gerber w 1992 roku. Nabywając przedsiębiorstwo, fir­ ma z Fremont w stanie Michigan rozpoczęła restrukturyzację i wdrażanie technologii, które sprawdziły się w jej fabrykach. Przy tym „technologie” odnoszą się nie tylko do nowych taśm produkcyjnych, lecz także do nowych systemów kontroli, sposobów zarządzania personelem, zasad wyceny pracy. Wdrażane techniki organizacji można scharakteryzować kilkoma hasłami, takimi jak rozliczalność, elastyczna ekonomia, zarządzanie uczestniczące czy marketing niszowy. Są to strategie charakterystyczne dla postfordowskiej, neoliberalnej postaci kapitalizmu. Analizując wprowadzane rozwiązania i ich uzasadnienia, Dunn starała się od­ tworzyć podstawowe założenia, kluczowe idee, które ów neoliberalny ład legitymi­ zowały i uprawomocniały. Sięgając do przeszłości, scharakteryzowała wcześniejsze formy kapitalistycznego zarządzania przedsiębiorstwami, określane mianem fordyzmu i tayloryzmu, po czym zestawiła je z zasadami organizacji przedsiębiorstw so­ cjalistycznych, aby pokazać, że przy fundamentalnych odmiennościach gospodarki rynkowej i nakazowo-rozdzielczej „fordyzm i państwowy socjalizm posługiwały się tym samym projektem modernizacyjnym, a jednak skończyły jako dwie róż­ ne nowoczesności. Prowadziło to do radykalnie odmiennego doświadczenia pracy 1 sprawiało, że robotnicy w tych systemach byli konstruowani jako osoby różnego typu” (s. 33). Obserwując sposoby samokonstruowania się jednostek, autorka stwierdziła, że menedżerowie i przedstawiciele handlowi Alimy-Gerber w latach dziewięćdziesią­ �Rezenzje i noty recenzyjne 299 tych starali się dostosować do nowych ideałów, kreując swój wizerunek tak, by był zgodny z propagowaną ideologią „elastycznych ciał”. W procesie autokreacji posłu­ giwali się, dla kontrastu, wizerunkiem robotnika przedstawianego jako „uosobienie socjalizmu” — Dunn nazywa te zabiegi „postsocjalistycznym wariantem orientalizmu” (s. 114). Autorka uzupełnia opis tych menedżerskich strategii charakterysty­ ką procedur, za pomocą których kierownictwo Alimy-Gerber wdrażało, utrwalało i uprawomocniało hierarchię zawodową w firmie. Nazywa te techniki „władzą bez podmiotu” (s. 141), podkreślając, że jest to rodzaj władzy utrudniający jakiekolwiek formy protestu i rozbijający robotniczą solidarność. Dunn charakteryzuje punkt widzenia pracowników produkcji Alimy-Gerber jako podkreślający aspekt moralny i uwydatniający pierwiastek wspólnotowy. Robotni­ cy nie chcieli stać się „osobami sprywatyzowanymi o ustalonej wartości w pienią­ dzu” (s. 74). Swoją wartość konstytuowali poprzez odniesienie do wspólnoty pracy, w oparciu o koncepcję osoby „społecznie zanurzonej” (s. 108), osoby, której pod­ miotowość konstytuowana jest „dzięki wartości relacji międzyludzkich, które [jed­ nostka — A.M.-S.] tworzy, produkując dla innych i przekazując im część siebie” (s. 201), osoby będącej „całkowitym przeciwieństwem jednostki zindywidualizo­ wanej i utowarowionej” (s. 188). Pracownice zakładu, w swoim mniemaniu, „były matkami przygotowującymi żywność dla dzieci, a nie robotnicami wypracowujący­ mi zyski dla «Gerbera»” (s. 171). W ten sposób, akceptując prywatyzację zakładu, przeciwstawiały się prywatyzacji ludzi i starały się zachować godność pracy i osoby ludzkiej, rozumianą zgodnie z katolicką nauką społeczną. Opisując te wyobrażenia, autorka upatruje ich źródeł w polskim katolicyzmie (s. 149, 168), dostrzegając też oczywiście wpływ socjalistycznego kontekstu gospo­ darczo-społecznego. Absolwent etnologii polskiego uniwersytetu, znający polsko­ języczną literaturę dotyczącą tradycyjnej kultury wsi, poszerzyłby wachlarz wyjaś­ nień, wskazując na zakorzenienie wielu przekonań i postaw opisanych przez Dunn w mentalności i kulturze ludowej. Trudno jednak czynić zarzuty z nieznajomości polskiej literatury etnograficznej Amerykance podejmującej badania nad współczes­ nymi procesami gospodarczo-społecznymi. Tym bardziej, że rekonstrukcja odmiennych wyobrażeń dotyczących osoby ludz­ kiej nie prowadzi autorki do kolonialnego pochylenia się nad zacofanymi pogląda­ mi tubylców, należących mentalnie do innej epoki i innego kontekstu kulturowego. Przeciwnie, Elizabeth Dunn opisuje robotniczą koncepcję człowieka, akceptując ją i podkreślając jej wartość. Szacunek dla przekonań robotników, traktowanych jako partnerzy w rozmowie o przyszłym kształcie prywatyzowanego przedsiębiorstwa, prowadzi badaczkę do wniosku, że polska transformacja mogłaby być mniej boles­ na, gdyby decydenci wzięli pod uwagę tę perspektywę, modyfikując nieco wdra­ żany model. I właśnie to poszanowanie i poważne potraktowanie przekonań słabo wykształconych ludzi, wśród których autorka prowadziła badania, czyni jej książkę niezwykłą i odmienną od wielu opracowań publikowanych przez polskich badaczy społecznych. Anna Malewska-Szafygin �Rezenzje i noty recenzyjne 300 BIBLIOGRAFIA Buchowski M. 2008 Trudny dialog: relacje wiedzy między antropologią zachodnią a środkowo­ europejską etnologią, w: H. Czachowski, A. Mianecki (red.), Do Torunia kupić kunia, Toruń: Wydawnictwo UMK, s. 161-187. Ost D. 2008 Wstęp, w: E.C. Dunn, Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim bi­ znesie i restrukturyzacji pracy, tłum. R Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, s. 5-12. Małgorzata L i s o w s k a - M a g d z i a r z , Media powszednie. Środki komu­ nikowania masowego i szerokie paradygmaty medialne w życiu codziennym Po­ laków u progu XX I wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008, ss. 429, ISBN: 978-83-233-2636-6. Autorka publikacji jest doktorem nauk humanistycznych w zakresie nauk o po­ lityce. Jej zainteresowania badawcze to szeroko rozumiana teoria komunikowania, w tym teoria mediów, a także semiotyka. Najbardziej znane dotychczasowe publi­ kacje Lisowskiej-Magdziarz to: Bunt na sprzedaż. Przemysł muzyczny — reklama — semiotyka (2000), w której analizuje związki między przemysłem muzycznym, reklamą i kulturą popularną — ze szczególnym uwzględnieniem strategii marketin­ gowych, polegających na zawłaszczaniu przez przemysł muzyczny autentycznych przejawów subkultur, kontrkultur czy tak zwanego młodzieńczego buntu; Analiza zawartości mediów —przewodnik dla studentów (2004), która z kolei jest pierwszym w języku polskim przewodnikiem po analizie treści i zawartości mediów. Lisowska-Magdziarz jest adiunktem w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Publikacj a składa się z dwóch zasadniczych części oraz aneksu poświęconego me­ todologii. Część pierwsza, „Media w strukturze codzienności”, składa się z sześciu rozdziałów. W tej części, jak pisze sama autorka, „opisywany jest kontekst kulturowy i społeczny, na tle którego odbywa się zmiana relacji Polaków z mediami i kulturą popularną” (s. 22). W poszczególnych rozdziałach Lisowska-Magdziarz przedsta­ wia założenia i efekty badań pod nazwą „Projekt ulica”. Nazwa wzięła się stąd, że w badaniach uczestniczyły osoby mieszkające przy jednej ulicy. Ulica ta znajduje się na obrzeżach Krakowa, a większość budynków przy niej się znajdujących powstała w latach 90. XX wieku. Autorka charakteryzuje badaną zbiorowość, przedstawia jej stan posiadania i, co najważniejsze, analizuje sposób, w jaki media funkcjonująw ży­ ciu codziennym badanych gospodarstw domowych. Obserwacje dotyczące miejsca i roli prasy, radia, telewizji, Internetu oraz książek w codziennym życiu badanych są �Rezenzje i noty recenzyjne 301 poparte statystykami dotyczącymi badanej populacji, a także obszernymi cytatami z przeprowadzonych przez Autorkę wywiadów. Część druga publikacji: „Szerokie paradygmaty medialne i ich interpretacje” za­ wiera charakterystykę „najważniejszych paradygmatów” medialnych i opinie na ich temat wyrażane przez badanych. W dziesięciu rozdziałach drugiej części LisowskaMagdziarz charakteryzuje między innymi gatunki medialne, tabloidy i tabloidyzację, infotainment, talk-show, teleturnieje, prasę skierowaną do kobiet i prasę skierowaną do mężczyzn, opery mydlane czy reklamy. Każdy z rozdziałów składa się z szerokie­ go omówienia danego „paradygmatu” i opinii badanych na jego temat. Dla przykła­ du, rozdział 14 — „Opera mydlana: melodramat w mediach” zawiera informacje na temat źródeł opery mydlanej, jej rodzajowego charakteru, cech gatunkowych i grupy docelowej, a także gatunków pokrewnych. Druga część rozdziału to opinie badanych na temat obecności tego gatunku w programie telewizyjnym i w ich życiu codzien­ nym (przywołajmy tu chociażby niezwykle interesujący fragment: „Widzowie opo­ wiadają seriale” — s. 353-356). Oprócz dwóch zasadniczych części, książka zawiera aneks, w którym autorka prowadzi rozważania na temat użytej podczas prowadzenia badań metody. Rozważa­ nia te są osadzone w szerokim kontekście teoretycznym. Książkę kończy wykaz osób uczestniczących w badaniach, bibliografia i skrupulatny indeks rzeczowy. Książka Lisowskiej-Magdziarz łączy w sobie cechy dwóch rodzajów opracowań dotyczących mediów i komunikowania masowego. Pierwszy rodzaj to książki, które starają się w sposób systematyczny przedstawić teoretyczne podstawy nauki o me­ diach i komunikowaniu masowym. Przykładem mogą być chociażby opracowania Macieja Mrozowskiego (2001) i Tomasza Gobana-Klasa (1999). Drugi rodzaj to książki, w których w centrum zainteresowania są odbiorcy przekazów medialnych; wykorzystuje się w nich popularną na Zachodzie, a słabo reprezentowaną w polsko­ języcznej refleksji nad mediami metodę etnograficzną. Najbardziej znanym polskim raportem z badań tego rodzaju jest opublikowana w 2006 roku praca Mateusza Halawy Zycie codzienne z telewizorem. Z badań terenowych. Nakierowanie refleksji na odbiorcę, a dokładniej na wykorzystywanie mediów w życiu codziennym, połą­ czone z solidną bazą teoretyczną, wydaje się największym atutem omawianej pu­ blikacji. Warto przyjrzeć się metodzie badawczej zaproponowanej przez autorkę. Jak już wspomniałem, badane rodziny mieszkają przy jednej ulicy w podmiejskiej dzielnicy Krakowa. Autorka, mieszkanka tej ulicy, przez trzy lata przeprowadzała ze swoimi sąsiadami wywiady na temat mediów. Były to rozmowy na temat „używania przez nich prasy, radia, telewizji i Internetu w domu; roli mediów w życiu codziennym i we wzajemnych interakcjach ludzi”, a także o „użytkowaniu i rozumieniu przez respon­ dentów” (s. 43) wybranych gatunków, tematów i dyskursów medialnych. Metoda obserwacji (nierzadko uczestniczącej) połączonej z wywiadami z członkami bada­ nej społeczności nosi wszelkie znamiona badań etnograficznych. Autorka zastrzega, że badana populacja nie jest reprezentatywna w sensie statystycznym, ale „jest ona reprezentatywna w ten sposób, że zawiera w sobie elementy charakterystyczne dla znacznej części społeczeństwa polskiego [miejskiego, przyznajmy, co stanowi bar­ �302 Rezenzje i noty recenzyjne dzo poważne ograniczenie tej pracy — M.H.] w dobie transformacji: powstawanie, budowanie nowego i rozpad starego, płynność więzi i struktur, przewartościowania i zmiany hierarchii i perspektyw, elementy nowe i charakterystyczne dla tzw. dłu­ giego trwania” (s. 45). W tym punkcie wypada się z autorką zgodzić, zwłaszcza po zapoznaniu się z ustaleniami, których w trakcie badań dokonała, i które przedstawiła w omawianej publikacji. Lisowska-Magdziarz, opisując „szerokie paradygmaty medialne” w życiu co­ dziennym Polaków, wielkimi garściami czerpie z dorobku nauk społecznych, od­ wołując się do rozmaitych orientacji badawczych. W bibliografii możemy znaleźć zarówno przedstawicieli studiów kulturowych, feministycznych, jak i socjologów, antropologów kultury czy teoretyków komunikacji i dziennikarstwa. W ten teore­ tyczny kontekst wpisane są obserwacje autorki badań i wypowiedzi badanych. Dla przykładu przywołajmy kilka obserwacji i ustaleń Lisowskiej-Magdziarz, które wy­ dają się interesujące. Strategia blokowa, podmiejska i altematywno-buntownicza, to trzy sposoby rozwiązania kwestii usytuowania odbiornika telewizyjnego w domach badanych. W pierwszym wypadku telewizory ustawione są w meblościankach, gdzie odbiornik jest elementem czegoś w rodzaju domowej wystawy; w drugim wypadku telewi­ zor zajmuje miejsce wcześniej dla niego przewidziane na głównej ścianie w pokoju dziennym, nie towarzyszą mu inne meble czy pamiątki; w przypadku trzeciej strate­ gii telewizor znajduje się na uboczu, w rogu pokoju bądź wręcz w piwnicy. Autorka, na postawie wywiadów i obserwacji, przedstawia też długą listę czynności, które badani wykonują oglądając telewizję. Są tu robótki ręczne, pedałowanie na rowerze stacjonarnym, ale też czytanie książek i gazet czy odrabianie lekcji z dziećmi. Po­ dobnych ustaleń i obserwacji w Mediach powszednich są dziesiątki. Lisowska-Mag­ dziarz opisuje między innymi modele korzystania z mediów, omawia domowe walki 0 pilota, rejestruje opinie na temat czytania tabloidów czy oglądania oper mydlanych 1 teleturniejów. W każdym z przypadków czytelnik otrzymuje podpartą literaturą analizę konkretnej części rzeczywistości medialnej, wzbogaconą o opinie badanych i (nierzadko zaskakujące) obserwacje autorki. Książka ma więc charakter zbioru ma­ łych opowieści o odbiorze treści przekazywanych przez media; można więc ją czytać fragmentami, wybierając poszczególne ze względu na interesujący czytelnika temat. To, co jest zaletą książki — jej wielowątkowość — może być przez niektórych czytelników odebrane jako wada. Wielość wątków i pojawianie się refleksji nad kon­ kretnymi aspektami funkcjonowania mediów w wielu miejscach pracy może prze­ szkadzać w całościowym odbiorze prezentowanego zagadnienia. Autorka stara się temu zapobiec poprzez liczne odnośniki znajdujące się w tekście (podające „drogę” do innych rozdziałów bądź podrozdziałów książki opisujących dane zagadnienie, np. -> OD ADAPTOWANIA DO SERIALIZACJI -> KULTURA KONWERGENCJI, -> NOWE GATUNKI MEDIALNE A KULTURA KONWERGENCJI), które mogą pomóc w zrozumieniu opisywanego zjawiska, ale też przeszkadzać w lekturze pu­ blikacji. Na zakończenie wypada pogratulować autorce koncepcji badań oraz ich efek­ tu, czyli opisywanej publikacji, która łączy teoretyczne rozważania na temat natury �Rezenzje i noty recenzyjne 303 mediów z obserwacjami zachowań i zapisami opinii odbiorców. Książka na pewno będzie ważną lekturą dla wszystkich, którzy interesują się mediami, a także życiem codziennym. Może być inspiracją do dalszych badań nad „mediami powszednimi”. Marcin Hermanowski BIBLIOGRAFIA Goban-Klas T. 1999 Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, Warszawa, Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN. Halawa M. 2006 Zycie codzienne z telewizorem. Z badań terenowych, Warszawa: Wy­ dawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Lisowska-Madziarz M. 2000 Bunt na sprzedaż. Przemysł muzyczny — reklama — semiotyka, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. 2004 Analiza zawartości mediów — przewodnik dla studentów, Kraków: Wydawnictwo NiF. Mrozowski M. 2001 Media masowe. Władza, rozrywka i biznes, Warszawa: Oficyna Wydawni­ cza ASPRA-JR. Maria L i b i s z o w s k a - Ż ó ł t k o w s k a (red.), Tożsamości religijne w spo­ łeczeństwie polskim. Socjologiczne studium przypadków, Warszawa: Wydawni­ ctwo Engram 2009, ss. 240, ISBN: 978-83-7641-021-0. Książka jest zbiorem tekstów powstałych w oparciu o referaty wygłoszone pod­ czas II Międzynarodowego Kongresu Religioznawczego, który odbył się we wrześ­ niu 2008 roku w Poznaniu. Celem ich autorów jest próba odpowiedzi na pytanie 0 rolę religii w kreowaniu tożsamości. Publikacja składa się z czterech części: „Społeczne wymiary kształtowania tożsa­ mości religijnej”, „Dylematy tożsamości religijnej w Kościele katolickim”, „Tożsa­ mość religijna a tożsamość etniczna i narodowa” oraz „Tożsamość religijna: centra 1 peryferie”. W każdej z nich czytelnik znajdzie zarówno opracowania teoretyczne, jak i analizy materiału empirycznego opisujące tożsamość z punktu widzenia socjo­ logii czy antropologii religii. W pierwszej części znalazł się tekst Haliny Mielickiej, Tożsamość indywidu­ alna a tożsamość społeczna jako wymiar religijności. Autorka w szczegółowy sposób ukazuje mechanizmy nabywania postawy religijnej w wymiarze indywi­ dualnym i społecznym. Za jej kształtowanie odpowiadają trzy komponenty: emocjo­ �304 Rezenzje i noty recenzyjne nalny, kognitywny i behawioralny. Mielicka zauważa, że religijność współczesnego człowieka jest podporządkowana doświadczeniu wewnętrznemu jednostki oraz jej przekonaniu co do istnienia rzeczywistości pozaempirycznej. Wysuwa wniosek, iż współczesna religijność jest przesiąknięta pluralistycznym systemem wartości, w któ­ rym koniecznością stało się dokonywanie wyborów zarówno w sferze religijnej, jak i codziennej. Z kolei w artykule Dylematy kształtowania tożsamości religijnej młodzieży a edu­ kacja religijna, Aniela Różańska stawia pytanie, jak w dzisiejszej dobie pluralizmu religijnego powinna wyglądać edukacja religijna dzieci i młodzieży, pozwalająca nie tylko na zachowanie własnej tożsamości religijnej, ale także na bezpośrednie doświad­ czenie Innego, różniącego się pod względem religii. Autorka zwraca uwagę na fakt, iż współczesna młodzież coraz częściej staje przed dylematami dotyczącymi sensu ży­ cia, spotyka się z postawami braku zaufania wobec Kościoła, poszukuje tożsamości w wymiarze religijnym. Głównym celem edukacji religijnej stało się podtrzymywanie i umacnianie wiary, jak również religijności jako dziedzictwa kulturowego i narodo­ wego. Tymczasem młodzież coraz częściej oczekuje od nauczyciela-katechety nie tyl­ ko informowania o innych religiach, ale także możliwości bezpośredniego spotkania z człowiekiem o innej religii oraz nauki porozumiewania się z nim. Według autorki, w praktyce szkolnej można by wykorzystać choćby poznawanie innych religii poprzez okazjonalne uczestnictwo w życiu religijnym uczniów innych wyznań. W ostatnim artykule tego rozdziału, Religiajako determinanta tożsamości studen­ tów i konwertytów, Maria Libiszowska-Żółtkowska stawia pytanie, na ile i w jakich okolicznościach religia warunkuje poczucie tożsamości. Posługując się wywiadami ze studentami i konwertytami, pokazując człowieka jako wędrowca poszukującego nie tylko swojego miejsca w życiu, ale także wartości, ukazuje religię jako świadomy i dobrowolny wybór, w którym spotkanie z osobą inaczej wierzącą bądź niereligijną może zaowocować rewizją własnych przekonań. W drugiej części książki, poświęconej dylematom tożsamości kapłańskiej księży, Józef Baniak (Źródła i przyczyny kryzysu tożsamości kapłańskiej księży rzymsko­ katolickich w Polsce) uzmysławia czytelnikowi, czym jest kapłaństwo oraz jakimi regułami się ono kieruje. Wyniki swoich badań nad źródłami kryzysu zawodowego, a także kryzysu tożsamości kapłańskiej księży przedstawia w odniesieniu do dwóch grup badanych — „byłych” księży oraz księży czynnych zawodowo. Przyczyn kry­ zysu upatruje zarówno w czynnikach religijnych (m.in. celibat i samotność, problemy z osobistą pobożnością, brak powołania kapłańskiego, osłabienie więzi z Kościołem i parafią), jak i świeckich („laicki tryb życia”). Autor zwraca uwagę na wpływający na opisaną sytuację kryzys współczesnej rodziny katolickiej. Natomiast Ewa Miszczak, w artykule Instytucjonalizacja apostazji w Polsce, sta­ ra się odpowiedzieć na pytanie, czy w Polsce rzeczywiście zapanowała „moda na apostazję”, czy też stała się ona symptomem choroby toczącej współcześnie Koś­ ciół katolicki. Zaznajamia czytelnika z definicją apostazji, formalnymi jej warunka­ mi oraz sankcjami kościelnymi (m.in. zakaz przyjmowania sakramentów świętych, pozbawienie prawa do katolickiego pogrzebu), oraz społecznymi (głównie ze strony rodziny i najbliższego otoczenia). Wysuwa tezę, iż apostazja jest znakiem czasów �Rezenzje i noty recenzyjne 305 — przejawem subiektywnego sposobu myślenia, jak również objawem kryzysu hie­ rarchii Kościoła. Niemniej, odejścia ze stanu kapłańskiego zdarzały się zawsze, i za­ wsze stanowiły temat do rozmów, rodzaj lokalnej sensacji, którą osłabiało zazwyczaj stwierdzenie, iż ksiądz to też człowiek pragnący mieć własną rodzinę. Wojciech Pawlik, w tekście Tożsamość religijna a etyka niezależna — społeczny wymiar dyskursu, prowadzi czytelnika przez historyczne meandry sporu pomiędzy systemami religijnymi a etycznymi. Sporu, który sięga początków oświecenia, kie­ dy etyka niezależna (ujmowana często jako przeciwieństwo „etyki chrześcijańskiej” i jako przejaw „etyki świeckiej”) podważyła religijne uniwersum, a po latach gene­ rowania napięć na linii Kościół — władze świeckie, w czasach postmodernizmu, stała się moralnością o charakterze sytuacyjnym. Autor porusza także problem rozdźwięku między sferą moralną i religijną w Polsce, ukazując oczyma księży próbę poszukiwania równowagi między religią przepełnioną nakazami moralnymi a „etyką bez Boga”. W trzeciej części, poświęconej tożsamości etnicznej i narodowej, na szczególną uwagę zasługuje artykuł Włodzimierza Pawluczuka, Tradycja religijna a etnicznocywilizacyjna tożsamość, w którym autor na przykładzie krajów bałkańskich rozpa­ truje, jak ważną rolę w kształtowaniu się tożsamości narodowej i etnicznej odegrała tożsamość cywilizacyjna, określana często jako tradycja religijna. Pokazuje, jak trud­ nym do zinterpretowania jest pojęcie religii, która w procesie historycznym ulega ciągłym zmianom, a mimo to nadal stanowi rdzeń cywilizacji. Ten sam wątek, na przykładzie środowiska polonijnego w powojennej Argenty­ nie, przedstawia Anna Popielarczyk-Pałęga w opracowaniu Rola czynnika religijne­ go w zachowaniu tożsamości narodowej polskich emigrantów na przykładzie powo­ jennej Argentyny. Stawia hipotezę, że czynnikiem scalającym środowisko polonijne jest religia, podpierając ją wynikami badań, wskazującymi na ścisły związek mię­ dzy czynnikiem narodowym a religijnym. Aktywność duszpasterska w środowisku polonijnym jest ukierunkowana na działalność patriotyczną, oświatową, kulturalną i naukową. Kościół poprzez organizację licznych pielgrzymek, świąt narodowych czy obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski pragnie zachować tożsamość narodową Po­ laków przebywających na obczyźnie. Ze swoim przesłaniem trafia tak do osób star­ szych, jak i do młodzieży, budując więź z Polską i ułatwiając znalezienie odpowiedzi na pytanie „Kim jestem?”. Dorota Ziętek (Tożsamość przez małe i duże „k” na przykładzie karaimskim), za­ stanawia się, co umożliwia Karaimom zamieszkałym w różnych państwach uniknąć asymilacji i zachować poczucie odrębności narodowej. Siedzi historię Karaimów, ich pochodzenie, religię oraz obyczaje. Opierając się na literaturze i badaniach własnych wysuwa tezę, że źródłem karaimskiej tożsamości jest to, co Antonina Kłoskowska nazywa „Walencją kulturową” — poczucie związku z własną kulturą etniczną, sta­ nowiące dziedzictwo kulturowe grupy uznanej za własną. Dla Karaimów to właśnie religia, obyczaje oraz udział w zbiorowych rytuałach zapewniają przynależność do tej grupy. Bycie Karaimem to nie tylko poczucie wspólnoty biologicznej, religijnej, ale także wspólna nazwa — pisana z wielkiej litery oznacza grupę etniczną, z małej zaś — religijną. �306 Rezenzje i noty recenzyjne Czwarty rozdział książki otwiera artykuł Grzegorza Pełczyńskiego, Wspólnoty ewangeliczne w Polsce. Problem tożsamości. Autor zapoznaje czytelnika z historią wspólnot ewangelicznych od lat 50. XIX do lat 90. XX wieku. Pokazuje, że ewangelicyzm to nie tylko rozmaite wspólnoty (jak np. baptyści, metodyści czy zielono­ świątkowcy), ale przede wszystkim ludzie, którzy — mimo iż nie łączą ich więzy krwi — tworzą świadomie wybraną rodzinę. Ich silne poczucie przynależności wy­ nika z identyfikacji z własnym zborem, denominacją, oraz ze świadomości, że należą do mniejszości, która chcąc przetrwać, musi podtrzymywać kontakty ze współwy­ znawcami z innych krajów. Opracowanie Andrzeja Kasperka, o socjologicznym charakterze, nosi tytuł Wy­ miary zaangażowania religijnego mieszkańców Katowic — studium socjologiczne. Autor, porównując wyniki badań przeprowadzonych wśród dorosłych mieszkańców Katowic w 2007 roku z badaniami młodzieży szkolnej z lat 2007-2008, a następnie zestawiając je z wynikami badań z lat 80. XX wieku, określa „parametry religijności”, do których zalicza między innymi stosunek do wiary i praktyk religijnych czy udział w nabożeństwach. Przeprowadzona analiza wykazuje, iż pomimo przemian ustrojo­ wych nie doszło na Górnym Śląsku do istotnych zmian w zakresie religijności. Ostatni artykuł, Stelli Grotkowskiej, Dyskursywne wytwarzanie tożsamości: Ra­ dio Maryja w polskiej prasie opiniotwórczej, wpisuje się w nurt prac o charakterze empirycznym. Autorka, stosując krytyczną analizę dyskursu, bada opinie na temat działalności Radia Maryja zawarte w artykułach zamieszczonych na stronach inter­ netowych trzech gazet: „Gazety Wyborczej”, „Rzeczpospolitej” oraz „Dziennika”. Opinie te, wyłącznie negatywne, ukazują Radio Maryja jako „orędownika PIS”, za­ wsze uwikłanego w politykę. Jak pisze redaktorka tomu, każda książka o tożsamości jest pisana z innego teore­ tycznego punktu widzenia. W tym przypadku jest to podejście socjologii religii, na­ uki zajmującej się związkami między religiąa społeczeństwem. Książka jest godna polecenia wszystkim, którzy pragną zgłębić, w jaki sposób życie religijne splata się ze społecznym. Ukazuje, jak różne mogą być oblicza tożsamości religijnej. Katarzyna Miądowicz Barbara O g r o d o w s k a , Witaj dniu uroczysty. Wielkanoc w Polsce. Trady­ cje, obrzędy i zwyczaje, Warszawa: Verbinum 2007, ss. 192, il., ISBN: 978-83­ 7192-318-0. Wielkanoc można rozumieć jako manifestację życia dokonującą się w Zmartwych­ wstaniu Chrystusa oraz w budzącej się do życia przyrodzie. Barbara Ogrodowska w swojej książce ukazuje połączenie elementów religijnych z ludowymi w zwyczajach, obrzędach i wierzeniach, które swą genezą niejednokrotnie sięgają odległych czasów przedchrześcijańskich. Wiele obrzędów ludowych występujących w naszym kraju ule­ gło procesowi asymilacji z elementami przedchrześcijańskimi rodzimymi i obcymi. �Rezenzje i noty recenzyjne 307 Na współczesną obrzędowość składają się zjawiska o różnym pochodzeniu czasowym, historycznym, kulturowym oraz o zróżnicowanej treści obrzędowo-wierzeniowej, magicznej czy społeczno-prawnej. Kultura ludowa uległa znacznemu przeobrażeniu podczas chrystianizacji Polski. Wiele dawnych zwyczajów i obrzędów ludowych zo­ stało włączonych do liturgii Kościoła po nadaniu im chrześcijańskiej interpretacji. W opracowaniu obrzędowości okresu wielkanocnego autorka korzystała z literatury et­ nograficznej, etnologicznej, religioznawczej, a w przypadku ceremonii kościelnych — z Biblii, Mszału niedzielnego i świątecznego oraz komentarzy liturgicznych. Zaprezentowana w książce tradycja ludowa charakterystyczna dla okresu wielka­ nocnego przedstawia się w całym bogactwie i złożoności. Praktykowane obrzędy łą­ czą w sobie elementy zaduszkowe, agrarne, matrymonialne oraz płodnościowe. Ge­ neza wielu z nich sięga czasów odległych, ale w obrzędowości ludowej wyposażone są w swoistą symbolikę. W monografii autorka przedstawia bogactwo zwyczajów i obrzędów mieszkańców wsi, które niejednokrotnie przyczyniły się do pełniejszego zrozumienia treści wiary. Przekazywane przez Kościół stawały się inspiracją do two­ rzenia i podtrzymywania przy życiu obrzędowości ludowej. Barbara Ogrodowska w sposób chronologiczny prezentuje w dziewięciu roz­ działach okres od Środy Popielcowej po Niedzielę Przewodnią, nazywaną też Białą Niedzielą, która przypada tydzień po Wielkanocy. Opracowanie rozpoczyna szkic o genezie i historii Wielkanocy. Analizując to najważniejsze święto w tradycji chrześ­ cijańskiej, autorka zwraca uwagę na podobieństwa, jakie łączą je z Paschą żydowską. Baranka starotestamentowego zastępuje Syn Boży, Jezus Chrystus. Ludowe wyobra­ żenia męki Pańskiej Ogrodowska ilustruje staropolską XV-wieczną pieśnią pasyjną Jezusa Judasz przedał za pieniądze autorstwa Ładysława z Gielniowa z 1488 roku. Przedstawia rys historyczny świąt wielkanocnych oraz ich symbolikę. Twierdzi, że w symbolice i w świętowaniu Wielkanocy można znaleźć wiele punktów stycznych oraz analogii z kulturami starszymi niż chrześcijaństwo (wierzenia związane z po­ witaniem wiosny, świętami ku czci zmarłych, obchodzonymi na przełomie pór roku; kult przodków w obchodach wielkanocnych przetrwał w prawosławiu do czasów współczesnych). Związki dostrzega się także ze świętami cyklu wiosennego, za­ równo z żydowskim Pesach, jak i z obrzędami wielu starożytnych religii Wschodu (s. 12-15). Rozdział kończy ogólna charakterystyka Wielkanocy w Polsce jako świę­ ta religijnego i domowego, głęboko zakorzenionego w naszej kulturze i obyczaju. Drugi rozdział to „Środa Popielcowa, czyli początek postu i nowego wiosennego cyklu świątecznego”. Autorka łączy zwyczaje religijne (symbolika popiołu, pokuty, postu) ze świeckimi, wiosennymi, w który to okres wprowadzają zapusty, odznacza­ jące się wesołością milknącą o północy wraz z rozpoczynającą się Środą Popielcową. Omawia relikty praktyk mających zapewnić urodzaj, tzw. kłodę popielcowąoraz wkupno do bab, regulujące życie rodzinne i społeczne (do „babskiego cechu” wkupywały się młode mężatki), wspomina także żur i śledzia — symbole wielkopostnych umartwień. W części poświęconej obrzędowości Wielkiego Postu Ogrodowska przedstawia historię kształtowania się postu w tradycji Kościoła, zaznaczając, że jest to czas po­ kuty i oczyszczenia, którego znakiem w polskiej tradycji są śpiewane Gorzkie żale (po raz pierwszy wydane drukiem w 1707 roku w zbiorku pod nazwą Snopek mirry). �308 Rezenzje i noty recenzyjne Zamieszcza też staropolski jadłospis wraz z procedurą przygotowania potraw (np. wielkopostna kapuścionka, postna zupa czosnkowa z miętką, kapusta sotlawa, klus­ ki tarciochy, lebiodka, kasza ze śliwkami). W poście obyczaj nakazywał skromny ubiór, powstrzymywanie się od palenia fajki, picia alkoholu; zamykano instrumen­ ty muzyczne do szaf, a wieczorami odmawiano różaniec, pacierze, śpiewano pieśni wielkopostne. Autorka opisuje hałaśliwe obchody półpościa, zwanego śródpościem, który wyróżniał się z głośnym klekotem drewnianych kołatek, grzechotek, terkotek, w czasie wykrzykiwania przez chłopców „Półpoście, półpoście”. Wtedy to o drzwi domów zamieszkałych przez panny rozbijano czerepy garnków glinianych z popio­ łem (s. 47). Autorka zwraca też uwagę na ludowe obrzędy i rytuały wiosenne, pole­ gające na niszczeniu zimy — śmierci i przywoływaniu wiosny — życia. W tradycję ludową Niedzieli Palmowej, zwanej też Kwietniową lub Wierzbo­ wą, wprowadza rys historyczny, w którym szeroko uwzględniono symbolikę palmy. Ponadto rozdział opisuje uroczyste procesje, podczas których na małej platformie obwożono figurkę Chrystusa na osiołku, Obchody Jezusa Palmowego oraz znany w Krakowskiem zwyczaj chodzenia na puchery (chłopcy chodzą od domu do domu i recytują wierszowane oracje będące połączeniem dawnych pieśni wielkopostnych, kolęd kantyczkowych i dialogów komicznych). Ostatnią część rozdziału o Wielkim Poście autorka poświęca Wielkiemu Tygo­ dniowi, którego dni nazywa się wielkimi. W Kościele jest on poświęcony nabożeń­ stwom pasyjnym. Kościelne widowiska pasyjne — Misteria Męki Pańskiej — odby­ wają się w kilku polskich sanktuariach, zwanych kalwariami albo Nowym Jeruzalem. Opisuje trzon misteriów i widowisk pasyjnych będących wielkimi dramatami męki Pańskiej. Omawia także domowe przygotowania do świąt (generalne porządki, goto­ wanie i pieczenie, kraszenie jaj), wspomina o tradycji, która nakazywała w połowie Wielkiego Tygodnia zakończyć najcięższe prace domowe. Szczegółowo opisuje wy­ strój świątecznie przystrojonych mieszkań. Przedstawia nastrój ostatnich trzech dni Wielkiego Tygodnia, zwanych Triduum Świętym, Wielkanocnym lub Paschalnym i charakterystyczne dla niego nabożeństwa oraz uroczystości religijne i zwyczaje ludowe. W Wielką Środę wypędzano diabła (chodząc po wsi, stukając kołatkami czy uderzając kijami w płoty). Wielki Czwartek w liturgii Kościoła akcentuje święcenie olejów, obmywanie nóg, zawiązanie dzwonów oraz obrzędy Wieczernika — usta­ nowienie Eucharystii i sakramentu kapłaństwa. Tego dnia występował też zwyczaj wieszania, palenia lub topienia Judasza. Wielki Piątek to dzień żałoby w Kościele, jedyny w roku, w którym nie odprawia się mszy świętej. Ogrodowska zwraca uwagę na widoczne znaki tej żałoby: nieozdobione kwiatami i światłami ołtarze, puste ta­ bernakulum, zasłonięte kirem wizerunki ukrzyżowanego Chrystusa oraz wielkopiąt­ kową liturgię z tekstami żałobnymi o męce Pańskiej i boleści Matki Bożej. Ponadto adoracja Krzyża, procesje zakapturzonych pokutników, zwanych też biczownikami, groby Pańskie i straże grobowe. W zwyczajach gospodarskich i domowych autorka zwraca uwagę na smaganie się o świcie żywymi gałązkami brzozy, agrestu, porzecz­ ki lub tarniny oraz na praktyki magiczne. Uważano, że tego dnia złe moce i demony stają się bezkarne i usiłują wyrządzić ludziom i trzodzie różne szkody. Wielka Sobo­ ta to dzień błogosławieństw. W kościołach święci się ogień, ciernie, wodę i pokar­ �Rezenzje i noty recenzyjne 309 my; autorka omawia więc ich symbolikę i znaczenie w Kościele oraz w zwyczajach ludowych. W następnej części książki Ogrodowska prezentuje Wielkanoc, czyli WielkąNiedzielę. Omawia święto rozpoczynając od mszy świętej, zwanej rezurekcją, której to­ warzyszą wystrzały petard, ładunków wybuchowych, a współcześnie też faj erwerków. Symbolizują one zmartwychwstanie Chrystusa lub są pamiątką łoskotu usuwania się kamienia grobowego. Autorka ukazuje atmosferę tego dnia, który rozpoczyna się wielkanocnym śniadaniem, zwanym święconką. Opisując święconkę, zwraca uwagę na symbolikę baranka wielkanocnego, pisanek i kraszanek, wiele miejsca poświęca sposobom wykonywania i zdobienia jaj oraz praktykom magicznym związanym z jaj­ kami. Rozdział kończy opisem tradycyjnych wielkanocnych dań, nie ograniczając się tylko do ich wyliczenia, ale również podając sposoby ich przyrządzania (s. 128-140). Poniedziałek Wielkanocny, zwany lanym poniedziałkiem, to dzień pod znakiem wody. Nie brakowało też obrzędów rolniczych i zaduszkowych. Ślady praktyk zadusz­ kowych autorka śledzi u wyznawców prawosławia, świętuj ącychpominalnicę. Ze zwy­ czajów agrarnych zwraca uwagę na święcenie i procesyjny objazd pól, podczas którego modlono się o urodzaj. Głównym atrybutem zabaw i zwyczajów tego dnia była jednak woda i oblewanie nią dziewcząt. Zwyczaj ten zwano śmigusem-dyngusem. Wspomina również o chodzeniu po dyngusie z pasyjką (figurką zmartwychwstałego Chrystusa), haczykiem wielkanocnym (figurka tracza z piłą) i chodzeniu z barankiem symbolizują­ cym Chrystusa — Baranka Bożego. Pochody te miały charakter religijny, gdyż śpiewa­ no pieśni o zmartwychwstaniu Jezusa. Bardziej zabawowym charakterem wyróżniały się obchody z kogutem, konopielką, z gaikiem. Ogrodowska kończy opis tradycji i ob­ rzędów okresu wielkanocnego, prezentując Wtorek Wielkanocny z krakowską rękaw­ ką i babskim śmigusem-dyngusem oraz Niedzielę Białą, zwaną Przewodnią, pierwszą po Wielkanocy (obecnie Niedziela Miłosierdzia Bożego, w Kościele prawosławnym zwana Przewody, od przeprowadzania dusz zmarłych na „tamten świat”). Barbara Ogrodowska, omawiając chronologicznie święta czy koncentrując się na głównych symbolach oraz ich atrybutach, przedstawia najpierw genezę i histo­ rię. Podtrzymując ten schemat w całej monografii, wprowadza czytelnika w istotę święta, przez co łatwiej jest współczesnemu odbiorcy zrozumieć łączące się z nim zwyczaje i obrzędy. Umiejętnie prezentuje funkcjonowanie dawnych przedchrześci­ jańskich zwyczajów w liturgii Kościoła, ukazując w ten sposób także proces inkulturacji Kościoła na ziemiach polskich. Odtwarzając dawne tradycje, powołuje się na wiele opisów zamieszczonych w literaturze, co dodaje barwności przekazywanym przez Autorkę treściom. Na szczególną uwagę zasługuje piękna szata graficzna książ­ ki oraz różnorodność tematycznie dobranych fotografii, które dopełniają przekaz. Pu­ blikacja jest adresowana do szerokiego grona Czytelników zainteresowanych kulturą ludową naszego kraju, a także do wszystkich, którym bliska jest tradycja ludowa oraz spuścizna narodowa naszych przodków. To ona stanowi o naszej odrębności i tożsamości narodowej w dzisiejszym zglobalizowanym świecie. W rzeczywistości, w której szczególnie pielęgnować trzeba tożsamość — tę indywidualną, ale też reli­ gijną i narodową. Zdzisław Kupisiński �310 Rezenzje i noty recenzyjne Barbara O g r o d o w s k a , Radość wszelkiego stworzenia. Rzecz o Adwencie i Bożym Narodzeniu — historia, tradycja, obyczaj polski, Warszawa: Verbinum 2008, ss. 366, il., ISBN: 978-83-7192-383-8. Książkę, poświęconą tradycjom adwentowym i bożonarodzeniowym, wyróż­ nia bogactwo faktograficzne, pogłębiona interpretacja obrzędowości, kontekstowe ujęcie tematu oraz ciekawe praktyczne porady (dotyczące przygotowania świątecz­ nych, obrzędowych posiłków), które stanowią swoistą nowość w tego typu opraco­ waniach. W dorobku naukowym autorki prezentowanej pracy jest wiele artykułów z zakresu polskiej obrzędowości ludowej, muzealnictwa i plastyki obrzędowej, sce­ nariuszy wystaw muzealnych, folderów, przewodników i katalogów oraz publikacji książkowych. Barbara Ogrodowska przedstawia w książce zwyczaje, obrzędy i wierzenia ad­ wentowe oraz bożonarodzeniowe, charakterystyczne dla obyczajowości polskiej oraz kultury europejskiej. Okres ten obejmuje czas od Adwentu do Matki Boskiej Gromnicznej, gdyż to święto w dawnej liturgii i tradycji ludowej kończyło świę­ towanie Bożego Narodzenia. Czas ten cechuje się bogactwem zwyczajów i obrzę­ dów świątecznych, z których wiele sięga tradycji przedchrześcijańskich, a te z kolei — w nowej interpretacji — przetrwały do czasów współczesnych. Autorka ukazuje obrzędowość z różnych regionów Polski, a przywołuj ąc ich genezę, sięga do źródeł znaków i symboli występujących w obrzędowości. W opracowaniu tematu korzysta­ ła z wielu materiałów i źródeł, takich jak: Pismo Święte Starego i Nowego Testamen­ tu, apokryfy, literatura piękna, materiały etnograficzne i etnologiczne, opracowania religioznawcze i liturgiczne oraz własne, etnograficzne badania terenowe. Godna podkreślenia jest dbałość o rzetelność warsztatu badawczego, potwierdzona bogatym materiałem faktograficznym. Starania te miały na celu jak najpełniejsze odtworzenie genezy święta, korzeni świętowania oraz jego miejsca w tradycji i kulturze ludowej, a także dostrzeżenie przemian zachodzących w obrzędowości. Rozdział pierwszy, „Słowo o historii i genezie święta Bożego Narodzenia”, ma charakter wprowadzający. Zagadnienie jest o tyle istotne, że temat Bożego Narodze­ nia stał się inspiracją do analizy zwyczajów, obrzędów i wierzeń ludowych w naszym kraju oraz w świecie chrześcijańskim. Dlatego autorka najpierw przedstawia historię i genezę świąt Bożego Narodzenia w oparciu o świadectwa Starego i Nowego Te­ stamentu oraz dzieła historyków zajmujących się tą problematyką. Barbara Ogro­ dowska, niczym biblistka, stara się dotrzeć do istniejących źródeł mówiących o tym wydarzeniu. Nie jest znany dzień narodzin Chrystusa, Autorka przedstawia więc ter­ miny, w których obchodzono Boże Narodzenie w pierwszych wiekach chrześcijań­ stwa (2 I; 6 1; 18 IV; 28 V; 25 XII). Zaznacza, że w IV wieku biskupi rzymscy celowo wprowadzili do liturgii święto Bożego Narodzenia w dniu 25 grudnia. Miała to być przeciwwaga dla obchodzonego w tym terminie święta Narodzin Niezwyciężone­ go Słońca. Obecne już w staroirańskiej tradycji symbole słońca i światła otrzymały nową interpretację z chwilą narodzin Chrystusa. Z książki można się dowiedzieć o historii powstania tego święta. Gruntowne jej ukazanie jest konieczne, gdyż ła­ twiej czytelnikowi zrozumieć powstałą wokół tego wydarzenia obrzędowość ludo­ �Rezenzje i noty recenzyjne 311 wą. W dotychczasowych opracowaniach etnograficznych zagadnienie to nie było tak dogłębnie i merytorycznie przedstawiane. Autorka przytacza także barwne opisy narodzin i dzieciństwa Jezusa, znajdujące się w apokryfach (np. w Ewangelii dzieciństwa ormiańskiej, Ewangelii dzieciństwa arabskiej czy Protoewangelii Jakuba). Chociaż apokryfy nie zostały włączone do kanonu Pisma Świętego, to jednak zawdzięczamy im, jak stwierdza Ogrodowska, „piękne, literackie, baśniowe wręcz opisy i poetyckie wizje narodzenia Bożego, któ­ re opowiadają np. o tym, jak to świat cały znieruchomiał w zachwycie, o różnych niepojętych zjawiskach i cudach, jakie miały się dziać, gdy w marnej grocie, w pu­ stej pieczarze skalnej, służącej wcześniej za schronienie dla spędzonego z pastwisk bydła i trzody, rodził się Jezus, Syn Boży, Król, Zbawiciel świata” (s. 14). Autorka zamieszcza i analizuje fragmenty tych apokryfów. Po apokryfach powołuje się na podobne w treści i klimacie podania oraz legendy ludowe, w których zawarta jest historia narodzenia Bożego, a wśród nich przytacza le­ gendy polskie (np. legendę o osikowym drzewie, w którego cieniu próbowała schronić się Święta Rodzina uciekająca do Egiptu). Autorka, przedstawiając cud narodzenia Bo­ żego, przytacza także teksty liturgiczne i znajdujące się w nich cytaty z Pisma Świętego. Zamieszcza także rys historyczny ukazujący obchody Bożego Narodzenia w Kościele. Umiejętnie przedstawia kształtowanie się świąt Bożego Narodzenia w liturgii Kościoła i zwyczajach ludowych, zaznaczając, że w Europie kult narodzenia Bożego, Świętej Rodziny oraz Dzieciątka Jezus rozwinął się w średniowieczu. Rozwój kultu i liturgii Bożego Narodzenia przyczynił się do rozkwitu sztuki sakralnej, co można dostrzec na płótnach wielu mistrzów, a także na freskach, mozaikach, w rzeźbie i płaskorzeźbie. Następna część książki jest poświęcona Adwentowi. Autorka daje jego zwięzły rys historyczny i prezentuje polskie tradycje adwentowe, wśród których zwraca uwa­ gę na zwyczaje gospodarskie (skubanie czy darcie pierza, przędzenie lnu, wełny, przebieranie fasoli, grochu). Prace te sprzyjały rozwojowi życia rodzinnego i są­ siedzkiego. Pisząc o zwyczajach religijnych, zwraca uwagę na mszę św. zwanąroratnią, przedstawiając jej historię oraz powstałe wokół niej zwyczaje (świeca roratnia i wieniec adwentowy). Wyjaśnia znaczenie wypowiadanych podczas mszy św. słów w pierwszą niedzielę Adwentu: „Gotów jestem na sąd Boży” (s. 46). Przytacza różne porzekadła (np. matrymonialne: „W Adwencie same zięcie”), przypomina zwyczaje charakterystyczne dla niektórych regionów Polski (odwiedzanie domów przez prze­ bierańców, np. gwiozdki na Kaszubach). Charakteryzuje adwentowe święta kościel­ ne: św. Marcina, św. Andrzeja, św. Katarzyny, św. Barbary, św. Mikołaja, św. Łucji oraz Niepokalanego Poczęcia NMP Prezentuje postacie świętych według określone­ go planu: przedstawia krótką historię życia świętego, następnie ukazuje, jak ta postać zapisała się w tradycji polskiej, jakie miejsce zajmuje w zwyczajach i wierzeniach ludowych. Z wieloma postaciami wiązano przysłowia i wróżby. Podobny schemat prezentacji Autorka stosuje także do omawianych świąt kościelnych. Wychodząc od tradycji Kościoła, kończy na polskiej tradycji ludowej. W rozdziale prezentuje za­ jęcia domowe i przygotowanie się na święta (wykonywanie ozdób choinkowych, struganie szopkowych figurek, gotowanie i pieczenie wigilijnych oraz świątecznych potraw i wiele innych). �312 Rezenzje i noty recenzyjne Wigilia Bożego Narodzenia z jej różnorodnymi obchodami i zwyczajami domo­ wymi, gospodarskimi, wegetacyjnymi, wierzeniami i legendami, a nawet z polskimi tradycyjnymi potrawami opisana jest w następnej części książki. Omawiając wigilię, nazywaną też „przedświecie”, czyli oczekiwanie i czuwanie, autorka wyjaśnia jej znaczenie historyczne i kościelne, aby skoncentrować się na wigilijnych tradycjach polskich. Przytacza wiele legend i podań mówiących o nadzwyczajnych zjawiskach podczas tej szczególnej nocy, kiedy nawet „dusze zmarłych mogą, z łaski Bożej, w Wigilię opuszczać zaświaty, nawiedzać domy, obejścia i przebywać w pobliżu swych bliskich” (s. 94). W opisie wystroju izby do wieczerzy wigilijnej wspomina 0 znajdujących się w niej snopach zboża, słomie czy sianie. Barbara Ogrodowska szczegółowo przedstawia rytuały i ceremonie towarzyszące wieczerzy wigilijnej, rozpoczynającej się łamaniem opłatkiem oraz wzajemnym składaniem sobie życzeń. Opisuje wigilijne dania regionalne, wspomina o przebierańcach i kolędnikach, cho­ dzących tego wieczoru i śpiewających pod oknem kolędy. Następna część książki jest poświęcona Bożemu Narodzeniu, zwanemu też Godami 1Godnymi Świętami. W tradycji ludowej ich początkiem jest msza św., zwana pasterką, podczas której śpiewane są kolędy o narodzeniu Jezusa. Od tego czasu zwyczajowo roz­ poczyna się karnawał i z nim związane figle i psoty w wykonaniu młodzieży. Autorka wspomina także dzień św. Szczepana i łączącą się z nim w Kościele tradycję święcenia owsa. Okres ten, do święta Trzech Króli, najlepiej charakteryzuje przysłowie „Od Go­ dów do Nowego Roku siedź prządko do zmroku, a od Nowego Roku aż do wieczerzy” (s. 178). Ogrodowska prezentuje obchody kolędnicze trwające do święta Trzech Kró­ li, a czasami do Ofiarowania Pańskiego; zwraca uwagę, że polskie obchody kolędnicze odznaczały się różnorodnością grup „chodzących po kolędzie, jak i kreowanych przez nie postaci, własnoręcznie wykonywanych kostiumów i akcesoriów, a przede wszystkim wątków fabularnych odgrywanych scenek i całych przedstawień” (s. 183). Opisuje grupy kolędnicze chodzące z Turoniem, Konikiem, Kozą, Niedźwiedziem. Te postacie spotyka się także w korowodach zapustnych. Autorka przytacza teksty oracji i pieśni kolędników. Podając jadłospisy, daje praktyczne wskazówki, jak przygotować potrawy wigilijne czy świąteczne „sojki”, bądź na przykład mazowiecki noworoczny groch z kapustą. W prezentacji obrzędowości sylwestrowo-noworocznej autorka na początek przy­ tacza rys biograficzny papieża św. Sylwestra oraz historię i legendę Nowego Roku. Podkreśla, że przejście ze starego do nowego roku łączył wieczór wróżb. W tradycji ludowej dzień Nowego Roku był ściśle powiązany z obchodami świątecznego cyklu Bożego Narodzenia. Przedstawiając święto Trzech Króli, Ogrodowska opisuje histo­ rię i tradycję tego święta, polskie tradycje kościelne, domowe i liczne zwyczaje lu­ dowe. Po nim następuje Niedziela Chrztu Pańskiego i prawosławne święto Jordanu. Autorka przedstawia historię tego święta w liturgii Kościoła katolickiego oraz zwy­ czaje ludowe z obrządku Kościoła prawosławnego. Omawianie okresu bożonarodze­ niowego kończy świętem Matki Boskiej Gromnicznej, opisując zwyczaje i obrzędy koncentrujące się wokół poświęconej świecy. Przytacza wiele przysłów i legend lu­ dowych, które wnoszą osobliwy urok w to święto. Ostatni rozdział jest zatytułowany „Najważniejsze atrybuty i tradycje polskich obchodów Bożego Narodzenia. Geneza i symbolika”. Są w nim przedstawione ta­ �Rezenzje i noty recenzyjne 313 kie tradycje i atrybuty świąteczne, jak: siano, słoma i ziarno, gałęzie „zimozielone”, podłaźnik, choinka, opłatki świąteczne i ozdoby z opłatka w polskiej tradycji, kolędy, żłóbek, szopka, jasełka. Autorka nie ogranicza się tylko do kwestii funkcjonowania zwyczajów i obrzędów ludowych, ale wskazuje też na etymologię ich nazw, na ge­ nezę, żywotność w minionych wiekach oraz współcześnie. Zwraca uwagę na zacho­ dzące przemiany oraz zanik wielu zwyczajów. Na uwagę zasługuje bogata oprawa graficzna. Liczne fotografie i rysunki stano­ wią dopełnienie tekstu i przybliżają czytelnikowi przekazywane treści. Zgromadzona faktografia tworzy najobszerniejsze opracowanie okresu bożonarodzeniowego, jakie dotychczas powstało w literaturze polskiej. Książka przeznaczona jest dla szerokiego grona czytelników, gdyż ukazuje dziedzictwo i dorobek życia religijnego oraz kultu­ ry ludowej naszych przodków. Zdzisław Kupisiński Irena B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Rodzina na Górnym, Śląsku, Katowice: Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2007, il., ss. 328, ISBN: 978-83-226-1655-0. Każda recenzja wyrasta z dialogu czytelnika, któremu powierzono ocenę, z autorem tekstu. Dobrze, kiedy taka „rozmowa” okazuje się przeżyciem skłaniającym do reflek­ sji. Lektura książki Rodzina na Górnym Śląsku nie pozostawia w tej kwestii niedosytu. Jej autorka zaprasza bowiem czytelnika do dyskusji nad światem wartości. Wbrew temu, co sugeruje tytuł, nie tyle rodzina, co ten właśnie aspekt ludzkiej egzystencji jest punktem wyjścia do refleksji. Jak z niej wynika, „rodzina” i „warto­ ści” to sfery współzależne, tworzące rozległy zakres znaczeń. Z tego powodu, oce­ niając pracę, należałoby wziąć pod uwagę wielki dorobek studiów antropologicznych zarówno nad pokrewieństwem, jak i nad systemami światopoglądowymi. Proponu­ ję jednak odnieść analizę do prac etnografów eksplorujących środowiska w ramach „własnej kultury” (w kraju, regionach, z którymi identyfikowali się prywatnie). Irena Bukowska-Floreńska prowadziła badania w takim właśnie, bliskim jej kontekście. Jednocześnie ważne dla książki pojęcia nawiązują do innego wątku — „osobistej tra­ jektorii” motywującej do badań. Nie wystarczy stwierdzić, że tworzy ją wyczuwalny związek badaczki z obszarem Górnego Śląska, z czego wynika jej potrzeba zrozu­ mienia zjawisk kulturowo-społecznych tam zachodzących. Kolejne części monogra­ fii skrywają też inne ważne przesłanie. Autorce jest wyraźnie bliski chrześcijański system wartości, który właśnie poprzez rodzinę gwarantuje człowiekowi właściwe rozpoznanie „tego, co dobre i tego, co złe”. Przyjmując, że w refleksji antropolo­ gicznej indywidualne uwarunkowania i motywacje odgrywają istotną rolę, warto się przyjrzeć, w jaki sposób wpłynęły na ujęcie tematu i ku jakiemu stylowi uprawiania antropologii prowadzą. Praca ta prowokuje do zastanowienia się nad jeszcze innymi pytaniami. Na ile jest ona ważna dla etnologicznych badań nad rodziną i systemem �314 Rezenzje i noty recenzyjne wartości? Jak autorka definiuje te pojęcia i jakie stawia problemy? W jakim kontek­ ście opisuje i interpretuje dostrzeżone fakty społeczno-kulturowe? Poszukując odpowiedzi na pierwsze i drugie pytanie, zakładam, że badaczka opi­ suje pojęcia i odpowiadające im działania jako społecznie konstruowane. Badania nad pokrewieństwem i rodziną to klasyczny temat antropologiczny, podejmowany już u progu rozwoju naszej dyscypliny. Również w drugiej połowie XX wieku antro­ polodzy europejscy dostrzegli szczególne znaczenie tych badań. W Wielkiej Brytanii pojęcia dotyczące pokrewieństwa pozwoliły im na problematyzację kategorii klasy społecznej. Z kolei badacze francuscy, rozwijając studia nad rodziną współczesną, gromadzili dane etnograficzne z życia wspólnot lokalnych. Wyniki interpretowali w perspektywie historycznej, uwzględniając zmienne wzorce społeczne. Także w Pol­ sce dostrzegano konieczność analizy środowisk lokalnych i rodzinnych, szczególnie wobec nasilającej się urbanizacji i industrializacji. Zastanawiając się więc, na ile omawiana książka jest ważna ze względu na ów zakres badawczy, należy uwzględnić zastosowane w niej podejście metodologiczne. Otóż Irena Bukowska-Floreńska, wymieniając pionierów antropologii zajmują­ cych się zasadami doboru partnerów i formowania więzi krewniaczych (Morgana, Tylora czy Westermarcka), przede wszystkim odnosi się do polskich badań z tego zakresu. Jej uwagę zwracają monografie regionalne poświęcone kulturze tradycyj­ nej (wiejskiej). Koncentrując się na teorii funkcji rodziny, omawia rozwój nurtów badawczych rozwijanych w krajowych ośrodkach naukowych, w tym — w ośrodku śląskim. Dokonuje również przeglądu literatury na temat relacji pomiędzy systemem wartości a rodziną, wskazując na ujęcia interdyscyplinarne. W związku z tym czytel­ nik otrzymuje do rąk pozycję syntetycznie i krytycznie omawiającą rodzime zainte­ resowania problematyką więzi rodzinnych. Podstawę treści dalszych rozdziałów tworzy ogromny materiał etnograficzny. Jako dowód solidnej pracy terenowej stanowi on niewątpliwą wartość książki. Dzięki takiej dokumentacji czytelnik poznaje szczegóły tworzące specyfikę życia codzien­ nego Górnoślązaków. Autorka wskazuje tak na wyobrażeniowy aspekt ich życia, jak i na zachowania codzienne. Jest to warte podkreślenia, gdyż wiąże się z kluczowym dla treści książki pojęciem „wzorzec”, odnoszonym do wartości przekazywanych nawykowo. Jednakże, co budzi pewne wątpliwości, według autorki grupa wyraża swój system wartości „wprost”, a zatem jest on bezpośrednio dostępny etnografowi. Pozostaje to jakby w sprzeczności z jednoczesnym twierdzeniem, że wzorce przeka­ zywane są nawykowo, a zatem bezrefleksyjnie. Warto by zapytać o kwestie bardziej ogólne (nie poruszane w książce): co etnograf może wywnioskować na podstawie obserwowanych zachowań, j ak może uchwycić reguły kieruj ące grupą i j ak dowiadu­ je się o przekazywanych w niej wzorcach? Podejście metodyczne autorki nie wiedzie do próby odpowiedzi na te pytania. Prowadząc obserwację, „przyglądała się” tylko grupie, „osobiście w formie długotrwałego procesu badawczego” (s. 17). Ujmuje przy tym rodzinę górnośląską nie tylko z perspektywy „tu i teraz”, ale również z per­ spektywy historycznej, która tłumaczy współczesne procesy identyfikacyjne. Odwo­ łując się do tak szerokiego kontekstu, w nim odnajduje źródło wzorców budujących odrębność wielopokoleniowych rodzin. Irena Bukowska-Floreńska pozostaje zatem �Rezenzje i noty recenzyjne 315 bliższa podejściu badaczy francuskich, dla których „robienie etnografii współczes­ nej” opierało się na zastosowaniu podobnej, historyczno-społecznej perspektywy. Odpowiedź na pytanie drugie, dotyczące definicji najważniejszych pojęć, wy­ maga uwzględnienia głównych problemów poruszanych w pracy. Przede wszystkim badaczka rozpatruje, na ile rodzina w czasach kryzysu „świadomości tego, co jest do­ brem, a co złem” (s. 9) jest miejscem, które zapobiega rozkładowi systemu wartości. Proponuje więc definicję wartości rozumianych jako zespół jasno wytyczonych reguł życia i praktyk społecznych, które służą klarownej wykładni egzystencjalnej. Wyni­ kła z tego odważna myśl, że gwarantem wartości jest przede wszystkim rodzina. Ire­ na Bukowska-Floreńska zauważa, że w antropologii dominowało podejście traktują­ ce rodzinę jako jedną z instytucji społecznych, wyznaczającą jednostkom określone (przez szerszy system, jakim jest społeczeństwo) funkcje. Systemowe ujęcie rodziny uznaje jednak za niewystarczające. Nie uzasadniając szerzej tego poglądu, twierdzi, że rodzinę należy ująć „podmiotowo” jako określoną „wartość dla jej członków” (s. 11). Jednocześnie, nie zrywając z systemowym ujęciem, autorka formułuje tezę, że rodzina funkcjonuje prawidłowo wtedy, kiedy posiada system wartości pozosta­ jący w spójności z „tradycją kulturową” grupy (s.ll), której jest integralną częścią. Myśl ta kieruje ku pytaniu, czym jest owo „prawidłowe funkcjonowanie”? Do ja­ kiej sfery należy je odnieść: psychologicznej (jednostki czują się emocjonalnie bez­ pieczne) czy społecznej (grupa zachowuje spójność, bo jej członkowie przestrzegają ważnych dla niej norm)? Kolejne rozdziały dostarczają pośrednio odpowiedzi na te wątpliwości. Ich treść ma także wyjaśnić jasno sprecyzowany problem badawczy — zależność pomiędzy tradycją, realizowaną w wartościach, a funkcjonowaniem ro­ dziny. Autorkę interesuje, na ile zachowania tradycyjne podtrzymują więzi rodzinne, lokalne i regionalne, i jak wpływają na budowanie tożsamości zbiorowej na tych poziomach. Badaczka rozpatruje rodzinę w kontekście pogranicza kulturowego i polityczne­ go, terenu o burzliwej historii. Skoro za centralny punkt odniesienia uznaje wartości, ważne jest pytanie, jak owe wartości były i są przez rodziny górnośląskie postrzega­ ne i praktykowane. I wreszcie, jak zostały one przez autorkę zinterpretowane? Już sama konstrukcja książki wskazuje na istnienie wzorców „długiego trwania”. W skomplikowanych losach regionu autorka dostrzega liczne przestrzenie kształ­ towania charakteru rodzin górnośląskich (sferę rytuał izacj i życia rodziny, trwałość osiedlenia, wyposażenia wnętrz, rozwój wspólnot lokalnych, folklor górniczy). Szczególną wartością jest praca (dotyczy jej rozdział czwarty). Wokół niej rodziny i społeczności lokalne budowały odrębność i poczucie wyjątkowości, które pozwoli­ ło im na zachowanie tożsamości, przede wszystkim regionalnej. Między innymi spe­ cyfika zawodów górnika i hutnika, traktowanych jako przedłużenie „boskiej opieki”, umocniła patriarchalny charakter rodzin (kobiety stały się opiekunkami ogniska do­ mowego). Badaczka zauważa jednocześnie, że brak pracy staje się przyczyną patolo­ gii rodzinnych. Wskazując na anomalie, uwypukla tym samym treść reguł typowych dla tego środowiska. W tej części pracy przeprowadzona została najbardziej spójna, w porównaniu z pozostałymi rozdziałami, analiza mechanizmu budowania odręb­ ności społeczności lokalnych wokół wartości. Autorka właśnie w wartościach widzi �316 Rezenzje i noty recenzyjne możliwość przeciwstawienia się zagrożeniom, jakie niesie obecny kryzys świadomo­ ści. Wartości przyświecające życiu rodzin górnośląskich są nadal aktualne, co gwa­ rantuje przetrwanie tradycyjnego systemu etycznego w czasach rozprzestrzeniania się koniunkturalnych wzorców bycia. Powinny być także przykładem w dążeniach do podtrzymywania naszej narodowej tożsamości. Taka interpretacja „z przesłaniem” skłania, by zapytać o osobiste motywacje au­ torki. Ich ślady są wymowne, pomimo powściągliwego stylu narracji, i wskazują na określony sposób uprawiania antropologii. Badaczka umieszcza w pracy własne zdjęcie (wraz z córką) — to subtelna wskazówka, że identyfikuje się z kulturą, którą poddaje naukowej analizie. Trudno też oprzeć się wrażeniu, że liczba cytowanych określeń gwarowych (niezależnie od imponującego słowniczka gwary) jest przeja­ wem sentymentu, jakim darzy ona region. Wreszcie kwestia wartości. W tle ich defi­ nicji stoją odwołania do etyki chrześcijańskiej, na przykład do myśli św. Augustyna (s. 60) czy dzieła Józefa Tischnera (s. 88). Zwrócenie się do tego światopoglądu wynika głównie z wychowania Ireny Bukowskiej-Floreńskiej w rodzinie śląskiej. Niewątpliwie opisywane w książce wartości ujawniają autorce swój głęboki sens, gdyż zostały przez nią doświadczone. W sumie osobiste pobudki badaczki to dla niej impuls do „wejścia w teren”. Choć odgrywa ją w opisie drugoplanową rolę, stają się jednak istotnym punktem w dyskusji nad wartościami. W ten sposób, oprócz mono­ grafii problemowej, otrzymujemy przykład uprawiania „antropologii z przesłaniem”. Prowokuje ona do głębszej refleksji nad tym, co nadaje życiu sens, lecz nie zmusza czytelników, przez moralizatorstwo, do przyjęcia obranej przez autorkę perspektywy. Po prostu stwarza im pole do dyskusji; tylko tyle... i aż tyle. Agnieszka Chwieduk Zuzanna G r ę b e c k a , Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach postsowieckiej kultury popularnej, Kraków: Nomos 2006, ss. 351, il., ISBN: 83-60490-26-0. Zuzanna Grębecka jest doktorem filologii i zarazem antropologiem kultury. Jej szeroki zakres zainteresowań obejmuje folklor tradycyjny i współczesny, histo­ rię i teorię teatru i filmu w XX wieku, historię idei, antropologię słowa, widowisk i audiowizualności. W swoim dorobku badaczka ma interesujące publikacje, jak na przykład Pałac Kultury i Nauki. Między ideologią a masową wyobraźnią (Grębecka, Sadowski, red., 2007). Omawiana książka powstała na podstawie rozprawy doktorskiej (o podtytule: „Magia ludowa w praktykach współczesnej kultury popularnej na pograniczu polsko-białorusko-litewskim”). Centralnym zagadnieniem jest tu magia ludowa, a właś­ ciwie kultura oglądana przez pryzmat magii. Autorka metaforycznie podsumowuje zagadnienie, pisząc, że to książka o życiu, ponieważ: „magia, będąc ze swej istoty �Rezenzje i noty recenzyjne 317 odpowiedzią na bolączki egzystencji, pozwala lepiej zobaczyć kształt współczesnej kultury wraz z wieloma jej problemami” (s. 15). Podobne sformułowania, podkre­ ślające wagę magii, znaleźć możemy w publikacjach Michała Buchowskiego (1987, 1993), dorobek którego Grębecka uwzględnia w swoich rozważaniach. Autorka opiera analizę na zróżnicowanym materiale źródłowym. Wykorzystuje liczne wywiady etnograficzne przeprowadzone na pograniczu polsko-białorusko-litewskim, a przede wszystkim na Białorusi Zachodniej oraz różne rosyjsko- i białoruskojęzyczne źródła, takie jak czasopisma ezoteryczne, poradniki magiczne, strony i fora internetowe. Nie używa zatem terminu teren, lecz przestrzeń badań. O atrakcyj­ ności tej przestrzeni dla etnografa decyduje między innymi peryferyjność względem dwóch ośrodków cywilizacji — Wschodu i Zachodu. Tutejsze pogranicze ma wiele wymiarów: religijny, etniczny, językowy, mentalnościowy. Zderza się tu oralność z piśmiennością, ponieważ — jak dowodzi Grębecka — kultura krajów postsowieckich, formalnie będąc zalfabetyzowaną, w istocie ma wiele cech oralności. Książka podzielona została na osiem rozdziałów. Pierwszy, to rozdział wstępny, określający przedmiot badań, a więc magię ludową oraz cel — analizę sposobów jej przenikania do praktyk współczesnej kultury popularnej pod wpływem różnych me­ diów. Fragment ten zawiera również wstępne informacje o terenie badań i źródłach wiedzy. Szczegółowa charakterystyka badanej przestrzeni została jednak przesunięta do czwartego rozdziału, w którym czytelnik poznaje historyczne uwarunkowania wy­ tworzenia szczególnej świadomości lokalnej „miejscowych”. Dowiaduje się o silnym, choć noszącym znamiona zeświecczenia, wpływie Kościoła wschodniego oraz o pięt­ nie doktryny komunistycznej, mającej cechy kultu religijnego. Grębecka podkreśla, że nakładające się na to podłoże procesy globalizacyjne, które przekształcają kultury na całym świecie, tu nabierają specyficznego regionalnego charakteru. Czynnikiem kształtującym tę odrębność jest stosowanie odmiennego alfabetu — cyrylicy. Autorka zdecydowała się poprzedzić ową charakterystykę poszerzonym wpro­ wadzeniem w specyfikę swoich rozważań (rozdziały drugi i trzeci). Tu obrazowo ukazuje, co dzieje się z kulturą oraz jej nosicielami, kiedy znajdą się na styku dwóch cywilizacji o znacząco odmiennym poziomie zaawansowania technologicznego. Dowodzi, że takie właśnie zjawiska i procesy obserwować można na terenie Za­ chodniej Białorusi. Pokazuje, jak ważkie są uwarunkowane kulturowo, niskie kom­ petencje percepcyjne członków takiego społeczeństwa. Opisuje mechanizm „utradycyjniania” nowych treści oraz następującą „alfabetyzację wzroku i narracji”, a także zjawisko mylenia kreacji medialnej z rzeczywistością. Następnie omawia współczesne konteksty pojawiania się magii — od feminizmu, przez New Age, aż po fantastykę. W oddzielnym rozdziale pokazane są osoby parające się magią— specjaliści lu­ dowi (szeptuni) i „popkulturowi”. Opis obejmuje czynniki wpływające na ich popu­ larność, sposoby autokreacji oraz techniki uwierzytelnienia, którymi się posługują. Należy do nich głównie budowanie wizerunku eksperta, a także legitymizowanie się swoją „trądycyjnością” lub „religijnością” (prawosławną). Grębecka zwraca uwagę na zagadnienie mitologizacji nauki, podkreślając wpływ sposobu edukacji uzdrowi­ ciela na jego późniejszy stosunek do wiedzy. �318 Rezenzje i noty recenzyjne Ostatnie trzy rozdziały są zwrotem ku rozważaniom nad magią, tym razem w kon­ tekstach wyznaczonych przez specyfikę badanej przestrzeni. Autorka konfrontuje magię z nowymi mediami — szczególnie Internetem. Wykazuje, że zestaw współ­ czesnych usług magicznych traktować można jako „katalog problemów społecznych” (s. 246) i szczegółowo je omawia. Końcowy rozdział traktuje o związkach między magią i religią, ukazując, jak ta pierwsza się „ureligijnia”, a druga „umagicznia”. Religia zostaje „odarta” z sacrum, co powoduje, że pozostaje jedynie jej magiczny wymiar. Grębecka uwzględnia także pojęcie energii i w ten sposób te rozważania reasumuje: Pojęcie energii, będące „naukowym” wyjaśnieniem działania magii i słowa magicz­ nego (a także pewnych praktyk religijnych), przywraca słowu jego substancjalność (utraconą częściowo w wyniku „chrystianizacji” magii), ale odbiera uprzywilejo­ waną pozycję (s. 319). Autorka postawiła sobie za cel prześledzenie sposobów wnikania magii ludowej do kultury popularnej, przy uwzględnieniu przekształceń, którym w tym czasie owa kultura podlega. To zadanie oparte na przejrzystych przesłankach, acz niełatwe ze względu na mnogość pojawiających się wątków. Grębecka porusza problem bar­ dzo aktualny i ważki, jakim jest wkraczanie w cyberprzestrzeń różnych sfer kul­ tury. W polskiej antropologii nie powstało dotychczas wiele tej rangi opracowań tematu. Autorka sprawnie wykorzystuje dotychczasowe koncepcje, a liczne cytaty sankcjonują jej wywody. Praca jest ciekawym zastosowaniem sposobu analizy za­ proponowanego przez Waltera Onga (1992). Do jego spostrzeżeń autorka odwołuje się niejednokrotnie w toku swoich rozważań, prawdopodobnie stąd zaczerpnęła też inspirację dla tytułu książki. Badaczka posługuje się pojęciem „magii” w klasycznym już w polskiej nauce rozumieniu (Buchowski 1986: 6). Używając pojęcia „kultura” w odniesieniu do badanego obszaru, odwołuje się do terminu mającego już ugrunto­ waną pozycję w antropologii, a mianowicie „kultura typu ludowego”. Postawione na wstępie zadanie autorka systematycznie realizuje w kolejnych roz­ działach. Należy jednak zaznaczyć, że struktura książki nie jest prosta. Powodem tego jest zarówno obszemość pracy, jak i konwencja przyjęta przez Grębeckąprzy tworzeniu tytułów poszczególnych jej części, a także pewne odwrócenie czy przemieszczenie nie­ których treści w stosunku do typowego porządku prac naukowych (np. opis przestrzeni badanej). Bez wątpienia jednak autorka dołożyła wszelkich starań, aby te komplikacje, wynikające ze złożoności problemu magii w dzisiejszym świecie, zrekompensować czy­ telnikowi. Wyraża się to w skrupulatności, dbałości o rzeczowość i przejrzystość tekstu: każdy kolejny akapit mieści oddzielny wątek i jest „krokiem w przód”, każdy rozdział podsumowany jest wnioskami. Grębecka unika dalekich dygresji, dzięki czemu nić nar­ racji nie rwie się — przeciwnie, prowadzona jest w sposób płynny i zręczny. Zamieszczo­ ne na końcu książki ilustracje doskonale obrazują sens opisywanych zjawisk. Metody pracy terenowej nie zostały w publikacji omówione szczegółowo, przy­ puszczalnie ze względu na mniejszy nacisk kładziony przez filologa (w porównaniu z etnologiem) na te kwestie. Niemniej Grębecka opanowała warsztat etnologiczny, �Rezenzje i noty recenzyjne 319 sprawnie operuje aparatem pojęciowym. Ponadto przywiązuje dużą wagę do proble­ mu etyki badacza. Wybór literatury uwzględnia materiały drukowane oraz internetowe. Są to pozycje w językach: polskim, angielskim, niemieckim, rosyjskim, ukraińskim, białoruskim i estońskim, a ich zakres tematyczny obejmuje tak szeroki wachlarz za­ gadnień, jak rozległe są powiązania magii z innymi sferami kultury. Podstawową ba­ rierą dla czytelnik a-antropo1oga są terminy, głównie filologiczne, których Grębecka nie tłumaczy. Pewnym utrudnieniem może być zamieszczanie oryginalnych, gwarowych wypowiedzi informatorów bez translacji, choć autorka każdorazowo je omawia — są zresztą niezwykle interesujące i bez nich praca byłaby znacznie uboższa. Jak tłumaczy Grębecka, celem jej badań było zarejestrowanie i analiza aktualnych przemian kultury, a więc „stawania się”. Wydaje się, że dalsza obserwacja i ocena ewo­ lucji zachowań magicznych w cyberprzestrzeni byłaby wystarczająco ambitną konty­ nuacją zawartych w Słowie magicznym... rozważań. Sama autorka skromnie nazywa swą pracę „raportem z rekonesansu” i (za Jarosławem Drużyckim) „etnodziennikiem poniewczasie” (s. 321). Wciąż jednak nie wszystkie warstwy społeczeństwa przeszły przez ten ciąg przemian, jaki powoduje upowszechnianie się kolejnych mediów — od pisma po Internet. Wszak procesy, które opisuje Grębecka, jeszcze wiele razy będą miały miejsce w lokalnych światach. Antropolog ma więc szansę pisać swój etnodziennik w odpowiednim czasie, bogatszy o zawarte w tej książce spostrzeżenia. Małgorzata Anna Charyton BIBLIOGRAFIA Buchowski M. 1986 Magia. Jej funkcje i struktura, Poznań: UAM. 1987 Magia, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: PWN, s. 218-222. 1993 Magia i rytuał, Warszawa: Instytut Kultury. Grębecka Z., Sadowski J. (red). 2007 Pałac Kultury i Nauki. Między ideologią a masową wyobraźnią, Kraków: Nomos. OngW. 1992 Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, przeł. J. Japola, Lub­ lin: KUL. �320 Rezenzje i noty recenzyjne Petr J a n e c e k, Ćerna sanitka a jine desive pribehy. Soućasne povesti a famy v Ćeske republice, Praha: Plot 2006, ss. 367, il. Toy_box, ISBN: 80-86523-74-8; Petr J a n e c e k, Cema sanitka. Druha zeń — Perak, ukradena ledvina a jine po­ vesti, Praha: Plot 2007, ss. 335, il. Stanislav Setinsky, ISBN: 978-80-86523-82-8. W fachowej literaturze określenie „nasze mity współczesne” ma wiele konota­ cji. Plotki, pogłoski, sensacje, nowiny, wieści, legendy miejskie, opowieści z życia, opowieści nieprawdopodobne, makabryczne czy „wampirowe”, legendy faktu — to tylko część z nich. Także zachodnie modern legend, contemporary legend, urban legend, rumor legend oraz modern myth, pojawiły się we współczesnej folklorystyce w momencie włączenia w zakres jej zainteresowań dwóch, pomijanych wcześniej gatunków folkloru — opowieści biograficznej (zwrócenie na nie uwagi było zasługą folklorystów rosyjskich) oraz legendy miejskiej. Termin „legenda miejska” (urban legend) został użyty po raz pierwszy w 1968 roku przez amerykańskiego folklorystę Richarda Dorsona, który określił w ten spo­ sób nieprawdopodobne opowieści, krążące — jak sama nazwa wskazuje — wśród mieszkańców miast, zaś za sprawą Harolda Brunvanda oraz jego książki Znikający autostopowicz. Amerykańskie legendy miejskie oraz ich znaczenie (The Vanishing Hitchhiker: American Urban Legends and their Meanings) pojęcie to rozprzestrzeni­ ło się i zyskało na popularności. Choć pierwsze takie opowieści zapisano już w latach 30., poważniejsze badania nad nimi rozpoczęły się dopiero w latach 80. XX wieku. Szczegółowego przeglądu badań nad amerykańską, angielską, francuską, niemiec­ ką oraz polską legendą miejską dokonał Dionizjusz Czubala, który jest na gruncie polskim najbardziej znanym (obok Józefa Ligęzy i Doroty Simonides) badaczem współczesnych legend miejskich (Czubala 1985, 1993, 1996; Ligęza 1954; Simoni­ des 1984). Jak wynika z prac wspomnianych badaczy, opowieści sensacyjne są relacjami 0 zdarzeniach realistycznych; zwykle dotyczą wydarzeń niedawnych. Ich bohaterem jest zazwyczaj sam opowiadający bądź jego krewny, znajomy, także znajomy znajo­ mego. Źródła legendy miejskiej są przeważnie nieznane, zawsze jednak opowiada­ na jest jako historia prawdziwa. Często podkreśla to narrator, zaczynając bądź koń­ cząc opowieść, mimo że legenda taka nie podlega w zasadzie weryfikacji, ponieważ opartajest na wierze osób, które jąsobie opowiadają. Ta wiara tworzy więź społeczną 1zbiorową tożsamość, i tak jak dawne mity łączyły małe społeczności, tak w czasach globalnej wioski legenda miejska oraz więzi międzyludzkie są globalne. Innymi ce­ chami charakterystycznymi tego gatunku są krótka żywotność oraz wariantywność. Jej zasięg jest w zasadzie nieograniczony, rozprzestrzenia się błyskawicznie — nie tylko w komunikacji bezpośredniej — lecz także przez prasę, radio, telewizję oraz Internet. Ciekawe, że opowieść tego typu, dotąd kojarzona wyłącznie z kulturą lu­ dową, doskonale funkcjonuje w przestrzeni miejskiej. Wbrew jednak temu, co mówi nazwa gatunku, nie każdy tekst lokuje swą akcję w mieście. Współczesna legenda miejska — wzmocniona elementami emocjonalnymi — ostrzega przed czyhającym niebezpieczeństwem, a tym samym wyzwala napięcie i skumulowany stres. Bywa również środkiem i zarazem wynikiem walki politycznej oraz konkurencji ekono- �Rezenzje i noty recenzyjne 321 micznej, a także wyjaśnia zaskakujące i kuriozalne zdarzenia, niezwykłe w szarej rzeczywistości. Udaną próbę zebrania legend miejskich na gruncie czeskim podjął Petr Janecek, młody folklorysta z Muzeum Narodowego w Pradze. Jego kolejna obszerna an­ tologia, będąca zapisem zbiorowej podświadomości, obaw, nadziei i uprzedzeń, spotkała się z niespotykanym dotąd czytelniczym zainteresowaniem w Czechach. Liczne badania naukowe i archiwalne, jakie Janecek prowadził podczas badań te­ renowych w USA, Austrii, Polsce i Słowenii, zaowocowały zainteresowaniem ro­ dzimym folklorem słownym, w wyniku którego w 2006 roku na rynku księgarskim w Republice Czeskiej pojawiła się interesująca i szeroko komentowana1praca tego autora, o tajemniczym tytule Czarna karetka pogotowia i inne przerażające hi­ storie. Współczesne opowieści i plotki w Czeskiej Republice, a już rok później jej kontynuacja Czarna karetka pogotowia: drugi zbiór. Wolant, kradzieże nerek i inne legendy. Obie antologie prezentują współczesne legendy miejskie oraz plotki, zgroma­ dzone w latach 2005-2007 przez Petra Janecka, jego studentów oraz czytelników pierwszej autorskiej książki. Złożyły się na nie głównie teksty przekazywane w tra­ dycji ustnej, uzupełnione o teksty elektroniczne, zebrane na forach dyskusyjnych czy przesłane przez użytkowników Internetu na podany adres e-mailowy. W badaniach brała udział imponująca liczba 164 informatorów w różnym wieku, o różnej płci, wy­ kształceniu i pozycjach zawodowych. Autor zadbał, by każdy tekst został opatrzony obszernym komentarzem, w którym znajdziemy między innymi informacje o wybra­ nych pozycjach bibliograficznych, szczegóły o informatorach oraz podsumowanie, uwzględniające międzynarodowe i rodzime badania nad współczesnym folklorem ustnym. Czasami komentarz staje się częścią szerszej interpretacji, jak wtedy, gdy Janecek śledzi istotne różnice, które pojawiają się w wariantach opowiadanych przez dzieci i młodzież, bądź podkreśla brutalizację współczesnych plotek, zdecydowanie większą w tradycyjnej legendzie miejskiej. Badacz nie stroni także od odniesień do kultury popularnej, zainteresowani czytelnicy mogą więc sprawdzić w umieszczonej na końcu książki filmografii, czy opowiadane historie lub ich warianty znalazły swe odzwierciedlenie w sztuce filmowej i literaturze. Antologia Czarna karetka pogotowia i inne przerażające historie. Współczesne opowieści i plotki w Czeskiej Republice jest podzielona na trzynaście rozdziałów zorientowanych tematycznie i zawiera w sumie 136 opowieści, zebranych od ponad sześćdziesięciu informatorów z całej Republiki Czeskiej. Każda z nich jest opatrzona obszernym komentarzem, w którym Janecek podaje także, prócz wspomnianych już informacji, dane porównawcze o rozwoju i ekspansji konkretnej legendy lub plotki, informacje na temat ich odbioru, a także stałych i zmiennych motywów. W myśl zasady „dla każdego coś dobrego”, tytuły rozdziałów zorientowane są tematycznie, a w każdym znajduje się od siedmiu do szesnastu miejskich legend, plotek i plo­ teczek. Każdy rozdział dotyczy pewnej grupy stereotypów, uprzedzeń, strachów, 1 Odsyłam na stronę internetową, poświęconą obu antologiom Petra Janecka, http://www.cemasanitka.cz (5.05.2009). �322 Rezenzje i noty recenzyjne zebranych pod nagłówkami, takimi jak: „Zabójcy, resort i duchy”, „Podstępni cu­ dzoziemcy”, „Nieoczekiwane składniki”, „Fauna i flora”, „Płeć i erotyczne”, „Alko­ hol i narkotyki”, „Wypadki, nieszczęścia i błędy”, „Samochód; autobusowe i kole­ jowe”, „Zakłady i kolonie dla dzieci”, „Dla średniego i wysokiego”, „Ku pamięci” oraz „Agencje i biura”. Oprócz komentarzy na temat sklasyfikowanych plotek oraz uzupełnienia teoretyczno-metodologicznego, kończącego każdy rozdział, Janecek zawarł w swej pracy także trzynastostronicowe omówienie współczesnych legend miejskich, spis wątków, informatorów, obszerną bibliografię oraz filmografię. Nie zabrakło podziękowań, zwłaszcza pod adresem informatorów i zbieraczy oraz apelu do nich, by „jeśli słyszeli, że znajomemu znajomego znajomej coś się ciekawego przydarzyło” — przysyłali co smaczniejsze „kąski”. Na końcu antologii znajdziemy krótką notę o autorze oraz ilustratorce, ukrywającej się pod pseudonimem Toy box, która opatrzyła książkę obrazkami jak z „pulpowych” komiksów, co — moim zda­ niem — nadało opowieściom dynamikę. Kontynuacja Czarnej karetki pogotowia..., która spotkała się z dużym zainte­ resowaniem zarówno opinii publicznej, jak i specjalistów, ukazała się w 2007 roku i stanowi wybór 174 nowoczesnych legend i plotek, popularnych między innymi w Republice Czeskiej. Nowa antologia również składa się z trzynastu rozdziałów tematycznych, lecz nowością jest niewątpliwie to, iż prócz opowieści o maniakach, zwierzętach czy katastrofach, znajdują się w niej rozdziały poświęcone reżimowi ko­ munistycznemu, II wojnie światowej i przerażającym historiom, opowiadanym przez najmłodszych uczestników letnich szkół i obozów. Janecek skrupulatnie dokumentu­ je zebrane opowieści — każda opatrzona jest komentarzem, informacjami dotyczą­ cymi rozprzestrzeniania się, wari antywn ości oraz recepcji. Podobnie każdy rozdział kończy się krótkim omówieniem funkcjonowania danego wątku w kulturze, a na końcowych stronach zamieszczono spis informatorów (wraz z metryczką, zawiera­ jącą — poza inicjałami imienia i nazwiska — wykonywany zawód, datę rejestru oraz miejscowość), natomiast w wypadku tekstów pozyskanych drogą elektroniczną — internetowe pseudonimy informatorów. Dołączono również wybraną bibliografię oraz filmografię. Ponieważ zbiór ten, w założeniu autora, ma przedstawiać nowoczesny folklor jako potencjalne pole odniesienia do socjologicznych, antropologicznych oraz psycholo­ gicznych badań nad ksenofobicznymi i rasistowskimi lękami, na początku omawia on specyfikę oraz funkcję współczesnej mitologii. I tu, podobnie jak w przypadku części pierwszej, na końcowych stronicach odnaleźć można krótką notę o autorze oraz — tym razem ujawnionym — ilustratorze, Stanislavie Setinskym, który podob­ nie jak Toy box uzupełnił zbiór zabawnymi i odważnymi rysunkami. Obie części Czarnej karetki pogotowia... sąpierwszymi w Czechach antologiami poświęconymi tak zwanym legendom miejskim i wpisują się tym samym w między­ narodowy nurt badań nad tym złożonym i interesującym gatunkiem. Petr Janecek proponuje czytelnikowi lektury zawierające wiele niebanalnych historii o dużej róż­ norodności tematycznej, często przyprawiających o dreszcz emocji. Agata Jaskot �Rezenzje i noty recenzyjne 323 BIBLIOGRAFIA Czubala D. 1985 1993 1996 Opowieści z życia. Z badań nadfolklorem współczesnym, Katowice: Uni­ wersytet Śląski. Współczesne legendy miejskie, Katowice: Uniwersytet Śląski. Nasze mity współczesne, Katowice: Fundacja dla Wspierania Śląskiej Hu­ manistyki. Ligęza J. 1954 Ludowa literatura górnicza, Katowice: Towarzystwo Zachęty Kultury. Simonides D. 1984 Śląski horror. O diabłach, skarbnikach, utopcach i innych strachach, Ka­ towice: Śląski Instytut Naukowy. Źródła internetowe: http://www.cemasanitka.cz (5.05.2009). Łukasz L u c z a j (red.), Dzikie rośliny jadalne — zapomniany poten­ cjał przyrody. Materiały z konferencji Przemyśl — Bolestraszyce, 13 września 2007 r., Bolestraszyce: Arboretum i Zakład Fizjografii w Bolestraszycach 2008, ss. 251, il., ISBN: 978-83-924691-4-8. We wstępie do tomu czytamy: „okres kilku ostatnich pokoleń zaowocował dra­ matycznym wręcz spadkiem wiedzy i świadomości dotyczącej wartości odżywczej dziko rosnących roślin i grzybów mogący [mogących — M.K.] stanowić wartoś­ ciowy suplement codziennego pokarmu (...). Dobrze więc się stało, że grono osób od lat pasjonujących się dziko rosnącymi roślinami jadalnymi przybliżyło nam wy­ niki swych badań na ten temat podczas doskonale zorganizowanej międzynarodo­ wej konferencji”. Słowa te należą do Zbigniewa Mirka, dyrektora Instytutu Botaniki PAN w Krakowie. Stan obecnej wiedzy na temat dziko rosnących roślin jadalnych odzwierciedlił się w tematyce i perspektywie czasowej artykułów zamieszczonych w tomie. Prawie wszystkie odnoszą się do przeszłości, w większości są analizą źródeł etnobotanicznych, etnograficznych, przyczynkarskich oraz literatury pięknej z XVIII, XIX i pierwszej połowy XX wieku. Są wyjątki, a więc prace napisane w oparciu o badania terenowe zrealizowane w ostatnich latach. Niemniej dominującą kategorią czasową jest „dawniej”. Zbigniew Mirek nie sprecyzował, o czyją wiedzę dokładnie mu chodziło, jednak autorzy prac skupili się przede wszystkim na wiedzy ludowej w Polsce i na Ukrainie. „Grono osób, od lat pasjonujących się dziko rosnącymi ro­ ślinami jadalnymi”, to przedstawiciele różnych dziedzin nauki. Temat konferencji zachęcił zarówno biologów, ekologów, technologów żywienia, jak i etnologów oraz literaturoznawców do prezentacji wyników swoich badań. Czytaj ąc artykuły, ma się �324 Rezenzje i noty recenzyjne wrażenie, że niektórzy autorzy to rzeczywiście pasjonaci tematu. Na przykład Woj­ ciech M. Szymański, autor opracowania z zakresu archeobotaniki „eksperymental­ nej”, dotyczącego efektywności zbioru organów podziemnych dzikich roślin jadal­ nych w Polsce, sam wypróbował działanie większości przez siebie opisanych roślin; niektóre z nich są trujące w formie surowej. Zaś redaktor tomu, Łukasz Łuczaj, autor i współautor czterech prac zamieszczonych w książce, odwoływał się również do prowadzonych przez siebie warsztatów kulinarnych, propagujących wykorzystywa­ nie roślin dziko rosnących do wzbogacenia codziennej diety. Tom obejmuje osiemnaście artykułów, w tym piętnaście autorów polskich i trzy ukraińskich, prezentujących różnorodne perspektywy badawcze. Dominują prace etnobotaniczne, analizujące wiedzę i sposoby użytkowania dzikich roślin w celach konsumpcyjnych przez różne społeczności wiejskie obecnie i w przeszłości. Intere­ sujące dla etnologa są artykuły Elżbiety Szot-Radziszewskiej, Dziko rosnące rośliny jadalne na Kielecczyźnie w XIX i XX wieku w świetle źródeł etnograficznych; Marii Marciniak, Dzikie rośliny jadalne w kulturze wsi wschodniej części polskich Karpat, oraz Urszuli Janickiej -Krzywdy, Rośliny dziko rosnące zbierane w okolicach Babiej Góry. Artykuły te powstały w oparciu o badania terenowe oraz źródła pisane histo­ ryczne i etnograficzne, dotyczące omawianych obszarów. Autorki wyliczają gatunki roślin oraz omawiają ich obróbkę i formy spożycia, z zaznaczeniem roli płci i wieku osób pozyskujących surowce roślinne. Szot-Radziszewska włącza w opis przepisy potraw i nalewek, zebrane podczas prac terenowych. Do pewnego stopnia badaczki konfrontują wiedzę dawną z obecną, skupiając się głównie na przeszłych sposobach wykorzystania roślin w kuchni ludowej. Opisują też nowe zastosowania kulinarne roślin dzikich oraz zjawisko rewitalizacji starych praktyk, na przykład pojawienie się w menu gospodarstw agroturystycznych potraw z pokrzywy (wspomniane w pracy Szot-Radziszewskiej). Z rzadka podają, do jakiego czasu dane rośliny były użytko­ wane. Maria Marciniak pisze, iż na Podkarpaciu obfitość orzechów laskowych była tak znaczna, że zbieranie ich było zajęciem powszechnym. Do lat 70. XX wieku organizowano wycieczki zakładowe „na orzechy laskowe”. Obecnie zaś kupuje się je w sklepie, importowane z Turcji. Autorka niestety nie wyjaśnia, dlaczego zwy­ czaj zbierania laskowych orzechów niemal zanikł. Można jedynie zgadywać, że jest to efekt przemian społeczno-ekonomicznych, w wyniku których ludzie angażują się w pracę zarobkową w większym wymiarze niż jeszcze kilka dekad temu; skutek masowej migracji ludności wsi do miast, być może także zmniejszenia się areałów występowania orzechów, parcelacji i prywatyzacji ziemi. Prace przywołanych autorek są opisowe, z zarysowanym kontekstem społecznokulturowym. Mieszczą się w nurcie studiów etnobotanicznych, badających relacje człowieka ze światem roślin. W czasopismach etnobotanicznych wyznaczających trendy światowe, tego typu prace opisowe, wyliczające gatunki i sposoby ich używa­ nia, bez wyraźnego zarysowania problemu, nie prowadzące do istotnych wniosków (poza kilkoma stwierdzeniami ogólnymi) nie są już akceptowane. W Polsce jednak studia etnobotaniczne wciąż są rzadkością, brak kursów, warsztatów etnobotanicz­ nych oraz podręczników metodologicznych w języku polskim do prowadzenia tego typu badań. Artykuły stanowią z pewnością dobry punkt wyjścia do dalszych badań �Rezenzje i noty recenzyjne 325 — pogłębionych, porównawczych, wysuwających śmiałe tezy, takich, które włącza­ łyby zagadnienia użytkowania roślin dziko rosnących w problematykę przemian po­ litycznych, społeczno-ekonomicznych i środowiskowych. W badaniach tego rodzaju analiza jakościowa i zestawienia ilościowe powinny wzajemnie się uzupełniać. Artykuł Iwony Kołodziejskiej-Degórskiej, Z czego „uwarić harbatę”? Dzikie rośliny jadalne w polskich wsiach na południowej Bukowinie (Rumunia), jest wyjąt­ kowy ze względu na to, że w całości został oparty na wynikach badań empirycznych przeprowadzonych na Bukowinie w latach 2005-2006. Stanowi on najaktualniej­ szą analizę wiedzy i praktyk dotyczących wykorzystywania roślin dzikich w diecie mieszkańców dwóch wsi Bukowiny rumuńskiej. Analiza wyników ma charakter ja­ kościowy i jest uzupełniona zestawieniami ilościowymi. Choć we wstępie Kołodziejska-Degórska pisze, że w artykule przedstawi wiedzę mieszkańców polskich wsi na Bukowinie na temat roślin jadalnych, to de facto prezentuje różne sposoby użyt­ kowania roślin, które dzieli na następujące kategorie: herbaty; nalewki i konfitury, ciasta; zupy i dania obiadowe; przyprawy; rośliny podjadane w lesie. We wnioskach pisze, że różne nazwy lokalne tego samego taksonu oraz nieznajomość nazw, który­ mi posługują się sąsiedzi, wskazują na fakt, że wiedza o roślinach jadalnych dziko rosnących jest kształtowana indywidualnie. Jest to bardzo ciekawy wniosek, choć, według mnie, ma on status roboczy. W świetle dociekań Brenta Berlina (1992), ro­ śliny, które mają wiele nazw lokalnych, to te o mniejszym znaczeniu ekonomicznym i kulturowym dla danej społeczności. Być może dzikie rośliny, o których pisze Ko­ łodziej ska-Degórska, lub przynajmniej część z nich, nie ma ją zbyt dużego znaczenia dla ludności lokalnej. W tomie znalazły się prace, będące omówieniem wybranych gatunków roślin używanych do celów kulinarnych i leczniczych. Należą do nich artykuły Łukasza Łuczaja, Zapomniane dzikie rośliny pokarmowe południa Polski — czyściec błot­ ny, paprotka zwyczajna, bluszczyk kurdybanek i ostrożeń łąkowy, Ivana Kosenko, The medicinal significance o f hazelnut Corylus spp. and its economic use, i Jerzego Pióreckiego, Kotewka orzech wodny, zapomniana roślina jadalna. Autorzy dokonali analizy wymienionych gatunków roślin pod bardzo różnym kątem. Łuczaj skupił się na ich użyciu w kuchni ludowej, przy czym źródłem informacji była dla niego XIX-wieczna literatura etnograficzna i przyczynkarska, zaś Piórecki zaprezentował wyni­ ki badań własnych nad biologią i ekologią Trapa natans. Natomiast Kosenko odniósł się przede wszystkim do badań nad rolą orzecha laskowego w profilaktyce chorób serca, przedstawiając mniej znane zastosowanie owoców roślin z rodzaju Corylus. Istotnymi źródłami informacji na temat spożywania roślin dzikich przez ludność wsi w przeszłości są ankiety przeprowadzone w roku 1934 na polecenie Kuratorium Oświaty we Lwowie. Dotąd wyniki tych badań zostały jedynie częściowo wyko­ rzystane przez Adama Fischera do omówienia pożywienia głodowego w Polsce po­ łudniowo-wschodniej. Uzyskane w ten sposób informacje nie mają sobie równych w przedwojennej etnobotanice, a to dzięki dużemu zasięgowi i liczbie miejscowości objętych badaniami. Łukasz Łuczaj, w opracowaniu Dzikie rośliny jadalne używa­ ne w okresach niedoboru żywności we wschodniej części Karpat (powiaty Krosno, Sanok, Lesko, Nadworna, Kosów i Kołomyja) według ankiety szkolnej z 1934 roku, �326 Rezenzje i noty recenzyjne przedstawił wyniki analizy 235 „kwestionariuszy informacyjnych”, które znajdują się obecnie w archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W innym arty­ kule, Dzikie rośliny jadalne — materiały, mapy, i opracowania tekstowe Pracowni Polskiego Atlasu Etnograficznego, Zygmunt Kłodnicki i Anna Drożdż przedstawili historię pracy nad PAE, a ściślej nad ankietą dotyczącą użycia roślin dzikich do ce­ lów spożywczych. Ankieta, autorstwa Józefa Gajka, została przeprowadzona w la­ tach 1948-1949 oraz 1964-1969. Zebrane materiały (informacje, zbiór zielnikowy) mają charakter unikatowy w skali europejskiej. Na wyróżnienie zasługuje artykuł Łukasza Łuczaja, Polska, Włochy, Japonia i Ameryka, czyli kilka kulturowych porównań dotyczących użytkowania kulinarnego dzikich roślin, w którym autor porównuje użytkowanie różnych typów roślin oraz części tych roślin w wyżej wymienionych krajach i obszarach geograficznych. Łuczaj uważa, że w Polsce stosunkowo słabo wykorzystywano potencjał przyrody dla ce­ lów kulinarnych. Jego wnioski poparte są analizą ilościową danych zgromadzonych podczas przeglądu literatury etnograficznej i etnobotanicznej. Stwierdza on również, że w porównaniu z Europą południową i Dalekim Wschodem w polskiej kulturze lu­ dowej nie było zbyt silnej tradycji spożywania części zielonych roślin dzikich, poza okresami głodu, oraz używania wielu przypraw. Dla opisania kultur takich jak japoń­ ska, chińska czy włoska wprowadza on określenie „herbofilia”. Autor zastanawia się, czy właściwe byłoby określenie przeciwne do tego, czyli „herbofobia”, dla opisania kultur takich jak polska. Dochodzi jednak do wniosku, że herbofobia wskazywałaby na negatywne konotacje, których w kulturze ludowej nie znajduje, dostrzega jedy­ nie słabe wykorzystanie zielonych części dzikich roślin i ziół w celach kulinarnych. Dlatego Łuczaj proponuje wprowadzenie określenia „kulinarna aherbia”. Są to cie­ kawe spostrzeżenia, stanowiące próbę uchwycenia pewnych zjawisk i nazwania ich w sposób możliwie precyzyjny. Podobnie Anna Kuzemko, w pracy Wildfoodplants in the meadow communities o f Ukrainę, wysunęła stwierdzenie, że na Ukrainie dzi­ kie rośliny łąkowe nigdy nie cieszyły się popularnością wśród ludności wsi, mimo że spośród 811 oznaczonych przez badaczkę gatunków 188 jest jadalnych. Chłopi ukraińscy, podobnie jak polscy, dzikie rośliny spożywali w większej ilości jedynie w latach nieurodzaju, i to zwykle tylko kilka gatunków. Omawiany tom stanowi dość eklektyczny zbiór tekstów, co wynika z faktu, że za­ gadnieniem użytkowania dzikich roślin dla celów konsumpcyjnych interesują się bada­ cze wywodzący się z bardzo różnych dziedzin, przyjmujący różną optykę patrzenia na ten problem i posługujący się odmiennymi metodami badań. Stąd w tomie znalazły się omówienia wartości odżywczycli roślin dzikich, ich obecności w motywach literatury pięknej czy na łąkach Ukrainy. Tom zdominowały prace etnobotaniczne, będące ana­ lizą źródeł pisanych bądź omówieniem wyników badań terenowych. Jest to najwięk­ szy zbiór tekstów etnobotanicznych od czasów wydanego w 1985 roku opracowania, które powstało w rezultacie I Ogólnopolskiego Seminarium Etnobotanicznego (Paluch 1985). Jego pojawienie się jest dobrą zapowiedzią kontynuacji tradycji etnobotanicznej w Polsce, która mocno podupadła w ostatnich dwóch dekadach. Monika Kujawska �Rezenzje i noty recenzyjne 327 BIBLIOGRAFIA Berlin B. 1992 Ethnobotanical Classification, Princeton: Princeton University Press. Paluch A. (red.) 1985 Etnobotanika. Materiały I Ogólnopolskiego Seminarium Etnobotanicznego, Kolbuszowa 19-20. VII. 1980 r, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. „Studia Etimológica” t. 11-14, 2001-2008, red. M. Tomandl, Ustav etnologie, Univerzita Karlova v Praze, ISSN: 0567-8293. „Studia Etimológica” są wydawnictwem naukowym Instytutu Etnologii Uniwer­ sytetu Karola w Pradze. Redaktorem naczelnym jest dr Milos Tomandl, pracownik praskiego ośrodka etnologicznego. Do 2001 roku pismo ukazywało się jako „Studia Ethnographica”. Nowa nazwa była bardziej związana z reorganizacją Instytutu Etno­ logii UK w Pradze niż ze zmianami w profilu samego periodyku. Ten zasadniczo nie zmienił się od jego powstania w 1972 roku. Czasopismo publikowane jest w języku czeskim. Niemniej, niektóre teksty — w przypadku autorów z zagranicy, zamieszczane są w języku angielskim. Dodatko­ wo periodyk opatrzony jest zawsze spisem treści w tym języku, a w dziale „Studia” streszczeniami i informacją o afiliacji autorów. Wydawnictwo jest podzielone na następujące działy: „Studia”, „Materiały”, „Sprawozdania i recenzje”. Każdy tom podejmuje szeroki wachlarz problemów: od zagadnień z zakresu teorii i metodologii nauk etnologicznych, do prezentacji mate­ riałów z badań terenowych. Trzeba też dodać, iż czasopismo ukazuje nie tylko do­ robek praskiego ośrodka etnologicznego, ale też zamieszcza artykuły autorów za­ granicznych, głównie z takich krajów, jak Słowacja, Niemcy, Słowenia czy Polska. Co warto podkreślić, opracowania nie odnoszą się wyłącznie do tematyki czeskiej (nierzadko dotyczą Polski) czy profilu zainteresowań pracowników Etnologii UK w Pradze. Artykuły są odbiciem indywidualnych zainteresowań autorów, nierzadko traktują o obszarach odległych, jak Krym, Papua-Nowa Gwinea czy Meksyk. Publi­ kacje, w przeważającej części, koncentrują się jednak na rzeczywistości kulturowej Europy Środkowej i Wschodniej. Teksty takie stanowią z reguły co najmniej połowę opracowań w każdym tomie. I właśnie ze względu na ten profil zainteresowań „Stu­ dia Etimológica” nie powinny umknąć uwadze polskiego środowiska etnologicz­ nego. Mogą bowiem stanowić doskonałe uzupełnienie dla wielu podejmowanych aktualnie w kraju tematów (np. warunków życia w czasach realnego socjalizmu). Nie sądzę jednak, iż muszę kogoś do tego specjalnie przekonywać. Świadczy o tym grono naukowców z naszego kraju współpracujących z wydawnictwem (R. Godula, �328 Rezenzje i noty recenzyjne M. Tracz, J. Kukuczka). Niestety, do grona stałych współpracowników pisma nie można zaliczyć już, zmarłego w 2005 roku, prof. Leszka Dzięgla. Mało kto chy­ ba wie, że ten wybitny polski etnolog niezwykle często publikował na łamach tego właśnie czeskiego czasopisma naukowego. Większość tekstów spod jego pióra doty­ czyła etnologicznych obserwacji życia w komunistycznej Polsce. Szkoda może tylko, iż czasopismo nie zamieszcza fotografii. Brakuje ich zwłasz­ cza w przypadku opracowań empirycznych, co w dzisiejszych czasach wydaje się co najmniej dziwne. Maciej Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7548bec1588abea306b20fe672dec04.pdf d2a50ba107a29c3f7545c15d2194f30e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6153 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource kronika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5739 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.329-379 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 V. KRONIKA 85. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, WROCŁAW, 18 WRZEŚNIA 2009 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL odbyło się w Muzeum Etnograficznym, Od­ dział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Spotkanie rozpoczęła kierownik Muze­ um Etnograficznego Elżbieta Berendt. Powitała zebranych, wyrażając zadowolenie, że obrady WZD mająmiejsce w siedzibie Muzeum, zaprosiła delegatów i wszystkich zebranych do obejrzenia muzealnych wystaw. Następnie głos zabrała wiceprezes PTL, dr Małgorzata Michalska. Dziękując E. Berendt za przygotowanie obrad w Muzeum, powitała wszystkich zebranych i zaproponowała, aby na przewodniczącego 85. WZD wybrano prezesa PTL, prof. Michała Buchowskiego, a na sekretarza dr. Huberta Czachowskiego. Większość de­ legatów opowiedziała się za tym wyborem. Prezes PTL, prof. Michał Buchowski, powitał wszystkich zebranych i przeszedł do dalszej części obrad. Pierwszym punktem było wspomnienie zmarłych w ostatnim roku członków PTL: z oddziału krakowskiego — dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, mgr Magdaleny Meres oraz Zofii Lipiarz i dr Aleksandry Wojciechowskiej z oddziału w Poznaniu. Krótkie przypomnienie postaci szczególnie zasłużonej dla PTL, dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, prezes Towarzystwa w latach 1982-1989, wygłosił dr Janusz Kamocki. Wspomniał, że jej dłuższy biogram będzie opublikowany w czwartym tomie przygo­ towywanego do wydania słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy. Prezes Michał Buchowski dodał, że dr Kowalska-Lewicka uczestniczyła jeszcze w ostatnich Wal­ nych Zjazdach Delegatów PTL w Mszanie Dolnej oraz w Krakowie. M. Buchowski wyraził następnie podziękowanie za organizację poprzedniego Walnego Zgromadzenia Delegatów w Krakowie członkom krakowskiego oddziału, zarządowi oddziału, a przede wszystkim pani prezes, mgr Krystynie Reinfuss-Janusz. Podkreślił jej szczególny, osobisty wkład oraz wysiłek całego środowiska. Krystyna Reinfuss-Janusz obiecała, że przekaże podziękowania wszystkim członkom oddziału i zapewniła, że Kraków zaprasza na następne WZD za dziewięć lat. Przystąpiono do wyboru Komisji Skrutacyjnej, do której zgłoszono mgr. Macieja Kwaśkiewicza, dr. Tomasza Siemińskiego oraz dr. Damiana Kasprzyka. Kandydatu­ ry przyjęto jednomyślnie. �330 Kronika Do Komisji Mandatowej zgłoszono mgr. Jarosława Gałęzę, mgr Bożenę Kubit oraz dr Irenę Kotowicz-Borowy. Także te kandydatury zostały przez delegatów przy­ jęte jednomyślnie. Następnie zgłoszono do Komisji Wnioskowej dr Annę Nadolską-Styczyńską, dr Annę Weronikę Brzezińską oraz mgr. Michała Mokrzana. Zdecy­ dowana większość delegatów głosowała za wymienionymi osobami; trzy osoby się wstrzymały, nikt nie był przeciw. Komisja Mandatowa ogłosiła, że na 42 osoby uprawione do głosowania na sali znajduje się 36 osób. Komisja stwierdziła quorum. Następny punkt obrad to zgłoszenie wniosku Zarządu Głównego o nadanie god­ ności członka honorowego mgr Krystynie Kaczko z oddziału śląskiego, członkowi PTL od roku 1957. Odczytano krótki rys zawodowy p. Kaczko oraz przedstawiono jej działalność w PTL. Wniosek poddano pod głosowanie — 35 głosów było za, jeden głos okazał się nieważny. W imieniu mgr Krystyny Kaczko dyplom odebrała prezes oddziału śląskiego, mgr Bożena Kubit. Następnie p. Joanna Cicha-Kuczyńska z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Na­ rodowego w imieniu Ministra Kultury wręczyła medale „Zasłużony dla Kultury Pol­ skiej” paniom Małgorzacie Wilbik (z Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnogra­ ficznej PTL — ODilE) oraz dr Annie Nadolskiej-Styczyńskiej (prezesowi Oddziału PTL w Łodzi). Medal dla p. Wilbik pod jej nieobecność został przekazany wyróżnio­ nej za pośrednictwem prof. Grażyny Ewy Karpińskiej. W dalszej części WZD głos zabrała dr Anna Spiss z oddziału krakowskiego, in­ formując, że trzeci tom słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy jest już właściwie przygotowany do druku. Dr Spiss skierowała podziękowania dla wszystkich, którzy przyczynili się do powstania tego wyjątkowego dla naszego środowiska wydawni­ ctwa — podziękowanie dla wszystkich autorów, współpracowników i informatorów. Dr Spiss podkreśliła ogromne zasługi dla wydawania słownika osób, które ostatnio zmarły: dr Anny Kowalskiej-Lewickiej oraz dr Ewy Fryś-Pietraszkowej. Zaznaczyła, że „hitem” tego tomu będą biogramy Jana Falkowskiego ze Lwowa oraz Daniela Frensztaina z Wilna. Joanna Cicha-Kuczyńska z MKiDN oświadczyła, że podjęto starania o przystą­ pienie Polski do konwencji UNESCO z roku 2003 w sprawie ochrony kulturalnego dziedzictwa niematerialnego. Zaproponowała, żeby ekspercką organizacją ze strony polskiej był PTL. Do jego kompetencji należałoby wydawanie opinii dla Minister­ stwa. Za miesiąc ma nastąpić pierwsze spotkanie eksperckie i konsultacje dotyczące tłumaczenia tekstu konwencji na język polski, ważny jest zatem — jej zdaniem — udział środowiska etnologów czuwających chociażby nad adekwatną terminologią w polskim tekście konwencji. Powinna powstać lista krajowa dziedzictwa niemate­ rialnego, a jedno zjawisko może zostać wytypowane na listę światową. Konwencja zobowiązuje dane państwo do dokumentowania dziedzictwa niematerialnego, dla­ tego powinna powstać sieć ośrodków dokumentujących dziedzictwo niematerialne, w oparciu o istniejące instytucje, bądź mogą zostać powołane także nowe. Prezes Buchowski podziękował p. Joannie Cichej-Kuczyńskiej za reprezentowa­ nie interesów PTL w MKiDN. �Kronika 331 Następnie o głos poprosiła prof. Larysa Vakhnina z Narodowej Akademii Nauk Ukrainy z Kij owa. Podziękowała za możliwość uczestniczenia w WZD i towarzyszą­ cej mu konferencji. Przekazała od Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego dla biblioteki PTL etnologiczne i folklorystyczne wydawnictwa: książki, czasopisma oraz płyty CD. Wyraziła też ogromną chęć dalszej współpracy. Prezes Buchowski podziękował za dary dla biblioteki i podkreślił, że współpraca z instytu­ cjami naukowymi z Ukrainy jest dla PTL bardzo ważna. Z kolei głos zabrał Leszek Richter z Sekcji Ludoznawczej przy Zarządzie Głów­ nym Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czeskim Cieszynie. Sekcja po­ wstała w 1965 roku, ale kontynuuje tradycje powstałego w 1901 roku w Cieszynie Towarzystwa Ludoznawczego. Omawiając prace Sekcji, Leszek Richter zauważył, że jej członkowie nie są naukowcami, a amatorami-regionalistami, ale ich działalność obejmuje zarówno organizację seminariów, obozów folklorystycznych, jak i szeroką działalność wydawniczą, z monografią Śląska Cieszyńskiego na czele. Sekcja wyda­ je „Biuletyn Ludoznawczy” (24 numery). Prezes Buchowski podziękował za prezentację Sekcji i podkreślił jej ogromną wartość dla PTL. Wiceprezes Małgorzata Michalska przedstawiła sytuację nowego statutu Towa­ rzystwa, który był głosowany rok wcześniej na WZD w Krakowie. Krajowy Re­ jestr Sądowy zakwestionował jeden punkt (paragraf 38, pkt 14) z przegłosowane­ go wówczas statutu jako niezgodny z ustawą Prawo o stowarzyszeniach (art. 11, ust. 1). Mimo udzielonych rok wcześniej przez WZD pełnomocnictw dla ZG do wpro­ wadzenia niezbędnych zmian, zgodnie z zaleceniami KRS, KRS ich nie uwzględnił, dlatego też, jak stwierdziła, istnieje konieczność wprowadzenia tych zmian przez WZD. Na wniosek ZG PTL zaproponowała następujące zmiany: — w paragrafie 29 dopisać pkt 10. w następującym brzmieniu: „Podejmowanie uchwał we wszystkich innych sprawach niezastrzeżonych dla innych władz Towa­ rzystwa”; — paragraf 38, pkt 14 — skreślić; — paragraf 38, pkt 15 — zmienić numerację na pkt 14. Zmiany te poddano pod głosowanie. Komisja Skrutacyjna ogłosiła, że przyjęto je jednogłośnie. Następnie głosowano nowy, jednolity tekst statutu. Uchwałę przyję­ to również jednogłośnie. Prezes Buchowski wyraził zadowolenie, że wreszcie PTL będzie miał statut adekwatny do nowej rzeczywistości polityczno-prawnej. Następnie poinformowano delegatów, że protokół z 84. WZD w Krakowie został wydrukowany w ostatnim tomie „Ludu” i tam wszyscy mogą się z nim zapoznać. W dalszej kolejności dr Jerzy Adamczewski, sekretarz generalny PTL, odczytał sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego, a skarbnik PTL dr Anna Weronika Brzezińska odczytała sprawozdanie finansowe (wersje elektroniczne sprawozdań do­ stępne są na stronie PTL). Kolejny punkt zakładał odczytanie sprawozdania z działalności ODilE. Zamiast prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, która nie mogła przybyć, informację o pracy ośrodka przekazała Paulina Suchecka — dyrektor biura ZG PTL (sprawo­ zdanie jest dostępne na stronie internetowej). Omówiła sytuacje Ośrodka i na prośbę �332 Kronika prof. Kopczyńskiej-Jaworskiej poinformowała, że ODilE od kilkudziesięciu lat ko­ rzysta z gościnnych pomieszczeń Uniwersytetu Łódzkiego, gdzie ma siedzibę. Prof. Jaworska poprosiła, żeby wyraźnie zaprotokołować, iż działalność ODilE (podobnie jak biblioteki, archiwum i działalność wydawnicza) jest ważną częścią PTL, i że jego waga dla całego polskiego środowiska etnologicznego jest ogromna: dzięki pra­ cy ODilE, PTL i polska etnologia istnieją w skali międzynarodowej (umieszczanie dorobku polskiej etnologii w międzynarodowych bibliografiach). Prezes Buchowski wyraził nadzieję, że pomimo niestabilnej sytuacji lokalowej Ośrodka będzie on dalej bez przeszkód wykonywał swojąbardzo istotną pracę. Przewodnicząca Głównej Komisji Rewizyjnej, Małgorzata Oleszkiewicz, przed­ stawiła sprawozdanie GKR za okres od czerwca 2008 do czerwca 2009 roku. Ko­ misja podziękowała Małgorzacie Michalskiej i pracownikom biura ZG za ogromną pomoc przy prowadzeniu kontroli oraz za profesjonalne prowadzenie biura, biblio­ teki i archiwum. Komisja nie stwierdziła żadnych nieprawidłowości w działalności ZG, natomiast zwróciła się do delegatów z oddziałów o systematyczne nadsyłanie dokumentów — sprawozdań z działalności, sprawozdań finansowych oraz sprawo­ zdań komisji rewizyjnych, gdyż wiele oddziałów nie wywiązało się należycie z tych zadań. Prezes Buchowski nadmienił, że praca ZG wykonywana jest sprawnie, ale praca w oddziałach ma jeszcze mankamenty. Prezes Buchowski zapytał, czy ktoś chce zabrać głos w sprawie przedstawionych sprawozdań. Nikt się nie zgłosił. Następnie prezes poinformował delegatów, że Zarząd Główny PTL na posiedze­ niu 17 września 2009 roku zatwierdził powstanie 2 nowych oddziałów: cieszyńskie­ go i białostockiego. Każdy z nich zgłosił 11 członków. Tak więc liczba oddziałów PTL wzrosła do 18. W dalszej części zgromadzenia członek Komisji Mandatowej Michał Mokrzan przedstawił następny wniosek ZG do przegłosowania, dotyczący ustalenia minimal­ nej składki członkowskiej na rok 2010. ZG zaproponował, aby jej wysokość pozosta­ ła bez zmian i wynosiła jak dotychczas 20 zł. Wyniki głosowania: 33 głosy za pozo­ stawieniem składki w dotychczasowej wysokości, 2 osoby wstrzymały się od głosu, 1 głos był przeciwny. Prezes Buchowski przypomniał, że jest to stawka minimalna, a w niektórych oddziałach jest ona wyższa, gdyż każdy oddział może zwiększyć składkę w swoim zakresie. Następnie prezes Buchowski przeszedł do wyboru miejsca WZD w 2010 roku oraz tematu i sekretarza naukowego konferencji. Zapytał, czy w związku z dekla­ racjami z ubiegłego roku delegaci z Torunia mogą coś zaproponować. Prezes od­ działu toruńskiego, Artur Trapszyc powiedział, że następne WZD może odbyć się w Toruniu. Zaproponował także roboczy temat konferencji „Podróże. Od migracji do turystyki”. Obie deklaracje sala przyjęła oklaskami. Prezes Trapszyc powiedział też, że ma wstępnie dwie propozycje wyboru sekretarzy naukowych konferencji: dr. hab. Violetty Wróblewskiej oraz dr. hab. Wojciecha Olszewskiego. Prezes Bu­ chowski wyraził gratulacje dla oddziału toruńskiego za podjęcie się zadania i zwrócił przy tym uwagę, że WZD nie było już dawno organizowane w Lublinie i w Opolu, a są to silne ośrodki i prężne oddziały. Zapowiedział także, że sprawozdania od­ �Kronika 333 działów będą dostępne na stronie PTL, ale jeżeli jakiś oddział chce się teraz czymś pochwalić, może to uczynić w czasie WZD. Prezes oddziału łódzkiego, dr Anna Nadolska-Styczyńska, przypomniała, że od­ dział wydał książkę (we współpracy z Łódzkim Domem Kultury) Na styku regionów. Dziedzictwo kultury ludowej województwa łódzkiego, oraz zapowiedziała, że w paź­ dzierniku organizuje konferencję o dorobku prof. Kazimiery Zawistowicz-Adam­ skiej. Głos zabrała również prezes oddziału krakowskiego Krystyna Reinfuss-Janusz, która przekazała zaproszenie na współorganizowaną przez oddział sesję poświęconą 150. rocznicy urodzin Jana Swiętka — pierwszego prezesa oddziału krakowskiego. Następnie prezes oddziału toruńskiego Artur Trapszyc poinformował, że ukazała się kolejna książka wydana przez oddział Do Torunia kupić kunia..., zbiór 21 różno­ rodnych artykułów: przekłady, teksty o Toruniu oraz materiały poruszające szeroko rozumiane zagadnienia etnologiczne i folklorystyczne. Toruński oddział rozpoczął również prace nad kolejną książką: Toruńczyków portret kraśny. Historia Torunia biografią pisana. Jej wydanie planowane jest na koniec roku 2010. Prezes Buchowski poinformował, że w 2008 roku PTL stał się członkiem Świato­ wej Rady Towarzystw Antropologicznych, w której pracach biorą udział przedstawi­ ciele kilkudziesięciu podobnych towarzystw z całego świata. W związku z wystąpieniem Joanny Cichej-Kuczyńskiej z Ministerstwa Kultu­ ry i Dziedzictwa Narodowego na temat listy zabytków dziedzictwa niematerialnego UNESCO, prof. Dorota Simonides zaproponowała zgłoszenie ODilE. Prof. Grażyna Ewa Karpińska zasugerowała, że ODilE może być wiodącą instytucją w tej sprawie jako ośrodek koordynujący pracę, ale nie może być wpisane na listę. Z tą sugestią zgodziła się pani Joanna Cicha-Kuczyńska. Prezes Buchowski ogłosił koniec zebrania i podziękował delegatom oraz wszyst­ kim zebranym. Protokołował Hubert Czachowski SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD WRZEŚNIA 2008 DO SIERPNIA 2009 Sprawozdanie obejmuje następujące części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z 84. WZD w Krakowie; 3. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG; 4. Finanse; �334 Kronika 5. Działalność wydawnicza; 6. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego; 7. Archiwum Naukowe; 8. Oddziały Towarzystwa. Dane ogólne 24 września 2008 roku w Krakowie odbyło się 84. Walne Zgromadzenie Dele­ gatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, któremu towarzyszyła konferencja naukowa „Miasto w obrazie, legendzie, opowieści...”, zorganizowana z okazji 110. rocznicy powstania krakowskiego oddziału PTL. Protokół z 84. WZD opublikowany został w „Ludzie” 92: 2008, s. 335-341. W trakcie zeszłorocznego WZD w Krakowie odbyły się zgodnie ze statutem wybory do władz Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego. Delegaci zdecydowali, że do Zarządu Głównego weszli (w kolejności alfabe­ tycznej): Jerzy Adamczewski, Jan Adamowski, Anna Weronika Brzezińska, Michał Buchowski, Hubert Czachowski, Grażyna Ewa Karpińska, Małgorzata Michalska, Magdalena Rostworowska, Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Zarząd Główny PTL ukonstytuował się w następującym składzie: prezes — prof. dr hab. Michał Buchowski; wiceprezesi — dr Małgorzata Michalska, prof. dr hab. Teresa Smolińska, prof. dr hab. Grażyna Ewa Karpińska; sekretarz generalny — dr Jerzy Adamczewski; z-ca sekretarza generalnego — dr Hubert Czachowski; skarbnik — dr Anna Weronika Brzezińska; z-ca skarbnika — dr Magdalena Rostwo­ rowska; członkowie ZG: prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Dorota Simoni­ des, dr Andrzej Stawarz, mgr Zbigniew Toroński. Do Głównej Komisji Rewizyjnej wybrani zostali (w kolejności alfabetycznej): Elżbieta Jaworska, Anna Nadolska-Styczyńska, Małgorzata Oleszkiewicz. Głów­ na Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się następująco: przewodnicząca — mgr Małgorzata Oleszkiewicz, sekretarz — dr Anna Nadolska-Styczyńska, członek — mgr Elżbieta Jaworska. Do Sądu Koleżeńskiego weszli (w kolejności alfabetycznej): Janusz Kamocki, Teofila Latoś, Małgorzata Orlewicz. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w składzie: przewodniczący — dr Janusz Kamocki, sekretarz — mgr Małgorzata Orlewicz, czło­ nek — mgr Teofila Latoś. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione sąnastępujące osoby: 1. Mgr Paulina Suchecka na A etatu — dyrektor biura, która dodatkowo odpowiada za archiwum, sprawy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedzia­ łek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13. W związku z przepracowaniem 25 lat w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, p. Paulina Suchecka otrzymała w tym roku nagrodę jubileuszową w wysokości j ednej miesięcznej pensji; 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie — intendent zbiorów bibliotecznych, obsługująca magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję kore­ spondencji, a także obsługę czytelników, zakupy na potrzeby biura itd.; �Kronika 335 3. Mgr Aleksandra Michałowska na pełnym etacie — pracownik biblioteki; 4. Pani Agata Sikora na x/i etatu — główna księgowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wszystkie panie otrzymały w 2009 roku nagrodę roczną w wysokości 8% rocz­ nych dochodów. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada swoją stronę internetową www. ptl.free.ngo.pl. Autorką strony jest Natalia Gancarz. Prowadzi ją bezpłatnie, ale w zamian otrzymuje niektóre gratisowe wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego. Osobą odpowiedzialną za stronę internetową z ramienia Zarządu Głów­ nego jest dr Hubert Czachowski. Adres poczty internetowej: ptl@free.ngo.pl. Na przygotowanie nowej strony internetowej z wykorzystaniem nowoczesnych technologii PTL uzyskało w tym roku dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkol­ nictwa Wyższego w wysokości 6.650 zł. Realizacja wniosków z 84. WZD w Krakowie Wnioski przyjęte jednogłośnie do realizacji: 1. Upoważnienie Zarządu do wprowadzenia niezbędnych zmian w statucie, zgodnie z wymogami Krajowego Rejestru Sądowego; 2. Ustalono minimalną roczną składkę członkowską w wysokości 20 zł; 3. Zdecydowano, że w seriach wydawniczych PTL mogą publikować tylko człon­ kowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wyjątek stanowić mają zaproszeni przez redakcje autorzy. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny spotkał się na trzech posiedzeniach w dniach 1.12.2008, 24.04. i 17.06.2009 roku. Odbyły się one w siedzibie PTL we Wrocławiu przy ul. Szczytnickicj 11. Na grudniowym posiedzeniu, pierwszym w no­ wej kadencji, dokonano podziału kompetencji dla poszczególnych członków Zarzą­ du Głównego: — podpisywanie umów z MNiSW/dotacje, umowy za prace redakcyjne dotyczą­ ce „Literatury Ludowej”: dr hab. Grażyna Ewa Karpińska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów z MKiDN/dotacje: dr Małgorzata Michalska i dr Magda­ lena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów z władzami samorządowymi/dotacje: dr Małgorzata Mi­ chalska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów z drukarniami: dr Małgorzata Michalska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów dotyczących kolportaży: dr Małgorzata Michalska i dr Mag­ dalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; �336 Kronika — podpisywanie umów/zleceń dotyczących spraw wydawniczych (m.in. umowy autorskie, zatwierdzanie stron redakcyjnych, okładek): prof. dr hab. Teresa Smoliń­ ska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów/zleceń dotyczących prac w ODilE: prof. dr hab. Grażyna Ewa Karpińska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów/zleceń dotyczących prac bibliotecznych i archiwalnych: prof. dr hab. Michał Buchowski i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie rozdzielników wydawniczych: prof. dr hab. Jan Adamowski; — podpisywanie upoważnień dla oddziałów: dr Małgorzata Michalska i dr Mag­ dalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie przelewów bankowych: dr Małgorzata Michalska, dr Anna Brzezińska, dr Magdalena Rostworowska, mgr Paulina Suchecka; — podpisywanie dokumentów pracowniczych: dr Jerzy Adamczewski; — projekt nowej strony internetowej, komputeryzacja biblioteki, serwer, ODilE: dr Hubert Czachowski, dr Anna Brzezińska; — promocja wydawnictw PTL: dr Anna Brzezińska; — listy, opinie, wnioski o nadanie nagród, odznaczeń: prof. dr hab. Teresa Smo­ lińska; — kontakt z Uniwersytetem Wrocławskim: dr Małgorzata Michalska; — kontakty z oddziałami: dr Małgorzata Michalska; — sprawy pilne: dr Małgorzata Michalska. Omawiano też zagadnienia dalszej współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim, rejestracją nowego statutu w Krajowym Rejestrze Sądowym, realizacją zadań wyko­ nanych w roku 2008, a finansowanych ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz przewidzianych do wykonania w roku 2009. Na kolejnych, tegorocznych już posiedzeniach, obrady koncentrowały się przede wszystkim na rozważaniu losów statutu w KRS, kwestiach finansowych, wydawni­ czych, sprawach członkowskich i problemach związanych z 85. Walnym Zgroma­ dzeniem Delegatów PTL we Wrocławiu i towarzyszącej mu konferencji naukowej. Bez wątpienia priorytetową była sprawa dalszego funkcjonowania biblioteki, archiwum i biura działającego przy Zarządzie Głównym PTL w powiązaniu z Uni­ wersytetem Wrocławskim. Do 3 marca 2009 roku obowiązywała umowa z Uniwersy­ tetem Wrocławskim, w ramach której Polskie Towarzystwo Ludoznawcze świadczyło usługi biblioteczne. Wielokrotne konsultacje dr M. Michalskiej wraz z dyrektorem biura — Pauliną Sucheckąu radcy prawnego Uniwersytetu Wrocławskiego umożliwiły przy­ gotowanie nowej umowy (parafowanej przez radcę uniwersyteckiego), która miała mieć charakter darowizny w skali roku. Podpisanie takiej umowy kwestor uniwersy­ tetu uzależniła od pozyskania przez PTL rekomendacji dwóch dziekanów: Wydziału Nauk Historycznych i Pedagogicznych oraz Wydziału Filologicznego, „że jesteśmy potrzebni i wspomagamy działalność statutową uczelni”, co zostało wykonane. Dzie­ kani obu wydziałów zostali przez nas zapewnieni (taką informację otrzymaliśmy od pani kwestor), że nie zostaną obciążeni kosztami utrzymania PTL. W rozmowie z panią kwestor okazało się także, że bezpłatne korzystanie przez PTL z pomieszczeń uniwer­ sytetu nie jest umocowane prawnie. Projekt umowy wraz z rekomendacjami został zło­ �Kronika 337 żony w sekretariacie JM Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. dr hab. Marka Bojarskiego. Kolejnym etapem naszych starań było spotkanie 14 kwietnia br., w którym intere­ sy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego reprezentował, upoważniony przez prezesa Michała Buchowskiego, prof. Zygmunt Kłodnicki wraz z Pauliną Suchecką. Ze stro­ ny władz uniwersytetu udział wzięli: rektor — Marek Bojarski, prorektor ds. ogólnych — Witold Dynak, kanclerz — Ryszard Żukowski, kwestor — Jadwiga Gizowska oraz radca prawny Uniwersytetu Wrocławskiego — Teresa Bemadzikowska. Okazało się, że umowa na darowiznę to rozwiązanie czasowe, dotyczące tego roku. Na razie zawieszo­ ne, niezałatwiające także spraw lokalowych i związanych z tym opłat, które uniwer­ sytet powinien pobierać od obcych podmiotów. Władze Uniwersytetu Wrocławskie­ go jasno deklarowały chęć pomocy i ustabilizowania statusu PTL, prosząc członków ZG PTL o pomoc w znalezieniu takiej formuły prawnej (popartej stosowną umową), która nie byłaby wbrew ustawie o szkolnictwie wyższym i ustawie o stowarzyszeniach oraz wbrew statutom: uniwersytetu i PTL. Władze UWr zapewniały, że nie są zainte­ resowane pozbawieniem możliwości działania i rozwoju ani też zmiany statusu PTL. Informacja o takim stanie rzeczy została rozesłana do wszystkich członków ZG PTL z prośbą o ustosunkowanie się do niej. Na kolejnym, kwietniowym spotkaniu rektor dysponował opiniąradcy prawnego, z której wynikało, że nie ma prawnych przeszkód, aby Uniwersytet Wrocławski mógł udostępniać nam swoje pomieszczenia, w zamian za użyczenie księgozbioru PTL dla potrzeb studentów i pracowników naukowych uczelni. Szczegółowe uzgodnienia dotyczące umowy użyczenia oraz kwestia umocowania pracowników miały być jesz­ cze przez obie strony doprecyzowane. Zaproszona do gabinetu rektora radca prawny UWr zasugerowała, aby PTL przedstawił opisowo swóje potrzeby w zakresie zapisów w umowie, a jej zadaniem będzie sformułowanie tekstu w paragrafach. W kwestiach dotyczących umocowania pracowników w strukturach Biblioteki Uniwersyteckiej wskazano na konieczność konsultacji z kierownikiem tej biblioteki. Na posiedzeniu czerwcowym dyrektor biura przedstawiła propozycję Umowy użyczenia biblioteki między Uniwersytetem Wrocławskim a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Umowa dotyczyła jedynie użyczenia biblioteki i nie mogła zawierać innych działań prowadzonych w ramach Towarzystwa, jak np. posiedzenia ZG czy Rady Wydawniczej. Obecna, dotycząca użyczenia naszej biblioteki zostanie podpisana po konsultacjach z panią dyrektor Biblioteki Uniwersyteckiej. W myśl umowy Uni­ wersytet Wrocławski zobowiązuje się do ponoszenia niezbędnych kosztów utrzymania i wszelkich kosztów związanych z prowadzoną działalnością Biblioteki. PTL będzie mógł nadal pozyskiwać środki między innymi na prowadzenie wymiany krajowej i za­ granicznej, zakup książek, konserwacje księgozbioru. Obecnie, w przeddzień WZD we Wrocławiu, przedstawicieli ZG czeka kolejna rozmowa z panią kwestor Uniwersytetu Wrocławskiego, a ewentualne zaakceptowa­ nie przez nią umowy, przygotowanej przez radcę prawnego Uniwersytetu Wrocław­ skiego, spowoduje przyspieszenie działań zmierzających do podpisania umowy PTL — Uniwersytet Wrocławski. Ostatecznie jednak ze strony Uniwersytetu Wrocław­ skiego umowę będzie podpisywał rektor. �338 Kronika Sprawa statutu PTL — wszystkie uzupełnione dokumenty wraz z nowym sta­ tutem złożono do Krajowego Rejestru Sądowego na początku listopada 2008 roku. 6 marca 2009 roku decyzją Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej VI Wydział Gospodarczy KRS nowy statut został przyjęty, z wyjątkiem jednego zapisu — para­ graf 38, pkt 14 został odrzucony jako niezgodny z artykułem 11 ust. 1 Prawo o sto­ warzyszeniach. KRS wezwał do złożenia wyjaśnień w tej materii. Ostatecznie Sąd nie uwzględnił uchwały 84. WZD w Krakowie upoważniającej Zarząd Główny do wprowadzenia niezbędnych poprawek w statucie. W związku z powyższym na 85. WZD we Wrocławiu konieczne będzie przegło­ sowanie poprawek do statutu, które obejmują paragraf 29 (dopisano pkt 10 w brzmie­ niu: Podejmowanie uchwał we wszystkich innych sprawach niezastrzeżonych dla in­ nych władz Towarzystwa) i paragraf 38 (skreślono pkt 14 i zmieniono numerację pkt. 15 na pkt 14). Po wprowadzeniu przez WZD niezbędnych poprawek, wymagane dokumenty zostaną złożone w Sądzie w celu ostatecznego i całościowego przyjęcia przez KRS nowego statutu. Finanse Po podsumowaniu aktywów i pasywów za rok 2008 uzyskano zysk bilansowy w wysokości 50.048,22 zł, co oznacza, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze było wypłacalne i posiadało płynność finansową na działalność w roku 2009. Bilans za rok 2008 przedstawiony przez główną księgową Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Agatę Sikorę został zatwierdzony przez Zarząd Główny i złożony wraz ze stosownymi dokumentami w Urzędzie Skarbowym w ustawowym terminie do 30.06.2009 roku. Dane finansowe za rok ubiegły i pierwszą połowę 2009 roku zawierają następu­ jące pozycje: 1. Przychody z działalności statutowej w 2008 roku wyniosły — 88.990,26 zł, w tym najważniejsza pozycja to usługa biblioteczna finansowana przez Uniwersytet Wrocławski — 60.000,00 zł; dochód ze sprzedaży wydawnictw — 31.954,90 zł oraz dotacje — 309.610,00 zł, z których największa to 256.285,00 zł z Ministerstwa Na­ uki i Szkolnictwa Wyższego na zadania zlecone; 2. Koszty finansowania działalności statutowej Zarządu Głównego w 2008 roku to 355.731,88 zł, w tym największe pozycje: honoraria dotyczące zadań — 94.506,30 zł, usługi obce — 113.823,92 zł i wynagrodzenia etatowe z pochodnymi — 91.199,53 zł; 3. Przychody w I półroczu 2009 roku to dotacja w wysokości 149.613,00 zł z Mi­ nisterstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, usługa biblioteczna finansowana przez Uniwersytet Wrocławski — 15.000,00 zł oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw — 24.269,55 zł; 4. Koszty w pierwszym półroczu 2009 roku wyniosły 73.022,66 zł, a najwięk­ szy udział miały usługi obce 6.339,12 zł, wynagrodzenia etatowe z pochodnymi — 50.161,95 zł. Na rok 2009 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny otrzymało dofi­ nansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 149.613,00 �Kronika 339 zł, co stanowi 64,6% kosztów realizacji wszystkich zadań. Dofinansowaniem objęte zostały następujące zadania: 1. Konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku — różne oblicza polskiej tożsamości” towarzysząca tegorocznemu WZD we Wrocławiu — 15.000,00 zł; 2. Upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej — kontynuacja na rok 2009. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za 2008 rok dla bibliografii międzynarodowych — Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Bibliography o f the Social Sciences — 16.600,00 zł; 3. Przygotowanie nowej strony internetowej PTL z wykorzystaniem nowoczes­ nych technologii — 6.650,00 zł; 4. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych Baz Danych — kontynuacja na rok 2009. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­ na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2008 rok do bieżącej bibliografii etnografii polskiej — 23.750,00 zł; 5. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna — 22.100,00 zł; 6. Gromadzenie zbiorów — uzupełnianie zasobów bibliotecznych — 8.650,00 zł; 7. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych — 8.723,00 zł; 8. Konserwacja zbiorów bibliotecznych — 5.450,00 zł; 9. Opracowywanie zbiorów bibliotecznych — 16.000,00 zł; 10. Wymiana wydawnictw Biblioteki im. Jana Czekanowskiego z instytucjami zagranicznymi i krajowymi — 19.290,00 zł; 11. Gromadzenie zbiorów archiwalnych — 1.900,00 zł; 12. Konserwacja zasobów archiwalnych — 2.400,00 zł; 13. Opracowywanie zbiorów archiwalnych — 3.100,00 zł. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest prezes, prof. Michał Buchowski. W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej 17 czerwca 2008 roku. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych serii wydawniczych PTL, członkowie ZG PTL, przewodnicząca GKR, dyrektor biu­ ra i główna księgowa Towarzystwa. Omówiona została realizacja planu wydawniczego na rok 2008. Zgodnie z pla­ nem ukazały się następujące czasopisma i książki — w nawiasach dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: A. Czasopisma: „Lud” 92: 2008 (dotacja 18.000,00 zł); „ Literatura Ludowa” 52: 2008 (dotacja 18.000,00 zł); „Łódzkie Studia Etnograficzne” 47: Katarzyna Orszulak-Dudkowska, Ogłosze­ nia matrymonialne. Studium z pogranicza folklorystyki i antropologii kultur (dotacja 5.400,00 zł). �340 Kronika B. Serie wydawnicze: „Atlas Polskich Strojów Ludowych” 38: Barbara Bazielich, Strój opolski (dotacja 6.000. 00 zł); „Archiwum Etnograficzne” 46: Inga Kuźma, Współczesna religijność kobiet (dotacja 13.500,00 zł); „Archiwum Etnograficzne” 47: Michał Buchowski (red.), Polska — Ukraina. Pogranicze kulturowe i etniczne (dotacja 7.200,00 zł); „Archiwum Etnograficzne” 48: Róża Godula-Węcławowicz (red.), Miasto w obra­ zie, legendzie, opowieść... (dotacja z Urzędu Marszałkowskiego w Krakowie); „Biblioteka Zesłańca” 19: Andrzej Zieliński, Wspomnienia z Uralu i stepów ka­ zachskich Bronisława Zaleskiego (dotacja 5.400,00 zł); „Biblioteka Zesłańca” 20: Tadeusz Brzeziński, Służba zdrowia Polskich Sił Zbroj­ nych naZachodzie 1939-1945. Z Armią Andersa z ZSRR ku Polsce (dotacja 6.300,00 zł); „Biblioteka Zesłańca” 21: Mariusz Chrostek, Etos dziewiętnastowiecznych ze­ słańców (dotacja 6.750,00 zł); „Prace Etnologiczne” 18: Łukasz Kaczmarek, Fidżi. Dzieje i barwy wielokulturowości (dotacja 9.000,00 zł); „Prace Etnologiczne” 19: Katarzyna Kość, Żywi we wspomnieniach. Doświadcze­ nia śmierci w relacjach polskich zesłańców w ZSRR (w latach 1940-1946) (dotacja 9.000. 00 zł); „Biblioteka Literatury Ludowej” 6: Katarzyna Marcol, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim (dotacja 5.400,00 zł). W 2009 roku otrzymano decyzję nr 587/DWB/P/2009 z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego przyznającą środki finansowe w wysokości 88.000,00 zł. Na osiem zgłoszonych zadań dofinansowanie otrzymało siedem: 1. Rocznik „Lud” 93 — 20.800,00 zł (kwota wnioskowana); 2. Dwumiesięcznik „Literatura Ludowa” 47 — 24.000,00 zł (stawka podwyższona); 3. „Łódzkie Studia Etnograficzne” 48: Aleksandra Rzepkowska, Sybiracy: wspól­ nota — pamięć — narracja. Studium antropologiczne — 7.200,00 zł (stawka stan­ dardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 4. Seria wydawnicza „Prace Etnologiczne” 20: Lucjan Buchalik, Niewolnicy ko­ biet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej — 6.600,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 5. Seria wydawnicza „Prace Etnologiczne” 21: Weronika Belyaeva, Szamani i lamowie w sercu Sajanów. Współczesny system wierzeniowy Buriatów Doliny Tunkijskiej — 10.200,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 6. Seria wydawnicza „Biblioteka Literatury Ludowej” 7: Marek Pustowaruk, Od Tolkiena do Prachatta. Potencjał rozwojowy fantasy jako konwencji literackiej — 9.600,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 7. Seria wydawnicza „Archiwum Etnograficzne” 48: Praca zbiorowa, Polska — Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne — 9.600,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 8. Seria wydawnicza „Archiwum Etnograficzne” 49: Jacek Bohdanowicz, Rózga weselna — nie zakwalifikowana do dofinansowania. �Kronika 341 W trakcie posiedzenia Rady zgłoszono następujące propozycje wydawnicze do realizacji na rok 2010: 1. „Atlas Polskich Strojów Ludowych”: Regina Rok, Strój częstochowski, rec.: Teresa Karwicka, Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Ze względu na problemy zdro­ wotne prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, w razie odmowy sporządzenia przez nią recenzji jako recenzenta zaproponowano Janusza Kamockiego; 2. „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9: Agnieszka Pieńczak, Zygmunt Kłodnicki, Zwyczaje i obrzędy urodzinowe, rec.: Teresa Smolińska, Wanda Paprocka lub Anna Zadrożyńska. Nakład 500 egz.; 3. „Prace Etnologiczne”: Katarzyna Mirgos, Pani z Ambono — funkcje mitu w kulturze Basków, redaktorem naukowym będzie Aleksander Posem-Zieliński, a re­ cenzentami: Zygmunt Kłodnicki i, na wniosek Waldemara Kuligowskiego, ekspert w dziedzinie europeistyki — Jacek Bednarski. Nakład 300 egzemplarzy; 4. „Biblioteka Popularnonaukowa” — Waldemar Kuligowski zgłosił pracę zbio­ rową Nowe języki, ale zastrzegł, iż nie musi być ona wydana w tej serii. Prezes zapro­ ponował „Prace Etnologiczne”. Redaktorem naukowym może być Alfred Majewicz i Waldemar Kuligowski, a recenzentami Stanisław Gajda i Wojciech J. Burszta. Na­ kład 500 egzemplarzy; 5. „Archiwum Etnograficzne” — Janusz Kamocki zaproponował 3 pozycje: Etnografowie i ludoznawcy polscy, tom 3 dedykowany pamięci Ewy Fryś-Pietraszkowej. Wstęp ma być poświęcony zmarłej niedawno Ewie Fryś-Pietraszkowej, redak­ torce wcześniejszych tomów. Prezes zaoponował jednak przeciwko zmianie ciągłości koncepcji. Zaproponował, aby umieścić zdjęcie zmarłej i dedykację. Zebrani jedno­ głośnie zaakceptowali takie rozwiązanie i przyjęli tom do wydania; Jacek Bohdanowicz, Rózga weselna, rec.: Antoni Kuczyński, Barbara Baziebch. Praca mimo pozytywnych recenzji nie została zakwalifikowana przez MNiSW do dofinansowa­ nia. Czynione są starania o pozyskanie środków finansowych i wydanie jej w roku 2010; Iwona Kabzińska, Polacy na Litwie, Ukrainie i Białorusi w okresie transforma­ cji ustrojowej, rec.: Julian Winnicki, Andrzej Sadowski. Nakład 300 egzemplarzy. Ustalono, że jeśli będą środki finansowe pozyskane przez autorkę, to tytuł zostanie przyjęty w serii „Prace i Materiały Etnograficzne” w roku 2009, a autorka otrzyma część nakładu. Jeśli autorka zgodzi się poczekać do przyszłego roku, to praca zosta­ nie włączona do wniosku składanego w MNiSW na rok 2010; 6. „Lud” — Waldemar Kuligowski zaprezentował płytę CD wydaną przez Sto­ warzyszenie „Czas Kultury”. Głównym obszarem działalności Stowarzyszenia jest promocja kultury poprzez m.in. wydawanie „Czasu Kultury”. Jest to dwumiesięcz­ nik społeczno-kulturalny podejmujący tematy związane z problemami współczes­ nej kultury na tle przemian społecznych. Autorem płyty jest muzyk Maciej Ry­ chły. Jest to Muzyka Warta Poznania. Głosy Wielkopolan urodzonych w XIX wieku. Najstarsze fonogramy z lat 1936-1956. Waldemar Kuligowski zaproponował, aby stanowiła ona dodatek-załącznik do kolejnego tomu „Ludu”. Propozycja została przyjęta; 7. „Łódzkie Studia Etnograficzne” — praca zbiorowa Etyczne problemy badań antro­ pologicznych', rec.: Magdalena Zowczak, Iwona Kabzińska. Nakład 400 egzemplarzy; �342 Kronika 8. „Biblioteka Literatury Ludowej” — Luiza Podziewska, Poetyka ludowych opo­ wiadań komicznych, rec.: Michał Błażejewski, Violetta Wróblewska, redaktor tomu Maria Jakitowicz. Nakład 300 egzemplarzy; 9. „Literatura Ludowa”. Przedstawiona została też „Umowa o wspólnym przedsięwzięciu wydawniczym” między Muzeum Śląskim w Katowicach a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Umowa dotyczy wydania książki Ludowe tradycje — dziedzictwo kulturowe ludności ro­ dzimej (w granicach województwa śląskiego), pod redakcją Barbary Bazielich, w ramach serii wydawniczej PTL „Dziedzictwo Kulturowe” (tom 4), w nakładzie 1000 egzempla­ rzy i objętości 25 arkuszy drukarskich. Muzeum poniesie koszty opracowania redakcyj­ nego. PTL pozyskało na ten cel dofinansowanie w wysokości 20.000,00 zł z Urzędu Mar­ szałkowskiego Województwa Śląskiego, które przeznaczone zostanie na koszty druku. W efekcie Towarzystwo otrzyma do dyspozycji 391 egzemplarzy książki. W okresie sprawozdawczym podjęto uchwałę w sprawie podawania zapisu w czasopismach na stronie redakcyjnej „copyright by autorzy artykułów, copyright by PTL”. Ustalono także, że poza dyspozycją wydawnictw gratisowych wynikającą z umów, zobowiązań wobec darczyńców, współwydawców oraz każdorazowo za­ twierdzanych przez ZG na wniosek redaktorów naczelnych egzemplarzy promocyj­ nych, rozdzielnik wydawnictw seryjnych jest następujący: — autor: 20 egzemplarzy, jeśli dwóch autorów — każdy po 10 egzemplarzy, jeśli praca zbiorowa (artykuły) — każdy z autorów po 1 egzemplarzu; — członkowie Zarządu Głównego PTL: po 1 egzemplarzu każdego tytułu; — redaktorzy naczelni serii i czasopism PTL: po 1 egzemplarzu każdego tytułu; — redaktor serii, w której opublikowany jest tytuł, dodatkowo 4 egzemplarze dla członków redakcji; — kierownik ODilE PTL: 1 egzemplarz każdego tytułu; — recenzenci naukowi dzieła: po 1 egzemplarzu danego tytułu; — redaktor naukowy dzieła: 1 egzemplarz danego tytułu; — członkowie honorowi PTL: po 1 egzemplarzu „Ludu”; — administrator strony internetowej PTL: po 1 egzemplarzu każdego tytułu; — czasopismo „Lud”: członkowie rady redakcyjnej i redakcji po 1 egzemplarzu, au­ torzy artykułów po 1 egzemplarzu, do dyspozycji redakcji na cele promocyjne każdora­ zowo do uzgodnienia. „Literatura Ludowa” — 50 egzemplarzy do dyspozycji redakcji. Nie ma możliwości otrzymywania podwójnych egzemplarzy wydawnictw. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzą w ramach etatów finansowanych przez Uniwersytet Wroc­ ławski, pod nadzorem Pauliny Sucheckiej, p. Aleksandra Michałowska od strony merytorycznej, p. Bożena Wrońska od strony technicznej. Biblioteka jest czynna co­ dziennie w godz. od 9.00, w poniedziałki, wtorki, środy do 20.00, w pozostałe dni do 13.00 (z wyjątkiem piątków). W celu umożliwienia skorzystania z księgozbioru studentom studiów zaocznych czynna jest również w dwie soboty w miesiącu. Szcze­ �Kronika 343 gółowy harmonogram znajduje się na stronie internetowej PTL. W czytelni biblio­ teki zbiory są udostępniane wszystkim zainteresowanym. Korzystają z nich przede wszystkim studenci etnologii, archeologii, kulturoznawstwa, historii sztuki, histo­ rii, filologii słowiańskiej, filologii polskiej, pracownicy muzeów i innych placówek kultury, nauczyciele. Na zewnątrz, zgodnie z regulaminem Biblioteki PTL, książki mogą wypożyczyć studenci etnologii oraz członkowie PTL. Na działalność biblioteki naukowej (gromadzenie, opracowanie, udostępnianie, wy­ miana zbiorów bibliotecznych) otrzymaliśmy w 2008 roku dofinansowanie z MNiSW w wysokości 66.735,00 zł. W roku 2008 biblioteka wzbogaciła się o 530 woluminów, w tym 330 druków zwartych oraz 200 czasopism. Z wymiany zagranicznej pochodziło 151 woluminów (43 zwarte i 108 czasopism), z wymiany krajowej 92 woluminy (50 zwartych i 42 czasopisma), dary to 34 woluminy, wydawnictwa własne 47 wolumi­ nów oraz zakupy — 206 woluminów. Na 31.12.2008 roku zbiory liczyły łącznie 43.198 woluminów, w tym 21.622 dzieł zwartych, 20.065 czasopism i 1.511 jednostek zbiorów kartograficznych. Ogólna wartość księgozbioru na koniec 2008 roku wynosiła 269.136,90 zł. Na koniec pierwszego pobocza 2009 roku stan posiadania zwiększył się o kolejne 163 woluminy: z wymiany zagranicznej pochodziło 65 woluminów (13 zwartych i 52 czaso­ pisma), z wymiany krajowej — 40 woluminów (21 zwartych i 19 czasopism), z darów — 20 woluminów, wydawnictwa własne obejmowały 4 woluminy, a zakupy 34 wolumi­ ny. Stan zasobów biblioteki wynosił 43.361 woluminów. W 2008 roku z biblioteki skorzystało 734 czytelników, a w pierwszej połowie bie­ żącego roku 398, w większości studenci. W zeszłym roku udostępniono 3716 wolu­ minów (2224 zwarte i 1492 czasopisma), a w 2009 roku 1162 woluminy (914 zwarte i 248 czasopism), wypożyczono 3600 dzieł zwartych i 1301 egzemplarzy czasopism. Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydaw­ nictw własnych PTL. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe (czasem kupowane w antykwariatach) publikacj e wyselekcj onowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Na bieżąco prowadzona była dokumentacja biblioteczna i finansowa (rejestr przybyt­ ków, inwentarze, ewidencja ilościowo-wartościowa). Wszystkie woluminy zostały skata­ logowane, sklasyfikowane do działów (zgodnie z klasyfikacją przedmiotową w działowym układzie zbiorów Biblioteki PTL), a karty katalogowe włączone do katalogów: alfabetycz­ nego, czasopism, etnogeograficznego, działowego i topograficznego. Prowadzono selekcję książek wpływających z darów, sporządzano wykazy darów, wyceniano tytuły z wymiany. Systematycznie uzupełniano i wymieniano oznakowanie obwolut książek. Publikacje PTL promują polską kulturę tradycyjną oraz świadczą o profilach badaw­ czych krajowych etnologów. Stałą wymianę wydawnictw Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze prowadzi ze 131 instytucjami zagranicznymi i 41 krajowymi. Są to instytucje kulturalne i naukowe, przede wszystkim biblioteki uniwersyteckie, towarzystwa naukowe i muzea. Część kontaktów sięga przełomu XIX i XX wieku. Adresy partnerów wymiany umieszczone są na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów otrzymanych drogą wymiany przekazywany jest corocznie do Centralnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw w Bi­ bliotece Narodowej. Dzięki temu informacja o zbiorach dociera do zainteresowanych w ca­ łym kraju. Prowadzona jest pełna dokumentacja dotycząca wymiany. Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewidencjonowane i włączone do ogólnie dostępnych katalogów. �344 Kronika Zgodnie z harmonogramem i zakresem planowanych prac prowadzona była pełna dokumentacja dotycząca wymiany (bieżąca ewidencja wpływających tytułów, spo­ rządzanie wykazów wewnętrznych wpływających książek i czasopism, prowadzenie kart wymiany dla każdej instytucji, prowadzenie bieżącej korespondencji z kontra­ hentami, wysyłanie monitów i potwierdzeń otrzymanych książek). Przygotowano wykazy i wyekspediowano książki do naszych partnerów wymiany. Od 2007 roku tworzony jest katalog księgozbioru w programie MAK. Wprowadzane są do niego opisy wydawnictw zwartych — polskich i zagranicznych. Aktualnie katalog obejmuje książki pozyskane do zbiorów w latach 2000-2008. W 2009 roku katalogowa­ ne są wpływy bieżące oraz tytuły pozyskane w latach 1996-1999. Katalog jest dostępny w bibliotece PTL, docelowo zostanie umieszczony na naszej stronie internetowej. Na rok 2009 dofinansowanie z MNiSW wyniosło 60.923,00 zł. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi p. Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy niepublikowa­ nych tekstów z zakresu etnologii, folklorystyki. Na działalność archiwum naukowe­ go (gromadzenie, opracowywanie, udostępnianie, konserwacja) MNiSW przyznało w roku 2008 dofinansowanie w wysokości 15.250,00 zł. Zbiory archiwum PTL zostały powiększone o kolejne wspomnienia sybirackie oraz 0 dokumentację naukową i wydawniczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów tereno­ wych. Archiwizowane są szczegółowe sprawozdania, jakie oddziały składają co roku ze swej działalności naukowej i popularyzatorskiej. Zbiory sybirackie oraz dokumentacja naukowa i wydawnicza PTL są inwentaryzowane na bieżąco, opisywane i oprawiane w teki. Wyselekcjonowano i oddano do profesjonalnej oprawy oraz konserwacji rękopisy 1mapy ze zbiorów prof. Stanisława Poniatowskiego z teki „Goldowie i Oroczoni”. Pozyskane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas codziennych dyżurów. Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy naukowi Uniwersytetu Wrocławskie­ go. Materiały i uzupełnienia do kolejnych biogramów polskich etnografów przekazy­ wane są do Oddziału krakowskiego PTL, który opracowuje tom III słownika Etnogra­ fowie i ludoznawcy polscy. Gromadzone w Archiwum PTL zbiory są wykorzystywane także jako źródło do merytorycznego przygotowania wystaw muzealnych. Archiwum powiększa swe zbiory nieprzerwanie od ponad 110 lat. Dofinansowa­ nie na rok 2009 wyniosło 7.400 zł. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przyjęto 27 nowych członków: Oddział Toruń — 8, Oddział Opole — 5, Oddział Wrocław — 4, Oddział Kraków — 4, Oddział Łódź — 3, Oddział Gdańsk — 2, Oddział Lublin — 1. Przy Zarządzie Głównym jest zarejestrowanych obecnie 16 oddziałów. Nakoniec pierw­ szego półrocza z obowiązku złożenia raportu finansowego wywiązało się 15 oddziałów. Sekretarz generalny Jerzy Adamczewski �Kronika 345 POSIEDZENIE PLENARNE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK, POZNAŃ, 13 CZERWCA 2008 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Jego termin połączono z konferencją „Komunikacja i dialog kul­ tur”, rozpoczynającą się tego samego dnia w Będlewie pod Poznaniem. Posiedzenie otworzył i prowadził według wcześniej przyjętego porządku przewodniczący Komi­ tetu — prof. Aleksander Posem-Zieliński. W ramach komunikatów przewodniczący poinformował zebranych między inny­ mi o projekcie budżetu Komitetu na rok 2009 oraz o przyznaniu doktoratu honoris causa Uniwersytetu Opolskiego członkowi KNE, prof. Dorocie Simonides. Następnie poruszył kwestię współpracy KNE z Polskim Instytutem Antropologii oraz problemy finansowe i prawne, które wiążą się z planowaną przez PIA digitalizacją „Ludu”. Omówił także stan dyskusji wokół formalno-prawnej zmiany nazwy naszej dyscy­ pliny na „etnologia/antropologia kulturowa” oraz poinformował o nowo uzyskanych tytułach naukowych z etnologii na poszczególnych uniwersytetach. W toku dalszych obrad zajmowano się następującymi sprawami: 1. Przewodniczący poinformował zebranych o możliwości powoływania hono­ rowego przewodniczącego Komitetu, co wynika z przyjętych przez PAN regulacji. W dyskusji ustalono, że przewodniczący Komitetu roześle informację w tej sprawie do członków KNE i poda termin zgłaszania kandydatur. Uzgodniono tryb postępo­ wania oraz procedurę głosowania. W jednogłośnie przyjętej uchwale, aprobującej inicjatywę Wydziału I PAN w sprawie powoływania honorowych przewodniczących komitetów, ustalono, iż wnioski z kandydaturami będą składane do Prezydium Ko­ mitetu, a głosowanie nad kandydatami odbędzie się korespondencyjnie. Przyjęto, że oddanie 2/3 głosów członków na określonego kandydata będzie równoznaczne z jego wyborem. 2. Podjęto dyskusję nad stanowiskiem Komitetu wobec nowego projektu reformy nauki. Wyrażono niepokój wobec planów redukcji liczby komitetów. Zgodzono się, iż środowisko etnologiczne widzi potrzebę reform, ale systematycznych, głębokich i zaaprobowanych przez środowisko naukowe, a jego główne postulaty to sprzeciw wobec planów zniesienia habilitacji (przy równoczesnym zaznaczeniu konieczności wdrażania mechanizmów usprawniających jej przeprowadzanie) i ograniczania au­ tonomii uczelni, brak zgody na coraz mniejsze finansowanie uczelni oraz postulat finansowania placówek PAN w inny sposób niż grantowy (zaproponowany w pro­ jekcie reformy). Podsumowując dyskusję, przewodniczący stwierdził, że Prezydium przygotuje dokument, w którym zawrze stanowisko Komitetu w takich sprawach, jak finansowanie nauki, habilitacje, doktoraty, autonomia i rola uniwersytetu czy specy­ fika nauk humanistycznych. 3. Poruszono problem funkcjonowania komisji KNE, zwracając uwagę na ko­ nieczność powołania ich nowych składów personalnych. �346 Kronika 4. Przewodniczący poinformował zebranych o nowych propozycjach dotyczących oceny parametrycznej dla humanistyki oraz o zmianach w „Ankiecie jednostki”. 5. Przeprowadzono dyskusj ę na temat potrzebnych analiz i ekspertyz dotyczących stanu i rozwoju nauk etnologicznych. W jej toku złożono wniosek, aby członkowie Uczelnianej Komisji Akredytacyjnej (UKA), którzy wizytowali etnologiczne placów­ ki uniwersyteckie, przygotowali materiał z raportów oceny poszczególnych środowisk do druku. Podnoszono kwestie kondycji polskiej etnologii uniwersyteckiej w świetle akredytacji i ustalono podczas dyskusji, że należałoby przygotować do „Ludu” tekst, będący zbiorową refleksją obrazującą sytuację w naszej dyscyplinie po akredytacji. Autorami tego opracowania powinni zostać przede wszystkim przewodniczący zespo­ łów „inspekcyjnych” UKA, czyli profesorowie Ewa Nowina-Sroczyńska, Zygmunt Kłodnicki, Czesław Robotycki, Lech Mróz i Aleksander Posem-Zieliński, ale należa­ łoby tę grupę rozszerzyć. Postulowano również przeprowadzenie analizy zawartości opracowywanych w ośrodku łódzkim bibliografii etnologii polskiej, aby zobaczyć, jak zmieniają się zainteresowania i tematy badawcze, oraz spisów lektur obowiązujących studentów, a także projektów badawczych zgłaszanych przez środowisko etnologiczne do Ministerstwa. 6. Informację o bieżącym tomie „Ludu” przedstawiła redaktor naczelna czasopisma — Danuta Penkala-Gawęcka, która mówiła między innymi o otrzymanym dofinanso­ waniu przygotowywanego tomu „Ludu”, o wersji angielskiej spisu treści i abstraktów, o stronie internetowej „Ludu”, o pozycji „Ludu” na listach czasopism i punktacji arty­ kułów (za publikację artykułu w „Ludzie” autor uzyskuje 6 punktów, zgodnie z punkta­ cją zamieszczoną w wykazie czasopism ogłoszonym przez MNiSW w 2007 roku). 7. Przewodniczący poinformował, że Kongres Międzynarodowej Unii Nauk An­ tropologicznych i Etnologicznych, który miał odbyć się w Chinach, został przełożo­ ny na nieznany bliżej termin (być może na rok 2009). Nawiązując do tego, prof. Lech Mróz złożył sprawozdanie ze stanu zaawansowania „tomu kongresowego”, który bę­ dzie liczył 290 stron, a na jego wydanie Komitet przeznaczył 13 tys. zł. Jest to jednak kwota niewystarczająca i być może ośrodki uniwersyteckie w Warszawie i Poznaniu powinny dofinansować to wydawnictwo. 8. Na zakończenie w wolnych głosach i wnioskach wypowiedzieli się: — prof. Michał Buchowski, który przekazał prośbę prof. Martine Segalen, redak­ tor „Ethnologie française”, aby zachęcić polskich autorów do nadsyłania tekstów do projektowanego międzynarodowego tomu. Zaznaczył, iż wystąpił już z tą propozycją do 23 autorów, a zakwalifikowano dotąd 15 zgłoszonych tekstów (prace dotyczące problematyki polskiej). Zwrócił się też z prośbą do kierowników ośrodków o sfinan­ sowanie tłumaczenia tekstów swoich pracowników; — prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, która wystąpiła w imieniu prof. Kata­ rzyny Kaniowskiej z prośbą o pomoc w zorganizowaniu grupy mogącej włączyć się do dyskusji nad systemami wyszukującymi źródła etnograficzne i ustaleniem słów klu­ czowych do systemów wyszukiwawczych. W dyskusji wskazano, że w skład takiej grupy mogliby wchodzić prof. prof. Czesław Robotycki i Jan Swięch. Zebrani ustalili, że prof. Kaniowska sformuje taki zespół i wiadomość o jego składzie prześle do Pre­ zydium; �Kronika 347 — prof. Lech Mróz, który zwrócił uwagę na kończący się termin składania wnio­ sków grantowych i skierował prośbę do przyszłych recenzentów, aby w przypadku krytyki wyraźnie określali w swych recenzjach zauważone mankamenty, które moż­ na by skorygować w kolejnej wersji wniosku. Ryszard Yorbrich POSIEDZENIE PLENARNE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK, TORUŃ, 24 PAŹDZIERNIKA 2008 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu. Otworzył je i poprowadził, według przyjętego porządku, przewod­ niczący Komitetu — prof. Aleksander Posem-Zieliński. W ramach komunikatów przewodniczący i członkowie Komitetu przedstawili informacje o awansach naukowych w środowisku (m.in. o profesurze A. Brencza i I. Bukowskiej-Floreńskiej), wyborach dokonanych podczas Walnego Zjazdu PTL (prezesem został ponownie wybrany prof. M. Buchowski), przyznaniu nagrody i medalu im. Zygmunta Glogera prof. Antoniemu Kuczyńskiemu oraz o publika­ cjach (m.in. o tomie przeznaczonym na XVI Kongres Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych — IUAES — w Chinach oraz o znalezieniu się „Ludu” na liście inicjalnej czasopism punktowanych ERIH). Przekazano informację o nowych redak­ torach czasopism „Etnografia Polska” i „Ethnologia Polona”, a także o planowanych konferencjach naukowych. Złożono również relacje z przebiegu rekrutacji na studia w poszczególnych ośrodkach. W toku dalszych obrad zajmowano się następującymi sprawami: 1. Przeprowadzono wybory honorowego przewodniczącego Komitetu. W Ko­ misji Skrutacyjnej znaleźli się prof. Katarzyna Kaniowska i dr Wojciech Olszew­ ski. Przewodniczący poinformował, iż jedynym spełniającym wymogi regulaminu kandydatem (zgłoszonym pisemnie przez profesorów L. Mroza, J.S. Wasilewskiego i H.M. Zowczak) jest prof. Zbigniew Jasiewicz. Następnie Komisja Skrutacyjna przeliczyła głosy, które napłynęły w głosowaniu tajnym i stwierdziła, że członkowie KNE PAN wybrali większością głosów prof. Zbigniewa Jasiewicza na honorowego przewodniczącego. Informacja o wynikach głosowania zostanie przekazana do Wy­ działu I Nauk Społecznych PAN celem nadania sprawie dalszego biegu. 2. Omówiono zagadnienia związane z funkcjonowaniem poszczególnych komisji KNE. Na wniosek przewodniczącej Komisji Antropologii Miasta, prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, do komisji dokooptowano prof. Irenę Bukowską-Floreńską. 3. Uzupełniono skład grupy ekspertów do spraw oceny stanu uniwersyteckiej et­ nologii. Do tworzących tę grupę profesorów: Ewy Nowiny-Sroczyńskiej, Czesława Robotyckiego, Zygmunta Kłodnickiego, Aleksandra Posema-Zielińskiego i Lecha �348 Kronika Mroza, dokooptowano prof. Piotra Kowalskiego. Ustalono zasady oraz wstępny har­ monogram prac grupy. 4. W ramach informacji o nowych projektach reformy nauki, przewodniczący zapoznał zebranych z treścią pisma skierowanego do władz Akademii z uwagami Komitetu dotyczącymi projektowanej reformy. Położono w nim szczególny nacisk na utrzymanie wymogu habilitacji, sposoby finansowania PAN oraz podkreślono specyfikę nauk humanistycznych. 5. Przewodniczący zapoznał zebranych z problemami związanymi z pracami nad nową strukturą komitetów Wydziału I Nauk Społecznych PAN. Przedstawił kandy­ datów (L. Mroza, Cz. Robotyckiego i A. Posema-Zielińskiego) do pracy nad usta­ leniem zespołów, w skład których może wejść nasz Komitet. Omówił propozycje powołania nowych zespołów komitetów w ramach naszego Wydziału (np. Komi­ tetu Nauk Antropologicznych, łączącego antropologów fizycznych, archeologów, demografów i etnologów). Jako najbardziej nas interesujący wskazał na możliwy do powołania zespół „nauki o kulturze”. Zaproponował, żeby tę sprawę przedysku­ tować we własnych placówkach, a ustalenia i propozycje przesłać do Prezydium Komitetu. 6. W wolnych wnioskach powrócono do kwestii wpisania zmienionej nazwy na­ szej dyscypliny w wykazie kierunków studiów Rady Głównej Szkolnictwa Wyższe­ go. Prof. Michał Buchowski zaproponował nazwę „etnologia/antropologia społecz­ no-kulturowa”. W dyskusji rozważano także inne możliwości i zwrócono uwagę, że wszystkie placówki uniwersyteckie noszą obecnie nazwę instytutów bądź katedr „et­ nologii i antropologii kulturowej”. Przewodniczący zaproponował, aby rady wszyst­ kich instytutów/katedr uniwersyteckich podjęły w tej sprawie uchwały, które zostaną dołączone do pisma przewodniego Komitetu do Rady Głównej. W części drugiej posiedzenia dokonano prezentacji instytucji etnologicznych w To­ runiu i w Szczecinie. 1. Dr Woj ciech Olszewski przedstawił osiągnięcia i stan obecny kierowanej przez niego Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu, która liczy sześciu adiunktów, ośmiu doktorantów i trzy asystentki. Zwrócił uwagę na poważny problem braku samodzielnych pracowników ze środowiska toruńskiego. Podkreślił, że Katedra poza badaniami regionalnymi coraz większą wagę przywiązuje do roz­ woju studiów pozaeuropejskich, badań z zakresu antropologii historycznej, studiów etnicznych i refleksji metodologicznej. W dyskusji poruszono między innymi sprawę kontroli Państwowej Komisji Akre­ dytacyjnej, która przyznała akredytację warunkową, ze względu na braki w zespole samodzielnych pracowników zatrudnionych na pierwszym etacie i zarządziła ponow­ ną kontrolę za dwa lata. Oceniła natomiast bardzo dobrze młodą kadrę naukową. 2. Dyrektor Muzeum Etnograficznego im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej — dr Hubert Czachowski, przedstawił kierunki pracy Muzeum: gromadzenie zbio­ rów (60 tys. zabytków polskich, do tego nagrania muzyczne i dokumentacja foto­ graficzna), wystawiennictwo i badania naukowe. Wspomniał, że placówka będzie obchodzić 50-lecie swego istnienia w 2009 roku. �Kronika 349 W dyskusji poruszono kwestię studenckich praktyk muzealnych w ramach współ­ pracy z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK oraz problemy związane z budowaniem nowego zespołu pracowników, w sytuacji wymiany pokoleniowej. 3. Prof. Karol Piasecki, kierownik Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Szczecińskiego, przybliżył zebranym wizję etnologii w Szczecinie, realizację zadań dydaktycznych oraz problemy kadry w kontekście wniosków sfor­ mułowanych po wizytacji Uczelnianej Komisji Akredytacyjnej, która zobligowała Katedrę do zatrudnienia dwóch samodzielnych pracowników. Prof. Piasecki stwier­ dził, że trudno mówić o osiągnięciach Katedry po zaledwie dwu i pół latach jej ist­ nienia. Obecnie jest w niej zatrudnionych osiem osób, w tym profesor z Kijowa, prof. Uniwersytetu Szczecińskiego oraz sześciu adiunktów. Realizowane są głównie dwa kierunki badawcze: badania wschodnie i badania pogranicza polsko-niemieckiego. Ryszard Yorbrich JUBILEUSZ PROFESOR BRONISŁAWY KOPCZYŃSKIEJ-JAWORSKIEJ 25 maja 2009 roku na Uniwersytecie Łódzkim, w Auli im. Profesora Wacława Szuberta, odbyło się uroczyste odnowie­ nie doktoratu prof. zw., dr hab. Bronisławy Kopczyński ej-Jaworski ej. To najwyższe wyróżnienie, jakim Uniwersytet może ob­ darzyć swego doktora, Profesor Kopczyńska-Jaworska odebrała w pięćdziesiątą rocznicę obrony swej doktorskiej dysertacji zatytułowanej „Pasterstwo wysokogórskie i szałaśnictwo w Tatrach”, napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej — twórczyni łódzkiej szkoły etnograficznej. Profesor Bronisława Kopczyńska-Jaworska urodziła się 1 maja 1924 roku w Poznaniu. Szkołę podstawową ukończy­ ła w Łodzi, maturę uzyskała w 1943 roku na tajnych kompletach w Warszawie. Tuż po zakończeniu wojny rozpoczęła studia etnograficzne na Uniwersytecie Łódzkim. W roku 1948 uzyskała stopień magistra filozofii w zakresie etnografii z etnologią na podstawie pracy „Gospodarka pasterska �350 Kronika w Beskidzie Śląskim”. Kolejne etapy naukowej kariery Profesor Kopczyński ej-Ja­ worskiej to uzyskanie przez nią stopnia doktora nauk humanistycznych w 1959 roku oraz doktora habilitowanego w roku 1967. Profesorem nadzwyczajnym została Pani Profesor w 1981 roku, a zwyczajnym w roku 1990. Od ukończenia studiów, nieprze­ rwanie do 1994 roku, pracowała w Katedrze Etnografii (obecnie Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej) Uniwersytetu Łódzkiego. W latach 1970-1994 była jej kierownikiem. Pierwsze zainteresowania naukowe Profesor Kopczyński ej-Jaworski ej dotyczyły pasterstwa, hodowli i gospodarki pasterskiej na terenach wysokogórskich. Badania nad tą problematyką prowadziła nie tylko w Polsce, ale także w Czechosłowacji, Rumunii, Bułgarii, Jugosławii, na Węgrzech i we Francji. Z tymi zagadnieniami związany był też doktorat Pani Profesor. Praca nad nim nie była zadaniem łatwym, bowiem luki w badaniach i raczej fragmentaryczne wia­ domości w literaturze wymagały ogromnego wysiłku, by w wyczerpujący sposób zanalizować gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa oraz stworzyć ramy teo­ retyczne i metodologiczne do badań porównawczych. Rzetelność przeprowadzonych wówczas przez Panią Profesor badań do dziś pozostaje dla wielu wzorem terenowej pracy etnografa. Poza tym, o czym w swej laudacji wygłoszonej podczas oficjalnych uroczystości wspomniała prof. dr hab. Maria Wieruszewska-Adamczyk, dysertacja Pani Profesor stanowiła pionierski wkład w europejskie badania regionalne, a także w rozwijaną z powodzeniem dopiero wiele lat później antropologię gospodarczą. Doświadczenia metodyczne i metodologiczne doprowadziły do wyłonienia się drugiego nurtu naukowej pracy Pani Profesor, który koncentruje się na klasyfikacji danych etnograficznych oraz teorii dokumentacji i informacji naukowej. Zaintere­ sowania te zaowocowały publikacją Metodyka etnograficznych badań terenowych — podręcznika, na który wciąż powołują się kolejne pokolenia adeptów etnologii. W 1976 roku Pani Profesor rozpoczęła także badania nad kulturą wielkiego mia­ sta. Stworzyła podstawy metodologiczne studiów miejskich, z powodzeniem nawią­ zujące do światowych osiągnięć antropologii miasta. Dzięki Niej problematyka ta stała się wizytówką łódzkich etnologów, którzy prowadząbadania nad kulturą miasta i których osiągnięcia doceniane są zarówno w kraju, jak i za granicą. Rezultaty swych badań Profesor Kopczyńska-Jaw orska prezentuje na wielu kra­ jowych i międzynarodowych konferencjach naukowych, a na Jej niezwykle bogaty dorobek składają się książki autorskie, rozprawy oraz artykuły naukowe publikowa­ ne w Polsce, Francji, Niemczech, Słowacji, Słowenii, Danii, Szwecji oraz w Stanach Zjednoczonych. Pani Profesor ma również w swoim dorobku naukową redakcję licz­ nych publikacji zbiorowych oraz wieloletnie redagowanie czasopisma „Folia Ethnologica”. Nadal pozostaje członkiem Rady Redakcyjnej „Łódzkich Studiów Etnogra­ ficznych”. I chociaż większość prac Pani Profesor jest związana ze wspomnianymi, głównymi nurtami zainteresowań, to znajdują się wśród nich i takie, które podejmują także inną tematykę i wykorzystują różne antropologiczne perspektywy. Profesor Bronisława Kopczyńska-Jaworska pełniła i pełni ważne funkcje, repre­ zentuj ąc polskie środowisko etnologiczne w wielu organizacj ach międzynarodowych, takich jak Conseil Permanent Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Et­ �Kronika 351 nologicznych, Reseau de cooperation scientifique et technique PACT-EUROETHNO (od 1982 roku członek prezydium), International Commission on Urban Anthropolo­ gy IUAES, a także Nârodopisnâ Spolocnost’ Slovenska (członek honorowy). W ciągu 60 lat swojej pracy na gruncie polskiej etnologii Pani Profesor uczestni­ czyła w działaniach wielu instytucji i organizacji — na przykład jako członek Prezy­ dium Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, członek Łódzkiego Towarzystwa Nauko­ wego, honorowy członek Polskiego Towarzystwa Etnologii Miasta. Od 1950 roku uczestniczy w działaniach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Przez wiele lat kierowała jego Łódzkim Oddziałem, była również sekretarzem generalnym Towarzy­ stwa, a także w latach 1976-1979 prezesem Zarządu Głównego. Ta wieloletnia dzia­ łalność została w 1991 roku uhonorowana zaszczytem honorowego członkostwa. Od 1971 roku do chwili obecnej Profesor Kopczyńska-Jaworska kieruje powsta­ łym w 1968 roku, z inicjatywy prof, dr hab. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego (ODilE PTL), zlokalizowanym w Łodzi przy Instytucie Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UL. Ośrodek prowadzi prace rejestrujące dorobek polskiego piśmiennictwa etnograficznego. W przeszłości opracowywał i wydawał drukiem bibliografie etnografii polskiej. Obecnie tworzy internetową bazę umożliwiającą wyszukiwanie not bibliograficznych prac z zakresu polskiej antropologii, etnologii i etnografii, a także wybranych pozycji z pokrewnych dziedzin nauki. Za zasługi dla nauki polskiej Pani Profesor została odznaczona między innymi: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Meda­ lem Komisji Edukacji Narodowej, srebrnym medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, odznaką „Za zasługi dla Miasta Łodzi” oraz Złotą Odznaką Uniwersytetu Łódzkiego. Dla kilku pokoleń swoich uczniów i współpracowników, Pani Profesor pozostaje wzorem naukowej i organizacyjnej aktywności, ale także podejścia wobec różnych intelektualnych wyzwań, zawsze nacechowanego ogromną pasją i zaangażowaniem. Do dziś utrzymuje ścisły kontakt z łódzkim Instytutem Etnologii i Antropologii Kul­ turowej, uczestnicząc w jego działaniach naukowych. Otacza Jągrono wiernych ucz­ niów, pełnych wdzięczności za okazywaną im przez lata troskę i osobistą sympatię. Warto dodać, że wypromowała jedenastu doktorów i około stu pięćdziesięciu magi­ strów etnografii i etnologii. Jubileusz i uroczyste odnowienie doktoratu były dla Profesor Kopczyńskiej-Ja­ worskiej okazją do przyjęcia licznych gratulacji i życzeń od przyjaciół, uczniów, środowiska etnologicznego oraz od przedstawicieli instytucji państwowych. Wszy­ scy podkreślali Jej pracowitość oraz niewyczerpaną energię — cechy, z których Pani Profesor jest powszechnie znana, życzyli zdrowia, satysfakcji z życiowych dokonań oraz siły w dalszej działalności naukowej. Aleksandra Krupa �Kronika 352 53. MIĘDZYNARODOWY KONGRES AMERYKANISTÓW, MEKSYK, 19-24 LIPCA 2009 Międzynarodowe kongresy amerykanistów są od lat wielu najważniejszymi spotkaniami badaczy dziejów, kultur i społeczeństw Nowego Świata. Pierwszy taki kongres zwołany został jeszcze w XIX wieku (w 1874 r. w Nancy, Francja) groma­ dząc na sali obrad przede wszystkim badaczy z Francji i krajów ościennych. Jed­ nak z biegiem lat zgromadzenia te naukowców profesjonalnie zainteresowanych amerykańskim kontynentem stały się trwałym elementem kalendarza specjalistów z tego zakresu. Ze względu na tak długą i ciągłą tradycję zwoływania kongresów amerykanistów te spotkania należą dziś do najstarszych światowych zebrań nauko­ wych w zakresie nauk humanistycznych i społecznych. Przez pierwszy okres swego rozwoju, mniej więcej do połowy ubiegłego wieku, tematyka tych periodycznych spotkań koncentrowała się w sposób wyraźny na ludności autochtonicznej Nowego Świata, prezentując dokonania w obrębie badań archeologicznych nad prekolumbij­ skimi kulturami, nad dziejami Indian w dobie konkwisty i kolonialnego panowania, nad folklorem, tradycją, religiami i życiem społecznym ludności tubylczej w czasach współczesnych, wreszcie także i nad ich zróżnicowaniem językowym. Z tego też względu najważniejszą rolę w tych kongresach odgrywali archeolodzy, etnolingwiści, etnohistorycy i etnologowie (antropologowie społeczni i kulturowi). Sytuacja zaczęła się jednak zmieniać po drugiej wojnie światowej prowadząc do znacznego poszerzenia akceptowanej tematyki, która z wąsko pojmowanych stu­ diów amerykanistycznych, ograniczonych przede wszystkim do badań nad ludnością indiańską, zaczęła obejmować wszystkie kategorie mieszkańców obu Ameryk. Jed­ nocześnie uległa zasadniczej zmianie lista dyscyplin amerykanistycznych, na której znalazły się teraz studia literaturoznawcze, ekonomiczne, geograficzne, prawnicze, politologiczne, edukacyjne, słowem wszystkie te dziedziny, które poruszały proble­ my istotne dla zrozumienia realiów życia po drugiej stronie Atlantyku. Uległa także istotnym przemianom formuła organizowania kolejnych kongresów, które zaczęto zwoływać co trzy lata, ale w trybie przemiennym, raz na terenie Europy (czy szerzej rzecz ujmując na obszarze Starego Świata), to znów w jednym z miast amerykań­ skiego kontynentu. W ten sposób przełamywano stopniowo europocentryzm studiów amerykanistycznych jako tych, które uprawiane z pozycji „zewnętrznych” spoglą­ dały na kultury Nowego Świata przez pryzmat ich „egzotyki”, odmienności i cywili­ zacyjnego dystansu. Dzięki tej nowej formule spotkań kongresy amerykanistów stały się szybko forum wymiany myśli i doświadczeń uczonych europejskich, patrzących z oddali na przedmiot swych badań, oraz badaczy (latyno-) amerykańskich, będących „amerykanistami” nie tyle z wyboru, co po prostu z powodu swego miejsca zamiesz­ kania i prowadzonych w sposób naturalny dociekań nad dziejami i kulturą własnego kraju, regionu czy kontynentu. Dla polskiej amerykanistyki niezwykle ważnym kongresem stał się jubileuszowy 50. Międzynarodowy Kongres Amerykanistów zwołany w Warszawie w roku 2000. �Kronika 353 Był to w istocie pierwszy w dziejach tej organizacji kongres umiejscowiony na te­ renie krajów Europy postkomunistycznej, a do tego na obszarze o niezbyt silnych tradycjach badań nad kulturami Nowego Świata. Decyzja ta, podjęta trzy lata wcześ­ niej na spotkaniu w stolicy Ekwadoru, Quito, była z jednej strony wyrazem uzna­ nia dla coraz bardziej widocznej (po 1989 r.) aktywności polskich amerykanistów, szczególnie w obszarze archeologii, etnologii i geografii, z drugiej zaś aktem zachęty pod adresem badaczy z Europy Środkowej i Wschodniej, by przełamali dotychcza­ sową izolację i włączyli się w główny nurt studiów amerykanistycznych. Jeśli chodzi o polskie środowisko, to niewątpliwie kongres warszawski był ważnym impulsem dalszego rozwoju badań amerykanistycznych, szczególnie wśród młodszej generacji badaczy. W istocie rzeczy dzisiaj badania o tym profilu prowadzone są z powodze­ niem w Warszawie, Poznaniu, Krakowie i Łodzi. Mają one coraz bardziej charakter interdyscyplinarny, realizowane są coraz częściej w ramach międzynarodowych pro­ gramów i porozumień, a ich rezultaty przedstawiane są na amerykanistycznych kon­ ferencjach i publikowane w językach kongresowych. Spory udział w tym dziele mają także etnologowie, którzy tradycje swych amerykanistycznych studiów wywodzą przede wszystkim z inspiracji profesor Marii Frankowskiej, organizującej jeszcze w latach 60. i 70. w Poznaniu interdyscyplinarne seminaria amerykanistyczne. W lipcu 2009 roku zwołany został w stolicy Meksyku 53. Międzynarodowy Kon­ gres Amerykanistów, który zgromadził kilka tysięcy badaczy z wielu krajów Ame­ ryki Łacińskiej, Stanów Zjednoczonych i Kanady, Europy i Dalekiego Wschodu. Ze względu na lokalizację tego spotkania dominowali na kongresie oczywiście Meksy­ kanie, którzy już od lat wielu pochwalić się mogą wielkimi osiągnięciami w zakresie archeologii, antropologii społecznej, historii i religioznawstwa. Dla każdego amerykanisty doskonale znane są dokonania zespołów badawczych skupionych w słynnych placówkach naukowych tego kraju, takich jak INAH (Instituto Nacional de Antropo­ logia e Historia), UNAM (Universidad Nacional Autonomia de México) czy CIESAS (Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropologia Social). Pracują w nich zarówno badacze meksykańscy, jak i wybitni specjaliści z innych obszarów, głównie z krajów Ameryki Łacińskiej, ale także i z Europy. Wybór miasta Meksyk na kolejny światowy kongres nie był więc w żadnym wypadku przypadkowy, gdyż w rzeczy samej odbywał się w jednej z naturalnych „intelektualnych” stolic amery­ kanistycznych studiów. W tym miejscu warto przypomnieć, iż Meksyk gościł takie kongresy już kilka razy. Pierwszy raz jeszcze pod koniec XIX wieku (w 1895 r.), następnie w 1910 roku, kolejny w przeddzień II wojny światowej (w 1939 r.), potem w 1962 roku, wreszcie przedostatni w roku 1974, a więc niemal 35 lat temu. Jak każdy kongres, także i meksykański odbywał się pod jednym ogólnym hasłem mającym zwracać uwagę na istotny także dla studiów amerykanistycznych problem. W tym przypadku sformułowano go w wersji hiszpańskiej w następującej postaci: Los pueblos americanos: cambios y continuidades. La construcción de lo propio en un mundo globalizado („Ludy Ameryki: Zmiany i kontynuacje. Konstruowanie własnej specyfiki w globalizującym się świecie”). Hasło to akcentowało jeden z naj­ ważniejszych dylematów Ameryki Łacińskiej, a mianowicie jej nieustanne wysiłki w poszukiwaniu tożsamości, tym razem wystawione na próbę przez wszechogarnia­ �354 Kronika jące procesy globalizacyjne. Wiele sympozjów, wykładów i prezentacji kongreso­ wych dotykało tej ważnej kwestii, naświetlając ją z najróżniejszych perspektyw, co jednak nie oznaczało, iżby na tym spotkaniu nie było również sposobności przedsta­ wienia problemów badawczych daleko odbiegających od głównego przesłania. Ideą zasadniczą kongresu jest bowiem stworzenie możliwie najszerszej platformy wymia­ ny doświadczeń i upowszechnienia najnowszych rezultatów badań we wszystkich amerykanistycznych dyscyplinach i specjalnościach. Temu zadaniu służyły zarówno sesje plenarne, jak i specjalistyczne sympozja oraz prezentacje „posterowe”. Ich łączna liczba przekraczała 360 spotkań, co — mimo niemal tydzień trwających obrad — było ogromną ofertą, uniemożliwiającą w isto­ cie pełne zorientowanie się w tendencjach bieżących badań. Niewątpliwie, liczba kilku tysięcy referatów podzielonych na równolegle odbywające się sympozja musi wprawiać uczestników tak wielkich imprez naukowych w stan znacznej frustracji, powodowanej stale pojawiającym się dylematem, co wybrać z tak obfitego progra­ mu, a z czego z konieczności zrezygnować. W rezultacie wielkie światowe spotkania specjalistów zamieniają się w serię małych sympozjów, a tylko plenarne obrady i nieformalne spotkania stwarzają bardziej integracyjną płaszczyznę kontaktów. Ze względu na znaczną liczbę owych sympozjów, zostały one podzielone na ze­ społy dyscyplinamo-tematyczne. Mimo to organizatorom nie udało się tak poklasyfikować zgłoszonych sympozjów, nie wspominając już o samych referatach, aby uniknąć przemieszania tych samych lub zbliżonych zagadnień i problemów, które pojawiały się w bardzo różnych konfiguracjach i w wielu formalnie odległych od siebie grupach. Jedną z ważniejszych grup tematycznych był zespół poświęcony etnologii, antropologii społecznej i kulturowej. Przy całej swej różnorodności do­ minowała tam tematyka związana ze studiami indianistycznymi zorientowanymi na kwestie tożsamości, tradycyjnych i nowych form życia religijnego, roli środowiska naturalnego, współczesnych procesach przemian kulturowych, choć również obecna była problematyka rodziny oraz specyfiki życia społecznego i kulturowego ludności affoamerykańskiej w Ameryce Łacińskiej. Problematyka antropologiczna lub też bardzo do niej zbliżona występowała także w wielu pozostałych zespołach sympozjów. I tak, w dziale poświęconym naukom technicznym związanym ze środowiskiem debatowano na temat kryzysowej sy­ tuacji w dostępie do zasobów wodnych w Ameryce Łacińskiej i naturalnych pra­ wach ludności tubylczej do ich wykorzystywania. Zwracano uwagę na kulturowe skutki zmian klimatycznych oraz na znaczenie koncepcji zrównoważonego rozwoju przeciwstawianej dzisiaj neoliberalnym ideom cywilizacyjnego postępu. W zespo­ le poświęconym kwestiom praw człowieka omawiano zagadnienia związane z re­ spektowaniem praw ludności tubylczej oraz z wysiłkami na rzecz przezwyciężenia przejawów dyskryminacji etno-rasowej. W dziale nauk edukacyjnych znalazło się sporo miejsca na analizę postępów edukacji interkulturowej, na ocenę stosowanych dotychczas metod skolaryzacji indiańskich dzieci, a także i na refleksje na temat roli edukacji w kształtowaniu narodowej tożsamości. W ramach studiów ekonomicznych i społecznych znalazło się miejsce na dysku­ sję na temat roli migracji w Ameryce Łacińskiej, zarówno tej wewnętrznej, z regionu �Kronika 355 do regionu, ze wsi do obszarów metropolitalnych, jak i wędrówek o charakterze emi­ gracyjnym do innych krajów kontynentu, do Stanów Zjednoczonych i Europy. Tam także omawiano nowe formy społecznej organizacji w przestrzeni miejskiej oraz rolę granic w procesie nowego kształtowania się podziałów regionalnych. Z kolei w dość dobrze obsadzonych sympozjach z zakresu studiów genderowych rozważano respek­ towanie prawa kobiet, zajmowano się zagadnieniem przemocy względem kobiet, ich na nowo konstruowaną tożsamością oraz coraz większą ich obecnością w przestrzeni życia publicznego. W dziale poświęconym studiom historycznym i etnohistorycznym sporo miejsca zajmowały rozważania na temat losu Indian w dobie kolonialnej i republikańskiej, choć dziwić musi dość słaba reprezentacja nurtu historii najnow­ szej. W grupie sympozjów o charakterze lingwistycznym tradycyjnie rozpatrywano tubylcze języki, ich klasyfikacje oraz zmiany zachodzące w tych etnolektach na sku­ tek kontaktów interetnicznyeh. Treściami antropologicznymi nasycony był dział sympozjów dotyczących no­ wych ruchów społecznych, w tym emancypacyjnych działań ludności tubylczej, sytuacji indiańskiej młodzieży w ośrodkach wielkomiejskich czy walki rdzennych mieszkańców Nowego Świata o prawo dostępu do zasobów surowcowych. W ze­ spole sympozjów politologicznych także można było napotkać interesujące dla an­ tropologa tematy, jak choćby kwestia wielokulturowości czy etnopolityki. Podobnie w dziale poświęconym zdrowiu i chorobom znalazło się miejsce na pokazanie do­ robku badawczego w zakresie etnomedycyny. Wreszcie, należy wspomnieć i o ze­ spole sympozj ów bezpośrednio wiążących się z głównym hasłem kongresu, a miano­ wicie — z globalizacją Otóż w ramach tego zagadnienia zajęto się rolą dziedzictwa kulturowego w utrzymywaniu tożsamości, znaczeniem turystyki we współczesnych procesach zmian, a także relacjami między globalizacją ekonomiczną a jej formą kulturową zwaną coraz częściej mundializacją W wielu wspomnianych wyżej sympozjach uczestniczyli aktywnie, a więc jako referenci, polscy badacze. Trzeba podkreślić, iż latynoamerykaniści z Polski tworzyli całkiem wyraźnie widoczną europejską grupę narodową, oczywiście za Hiszpanami, Francuzami czy Niemcami. Obecność reprezentantów polskiej nauki w tego rodzaju międzynarodowych gremiach przestaje już być traktowana jako zjawisko po części „egzotyczne”. Jest bowiem wynikiem nie tylko silnych zainteresowań studiami latynoamerykanistycznymi w naszym kraju, ale także i osiąganych w tej dziedzinie re­ zultatów. Właśnie wynikami swych badań, przede wszystkim terenowych, dzielili się w Meksyku antropologowie, prowadzący między innymi studia w zakresie proble­ matyki kobiecej, rozwojowej, ruchów społecznych, etnopolityki czy etnomedycyny. Archeologowie poinformowali społeczność międzynarodową o swych najnowszych odkryciach w peruwiańskich Andach, jak i o swych badaniach nad rekonstrukcją dawnej muzyki tubylczej czy domniemanym pismem Inków. Geografowie przed­ stawili wyniki swoich ustaleń na temat regionalnego rozwoju, turystyki i migracji, a politolodzy poinformowali o dociekaniach na temat znaczenia ubóstwa, rozwoju demokracji, zasad polityki społecznej czy roli armii we współczesnych przemianach Ameryki Łacińskiej. Warte podkreślenia jest także i to, iż wśród polskich referen­ tów zdecydowanie dominowali młodzi badacze, w tym także i ci, którzy prowadzą �356 Kronika swe studia w ramach prac nad doktoratami. Ten fakt ewidentnie ukazuje dynamikę rozwojową polskiej latynoamerykanistki, dając jednocześnie gwarancję jej dalszej zauważalnej obecności w przestrzeni międzynarodowej. Znacznym wyróżnieniem dla polskiej grupy było także zaproszenie autora tych refleksji przez organizatorów kongresu do wygłoszenia jednego z prestiżowych wy­ kładów plenarnych. Jego tematyka („Ofiary i beneficjenci globalizacji. Ludy tubylcze i ich organizacje jako «nowe plemiona» na przykładzie andyjskim”) nie tylko w pełni korespondowała z głównym hasłem kongresu, ale pozwalała również na wykorzysta­ nie doświadczeń z terenowych penetracji prowadzonych przez autora wśród Indian Ameryki Południowej w trakcie ostatniej dekady. Warto także wspomnieć o miłym akcencie „polskim”, jaki miał miejsce w trakcie uroczystości zamykającej kongres. Otóż do grona kilku osób żegnających uczestników w swoich narodowych językach (po portugalsku, angielsku, francusku) zaproszono także uczestniczkę z Polski, co wydaje się miłym, symbolicznym gestem podkreślającym wkład polskiej „delegacji” w prace tego wielkiego spotkania latynoamerykanistów. Można zatem mieć nadzieję, iż na kolejnym już 54. Międzynarodowym Kongresie Amerykanistów, który odbę­ dzie się w 2012 roku w Wiedniu, badacze z Polski tworzyć będą nie tylko jeszcze bardziej zauważalną grupę, ale będą mogli zaprezentować nowe, oryginalne wyniki swych badań, w tym również z zakresu antropologii. Aleksander Posern-Zieliński „STUDYING CENTRAL ASIA: IN QUEST FOR NEW PATHS AND CONCEPTS?” XI KONFERENCJA EUROPEJSKIEGO STOWARZYSZENIA DO BADAŃ AZJI ŚRODKOWEJ (ESCAS), BUDAPESZT, 3-5 WRZEŚNIA 2009 European Society for Central Asian Studies (ESCAS) powstało w 1985 roku jako międzynarodowa organizacja skupiająca przedstawicieli różnych dyscyplin zainte­ resowanych terenem Azji Środkowej. Głównym celem stowarzyszenia było nadanie odrębnego statusu badaniom środkowoazjatyckim, umożliwienie współpracy między badaczami z Zachodu i z Azji Środkowej oraz stworzenie forum dyskusji interdyscy­ plinarnych. Zakreślono wówczas obszar zainteresowań, definiując Azję Środkową jako teren obejmujący ówczesne środkowoazjatyckie republiki ZSRR, sąsiednie re­ jony Mongolii, północny Iran, północny Afganistan oraz północno-zachodnie Chiny. ESCAS organizuje międzynarodowe konferencje co dwa lata. Dwie ostatnie, poprze­ dzające budapeszteńską, miały miejsce w Krakowie w 2005 roku i w Ankarze w 2007 roku. XI Konferencja ESCAS odbyła się w pięknej siedzibie Uniwersytetu Środko­ woeuropejskiego (Central European University) w Budapeszcie. Trzydniowy pro­ �Kronika 357 gram obejmował sesje plenarne, panele, które toczyły się równolegle w czterech salach (w sumie 26 paneli) oraz zgromadzenie ogólne członków ESCAS. Tematyka spotkań panelowych była różnorodna. Część dotyczyła zagadnień ekonomicznych (np. różnych aspektów rozwoju gospodarczego Azji Środkowej) i politycznych (np. Azji Środkowej w kontekście geopolitycznym, przemian w tamtejszej polityce multilateralnej czy rozwoju ruchów obywatelskich na tym terenie). Tematy wielu sesji mogły być bardzo interesujące dla etnologa, ukazywały bowiem kulturowe po­ wiązania i konteksty problemów demograficznych (referaty omawiały np. korelacje płodności z etnicznością albo społeczno-kulturowe podstawy zachowań reproduk­ cyjnych w Kazachstanie), geograficznych i ekologicznych (poruszano np. zagad­ nienia „turystyki środowiskowej”, rozwijanej nad ginącym Morzem Aralskim oraz „turystyki kulturowej”, wykorzystującej spuściznę doświadczeń nad broniąjądrową w Kazachstanie). Większość jednak dotyczyła bezpośrednio problematyki społecz­ no-kulturowej, stanowiącej centrum zainteresowań naszej dyscypliny. Warto podkre­ ślić, że wyróżnione tematy paneli pozwalały na spotkania badaczy rozpatrujących poszczególne zagadnienia z perspektywy różnych dyscyplin naukowych, co ożywia­ ło prowadzone dyskusje i często wskazywało na możliwości wzajemnego uzupełnia­ nia i wzbogacania tradycyjnych podejść. Ponadto niektóre z sesji włączały referaty ujmujące historycznie dane problemy badawcze i takie, które prezentowały wyniki badań współczesnych. Niekiedy tematy były rozproszone, lecz i tak organizatorom należą się słowa uznania za zręczne skonstruowanie programu, tym bardziej, że tylko część paneli była wcześniej zgłoszona. Do szczególnie zajmujących należały, moim zdaniem, sesje dotyczące proble­ mów migracji, w tym dylematów związanych z realizacją projektu powrotu do Kazachstanu tak zwanych oralmanów — Kazachów zamieszkałych w Chinach, Mon­ golii i innych krajach (Isik Kuscu), czy migracji zarobkowej z krajów Azji Środkowej do Rosji. Omawiano także ważne kwestie dotyczące kształcenia młodzieży, edukacji muzułmańskiej w Kazachstanie (Dina Wilkowsky) oraz społecznych modeli samo­ realizacji kobiet (Gulnar Nadirova). Bardzo istotne zagadnienia, naświetlające po­ wiązania projektów architektonicznych i urbanistycznych z polityką, poruszał panel, w którym przedstawiono między innymi zasady planowania i realizację projektów architektonicznych w nowej stolicy Kazachstanu Astanie, interpretując je jako swo­ isty „miraż prezydenta” (Catherine Poujol). Inny referat również podkreślał ścisły związek władzy prezydenckiej i form architektury w Azji Środkowej, na przykładzie Astany i stolicy Turkmenistanu — Aszchabadu (Cécile Gintrac). Fenomen Astany tak zafascynował badaczy, że także w innej sesji, poświęconej różnym aspektom współ­ czesnych procesów narodotwórczych, jedno z wystąpień nosiło tytuł: „Astana po dzie­ sięciu latach: budowanie narodu i urbanizacja w Kazachstanie” (Adrien Fauve). Bardzo zainteresował mnie panel: „Polityka i stygmatyzacja społeczna w postsocjalistycznej Azji Środkowej”. W jego ramach francuskie badaczki, prowadzące ba­ dania w Uzbekistanie, Kazachstanie i Kirgistanie, rozpatrywały problemy zachwia­ nia poczucia społecznego bezpieczeństwa, znacznego pogorszenia stanu zdrowia psychicznego mieszkańców Azji Środkowej (depresja, inne zaburzenia psychiczne) po rozpadzie Związku Radzieckiego (wystąpienie Catherine Poujol) oraz gwał­ �358 Kronika townego wzrostu przypadków zakażeń HIV od połowy lat 90. (Sophie Hohmann, Laetitia Atlani-Duault). Inny ciekawy referat (Christilli Marteau-d’Autry) dotyczył tradycyjnych i współczesnych obowiązków synowej — kelin wobec teściowej i in­ nych członków rodziny męża w samarkandzkiej mahalli w Uzbekistanie. Panel prowadzony przez Gabriele Rasuly-Paleczek z Wiednia, zasłużoną jako or­ ganizatorka i długoletni prezydent ESCAS: „Badanie interakcji kulturowych w Azji Środkowej”, prezentował różne spojrzenia na historyczne i współczesne wpływy obcych tradycji na różne dziedziny kultury i życia społecznego w Azji Środkowej. Jeden z referatów omawiał oddziaływanie kultury rosyjskiej i radzieckiej na tradycje mieszkańców oazy Nurata w Uzbekistanie w pierwszej połowie XX wieku (Akbar R. Togaev), inny — współczesne zmiany we wzorcach pielgrzymowania do gro­ bowców świętych w Azji Środkowej (Nikolay Terletskiy), jeszcze inny — tradycję i wpływy procesów globalizacyjnych widoczne we współczesnym uzdrawianiu du­ chowym w Kazachstanie (Danuta Penkala-Gawęcka). Warto wspomnieć również o sesjach, na których rozważano zagadnienia religii w Azji Środkowej. Referaty odnosiły się na przykład do buddyzmu w Buriacji (Andrey Bazarov) czy chrześcijaństwa w Mongolii po roku 1990 (Rustam Sabirov), ale większość dotyczyła islamu. Poruszono bardzo interesujący problem „kobiecego islamu” w Tadżykistanie, reprezentowanego przez kobiety zwane otun, zajmujące się czytaniem modlitw, interpretacją Koranu, świadczące pomoc w razie kłopotów zdrowotnych czy rodzinnych (Zulaykho Usmonova). Wyjątkowym było wystąpienie składające się z dwóch części — prezentacji pięknych, nastrojowych fotografii kirgi­ skich cmentarzy muzułmańskich, której towarzyszył poetycki komentarz (Margaret Morton) oraz etnograficznego opisu zwyczajów pogrzebowych Kirgizów (Elmira Köchümkulova). Podczas walnego zgromadzenia członków ESCAS dotychczasowa prezydent Catherine Poujol przedstawiła zarys historii oraz obecne cele stowarzyszenia. Omó­ wiono kwestie finansowe i organizacyjne, zwrócono również uwagę na ważną rolę, jaką pełni wciąż poszerzana i doskonalona strona internetowa ESCAS. Na koniec dokonano wyboru nowych władz — na czele organizacji stanęła Zifa-Alua Auezova z Uniwersytetu w Leiden, która we władzach ostatniej kadencji pełniła funkcję sekre­ tarza generalnego i skarbnika. Doskonale zorganizowaną konferencję uprzyjemniło spotkanie na wyśmieni­ tej kolacji w restauracji Venhajo na statku-muzeum zacumowanym przy nabrzeżu Dunaju. Danuta Penkala-Gawęcka �Kronika 359 KONFERENCJA „EUROPEJSKA KARTA JĘZYKÓW REGIONALNYCH I/LUB MNIEJSZOŚCIOWYCH: OSIĄGNIĘCIA I WYZWANIA”, BILBAO, 20-21 KWIETNIA 2009 Organizatorami odbywającej się w Hiszpanii konferencji były Rada Europy, rząd Hiszpanii — pełniącej aktualne przewodnictwo w Komitecie Ministrów Rady Europy, a także Autonomiczny Rząd Kraju Basków wraz z Uniwersytetem Kraju Basków. Tytułowa „Karta” to europejska konwencja zatwierdzona w 1992 roku w ramach Rady Europy w celu ochrony oraz promocji języków regionalnych oraz języków mniejszości etnicznych/narodowych w Europie. Konwencja weszła w życie w 1998 roku, zaś do czerwca 2009 ratyfikowały ją 24 państwa, w tym Polska (12 lutego 2009 roku). Problemy oraz wyzwania związane z ratyfikacją oraz implementacją tego do­ kumentu były tematem omawianej konferencji. Referenci oraz delegaci zastanawiali się nad przyszłością „Karty” w świetle jej już ponad dziesięcioletniej egzystencji oraz zdobytego w tym czasie doświadczenia. Fenomen wielojęzyczności w Europie to temat wciąż żywy, stąd udział w konferencji wzięło liczne, ponad 150-osobowe grono zainteresowanych osób. Zarówno referenci, jak i obecni na konferencji delegaci reprezentowali bardzo różne środowiska, od administra­ cji publicznej na poziomie europejskim, państwowym i regionalnym, poprzez przedsta­ wicieli nauki, aż po organizacje pozarządowe i przedstawicieli mniejszości językowych Europy. Językami konferencji były oficjalne języki Rady Europy: angielski i francuski, a także dwa ofïcjalne j ęzyki gospodarzy tego wydarzenia: hiszpański oraz baskijski. Ceremonia otwarcia rozpoczęła się po południu pierwszego dnia konferencji, w atrium Muzeum Guggenheima. Inaugurację obrad swą obecnością zaszczycili licz­ ni goście honorowi. Słowo wstępne wygłosiła przewodnicząca sesji, Marta Vilardell Coma, stały przedstawiciel Hiszpanii w Komitecie Ekspertów, natomiast oficjalnego otwarcia posiedzenia dokonał Ińaki Goirizelaia Ordorika, rektor Uniwersytetu Kra­ ju Basków. Prezydent Autonomicznej Wspólnoty Kraju Basków, Juan José Ibarretxe Markuartu Lehendakari, wygłosił referat na temat promocji języka baskijskiego w Kraju Basków. Stwierdził w nim, iż „rewitalizacja języka baskijskiego wzmocni różnorodność językową Europy. Jeśli nie będziemy dbali o odnowienie naszego języ­ ka, wszyscy na tym stracimy, Europa także”. Następnie wystąpił Sekretarz Generalny Rady Europy, Terry Davis, prezentując referat „Ochrona kulturowej różnorodności Europy. Wkład Rady Europy”. Wystąpienia zakończył Przewodniczący Zgromadze­ nia Parlamentarnego Rady Europy, Lluis M.a De Puig i Olive referatem „Ochrona mniejszości w Europie”, w którym między innymi przytoczył własną definicję języka w świetle wielojęzyczności Europy: „Język to znacznie więcej niż tylko narzędzie komunikacji lub kulturowy mikrokosmos (...), język to fundament, na którym bu­ dowane jest bogactwo intelektualne oraz tożsamość indywidualna i zbiorowa. Lecz przede wszystkim język to prawo, które jest niezbywalne”. Inaugurację konferencji uświetnił występ lokalnego artysty, który wykonał tradycyjną baskijską formę poe­ tycko-muzyczną o nazwie bertsolaritza. Godny odnotowania jest fakt, iż z uwagi na �360 Kronika międzynarodowe grono słuchaczy zaśpiewał on swój poemat nie tylko w języku ba­ skijskim, jak nakazuje tradycja, lecz we wszystkich czterech językach konferencji. Kolejnego dnia konferencji odbyły się dwie sesje plenarne. W tematykę osiąg­ nięć i nowych wyzwań stojących przed ratyfikowaniem i implementacją karty wpro­ wadzili zebranych: Manuel Lezertua — doradca prawny Rady Europy, Sigve Gramstad — wiceprzewodniczący komitetu ekspertów do spraw „Karty”, oraz Robert Dunbar, Szwajcar reprezentujący szkocki Uniwersytet w Aberdeen. Następni prelegenci mówili o kwestii perspektywicznej ratyfikacji „Karty” na konkretnych obszarach: przypadek Belgii opisywał Yves Lejeune z Katolickiego Uniwersytetu w Louvain-la-Neuve, przy­ padek republik bałtyckich — Snezana Trifimovska z niderlandzkiego Uniwersytetu w Nijmegen, natomiast Bałkanów — Josef Marko z austriackiego Uniwersytetu w Gra­ zu. Tę część konferencji zakończył baskijskojęzyczny referat Alberta Lópeza Basagurena z Uniwersytetu Kraju Basków, opisujący problemy związane z wprowadzaniem w życie zasad „Karty”, wynikające z postanowień konstytucji hiszpańskiej. Sesja popołudniowa konferencji była poświęcona kwestii wzmocnienia efektyw­ ności „Karty”. Prelegenci przeanalizowali kilka konkretnych przypadków w oparciu 0 wyniki przedstawione w raportach państwowych. Constantin Pitsch ze szwajcar­ skiego Urzędu do spraw Kultury zreferował bieżącą sytuację języków imigrantów w tym kraju, José M.a Pérez Medina przedstawił położenie języków regionalnych 1 mniejszościowych w Hiszpanii w jej regionach autonomicznych, natomiast Judit Solymosi, poprzednia przewodnicząca Komitetu Ekspertów Rady Europy, przedsta­ wiła sytuację na Węgrzech. Kolejnymi mówcami byli: Guy Laforest z Uniwersytetu w Laval w Quebeku, opisujący ochronę języków w Kanadzie, Pirkko Nuolijárvi z In­ stytutu Języków Fińskich omawiająca przypadek Finlandii (skupiając się na języku Saamów), Marco Viola z Departamentu Mniejszości Językowych referujący zasady polityki językowej w Autonomicznej Prowincji Trydent we Włoszech, i wreszcie Patxi Baztarrika Galparsoro z Rządu Autonomicznego Kraju Basków, który opisał doświadczenia swojego regionu w promowaniu języka baskijskiego. Konferencję podsumowała debata publiczna nad poruszanymi przez referentów te­ matami. Jej gorący przebieg stymulowało między innymi samo miejsce obrad, którym był Kraj Basków. Na plan pierwszy debaty wysunęły się dwie kwestie. Po pierwsze, stosunek mieszkańców danych regionów do języków tam promowanych — na przykład nie wszyscy mieszkańcy Kraju Basków uważająjęzyk baskijski za „swój”, wielu mówi wyłącznie po hiszpańsku, co nie przeszkadza im czuć się Baskami. Po drugie, poruszo­ na została kwestia długiego czasu upływającego od ratyfikowania „Karty” w danym państwie do wprowadzenia rzeczywistych zmian, zauważalnych przez użytkowników języków podlegających specjalnej ochronie. Opisane przez prelegentów przykłady po­ kazały wyraźnie, iż najważniejszą rolę w przygotowaniach do ratyfikacji oraz wpro­ wadzania w życie zasad umieszczonych w „Karcie” odgrywają władze państwowe na szczeblu rządowym. Aczkolwiek, jak jasno wynika z sytuac ji Hiszpanii, władze lokal­ ne i regionalne pełnią w tym procesie niepoślednią rolę, biorąc odpowiedzialność za codzienne wdrażanie w życie ustaleń wynikających z ratyfikacji Karty. Katarzyna Linda �Kronika 361 KONFERENCJA „ANTROPOLOGIA POLITYKI I POLITYKA W ANTROPOLOGII”, BĘDLEWO, 18-20 MAJA 2009 Organizator konferencji, Komitet Nauk Etnologicznych PAN, przy współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM i Zakładem Etnologii In­ stytutu Archeologii i Etnologii PAN, zaprosił do udziału w spotkaniu naukowców, przedstawicieli różnych dziedzin. Uczestnicy, poza antropologią, reprezentowali tak­ że politologię, prawo, archeologię, filologię polską, pedagogikę — dyscypliny, które w istotny sposób nadają kontekst etnograficznym eksploracjom i antropologicznej refleksji. Interdyscyplinarny charakter tego wydarzenia stwarzał okazję do konfron­ tacji rozmaitych podejść do kwestii polityki. Pozostaje pytanie, czy szansa ta została wykorzystana. A jeśli tak, to w jakim zakresie? Referaty wygłoszono w obrębie czterech sekcji: 1. Stereotypy, symbole i rytu­ ały w edukacji i polityce; 2. Tradycja i tożsamość a władza i autorytet polityczny; 3. Konflikty i transformacje a etnopolityka; 4. Antropologia polityki i polityka w an­ tropologii oraz w ramach sesji plenarnych. Różnorodność tematyczna referatów stała się inspiracją do podjęcia wielu wątków poruszanych w niejednokrotnie polemicz­ nych dyskusjach. Świadczy to nie tylko o trafnym zestawieniu poszczególnych wy­ stąpień, ale przede wszystkim o wadze podejmowanych zagadnień. Jednak to, co wydaje się najciekawszym aspektem konferencji, dotyka istotnych spraw związa­ nych ze współczesnymi sposobami uprawiania antropologii kulturowej. Warto zatem uwypuklić przede wszystkim te wątki, nie zapominając, że tytuły sekcji wskazująna znaczące przejawy funkcjonowania polityki w skali Europy i świata, jak również na pola refleksji akademickiej nad tymi zagadnieniami. W większości referatów oraz w dyskusjach w sekcjach przeważało pojmowanie polityki raczej sensu stricto, a nie jako sfery immanentnej — nie dającej się uchwycić wprost, lecz możliwej do zaobserwowania poprzez określone jej przejawy (rozróżnie­ nie to zaproponował w czasie obrad plenarnych Michał Buchowski, IEiAK UAM). Co charakterystyczne, prezentowane sposoby rozumienia zagadnień politycznych nie zawierały na ogół aspektu metarefleksji i odniesień do metodologii. Zastanawia zatem, dlaczego mamy do czynienia z takim stanem rzeczy. Odpo­ wiedzi należałoby poszukać w kolejnych wątkach, raczej o etnograficzno-metodycznym charakterze, które uwidoczniły się w czasie obrad. Konferencję otworzyły dwa referaty (Aleksandra Posema-Zielińskiego i Woj­ ciecha Dohnala z IEiAK UAM) prezentujące zakres antropologii politycznej, naj­ ważniejsze stanowiska teoretyczne oraz aktualne tendencje badawcze. Jak stwierdził Wojciech Dohnal, historia tej subdyscypliny trwa już 130 lat, a jej badania koncen­ trują się na zagadnieniach władzy i polityki jako sfery nadrzędnej wobec jednostek. Z jednej strony, sfera ta stanowi odrębny przedmiot studiów antropologicznych, a z drugiej także jeden z najważniejszych wątków w rozwoju naszej dyscypliny za­ równo w wymiarze badań etnograficznych (szczególnie badania społeczeństw poza­ europejskich), jak i uprawianej refleksji. Stąd zapewne brak jednoznacznej definicji, �362 Kronika czym jest antropologia polityczna. Zainteresowanie tak zwanymi społeczeństwami plemiennymi jako odrębnymi systemami sprowadzało się bowiem do tworzenia przez antropologów typologizacji struktur władzy, a jednocześnie pozwalało definio­ wać rozmaite typy organizacji życia, co stanowi obiekt zainteresowania antropologii en globe. Najważniejsze stanowiska teoretyczne — ujęcia historyczne, kontekstowe, a także procesualne zagadnień polityki, często zmagały się z uwikłaniem refleksji antropologicznej w kontekst kolonialny. Według Aleksandra Posema-Zielińskiego, współczesny zakres antropologii politycznej obejmuje studia nad kulturowymi wa­ runkami wszelkich działań politycznych oraz nad konsekwencjami istnienia określo­ nych reguł w sferze polityki (dominacja siły, powodująca zniewolenie grup o statusie mniejszości, bunt i konflikt, często klasyfikowany jako etniczny, dążności separaty­ styczne i autonomistyczne). Kolejny, obszerny wątek badań antropologii politycznej dotyczy problemów lud­ ności rodzimej żyjącej na obszarach określanych jako wielokulturowe, wobec której prowadzona jest zdecydowana, „odgórna” polityka państwa. Poruszane w referatach zagadnienia odnosiły się do obszarów postkolonialnych (wystąpienia Arkadiusza Żu­ kowskiego z Instytutu Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Joanny Pietraszczyk z Zakładu Studiów Latynoamerykańskich UŁ, Macieja Ząbka z IEiAK UW, Rafała Beszterdy z IAiE PAN, Antoniny Małowieckiej, Łukasza Kacz­ marka z IAiE PAN) oraz postradzieckich (wystąpienia Veroniki Belyaevej z KEiAK Uniwersytetu Szczecińskiego, Zbigniewa Szmyta z IEiAK UAM, Andrzeja Wierz­ bickiego z Instytutu Nauk Politycznych UW). Omówiono kwestie uwikłania etniczności i wartości kulturowych w politykę, zarówno bieżącą, jak i w projektowanie ustrojowe obszarów, na których występują zjawiska wielokulturowości. Prezentacja problematyki dotyczyła tła historycznego, społecznego i kulturowego, oraz uwzględ­ niała sposoby rozumienia tak zwanej polityki etnicznej na tych obszarach, w obrębie różnych dyscyplin naukowych. Rozpatrywano zachowania i aspiracje grup etnicz­ nych w różnych sytuacjach politycznych. Elementem wspólnym wszystkich wy­ stąpień było zwrócenie uwagi na znaczenie relacji dominacji i władzy, szczególnie nasilonych w okresach transformacji i wzmożonych konfliktów. Miały one swoje od­ bicie w sytuacji egzystencjalnej grup etnicznych, w ich relacjach z innymi grupami, a zwłaszcza z władzami prowadzącymi wobec nich określonąpolitykę prawno-admi­ nistracyjną. Przedstawiano przykłady wykorzystywania kategorii etnicznych i kultu­ rowych oraz manipulowania argumentem „różnic etnicznych” w celu osiągnięcia ko­ rzyści politycznych i materialnych, bardzo często iluzorycznych i krótkotrwałych. Z powyższym aspektem „uwikłania etniczności w politykę” wiąże się kwestia statusu języków tubylczych w państwach, które zmagają się z rosnącą potrzebą pod­ kreślania niezależności przez rozmaite grupy (określane jako etniczne czy regional­ ne). Walka o własny język to walka o „podmiotowość” rozumianą jako prawo do artykulacji własnej odrębności w przestrzeni publicznej, choćby przez uzyskanie au­ tonomii czy też „specjalnych praw”. W Katalonii regionaliści wykorzystali szansę, jaką niosła demokratyzacja życia w Hiszpanii i doprowadzili do uznania katalońskiego za język urzędowy, obok kastylijskiego (Katarzyna Linda, IEiAK UAM). W Peru natomiast ludność indiańska posługująca się j ęzykiem keczua nie jest równorzędnym �Kronika 363 partnerem w tworzeniu projektów edukacji multietnicznej, choć według elit odpo­ wiedzialnych za edukację, język ten powinien być nauczany na prawach takich, jak urzędowy język hiszpański (Maria Hebisz, ZSL UŁ). Walka o podmiotowość to nie tylko domaganie się praw, to także próba negocja­ cji określonych treści symbolicznych, które mają służyć tworzeniu i podtrzymywa­ niu jedności danej grupy. Trudny proces konstruowania narodowej tożsamości, po okresie sowieckiej homogenizacji wzorców życia, dotyczy państw postradzieckich. Według Marka Gawęckiego (Instytut Wschodni UAM), wskutek rozpadu ZSRR do­ szło w tych państwach do skomplikowanego procesu tworzenia własnej symboliki. W procesie tym trudno jednak całkowicie uwolnić się od symboliki sowieckiej, nadal żywej w świadomości społecznej. Następnym, ważnym i rozbudowanym wątkiem obrad była etyczno-praktyczna strona uprawiania antropologii. Ma ona dwa oblicza. Pierwsze, to uwikłanie badacza w kontekst badań, drugie natomiast dotyczy wykorzystywania wiedzy antropologicz­ nej do celów politycznych. Refleksja antropologiczna jest nieraz następstwem głęboko przeżywanych przez badacza dylematów, szczególnie gdy jego zainteresowanie doty­ czy życia ludności pozostającej w „stanie deficytu” w którejś z istotnych dla niej płasz­ czyzn życia, na terenie „wrażliwym politycznie” (kraje w konflikcie, obszary okupo­ wane, kontrolowane, skolonizowane, regiony dążące do autonomii czy niepodległości, obozy uchodźców). W tym wypadku badania terenowe przebiegają często w drama­ tyczny sposób. Choć „bycie ekspertem” w zakresie ludów tubylczych czy społeczności lokalnych (co zbliża antropologa „politycznego” do antropologii prawnej), jest efektem kumulowania przez niego wiedzy teoretycznej i praktyki terenowej, to nie pozostaje on wolny od „rozdarcia etycznego”. Wynika ono ze świadomości braku wystarczają­ cych kompetencji, by radzić sobie nie tylko ze zwykłym ludzkim cierpieniem, ale także z rozmaitymi skomplikowanymi relacjami. Badacz (nie tylko antropolog) może znaleźć się w sytuacji konfliktu interesów, kiedy grupa narzuca mu rolę „działacza”, w której motywacja poznawcza i ideowa są w sprzeczności. Bywa też, że staje się on przedmio­ tem manipulacji. Badani mająnieraz nadzieję, że uda im się za sprawąjego naukowego autorytetu legitymizować własne dążenia. Można także, jak w sytuacji opisanej przez Ignacego Jóźwiaka (IFiS PAN), zajmującego się zakarpackimi Rusinami, zostać posą­ dzonym o „podżeganie do separatyzmu” i „antyukraińskie działania wspierane przez Rosję”. Polityczna manipulacja wiedzą naukową dotyczyła XX-wiecznej Ruandy, gdzie władze kolonialne, w celu stworzenia rządów pośrednich, wpływały na wyniki prowadzonych tam badań antropologicznych na temat różnic etnicznych pomiędzy Tutsi i Hutu. To w konsekwencji miało doprowadzić do ludobójczej wojny domowej (Joanna Bar, Instytut Politologii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edu­ kacji Narodowej w Krakowie). Natomiast zdaniem Krzysztofa Gładkowskiego (In­ stytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego), pojęcie „ludu”, szeroko stosowane przez etnografów w wielu krajach Europy, zostało wykorzystane przez elity w procesach narodowotwórczych na przełomie dwóch minionych stuleci. Anna Kwaśniewska (Zakład Antropologii Społecznej Instytutu Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa UG) wskazała natomiast na manipulowanie tym pojęciem w okre­ sie międzywojennym, dla dowiedzenia polskości Kaszub i Pomorza. �364 Kronika Z problemami praktyki badawczej wiąże się także sposób tworzenia reprezenta­ cji badanej grupy. Antropolog musi dokonać, na przykład, dekonstrukcji mitu „nie­ winnego tubylca”, na co wskazała Anna Symoszyn (IAiE PAN), dzieląc się swoim doświadczeniem z badań wśród Tybetańczyków. Jak przekonywała Natalia Bloch (IEiAK UAM), występuje też odwrotna sytuacja, kiedy dochodzi do autodekonstrukcji „niewinnego badacza”, który stając się częścią międzynarodowego reżimu uchodźczego traci swojąneutralnąpozycję. Ryszard Tomicki (IAiE PAN) podkreślił, że uwikłania badaczy w kontekst polityczny eksplorowanych przez nich terenów to­ warzyszyły im, zanim rozwinęła się antropologia. W tym kontekście można też mówić o uwikłaniu przedstawicieli innych nauk w politykę. Dotyczy to na przykład antropologii fizycznej, której możliwości swo­ bodnego podejmowania badań ogranicza poprawność polityczna prowadząca do kryptorasizmu (Karol Piasecki, KEiAK USz), archeologii, która zmaga się z pro­ blemami „własności przeszłości” i prawa do jej interpretacji oraz postkolonialnych żądań zwrotu „zawłaszczonych” przez archeologów elementów kultury materialnej, mających służyć do budowy tożsamości narodowej (Marta Kania, Instytut Amerykanistyki i Studiów Polonijnych UJ) czy politologii, która — jak zwrócono uwagę — powinna stosować metody antropologiczne. Inne oblicze uprawiania refleksji nad sferą polityki wiąże się z analizą wpisa­ nego w nią dyskursu. Wyróżniono zatem różne rodzaje jego funkcjonowania. Tak zwany „dyskurs polityczny” krzyżuje się z potocznym i podlega rytualizacji, jak w przypadku tekstów z polskiej przestrzeni medialnej w latach 2006-2009, kiedy na przykład wypowiedź Ludwika Dorna o „wykształciuchach” wywołała debatę publiczną na temat istoty polskiej inteligencji (Monika Grzelka, Instytut Filologii Polskiej UAM). Można też mówić o dyskursie zmityzowanym, kreującym legen­ dy polityczne (np. mit o Józefie Piłsudskim), o czym przekonywała Renata Hołda (Instytut Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie). Innym razem siła dyskursu politycznego znajduje swoje odbicie w zbiorowych wyobrażeniach. Prowokuje klasyfikację i ocenę określonych „cech narodowych”, co wykazała Agnieszka Szczepaniak-Kroll (IAiE PAN), ana­ lizując, raczej negatywne, wyobrażenia niemieckich transnationals z Poznania na temat polskiej polityki. Wydobywa także „lokalne wzorce władzy”, czego dowodem są opinie górali nowotarskich przekładające rodzime wartości na makroskalę kraju (Anna Malewska-Szałygin, IEiAK UW). Odmienne oblicze politycznego dyskursu, o społecznym zabarwieniu, można też dostrzegać na płaszczyźnie zachowań. Zda­ niem Anny Romanowieź (IEiAK UAM), koncepcja „współczesnej kobiety” realizo­ wana w działaniach indyjskich feministek zawiera sprzeczność. Kobiety te, z jednej strony, „zawodowo” deklarują zachodnioeuropejski model „kobiecości”, z drugiej jednak zachowują się jak „zwykłe” kobiety, wierne lokalnej tradycji, większość cza­ su poświęcając sferze domowej. Ostatni omówiony wątek nawiązuje do lokalnego wymiaru polityki. Odnosi się on do ludów tubylczych i grup etnicznych z Afryki, Ameryki Południowej, Ro­ sji i Indii, ale także do małych społeczności związanych z określonym regionem (np. Podkarpacie, Żuławy). Antropolodzy, koncentrując się na „małych wycinkach �Kronika 365 rzeczywistości”, pokazują nie tyle powszechność pewnych zjawisk, co osobliwe me­ chanizmy konstruowania zbiorowo podzielanych sensów w odniesieniu do polityki, a szczególnie władzy Na to zagadnienie (w tym także na warianty przywództwa tradycyjnego i źródła jego legitymizacji) można spojrzeć zatem z perspektywy kon­ cepcji filozoficznej Kwame Anthonego Appiaha, wywodzącego się z ludu Aszantów (jak uczynił Krzysztof Trzciński z Instytutu Studiów Regionalnych i Globalnych UW), jak i poprzez pryzmat badań terenowych wśród Pigmejów Baka, gdzie władza może być realizowana bez instytucji zwanej państwem (Ryszard Vorbrich, IEiAK UAM). Przewodzenie grupie może także dokonać się na drodze „formowania” lo­ kalnych liderów, takich jak rodziny radżów w stanie Himaćal Pradeś wpływające na życie miejscowych społeczności, dla których są oni autorytetem (Przemysław Hin­ ca, IEiAK UAM), bądź przez osoby z korzeniami szlacheckimi, które zdobywają poparcie w społecznościach lokalnych (Irena Kotowicz-Borowy, SGGW Warszawa). Innym przykładem studium władzy może być analiza funkcjonowania tubylczych partii indiańskich z Ekwadoru i Boliwii, przeprowadzona przez Magdalenę Śniadecką-Kotarską (ZSL UŁ), czy manipulacji w zakresie prawa zwyczajowego, krajo­ wego i międzynarodowego w obliczu eksterminacji izolowanej ludności tubylczej, co zaprezentowała Magdalena Krysińska-Kałużna (ZSL UŁ), omawiając sytuację Huorami. Osobnym aspektem lokalnego wymiaru polityki jest działalność miejsco­ wych elit. Według Anny W. Brzezińskiej (IEiAK UAM) służy ona wartościowaniu cech regionu (Żuławy), w celu jak najlepszej jego promocji. Natomiast zdaniem Ag­ nieszki Chwieduk (IEiAK UAM), sprawowanie władzy przez grupy elitarne może polegać na manipulacji społecznościąw celu uzyskania osobistych korzyści. Staje się to szczególnie widoczne w sytuacji kontaktu reprezentantów odmiennych środowisk kulturowych, kiedy odsłaniają się rozmaite postawy w procesie kształtowania społe­ czeństwa obywatelskiego (przykład Piątkowej Ruskiej na Podkarpaciu). W czasie ostatniej dyskusji plenarnej uczestnicy stwierdzili, że wykorzystali szansę spotkania antropologii kulturowej z politologią (pozostałe dyscypliny, choć dostarczyły istotnych perspektyw rozumienia funkcjonowania sfery polityki, nie do­ czekały się takiego aplauzu). Pojawiło się zatem pytanie o to, czego mogą się od siebie nauczyć politolodzy i antropolodzy. Skonstatowano, że antropolodzy tłuma­ czą kontekst zdarzeń, oferują perspektywę porównania i wprowadzają pojęcia takie, jak „etniczność”, „grupy etniczne”. Politolodzy natomiast proponują definiowanie władzy i państwa z wykorzystaniem dorobku myśli politycznej. Podkreślono też rolę, jaką w obu dyscyplinach odgrywają badania jakościowe, szczególnie ważne dla studiów nad relacją między polityką i etnicznością na obszarach postkolonialnych i postkomunistycznych (Aleksander Posem-Zieliński, IEiAK UAM; Krzysztof Trzciński, ISRiG UW). Dyskusja wyłoniła zatem tendencję do antropologizacji nauk politycznych i po­ lityzacji antropologii. Przedstawiciele tych nauk uznali, że obie dyscypliny pozosta­ ją wobec siebie w dużej mierze komplementarne. Otóż obserwacja uczestnicząca, nieodłączna od badań antropologii kulturowej, wyrasta z psychologicznego ekspe­ rymentu, jakiemu poddaje się badacz, kiedy dystansuje się od świata tubylczego jako społecznie negocjowanego konstruktu. Każda zatem z kategorii opisu, którymi �366 Kronika posługuje się antropolog, warunkowana jest kontekstem obserwowanej przez niego rzeczywistości. W związku z tym, wszelkie teorie dotyczące władzy, powstałe na gruncie europejskim (co jest zasługą nauk politycznych), powinny być konfrontowa­ ne z wynikami eksploracji terenowej, w trakcie której antropolodzy odsłaniają sens codziennych praktyk społeczno-kulturowych. Ponadto dostrzeżono perspektywę „szerszą” i „odwróconą”, którą proponuje an­ tropologia kulturowa, w tym polityczna. Pierwsza z nich pozwala spojrzeć, na przy­ kład, na zagadnienia prawne pod kątem różnych typów organizacji społeczno-kul­ turowej, występujących w świecie i rozmaitych sposobów ich interpretacji. Według Ryszarda Tomickiego (IAiE PAN), ewentualne uwzględnienie takiej roli antropologii nadałoby edukacji w zakresie studiów prawniczych bardziej interdyscyplinarny cha­ rakter. Druga odnosi się do kwestii merytorycznych i pozwala zastosować zabieg relatywizacji obserwowanych zjawisk społecznych i kulturowych, w tym władzy, czyli pojęcia naczelnego dla politologii. Antropologia dostarcza przykładów, kiedy praktykowanie polityki nie wiąże się z władzą, jak w przypadku Pigmejów Baka z Kamerunu (Ryszard Vorbrich, IEiAK UAM). Konfrontacja podejść antropologii kulturowej i politologii służyła również odpo­ wiedzi na pytanie, jak uprawia się refleksję na różnych polach zainteresowań życiem społeczno-kulturowym. Aleksander Posem-Zieliński podkreślił, że antropolodzy, prowadząc badania terenowe, próbują ustalić, jakie praktyki można określić jako działania polityczne. Natomiast Michał Buchowski zwrócił uwagę na odkrywane przez antropologów w sferze polityki struktury długiego trwania. Konferencja w Będlewie, choć rzadziej — co wynikało z tematyki referatów — dawała okazję do rozważań teoretycznych, spełniła swój cel stworzenia forum spotkania i dyskusji, aby „spojrzeć na politykę w kontekście antropologii i na kulturę w kontekście polityki (Aleksander Posem-Zieliński, IEiAK UAM). Agnieszka Chwieduk (na podstawie opracowań Natalii Bloch, Anny Weroniki Brzezińskiej, Łukasza Kaczmarka i Agnieszki Szczepaniak-Kroll) KONFERENCJA „ANTROPOLOGIA MEDYCZNA W POLSCE DOŚWIADCZENIA, POLA BADAŃ, PERSPEKTYWY”, POZNAŃ, 24 KWIETNIA 2009 Konferencja, zorganizowana przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza we współpracy z Komisją Etnograficzną Po­ znańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, była pierwszą w Polsce poświęconą an­ tropologii medycznej, dobrze rozwiniętej i ważnej subdyscyplinie antropologicznej, �Kronika 367 która jednak dotąd nie cieszyła się szczególną popularnością wśród polskich antro­ pologów. Organizatorka konferencji, dr hab. Danuta Penkala-Gawęcka, która od lat prowa­ dzi badania z zakresu antropologii medycznej i stara się popularyzować jej osiągnię­ cia, zaprosiła kilkanaścioro młodych antropologów zainteresowanych tą dziedziną i mających już pierwsze osiągnięcia w badaniach nad zdrowiem, chorobą i lecze­ niem. Gośćmi specjalnymi konferencji byli prof. dr hab. Bożena Płonka-Syroka z Uniwersytetu Wrocławskiego i Akademii Medycznej we Wrocławiu oraz prof. dr hab. Jaromir Jeszke z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu — histo­ rycy medycyny, zajmujący się również problematyką antropologiczną. Spotkanie podzielono na trzy bloki tematyczne, a każdy z uczestników poprzedzał wystąpienie krótką informacją o swojej drodze do antropologii medycznej, zakresie zainteresowań i prowadzonych badaniach. Pierwsza część konferencji grupowała referaty dotyczące problemów choroby i leczenia w kulturze tradycyjnej i współczesnej. Dr Aleksandra Szlagowska (Za­ kład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceutycznego AM, Wrocław) omówiła procesy mityzacji choroby w kulturze ludowej i we współczesnej wiedzy potocznej, zwracając szczególną uwagę na recepcję idei dotyczących choroby zaczerpniętych z biomedycyny, ale podlegających daleko idącym przekształceniom, dostosowują­ cym je do panującego światopoglądu oraz systemu wartości. Wystąpienie Anny Mał­ gorzaty Charyton (IEiAK UAM, Poznań) prezentowało interesujące wyniki badań, które autorka prowadziła na Podlasiu, wśród tamtejszych „szeptuch” tradycyjnie zaj­ mujących się w społecznościach wiejskich leczeniem za pomocą modlitw i środków magicznych. Jest to nadal żywa tradycja, przy czym działalność niektórych uzdro­ wicieli tego rodzaju wykracza poza lokalne społeczności, przyciągając pacjentów z różnych części kraju. Natomiast dr Alicja Kujawska (KEiAK UMK, Toruń) zajęła się ideą „energii”, bardzo ważną dla medycyny alternatywnej i komplementarnej. Pokazała, że pojęcie energii, poczynając od mesmeryzmu, poprzez bioenergoterapię, aż do współcześnie wykorzystywanych w leczeniu urządzeń technicznych, pozostaje kluczowym dla terapii niekonwencjonalnych. Drugi blok dotyczył istotnego w studiach antropologii medycznej problemu pluralizmu medycznego, charakterystycznego współcześnie zarówno dla krajów „rozwijających się”, jak i dla świata Zachodu. Otwierające tę część wystąpienie dr hab. Danuty Penkali-Gawęckiej (IEiAK UAM, Poznań), „Pluralizm medyczny w perspektywie antropologicznej”, zaprezentowało teoretyczne aspekty tego zagad­ nienia, różne formy pluralizmu medycznego i rozwój badań, wraz z współcześnie obserwowanym przesunięciem akcentów w studiach z tego zakresu. Kolejne refe­ raty przedstawiały wyniki badań etnograficznych prowadzonych nad konkretnymi przejawami pluralizmu medycznego w różnych środowiskach społeczno-kulturo­ wych. Mgr Monika Kujawska (KEiAK, Uniwersytet Wrocławski) omówiła posta­ wy polskich osadników, przybyłych do prowincji Misiones w Argentynie w latach 30. XX wieku, wobec zdrowia, choroby i leczenia, wskazując na złożone czynniki decydujące o wyborze sposobów radzenia z tymi problemami. Porównała sytuację z początkowego okresu imigracji ze współczesną, charakteryzującą się rozszerzoną �368 Kronika ofertą służby zdrowia i postępującą medykalizacją różnych sfer życia. Referat mgr Anny Heleny Wądołowskiej (Szkoła Nauk Społecznych PAN, Warszawa) dotyczył pluralizmu medycznego w Regionie Indian Purhepecha w Meksyku, gdzie autorka prowadzi intensywne, długotrwałe badania terenowe. W swoim wystąpieniu ukazała różnorodność form opieki medycznej na tym terenie, skupiając się na problematyce zdrowia reprodukcyjnego kobiet i czynnikach wpływających na dokonywane przez nie wybory. Natomiast mgr Anna Mrozowicka (KEiAK, Uniwersytet Wrocławski) zajęła się metodami autokreacji uzdrowicielki z Bamauł w Ałtajskim Kraju, przed­ stawiając na jej przykładzie znaczenie idei New Age, charakterystycznych dla medy­ cyny komplementarnej we współczesnej Rosji. Wystąpienia w ramach trzeciego i ostatniego zarazem bloku koncentrowały się na zagadnieniach szczególnie często poruszanych we współczesnej, światowej an­ tropologii medycznej, związanych z jej specyfiką jako nauki interdyscyplinarnej. Mgr Marta Chudziak (Poznań) w wystąpieniu „Antropologia medyczna jako inter­ dyscyplinarna nauka stosowana” podjęła problem teoretycznych i metodologicznych założeń interdyscyplinarności. Podała również przykłady praktykowania antropolo­ gii medycznej w różnorodnych interdyscyplinarnych środowiskach oraz problemów badaczy angażujących się w takie działania. Następne trzy referaty dowodziły, że badania prowadzone przez antropologów mogą istotnie uzupełnić perspektywę bio­ medyczną, wnosząc nowe wartości poznawcze. Dr Tomasz Rakowski (IEiAK UW) porównał perspektywę lekarza i antropologa w kontekście praktyki klinicznej. Po­ kazał, w jakich polach działania nie tylko przydatna, ale i niezbędna okazuje się wiedza antropologiczna, podjął również problem metod stosowanych w badaniach prowadzonych wśród pacjentów — nad doświadczeniem choroby i cierpienia. Gość zagraniczny konferencji — Annamaria Marttila, doktorantka z Uniwersytetu Oulu w Finlandii, omówiła swoje badania nad narracjami pacjentów z powypadkowy­ mi uszkodzeniami mózgu. Wskazała na szczególną wartość fenomenologicznego podejścia w tych badaniach, tym bardziej, że konsekwencje uszkodzeń mózgu są bardzo zindywidualizowane. Z drugiej jednak strony, samodoświadczenie i sposób funkcjonowania osób po tego rodzaju wypadkach konstruowane sąprzez modele ich kultury. Stąd wynika znaczenie antropologicznych badań tych procesów. Przedmio­ tem wystąpienia mgr. Huberta Wiercińskiego (IEiAK UW) były natomiast narracje pacjentów, którzy przeszli chemioterapię. Autor przedstawił w poruszający sposób zmagania pacjentów z chorobą oraz z samą terapią, która, niszcząc chorobę, do­ prowadzała również do zmian w ich osobowości i zmuszała do budowania nowej tożsamości. Dyskusja, żywo prowadzona przez uczestników, dotyczyła przede wszystkim możliwości i ograniczeń współpracy interdyscyplinarnej, tak istotnej dla rozwoju antropologii medycznej. Poruszano również rozmaite kwestie związane z problema­ tyką pluralizmu medycznego, wskazując na kłopoty związane ze stosowaniem tego terminu w odniesieniu do bardzo różnorodnej rzeczywistości społeczno-kulturowej w różnych rejonach świata. Dyskutantów interesowały także zagadnienia metody­ ki badawczej antropologii medycznej, a zwłaszcza trudności w prowadzeniu badań wśród pacjentów — ludzi cierpiących i przez to szczególnie wrażliwych. �Kronika 369 Konferencja zobrazowała różnorodność zainteresowań badawczych i tematów podejmowanych przez polskich antropologów zajmujących się zdrowiem, chorobą i leczeniem. Jednocześnie, spotkanie tego kręgu badaczy lepiej uzmysłowiło im, że nie są samotni w swoich poczynaniach badawczych, czasem jeszcze postrzeganych w naszym kraju jako ekscentryczne, jeśli nie marginalne. Usytuowanie poruszanych zagadnień w szerszym kontekście osiągnięć światowej antropologii medycznej wy­ kazało, że są to rzeczywiście problemy kluczowe dla tej dyscypliny. Ponadto, wyniki prezentowanych badań mogą okazać się przydatne praktycznie, co pozwala sądzić, że i w Polsce wyraźny aspekt stosowany antropologii medycznej wpłynie na jej in­ tensywniejszy rozwój. Konferencji towarzyszyła interesująca i dobrze przygotowana wystawa fotograficz­ na „Dotyk szamana. O różnorodności praktyk leczniczych na świecie”, zorganizowa­ na przez nowo powstałą Sekcję Antropologii Medycznej Koła Naukowego Studentów Etnologii UAM w Poznaniu. Zaangażowanie studentów budzi szczególną nadzieję, że badania z zakresu antropologii medycznej nabiorą w naszym kraju impetu. Danuta Penkala-Gawęcka, Marta Zyśko MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA „ŁEMKOWIE OSTATNI MOHIKANIE EUROPY?”, KRYNICA-ZDRÓJ, 23-24 CZERWCA 2009 Konferencja obyła się w ramach kolejnego, XII Międzynarodowego Festiwalu Folk­ lorystycznego Mniejszości Narodowych i Etnicznych „Świat pod Kyczerą”. Inicjator tego naukowego spotkania, Łemkowski Zespół Pieśni i Tańca „Kyczera”, zaprosił do dyskusji ponad trzydziestu uczestników — badaczy i osoby zaangażowane w kreo­ wanie odrębności łemkowsko-rusińskich i łemkowsko-ukraińskich społeczności lokal­ nych. Poważnym wyzwaniem dla uczestników okazał się dylemat, czy społeczność łemkowska jest wciąż żywąi rozwijającą się grupą, czy może „reliktem przeszłości”? Kwestia ta wzbudziła żywe reakcje uczestników, co wskazuje na konieczność podjęcia debaty nad podstawami tworzenia wiedzy etnologicznej w odniesieniu do grup, które podejmują starania, aby budować na nowo „własną kulturową specyfikę”. W trakcie tego dwudniowego spotkania zaprezentowano wystąpienia w dziewię­ ciu blokach tematycznych. Pierwszy z nich, „Kultura materialna Łemków i jej ochro­ na”, skupił osoby zajmujące się ochroną dziedzictwa kulturowego Łemkowszczyzny. B. Gocz przedstawił historię i współczesną działalność Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej, podkreślając wielość problemów, z którymi stykali się na przestrzeni wielu lat twórcy tej placówki. M. Zdziemicka (Stowarzyszenie Królik Wołoski) i S. Mo­ �370 Kronika drzejewski (Stowarzyszenie Magurycz), oboje zaangażowani w ochronę materialnych przejawów życia byłych mieszkańców Łemkowszczyzny, prezentowali nieco odmienne punkty widzenia na realizację tego zadania. Pierwsza omówiła starania Stowarzyszenia podejmowane dla ratowania zrujnowanej cerkwi oraz utworzenia przycerkiewnego lapi­ darium z nagrobków zebranych z pobliskiego cmentarza w nieistniejącym już Króliku Wołoskim. Drugi natomiast przedstawił krótkie sprawozdanie z dwudziestu dwóch sezo­ nów społecznej pracy Stowarzyszenia, między innymi na cmentarzach Łemkowszczy­ zny, pokazując w multimedialnej prezentacji, w jaki sposób odnawia się i zabezpiecza przydrożne krzyże, kapliczki i cmentarne nagrobki, będące nierzadko jedynymi pa­ miątkami po byłych mieszkańcach. W przeciwieństwie do prac Stowarzyszenia Królik Wołoski, działalność Stowarzyszenia Magurycz jest nakierowana zarówno na tak zwa­ ne dziedzictwo kulturowe Łemków, jak i pozostałych, byłych mieszkańców tego ob­ szaru, bez względu na ich przynależność etniczną czy religijną. Co więcej, Magurycz dąży do zabezpieczania materialnych śladów po byłych mieszkańcach in situ. Ostatni referat w tym bloku wygłosiła A. Paduch (Uście Gorlickie), która nawiązała do niedawnej renowacji ikon z cerkwi w Uściu Gorlickim. Podkreślając, że każda reno­ wacja ikon powinna uwzględnić przede wszystkim teologię i kanon ikony; twierdziła, że renowacja w Uściu Gorlickim została przeprowadzona nieprofesjonalnie, z naru­ szeniem kanonu. To stwierdzenie sprowokowało gorącą dyskusję, w której zarzucono prelegentce powoływanie się na ekspertyzy anonimowych konserwatorów sztuki. Drugi panel poświęcono tak zwanej kulturze duchowej Łemkowszczyzny. W jego ramach wygłoszono cztery referaty — dwa dotyczące obrzędowości pogrzebowej, zaś kolejne obrzędowości weselnej i kultury muzycznej współczesnych Łemków. T. Kosiek (UAM w Poznaniu) omówił praktyki pogrzebowe, opierając się na źród­ łach etnograficznych, a jednocześnie podkreślił fragmentaryczność relacji etnogra­ ficznych, a tym samym niemożność „zrekonstruowania” czy stworzenia całościo­ wego opisu danej kultury. Drugi z referatów poświęconych tematyce pogrzebowej, autorstwa M. Graban-Butryn (UMCS w Lublinie), powstał niemal w całości w opar­ ciu o wywiady przeprowadzone z osobami pamiętającymi okres przedwysiedleńczy. W wystąpieniach w tym panelu kilkakrotnie pojawiały się wyrażenia: „odżyła tra­ dycja”, „rdzennie łemkowski” czy „nowa obrzędowa tradycja”, używane przez re­ ferujących w sposób bezkrytyczny i zapewne nieświadomy, wskazujący — według mnie — na ich zaangażowanie w konstruowanie łemkowskiej tożsamości. W końco­ wej dyskusji B. Tarasiewicz (Uniwersytet Zielonogórski) wystąpiła z postulatem jak najszybszego zorganizowania „badań ratunkowych” w celu spisania relacji starych Łemków, a tym samym zachowania ich kultury dla potomnych. Propozycja spotkała się z poklaskiem wielu uczestników związanych ze środowiskiem łemkowskim. Kolejny blok poświęcono w całości twórczości Epifanija Dwomiaka — Nikifora. Referaty wygłoszone przez A. Iżewskyjego (Akademia Nauk Ukrainy we Lwowie) oraz Z. Wolanina (Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu) dotyczyły dokonań artystycz­ nych Nikifora. Pierwszy z występujących przedstawił najstarszy okres twórczości ma­ larza, a drugi omówił przedstawienia Krynicy i Łemkowszczyzny w pracach Nikifora. Następne dwa panele koncentrowały się na zagadnieniach języka rodzimego, lite­ ratury oraz edukacji w społeczności Łemków. Jedno z ciekawszych wystąpień w tej �Kronika 371 części konferencji zaprezentował H. Duda (KUL, Lublin), który próbował z per­ spektywy lingwistycznej koncepcji R. Dixona spojrzeć na „mowę” Łemków. W tym ujęciu etnolekt łemkowski jest odrębnym językiem jedynie w sensie politycznym, natomiast nie jest nim w sensie lingwistycznym. Referat ten wzbudził polemikę, w której dominowała postawa obrony „mowy łemkowskiej” i traktowania jej jako ję­ zyka w sensie lingwistycznym. Wydźwięk ideologiczny miały także kolejne trzy re­ feraty. Pierwszy z nich, wygłoszony przez B. Orłowską (PWSZ w Gorzowie Wlkp.), zawierał postulat konieczności kształcenia i przygotowania kadry nauczycielskiej do prowadzenia zajęć na temat mniejszości etnicznych i narodowych (głównym argu­ mentem były tu „pesymistycznie brzmiące” wyniki badań nad stanem wiedzy o kul­ turze łemkowskiej wśród młodzieży, przeprowadzonych przez prelegentkę). Dru­ gi, autorstwa P. Trochanowskiego (redakcja czasopisma „Besida”, Krynica-Zdrój), poruszył dramat wysiedleń, w którym winę ponoszą nie tylko komuniści, ale także „zwykli ludzie”. W trzecim referacie, H. Duć-Fajfer (Uniwersytet Jagielloński i Aka­ demia Pedagogiczna w Krakowie), pojawiła się propozycja spojrzenia na literaturę łemkowską przez pryzmat koncepcji postkolonialnej. Powołując się między innymi na poglądy E. Domańskiej i E. Saida, prelegentka próbowała pokazać, że literatura grupy, której ona sama jest przedstawicielką, stanowi głos społeczności „uciskanej, zależnej, o której usłyszano szerzej dopiero po upadku imperiów”. Drugi dzień obrad poświęcono niemal w całości historii Łemków i Łemkowszczyzny w XX wieku i ich współczesnemu obliczu. Referat otwierający wygłosiła Z. Szanter (Warszawa), która przybliżyła założenia i efekty realizacji projektu naukowo-wydawniczego „Z przeszłości Łemkowszczyzny”. Pierwsze dwa bloki dotyczyły losów ludności łemkowskiej w latach 1939-1989. M. Humecki (Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego) ukazał zagadnienia krzewienia sportu na Łemkowszczyźnie w okresie II wojny światowej. Według niego, sport w tym czasie należał do narzędzi ukrainizacji Łemków. M. Śmigiel (Uniwersytet Mateja Bela, Słowacja) przywołał historię ucieczek mieszkańców wschodniej Łemkowszczyzny przez „zieloną granicę” do Czechosłowa­ cji w latach 1945-1946. Z kolei B. Halczak (Uniwersytet Zielonogórski) skoncentrował się na działalności Michajła Fedaka, ps. Smyrny, dowódcy jednego z oddziałów UPA na Łemkowszczyźnie. To wystąpienie poruszyło niektórych słuchaczy, czemu dali wy­ raz w dyskusji, nie zgadzając się z niektórymi prezentowanymi twierdzeniami. Kolejne referaty, A. Słabiga (Akademia Pomorska w Słupsku) i J. Symyka (IPN), odnosiły się do powojennych losów wysiedlonych mieszkańców Łemkowszczyzny. Trzeci z paneli był poświęcony społeczności łemkowskiej w dobie transformacji. R. Kabaczij („Ukrajińskyj Tyżdeń”, Kijów), w referacie na temat zachowania pamięci historycznej wśród ludności łemkowskiej wysiedlonej do ZSRR w latach 1944-1946, jako pierwszy z uczestników konferencji wyraźnie podkreślił, że mówiąc o Łemkach, należy także pamiętać o znacznej ich grupie żyjącej w granicach niepodległej Ukrainy. M. Dziewierski (Uniwersytet Śląski) zwrócił uwagę, że dyskurs o współczesnych Łem­ kach w Polsce wymaga pokazywania dwóch obliczy środowiska łemkowskiego, związa­ nych z jego podziałem na „etniczne opcje” łemkowsko-rusińskąi łemkowsko-ukraińską. Natomiast P. Trzeszyńska (Uniwersytet Jagielloński) starała się pokazać, że pamięć prze­ szłości funkcjonująca w grupie Łemków jest jednym z elementów ich tożsamości. �372 Kronika Ostatni blok wystąpień dotyczył kwestii łemkowskiej tożsamości. B. Wasilewska-Klamka (Uniwersytet Łódzki), w opracowaniu prezentującym „portret etniczny” łemkowskiej grupy, podkreślała ważne znaczenie liderów tej grupy, mobilizujących społeczność. Natomiast A. Stachowiak (Tulce), omawiając wyniki własnych badań terenowych, ukazał współczesną problematykę religijną Łemków zamieszkujących tereny obecnej Łemkowszczyzny. Autor stwierdził, że ta społeczność, choć zjedno­ czona wokół jednego obrządku, jest rozdarta pomiędzy dwa chrześcijańskie Kościo­ ły. Słuchając go, można było dojść do wniosku, że dla współczesnej, łemkowskiej tożsamości nie tyle ważna jest konfesyjna przynależność, ile obrządek praktykowa­ nej wiary. E. Michna (Uniwersytet Jagielloński) na przykładzie Talerhofu i Sigiet starała się pokazać, jak pewne miejsca i pamięć wydarzeń z nimi związana mogą służyć budowaniu i podtrzymywaniu tożsamości grupy. M. Pecuch (Muzeum Lu­ buskie) skoncentrował się na dylematach badań nad tożsamością kulturową danej grupy, prowadzonych przez osobę z nią się utożsamiającą. Podsumowując zaprezentowane wątki, chciałbym odnieść się do wspomnianego na wstępie przenikania się płaszczyzny naukowej z ideologiczną. Kwestia ta wskazu­ je, że naukowcy — a w szczególności etnolodzy, historycy, językoznawcy — często wikłają się w strategię budowania odrębności grup, które wkraczają w okres inten­ sywnej rewitalizacji kulturowej. Tomasz Kosiek KONFERENCJA „KULTURA TYPU LUDOWEGO W CZASACH PONOWOCZESNYCH”, LUBLIN, 26 LISTOPADA 2008 Konferencja została zorganizowana z okazji jubileuszu 40-lecia istnienia Stowa­ rzyszenia Twórców Ludowych. Organizatorem sesji był Zarząd Główny STL, a miej­ scem obrad Trybunał Koronny na Rynku Starego Miasta. Obchody jubileuszowe finansowane były ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Stowarzyszenie Twórców Ludowych powstało w 1968 roku i jest drugą obok Cepelii ważną instytucją skupiającą w swych szeregach twórców ludowych. Celem STL, określonym w statucie organizacji, jest „kultywowanie tradycji sztuki ludowej w dziedzinie plastyki, piśmiennictwa, tańca i budownictwa, popularyzacja najwar­ tościowszych przejawów artystycznej twórczości ludowej i folkloru oraz reprezenta­ cja twórców ludowych i roztaczanie nad nimi opieki”. Specyfika tej organizacji, kierowanej przez samych członków, przyczyniła się do utrwalenia w społeczeństwie terminu „twórca ludowy” na określenie osoby zajmu­ jącej się twórczością ludową. Działalność STL skupia się głównie wokół interesów twórców ludowych, między innymi poprzez przyznawanie stypendiów twórczych, organizowanie licznych konkursów i wystaw, a także kiermaszów i targów umożli­ wiających bezpośrednią sprzedaż wytworów. Z funduszy STL wydawany jest kwar­ �Kronika 373 talnik „Twórczość Ludowa”, w którym zamieszczane są między innymi utwory lite­ ratury ludowej i sprawozdania z działalności. Dodatkowo STL prowadzi działalność wydawniczą i upowszechniającą. Zaproponowany przez organizatorów tytuł sesji miał skłonić referentów do roz­ ważań nie tylko nad historią organizacji i jej niewątpliwymi zasługami. Spotkanie miało bowiem służyć przede wszystkim refleksji nad miejscem twórczości ludowej we współczesnym świecie oraz sposobem jej przekazywania i upowszechniania. Tematyka wygłoszonych referatów oscylowała wokół zaproponowanych przez orga­ nizatorów zagadnień: 1. Sztuka ludowa jako kontynuacja tradycyjnych wzorów, współ­ czesne przeobrażenia i przemiany, ciągłość czy zaniechanie tradycji, jej żywotność czy zamieranie; 2. Folklor muzyczny — tradycja i współczesność. Autentyczni jego nosicie­ le, żywa tradycja i rekonstrukcja, fenomen „ruchu folkowego”; 3. Regionalny wymiar kultury ludowej. Środowiskowy nacisk na utrzymanie tradycji i obyczajów decydujących 0 odmienności danego regionu. Poszukiwanie regionalnych korzeni kultury ogólnonaro­ dowej. Inicjatywy lokalne oraz rola ruchów środowiskowych na wsi w „odkrywaniu”, podtrzymywaniu i animowaniu wartości związanych z kulturą regionalną; 4. Relacja między stanem badań a modelem prezentacji i udostępnianiem informacji o zasobach przy wykorzystaniu współczesnych narzędzi komunikacji (digitalizacja i Internet). Na zaproszenie organizatora swoje referaty zaprezentowało trzynastu specjali­ stów, reprezentujących różne ośrodki naukowe (m.in. Kraków, Warszawę, Toruń, Lublin, Poznań, Tczew). Uczestników konferencji powitali w imieniu organizato­ rów prof. dr hab. Jan Adamowski (przewodniczący Rady Naukowej Stowarzyszenia Twórców Ludowych) oraz Ryszard Rabeszko (prezes Zarządu Głównego Stowarzy­ szenia Twórców Ludowych). Sesję przedpołudniową otworzył referat prof. dr. hab. Czesława Robotyckiego (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego) „Czy sztuka jeszcze ludowa? Zmiany kryteriów i ocen”. Wystąpienie było poświęcone teo­ retycznym rozważaniom nad istotą twórczości o charakterze ludowym oraz zmianom kryteriów analizy i interpretacji tego zjawiska na przestrzeni ostatnich kilkudziesię­ ciu lat. Kolejnym referentem był dr Aleksander Błachowski (Rada Naukowa Stowa­ rzyszenia Twórców Ludowych), który swoje wystąpienie, „Żywotne wartości dzie­ dzictwa kultury ludowej”, poświęcił ukazaniu niezaprzeczalnych związków treści tradycyjnej kultury ludowej z ogólnonarodowym dziedzictwem kulturowym. Trzeci referat, „Od kultury ludowej do kultury lokalnej, czyli o tym samym, ale nie tak samo”, wygłosiła dr hab. Izabella Bukraba-Rylska (Zakład Socjologii Kultury Uni­ wersytetu Warszawskiego). Dotyczył on roli twórców ludowych funkcjonujących jako liderzy w swoich społecznościach lokalnych. Kolejny był poświęcony zagadnie­ niom związanym z folklorem muzycznym. Prof. dr hab. Piotr Dahlig (Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk) w wystąpieniu „Folklor muzyczny jako dziedzictwo kultu­ ry europejskiej i perspektywy jego funkcjonowania w XXI w.” skupił się na znacze­ niu tradycyjnego folkloru muzycznego, mogącego stanowić inspirację dla twórców profesjonalnych. Z kolei prof. dr hab. Anna Brzozowska-Krajka (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), w referacie „Globalizacja a regionalizm: zagrożenia 1możliwości dla polskiej kultury ludowej”, podjęła analizę różnych aspektów współ­ �374 Kronika czesnego regionalizmu, który w społecznościach lokalnych może stanowić przeciw­ wagę dla procesów globalizacyjnych. Natomiast mgr Jacek Jackowski (Zakład Zbio­ rów Etnograficznych Polskiej Akademii Nauk) swój referat, „Modele prezentacji i udostępniania informacji o zasobach archiwalnych dotyczących kultury ludowej”, poświęcił zaprezentowaniu działalności związanej z konserwacją i udostępnianiem archiwalnych zbiorów fonograficznych z zakresu muzyki ludowej. Sesję popołudniową otworzyło wystąpienie Ryszarda Rabeszki (Zarząd Główny Stowarzyszenia Twórców Ludowych) „Współczesny twórca ludowy — w ocenie pre­ zesa STL”. Referat dr Justyny Słomskiej-Nowak (Muzeum Etnograficzne w Toruniu), „Sztuka ludowa czy regionalna — refleksje badawcze”, był poświęcony przemianom, jakie zaszły w zakresie teoretycznych rozważań nad sztuką ludową oraz praktycznych sposobów opieki nad nią Z kolei dr Bożena Lewandowska z Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Jagiellońskiego („Od folkloru do folku”) skupiła się na problemach definicyjnych zachodzących w obrębie zjawiska, jakim jest współczesna polska mu­ zyka ludowa. Aspekty twórczego wykorzystywania motywów ludowych i kreowania współczesnych produktów regionalnych omawiało wystąpienie „Rola społeczności lo­ kalnej w kreowaniu współczesnej kultury regionalnej” dr Anny Weroniki Brzezińskiej (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu). Referat dr. Donata Niewiadomskiego (Rada Naukowa Stowarzyszenia Twórców Ludowych), „Fenomen literatury ludowej na przykładzie współczesnej działalności wydawniczej”, dotyczył aktualnej działalności wydawniczej STL, a ważnej roli, jaką odgrywa praktyka mająca na celu upowszechnianie regionalnej sztuki ludowej, poświęcone było opracowanie mgr Kamili Gillmeister (Centrum Wystawienniczo-Regionalne Dolnej Wisły w Tcze­ wie) „Edukacja regionalna na Kociewiu”. Część konferencyjną zamknęło wystąpienie mgr. Pawła Onochina (Biuro Zarządu Głównego Stowarzyszenia Twórców Ludowych) zatytułowane „Dorobek STL w dziedzinie archiwizacji, dokumentacji i upowszechnia­ nia dziedzictwa kultury ludowej — zasoby, potrzeby, perspektywy”. Sesji naukowej towarzyszyły wystawy w siedzibie Stowarzyszenia Twórców Lu­ dowych przy ul. Grodzkiej w Lublinie: „Historia STL w fotografii”, „W niebie i na ziemi — prace członków STL” oraz „Polska wycinanka ludowa”. Referaty zaprezentowane podczas sesji oraz dyskusje prowadzone w kuluarach po­ kazały, jak istotnym tematem jest sytuacja współczesnej twórczości typu ludowego zarówno z punktu widzenia naukowców, jak i samych twórców. Złożoność współczes­ nej sytuacji społeczno-kulturowej, a także gospodarczej stawia nowe wyzwania przed samymi twórcami oraz instytucjami, których istotą jest opieka nad nimi. Wymaga to szeregu istotnych zmian nie tylko na polu praktycznej działalności STL, ale także na poziomie teoretycznych koncepcji i analiz dotyczących twórczości ludowej. Anna Weronika Brzezińska, Justyna Słomska-Nowak �Kronika 375 KONFERENCJA NAUKOWA „HISTORIE KUCHENNE. ROLA I ZNACZENIE POŻYWIENIA W KULTURZE”, CIESZYN, 19-20 CZERWCA 2009 Głównymi organizatorkami konferencji, poświęconej roli i znaczeniu pożywie­ nia w kulturze, były prof. Rastislava Stolicna i dr Anna Drożdż z Zakładu Etnologii i Geografii Kultury Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Ślą­ skiego. Spotkanie odbyło się na Wydziale Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny. Celem, który postawili sobie organizatorzy, była próba odpowiedzi na pytanie o to, jaką rolę spełniało i spełnia pożywienie w kulturze. Dla jego realizacji należało wziąć pod uwagę głosy przed­ stawicieli nauk przyrodniczych i humanistycznych, rozpatrujących problematykę ży­ wienia w ujęciu kulturowym i społecznym zarówno z perspektywy historycznej, jak i w kontekście procesów współczesnych. Uczestnictwo zgłosiło ponad trzydzieści osób z Polski i Słowacji, dlatego obrady odbywały się w dwóch sekcjach, podzie­ lonych na bloki problemowe (w sumie było ich dziesięć). Podział ten został niejako wymuszony wielowątkowością i różnorodnością poruszanych tematów. Referat wprowadzający, „K metodologii vÿskumu jedla” („O metodologii ba­ dań nad pożywieniem”), wygłosiła Rastislava Stolicna — członek International Commission of Food Research. Wśród wielu poruszanych kwestii wyróżniało się kilka. Pożywienie w szerokim kontekście omówili historycy, którzy przybliży­ li kierunki zmian w sposobach odżywiania i stołowania się z perspektywy histo­ rycznej oraz przedstawili współczesny stan wiedzy na temat roli pożywienia. Jako przykłady warto wymienić wystąpienia dr. hab. Michała Kopczyńskiego (Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego), który wskazywał na wzrost ciała ludz­ kiego jako miernik zmian konsumpcji i dr. hab. Tadeusza Czekalskiego (Instytut Historyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego), mówiącego o zmianach w ideach zdro­ wego żywienia w XIX wieku. Niezwykle interesujące było również wystąpienie dr. Marka Wójcika (Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego), który przy­ bliżył słuchaczom problematykę symbolicznego znaczenia i roli produktów żywnoś­ ciowych występujących w herbach wsi, miast, gmin i powiatów. Natomiast dr hab. Jarosław Dumanowski (Instytut Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu) w swym wystąpieniu omówił program badań nad gastronomią historyczną. Na konferencji spotkali się liczni przedstawiciele nauk etnologicznych i antro­ pologicznych. Wielu z nich zaprezentowało wybrane zagadnienia związane z ku­ linariami i tradycjami żywieniowymi innych ludów i narodów. Głos dr Magdale­ ny Ziółkowskiej-Kuflińskiej (Instytut Socjologii UAM w Poznaniu) dotyczył norm żywieniowych w Boliwii, inni badacze przybliżyli afrykańskie zwyczaje żywienio­ we w Czadzie (mgr Aleksandra Zamojska, Katedra Bliskiego i Dalekiego Wschodu Uniwersytetu Jagiellońskiego) i nad środkowym Nilem (dr Maciej Kurcz, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). Europy i częściowo �376 Kronika Azji dotyczyły referaty: mgr Alicji Yusupow (Katowice/Nowosybirsk), traktujący 0 roli blinów w kulturze rosyjskiej, dr Aleksandry Rzepkowskiej (Katedra Etnologii 1Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu) o sposobach odżywiania się zesłańców w ZSRR, mgr Katariny Novakovej (Katedra etnologie a mimoevropskich studii, Filozoficka fakulta, Universita v Tmave) o kuchni mieszkańców zachodniej Słowacji oraz Grzegorza Goli (Muzeum Żuławskie w Nowym Dworze Gdańskim) na temat historii mennonickiej wytwórni Stobbes Machandel. Uczestnicy konferencji przedstawili pożywienie w szerokiej perspektywie antro­ pologicznej jako ważny element tradycji. Dr Agnieszka Pieńczak (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego) omówiła wierzenia i praktyki magiczne związane z potrawami spożywanymi przez kobietę ciężarną. Problematyką potraw regionalnych oraz tendencjami marketingowymi z nimi związanymi zajął się dr Grzegorz Studnicki (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). O smakach i zapachach kuchni XXI wieku opowiedziały Karolina Ko­ walska (Instytut Socjologii UMK w Toruniu) oraz Przybysława Tomiczek (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). Reprezentantki Instytutu Filologii Polskiej UMCS w Lublinie swe referaty po­ święciły językowym kontekstom pożywienia. Dr Marta Wójcicka przeanalizowała menu jako gatunek językowej wypowiedzi, natomiast dr Anna Kaczan omówiła po­ wszednie i obrzędowe potrawy zbożowe występujące w polskiej kulturze ludowej. Przedstawiciele nauk botanicznych i archeobotanicznych wzbogacili spojrzenie humanistyczne o informacje ujmujące omawianą problematykę w kontekście przy­ rodniczym. Zwracano uwagę, że nawyki kulinarne człowieka w dużej mierze były uzależnione od warunków klimatycznych i glebowych, panujących na danym tere­ nie. Poruszane zagadnienia dotyczyły użytkowania roślin dziko rosnących: dr Ewa Pirożnikow (Instytut Biologii Uniwersytetu w Białymstoku) podjęła temat dziko ros­ nących roślin pokarmowych na Podlasiu, a mgr inż. Agata Kurzawska (Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu) przedstawiła możliwości wykorzystania pałki wodnej w żywieniu człowieka. Wśród omawianych tematów pojawiło się także ziołoleczni­ ctwo (Damian Łabudek, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). Natomiast dr Łukasz Łuczaj (Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi) poruszył problem „herbofilii” (określenie to stosuje się do kultur o silnej tradycji spożywania roślin dzikich) i „aherbii” (autor zaproponował ten termin w od­ niesieniu do kultur słabo wykorzystujących dzikie rośliny w celach spożywczych). Znaczenie badań archeobotanicznych dla poznania diety dawnych mieszkańców ziem polskich zaprezentowały mgr Katarzyna Pińska oraz dr Monika Badura (Kate­ dra Ekologii Roślin Uniwersytetu Gdańskiego). Postanowiono opublikować przedstawione referaty i rozważono możliwość zor­ ganizowania następnej konferencji poświęconej szeroko pojętej problematyce po­ żywienia. Uczestnicy konferencji mieli możliwość wymiany poglądów nie tylko w trakcie obrad, które przebiegały w bardzo dobrej atmosferze, ale również w czasie zwiedzania Cieszyna i Browaru Brackiego oraz podczas uroczystej kolacji. Anna Drożdż �Kronika 377 IV ZJAZD ABSOLWENTÓW STUDIÓW ETNOLOGICZNYCH W POZNANIU, POZNAŃ, 26 WRZEŚNIA 2009 Jedną z małych — acz bardzo pozytywnych i integrujących — tradycji, jakie wypracowano w środowisku Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uni­ wersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu są zjazdy absolwentów. Pierwszy z nich, związany z 50-leciem istnienia uczelni, miał miejsce 27 września 1969 roku; II Zjazd odbył się 25 września 1987 roku (początkowo miał uświetnić 50-lecie pracy naukowej Profesora Józefa Burszty, ostatecznie jednak, ze względu na Jego śmierć, poświęcony został pamięci tego wybitnego etnologa); III Zjazd zorganizowano nato­ miast 17 września 1994 roku, włączając to spotkanie w obchody 75-lecia działalności zarówno UAM, jak i Instytutu. Ostatnie tego rodzaju spotkanie, IV Zjazd, połączono z 90-leciem Uniwersytetu w Poznaniu, w tym także poznańskiej etnologii. Główna, oficjalna część uroczystości miała miejsce w Collegium Historicum UAM. Dyrektor IEiAK, prof. Michał Buchowski, powitał zebranych, a prof. Walde­ mar Kuligowski, przewodniczący komitetu organizacyjnego Zjazdu, poprosił o przy­ witanie absolwentów prorektora UAM, prof. Zbigniewa Pilarczyka i dziekan Wy­ działu Historycznego UAM, prof. Hannę Kockę-Krenz. Jako że program spotkania był bogaty i różnorodny, najlepiej jest go wypunktować: 1. uczczenie minutą ciszy pamięci absolwentów zmarłych od ostatniego zjazdu; 2. pokaz filmu dokumentujące­ go obchody 90-lecia UAM; 3. wystąpienie prof. Zbigniewa Jasiewicza na temat prze­ szłości poznańskiej etnologii; 4. wystąpienie prof. Aleksandra Posema-Zielińskiego dotyczące obszarów i nurtów badań realizowanych w ośrodku poznańskim; 5. głos dr. Wojciecha Dohnala na temat dawnego i współczesnego oblicza studiowania etno­ logii w Poznaniu; 6. multimedialna prezentacja dorobku IEiAK, ukazująca między innymi miejsca podejmowanych badań terenowych; 7. minirecital Łukasza Jakubow­ skiego (wokal i pianino) z akompaniamentem skrzypiec; 8. wystąpienia absolwen­ tów: prof. Jana Grada z Instytutu Kulturoznawstwa UAM oraz dr. Huberta Czachow­ skiego z Muzeum Etnograficznego w Toruniu; 9. odczytanie życzeń i pozdrowień dla uczestników Zjazdu nadesłanych z całego świata przez absolwentów; 10. występ „legendy muzyki folkowej” — zespołu Kwartet Jorgi w składzie: Maciej Rychły i Mateusz Rychły; 11. wspólna fotografia uczestników Zjazdu. Bardzo sympatyczną, choć już o charakterze stricte towarzyskim, częścią IV Zjaz­ du było spotkanie koleżeńskie odbywające się w restauracji Beverly Hills, w siedzi­ bie Wyższej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu. Uraczeni ciepłym posił­ kiem, bufetem staropolskim oraz muzyką graną na żywo przez zespół, absolwenci bawili się na balu do godzin wczesnorannych. IV Zjazd Absolwentów Studiów Etnologicznych w Poznaniu został przygotowany przez zespół pracowników Instytutu. Na podkreślenie zasługuje publikacja zjazdowa, przygotowana pod redakcją dr. Jacka Bednarskiego i dr. Piotra Fabisia, Etnologia uniwersytecka w Poznaniu 1919-2009, zawierająca syntetyczne omówienie dziejów Instytutu, jego działalności badawczej, rozwoju dydaktyki, a także autoprezentacje �Kronika 378 obecnych pracowników IEiAK, wykaz wszystkich powstałych w jego ramach prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych oraz alfabetyczny spis absolwentów. Była ona jedną z pamiątek przeznaczonych dla uczestników obecnego zjazdu. * * * W 90-letniej historii Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza progi naszej placówki opuściło ponad 1000 absolwentów. Nie­ wiele zachowało się pewnych informacji na temat liczby absolwentów etnologii do 1939 roku. Zdecydowanie łatwiej jest mówić o absolwentach z lat 1946-2008. Po II wojnie światowej studia ukończyło 908 absolwentów stacjonarnych studiów magi­ sterskich i 94 — niestacjonarnych (od 2004 roku), a także 75 absolwentów studiów licencjackich (stacjonarnych i niestacjonarnych). Co można powiedzieć, dysponując skromną bazą źródłową, o 1002 absolwentach studiów magisterskich? 64% tej populacji to kobiety. Ze zbiorowości absolwenckiej na zawsze odeszło 39 osób. Blisko 9% stanowią emeryci, z których 39% przed przej­ ściem w stan spoczynku pracowało w zawodzie (wielu z tytułem doktora). W gronie absolwentów jest pięciu obcokrajowców-mężczyzn i cztery reprezentantki Polonii. Na uwagę zasługuje to, że w kilkunastu wypadkach mamy do czynienia z sytuacją, kiedy nasze studia nabierały charakteru rodzinnego. Było i tak, że nasze studia ukoń­ czyli ojciec, matka, córka i jej ciocia. Wśród naszych absolwentów zawiązało się ponad 40 małżeństw, bywało, że po dwa na jednym roku. Najwięcej, bo aż 38% absolwentów pochodzi z wielkich miast (powyżej 0,5 min mieszkańców). Z dużych miast (250-500 tys.) — 5,5%, 18% ze średnich (50-250 tys.), z małych miast (25-50 tys.) ponad 5%, blisko 23% z miasteczek (do 25 tys.), po­ nad 10% ze wsi. Co do pochodzenia regionalnego, to 60% pochodzi z Wielkopolski, w tym 61% z Poznania, co stanowi prawie 36% ogólnej liczby absolwentów, z Po­ morza — 12%, z zachodniej Polski — 6%, ze Śląska — prawie 4% i z pozostałych regionów Polski blisko 18%. W latach czterdziestych studia ukończyły cztery osoby, w pięćdziesiątych — 31, w sześćdziesiątych — 117, w osiemdziesiątych — 151, w dziewięćdziesiątych — 221, wiatach 2000-2008 — 417. Około 6% absolwentów ukończyło przed naszy­ mi studiami lub po nich inny kierunek (studiowano także historię, filologię polską, archeologię, kulturoznawstwo, teologię, dziennikarstwo, muzykologię, socjologię, prawo i piętnaście innych). Ponad 90% absolwentów opuściło progi uczelni z tytu­ łem magistra. Kilka z powstałych magisteriów zostało opublikowanych jako pozycje książkowe, natomiast kilkadziesiąt w postaci artykułów trafiło do czasopism etnolo­ gicznych czy prac zbiorowych. Obecnie 42% absolwentów żyje w wielkich miastach, 20% w miasteczkach, bli­ sko 17% w średnich miastach, 12% na wsi, 5% w małych miastach i blisko 5% w du­ żych miastach. W rozbiciu na regiony sytuacja przedstawia się następująco: 65% mieszka na terenie Wielkopolski, w tym 61% w Poznaniu, co stanowi ponad 39% ogólnej liczby absolwentów, na Pomorzu 9,5%, w zachodniej Polsce ponad 5%, na Śląsku blisko 4%, natomiast w pozostałych regionach kraju ponad 16%. Największe �Kronika 379 skupiska absolwentów poza Wielkopolską są w następujących miastach: Koszalin, Toruń, Warszawa, Gorzów Wlkp., Olsztyn, Szczecin i Gdańsk. Osoby przebywa­ jące na dłuższych pobytach bądź mieszkające na stałe za granicą stanowią około 7% ogółu absolwentów, w tym 65% to kobiety. Najwięcej, bo aż 62% osiedliło się w Europie, druga najbardziej liczna grupa przebywa na kontynencie północnoamery­ kańskim, a trzecia w Australii. Jeżeli chodzi o losy zawodowe absolwentów, to można to zagadnienie rozpa­ trywać w trzech kategoriach: 1. absolwentów pracujących w zawodzie, 2. pracu­ jących w zawodach pokrewnych i 3. odchodzących od zawodu, względnie niepra­ cujących w ogóle. Jeżeli chodzi o kategorię pierwszą, to stanowią oni około 20%. Etnologowie podejmowali pracę w następujących instytucjach: w muzeach 61 osób (w tym 37 — w muzeach lub działach etnograficznych), w szkołach wyższych (pla­ cówki etnologiczne lub pokrewne etnologii) — 50, w domach i ośrodkach kultury — 11, w placówkach naukowo-badawczych (w tym PAN) — 9 oraz w innych in­ stytucjach. 22 osoby podjęły dalszą naukę na studiach doktoranckich bądź pody­ plomowych (większość na Wydziale Historycznym UAM, ale także za granicą). Na 86 doktoratów obronionych przez naszych absolwentów (w tym 33 w ramach studiów doktoranckich na Wydziale Historycznym UAM), 58 to doktoraty osób pracujących w zawodzie. Absolwenci należący do tej grupy odbyli także dwanaście kolokwiów habilitacyjnych, pięciu z nich jest tytularnymi profesorami, a trzech uczelnianymi. Spośród wymienionych tu absolwentów 28 piastuje stanowiska dyrektorskie, wicedyrektorskie i kierownicze. Także z osób pracujących za granicą ośmiu absolwentów jest zatrudnionych w zawodzie. Na osobną wzmiankę zasługuje fakt, że wśród mał­ żeństw zawartych między absolwentami sześć par pracuje w zawodzie. Ponad 13% absolwentów znalazło zatrudnienie w zawodach pokrewnych. Duży odsetek pracuje w resorcie oświaty: w przedszkolach, szkołach podstawowych, gim­ nazjalnych, ponadgimnazjalnych i wyższych. Podobnie liczna grupa jest zatrudniona w bibliotekach, wydawnictwach i redakcjach czasopism. Kilkunastu absolwentów prowadzi działalność artystyczną. Obrazu dopełniają zatrudnieni w radiu i telewizji, wydziałach kultury i sztuki, placówkach samorządowych, turystyce oraz jako tłuma­ cze i nauczyciele języków obcych. Liczna grupa absolwentów ma własne firmy lub jest dyrektorami lub kierownikami placówek, w których są zatrudnieni. Wielu absol­ wentów mieszkających za granicą również jest aktywnych na tych polach. Przedsta­ wiciele tej kategorii absolwentów, pomimo braku stałego kontaktu ze swoim wyuczo­ nym zawodem, twórczo rozwijali to, co wynieśli z naszych studiów, niejednokrotnie sięgając do etnologicznej przeszłości, która nie stanowiła przeszkody w dalszej ka­ rierze. Dowodem na to jest chociażby kilka doktoratów nie tylko z etnologii. Grupa absolwentów odchodzących od wyuczonego zawodu reprezentuje głów­ nie następujące dziedziny: handel, administrację, informatykę, produkcję, służbę zdrowia, wymiar sprawiedliwości, bankowość i wiele innych, pełniąc w nich także funkcje prezesów, dyrektorów i kierowników. Mieszczą się tu także osoby, które nie podjęły pracy zawodowej w ogóle bądź ją przerwały. W skład tej grupy wchodzą również kobiety, które — jak trafnie określiła jedna z absolwentek — są „organiza­ torkami życia domowego”. Ta kategoria absolwentów skupia też najwięcej osób, któ­ �Kronika 380 re pracują na własny rachunek, będąc właścicielami firm i prowadząc najróżniejsze interesy. Fakt odejścia od wyuczonego zawodu lub niepodejmowania pracy w tym zakresie nie zawsze wynika z braku zainteresowania nim. Świadczy o tym utrzymy­ wanie więzi z Instytutem, środowiskiem etnologicznym, uczestniczenie w imprezach etnograficzno-foklorystycznych, kompletowanie specjalistycznych księgozbiorów, organizowanie własnych wypraw itp. W karierach zawodowych absolwentów zaznacza się nie tylko to, co jest osiąg­ nięciem „formacyjnym” Instytutu, ale także to, co jest ich sukcesem własnym. Na IV Zjazd przybyło około 30% absolwentów naszego kierunku. Organizując zjazd i przyjeżdżając nań, wpisaliśmy się w realizację jednego z celów strategicznych roz­ woju naszej uczelni w latach 2009-2019, którym jest otwarcie Uniwersytetu na oto­ czenie oraz wzmacnianie więzi z absolwentami. Irena Kabat, Waldemar Kuligowski FESTIWAL FILMOWY ASTRA, POZNAŃ, 15-29 PAŹDZIERNIKA 2008 Festiwal Filmowy Astra jest przedsięwzięciem organizowanym od wielu już lat w rumuńskim Sibiu; w jego ramach prezentowane są dokumenty, które — jak piszą organizatorzy — „podejmują problemy współczesnego świata, mając na względzie wrażliwość antropologiczną”. Mija już prawie dziesięć lat, odkąd studenci i student­ ki z Polski, w tym z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, zaczęli przyjeżdżać do Sibiu, i od kiedy prof. Michał Buchowski, dyrektor IEiAK i miłośnik festiwalu, jest zapraszany do Rumunii jako juror. W 2008 roku góra przyszła jednak do Mahometa i w rezultacie mieliśmy przyjemność gościć organizatorów i ich pro­ pozycję filmową w Poznaniu. Dzięki współpracy Centrum Kultury Zamek (i w jego siedzibie), IEiAK oraz Stowarzyszenia Antropologów Kultury „Etnosfera”, poznań­ skiej publiczności został zaprezentowany wybór najlepszych filmów dotychczas pokazywanych w ramach rumuńskiego festiwalu w czterech konkursowych katego­ riach: międzynarodowej, europejskiej, rumuńskiej i studenckiej. Pokazom filmów towarzyszyła zbiorowa wystawa fotograficzna „Moja Transylwania” oraz gościnne występy zespołów prezentujących tradycyjną muzykę rumuńską i romską muzykę „brasową”. W ramach swoistego „The best of Astra Festival” mieliśmy okazję zapoznać się zarówno z najnowszymi produkcjami, jak i z obrazami liczącymi sobie już ponad dwie dekady, autorstwa tak debiutantów-studentów, jak i klasyków gatunku, jak chociaż­ by rosyjskiego reżysera Viktora Kossakovskiego. W trakcie pięciu dni obejrzeliśmy łącznie 28 filmów, od małych form poczynając (krótkometrażowy rekordzista trwał �Lud, t. 93, 2009 zaledwie 14 minut), a na półtoragodzinnych produkcjach kończąc. Choć, z oczywi­ stych względów, dominowały filmy nakręcone w Rumunii (9 obrazów), nie zabrakło też produkcji z innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej (m.in. z Węgier czy byłej Jugosławii) oraz dokumentów zrealizowanych na innych kontynentach, mię­ dzy innymi w Afryce i Azji oraz na obszarze Oceanii (aż trzy filmy rozgrywały się w Indiach, tyle samo w Papui-Nowej Gwinei). Co zastanawiające, w programie nie było ani jednego obrazu z żadnej z Ameryk! Europa Zachodnia również wyraźnie po­ została poza spectrum zainteresowań twórców — przedstawiono j ą w jednym tylko, francuskim dokumencie. Polskę mogliśmy obejrzeć w trzech obrazach: Kominierz — nagradzanym, krótkim metrażu absolwentki IEiAK, Katarzyny Wali, Naszej ulicy — historii rodziny z robotniczej dzielnicy Łodzi autorstwa Marcina Latałło, polskie­ go reżysera mieszkającego we Francji, oraz filmie Konrada Szołajskiego Gruba do łóżka, chuda na bal... Pod względem formy, poznańska oferta Astry oscylowała od animacji, poprzez rekonstrukcję historyczną, refleksję filozoficznąi obraz biograficz­ ny, po pełnometrażowy film dokumentalny. Choć problematyka zaprezentowanych obrazów była bardzo zróżnicowana, moż­ na wyodrębnić kilka kategorii tematycznych, które dominowały na ekranie Kina Pa­ łacowego w poznańskim Zamku w trakcie festiwalu. Zdecydowanie najwięcej filmów dotykało zagadnienia zmiany kulturowej, naj­ częściej konfrontacji tradycyjnego (chłopskiego czy pasterskiego) stylu życia z no­ woczesnością (procesami globalizacji). W filmie Dumitru Budrali, W drodze, obser­ wowaliśmy zmagania transylwańskich pasterzy u progu XXI wieku, prowadzących swoje stada przez ruchliwe drogi wśród klaksonów TIR-ów; rumuńscy Ostatni chło­ pi, dobra żonaAngusa Macqueena borykali się z odpływem młodych ze wsi, przycią­ ganych przez magię miast, podczas gdy w Ziemia czeka Laurentiu Calciu młody Rom wolał modną karierę duchownego od pasania bydła w rodzinnej wiosce. W Dzień, którego nigdy nie zapomnę Kim Longinotto, młode afrykańskie dziewczyny zde­ cydowały się podać swoich rodziców do sądu, by w ten sposób obronić się przez przymusowym, „tradycyjnym” obrzezaniem, a dwudziestoparoletni Hindus z Kal­ kuty w filmie W czym mogę pomóc? André Hórmanna zastanawiał się, jak pogodzić bycie nowoczesnym pracownikiem zachodniej korporacji i szanującym tradycję Sikhem. W Liście do zmarłych Eytana Kapona i Andre Itteanu, główny bohater, Papuas z małej wioski o imieniu, nomen omen, David, rzucił wyzwanie chrześcijańskim mi­ sjom walczącym o dusze jego współplemieńców, próbując zorganizować tradycyjny rytuał ku czci zapomnianych zmarłych. Wydaje się zatem, że zagadnienie wysiłków jednostek podejmowanych na rzecz oswojenia i reinterpretacji zmiany kulturowej w globalizującym się wciąż coraz bardziej świecie jest tematem ważkim, wyraźnie będącym w centrum zainteresowania twórców filmów dokumentalnych. Specyficzną podkategorię powyższej problematyki stanowiły dwa filmy traktu­ jące o kontakcie tradycyjnych społeczności — zresztą, co ciekawe, w obu przypad­ kach papuaskich — z białym człowiekiem. Zestawione razem doskonale ilustrowały rozwój wzajemnych relacji i ewolucję postaw przedstawiciela kultury zachodniej, od dominującego odkrywcy-ignoranta po empatycznego antropologa. W obrazie Boba Connolly’ego i Robina Andersona, Pierwszy kontakt, wysłuchaliśmy wspomnień �382 Kronika braci Leahy, którzy, poszukując złota w latach 30. XX wieku, jako pierwsi przed­ stawiciele Zachodu dokonali eksploracji wnętrza Papui-Nowej Gwinei, stykając się z zamieszkującymi je ludami. Znamienna jest scena zachowana w archiwalnym ma­ teriale filmowym i pokazana przez reżyserów, w której jeden z braci publicznie za­ bija ze strzelby świnię, aby pokazać „dzikim” swoją wyższość cywilizacyjną i w ten sposób ustanowić pożądaną przez niego hierarchię. Film konfrontuje dwa odmien­ ne dyskursy: dyskurs białego człowieka, który po dziś dzień nie czuje się winnym popełnionych przed kilkudziesięcioma laty zabójstw („Musiałem bronić swoich tra­ garzy”), uważa Papuasów za „prymitywnych i leniwych” i twierdzi, że „płacili im bardzo dobrze” za pracę przy wydobywaniu złota, oraz dyskurs Papuasów, którzy wspominają tamte czasy, gdy „białemu człowiekowi wydawało się, że wódz chciał go zaatakować, więc go zastrzelił”, i że „wcześniej każdy mężczyzna był swoim szefem, ale to się skończyło, jak przyszli biali”, którzy za miesiąc pracy przy poszu­ kiwaniu kości zmarłych przodków, bo tego w ich mniemaniu szukali bracia Leahy w rzece, otrzymywali zapłatę w wysokości jednej muszelki. Relacje te odwracają się całkowicie w filmie francuskiego antropologa Frederica Compaina, zatytułowanym Oni i ja (proszę zwrócić uwagę na kolejność osób). W tym autorskim dokumencie, w którym badacz pokazuje „swój” teren i Papuasów, których bada, to on musi się dostosować do norm narzucanych przez badanych, i to j emu próbuj ą oni sprzedawać muszelki po zawyżonych cenach, a on — nie chcąc stracić swojego autorytetu (i re­ spondentów) — musi je kupować. Podobnym zagadnieniem, wpisującym się poniekąd w problematykę konfrontacji odmiennych kulturowo wartości, były tradycyjne, „egzotyczne” zwyczaje, występu­ jące w opozycji do zachodniego systemu moralnego. Mam na myśli szczególnie dwa filmy: wspomniany już Dzień, którego nigdy nie zapomnę, traktujący o obrzezaniu w muzułmańskich społecznościach Afryki, oraz Porywanie panny młodej w Kirgistanie Petra Loma o zmuszaniu kobiet do małżeństw z obcymi mężczyznami. Obrazy te zmusiły do zadania sobie pytania o uniwersalność ludzkiego cierpienia, do zasta­ nowienia się, w jakim stopniu może być ono legitymizowane pojęciami „tradycji” czy „kultury”. Czy my, w szczególności antropolodzy, winniśmy poszanowanie dla wartości sprzecznych z naszym, zachodnim, poczuciem moralności? Filmy, co warte podkreślenia, nie dały jednoznacznej odpowiedzi, ukazując wieloaspektowość i kontekstualność przedstawianych praktyk. Pokazały też, że sami zainteresowani nie są biernymi ofiarami, że stosują szereg strategii, mających na celu stanie się sprawczy­ mi aktorami społecznymi. Kolejną kategorią tematyczną, której obecność w filmach tłumaczy fakt, iż wie­ le z nich nakręcono w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, jest postsocjalizm, czyli konsekwencje zmiany polityczno-ekonomicznej, która nastąpiła w naszym re­ gionie w wyniku rozpadu sytemu dwublokowego. Tutaj warto wspomnieć obrazy: Viktora Kossakovskiego Rodzina Belov, który w ujmujący, refleksyjny sposób ukazał życie na rosyjskiej prowincji za czasów rządów Borysa Jelcyna, czy Bałkańskiego mistrza Reki Kineses, dokumentującego codzienne zmagania głównego bohatera — ojca reżyserki — kiedyś walczącego z systemem komunistycznym, a dziś nie potrafiącego odnaleźć swojego miejsca w „tak zwanej” demokratycznej Rumunii. �Kronika 383 Jednak filmem, który w moim osobistym odbiorze najtrafniej ukazał próby poszu­ kiwania własnej przestrzeni w nowej rzeczywistości społecznej, była Nasza ulica Marcina Latałło, rozgrywająca się w byłej robotniczej dzielnicy Łodzi. Latałło przez trzy lata odwiedzał z kamerą rodzinę Furmańczyków, kiedyś zatrudnionych w pobli­ skiej fabryce włókienniczej, dziś bezrobotnych, obserwujących w dobie wchodzenia Polski do Unii Europejskiej, jak w miejscu „ich” zakładu przemysłowego francuski inwestor buduje największe centrum handlowo-rozrywkowe w Europie Środkowej 0 znamiennej nazwie „Manufaktura”. Furmańczykowie nie znajdą w nim jednak zatrudnienia, choć inwestor chwalił się, że nowy kompleks da 4,5 tysiąca nowych miejsc pracy, ani też nie staną się jego klientami, próbując utrzymać rodzinę z renty babci i zasiłku dla bezrobotnych jej syna. W pewnym momencie na ekranie telewizo­ ra w domu rodziny Furmańczyków pojawia się pytanie sondażowe: „Czy czujesz się pełnoprawnym Europejczykiem?”. W zaprezentowanych w ramach festiwalu filmach obecny był też temat migracji 1 uchodźstwa, co nie powinno dziwić, zważywszy, że — według różnych danych — od 150 do 200 milionów ludzi we współczesnym świecie nie żyje w kraju swo­ jego pochodzenia. Do tej liczby należy dodać migrantów ze wsi do miast oraz tak zwanych uchodźców wewnętrznych, którzy, choć nigdy nie opuścili granic swojego kraju, również są wymiejscowieni. Zagadnienie to wiąże się bezpośrednio z wcześ­ niejszymi kategoriami — jest czynnikiem zmiany kulturowej, zarówno w środowisku samych imigrantów, jak i społeczności, które opuścili, i często jest konsekwencjąprzemian geopolitycznych, takich jak chociażby rozpad bloku wschodniego, wpisując się tym samym w problematykę postsocjalizmu. W tym miejscu warto wspomnieć zwłasz­ cza dwa filmy. Reżyser Angus Macqueen pokazał odpływ młodych ludzi z rumuńskiej prowincji — praktycznie każda rodzina w sfilmowanej przez niego wiosce Budesti miała „swojego” nielegalnego imigranta za granicą. Młode pokolenie nie uległo ro­ mantyzmowi wiejskiej egzystencji, chciało lepszego życia „na Zachodzie”. Ostatni chłopi Macqueena naprawdę mogą być ostatnimi. Z kolei obraz autorstwa Borisa Mí­ tica, o przewrotnym tytule Piękna Diana, wprowadził nas w świat romskich uchodź­ ców z Kosowa, żyjących na obrzeżach Belgradu (skąd wkrótce mieli zostać wyrzuceni, gdyż w miej scu ich obozowiska miała powstać cerkiew). Tytułowa Diana to stara marka Citroena, którąbohaterowie filmu Mitića przerabiali na pojazdy rodem z filmó\v/w«tasy, używając ich następnie jako środków transportu zgromadzonych surowców wtór­ nych, będących źródłem ich utrzymania. Film ten zwyciężył w rankingu na najlepszy obraz festiwalu przeprowadzonym przeze mnie wśród studentów IEiAK, uczestni­ czących w fakultecie filmowym, gdyż zdekonstruował stereotypowy obraz uchodźcy — biernej ofiary na rzecz aktywnego, kreatywnego uczestnika życia społecznego. Romowie byli bohaterami aż czterech filmów pokazanych na festiwalu (omó­ wionych już Pięknej Diany i W drodze oraz Klątwy jeża Budrali i Viva Konstanta Ambrusa Emese). Wynikało to po części z faktu, iż dyrektor festiwalu w Sibiu — Dumitru Budrala — sam od wielu już lat filmuje życie rumuńskich Romów (był au­ torem dwóch obrazów zaprezentowanych w trakcie poznańskiej edycji, sam zresztą gościł w Poznaniu), po części natomiast z tego, że festiwal przyjechał do nas z Ru­ munii, a dla Rumunów ich najbliższym „Innym” jest właśnie Cygan. �384 Kronika Przegląd Astra pokazał ponadto, iż dokumentaliści nie pozostają obojętni na problematykę „genderową”. Kwestie kulturowo wytwarzanych relacji między płcia­ mi były tematem nie tylko wspomnianych już obrazów z Afryki, Kirgistanu i Rosji, ale i filmów bliższych nam kulturowo z Węgier i Polski. Twórcy aniołów Astrid Bus­ sink to film osnuty wokół kryminalnej historii z początku XX wieku, rozgrywającej się na węgierskiej prowincji, gdzie na przestrzeni piętnastu lat doszło do kilkuset zgonów, głównie mężczyzn, w niewyjaśnionych okolicznościach. Jak się później okazało, przyczyną był arszenik pozyskiwany z... lepu na muchy i dodawany mał­ żonkom do posiłków przez ich własne żony. Gdy sprawa wyszła na jaw, około 30 ko­ biet, w tym akuszerki, które wytwarzały truciznę, zostało oskarżonych i skazanych. Film we wnikliwy sposób pokazał, jak banalny lep na muchy stał się dla tych kobiet szansą na wyzwolenie z narzuconych im przez panujące w owym czasie normy życia małżeńskiego (aranżowanie związków, brak możliwości rozwodów) ról żon, często pijących, brutalnych, leniwych czy też po prostu niekochanych mężczyzn. Z kolei film Konrada Szołajskiego Gruba do łóżka, chuda na bal... przedstawił zagadnienie otyłości kobiet we współczesnej Polsce przez pryzmat kobiecej seksualności i wy­ twarzanych przez kulturę popularną i przemysł związany z estetyką ciała kanonów kobiecego piękna. Poza omówioną już problematyką, w trakcie festiwalu obejrzeliśmy filmy mó­ wiące o nacjonalizmie (Ostatnia jugosłowiańska drużyna piłki nożnej Vuka Janica), komunizmie (Wielki komunistyczny napad na bank Alexandru Salomona), strefach biedy (Howrah, Howrah Tilla Passowa), duchowości {Święci i głupcy Michaela Yorke’a) czy codzienności {Bar de zi i inne opowieści Coriny Radu). Ta omówiona pokrótce typologia pokazuje, iż film dokumentalny „o wrażliwości antropologicznej” coraz częściej podejmuje problematykę „Innego” nie tego dalekie­ go, egzotycznego, ale tego, który żyje w naszym otoczeniu, często za ścianą. Ponadto procesy globalizacyjne dotykają w równej mierze papuaskich chłopów, rumuńskich pasterzy i polskich robotników, i oni wszyscy muszą przyjmować rozmaite strate­ gie radzenia sobie ze zmianą. Film jako medium niezwykle nośne, w połączeniu z antropologiczną wrażliwością, wsłuchaniem w drugiego człowieka, może stanowić doskonałą receptę na dokument. Dowody na to obejrzeliśmy podczas poznańskiej edycji Festiwalu Astra. Natalia Bloch � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdc5d9a798467a0f51ea31dd7445f637.pdf 7344131caff47c59b7af466a88fa6ce7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6151 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource muzea - zbiory Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5737 Title A name given to the resource Muzeum lalek w Pilźnie - miniaturowy skansen/LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.269-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 ADAM BARTOSZ Muzeum Okręgowe Tarnów MUZEUM LALEK W PILŹNIE — MINIATUROWY SKANSEN Miniatury, modele, miniaturowe budowle, to formy prezentacji rozmaitych zjawisk cieszące się zawsze znacznym zainteresowaniem. W ostatnich latach notuje się w Polsce kilka inicjatyw budowy takich miniaturowych zespołów budowli. Muzeum Lalek w Pilźnie (w województwie podkarpackim), które tu przedstawiam, wyrosło z potrzeby zaspokojenia takich właśnie zainteresowań. Jest to przykład inicjatywy prywatnej, której — dodajmy — owocem jest znacz­ ny sukces finansowy jej twórców, a co najistotniejsze, dającej im ogromną oso­ bistą satysfakcję. Zaczęło się w 1981 roku od małej, prowincjonalnej Pracowni Artystycznej „Kasia”, produkującej lalki, którą prowadziła Zofia Bohaczyk, z zawodu nauczy­ cielka. Z czasem zainteresowanie lalkami sprawiło, iż obok produkcji pojawiła się, rosnąca w ilość, kolekcja lalek z różnych regionów świata, także lalek zabyt­ kowych. Kolekcja ta w pewnym momencie zainspirowała właścicielkę wytwórni do utworzenia wystawy oraz udostępnienia jej publiczności, wraz z możliwością obejrzenia cyklu produkcji lalek. A jest to produkcja fascynująca. Kilkoro zatrud­ nionych tu ludzi modeluje z wielką pieczołowitością porcelanowe twarzyczki la­ lek i ich korpusy, inni szyją miniaturowe stroje i wykonują różnorakie akcesoria, w które postacie są wyposażone. Zbudowano specjalny piec do wypalania porce­ lanowych elementów lalek, pracownia wyposażona jest w precyzyjne urządzenia do wykonywania drobnych elementów strojów i innych drobiazgów. Produkuje się tu lalki regionalne, historyczne, a także fantastyczno-bajkowe. Muzeum Lalek zostało powołane w 1998 roku przez Zofię i Włodzimierza Bohaczyków, właścicieli wytwórni. Zainteresowanie zwiedzających tym lalkowo-bajkowym muzeum rychło przerosło pierwotne oczekiwania właścicieli, któ­ rzy z czasem poczęli na małej przestrzeni poddasza organizować wystawy tema­ tyczne. Głównymi zwiedzającymi były oczywiście dzieci z okolicznych szkół, prowadzone tu w ramach planowych wycieczek poznawczych. Rozbudowując ideę muzeum, Bohaczykowie zakupili spory kawał gruntu tuż pod Pilznem we wsi Lipiny, wraz z niewykończonym budynkiem mieszkalnym. �Adam Bartosz 270 W ciągu kilku lat stworzyli tu spory kompleks kulturalno-edukacyjny, ze sty­ lową restauracją („U Wiedźmy”) i miniaturowymi zabudowaniami tworzącymi bajkowy, ale też i edukacyjny zespół historyczny. W 2003 roku Muzeum Lalek w Pilźnie (taka jest jego oficjalna nazwa) uzyskało statut, nadal prosperując jako prywatne przedsięwzięcie gospodarcze. Zwiedzanie muzeum miniaturowej architektury rozpoczyna się od modelu zamku, który poznajemy przeciskając się jego wąskimi korytarzykami. U stóp zamku stoją bajkowe domki z postaciami z rozpoznawalnych bajek. Jest to pierwsza część ekspozycji miniaturowych budowli, która w pierwotnym zamy­ śle stanowić miała taką właśnie baśniową wioskę. Domki w tej części, które nie wzorują się na jakimś konkretnym typie regionalnym, są wysokości około metra. Na tyle duże, że zdarzyło się, iż jakiś przedszkolak wcisnął się kiedyś przez drzwi do jednej z chat tak niefortunnie, że trzeba było domek rozebrać, by wydobyć przestraszone dziecko. Po tym doświadczeniu drzwi domków zostały zamknięte na stałe. Najważniejszą częścią całego kompleksu muzealno-dydaktycznego jest zbu­ dowana w następnym etapie wioska, nazwana Lipce Lipieńskie. Lipiny to nazwa wsi, na której terenie znajduje się ta filia muzeum, a miniaturowa wioska nawią­ zywać ma do Lipiec reymontowskich. Natchnieniem do tego była jedna z wy­ staw, którą wcześniej przygotowała Zofia Bohaczyk. Otóż w nowo pozyskanym budynku, mieszczącym na parterze restaurację, utworzyła (na piętrze) sale wy­ staw zmiennych. Z ogromnym wysiłkiem przygotowała w kolejnych latach kilka wystaw lalek w oparciu o znane dzieła literackie. Właśnie Chłopi Reymonta były inspiracją do pierwszej z nich. W kilku scenach twórczyni wystawy opowiedzia­ ła historię opisaną w tomach powieści: „Kapusta”, „Karczma”, „Śmierć Kuby”, „Swaty”, „Wesele Boryny”, „Wykopki”. Wystawa ta była później prezentowana w tarnowskim Muzeum Etnograficznym1, a następnie w wielu innych miejscach. Kolejnym tematem wystawy był Pan Tadeusz, ze wspaniale rozbudowanymi sce­ nami tej narodowej epopei. Były to między innymi: „Polowanie”, „Zaloty” i ro­ biąca największe wrażenie „Uczta” z dziesiątkami elementów drobnej zastawy stołowej. Kolejne prezentowane tematy wystaw to: „Poczet królów polskich”, „Cztery pory roku”, „Kobiety polskie”, „Co tam panie w polityce”, „Jan Paweł II” (sceny z życia papieża), „Bajki La Fontaine’a” oraz „Bajki braci Grimm” (czer­ wiec 2007 roku). Do miniaturowej wioski Lipce Lipieńskie, której budowę rozpoczęto przed dziewięcioma laty, wchodzi się przez mostek obok stawu. Wioska zabudowana jest modelami, które wykonano w skali zbliżonej do 1:4, toteż domy mają spo­ ro ponad metr wysokości. Wiejska, kamienista droga prowadzi widza do chaty Boryny, naprzeciw niego mieszka powieściowa Kozłowa, nieco dalej Wójt, a za jego chatą widać obracające się koło wodne rozłożystego młyna z przybudowa-* Na wernisażu gościła filmowa Jagna, Emilia Krakowska. �Muzeum lalek w Pilźnie — miniaturowy skansen 271 nym domem młynarza. Droga dochodzi do centrum wsi, gdzie stoi wioskowa studnia, kapliczka i kuźnia. Wioskowy plac zamyka kościół. Obok niego stoją ubogie domki biedoty wiejskiej, natomiast za kościołem na maleńkich mogiłach pochylają się drewniane krzyże — to wioskowy cmentarz. Kościół jest budowlą na tyle wysoką, że można do niego wejść, mijając siedzącego przed wejściem żebraka. Czasem siedzi on przy bramie do cmentarza. W kościele widzieć można spowiadającego w konfesjonale księdza i klęczącego za kratką grzesznika. Inne postacie (z zachowaniem skali 1:4, figurki mająpo ok. 40-45 cm) powożą końmi, orzą pole, podkuwają konia, wyglądają z chat. Tuż obok kościoła stoją plebania i dom organisty, a nieopodal oczywiście karczma żydowska. Widać w niej tłumek pijących chłopów. Droga skręca od kapliczki w prawo, do dworu obrośniętego dzikim winem. Państwo, siedząc na ganku, spoglądają na drogę. W dworskim sadzie widać pasiekę, a obok dworu czworaki i stajnie. Nieopodal napotykamy dom kowala, dalej gospodarstwo Sołtysa, a za nim w chacie przy stawie „miesz­ ka” powieściowa Jagna z matką. Modele budowli nie nawiązują do konkretnych typów regionalnych. Projektowane były przez właścicielkę muzeum, która in­ spirowała się ilustracjami przewodników skansenowskich, starając się wybierać wzory z Polski południowej. Dla uatrakcyjnienia wyglądu wioski łączyła niekie­ dy w jednej budowli elementy dwóch różnych typów domów. Inne budynki (np. dom Wójta) zaprojektowała, posługując się opisem powieściowym. Całość robi jednak wrażenie w miarę jednolitego zespołu budownictwa, który można śmiało określić jako ilustrację polskiej wsi. W roku 2008 wzniesiono ostatnie sektory tego miniaturowego skansenu, szczególnie interesujące, o których w pierwotnym planie zupełnie nie pomy­ ślano. Pierwszym z nich jest, zbudowana przez zimę, synagoga. Kiedy wiosną 2007 roku odwiedziłem to lalkowe muzeum skansenowskie z prof. Jonathanem Webberem, judaistą, którego przodkowie wywodzą się z pobliskiego Brzostka, a który jest znanym badaczem historii Żydów galicyjskich, zachwycił się zwie­ dzanym muzeum. Westchnął wówczas: „A gdzie synagoga?”. Właścicielka w lot ujrzała szansę wzbogacenia swej ekspozycji o element tak istotny dla historii regionu, a równocześnie egzotyczny, o którym wcześniej sama nie pomyślała. Po konsultacjach ze mną wybrała jako model synagogę w Bobowej, jedną z nie­ licznych ocalałych w tym regionie i zachowaną niemal w nienaruszonym stanie. Jej uroczysta rekonsekracja po remoncie odbyła się w 2003 roku (Bartosz 2004). W miniaturowym skansenie stanęła więc murowana synagoga z drewnianym przedsionkiem, ze wspaniale odtworzonym wnętrzem, w którym zachwyca barw­ na oprawa szafy ołtarzowej, niemal wiernie odwzorowanej z oryginału w Bobo­ wej. Na bimie kilku chasydów pochyla się nad miniaturowym zwojem Tory, inni posiadująna ławach pod ścianami. Obok zaś stanął dom cadyka (Bartosz 2006; Majcher 2008), za którym rozłożył się żydowski cmentarz z charakterystycznymi nagrobkami — macewami. Widoczne są na nich nagrobne symbole i teksty sko­ piowane z prawdziwych macew. �Adam Bartosz 272 Na uroczyste otwarcie modelu synagogi, 8 kwietnia 2008 roku, poproszono rabina Michaela Schudricha. Dokonał on symbolicznego przybicia na odrzwiach budyneczku maleńkiej mezuzy, po czym gromadka gości wślizgnęła się do jego wnętrza. Jakież było zdziwienie rabina Schudricha, gdy poproszony przeze mnie, aby odczytał fragment Tory, widoczny spod pochylonych głów modlących się miniaturowych chasydów — stwierdził, że właśnie ten fragment został zazna­ czony, który będzie czytany w najbliższą sobotę. Co rabin uznał za doskonałą wróżbę dla muzealnego przedsięwzięcia. Ostatnim (na razie?) pomysłem właścicielki i autorki tego miniaturowego skansenu jest cygańskie obozowisko, które rozłożyło się późnym latem „pod la­ sem”. Kilka wozów, wzorowanych na muzealnej kolekcji cyganologicznej z Mu­ zeum Etnograficznego w Tarnowie, stanęło na skraju zagajnika, nieopodal stawu. Gromady Cyganów zajmują się codziennymi czynnościami, kobiety gotują, do­ glądają dzieci, mężczyźni oporządzają konie, łowią ryby, wre obozowe życie2. Muzeum lalek w Lipinach to przykład realizacji rodzinnej pasji. Pani Zofia Bohaczyk, tak jak mąż Włodzimierz, który zarządza całością (pani Zofia jest głównie autorką i inicjatorką pomysłów) — są pedagogami. Każda z wystaw, które się tu realizuje, ściśle wpasowana jest w program edukacji szkolnej. Rów­ nież zwiedzanie modelu wioski odbywa się z przewodnikiem, który z dziećmi re­ alizuje dobrze opracowaną lekcję. Klientami tego muzealnego przedsiębiorstwa są oczywiście grupy szkolne. Sporą kategorię zwiedzających stanowią jednak całe rodziny z dziećmi. Ten miniaturowy skansen funkcjonuje cały rok, codzien­ nie wystawia się rankiem kilkadziesiąt figurek i sprzętów, których zestawy zmie­ niają się zależnie od pór roku, a miniaturowe ogródki uprawiane są starannie, dostarczając plonów „mieszkańcom” Lipiec Lipińskich. Dzięki ogromnemu wysiłkowi właścicieli muzeum placówkę tę odwiedza rocznie około 40 tys. osób. BIBLIOGRAFIA Bartosz A. 2004 2006 Majcher K. 2008 Synagoga bobowska odżyła, „Spotkania z Zabytkami” 10, s. 28-29. M oje spotkania z chasydami, w: M. Galas (red.), Światło i słońce. Studia z dziejów chasydyzmu, Kraków: Austeria, s. 191-213. Bobowa. Historia, ludzie, zabytki, Warszawa: Przedsiębiorstwo W ydawni­ cze „Rzeczpospolita” . 2 Warto wspomnieć, że pierwszym muzeum skansenowskim w Polsce, w którym eksponuje się kul­ turę Cyganów/Romów, jest Sądecki Park Etnograficzny. Zbudowano tu sektor budownictwa Cyganów karpackich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8c96ae8448b881c2c843fe4e1a8472d.pdf fc65e8ce0111f5763ba6d94ca5b10e44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6149 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Afryka - pozyskiwanie żelaza Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5735 Title A name given to the resource Reaktywowanie zapomnianej afrykańskiej technologii pozyskiwania żelaza w Mali / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.253-260 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łapott, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 JACEK ŁAPOTT Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytet Szczeciński REAKTYWOWANIE ZAPOMNIANEJ AFRYKAŃSKIEJ TECHNOLOGII POZYSKIWANIA ŻELAZA W MALI Żelazo jest wytwarzane przez kowala. Tylko ci, co wytwarzają żelazo, są prawdziwymi kowalami1. Stare powiedzenie, cytowane wielokrotnie przez afrykanistów — Ex Africa semper aliquid novi, użyte przez Pliniusza Starszego w I wieku n.e. w drugim tomie jego Historii naturalnej, sprawdza się do dziś. Kontynent ten zaskakuje nas nie tylko skalą nierozwiązywalnych problemów, wymykających się nierzadko wszelkim racjonalnym ocenom i prognozom, ale także inicjatywami, o które być może nikt by dziś Afrykańczyków nie posądzał. Przez ostatnie lata zajmowałem się, rozległym w czasie i przestrzeni, tematem pozyskiwania żelaza na tym kontynencie (Łapott 2008). Zgodnie z moją wiedzą (oraz wiedzą innych badaczy zajmujących się tym zagadnieniem), ten fragment działalności Afrykańczyków został definitywnie zamknięty co najmniej przed 20-30 laty. Terry Childs i David Killick, podsumowując w jednej ze swoich prac historię metalurgii na tym kontynencie, pisali w 1993 roku: „Wytop żelaza nie istniał w wielu częściach Afryki już w czasie I wojny światowej, ale przetrwał w niektórych niedostępnych regionach Afryki zachodniej aż do lat 60. [XX wie­ ku — J.Ł.]. Ostatnie rodzime piece używane do wytopu żelaza na handel, które obserwowano w północnej części Wybrzeża Kości Słoniowej, zakończyły pro­ dukcję w 1983 roku, zamykając tradycję technologiczną istniejącą ponad 2500 lat” (Childs, Killick 1993: 325). W tym kontekście informacja o istniejących jeszcze w Mali kowalach, któ­ rzy do dziś zajmują się pozyskiwaniem żelaza w dymarkach, nie wydawała się* Z pieśni Bamana śpiewanej w Kolokani w trakcie wydobywania łupy z dymarki (1.02.2009). �254 Jacek Łapott prawdopodobna. Dotarła ona do mnie przy okazji innych badań prowadzonych aktualnie w tym kraju. Dowiedziałem się, że być może kilkadziesiąt kilometrów na północ od Bamako, między Noussambougou a Kolokani, mieszka kowal ob­ sługujący do dziś dymarkę dostarczającą mu żelazo. Rzeczywistość okazała się o wiele bardziej złożona. Informację tę uzyskałem w 2008 roku na przełomie pory deszczowej i suchej, jeszcze przed zbiorem plonów — w okresie, gdy w re­ jonie sawanny jest mnóstwo prac innych niż pozarolnicze zajęcia rzemieślnicze. Udało mi się dotrzeć do miejscowości Kena, potwierdzić tę wiadomość i zoba­ czyć dymarkę2. Wieś Kena znajduje się około 90 km na północ od Bamako (jadąc drogą na Kati w kierunku granicy mauretańskiej). Zarówno tę wieś, jak i cały region zamieszkują Bamana, znani lepiej w literaturze polskiej jako Bambara3. Jest to ludność rolnicza z tak zwanej grupy ludów Mande, uprawiająca na żyznej tutaj glebie proso, sorgo, orzechy arachidowe i inne rośliny strefy pogranicza sawanny i sahelu. Kena została założona w przeszłości przez ród Diarra (są oni dugule — miej­ scowymi notablami), potem dopiero zjawiły się na tym terenie rody Traore i Fane. Usytuowana jest około 8 kilometrów na wschód od drogi prowadzącej dalej na północ. Dojazd jest utrudniony, brak tutaj jakiejkolwiek komunikacji. Miejsco­ wość jest na tyle mała, że nie odbywają się w niej nawet tradycyjne, cotygodnio­ we targowiska. Kontakt ze światem zewnętrznym utrzymują wędrowni handlarze poruszający się na rowerach i oferujący „niezbędne” już produkty miejskie, takie jak cukier, zielona herbata, latarki, baterie, mydło, tkaniny fabryczne. Odkryta w 2008 roku dymarka była używana już wcześniej. Potwierdziło to moją wiedzę o afrykańskich dymarkach jako o urządzeniach wielokrotnego użyt­ ku. Obie strony zaangażowane w tę sprawę — my i rodzina Fane (nieco nieufne wobec siebie) umówiły się na luty 2009 roku, kiedy to dymarka zostanie ponow­ nie uruchomiona. Zarówno sama dymarka, jak i pokazywane nam fragmenty łupy potwierdzały możliwości techniczne miejscowych kowali. Trudny dojazd, brak jakichkolwiek osób obcych w bliższej i dalszej okolicy, poziom życia miejscowej ludności, gwarantował oryginalność działania, którego mieliśmy być świadkami. Z kolei Bamana nie byli chyba do końca pewni, czy, zgodnie z obietnicą, pomo­ żemy im finansowo w kolejnym uruchomieniu dymarki — poniesiemy koszty zakupu zwierząt składanych na ofiarę, koszty pozyskania i transportu rudy, zaku­ pu węgla drzewnego, prezentów itp. Niezależnie od tego, istniejąca i działająca współcześnie w Afryce dymarka była wydarzeniem, o którym jak najszybciej należało poinformować opinię publiczną. 2 W pierwszej penetracji w 2008 r. brali udział także mgr E. Prądzyńska i mgr K. Podyma. Właściwe prace badawcze prowadziłem w lutym 2009 r. w towarzystwie dr. L. Buchalika. Obecna publikacja jest swojego rodzaju kronikarskim zapisem tego wydarzenia. 3 Bamana należą do jednej z liczniejszych grup etnicznych Mali; stanowią obecnie ok. 25-30% po­ pulacji tego kraju, natomiast językiem bambara posługuje się ponad 80% miejscowej ludności. Bamana spotkać można także w Senegalu, Wybrzeżu Kości Słoniowej i w Burkina Faso. �Reaktywowanie zapomnianej afrykańskiej technologii pozyskiwania żelaza w Mali 255 W Kolokani Kolejne spotkanie nastąpiło pod koniec stycznia 2009 roku i było „miłym rozczarowaniem” dla obu stron. Prace związane z uruchomieniem dymarki po­ suwały się do przodu, została ona już naprawiona, zgromadzono specjalną glinę na dysze, inną glinę na tynkowanie ścian itp. Największym zaskoczeniem okazał się dla nas fakt, że nie jest to jedyna dymarka w okolicy. Uruchomienie „naszej” przewidziane było za około dwa tygodnie, natomiast w nieodległym Kolokani już następnego dnia miała się odbyć uroczystość wyciągania łupy z tamtejszej dymarki. Kolokani to osada czy raczej miasteczko liczące około 20 tys. mieszkańców. Kilka miesięcy wcześniej miejscowy mer — F.T. Traore wydał zgodę na budo­ wę dymarki i pozyskanie przy jej pomocy żelaza. Według umieszczonej obok dymarki pamiątkowej tablicy, „realizatorami” tego planu byli Diatourou Fane z Kena, Bassourou Diarra z Kati oraz Datigui Fane z Kolokani. Mer w między­ czasie zmarł, natomiast okoliczni kowale kontynuowali projekt, którego finału mieliśmy być świadkami. W wigilię wyjmowania łupy, grupa kowali i okolicz­ nych mieszkańców udała się do zagrody mera, by złożyć wyrazy szacunku jego pamięci i jego rodzinie. Kowale tańczyli przy akompaniamencie miejscowych muzyków „taniec kowali z siekierą”. Trwało to z przerwami do późnych godzin nocnych. Wyciąganie łupy z dymarki w Kolokani było świętem dla całej miejscowości. Pojawili się wszyscy uczestnicy projektu, kowale z okolicznych wsi, starszyzna wioskowa, oficjalni przedstawiciele władz, muzycy, żony kowali, a nawet tele­ wizja z Bamako, razem kilkaset osób4. Część uczestników przyjechała z oko­ licznych miejscowości samochodami, część motorowerami, większość dotarła pieszo. Miejsce wytopu usytuowane zostało poza Kolokani, na jej północno­ -wschodnim skraju, niedaleko zagrody kowala Datigui Fane. Dymarka miała u podstawy około 1,8 m średnicy, a wyciągana z niej łupa stanowiła okrąg o wymiarze około 1 m i grubości 20-25 cm. Żeby nie zniszczyć dymarki przy wyjmowaniu łupy, należało ją wcześniej rozbić na kawałki. Po wy­ ciągnięciu i ocenie jakości łupy okazało się, że winna być ona „poprawiona” — żelazo zawierało za mało węgla, było zbyt miękkie. Z uwagi na to, że zgroma­ dzenie mieszkańców przy dymarce przerodziło się w rodzaj festynu, postanowio­ no do programu spotkania włączyć także „poprawienie” łupy. Kilkaset metrów od dymarki, na skraju drzew rzucających cień, zbudowano szybko specjalne, ot­ warte palenisko, podłączono do niego dwa miechy-dmuchawy (a po jakimś cza­ sie dodano trzeci) i rozpoczęto podgrzewanie fragmentów łupy. Trwało to ponad dwie i pół godziny. W końcu uzyskano żelazo o zadowalającej kowali jakości. 4 Wraz z L. Buchalikiem byliśmy jedynymi obecnymi Europejczykami. �256 Jacek Łapott Wszystkie działania były dokumentowane przez telewizję z Bamako, nagrywa­ no też wywiady z kowalami5. Procesowi poprawiania poddano tylko niewielki fragment łupy. Pozyskana łupa, po jej wstępnym oczyszczeniu, ważyła sto kilka­ dziesiąt kilogramów i została przewieziona do zagrody szefa kowali w bagażniku samochodu osobowego, który musiał w tym celu obrócić aż trzykrotnie6. W Kena Jak się potem okazało, rodzaj dymarki i sposób pozyskania żelaza w Kolokani różnił się od tego w Kena, ponadto dymarki w Kolokani i Kena były fragmen­ tami większego przedsięwzięcia. W trakcie rozmów uzyskaliśmy informacje, że podobne dymarki były używane współcześnie także w Tioribougou (23 km od Kolokani), Fanafiekoro (na południu, w okręgu Kati), Beneso, Faladje, Negela, Djinidja, Marena (także okręg Kati). W niektórych miejscach, jak Faladje czy Kena, dymarka była uruchamiana kilkakrotnie. Jednym z organizatorów tego przedsięwzięcia był wiekowy kowal Diatourou Fane, zwany Babou, mieszkający w Kena7. Jego wiek nie jest do końca znany. Na pewno przekroczył 100 lat, niektórzy twierdzą, że ma nawet 120. On sam przyznaje się do 106 lat. Miał trzy żony, które urodziły mu 10 synów i 4 córki. Po założeniu rodzin przez dzieci i wnuki kowala, jego rodzina liczy 126 osób. Jak mówi Babou, w dzieciństwie i młodości pracował z ojcem przy dymarkach w okolicach Kati („tam jest dobra ruda”), w takich miejscowościach, jak Dougabougou, Toula, Daforo, Djoko. „Kiedyś w okolicy Bamako było dużo dy­ marek. W tamtych czasach dymarki pracowały przez cały sezon suchy i zwykle było wiele wytopów. Praca była ciężka. Wszystko trzeba było nosić na własnych plecach — rudę, glinę i węgiel drzewny. To była praca dla silnych mężczyzn”. Do Kati wrócił w latach 60-70. XX wieku. W Kena osiadł niedługo potem, a około 10 lat temu wpadł na pomysł reaktywowania (po blisko 30 latach) dawnej, rodzi­ mej tradycji hutniczej Bamana. Niestety, nie było nam dane obejrzeć procesu budowy samej dymarki. Została ona wzniesiona kilka lat wcześniej — obecny wypał był już czwartym z kolei. 5 Również my prowadziliśmy dokumentację filmową i fotograficzną. Poszczególne fragmenty uro­ czystości były rejestrowane także przez kilku innych uczestników, z użyciem aparatów fotograficznych i telefonów komórkowych (!). 6 Oprócz łupy, efektem wytopu był piasek wypełniający dno dymarki (o którym trudno znaleźć in­ formacje w literaturze omawiającej wytop żelaza). Ustawiła się po niego kolejka kobiet, które zbierały go w chustki i plastikowe woreczki. Według powszechnej opinii, był znakomitym antidotum przeciw wrogim fetyszom, jak i — po dodaniu go do wody — skutecznym środkiem stosowanym w leczeniu chorób skóry oraz „dla urody”. 7 Zajmuje się on ponadto wróżbiarstwem, a konkretnie geomancją— wróżeniem ze znaków kreślo­ nych na piasku. W ciągu kilkudniowego pobytu w jego zagrodzie widzieliśmy codziennie kolejkę ludzi oczekujących na wróżby czy błogosławieństwo Babou. Nazwisko Fane jest tradycyjnym nazwiskiem kowali u Bamana. �Reaktywowanie zapomnianej afrykańskiej technologii pozyskiwania żelaza w Mali 257 Głównym budowniczym dymarki był najmłodszy syn Babou — Mamadou (Madou) Fane, a pomagali pozostali męscy członkowie rodziny. Budowa dymarki trwała tylko jeden dzień. Wzniesiono ją z gliny (pochodzącej z termitiery), do której dodaje się rozbite kawałki liany, namoczone wcześniej w wodzie. Powo­ duje to lepsze utwardzenie gliny, co skutkuje także „wodoodpomością”. Takiej dymarki nie trzeba zabezpieczać przed porą deszczową8. Dymarka z Kena (podobnie jak ta w Kolokani) to typ dymarki szybowej. Mia­ ła kształt ściętego stożka o wysokości około 185 cm i średnicy u podstawy około 110 cm, a na górze, u wylotu 90 cm. Ściany dymarki miały grubość około 15-20 cm. Od strony południowej usytuowane były pełne, gliniane siedmiostopniowe schodki ułatwiające załadunek dymarki. Otwór do wyciągania łupy znajdował się od strony wschodniej, z kolei po przeciwległej stronie był szeroki (ok. 1 m) kanał z trzema szerokimi stopniami, sięgający poniżej podstawy dymarki, z otworem do spuszczania żużla. Wokół podstawy dymarki znajdowało się osiem otworów na pomieszczenie długich dysz (o średnicy ok. 12-14 cm, a długości ok. 140 cm), dwie kolejne dysze mocowano w otworze do wyciągania łupy, na specjalnych drewnianych widełkach. Wszystkie dysze po ich umieszczeniu w dymarce sta­ rannie oklejano i uszczelniano gliną, specjalnie wzmocnioną materiałem z termi­ tiery. Dysze montowane były ukośnie w dół, lekko zachodząc w środku na siebie. Na zewnątrz ich wyloty wystawały nie więcej niż 20 cm poza lico ścian dymarki. Ustawianie dysz było procesem długotrwałym i w całości nadzorowanym przez Babou9. Jeśli konieczne było stłumienie ognia w dymarce, dysze przykrywano specjalnymi, glinianymi pokrywkami. Przy żadnej z dysz nie było miechów, nikt także z miejscowych kowali Bamana nie słyszał o ich stosowaniu przy dymar­ ce. Potwierdzałoby to opinię Hermanna Amboma, który twierdził, że w piecach szybowych o wysokości powyżej 1,3 m powstawał w trakcie wytopu tak zwany efekt kominowy, na tyle duży, że pozwalał uzyskać temperaturę potrzebną do re­ dukcji tlenu z rudy, co było niezbędne w procesie produkcji (Ambom 1976: 29). Budowniczowie w Kolokani i Kena twierdzą, że wymiary dymarek są w zasadzie dowolne, poza tym, że nie mogą być one niższe niż 150 cm. Paradoksalnie, uży­ cie miechów w trakcie wytopu mogłoby doprowadzić do szybszego przepływu powietrza przez szyb dymarki i do obniżenia temperatury w jej wnętrzu10. 8W trakcie naszej wizyty w Kena w 2008 r. pod koniec pory deszczowej, ta sama, niezabezpieczona dymarka znajdowała się wśród pola dorodnego prosa. 9 Przygotowano 12 dysz, z uwagi na to, że (jak nam powiedziano) czasami podczas umieszczania w dymarce mogą się połamać (są wykonane z niewypalanej gliny zmieszanej ze specjalną trawą). 10 Niektórzy znawcy tematu, jak C. Francis-Boeuf, wyróżniają jednak w zachodniej Afryce dwa rodzaje dymarek: tzw. wielki piec (grandfurneau), z naturalnym nawiewem powietrza, oraz „zwykły” piec-dymarkę (furneau), ze sztucznym nawiewem powietrza przy pomocy miechów (Francis-Boeuf 1937: 427). Potwierdzone użycie tych ostatnich dymarek odnotowano tylko w kraju Lobi, na południowym-zachodzie Burkina Faso. Znana dzięki publikacjom R. Gardiego (1969) dymarka Kirdi z Kameru­ nu Północnego (a więc już spoza Afryki Zachodniej) ma miechy umocowane na szczycie, a powietrze tłoczone jest w dół. �258 Jacek Łapott Przygotowania do wytopu trwały kilka dni. Konieczne było dostarczenie rudy (przywiezionej ciężarówką z okolic Kati), zakup węgla drzewnego, zgromadze­ nie co najmniej trzech rodzajów gliny, naprawienie ścianek dymarki, wykona­ nie dysz itp. Te prace zostały wykonane przed naszym przybyciem. Natomiast bezpośrednie przygotowanie dymarki do wytopu, osadzenie dysz, napełnienie dymarki węglem i rudą oraz wytop zajęły dwa i pół dnia oraz dwie noce. Sam wypał trwał około 41,5 godziny11. Do wypełnienia dymarki potrzebne było 17 dużych koszy węgla drzewnego oraz 6 mniejszych koszy rudy. Układ zawartości koszy węgla drzewnego i rudy został spisany na kartce przez Babou. Rudę zwykle sypano wzdłuż ścianek dy­ marki. Zanim wsypano pierwsze kosze węgla drzewnego, dno dymarki oraz prze­ strzeń między zachodzącymi na siebie promieniście dyszami została wypełniona suchą trawą. Podpalenie dymarki nastąpiło przy pomocy długich kijów, zapalo­ nych na końcach, wkładanych przez dysze i sięgających tej trawy. Przed zapale­ niem dolną część dymarki do wysokości wylotów dysz (które umiejscowione są około 40 cm od poziomu) obsypano ziemnym nasypem, następnie obficie pola­ nym wodą. Wszelkie pęknięcia w ściankach dymarki naprawiane były na bieżąco specjalną gliną. Obie te czynności (polewanie i tynkowanie) powtarzane były wielokrotnie w ciągu tych dwóch dni i nocy. Ważny był nadzór nad dymarką, szczególnie w nocy, aby nie pękła czy nie doznała innego uszkodzenia (dysze za­ pychają się np. żużlem i trzeba je przebijać). W nocy ogień nad górną krawędzią dymarki unosił się na wysokość ponad metra. Po podpaleniu dymarki złożono w ofierze kozę, którą następnie poćwiartowa­ no i ugotowano. Zjedli jąwszyscy kowale zajęci przy wytopie. Łącznie pracowało tutaj (na zmianę) sześć osób oraz Babou. Pomimo, że był to kolejny wypał w cią­ gu ostatnich dwóch lat, cały czas pojawiali się „goście”, którzy chcieli przyjrzeć się temu, „co się dzieje”. Przynosili prezenty — miejscowe wino, piwo, zieloną herbatę, orzechy kola itp. Robili sobie zdjęcia (!) i słuchali opowieści kowali. Po południu drugiego dnia wybito otwór u dołu dymarki od strony zachodniej i spuszczono żużel do wspomnianego wyżej kanału. Na marginesie warto dodać, że stereotypowe wyobrażenia o wytopie żelaza w dymarce nie do końca odpowiadają opisywanej rzeczywistości. W procesie pro­ dukcji żelaza w dymarce nie otrzymuje się produktu finalnego w stanie płynnym. Jest on w stanie stałym i nosi nazwę łupy. Na łupę rzadko kiedy składa się li tyl­ ko dobre, kowalne żelazo. Zwykle po wyciągnięciu z dymarki jest ona zmieszana z żużlem, węglem drzewnym i piaskiem. Dopiero w procesie „poprawiania żelaza”, tak jak to było w Kolokani, poprzez jego powtórne podgrzanie i nawęglenie otrzy­ muje się metal nadający się do dalszej pracy w kuźni. Jedyną płynną substancją, którą usuwa się z dymarki przed jej ostudzeniem i wyciągnięciem łupy, jest żużel. 11 Od godziny 12, 11 lutego, do godziny 5.30 rano 13 lutego. �Reaktywowanie zapomnianej afrykańskiej technologii pozyskiwania żelaza w Mali 259 Potwierdza to jednocześnie fakt, że w dymarkach afrykańskich nie otrzymywano raczej temperatury niezbędnej do stopienia się żelaza (1535° C). Wyciąganie łupy z dymarki rozpoczęło się o świcie. Dymarka wcześniej zga­ sła sama (wypalił się cały węgiel), ale była w dalszym ciągu gorąca. Szybko odkopany został wał ziemny, usunięto dysze (które się połamały) i odsłonięto otwór od strony wschodniej. Przewiew powietrza miał „ostudzić” całość. Jed­ nak niektórzy kowale, nie mogąc się doczekać finału próbowali rozbić łupę że­ laznymi drągami, chociaż w dalszym ciągu nie można jej było wyciągnąć z pie­ ca z powodu wysokiej temperatury. Sukcesywnie rozbijane kawałki łupy i dysz wyciągnięto w końcu przy pomocy długich, żelaznych cęgów. Usunięto także piasek spod łupy, umieszczony tam i ubity pierwszego dnia przed załadunkiem dymarki. Wówczas łupa jakby zawisa w powietrzu i łatwiej ją rozbić na kawał­ ki. Wyciągnięte, pierwsze fragmenty łupy rozbito niecierpliwie, aby sprawdzić jej jakość. Okazało się, że żelazo jest dobrej jakości. Miejscowi kowale, dumni z efektu, byli przekonani, że zawdzięczają to Babou — jego doświadczeniu, sta­ ranności produkcji oraz bliskim kontaktom ze światem nadprzyrodzonym. Otrzy­ mana łupa była względnie czysta i nadawała się od razu do dalszej przeróbki na niezbędne w życiu codziennym przedmioty żelazne12. Według szacunków, z tego wypału uzyskano około 70 kg łupy. Jak to się zaczęło? Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden, bardzo istotny aspekt tej sprawy. Jak wspomniałem, tradycja pozyskiwania rudy w dymarce zanikła przed około 40 laty także w okolicy Bamako i Kolokani. Byliśmy świadkami swoistej „reak­ tywacji kulturowej”, dokonanej z inicjatywy Diatouro Fane oraz grupy starszych kowali, którzy potrafili przekonać do tej idei nie tylko innych kowali, ale także, w przypadku Kolokani, mera tej miejscowości. Z uwagi na powszechne zainte­ resowanie miejscowych kowali tym przedsięwzięciem (każdy z kowali chciał otrzymać kawałek łupy)13, dymarka z Kolokani była prawie dwa razy większa niż ta w Kena. Interesujące, że projekt budowy dymarek w tym regionie (w ostatnich latach wykonano już co najmniej 9 wytopów) był inicjatywą wewnętrzną. Na jego re­ alizację złożyli się wspólnie wszyscy zainteresowani kowale. Nie otrzymano żadnych dotacji ani od administracji państwowej, ani od organizacji pozarządo­ wych. Informacje o tym przedsięwzięciu dotarły do nas przez przypadek. Nasza obecność skutkowała pokryciem części kosztów wytopu w Kena, jednak wytop i tak był wcześniej zaplanowany. Tego rodzaju wewnętrzne działanie, samoorga­ 12Otrzymane wyniki analizy fizyko-chemicznej potwierdziły tę opinię. 13 Podobnie jak w innych rejonach Afryki Zachodniej, także tutaj panuje przekonanie, że żelazo pozyskiwane z dymarki ma właściwości nadprzyrodzone. �Jacek Łapott 260 nizacja miejscowej ludności w celu „przypomnienia i kontynuacji tradycji”, jak powiedział jeden z kowali, jest czymś zdecydowanie nowym w tym rejonie. To także novum w obserwowanych, współczesnych kontaktach na linii Mali — „reszta świata”. W sąsiednim kraju Dogonów czy w odwiedzanych przez licz­ nych turystów Dżenne oraz Timbuktu (także w Mali), wśród miejscowej ludno­ ści przeważają postawy oczekiwania na pomoc, aby nie powiedzieć: postawy roszczeniowe. Niewykluczone, że sędziwy Diatorou Fane, z racji swego wieku i autorytetu, potrafił stworzyć w kraju Bamana zupełnie nową (choć silnie zako­ rzenioną w tradycji) rzeczywistość kulturową, której skutki będzie można ocenić dopiero w przyszłości. Właśnie w sąsiedniej wiosce, Bougoudiana (kilka km od Kena), mieszka Tiori Diarra. Jego matka, Konimba Diarra (ur. około 1895 r.), jest znana jako mistrzyni w malowaniu tradycyjnych tkanin Bamana, bogolan. Sam Tiori jest animatorem także nieco zapomnianej tradycji — teatru marionetek. To właśnie kontakt z nim naprowadził nas na trop dymarek. Współcześnie, dzięki takim ludziom, jak Tiori Diarra, nad Nigrem (w Segou, Markala) odbywa się co roku festiwal marionetek ściągający dużą liczbę turystów. Autor tego pomysłu nie bierze jednak udziału w festiwalu. Być może za jakiś czas ktoś wymyśli, w Kolokani czy Kena, festi­ wal dymarek. Ale czy będzie to ten sam projekt? Jaki będzie do niego stosunek miejscowych kowali? Czy odsuną się od niego tak, jak Tiori Diarra od festiwalu marionetek? Czy będzie to w dalszym ciągu „przypomnienie i kontynuacja tra­ dycji”? To już jednak zupełnie inna historia. BIBLIOGRAFIA A m bom H. 1976 D ie Bedeutung der Kulturen des Niltals fü r die Eisenproduktion im subsaharischen Afrika, Wiesbaden: Franz Steiner Verlag. Childs S.T., Killick D. 1993 Indigenous African Metallurgy: Nature and Culture, „Annual Review o f Anthropology” 22, s. 325-334. Francis-Boeuf C. 1937 L ’industrie autochtone du fe r en Afrique Occidentale Française, „Bulletin du Comité d ’Etudes Historiques et Scientifiques de l’Afrique Occidentale Française” 20: 4, s. 403-464. Gardi R. 1969 Unter afrikanischen Handwerken, Bem: Akademische Druck- u. Verlags­ anstalt. Łapott J. 2008 Pozyskiwanie żelaza w Afryce Zachodniej na przykładzie ludów masywu Atakora, Żory: Muzeum Miejskie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be0fba2b7e5aafc49b2a0c8df1542ef1.pdf d13af8e558c8e339d17a708ef3d4e9b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:924 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:849 Title A name given to the resource Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.81-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I z. 1 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI SYMBOLIKA RUCHU Praca niniejsza jest rzeczy, materialnego OBROTOWEGO I RYTUALNEJ rezultatem rozszerzenia dzieła r ą k l u d z k i c h — badań INWERSJI nad symboliką n a k o n k r e t n y m przykładzie m o n g o l s k i e j j u r t y z j e j k o s m i c z n y m i o d n i e s i e n i a m i — w stronę s y m b o l i k i n i e m a t e r i a l n y c h działań i z a c h o w a ń z w i ą z a n y c h k r e t n y m p u n k t e m wyjścia był e t n o g r a f i c z n y w z t y m obiektem. detal — problem Kon­ kierunku, j a k i m o b c h o d z i się j u r t ę dokoła odsłaniając l u b zasłaniając j e j g ó r n y otwór dymno-okienny. Zrekonstruowany w poprzednim a r t y k u l e schemat wierzeniowy wyjaśnia, d l a c z e g o czynność t a p o w i n n a b y ć wykonywana z g o d n i e z r u c h e m słońca, działanie n a o p a k zaś g r o z i śmiercią, c h o r o b a m i i i n n y m i k l ę s k a m i : o t o z w a ż y w s z y n a kosmiczną s y m b o l i k ę j u r t y i zasadę magicznej za sobą gwiazd, skuteczności automatycznie na symbolu naruszenie czynność porządku ta pociągnęłaby kosmicznego — spadanie które przecież bezpośrednio stanowią o pomyślności człowieka . 1 J a k się w y d a j e , dla operacji t a k i e w y j a ś n i e n i e p r a k t y k i r y t u a l n e j słuszne j e s t t y l k o pewnego poziomu — uświadamianej rzeczywistości wierzeniowej. P o d n i ą j e d n a k u k r y w a się cała s t r u k t u r a p o s t r z e g a n i a czasu i p r z e s t r z e n i , z której w y n i k a s y m b o l i k a w s z e l k i e g o r u c h u o b r o t o w e g o n i e z a l e ż n i e o d kosmicznej s y m b o l i k i j u r t y . Oto b o w i e m istnieje sytuacja, w wbrew gwiezdnemu członka r o d z i n y , porządkowi, której w ł a ś n i e działanie n a o d w r ó t , zostaje po wyniesieniu z j u r t y z a l e c o n e normą. Po śmierci w s z y s t k i c h przedmiotów s t a w i a się w n i e j ciało n a o k r e s t r z e c h d n i ; p o o p u s z c z e n i u j u r t y się s z c z e l n i e d r z w i , o t w ó r d y m n y „pod s ł o ń c e " (narburuu). odsłonięcie następuje Przez zaś z a k r y w a owe natychmiast trzy po się w ł a ś n i e w dni nie wolno wyniesieniu z o s t a j e w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " (nardzow). zwłok tłumaczono j a k o znak, iż z m a r ł y zamyka kierunku go otwierać, i wykonane Pytanie o motywacje zachowań n i e przynosiło w t e r e n i e zadowalających o d p o w i e d z i . jurty n i e należy pozo­ takich Zamykanie już d o t e g o świata, t r z e b a g o odeń o d g r o d z i ć , a b y d u s z a n i e uciekła d o c z a s u p o g r z e b u ; o d - 1 Patrz: J . S. Wasilewski, Symboliczne „Etnografia P o l s k a " , t. 21: 1977 z. 1, zwł. s. 106-112. 6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 uniwersum jurty mongolskiej, �82 JERZY wrócony SŁAWOMIR WASILEWSKI k i e r u n e k z a m y k a n i a o t w o r u wyjaśniano: „to znaczy, c z y ł o się j e g o ż y c i e " , „ b o o n t a m j u ż w r ó c i ł " . S p o r a d y c z n i e że s k o ń ­ p o j a w i a ł a się o p i n i a , iż z a m y k a n i e o t w o r u „ p o d s ł o ń c e " p o śmierci j e s t j e d n y m z k i l k u działań n a o p a k w y s t ę p u j ą c y c h w t e j s y t u a c j i — przyczyn takiego postępowania, niewiele; do wątku działań tego przyjdzie n a d a l bez odwróconych wyjaśnienia zaś okazało się n a m jeszcze p o w r ó c i ć , n a r a z i e zas r o z p a t r z m y sugestię, iż c h o d z i t u n i e t y l k o o o d w r ó c e n i e p o r z ą d k u malnego, runek ale ż e s w o j e ruchu głębokie a u t o n o m i c z n e znaczenie obrotowego. D o takiego w p e r s p e k t y w i e sensu nadawanego n i e t y l k o zaś w poznane perspektywie właśnie nor­ p o s i a d a też k i e ­ ujmowania problemu — r u c h o w i „pod słońce" i „ze słońcem", odwrócenie — skłaniają analogie polskie w t r a k c i e badań t e r e n o w y c h n a R o z t o c z u . M u s z ę t u w y j a ś n i ć , 2 iż zostaną o n e z a p r e z e n t o w a n e n a równi z materiałem m o n g o l s k i m , a l b o ­ wiem dawały często badawcze, t o właśnie wynikające one z materiału pierwszą odpowiedź mongolskiego, na pytanie odpowiedź dopiero później n a t y m m a t e r i a l e w e r y f i k o w a n ą i p o t w i e r d z a n ą ; p o w t ó r e i s t n i e ­ jące analogie polskie, e u r o p e j s k i e i i n n e upewniają n a s , iż m a m y t u do c z y n i e n i a n i e ze s p e c y f i c z n y m i m o n g o l s k i m i w i e r z e n i a m i a n i t y m b a r d z i e j jakimiś „zabobonami", ale z p o w s z e c h n y m i s t r u k t u r a m i myślowymi. I n i e będzie chyba strukturalny uznane za l o g i c z n e charakter tych błędne koło prawidłowości stwierdzenie, że usprawiedliwia właśnie zestawienie m a t e r i a ł ó w z r ó ż n y c h części świata. Wybrane przykładowo etnograficznej analogie 1. K i e r u n e k „ze z własnych badań p o l s k i e przedstawiają słońcem" uchodzi za terenowych i z literatury się następująco: pozytywny, zalecany jest na R o z t o c z u p r z y w i e l u p r a c a c h g o s p o d a r c z y c h . „ W l e w o się n i e m e ł ł o d o b r z e , a j a k p o słonku, t o i m e ł ł o się l e p i e j . I w m ł y n i e — też p o słonku. T a k b y ł o i t a k będzie. N i c i też skręcać p o słonku, c z y sieczkę rżnąć, c z y co t o m u s i iść p o słonku, b o j a k n i e , t o n i e p o r a d z i — n a n i c . W s z y s t k o musi iść p o s ł o ń c u " . 2. I z b ę n a l e ż y zamiatać ze słońcem, b o jeśli ktoś u c z y n i t o w w r o t n y m k i e r u n k u , t o „ n i e o n z a m i e c i e , a l e j e g o (śmierć) 3. P o śmierci d o m o w n i k a , w czasie g d y z w ł o k i znajdują się w i z b i e o r a z w W i e l k i P i ą t e k p r z e z analogię d o śmierci C h r y s t u s a — z a k a z m i e l e n i a n a żarnach, p r z ę d z e n i a i z a m i a t a n i a (a w i ę c mongolskiego od­ wymiecie". — obowiązuje odpowiednik z a k a z u o t w i e r a n i a j u r t y ze z m a r ł y m — w ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a występujący w o b u sytuacjach r u c h o b r o t o w y ) . 4. „ J a k j e s t śmierć w j a k i e j chałupie w e w s i Ż a b n i e ( p o w . K r a s n y ­ s t a w ) , t o z a r a z posyłają p o w s i z i e l e lebiodkę, z a n o s z o n o j e d o najbliższej chałupy n a o p a k o d słońca i z o s t a w i a j o; s t a m t o d n i o s o d o następnej i t d . - Były one p r o w a d z o n e w e w s i a c h R o z t o c z a Środkowego (woj. z a m o j s k i e ) p r z e z grupę proseminaryjną studentów etnografii U.W. �SYMBOLIKA RUCHU 83 OBROTOWEGO [...] P r z e z cały czas, j a k u m a r ł y j e s t w d o m u , chałupy n i e m o ż n a zamia­ tać; p o w y p r o w a d z e n i u z a m i a t a j o n a o p a k " . 3 Tej ostatniej informacji — podającej przecież opis o b y c z a j u zaska­ kująco p o d o b n e g o d o m o n g o l s k i e j p r a k t y k i z a m y k a n i a j u r t y ze z m a r ł y m .,pod słońce" — informatorów odwrócenia. n i e towarzyszyło objaśnienie Kluczem j a k i e k o l w i e k pochodzące o d s a m y c h sensu owego z w y c z a j u do p r o b l e m a t y k i i stosowanego w n i m rytualnej i n w e r s j i okazała się b a d a n a n a R o z t o c z u s y m b o l i k a żaren. W p e w n y m s z c z e g ó l n y m p r z y p a d k u o b o w i ą z u j e o b r a c a n i e i c h „ p o d słońce", a w i ę c w b r e w c o d z i e n n e j normie: g d y d z i e w c z ę t a m i e l ą m ą k ę n a bułki u ż y w a n e d o A n d r z e j k o w y c h na wróżb t e m a t p r z y s z ł e g o m ę ż a (bułkę upieczoną z t e j m ą k i m a p o r w a ć a t o co z nią z r o b i , służy za p o d s t a w ę w r ó b y o l o s i e p a n n y ) . W uporczywie pytałem o sens o d w r ó c o n e g o k i e r u n k u m i e l e n i a , z założenia, ż e o g ó l n e w y j a ś n i e n i a gabinetowych udziwnienie daje przekonanie są z b y t p o w i e r z c h o w n e . mując odpowiedź terenie wychodząc u c z o n y c h , k t ó r e można b y streścić s ł o w a m i : „ w m a g i i w s z y s t k o r o b i się i n a c z e j takie niż w życiu, b o o jej nadnaturalnej skuteczności", M o m e n t i l u m i n a c j i poznawczej przeżyłem wyjaśniającą, iż w pies, opisywanym przypadku otrzy­ „żarna kręci się « p o d s ł o ń c e » , b o c h o d z i n i e t y l k o o t o , ż e b y męża w y w r ó ż y ć , a l e też, ż e b y g o z a t r z y m a ć " . r u c h zgodny mierników W y p o w i e d ź t a p o z w a l a zrozumieć, iż o i l e „ z e s ł o ń c e m " — z a r a z e m z r u c h e m księżyca, g w i a z d , a w i ę c upływu czasu, rytmu dnia i nocy, miesięcy i pór r o k u — służy p o s u w a n i u b i e g u świata i c z a s u w przyszłość, t o r u c h „ p o d s ł o ń c e " lub zatrzymanie ruchu cofnięcie. M ó w i ą c cepcję czasu, oznacza zatrzymanie czasu, o z a t r z y m a n i u czasu przyjmuję jaka istnieje w myśleniu także jego o c z y w i ś c i e taką a może kon­ archaicznym, mianowicie czasu j a k o n a s t ę p s t w a stanów, e t a p ó w c z y s y t u a c j i . A b s t r a k c y j n a f o r m u ł a : trzymanie czasu" przez ruch „pod słońce", oznacza b l i ż s z y m w świadomości b a d a n y c h ) z a t r z y m a n i e (w „za­ sformułowaniu osoby poddanej danemu działaniu w s t a n i e , w j a k i m się a k t u a l n i e z n a j d u j e . W i d a ć t o w y r a ź n i e n a przykładzie następujących ukochanego przy środków magii s o b i e u ż y w a się w o d y miłosnej: spadającej koła m ł y ń s k i e g o , p r z y z ł o ś l i w y c h c z a r a c h m a j ą c y c h 4 w i e n i e p a n n i e wyjście dla zatrzymania z odwrotnej n a celu strony uniemożli­ zamąż (a w i ę c z a t r z y m a n i e j ą w p a n i e ń s t w i e ) j e j koszulę m i e l e się n a żarnach „ p o d s ł o ń c e " ( R o z t o c z e ) i t d . 8 Cytat ostatni za: zachowywane, nowych. 4 B. H. Ł о p а с i ń s к i, Obrzędy religijne i zwyczaje przy nich „Wisła", t. X V I : 1902, s. 361; pozostałe przekazy — z badań tere­ Baranowski, Wielki proces o czary miłosne w Praszce, „Łódzkie S t u ­ dia Etnograficzne", t. I V : 1962, s. 10. „Gdyby pszczoły rojąc się chciały z tego miejsca uciekać, biegnij co tchu od wylotu ula rachując trzy razy i to obróciwszy się wspak [w tył] pod słońce..., a wnet uciekające pszczoły powrócą i już uciekać nie będą". O. K o l b e r g , Dzieła w s z y s t k i e , t. 7: Krakowskie, Kraków 1962, s. 116. �84 JERZY Śmierć człowieka SŁAWOMIR wymaga WASILEWSKI od otoczenia r y t u a l n y c h działań symbo­ l i c z n y c h , k t ó r e a k c e n t o w a ł y b y f a k t u s t a n i a b i e g u życia. T o w ł a ś n i e d l a ­ t e g o p r z y z m a r ł y m z a t r z y m u j e się r u c h w s k a z ó w e k z e g a r a — czas stanął" — dlatego też nie wolno obracać żaren ani „bo jego wykonywać i n n y c h p r a c w i ą ż ą c y c h się z r u c h e m o b r o t o w y m w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " , a niezbędne działania — posyłanie lubelskiej, t a k j a k i zamykanie z n a k u o śmierci otworu jurty zmarłego mongolskiej — na wsi wykonuje się w k i e r u n k u p r z e c i w n y m d o r u c h u słońca. Powyższe lapidarności w do u s t a l e n i a pozwalają wierzenie, zrozumieć zanotowane pewne niezależnie, intrygujące w w odstępie T y ń c u i n a M a z u r a c h : „kto c h o d z i d o tyłu, t e n w p y c h a swoją piekła" . W 5 czasoprzestrzeni t y m lakonicznym oboje albowiem rodzice), jest cała j e s t z r u c h e m w dół, d o piekła, a t a k ż e z jego s k u t k o m podlega a więc osoby matka (u jest właśnie poprzedzające E G O w porządku m a t k a , osoba płci żeńskiej, s z c z e n i e , i ż n a t ę siatkę o p o z y c j i c z a s o p r z e s t r z e n n y c h prze­ Kętrzyńskiego — czasowym, reprezentujące P R Z E S Z Ł O Ś Ć . F a k t , iż w p r z y t o c z o n y m p o w y ż e j wymieniona matkę struktura w myśleniu t r a d y c y j n y m : r u c h do tyłu ( t a k j a k i r u c h p o d słońce) a s o c j o w a n y szłością, zdaniu zawarta swej stu lat nasuwa zdaniu przypu­ m o g ą nakładać się i i n n e o p o z y c j e b i n a r n e , r o z b u d o w u j ą c i w z b o g a c a j ą c o w ą strukturę. S t r u k t u r a czasoprzestrzeni w myśleniu t r a d y c y j n y m "pod stonce" żeńsk dót W. K ę t r z y ń s k i , nictwo ludowe w Tyńcu, 1966, s. 148. 5 (piekło) O Mazurach, O l s z t y n 1968, s. 47; L . H a j ó w n a , „Rocznik M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , Lecz­ t. 1: �SYMBOLIKA RUCHU 85 OBROTOWEGO Odchodząc j u ż o d m a t e r i a ł u p o l s k i e g o m o ż e m y s t w i e r d z i ć , iż c h o d z e n i a d o t y ł u odnoszące się d o d z i e c i n o t o w a n e są m . i n . w zakazy folklorze k a z a c h s k i m , k i r g i z k i m i k a r a - k a ł p a c k i m . Ciśnie się też w t y m m i e j s c u 6 na myśl aforyzm Leonarda da V i n c i : „Nie cofa się, k t o się związał z g w i a z d ą " . C h o ć o c z y w i ś c i e w i n t e n c j i a u t o r a o d n o s i ł się o n d o s y t u a c j i 7 c z ł o w i e k a szczególnie w y r ó ż n i o n e g o p r z e z l o s , t o j e d n a k n i e c h m i w o l n o b ę d z i e zastosować g o j a k o m o t t o d l a p r o b l e m a t y k i s y m b o l i k i r u c h u w m y ­ śleniu archaicznym, w kulturach t a k samo nierozerwalnie związanych „z gwiazdą", z kosmosem i jego biegiem. R ó w n i e ż materiał e g z o t y c z n y daje n a m b a r d z o i s t o t n e dla supozycji, iż r u c h „pod słońce" asocjowany potwierdzenie jest z r u c h e m w prze­ szłość. O t o w f o l k l o r z e w i e l u l u d ó w S y b e r i i b a r d z o p o p u l a r n y j e s t m o t y w przeistoczenia zmienić w się w zwierzę przez niedźwiedzia koziołkowanie czarownik głową zdejmował w odzież dół. i „Chcący koziołkował t r z y r a z y p r z e z g ł o w ę p o d słońce. D l a p o w r o t n e j z m i a n y k o z i o ł k o w a ł t r z y razy ze słońcem" . 8 Komi-Permiaków Wyjaśnić jest d o m y ś l a się c y t o w a n a najwidoczniej t u trzeba, uważany za że niedźwiedź praprzodka a u t o r k a „liczba działań u opisywanych człowieka, zaś magicznych — jak symbolizuje l i c z b ę f a n t a s t y c z n y c h przeistoczeń o d l u d z k i c h p o t o m k ó w do zwierzęcych p r z o d k ó w (to j e s t w porządku o d w r o t n y m ) i odpowiadała l i c z b i e o g n i w g e n e a l o g i i d a n e j g r u p y t o t e m i c z n e j d o p o j a w i e n i a się o g n i w a ludzkiego". Identyczny sens s t r u k t u r a l n y m a r ó w n i e ż następujący obyczaj turk- m e ń s k i : w t r a k c i e p o g r z e b u , g d y ciało z n a j d u j e się j u ż w g r o b i e , żałobnicy o b c h o d z ą j e dookoła t r z y m a j ą c w rękach K o r a n — w k i e r u n k u p o d s ł o ń c e t y l e r a z y , i l e dziesiątków l a t żył ó w człowiek; w t e n sposób dokonuje się z m n i e j s z e n i a l i c z b y j e g o g r z e c h ó w d o p o z i o m u z n i e m o w l ę c t w a . Naszkicowany archaicznej DNA, wydaje Watsona — wyżej model się — pojmowania czasoprzestrzeni mówiąc słowami o d k r y w c y w myśli podwójnej spirali z b y t ładny i p r o s t y , b y miał być n i e p r a w d z i w y . n i e m n i e j n a l e ż y pamiętać, że z b u d o w a n y o n został n a p o d s t a w i e kojarzących r o z p r o s z o n y w y r y w k o w y materiał i n f o r m a c y j n y — Tym intuicji wierzenia i t z w . p r z e s ą d y p o c h o d z ą c e z r ó ż n y c h części świata. N a r a ż a t o n a z a r z u t dowolności l u b przypadkowości, może nasuwać p o d e j r z e n i e , że schemat t e n g o r z e j s p r a w d z a się w o d n i e s i e n i u d o j e d n e j k o n k r e t n e j k u l t u r y . D l a rozproszenia tych wątpliwości przeprowadzono monograficzne niejako b a d a n i a n a d symboliką r u c h u o b r o t o w e g o w r a m a c h t r a d y c y j n e j jednej grupy etnograficznej — m o n g o l s k i c h T o r g u t ó w Ałtaju. kultury Starałem s i ę zebrać m o ż l i w i e p e ł n e i n f o r m a c j e o w s z e l k i c h działaniach r y t u a l n y c h , 6 E . D. motiwow 7 8 E. T u г s u n o w, tiurko-mongolskich Panofsky, Ł. S . skazók, Studia G r i b o w a, Etnograficzeskije z historii Piermskij osnowy „Sowietskaja sztuki, zwierinyj proischożdienia Etnografia", Warszawa stil', Moskwa niekotorych z. 2: 1976, s. 126. 1971, s. 400. 1975, s. 38-39. �86 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI W których występuje r u c h o b r o t o w y i odwrócony, a także w i e r z e n i a n a temat ruchu w potwierdzają wanych zjawiskach naturalnych. Badania te nie t y l k o w m o d e l w s t ę p n y , a l e też w z b o g a c a j ą pełni go o wiele przewidy­ tak jak w badaniach elementów. Referowanie polskich — z e b r a n e g o materiału z a c z n i j m y o d s y m b o l i k i żaren. T r z e b a — t u p o w i e d z i e ć , że T o r g u c i jako j e d n a z n i e l i c z n y c h g r u p m o n g o l s k i c h u p r a w i a j ą zboże, stąd żarna z n a j ­ dują się w k a ż d e j j u r c i e . Są t o d w a płaskie k a m i e n i e r ó w n e j w czasie m i e l e n i a leżą w p r o s t z pomocą żerdzi wyjętej n a ziemi, górnym średnicy; k a m i e n i e m kręci n a t e n czas z d a c h u , p r z y w i ą z a n e j u góry się do r z e m i e n i a n a p i ę t e g o m i ę d z y ścianami j u r t y . Ż a r n a o b r a c a się n a p r z e m i a n w o b i e s t r o n y . P r z e z t r z y d n i p o śmierci o b o w i ą z u j e z a k a z i c h u ż y w a n i a (nie znany jest natomiast zwyczaj zatrzymywania zegara — najwidocz­ niej jest to p r z e d m i o t z b y t n o w y w Mongolii). M a g i i analogicznej skiej m a g i i miłosnej T o r g u c i n i e znają, z a b i e g ó w m a g i c z n y c h : g d y złodzieje do p o l ­ a l e u ż y w a się ż a r e n d o i n n y c h ukradną k o n i e l u b b y d ł o z g u b i się w s t e p i e , żarna u s t a w i a się n a p r o g u i kręci „ p o d s ł o ń c e " — m a t o s p o ­ wodować, że bydło wróci. Stosowane j e s t też s a m o zakopywanie żaren p o d p r o g i e m , b e z o b r a c a n i a , a z ł o d z i e j o w i „ z a k r ę c i się w g ł o w i e , p o w r ó c i " : mają więc żarna jako przedmiot autonomiczną s y m b o l i k ę w i t a k często obracany „pod m a g i i z a t r z y m a n i a i p o w r o t u . Jeśli słońce" wielbłą­ d o w i p r z e s u n i e się n e r k a , żarna w i e s z a się m u n a g r z b i e c i e i e w e n t u a l n i e j e s z c z e o p r o w a d z a t r z y r a z y dookoła j u r t y „ p o d słońce", a n e r k a p o w r ó c i n a m i e j s c e . C z a s e m s t o s u j e się też masaż o p u s z c z o n e j n e r k i żarnami, p r z y czym dlaczego używa choć i n f o r m a t o r z y n i e są w właśnie żaren — W magii — „leczenie m a g i c z n e " . pasterskiej ruch l u b zatrzymania; stosowany oprowadza „pod słońce" analogicznie d l a przyspieszenia wielbłądzicy, się jakiegoś ją trzy służy zatem procesu: razy m u ssać, j a g n i ę w kierunku oprowadza się więc ruch gdy dookoła słońcem"; podobnie g d y o w c a n i e p r z y z w y c z a j o n a pozwala spowodowaniu „ze słońcem" opóźnia jurty się właśnie dookoła niej trzy razy także pewne chiirde, (stupy). ryty skuteczności. W p r z y p a d k u b u d d y j s k i c h M o n g o ł ó w w c h o d z i ł y t u w g r ę następujące p r a k t y k i s y m b o l i c z n e : o b r a c a n i e suburganu „ze nardzów. religijne o magicznej czy jest poród jeszcze do jagnięcia n i e Z b a d a j m y t e r a z w kontekście s y m b o l i k i r u c h u o b r o t o w e g o modlitewnego się stwierdzają, ż e i n n y p r z e d m i o t b y ł b y - t u n i e s k u t e c z n y , b o t o j e s t domnoch powrotu stanie wyjaśnić, przebieranie We młynka różańca e r c f i , o b c h o d z e n i e klasztoru w s z y s t k i c h t y c h działaniach r u c h powinien b y ć z g o d n y z k i e r u n k i e m r u c h u słońca. S e n s o b r a c a n i a m ł y n k a m o d l i t e w ­ nego to powodowanie ogólnego pomyślnego b i e g u świata; w wykładni lamajskiej p o w i n n o m u towarzyszyć w y m a w i a n i e «ylab — ma do m a n t r , t a k i c h j a k om pozytywnej mani reinkarnacji po podmę śmierci: chum, kanonicznej mistycznych co p r z y c z y n i a ć uniknięcia się transmigracji �SYMBOLIKA RUCHU w niższe f o r m y bytów duszy b y t u (gady, p t a k i , czworonogi) ku formom w młynka spirytualnym, n i r w a n i e . Pasterze p y t a n i sunku dają i awansowanie b o d h i s a t t w o m aż 9 modlitewnego 87 OBROTOWEGO o motywację oczywiście do o r t o d o k s j i , ale również odpowiedzi zachowujące n a skali do r o z p ł y n i ę c i a wprawiania w uproszczone też ruch w sto­ należną strukturę. w i a r y w p o z y t y w n ą reinkarnację i p r z e k o n a n i a , że r u c h m ł y n k a zło n a ś w i e c i e , d e k l a r o w a n o „długie życie" j a k o efekt się Obok niszczy poprawnego o b r a c a n i a ; t e n zaś, k t o kręci go n a o p a k , s k r a c a s o b i e ż y c i e , zmniejsza w y z n a c z o n ą m u p r z e z l o s liczbę l a t ; p o śmierci j e g o d u s z a b ę d z i e błądzić w zaświatach zamiast dokonać pomyślnego wcielenia. Istnieje nawet c i ę ż k i e p r z e k l e ń s t w o „ o b y t w ó j m ł y n e k kręcił się o d w r o t n i e " , churde buruu cziń „ K t o kręci m ł y n e k « p o d słońce», t e n p ó j d z i e d o p i e k ł a " ergul. — o s t r z e g a l i d a w n i e j l a m o w i e ; u j a w n i a się t u t a s a m a s t r u k t u r a , co w p o l ­ s k i c h w i e r z e n i a c h m ó w i ą c y c h , ż e p r z e z obejście dookoła krzyża, l u b świętej f i g u r y „pod słońce" można w y w o ł a ć m ł y n e k m o d l i t e w n y n a o p a k , s t a j e się „ c z ł o w i e k i e m obcej nomtoj kościoła diabła. T e n , k t o kręci wiary" buruu M i a n o t o stosują T o r g u c i do sąsiadów n i e b u d d y s t ó w : R o s j a n , chiin. C h i ń c z y k ó w i K a z a c h ó w . O t y c h o s t a t n i c h o p o w i a d a się n a w e t z ironią, że o t w i e r a n i a i z a m y k a n i a g ó r n e g o o t w o r u j u r t y dokonują „ p o d s ł o ń c e " ; j a k s p r a w d z i ł e m u t a m t e j s z y c h K a z a c h ó w , r z e c z y w i ś c i e k i e r u n e k odsła­ niania jurty nie m a dla nich symbolicznego znaczenia, r o b i się t o , j a k j e s t w y g o d n i e j , w zależności o d w i a t r u , c z a s e m n a w e t o d w e w n ą t r z . Choć więc mongolskie uzasadnienie, tylko przypisanie zachowania to jednak rzeczywista wanie działa obserwacja na opak t u mechanizm zachowań obcym znacznie sąsiadów: ma częściowe ogólniejszy strukturalne „ o b c e g o " z działaniem „na odwrót", g d y z a c h o w a n i e niż korelo­ „normalne" p r z y s ł u g u j e g r u p i e w ł a s n e j . A n a l o g i c z n i e n a p o l s k i m R o z t o c z u określa się ruch to faktem, że n a „ r u s k i m " t z n . ukraińskim w e s e l u t a k i j e s t k i e r u n e k t r z y k r o t n e g o lewoskrętny mianem „po rusku" uzasadniając obcho­ d z e n i a p r z e z parę m ł o d ą p u l p i t u z P i s m e m Świętym. P r z y sposobności d o d a j m y , ż e k i e r u n e k „ p o d s ł o ń c e " j e s t r z e c z y w i ś c i e zalecany przez separacyjny — kościół prawosławny. Zapewne działał chęć odróżnienia się o d z w y c z a j ó w tu mechanizm kościoła k a t o l i c k i e g o , w k t ó r y m r u c h ze słońcem p a n u j e w p r o c e s j a c h , c i r c u m a m b u l a c j a c h i t p . Tak właśnie było b o w i e m w p r z y p a d k u dwóch g i j n y c h , k t ó r e nakazują s w y m w y z n a w c o m innych systemów reli­ lewoskrętny k i e r u n e k obcho­ d z e n i a o b i e k t ó w k u l t o w y c h : i s l a m u i starotybetańskiej r e l i g i i b o n . M a h o ­ met zalecił t e n k i e r u n e k o b c h o d z e n i a mekkańskiej Kaaby, by s w ą d o k t r y n ę o d w c z e ś n i e j s z y c h pogańskich k u l t ó w , k t ó r y c h 9 W. Bearing and Simpson, upon Religious the The Symbolism Ritual, Buddhist of the Praying Wheel Wheel. and A Circular Collection Movements odróżnić wyznawcy of Material in L o n d o n 1896, s. 29. W e d ł u g m o n g o l s k i c h p a s t e r z y , gdy Custom gospo­ d a r z o w i padł u l u b i o n y w i e r z c h o w i e c , n a jego c z a s z c e l a m a wypisywał mantry mani padme chum, co miało spowodować ponowną reinkarnację zwierzęcia. om �88 JERZY obchodzili ten telluryczny SŁAWOMIR obiekt WASILEWSKI ,,ze s ł o ń c e m " d o k o n a n a zastała i n w e r s j a k i e r u n k u o b c h o d z e n i a 10 . Także w religii bon czortemóip (tybetańskich n a l e w o s k r ę t y d l a odróżnienia o d n a p ł y w a j ą c e g o b u d d y z m u , f o r s u ­ stup) jącego kierunek zgodny zresztą — o b i e k t ó w Natomiast zgodnym wiedzi 11 ze słońcem w obchodzeniu — tych samych . wspomniane wyżej skorelowanie „swojego" z ruchem ze słońcem w y r a ż a się c h o ć b y w n a d e r często padającej n a p y t a n i e , dlaczego jurtę o t w i e r a „to t a k i nasz m o n g o l s k i o b y c z a j " (manaj się w ł a ś n i e w mongol ulsyn Deklaracja dzari). t a , i r y t u j ą c a e t n e g r a f a w t e r e n i e , b o n i e wyjaśniająca z n a c z e n i a ma jednak swe odpowiednie miejsce i sens w odpo­ t y m kierunku: odtworzonej obyczaju, strukturze myślowej. Kolejny zycjach opis przykład mongolski dostarcza dalszych informacji b i n a r n y c h nakładających się n a d o t y c h c z a s o w y dawnego zwyczaju wyganiania o schemat. z k l a s z t o r u m n i c h a , który opo­ Jest t o naruszał o b o w i ą z u j ą c ą d y s c y p l i n ę , pił, uciekał w s t e p i t p . O t ó ż t a k i e m u m n i c h o w i zakładano n a s z y j ę b u k ł a k n a w ó d k ę , za k t ó r y i n n y m n i c h oprowadzał g o — w e d ł u g opisujących b y ł o t o c i ą g n i ę c i e g o „ j a k b y k a " — t r z y dookoła klasztoru w szczególną, albowiem kierunku ze „pod względu słońce". na Przekaz istnienie ten ma klasztoru w razy wartość Bułganie - j e s z c z e d o początku l a t 5 0 - t y c h X X w . , a w i ę c z n a c z n i e dłużej niż w p o ­ zostałej części M o n g o l i i — był o n T o r g u t o m ogólnie z n a n y 1 2 . Z drugiej zaś s t r o n y — j a k o ż e w d z i e d z i n i e w i e r z e ń n i e i s t n i e j e j u ż dziś społeczna w y m i a n a treści, k o m u n i k a c j a , p o w o d u j ą c a k o n t r o l ę p r z e k a z y w a n e j wiedzy i danego „ucierania obyczaju — się" jednej, powstaje powszechnie przyjętej wykładni dla szereg różnych o d d o l n y c h wyjaśnień, które można badać n a okoliczność i c h zgodności z odsłanianą strukturą m y ś l o w ą . I t a k n a przykład pojawia się i n t e r p r e t a c j a , że zabieg t e n oznacza J. Chelhod, A Contribution to the Problem oj the Pre-eminence Right, Based upon Arabic Evidence, [w:] Right and Left. Essays on Dual Classification, R . N e e d h a m ed., C h i c a g o a n d L o n d o n 1973, s. 252, 259. 10 cofnięcie of the Symbolic J e s t to pogląd p o w s z e c h n y wśród autorów komentujących charakterystyczną dla r e l i g i i bon inwersję w z o r ó w b u d d y j s k i c h : odwrócenie skrzydeł m i t y c z n e g o p t a ­ k a G a r u d i , k i e r u n k u r a m i o n s w a s t y k i itd.; p a t r z : H . H o f f m a n , Die Religion Tibets, München 1958, s. 40; S . A . A r u t i u n o w, N. Ž u к о w s к a j a, Bon-sintoistskie paraleli, [w:] Mifołogia i wierowania narodów wostocznoj i jużnoj Azii, M o s k w a 1973, s. 14. „Podporządkowanie się i przyjęcie k o m p l e k s u cech, a potem osiąganie a u t o a k c e p t a c j i p r z e z odwrócenie n a drugą stronę składników t y c h cech to p r a w i e i n s t y n k t o w n a r e a k c j a słabej k u l t u r y , przeciwstawiającej się a g r e s y w n e j s i l n i e j s z e j k u l t u r z e " . R . E к v а 11, Religious Observances in Tibet: Patterns and Function, C h i c a g o 1964, s. 22-23. T a k więc w p e w n y c h s y t u a c j a c h h i s t o r y c z n y c h względy społeczne mogą okazać się n a t y l e silne, iż powodują odejście od — z d a ­ wałoby się u n i w e r s a l n y c h — w z o r ó w k o s m o l o g i c z n y c h . 11 O k a r z e t a k i e j w s p o m i n a już X V H - w i e c z n a k r o n i k a S a g a n g S e c z e n a ; I . J . Schmidt, Geschichte der Ostmongolen und ihres Fürstenhauses verfasst von Ssagang Ssetsen, S t . P e t e r s b u r g 1829. 1 2 �SYMBOLIKA RUCHU mnicha z powrotem 89 OBROTOWEGO d o s t a n u p r o s t y c h l u d z i (char O d tego m o ­ chiin). m e n t u przestaje o n być lamą; d a w n i e j przyjeżdżał w t e d y p o n i e g o władca feudalny który (nojon), znów odzyskiwał swego poddanego. i n n y c h wyjaśnień o p r o w a d z a n i e „pod słońce" oznacza pędzanie w dzamd złą s t r o n ę " (buruu u c z y n k i . (O o p o z y c y j n y m pomyślności za p o m o c ą ruchu p o n i ż e n i e , zepchnięcie w myśl pewne zwyczaju dość tego, k t o popełnił oruulach) „ze słońcem" w r y t u a l e dallaga mongolskiego dobny sens dzenie trzy dookoła w interpretacje słońcem" świętych m a też choćby s t a r o i n d y j s k i rytuał dookoła buddyjskiego cenotafu „ze (stupy) M o n g o l i i asocjowany szamańska brzmiące „ze wędrówka u słońcem" O t y m , że r u c h . jest z r u c h e m w w kolejne sfery t u r a c h p r z e b i e r a n i e p a c i o r k ó w różańca, k t ó r e — się d o s t a n u w y ż s z e g o Zasygnalizujmy 16 obcho­ czy również oddawana 1 5 jest że przez dookoła t r z e c h . W różnych kul­ j a k już w s p o m n i a n o — z l e w a w p r a w o , j e s t środkiem po nici l e n t e m l i n y p o z w a l a j ą c e j osiągnąć n i e b o Po­ górę, n i e c h świadczy f a k t , niebieskie buddyzmie poWinno być w y k o n y w a n e — „ze słońcem" brzóz 9 razy ( t y l e jest sfer niebieskich) „ze słońcem" wzniesienia według c z c i Ц. w i e l k i c h władców s z a m a n a b u r i a c k i e g o w czasie i n i c j a c j i , p o p r z e z c h o d z e n i e w mongolskiego Pradakszina tronu jako z kolei gór, co a u t o r a m a znaczyć i c h w y w y ż s z e n i e , o k a z a n i e razy złe awach, jest rozumiane dół. T a o s t a t n i a d e k l a r a c j a p r z y w o d z i gołosłownie obchodzenia „wy­ wobec tego w y g a n i a n i a zapraszaniu, w z y w a n i u będzie m o w a poniżej). W r e s z c i e t a k i e o p r o w a d z a n i e na Według wyganianie, myślowej będącej ekwiwa­ . jeszcze j e d n ą korelację, k t ó r a o m a w i a n a b ę d z i e s z e ­ r o k o poniżej, p r z y o k a z j i obrzędów r o d z i n n y c h , a t e r a z zadokumentowana zostanie t y l k o p e w n y m i zabiegami p a s t e r s k i m i . T a k j a k r u c h „pod słońce" oznacza zmniejszenie, rozwojowi 1 3 stratę, t a k r u c h „ z e s ł o ń c e m " służy i rozmnożeniu; C y t . M. Two Tatar, dlatego Mongol to przed Texts powiększeniu, zapładnianiem Concerning the Cult stada of the owiec Mountains, A c t a O r i e n t a l i a A . S . H . , t. X X X [1]: 1976, s. 10. 14 S i m p s o n, op. cit., s. 65 M. E 1 i a d e, Trakta o historii religii, Warszawa Vólker, Helsinki 1968, s. 367. 15 U. H а г v a, Die religiósen 1938, s. 491. A n a l o g i c z n i e w którym s i e d z i kapłan, by dotrzeć s. 70-71; por. także obchodzenie wane przez ponii, [w:] W. źródłowego materiału der altaischen obrzędy do najwyższego nieba, Zwyczaje, i symbole japońskiego obrzędy religijne, skrętny bóstwo do wyjścia jako sprowadzający s k i c h C . G . J u n g , К. Simpson, pozwoliła i symbole Warszawa autorowi nader 0 idei c z a s u i r u c h u w religii, np. „każde krążenie p o s u w a 1 pobudza „ze słońcem" koła, n a pagody i krążenie s z a m a n k i , w n i k l i w i e Kotańskiego, Zwyczaje, Vorstellungen bramińskim r y t u a l e o b r a c a n i a podziemia występował К e r é n y i , Einführung w Ja­ trafnie wnioskować wykonawcą k u bóstwu np. w in das Wesen religijne 1974, s. 208; a n a l i z a z u k r y c i a " , tamże, s. 220. N a t o m i a s t w cit., op. zanalizo­ kierunek lewo­ misteriach eleuzyj- der Mythologie, Zurich 1951, s. 195. 1 6 W. Toporów, [w:] Semiotyka kultury, O kosmologicznych Warszawa źródłach 1975 s. 151. wczesnohistorycznych opisów, �90 JERZY przez t r y k a oprowadza SŁAWOMIR WASILEWSKI się g o w o k ó ł o f i a r n e g o ognia raz l u b trzy razy a l b o a n a l o g i c z n i e o k a d z a się g o w o k o ł o , a b y p o m n a ż a ł pomyślność. Tak w przedstawia najprostszych dobnie się c z a s o p r z e s t r z e n n a działaniach asocjowany jest ruch występujący takich j a k np. w i r powietrzny. j e s t z siłą nieczystą n a z y w a j ą g o sajtan starucha" zawodny — symbolika ruchu obrotowego r y t u a l n y c h i praktykach magicznych. W diabłami całej w M o n g o l i i w i r t e n utożsamiany (czitgur, nawet szulmas); Kazachowie (szatan). T o r g u c i m a w i a j ą , że w środku i d z i e „ k u l a w a doglon (zwróćmy emgen uwagę n a m o t y w kulawości — w s k a ź n i k chtoniczności, diabelskości). Jeszcze częściej się o w i r z e Po­ zjawiskach naturalnych, ganc chóltej — tijren jednonogi czort, p r z y nie­ powiada. czym jest to d i a b e ł m a j ą c y k o n t a k t ze z m a r ł y m i . O t o p o j a w i a się o n n a m o n g o l s k i m c m e n t a r z u czy raczej przez pierwsze m i e j s c u , g d z i e się p o z o s t a w i a zwłoki — zwłaszcza t r z y miesiące p o złożeniu ciała. M a w i a n o też, że w kręci się chuwchaj suudżny jas „ z b i e l a ł a n a słońcu i w i e t r z e wirze kość g o l e ­ n i o w a " . B a r a n i a kość g o l e n i o w a — j a k i l u d z k a , a l e t a j u ż w m n i e j s z y m s t o p n i u — p o s i a d a skądinąd w y r a ź n e do wiru, ale według zapytywanych skręcenie upodobniające chodzi ją j a k b y t u o kość ludzką — trupi goleń. Zestawienie pochodzących zgoła a n a l o g i c z n y c h w i e r z e ń n a t e m a t w i r u ze S ł o w i a ń s z c z y z n y powietrznego i S y b e r i i , gdzie również utożsamiany j e s t o n ^ z c z a r t e m , n a r z u c a strukturalną i n t e r p r e t a c j ę w kontekście b o l i k i r u c h u . T ł u m a c z e n i a i n n e , m n i e j ogólne, stają się z a w o d n e : śnienia Moszyńskiego , 1 7 kojarzony burzą iż z siłą nieczystą w i r powietrzny dlatego, z p i o r u n a m i , których rola jest bo pojawia polega na Słowiańszczyźnie się b e z p o ś r e d n i o przecież według r z a d k i e i n i e mają w M o n g o l i i w i r y wieją z nimi przed wierzeń n a n i s z c z e n i u zła — j e s t w ł a ś n i e t a k i m c h y b i o n y m w y j a ś n i e n i e m larnym. Oto bowiem sym­ wyja­ partyku­ s t a l e , b u r z e zaś są b a r d z o żadnego z w i ą z k u . Zarówno t a m , j a k i n a 1 8 S y b e r i i z n a n e j e s t r o z r ó ż n i e n i e n a w i r y kręcące się ze słońcem — t e są jeszcze „ n i e n a j g o r s z e " — dzuger i kręcące się p o d słońce — n i e niepomyślne. Bułgańscy K a z a c h o w i e chodzi od strony prawej stwierdzają, zdecydowa­ że w i r , k t ó r y n a d ­ k u l e w e j , j e s t szczególnie n i e b e z p i e c z n y , idący zaś o d l e w e j d o p r a w e j — n i e s p e c j a l n i e . P o d o b n e r o z r ó ż n i e n i e znają t e ż ludy 1 9 17 Syberii K. , s a m Moszyński Moszyński, Kultura przytacza ludowa je Słowian, również d l a Mazowsza. t. I I , cz. 2, W a r s z a w a 1967, s. 470-477. wir powietrzny; można t a k sądzić z n o t a t k i G . P o t a n i n a , p o c z y n i o n e j wśród Derbetów: „chancchan 1 8 Także folklor mongolski zna motyw kęltej tirin sumyn r z u c a n a p r z e z N i e b o Tengri Oczerki wiście biegnie n a jednej siewierozapadnoj nie w y n i k a nodze Mongolii, stąd, że w i r y t a k szybko, H a r v a, op. cit., s. 274. bijącego St. Pietiersburg powietrzne w w iż p i o r u n o w a l e d w i e zdąży go dosięgnąć". to treści religijne, mitologiczne z a k o d o w a n e 19 pioruna strzała G . N. ajungo P o t a n i n, 1883, t. I V , s. 138. O c z y ­ Mongolii powstają przed burzą; są w języku z j a w i s k n a t u r a l n y c h . �SYMBOLIKA RUCHU 91 OBROTOWEGO A j e d n a k a u t o r t e n — będąc n i e d a l e k i o d r o z w i ą z a n i a p r o b l e m u — rzy przecież nawet, że polskie nazwy wiru, takie jak akcentują m o m e n t r u c h u o b r o t o w e g o ( p i e r w o t n i e „ o b a r t e k " ) — s z y f r o w u j e czasoprzestrzennej Problem „pod tkwi słońce"; nie roz­ jego s y m b o l i k i . zresztą m o i m z d a n i e m nie wydaje koja­ „srala-bartek", głębiej się p r a w d o p o d o b n e , niż w żeby symbolice ogólne t r a k t o w a n i e w i r ó w p o w i e t r z n y c h b y ł o t y l k o ekstensją ruchu negatywne zaobserwowanego l e w o s k r ę t n e g o k i e r u n k u o b r o t u n i e k t ó r y c h spośród n i c h . P r o p o n u j ę wy­ jaśnienie z j a w i s k a t e r m i n e m „ r u c h u p a r a d o s k a l n e g o " , p o z o r n e g o , p u s t e g o . Przytoczmy „kto w t u polskie wierzenie nogami chyboce, nasuwające t a k i e w ł a ś n i e ten wozi drewno do piekła" ; rozwiązanie: ruch 2 0 pozorny, k t ó r y m n i b y poruszają się n o g i , a l e p o z o s t a j e się w m i e j s c u m a k o n ­ sekwencje analogiczne do r u c h u w d o piekła. T r ą b a p o w i e t r z n a — nuje taki sam paradoksalny się n i e p o r u s z a ; tył, c o f a n i a się — zjawisko ruch, w powoduje zejście jakby niematerialne — którym nic konkretnego sądzę, iż w ł a ś n i e n a t e j z a s a d z i e k o j a r z o n a wyko­ przecież j e s t z siłą nieczystą. T e n s a m m e c h a n i z m w y j a ś n i a n a m istniejący w ś r ó d Torgutów z a k a z kręcenia p u s t y c h żaren, o b i j a n i a d w ó c h k a m i e n i i t p . , m a t o b o w i e m p o w o d o w a ć n i e w y r o ś n i ę c i e zboża, z b i e d n i e n i e , u b y t e k a l b o s p o r y i p l o t ­ ki 2 1 . Bardziej o b r a z o w o u j m u j e t o p r z e s t r o g a , iż działania t e są „ o s t r z e ­ n i e m z ę b ó w w i l k o m " . W i l k j e s t t u personifikacją s t r a t y , d o t k l i w e j szcza d l a p a s t e r z y , a ostrzenie m u zębów — opał d o piekła w c y t o w a n y m w i e r z e n i u p o l s k i m — ksymalnie nieekonomiczną i absurdalną zwła­ t a k j a k i wożenie d r e w n a j e s t czynnością m a ­ z ludzkiego punktu widzenia. Z a u w a ż m y n a k o n i e c , iż z a k a z kręcenia p u s t y c h ż a r e n i o b i j a n i a k a m i e n i opiera się n i e t y l k o n a i d e i m a g i c z n e g o p o d o b i e ń s t w a czynności o s t r z e n i a , a l e też n a s y m b o l i c e r u c h u p u s t e g o , wywołującego i — tak jak i ruch odwrócony — t y c h działań do paradoksalnego, cofanie, zmniejszenie stratę. O m ó w m y t e r a z grupę b a r d z i e j złożonych p r a k t y k r y t u a l n y c h mających na celu spowodowanie z najważniejszych awach, w dosłownie ogólnomongolskich „przyzywanie — obrzędów branie". dorocznych: Odbywał się on d w ó c h n i e z a l e ż n y c h f o r m a c h : j a k o ś w i ę t o całej g r u p y l o k a l n e j szkującej daną j e d n o s t k ę administracyjną święto r o d z i n y . W w r o z w o j u i p r z y w o ł a n i e pomyślności. J e s t t o j e d e n porze obu przypadkach najbardziej sprzyjającej sezonowe już w y k o n a n o , (somori) organizowano świętowaniu, a długie o k r e s y gdy zamie­ wewnętrzne g o jesienią, podstawowe a więc prace p o s t o j u spędzane n a o b f i t y c h Kętrzyński, loc. cit.; n a R o z t o c z u n a w e t w o l n o huśtać n o g a m i „bo się diabła p r z y n i e s i e " . 20 oraz jako dallaga dawniej małe dzieci wiedzą, że n i e Oprócz t y c h określeń (ugujrne — dosł. „nie przybędzie", choosoor — „spusto­ s z e n i e " ) ujmujących k o n s e k w e n c j e c z y n u w k a t e g o r i a c h m a g i c z n o - s y m b o l i c z n y c h używa się też t e r m i n u religijnego, zawierającego konotację etyczną: „grzech", nugul'. 21 �92 JERZY jeszcze p a s t w i s k a c h bez SŁAWOMIR WASILEWSKI konieczności koczowania umożliwiają przepro­ wadzanie obrzędów weselnych, postrzyżynowych, stawianie n o w y c h j u r t . Ogólnosomonowa uroczystość przywoływania p r z e z cały dzień n a t e r e n i e k l a s z t o r u w pomyślności odbywała n a sąsiedniej g ó r z e w o k ó ł k u l t o w e j s t e r t y k a m i e n i {owoo). w niej a w arystokracja, momencie lamowie i się c e n t r u m każdego s o m o n u pasterze; k u l m i n a c y j n y m wyższy lamowie urzędnik albo Uczestniczyła odmawiali modły, wykonywał (sajd) — o c z y w i ś c i e „ z e s ł o ń c e m " — w i e l o k r o t n e o b r o t y pałeczką z d r z e w a s a n d a ­ łowego, z przywiązanymi do n i e j wstążkami, j e d w a b n y m i s z a r f a m i chadag, dzwoneczkami, wkoło woreczkami wykonywali owemu z herbatą wtedy i monetami. koliste ruchy Wszyscy siedzący złączonymi rękoma, w k t ó r y c h t r z y m a l i p o s i a d a n e c e n n e o z d o b y , pierścienie, k o l c z y k i , w o ł a j ą c p r z y t y m c h u r a i ! c h u r a i ! c h u r a i ! , co m i a ł o znaczyć „ n i e c h się g r o m a d z i " Uroczystość kończyła się c e r e m o n i a l n ą sobą mięso, ś p i e w a n o s t o s o w n e trzy razy „ze uroczystość słońcem". przebiegała jedzono pieśni. N a o d j e z d n y m Wśród w ucztą, innych grup zasadzie t a k samo, przykład talerze z jedzeniem, przywiezione objeżdżano mongolskich przy czym chiszig . ze owoo omawiana obracano na t a b a k i e r k i , różańce i t p . C e l e m t e g o obrzędu jest w sformułowaniu informatorów p o m y ś l n o ś c i " (bujan r 2 „zaproszenie P o j ę c i e p o m y ś l n o ś c i (bujan duudach). chiszig) m a z n a c z e n i e o g ó l n e g o p o m y ś l n e g o o b r o t u r z e c z y , p r z e d e w s z y s t k i m zaś oznacza bogactwo, długowieczność i zdrowie członków rodziny rozmnożenie stada; ponieważ pomyślność t a krąży p o świecie w „ze słońcem", należy j ą zapraszać r u c h e m o b r o t o w y m , m o ż n a j ą do symbolicznego naczynia markowanego przez odpowiednio l i n ę czagtga oraz kierunku łapać uformowaną n a ścianie j u r t y . T a n i e c o m i s t y c z n a k o n c e p c j a m a c h y b a częściowo p o z a m o n g o l s k i z s a n s k r . punja — rodowód: powodzenie, słowo awach lamaizm grupach: z jednej strony w weselnym, z drugiej u Tuwijczyków w mnożenia bydła. W się zapewne 2 3 p e w n e r e l i g i a l a m a j s k a . R y t u a ł y t y p u dallaga wyznających wywodzi bujan s z c z ę ś c i e " , n o s i c i e l e m zaś j e j b y ł a z a ­ z n a n e są i w innych Tybecie w obrzędzie czasie o f i a r n a owonie dla roz­ t y m ostatnim w y p a d k u ceremonia wygląda analo­ g i c z n i e d o opisanej m o n g o l s k i e j ; o b e c n i n a n i e j w y ż s i urzędnicy i l a m o w i e 22 dowa P a s t e r z e tłumaczą etymologia churai słowo przyjmowana jako „niech się z b i e r a , g r o m a d z i " . jest przez badaczy n i n, op. cit., s. 84). Ściśle r z e c z biorąc churai churach, nika analogiczny Ulaanbaatar „zbierać"', do naszego 1966, s. z którym „hura", j e s t przez wzmiankowanym indyjskim aratów rytuale kojarzone; chelijn językoznawcom związków między t y m i słowami w s p o m n i j m y , we nie j e s t formą gramatyczną J . С e w e 1, Mongol 731. Pozostawiając Ta lu­ ze z n a k i e m z a p y t a n i a (P o t a czasow­ jest to o k r z y k towcz ustalenie tajlbar iż o k r z y k „huree" w z n o s z o n o obchodzenia tol', ewentualnych Pradakszina; także Simpson, op. cit., s. 276. 23 G. Montell, The Torguts of Etsin-gol, „Journal of t h e R o y a l l o g i c a l I n s t i t u t " , v o l . L X X : 1940, p a r t I , s. 83; C . uran dzochiolyn Damdinsiiren, tojn, I dewter, U l a a n b a a t a r 1975, s. 119. Anthropo­ Mongolyn �SYMBOLIKA RUCHU obracają przed sobą talerze, na 93 OBROTOWEGO których leżą i t a b a k i e r k i , l u d zaś w t ó r u j e i m o k r z y k a m i rawol kawałki sera, różańce rawol rawol . 2i B a d a n i e dróg r o z p r z e s t r z e n i a n i a się t e j c e r e m o n i i w r a m a c h w ę d r ó w k i j e d n e j r e l i g i i wymagałoby oddzielnej, szeroko zakrojonej pracy; t u pozo­ stańmy zatem p r z y s t r u k t u r a l n e j analizie s y m b o l i k i r u c h u obrotowego, n i e zajmując się d z i e j a m i i n s t y t u c j i , w r a m a c h k t ó r e j u j a w n i a się t a s t r u k ­ t u r a . A l b o w i e m ceremonia t a jest powszechnie z n a n a i jeszcze niedawno była o d p r a w i a n a w każdej m o n g o l s k i e j j u r c i e . Obrzęd p r z y z y w a n i a myślności w odbywa dzielny, w e r s j i wewnątrzrodzinnej czasem składanej n a ogół l a m a , który odczytuje zaś w we ramach dorocznej wrześniu każdą z nich kończy tachich, Uczestniczy dla ognia rozpoczyna samo­ gal w dallaga wołaniem niej awach: churail churail w c z y m wtórują m u zebrani. K a ż d y z n i c h m a w ręku kawałek churail, s e r a o t r z y m a n y wcześniej o d gospodarza, siwo l u b trzymany w lewej t y m i oczyma wszyscy ilekroć wymawiane trzymane w włożony do p o c h e w k i n a k r z e ­ dłoni, p r z y k r y t e j p r a w ą ; m o ż n a t e ż t r z y m a ć tabakierkę, czarkę l u b t a l e r z z j e d z e n i e m i t p . W s k u p i e n i u , z zamknię­ obracają p r z e d sobą o w e p r z e d m i o t y p o t r z y są s ł o w a ręku specjalne S a m zaś g o s p o d a r z obraca wiadro, woreczek l u b skrzyneczkę dallagny wiszącej w środku p o k t ó r e j , j a k m o ż n a sądzić, m a spłynąć pomyślność. N a c z y n i e u c h y l o n e „ b y w c h o d z i ł o doń t c h n i e n i e m o d l i t w " , w dują się p r z e p i s a n e razy, przyzywania. z p r z y c i ś n i ę t y m doń k o ń c e m l i n y czagtga saw ogniowi l u b październiku. p o skończeniu o f i a r y modlitwy, się c z a s e m j a k o ofiary po­ jurty, jest lekko jego wnętrzu a k c e s o r i a : r y t u a l n a strzała, d r o b i n k i s r e b r a , znaj­ koralu, z i a r n o , w y b r a n e k a w a ł k i mięsa, r o d z y n k i i t p . W j u r c i e n a t o m i a s t p o j a w i a się n a tę o k a z j ę s p e c j a l n y p r z e d m i o t , l i n k a dżidem niej drewnianymi miniaturkami k t ó r a założona j e s t p ó ł o k r ę g i e m co dzień s p o c z y w a w magicznego leczenia przedmiotów z przywiązanymi gospodarstwa za ż e r d z i e d a c h o w e . n a c z y n i u dallagny saw, Przedmiot a używany zwierząt. T a k więc umieszczenie do domowego, ten na jest t y l k o do o w e j l i n k i n a czas obrzędu p r z y z y w a n i a pomyślności w d a c h u j u r t y t o r g u c k i e j można r o z u ­ mieć j a k o nasycenie j e j mocą magiczną. N i e c o i n a c z e j przedstawia s p r a w a w ś r ó d U r i a n c h a j c ó w . O t o w czasie o b r z ę d u w z d ł u ż się wewnętrznej ściany j u r t y b i e g n i e z w y k ł a l i n a , n i e mająca s p e c j a l n e j n a z w y , „uziemio­ n a " z o b u końców w b i t y m i w ziemię p r z y d r z w i a c h kołkami. D o l i n y t e j przywiązane są następujące przedmioty gospodarcze zaś m i n i a t u r y ) : stępa, bukłak, b i c z , pęta, p o w ó d wania uzdy konia, przetyczka nosowa z (oryginalne, i lina wielbłąda, do uwięź nie przywiązy­ dla Można t o c h y b a rozumieć j a k o zabieg mający n a c e l u przeniesienie owiec. wpa­ dającej d o j u r t y p o m y ś l n o ś c i także p o z a nią, w sferę zajęć p a s t e r s k i c h ss. 2 4 F . K o n, Ekspedicija 25 Z e względu n a ogólną archaiczność k u l t u r y Urianchajców tę właśnie postać w Sojotiju, M o s k w a 1934, s. 113. r y t u można uznać z a pierwotną w s t o s u n k u do w e r s j i t o r g u c k i e j . Oczywiście a n a - �94 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI T a k p r z e d s t a w i a się obrzęd p r z y z y w a n i a pomyślności w s w e j klasycz­ n e j ' p o s t a c i . P o z a t y m i s t n i e j e cały s z e r e g o k a z j i , p r z y k t ó r y c h r y t t y p u n i e s t a n o w i odrębnej dallaga niczą. N a z w a pozostaje dallaga uroczystości, a l e spełnia funkcję pomoc­ n i e j e s t w t e d y n a ogół stosowana, ale celem awach n a d a l zaproszenie pomyślności. W ś r ó d T o r g u t ó w r y t t e n p o j a ­ w i a ł się w następujących s y t u a c j a c h : 1) g d y w y d a w a n a za m ą ż córka opuszczała rodzinną j u r t ę , b y w k u weselnym przejechać d o j u r t y p a n a m ł o d e g o , j e j o j c i e c orsza­ (który w o d ­ różnieniu o d m a t k i n i e p o w i n i e n uczestniczyć w o d b y w a j ą c y m się w n o ­ wej jurcie weselu) stojąc w drzwiach wykonywał t a l e r z n a p e ł n i o n y „ b i a ł y m j e d z e n i e m " cagaan obracając dallaga dokładnie w idee momencie odjazdu; 2) a n a l o g i c z n i e znane lumną żegnano s y n a n a długi o k r e s ; bagaría, na Gobi podtrzymującą odjeżdżającego do w o j s k a lub w nie­ wyjętą ko­ koliste ruchy w y k o n y w a n o górny krąg j u r t y , podobnie też postępo­ wano tam w pierwszym przypadku; 3) p o p r z y j e c h a n i u d o j u r t y t r z y k r o t n e churail churail z j e g o d r u h e n bergen rodziców męża pannie młodej robi d o k o n u j e t e g o m a t k a m ę ż a l u b któraś churai]; n a z n a k ciepłego przyjęcia, z życzeniem „ b y p a n n a m ł o d a n i e w r ó c i ł a j u ż d o s w e j j u r t y " ( t z n . b y się n i e r o z s t a l i ) . W t e d y o b j e ż d ż a się n o w ą j u r t ę p o t o , b y b y ł o dużo w też dzieci ; 2 6 4) p r z e d p o g r z e b e m , w m o m e n c i e w y n o s z e n i a z w ł o k z j u r t y d a l l a g a k t o k o l w i e k z pozostających bierze się j u r c i e domowników udziału w d r o d z e n a c m e n t a r z żona z m a r ł e g o ) . Dallaga wykonuje ( n a ogół n i e można też w y k o n y w a ć w rocznicę śmierci p r z e z d o w o l n i e długi o k r e s . A n a l o g i ą t e g o r y t u j e s t też p r z e n i e s i e n i e wane jurty przynajmniej o k i l k a metrów, z a w s z e p o w y n i e s i e n i u z w ł o k , n a ogół w prawo dokony­ l u b łukiem „ze s ł o ń c e m " , n i g d y zaś w t y ł , n a p ó ł n o c ; 5) za w y p r o w a d z a n y m jeśli s p r z e d a j e z g o s p o d a r s t w a s p r z e d a n y m bydłem, zwłaszcza się j e o b c y m , c u d z o z i e m c o m l u b g d y j e s t g o w i ę k s z a ilość, powyżej 5 baranów czy 2 s z t u k bydła albo k o n i — a więc, g d y straty poczucie jest w y r a ź n e ; dotyczyć t o m a t y l k o zwierząt w y h o d o w a n y c h wf: w ł a s n y m z a k r e s i e , n i e zaś u p r z e d n i o k u p i o n y c h . W r o z u m i e n i u b a d a n y c h r y t u a ł t e n m a służyć p r z y w o ł a n i u pomyśl- logiczne obrzędy stymulujące rozwój istnieją także poza światem buddyjskim; przytoczmy tu opis „święta chodzenia w koło" u Eskimosów (za: W. N. В o g or a z, Czukczi, Leningrad 1939, s. 97). Odbywa się ono w namiocie, przez górny otwór którego wychodzi stojący pionowo drąg, z przywiązanymi na czubku skór­ kami zwierząt. W środku wysokości drąga umocowana jest rama zrobiona z wioseł, do której przywiązane są wyobrażenia wielorybów i łodzi z ludźmi. U podstawy umieszczone jest koło, za pomocą którego obraca się całością. Czynią to — ze słoń­ cem — mężczyźni i kobiety, śpiewając. N a koniec mężczyźni biegają wokoło za kobietami i każdy z nich ma prawo spędzić noc ze schwytaną. 2 5 Tak samo u Buriatów: Leningrad 1969, s. 51. K. W. W i a t к i n a, Oczerki kultury i byta buriat, �SYMBOLIKA RUCHU 95 OBROTOWEGO ności w s z ę d z i e t a m , g d z i e d a w n e bujan o d c h o d z i i t r z e b a zaprosić chiszig n o w ą pomyślność n a o p u s z c z o n e m i e j s c e . T a k w i ę c u ś w i a d a m i a n y klarowany w sens schemat: ruchu obrotowego „ze słońcem" — i w tym wypadku zapraszanie, „pod A l e choć d e k l a r a c j e t e są s f o r m u ł o w a n e w i de­ wpasowuje słońce" — się wyganianie. języku porządnych opozycji b i n a r n y c h i z g o d n e ze strukturą, t o j e d n a k p o j a w i a się domysł, iż ruch o b r o t o w y m a t u n i e t y l k o swój sens u ś w i a d a m i a n y i f o r m u ł o w a n y expli­ a l e też t k w i ą c y w l o g i c e o b r z ę d u przejścia, implicite cite, w niej i że właśnie t a l o g i k a d e t e r m i n u j e wystąpienie o w e g o Przystąpmy do analizy najbardziej zawarty ruchu. spektakularnych przykładów: o b j e ż d ż a n i e w o k o ł o p r z y d r o ż n e g o owoo i objazd j u r t y Oto g d y orszak w e s e l n y z panną m ł o d e w y w o ż ą c jurty odjeżdża w r a z p a n a młodego, w s z y s c y k o n n o objeżdżają trzy w czasie wesela. razy „ze ją do słońcem" j u r t ę j e j r o d z i c ó w : J e s t t o c e r e m o n i a n a d e r b a r w n a j e s z c z e dziś, k a w a l ­ 2 7 k a d a k i l k u d z i e s i ę c i o o s o b o w a p o r u s z a się ze ś p i e w e m , n a końcu postępują w i e l b ł ą d y o b j u c z o n e p o s a g i e m . T o zapadające w p a m i ę ć k a ż d e g o uczest­ nika widowisko ma prócz emocjonalnego wyraźny sens strukturalny: c e l e m j e g o j e s t w e d ł u g objaśnień i n f o r m a t o r ó w pomyślność p a n n y w nowym drogi życiu, a p r z e d e w s z y s t k i m do nowej jurty, dosłownie niezakłócone życzenie młodej przebycie przez „białej drogi" cagaan nią dzam. A n a l o g i c z n y sens usunięcia j a k i c h k o l w i e k p r z e s z k ó d w m o m e n c i e d o ­ k o n y w a n i a przejścia m a o k r ą ż e n i e p r z y d r o ż n e g o owonu. N a każdej prze­ łęczy, u w y l o t u w ą w o z u , n a d r z e k a m i i s t r u m i e n i a m i w m i e j s c a c h prze­ p r a w w z n o s z ą się t e s t e r t y k a m i e n i , d o k t ó r y c h k a ż d y p r z e c h o d z i e ń p o ­ w i n i e n dorzucić n a s t ę p n y — n a z n a k podziękowania dla ducha miejsca za p r z e b y c i e d o t y c h c z a s o w e j d r o g i ; oWoo n a l e ż y też objechać dokoła s ł o ń c e m " , a jeśli m i j a się go b e z okrążenia, n a l e ż y p r z y n a j m n i e j „ze przeje­ chać mając g o p o p r a w e j s t r o n i e , n i e zaś p o l e w e j . J e s t t o i n t e r p r e t o w a n e jako intencja droga" (sajn usunięcia objechania j u r t y przeszkody „żeby dzam), p r z e z opuszczającą d r o ż n e g o owo onu t o t y p o w e rites umożliwiającym (obrzęd „skok weselny) i w w z nie było dalszej „żeby 27 O trzykrotnym G. dobra przy­ i c h sens p o l e g a n a o t w a r c i u jakim (pokonanie jest przejście przełęczy s z k o d y n a t u r a l n e j ) i każda i n n a z m i a n a s t a n u l u b s y t u a c j i pisze była T a k więc r y t (saad). ją pannę młodą i o b j e c h a n i a de passage; przyszłość", przestrzeni drogi: zamknięcia" w czasie l u b innej 2 8 prze­ . C h y b a także objeżdżaniu ognia ofiarnego san w tym samym momencie Timkowski, Reise nach Chino, durch die Mongolei, Leipzig 1826, s. 290. Zawarcie małżeństwa oznacza również przejście w przestrzeni przede wszyst­ kim dla panny młodej (w społecznościach patrylokalnych), stąd to ona dokonuje obchodzenia — por. rzymskie dextratio, żydowskie siedmiokrotne obchodzenie okrążanie osoby narzeczonego, siódmy krok wokół ognia dopełniający braministycznej ceremonii weselnej, po którym małżeństwo staje się nieodwołalne. Jest też wesele „skokiem w czasie" w skali makro: jako akt gwarantujący następstwo pokoleń. Idea przedłużania łańcucha generacji, od praprzodków ku potomkom to 23 �96 w JERZY SŁAWOMIR k a t e g o r i i „otwarcia" raczej łować sens o p i s a n y c h w y ż e j WASILEWSKI niż „przyspieszenia" l e p i e j zabiegów magicznych będzie f o r m u ­ stosowanych n i e dającej m l e k a o w c y c z y p r z y o p ó ź n i a j ą c y m się p o r o d z i e wobec wielbłądzicy. W ą t p l i w o ś c i n i e c h r o z s t r z y g n ą następujące p r z y k ł a d y : g d y w n o w e j j u r c i e trzeba symbolicznie otworzyć otwór dymny (niejako przetrzeć go, by m ó g ł p r z e z e ń w y c h o d z i ć d y m ) , d o k o n u j e się t e g o w y r z u c a j ą c c z t e r o k r o t n i e osmoloną, a więc mającą już kontakt z dymem głowę barana przez w s z y s t k i e c z t e r y s e k t o r y górnego kręgu, właśnie w k i e r u n k u „ z e słońcem" poczynając o d północno-zachodniego. Przykład d r u g i — przekoczowania, poruszyć trzy nuudel' kamienie tzw. otworzenie odjeżdżając ze s t a r e g o o b o z o w i s k a neech: podstawy ogniowej w kierunku (zaczynając o d p o ł u d n i o w e g o ) , c o z n a c z y , iż z a c z y n a „ze należy słońcem" się k o c z o w a n i e — i n a c z e j w d r o d z e p o j a w i ą się p r z e s z k o d y . Ustalenie przejścia, sensu ruchu j a k wesela, obrotowego w przekoczowanie i takich istotnych przekraczanie r i a l n e j każe n a m s p o d z i e w a ć się, ż e i w i n n y c h rites być o n stosowany stanów. obrzędach granicy teryto­ powinien de passage w t y m s a m y m celu, dla dokonania otwarcia Prześledźmy uważnie wszystkie mongolskie obrzędy granicy przejścia w c y k l u ż y c i o w y m c z ł o w i e k a , a okaże się, ż e w s z ę d z i e p o j a w i a się r u c h obrotowy mówiąc waniu „ z e s ł o ń c e m " . Już w następującym dziecka przyzywania — w obrzędzie n a r o d z i n o w y m — trzy pojawia pomyślności, czyli d n i po urodzeniu i obrzędowym się ceremonia nosząca n a z w ę typu opisywanego dallaga powyżej „przyzywa- churaana n i e - z b i e r a n i e " . ( O b r z ę d u t e g o n i e w y m i e n i a ł e m opisując p o w y ż e j kie r y t y typu albowiem nie posiadam danych o jego dallaga, ściśle obmy­ wszyst­ występo­ w a n i u w ś r ó d T o r g u t ó w , a j e d y n i e w ś r ó d i c h n i e d a l e k i c h zresztą sąsiadów, Miangatów ). Interesująca 2 9 n a s część t e g o o b r z ę d u polega n a t y m , iż a k u s z e r k a obraca t r z y r a z y w o k ó ł położnicy specjalne n a c z y n i e wypełnione m i ę s e m , tłuszczem z b a r a n i e g o o g o n a , kiełbasą i herbatą z s ł ó w churail towarzyszeniem Z a k a ż d y m o b r o t e m położnica k o s z t u j e p o j e d n y m churail kawałku z n a c z y n i a , które później obejdzie w s z y s t k i c h z e b r a n y c h w k i e nadrzędna k o n c e p c j a t r a d y c y j n y c h światopoglądów. Sądzą, iż j e j odległym s e m może być f o l k l o r y s t y c z n y m o t y w w e s e l a zaklętego w w i l k i . W k a z a c h p o l s k i c h j e s t on już całkowicie p o z b a w i o n y reflek­ znanych prze­ głębi światopoglądowej, a m o ­ m e n t odwrócenia j e s t z a t a r t y ; c z a r o w n i c a t a k oto z a m i e n i a w e s e l e w w i l k i : „jakoż pas, i którym nadto się kręciła w łyka stanie przewiązywała, z l i p i n y i warzyła c i-c к i, Klechdy, Warszawa ubytek antytezę stanowią ryzykować nania przejścia, pod próg domu l u d z i podlewała". podłożyła K. W ój - 1837, t. I , s. 154. Zważywszy, że w i l k i , personifikujące spodziewanego hipotezę, że u p o d s t a w obrzędu skręciwszy i tą wodą efektu motywu popełnienie błędu — można może leżeć i d e a niewłaściwego wyko­ w ślubu — rozmnożenia sztuce (może np. okrążenie w od­ wrotną stronę?) powodujące odwrócenie k i e r u n k u r o z w o j u , zamianę w w i l k i (albo — j a k poniekąd w f o l k l o r z e mongolskim — w inne zwierzęta o a n a l o g i c z n e j symbo­ lice u b y t k u , a m i a n o w i c i e m y s z y ) . 2 9 L. Sonomceren, Miangad jastan dzan üjlijn tuchaj „Studia M u s e o l o g i c a " , t. I I , fasc. 8, U l a a n b a a t a r 1975, s. 60-61. towcz temdeglel, �SYMBOLIKA RUCHU 97 OBROTOWEGO r u n k u „ z e s ł o ń c e m " . Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e t a k i k i e r u n e k poczęstunku n i e z g a d z a się z o g ó l n i e p r z y j ę t y m p r z y i n n y c h , n a w e t c e r e m o n i a l n y c h o k a ­ zjach; n o r m a l n i e częstuje się gości o d chojmoru części j u r t y ) k u d r z w i o m , n a j p i e r w tych, (północnej, honorowej siedzą n a zachodniej którzy połowie, t z n . przeważnie mężczyzn, p o t e m siedzących n a l e w e j — prze­ w a ż n i e k o b i e t y . M o ż n a sądzić, ż e poczęstunek w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " , a występuje o n także w czasie w e s e l a , m a właśnie s t r u k t u r a l n y 3 0 sens o t w a r c i a w o b r z ę d z i e przejścia. W k o l e j n y m o b r z ę d z i e c y k l u ż y c i o w e g o —• o d b y w a j ą c y c h się m i ę d z y t r z e c i m a piątym r o k i e m życia postrzyżynach, znamionujących przejście d z i e c k a ze s t a n u j a k b y n i e z r ó ż n i c o w a n e j „ m a s y d z i e c i ę c e j " d o s t a n u p o ­ słusznych r o d z i c o m d z i e c i ( t a k p r z y n a j m n i e j w i d z ą t e n o b r z ę d Torguci) i akceptację podobny moment: dziecka przez grupę o t o strzyżenie o d b y w a krewniaczą się w — niektórzy pojawia t e n sposób, ż e się dziecko o b c h o d z i w s z y s t k i c h z g r o m a d z o n y c h w j u r c i e k r e w n y c h , z których każdy obcina m u po k o s m y k u . Obchodzenie nając o d chojmoru; doń kolejno odbywa się „ z e s ł o ń c e m " , poczy­ d z i e c k o też m o ż e stać t a m c a ł y czas, k r e w n i zaś będą podchodzić — przekazywanie nożyc odbywa się wtedy T a k więc w e w s z y s t k i c h opisanych powyżej okazjach m a m y do nardzow. czynienia z ciągłym r u c h e m okrężnym w obrębie j u r t y , zamiast stoso­ w a n e g o n o r m a l n i e podziału n a d w i e połowy. Następna kolejnego siodła w życiu jednostki etapu dojrzewania uroczystość życiowego (9-13 l a t ) . N i e j e s t t o z w y c z a j — znamionująca to otrzymanie o takim zamknięcie od rodziców stopniu rytualizacji, j a k pozostałe o b r z ę d y c y k l u ż y c i o w e g o , a l e i t u w y s t ę p u j e m o m e n t o b j e c h a n i a przez dziecko wraz z ojcem j u r t - sąsiadów — właśnie w kierunku „ze słońcem". Ruch kolisty w kolejnym omawiany. Dodajmy obrzędzie przejścia — weselu, był młoda, a l e i p a n m ł o d y a k c e n t u j e r u c h e m o k r ę ż n y m d o k o n a n i e o t o odjeżdżając już t u , że w czasie obrzędu w e s e l n e g o n i e t y l k o p a n n a z własnej jurty p o narzeczoną w r a z z przejścia: towarzyszącymi m u d r u h a m i o b j e ż d ż a w b i t y p r z e d j u r t ą r o s o c h a t y k i j (ac mod) z tlącym się k a d z i d ł e m ; w a r t o dodać, ż e t e n w s t ę p d o o b r z ę d u przejścia odbywa s i ę n a o g ó ł t a k ż e w p o r z e przejścia, t z n . o g o d z i n i e 24 . 8 1 Wspomnijmy dzidłem t u , iż p o d o b n e g o dokonują też jeźdźcy objeżdżania każdej rozwidlonego karawany wyjeżdżając kija z ka­ w daleką drogę. W y s t ę p o w a n i e r u c h u o b r o t o w e g o w pozostałych obrzędach c y k l u życia ludzkiego. — p r z y opuszczaniu d o m u rodzinnego w weselu i w pogrzebie — zostało j u ż że omówione. Materiał t e n u t w i e r d z a nas w przekonaniu, W e s e l e u południowych Chałchasów, r k p s a r c h i w a l n y w z b i o r a c h B i b l i o t e k i Państwowej w U ł a n B a t o r (w jęz. m o n g o l s k i m ) s. 133. si W e s e l e w Mongolii Wewnętrznej, r k p s j w . s. 10. 30 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 �98 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI r u c h o b r o t o w y w y k o n y w a n y w t r a k c i e obrzędu, o p r ó c z z n a c z e n i a u ś w i a ­ domionego i deklarowanego rozmnażanie), posiada przejścia — może być przez też sens sens o t w a r c i a uświadamiane informatorów strukturalny granicy lepiej między bardzo wyraźnie. P o j a w i a ramach zauważmy, obrzędu „otwarcia" że opozycyjne jest zwerbalizowane i się o n o w rozwój, logiki stanami. Pojęcie l u b gorzej; w o b e c n i e g o p o j ę c i e „ z a m k n i ę c i a " saad miane w (pomyślność, uświada­ licznych wierzeniach. Oto jeśli w ą ż p r z e t n i e d r o g ę o s o b i e i d ą c e j , n a l e ż y zabić go, przeciąć n a d w i e części, j e d n ą odrzucić w l e w o , d r u g ą w p r a w o i przejść ś r o d k i e m , i n a c z e j bowiem uczynione „zamknięcie" utrudni dalszą d r o g ę ( p o r ó w n a j p e j s k i przesąd n a t e m a t czarnego k o t a , przebiegającego przy całej odmienności symboliki o b u zwierząt, euro­ drogę, zbliżony a także liczne wśród l u d ó w S y b e r i i z a k a z y p r z e c i n a n i a ś l a d ó w p o z o s t a w i o n y c h n a śniegu p r z e z innych myśliwych honorową szarfę czy koczującą grupę). Podobnie należy (chadag) wręczać ją ofiarowując otwartą stroną komuś złożenia w stronę o s o b y o b d a r z o n e j , b o w i e m s k i e r o w a n i e k u n i e j s t r o n y z a m k n i ę ­ tej (bitüü) wróżby uniemożliwiłoby określają realizację jej przyszłych t z w . d n i z a m k n i ę t e (bitüü odór), spraw. w Lamajskie które n i e należy w y j e ż d ż a ć w dalszą d r o g ę . Opozycja otwarcie—zamknięcie jest więc opozycją relewantną na g r u n c i e wierzeniewości m o n g o l s k i e j , j e s t o n a uświadamiana n a w e t t a m , g d z i e — j a k w o b r z ę d a c h przejścia — m o m e n t „ o t w a r c i a " j e s t n i e z b ę d n y na poziomie ukrytej nie byłaby wewnętrznej konieczna. Nie s t r u k t u r y rytuału i j e g o będzie chyba zaciemnianiem werbalizacja obrazu, jeżeli p o w i e m , że wśród b a d a n y c h napotykałem czasem n a nieumiejętność o d ­ c z y t a n i a s e n s u t e g o r y t u w r a m a c h s t r u k t u r y obrzędu przejścia cie"); zawsze j e d n a k ziomie w — umiano „rozwoju, zinterpretować pomyślności" czy („otwar­ t e n r y t n a płytszym choćby po­ „dobrego", „białego", p r z e c i w i e ń s t w i e d o c z a r n y m k o l o r e m o z n a c z a n e g o narburuu. Wypada t u z a t e m podkreślić, ż e i n t e r p r e t a c j e r y t u a ł u , z w ł a s z c z a o t a k w y s o k i m stopniu znakowości, bardzo zróżnicowane: j a k obchodzenie wkoło od weselnej powierzchownych, jurty, bazujących mogą na być prostych a s o c j a c j a c h d o r o z u m i e j ą c y c h u k r y t ą strukturę o b r z ę d u w e s e l n e g o ; n a w e t u t e g o s a m e g o i n f o r m a t o r a o t r z y m a ć m o ż n a i c h bogatą mieszaninę. B a ­ d a c z o w i g r o z i z a t e m niebezpieczeństwo p o c h o p n e g o u z n a n i a jakiejś d e k l a ­ r a c j i z a „ w t ó r n ą r a c j o n a l i z a c j ę " , jeśli t y l k o n i e z d a j e o n a s p r a w y z u k r y ­ t e j s t r u k t u r y o b r z ę d u przejścia. T y m c z a s e m n i e n a l e ż y l e k c e w a ż y ć i t y c h powierzchownych w To rozumień, także one bowiem porządne o p o z y c j e b i n a r n e wzbogacając one zarazem abstrakcyjnej czynią, myśli, iż rytuał wydrążonym układają strukturę z n a c z e n i o w ą nie jest t y l k o z się- n a wszelkich produktem ludzkich ogół rytu. działania treści, ale że skupiają się w o k ó ł n i e g o zgoła p r z y z i e m n e u c z u c i a i e m o c j e , k t ó r e p r z e ­ c i e ż nadają m u nośność i siłę t r w a n i a . �SYMBOLIKA RUCHU 99 OBROTOWEGO P o d s u m u j m y zatem zebrane dotychczas n a g r u n c i e k u l t u r y relatywne opozycje korelowane mongolskiej z opozycją: r u c h „ze słońcem" — ruch „pod słońce": ze słońcem dobrze — pod słońce źle przyzywanie strata poniżanie, s p y c h a n i e w dół wyganianie otwarcie zamknięcie, z a t r z y m a n i e swój obcy biały przyszłość czarny przeszłość życie śmierć. rozwój wywyższanie T a k w i ę c zwyczaj codziennego o t w i e r a n i a i z a m y k a n i a górnego o t w o r u j u r t y „ z e s ł o ń c e m " i zasłaniania g o „ p o d s ł o ń c e " p o śmierci został w y j a ś n i o n y z pomocą już n i e w rozbudowanej odwołaniu d o k o n k r e t n e g o struktury, której elementami domownika wierzenia, ale d y s k r e t n y m i są człony l i c z n y c h o p o z y c j i b i n a r n y c h , p o części u ś w i a d a m i a n e , p o części zaś ukryte. Zauważyć jednak trzeba, „ p o d s ł o ń c e " (narburuu) ogólnej opozycji że „poprawnie" jeśli n a odwrót, ograniczyć się „ze — (dzów) przypomnieć cytowaną wyżej się w s z y s t k o opozycja słońcem" (nardzow) — j e s t c h o ć b y p o d w z g l ę d e m s e m a n t y c z n y m częścią „na opak" Pora (buruu). też sugestię i n f o r m a t o r ó w , i ż p o śmierci buruu. t y l k o do Zakres owego zebranego w robi „wszystko" nie jest terenie materiału — mongol­ s k i e g o — z b y t duży. W y m i e n i ć t u n a l e ż y następujące p r a k t y k i : 1) z w ł o k i leżą p r z e z 3 d n i w j u r c i e w p r z e c i w n e j p o ł o w i e niż t a , która przysługiwała zmarłemu za życia; kobietę b o w i e m k ł a d z i e się w p o ł o w i e , m ę ż c z y z n ę zaś w e w s c h o d n i e j z z a m i a r u odwrócenia, zachodniej, męskiej — kobiecej. W y n i k a t o nie t y l k o ale i z narzuconej zwyczajem religii lamajskiej r e g u ł y układania z m a r ł e g o n a b o k u : m ę ż c z y z n y n a p r a w y m , k o b i e t y n a lewym; gdyby twarzą d o ściany, n i e zastosować o d w r ó c e n i a p o ł ó w , z m a r ł y m u s i a ł b y a tyłem kadzidło, o d m a w i a n e to przez centrum jurty, g d z i e przecież zachodnią u w a ż a n e j e s t z a buruu. połowę, P o t a n i n pisze, za w ł a ś c i w e • K a z a c h o m , Jeśli zaś z w ł o k i w y n o s i którą wchodzenie iż „Torguci uważają których mają za znak w zmarłemu nadziei, w 3) n a z m a r ł y m t e n sposób można wcześnie Potanin, żywych wchodzenie 3 2 będzie op. cit., t. I I , s. 97. do przysłu­ dziecku robi zidentyfikować n o w o n a r o d z o n ą r e i n k a r n a c j ę . Z n a k t e n m a się p o j a w i ć w miejscu — a więc n p . czerwona 32 dla się p r z e z odłączone k r a t o w n i c e j u r t y l u b p r z e z za ż y c i a ; że się grzeszników" . p o d n i e s i e n i e j e j ściany, t o c z y n i się t o p o s t r o n i e o d w r o t n e j gującej leżeć pali są m o d ł y i t p . ; 2) jeśli ciało w y n o s i się p r z e z d r z w i , i c h prawą, z tej strony do się jego przeciwnym n i t k a związana n a l e w y m ręku zmarłego �100 JERZY SŁAWOMIR dziecka będzie pręgą n a p r a w e j WASILEWSKI ręce n o w o r o d k a , gołąb n a r y s o w a n y na p l e c a c h p o j a w i ł się — j a k o p o w i a d a n o — n a p i e r s i a c h p r z e r o d z e ń c a i t p . ; 4) u B u r i a t ó w a j m a k u s e l e n g i j s k i e g o j e s z c z e dziś p o g r z e b o d b y w a się n i e z a d n i a , a l e w n o c y , m u s i się b o w i e m skończyć p r z e d w s c h o d e m Opozycji życie—śmierć odpowiada opozycja słońca. poprawnie—na odwrót; a z a t e m w r y t u a ł a c h i w i e r z e n i a c h z w i ą z a n y c h ze śmiercią i krainą z m a r ­ łych, zaświatami, m u s i pojawić się m o m e n t w i e l k i k o m p l e k s wierzeń, z którego p o d a j m y odwrócenia. Jest choćby k i l k a to zaiste przykładów, pochodzących z k u l t u r S y b e r i i i A z j i C e n t r a l n e j , a mających s w e analogie także gdzie i n d z i e j 3 3 . Z a ś w i a t y są w t y c h p r z e d s t a w i e n i a c h krainą o o d ­ w r ó c o n y m porządku w s t o s u n k u d o panującego n a z i e m i . G d y n a z i e m i j e s t dzień, t a m p a n u j e n o c , i n a o d w r ó t , z m a r l i przechadzają się zatem w n o c y i w t e d y składa się i m o f i a r y . Słońce w s c h o d z i n a z a c h o d z i e i z a ­ c h o d z i n a w s c h o d z i e , r z e k i w p a d a j ą d o źródeł. D r z e w o k o s m i c z n e rośnie k o r z e n i a m i d o g ó r y , z m a r l i chodzą d o g ó r y n o g a m i , i c h j ę z y k j e s t o d w r ó ­ ceniem ziemskiego (tak z n a c z y nie i o d w r o t n i e ) , w t e n sposób n a l e ż y się d o n i c h z w r a c a ć . D u c h y ś w i a t a p o d z i e m n e g o chodzą d o t y ł u ( m o t y w t e n p o j a w i a się t a k ż e w w i e r z e n i a c h n a t e m a t y e t i ) , ż y w i ą się padliną, n i e zaś ś w i e ż y m mitologii, mięsem Erlik-chan, i t d . Władca świata p o d z i e m n e g o w przedstawiany jest na czarnym lamaistycznej byku z twarzą zwróconą do t y ł u ( m o t y w z n a n y też z e g i p s k i c h w i z e r u n k ó w przewoźnika przez rzekę zmarłych). W w i e r z e n i a c h C z u w a s z ó w i B e l t y r ó w z m a r l i są l e w o r ę c z n i . T e n z w i e r c i a d l a n y o b r a z z a ś w i a t ó w (a p a m i ę t a j m y , że z w i e r c i a d ł o dzięki s w e j m o c y o d w r a c a n i a j e s t s y m b o l e m t a m t e g o samo świata, m o ż e s t a n o w i ć w e j ś c i e d o ń ) p o w o d u j e i n w e r s j ę p o r z ą d k u działań w pogrzebu: pogrzebu fratria), uczty d l a zmarłych odbywają dokonuje przedmioty n i e g r u p a własna mające się n i e z a d n i a , l e c z w zmarłego, ale o b c y być używane toku nocy, (przeciwległa przez d u c h a zmarłego składa się d o g r o b u o d w r ó c o n e : t o , c o n o r m a l n i e z n a j d u j e się u l e w e g o b o k u (broń u pasa), składa się p o p r a w e j s t r o n i e , strój n a z m a r ł y m b y w a w y ­ w r ó c o n y n a l e w ą stronę albo nałożony w o d w r o t n e j Jak wynika z przedstawionego schematu kolejności. czasoprzestrzeni, wszelki r u c h d o tyłu j e s t k o j a r z o n y z p o d z i e m i a m i , zaświatami. W f o l k l o r z e e u r o ­ p e j s k i m z n a n y j e s t w ą t e k ( T 1525H) j a z d y d o piekła końmi o o d w r ó c o ­ nych podkowach 3 4 . W M o n g o l i i n i e n a t k n ą ł e m się n a a n a l o g i c z n e wie­ r z e n i e z t e j p r o s t e j p r z y c z y n y , iż p o d k u w a n i e k o n i n i e j e s t t a m n a ogół stosowane; ceniu (nawet tyłu bardzo rozpowszechnione siodła. Normalnie zabrania dzieciom dla zabawy; obowiązujący w są n a t o m i a s t o p o w i a d a n i a o o d w r ó ­ się stawiać s i o d ł o n a o d w r ó t społeczeństwach, w 33 H а г v a, op. cit., s. 347-353; T u r s u n o w , 34 J. Krzyżanowski, t. I , W r o c ł a w 1962, s. 202. buruu porównaj w s p o m n i a n y zakaz chodzenia Polska bajka których op. cit., ludowa w chodzenie do piechotą passim. układzie systematycznym, �SYMBOLIKA RUCHU jest ważniejsze 101 OBROTOWEGO niż j e ż d ż e n i e k o n n o ) . W y s ł u c h a ł e m też w i e l e opowieści o o d w r a c a n i u siodła p r z e z ściganych złodziei, ż o ł n i e r z y n a w o j n i e i t p . — b y z m y l i ć i z a t r z y m a ć p o g o ń ( c z a s e m m ó w i o n o , że t e n m a g i c z n y zabieg ma rytów wpływ n a wróżbę pogrzebowych robioną odwrócenie p r z e z ścigających). W siodła występowało w kontekście tradycyjnej kulturze Torgutów przy o d d a w a n i u rzeczy p o zmarłym do klasztoru. Oto w tygodnia p o śmierci należało przekazać mnichom należące d o z m a r ł e g o : tabakierkę, c e n n y tylko dar pozorny, wskazaniem, przedmioty niektóre nóż, k r z e s i w o te zwracane k t o m a j e dziedziczyć) oraz były (na ogół był t o rodzinie, oddawany ciągu przedmioty czasem naprawdę do ze kla­ s z t o r u k o ń z m a r ł e g o z uprzężą. N i e z ł o ż e n i e t e g o d a r u s p o w o d o w a ć miało, iż d u s z a z m a r ł e g o b ę d z i e błądziła w powtórnie l u b zejdzie n a ziemię w r e g o zdychają przejścia", deklarowanego Każde umożliwiającym przekonania działanie koń — jest d l a duszy, dujące się „ b l i ż e j z m a r ł e g o " w p o s t a c i u p i o r a giijc, k o n i e i bydło. O d d a n y w i o n y m n a odwrót — chowcem zaświatach, n i e m o g ą c w c i e l i ć 3 5 końca ( p o r ó w n a j występuje odwrócone „do tyłu" może 3 6 być zorientowane stąd w s z e l k i e t y m kontekście stają się z r o z u m i a ł e t e n i e z w y k l e zwłasz­ poprzez do cytowanego kierunku 3 7 ). już tekstu Ponieważ kategoriach p o w r o t u czasowego — komi-permiao- nie wspomina do interpretowania c h y b a że obciążyć d a w n y c h niedokładnością w z b i e r a n i u m a t e r i a ł ó w . K o z i o ł k o w a n i e , przez głowę jako zachowanie (zwierzę). zwierzę składano do z n a s i l e n i e m się w p ł y w ó w nianie zwierzęcia przybłąkiwało w tajgę (a grobu; takie opozycji ogóle l u b „życie n o r m a l n e " przeciw- zmarłego w jego k o n i a u Buriatów. później zaczęto konia oddawać więc je Rosjanom poza — obszar bano zamieszkały przez się go, j a k p r z y b y s z a („obcym"). Potanin, też ludzi), z Pier­ szamanom, wyga­ a gdy zaświatów; op. cit., t. I V , s. 37. К r zу ż a n o w s к i, op. cit., t. I I , s. 192. " P o t a n i n , odwrócenie człon każdej lamajskich — klasztorom. Praktykowano się ono z p o w r o t e m na koniec sprzedawano 3 6 bada­ odwrócenie l o g i c z n i e — także ze s t r u k t u r a l n e g o p t i n k t u w i d z e n i a — p r z e d s t a ­ wiają się dzieje z w y c z a j u z a o p a t r y w a n i a wotnie Oczywiście każdy n e g a t y w n y b i n a r n e j , w której życie l u d z k i e w Nadzwyczaj się rytu „ n a o d w r ó t " , o z n a c z a r e a l i z a c j ę członu o p o ­ nieczłowiek może realizować równie dobrze 35 tekst liczne, lecz bez w y m i e n i a n i a — zlikwi­ które mówią o z a m i a n i e w zwierzęta (analogicznie człowiek od­ ). w zycji: znaj­ i dopiero mistrz przeczytawszy n i c h o k i e r u n k u „pod słońce", b r a k p o d s t a w a też anulowanie — w czy według baśń o u c z n i u czarnoksiężnika, k t ó r y n i e u m i e cza d l a S y b e r i i , p r z e k a z y , koziołkowanie zaś t a m j a k o miejsce polegają n a w y j ś c i u t y ł e m l u b o d c z y t a n i u t e k s t u o d n a w s p a k a n u l u j e sytuację kiego, klasztor „wierz­ . dować wywołanej przez siebie z j a w y W posta­ j a k m o ż n a sądzić, j a k b y przeszłość, m i e ć n a c e l u cofnięcie, czynienia magiczne za sprawą któ­ właśnie z siodłem reinkarnację, pasterzy się op. cit., t. I V , s. 168; H а г v a, op. cit., s. 444-445. �102 JERZY stawione byłoby SŁAWOMIR odbiegającemu WASILEWSKI o d c o d z i e n n y c h n o r m światu przekory, wywrócenia „na o p a k " , „na n i c e " , d o góry n o g a m i . M i m o c h o d e m mnijmy t u wizerunek stycznych skiego opowieści, Nasreddina facecji Hodży, i anegdot, bohatera (i autora) p o p u l a r n y c h wśród p l e b s u ; t e n k p i a r z , s a m będący parodią wspo­ parody- muzułmań­ epickiego bohatera — b i e d n y , źle u b r a n y , g a d a t l i w y , n i e g a r d z ą c y i złodziejską okazją, w y o b r a ­ ż a n y j e s t siedząc n a ośle t y ł e m d o p r z o d u , p o d o b n i e zresztą j a k b o h a t e r chińskich o p o w i e ś c i h u m o r y s t y c z n y c h D z u ń - c z u n - l i . P e ł n y o b r a z karnawałowego świata n a o p a k z całym b o g a c t w e m a k c e s o r i ó w dał M . B a c h t i n w wej średniowiecza i r e n e s a n s u . Zrekonstruował o n właściwą k a r n a w a ­ 3 8 ł o w i l o g i k ę i n w e r s j i w y r a ż a j ą c ą się w materialno-cielesnego" i jego s w y m k l a s y c z n y m dziele o k u l t u r z e l u d o ­ i szanowanej zamianie t w a r z y i zadka, „góry", w błazeńskich „dołu koronacjach d e t r o n i z a c j a c h , w k o s t i u m a c h nakładanych n a l e w ą stronę i s p o d n i a c h wdziewanych n a głowę. N i e m a potrzeby przedstawiać w t y m miejscu w s z y s t k i c h zdobyczy B a c h t i n o w s k i e j i n t e r p r e t a c j i , stwierdzić j e d n a k t r z e ­ ba, iż praca negacji: t a uzmysławia oto karnawałowy nam pozytywny sens owej symbolicznej śmiech i działania n a o p a k n i e są t y l k o p a ­ rodią, l e c z p r o w a d z ą d o a f i r m a c j i n o r m a l n e g o p o r z ą d k u r z e c z y , p r z e z j e g o oczyszczenie i odrodzenie. N i e c h w o l n o m i t u będzie przedstawić cyjną h i p o t e z ę , i ż w s z e l k i e wych mogą mieć t e n właśnie sens: pozytywne-negatywne mienny na opis: codzień likwidacji opozycji c z y ż y c i e — śmierć . P r z y t o c z m y Hawajach bardzo surowo [gdzie p r z e c i w s t a w i e n i e normowane — takich jak t u pewien 39 „Na śmierć w o d z a intui­ działania o d w r ó c o n e w m o m e n t a c h o b r z ę d o ­ góry i zakazów — szeregiem zna­ dołu podkreślana b y ł a g w a ł t o w n y m i o z n a k a m i żałoby. jest JSW] Uczest­ n i c y wiązali przepaski b i o d r o w e wokół szyi, a n i e n a z w y k ł y m m i e j s c u . T e m u o d w r ó c e n i u g ó r y i dołu w s t r o j u t o w a r z y s z y ł a l i c e n c j a s e k s u a l n a . (Odwrócenie t o bez wątpienia ją m a t u wyraźnie podwójny dokonującą się śmierć, sens: oznaczało)" . Zachowanie 40 j a k o odwrócenie w natomiast jako inwersja odwrócone ogóle symbolizuje porządku seksualnego (z p o m o c ą o d w r ó c e n i a oznaczającej g o części u b r a n i a ) z l i m i t o w a n e g o n a n i e l i m i t o w a n y spowodować m a odrodzenie, zaistniałej śmierci. sens, j a k t r i u m f waniach, 3 8 to więc powrót s t a n u życia analogiczny, „dołu materialno-cielesnego" analizowanych chyba mówić wiecza Ma przez Bachtina. W karnawałowych zacho­ t y m właśnie sensie w można o o d w r ó c e n i u j a k o o środku l i k w i d a c j i M . B a c h t i n , Twórczość Franciszka i renesansu, K r a k ó w 1975. pomimo oczyszczająco-afirmujacy Rabelais'go opozycji a kultura życie ludowa U ż y w a m t u t e r m i n u semiotyków r a d z i e c k i c h tzw. ośrodka w T a r t u : protiwopostawlenii; może j e d n a k należałoby mówić r a c z e j o „mediacji", s u g e r u j e całkowitego a n u l o w a n i a t a k i c h m a g i s t r a l n y c h opozycji. 39 4 0 C. L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 216. — średnio­ sniatije co n i e �SYMBOLIKA BUCHU 103 OBROTOWEGO śmierć, w y r a ż a j ą c y m r ó w n o c z e ś n i e o b i e t e następujące p o s o b i e k o l e j n o , nierozdzielne w myśleniu „ n i e o s w o j o n y m " k a t e g o r i e Materiał trzeba mongolski jednak wyznaczony nie obfituje pewien zostaje w dane zastanawiający specjalny . tego t y p u ; przykład. człowiek, 4 1 przytoczyć Oto przed który przed tu pogrzebem wyprowadzeniem z w ł o k m a n a z n a k s z a c u n k u dotknąć ciała z m a r ł e g o ( c z y n i t o z a p o m o c ą żerdzi, siedząc na progu nie — co z n a m i e n n e l u b dotykając — zmarłego ręką) . Równocześ­ 4 2 t o w ł a ś n i e o n m a dać r o d z i n i e przyzwolenie odsłonięcia g ó r n e g o o t w o r u j u r t y . D o t k n i ę c i a o w e g o d o k o n u j e z z a w i n i ę ­ tymi rękawami (gdy n o r m a l n i e o b j a w e m malne opuszczenie wszystkimi długich rękawów g u z i k a m i , mając nierz wywrócony dolne s z a c u n k u jest właśnie mongolskiego del'), z maksy­ rozpiętymi części p o ł y z a w i n i ę t e za p a s , a k o ł ­ d o środka t a k , b y w i d o c z n a była goła pierś. Jestem s k ł o n n y i n t e r p r e t o w a ć t o „ n i e s t o s o w n e " i zastanawiające o b n a ż e n i e w ł a ś ­ n i e j a k o rozszerzenie l i c e n c j i cielesnej nia; ( b y użyć t y l k o ogólnego określe­ o b n a ż e n i e m o g ł o b y t e ż oznaczać — wrót do stanu noworodka, brak jak w t u jednak wielu kulturach — interpretacji po­ mongolskich, c o każe z a c h o w a ć ostrożność). D o o s t a t e c z n e g o r o z s t r z y g n i ę c i a t y c h k w e s t i i b r a k u j e jeszcze n o studiów szczegółowych, j a k i p r a c o dużym w a l o r z e blem w c z a s o w e j symboliki ruchu i odwrócenia zarów­ ogólności. nie był Pro­ dotychczas o g ó l e s t a w i a n y w e t n o l o g i i . N a w e t d z i e ł a o t a k o b i e c u j ą c y c h tytułach, j a k p r a c a W . S i m p s o n a , przechodzą o b o k z a g a d n i e n i a . W y m i e n i o n y dysponując sporym materiałem faktograficznym I n d i i ) n i e potrafił wyjść poza p o w i e r z c h o w n e pochodzeniu" (?) o b r z ę d ó w o b c h o d z e n i a , s t a t u j e t y l k o , iż jest o n „ n i e p o m y ś l n y " 4 3 (zwłaszcza autor dotyczącym stwierdzenia o „solarnym o r u c h u zaś „ p o d s ł o ń c e " k o n ­ . B r a k i d e i związku r u c h u z cza­ sem nie dziwi w w y p a d k u autora XIX-wiecznego, wydaje się b o w i e m , niemożliwe było sformułowanie o p i s u s t r u k t u r s y m b o l i c z n y c h iż wiązanych z r u c h e m do czasu sformułowania p r z e z A . V a n G e n n e p a i d e i czasu tkwią­ cej w myśli archaicznej, następstwa stanów 4 1 Przykłady umarł. N i e c h W. 4 2 król!" mediację Folklor P r o p p, organizującej o b r z ę d y przejścia — chciałoby O się opatrzyć roli rytualnego między życiem i diejstwitielnost. a paradoksalną śmiechu śmiercią Izbrannyje w „wszystko!" („śmiech (bolnoo\) 4 4 np. Trafne rosyjski — utilizacii i n t u i c j e pojawiają trupa, zamietki, b.d.m.wyd., pisze 1976, s. 188-189. słowa p y t a n i a , stawianego (boloch o d p o w i a d a ktoś z domowników, po c z y m przy­ one właściwy sens rytuału, z a c i e m ­ s z a c u n k u d l a zmarłego. s. 101. prestrukturalista i mifołogiczeskija sardoniczny"), Moskwa n i o n y p r z e z interpretację owego d o t y k a n i a j a k o p r z e j a w u op. cit, „Król pogrzebowym, dźgnięcia żerdzią: „czy to już w s z y s t k o ? " stępuje się do w y n i e s i e n i a zwłok. Wyjaśniają " S i m p s o n , jako formułą obrzędzie statii, E g z y s t e n c j a l n y ładunek tego rytuału uwydatniają p r z e z dotykającego w m o m e n c i e uu?) — czasu . powyższe żyje wyrażającego 4 4 się oczywiście L. F. t. I : Czaszi zapewne i w pracach Wojewodskij iz czelowieczeskich w wcześniejszych; dziele czeriepow oto Etologiczeskija itp. primiery O d e s s a po 1877 r„ k o j a r z y występujący w b a j - �104 JERZY Badacze X X - w i e c z n i mat diabelskiej w symboliki ruchu ramach symboliki prawej i m wartości pozytywnych i U . H a r v a , który zebrał przecież w i e l e stosowany jest r u c h 4 5 „pod słońce", tłuma­ ręki i przyda­ Tak czyni choćby i lewej negatywnych. o p i s ó w o b r z ę d ó w przejścia, „ze słońcem"; n i e z n a j d u j e m y więcej niż z r o z u m i e n i e l e w a ręka WASILEWSKI z k o l e i , dysponujący o b f i t y m materiałem n a t e ­ l u b tanatycznej c z y l i t o wyłącznie wanych SŁAWOMIR u niego s t r u k t u r a l n e j a s o c j a c j i : śmierć — gdzie jednak nic odwrócenie — . A w i ę c p u n k t dojścia n i n i e j s z e j p r a c y — w k o m p o n o w y w a n i e się s y m ­ boliki ruchu obrotowego w sieć o p o z y c j i b i n a r n y c h s k o r e l o w a n y c h z m a ­ gistralną o p o z y c j ą p r a w y — l e w y bez j a k i e j k o l w i e k a n a l i z y chu. Tymczasem, — p r z y j m o w a n y b y ł dotąd w l i t e r a t u r z e autonomicznej s y m b o l i k i czasowej owego r u ­ j a k to c h y b a wykazałem, t e m a t y k a r u c h u obrotowego, m i m o że łączy się z p r o b l e m a t y k ą s y m b o l i k i s t r o n i o d w r ó c e n i a , t o j e d n a k nie rozmywa się w n i e j i n i e d a się d o n i e j s p r o w a d z i ć . J a k sądzę d o końcowego orzekania o wzajemnej my u p r a w n i e n i dopiero chodzącego z kultur r e l a c j i t y c h dwóch porządków będzie­ p o p r z e b a d a n i u materiału etnograficznego, południowej półkuli. J a k o ż e w y s t ę p u j e w i s k o lewoskrętnego pozornego r u c h u słońca n a nieboskłonie (z jak w w m a g i i z a t r z y m a n i a czasu. Z a r a z e m większości k u l t u r kon­ j e d n a k również i t a m , świata, s t r o n a ( r ę k a ) l e w a j e s t w i ą z a n a z siłą nieczystą, m a w a r t o ś ć n e g a t y w n ą . U s t a l e n i e s p o s o b u , w j a k i n p . w turze australijskiej l u b innej sprzeczność pomiędzy z południowej lewym jako zja­ prawa n a l e w o , p r z e c i w n i e n i ż n a półkuli p ó ł n o c n e j ) m o ż e t o m i e ć s w o j e sekwencje po­ tam półkuli rozwiązuje kierunkiem ruchu słońca szłość) a l e w ą r ę k ą j a k o n e g a t y w n ą p o w i e d z i a ł o b y n a m w i e l e się (w o kul­ tę przy­ ogólnej r e l a c j i t y c h dwóch porządków w myśleniu człowieka. I wreszcie n a koniec p o d e j m i j m y — b y być w zgodzie z metodologią b u d o w y t w i e r d z e ń n a u k o w y c h — p r ó b y (łagodnej w p r a w d z i e ) zaprezentowanego icznym 4 6 powyżej m o d e l u czasoprzestrzeni w . Z p e w n o ś c i ą b o w i e m t r z e b a zdać s o b i e s p r a w ę z ograniczeń w s t o s o w a n i u g o d o w y j a ś n i e n i a słonięta p o w y ż e j falsyfikacji myśleniu archa­ istniejących działań s y m b o l i c z n y c h . O d ­ struktura determinuje bowiem z p e w n o ś c i ą sposób o d ­ c z y t y w a n i a r y t u a ł u p r z e z p r a k t y k u j ą c y c h go, c z y t o n a t o m i a s t o n a określa formę danego rytuału w momencie jego powstania? N a t a k generalnie k a c h o B a b i e J a d z e i Przepięknej W a s y l i s s i e m o t y w obracającej się c h a t k i n a j e d n e j nodze, przędzenia, kręgu k o l e j n o upływu c z a s u , którego zapalających władczynią — jak i się i gasnących c z a s z e k itp. z ideą panią Śmierci — jest Baba Jaga (tamże, s. 59-77). 45 Harva, op. cit., s. 283-284, 330, 347-353. N i e i n a c z e j j e s t w zbiorze p r a c n a t e m a t s y m b o l i k i p r a w e j i l e w e j ręki: Right 4 6 Oczywiście istotnej falsyfikacji można będzie and dokonać z n a c z n y m materiałem z półkuli południowej, który p o z w o l i duje o kształcie rytuałów: kierunek biegu Słońca najnowszym Lejt. dopiero dysponując rozstrzygnąć, co d e c y ­ c z y prawoskrętna p s y c h o m o t o r y c z n a właściwa człowiekowi i p o w s z e c h n a w n a t u r z e . dyspozycja �SYMBOLIKA RUCHU sformułowane pytanie trudno 105 OBROTOWEGO t u oczywiście odpowiedzieć; ograniczmy się d o j e d n e g o p r z y k ł a d u : W M o n g o l i i z n a n y jest powszechnie zabieg, n a z y w a n y przez Torgutów — m a g i c z n e l e c z e n i e m a ł e g o d z i e c k a , k t ó r e w n o c y często płacze, szireg lęka się, n i e m o ż e w zasnąć. O p r o w a d z a jurcie, do którego w s y p a n o słońce", a p o t e m t r z y r a z y się j e w o k ó ł ognia l u b piecyka nieco s o l i i kadzidła — „ z e słońcem". W opinii trzy razy „pod informatorów ruch „ p o d s ł o ń c e " m a n a c e l u w y g o n i e n i e c h o r o b y , „ z e s ł o ń c e m " zaś — przy­ w o ł a n i e z d r o w e g o j u ż d z i e c k a d o s i e b i e . T a k s a m o i n t e r p r e t u j e się t e ż f a k t o p r o w a d z a n i a c h o r y c h zwierząt wokół j u r t y d w u k r o t n i e w kierunkach. (W innej w e r s j i zabiegu leczenia różnych dziecka oprowadza się j e t r z y r a z y p o d słońce, p o t e m zaś o b r a c a się c z a r k ę ze szczyptą z i e m i s p o d łóżka — n a j p i e r w p o d słońce, p o t e m ze słońcem .) O c z y w i ś c i e podawane 47 p r z e z p a s t e r z y objaśnienia są najzupełniej z g o d n e z odsłoniętą strukturą. M o ż n a b y się j e d n a k zastanawiać, c z y d w u k r o t n e o b c h o d z e n i e w różnych k i e r u n k a c h w z i ę ł o się n a p r a w d ę stąd, iż n a j p i e r w t r z e b a chorobę nić, p o t e m zaś p r z y p r o w a d z i ć wygo­ z p o w r o t e m samego pacjenta, b y t o n i e j e g o d o t k n ę ł o w y g o n i e n i e . M o g ł o b y się zdawać, iż c h o d z i t u r a c z e j o lo­ g i k ę ( c z y n a w e t o e s t e t y k ę ) s a m e g o rytuału, o t o , b y b y ł o n s y m e t r y c z n y . T a k więc w układzie z a b i e g u m a g i c z n e g o będą o d g r y w a ć rolę n i e t y l k o z n a c z e n i a p o s z c z e g ó l n y c h działań, a l e i p e w n e w z g l ę d y f o r m a l n e , k o m p o ­ zycyjne, sobie, syntaktyczne — i ż są t o r ó w n i e ż zdawać niekiedy n i e zaś s e m a n t y c z n e . reguły niezależy strukturalne, o d wartości Ale tu uświadamiamy choć i c h układ m o ż e i m przypisywanej, to c z ł o n y d a n e j s t r u k t u r y noszą p r z y n a j m n i e j p o d s t a w o w ą o p o z y c j ę — „ m i n u s " i t o j a k o j e j nośniki są z a s t o s o w a n e jeszcze, iż z r ó w n o w a ż e n i e o w e g o „minusa" — w rytuale. ruchu się zawsze „plus" Dodajmy p o d słońce „plu­ s e m " — r u c h e m „ z e s ł o ń c e m " j e s t n i e z b ę d n e zwłaszcza d l a u m y s ł o w o ś c i przepojonej b u d d y j s k i m wartościowaniem ogólnorozwojowego, z czego w w y n i k a obawa kierunku przed ze słońcem każdym jako działaniem p o d słońce. Z a pośredni d o w ó d n i e c h posłuży t u p r z y k ł a d p o l s k i , który podaję, b y w y k a z a ć , iż n i e t y l k o s t r u k t u r y m y ś l o w e są w s p ó l n e w nych w częściach świata, ale k t ó r y c h się t e s t r u k t u r y i podstawowe manifestują. formy działań róż­ magicznych, O t o n a w s i rzeszowskiej tzw. „płaczki" u dziecka leczono o k a d z a n i e m „chodząc naokoło dziecka w s t r o ­ n ę o d w r o t n ą o d b i e g u słońca i m ó w i ą c " : Idź czorcie, idź w ogień w i e c z n y , z tego n i e w i n n e g o ciała! Idź z a l a s y , za góry n a bagna, n a r o z s t a j n e drogi! N i e w r a c a j t u nigdy, połam sobie nogi! 4 7 tions B. Rintchen, chamanistes Melanges des Mongols, ethnographiques. „Khara йот" — les supersti­ „Rocznik O r i e n t a l i s t y c z n y " , t. 20: 1956, s. 21. �106 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI albo też Zamawiom, zalicom i wyganiom c h o r o b y n a bory, n a l a s y , n a s u c h e korzenie... t a m , gdzie n i e b y l o żadne s t w o r z e n i e , g d z i e kogut n i e dopieje, gdzie słonko n i e dogrzeje, idź t a m bólu to c i t a m dobrze będzie . 48 A w i ę c następuje t u „przeniesienie odegnane poza niesiony w widma i człowieka w dwie różne przestrzenie; naturę, dokąd odganiano każde zło [...] centrum natury, to j e s t do łona matki. widmo zostaje człowiek zaś zostaje W wersji prze­ chrześcijańskiej: do łona M a t k i : Przestrachu, przestrachu jo c i e s i e n i e boję bo się w żywocie P a n n y M a r y i dostoję!" 4 9 M y ś l ę , i ż t e d ł u g i e c y t a t y d o b i t n i e ilustrują n i e t y l k o i s t n i e n i e g ł ę b o k i c h a n a l o g i i w r a m a c h działań m a g i c z n y c h i d o w o d z ą n i e t y l k o i d e n t y c z n o ś c i sensu t y c h p r a k t y k , lecz też czegoś w i ę c e j : t e j s a m e j , różnic k u l t u r y i r e l i g i i , s t r u k t u r a l n e j w i z j i świata — na bezpieczne c e n t r u m i t o co p e r y f e r y j n e , albo buruu dzam, strona", zamieszkana „zla niezależnie od zdychotomizowanego wrogie: „suche korzenie" przez gady i wszelkie złe stworzenia. W w moim myśleniu przekonaniu zrekonstruowany „nieoswojonym" k t ó r a określała z a c h o w a n i a jest typową człowieka w głębokiej n y m s t o p n i u c z y n i t o d o dziś. N a j z u p e ł n i e j nie będzie wyznawana schemat strukturą na ogół przez czasoprzestrzeni długiego trwania, przeszłości i w współczesną j e j gospodynie pew­ manifestacją domowe zasada, iż c i a s t o , m a j o n e z i t p . ucierać n a l e ż y kręcąc w j e d n ą stronę, n a j l e p i e j w p r a ­ w o , bo inaczej ciasto „nie w y j d z i e " , t z n . j e g o składniki n i e przekształcą się w n o w ą jakość, pozostaną w s t a r y m s t a n i e . Z a ś w i a d e c t w o n a r z e c z archaiczności t e j s t r u k t u r y u w a ż a m n a t o m i a s t choćby następujące b a d a c z a r e l i g i i p a l e o l i t u . O pchodzącej z t e r e n ó w E u r o p y z a c h . sprzed 20 t y s . l a t — instrumencie analogicznym słowa warkotce do australijskiej c z u - r i n g i , z p o m o c ą k t ó r e g o w y w o ł y w a n o głos d u c h ó w p r z o d k ó w — p i s z e o n : „ G d y umocowałem przyrząd n a taśmie i zacząłem kręcić n i m n a d głową, p o ­ czątkowo w pozostawał on głuchy; k i e r u n k u r u c h u wskazówek ducha epoki lodowcowej, dopiero gdy zakręciłem go w zegara, brzmiący jak głuchy warkot w k o n s t r u k c j i działał jakiś t r i c k s z a m a n a potrafiącego 4 8 43 F. K o t u l a , Tamże, s. 20. Znaki przeszłości, lewo, a więc n i e rozległ się n a g l e obudzony o r y g i n a l n y Warszawa w śmigła lotniczego. ciemnościach p r z e d 1976, s. 190-192, 336. głos Czy na- �SYMBOLIKA RUCHU 107 OBROTOWEGO m i o t e m wydobyć głos duchów z i n s t r u m e n t u , który p r z e d t e m plemieńców w y p r ó b o w a n y j a k o n i e m y ? " był p r z e z jego współ - 5 0 S ą d z ę , i ż słuszniej sza b ę d z i e r a c z e j o d p o w i e d ź w y n i k a j ą c a tu schematu chronotopicznego izomorfizmu: ruch „pod z podanego słońce" to ruch w przeszłość, k u p r z o d k o m . Wydaje sowymi się też, że s c h e m a t interpretacjami biegnącego p o kole. logicznych, lecz po kole, także mogą w wyrażać rytuałach do refleksji być świętom o nie tylko w 5 1 m a być zapisana charakterze odzwierciedleniem właśnie moment nad dotychcza­ myśleniu a r c h a i c z n y m że w s z e l k i e okrążanie, tańce w towarzyszące n i e muszą t e n skłania czasu w Podług t y c h k o n c e p c j i stego; sądzę j e d n a k , nym, wizji idei przejścia, jako czasu tekstach mito­ wizja czasu korowodzie i astronomicznym „wiecznego zmiany, i koli­ ruchy rodzin­ powrotu", jaką lecz nieuchronnie p r z y n o s i Czas, u p ł y w u , k t ó r e g o w y r a z i c i e l e m j e s t w o b r z ę d z i e r u c h . O c z y ­ wiście żony wszelkie odpowiedzi charakter, a dawane w tej k w e s t i i mogą m a s y faktów etnograficznych być po powinny zbadaniu mieć bardzo nie tylko z o b u półkul, l e c z t a k ż e d o p i e r o p o n i u r e l a c j i pomiędzy p o z i o m e m głębokich, u n i w e r s a l n y c h s t r u k t u r wych a piętrem wywa­ olbrzymiej wyrafinowanych koncepcji i spekulacji pozna­ myślo­ mitologicznych. Ежи Славомир Василевски С И М В О Л И К А ВРАЩАТЕЛЬНОГО ДВИЖЕНИЯ И РИТУАЛЬНОЙ ИНВЕРСИИ Резюме Работапосвящена анализу временно-пространственной симболики движения,в частности вращательного, по направлению „по солнцу" и „против солнца", а также вперед и назад, вправо —влево, и ритуального обращения „наоборот" в обрядах и Магии. Местные иссле­ дования среди торгоутов монгольского Алтая (сопоставленные исследований в традиционных польских деревнях 5 0 rek W. A. R u s t , ludzkich Hensel, Cultus et V o r 20ООО Jahren, w tańcu koło Wyobrażenia cognitio. w Neumünster związku tańca 'koło' Studia 1962, s. 188. P r z e d s t a w i e n i a z jego solarną na ceramice z dziejów с итогами аналогичных и с этнографическим материалом из дру- symboliką wczesnośredniowiecznej, średniowiecznej kultury, figu­ wzmiankuje [w:] W a r s z a w a 1976, t. 193-194. 5 1 Poetika E . M . M i e 1 e tу ń s k i , nesie refleksji Tomasza M a n n a mija, Moskwa 1976, s. 318-319, n a m a r g i ­ n a d czasem, zawartych w słowach H a n s a C a - s t o r p a o tańcach wokół ognia w święcie sobótkowym: wieczność n i e j e s t „naprzód, || naprzód", lecz „karuzela, k a r u z e l a " , Czarodziejska Podobnie — struktury ukrytej selny że obchód czas fallicznej na ziemi musi n a płaszczyźnie wyeksplikowanej rytuału i n t e r p r e t u j e słupa, co „jest płynąć, koncepcji czasu, a n i e К o t a ń s k i , op. cit., s. 218, japoński w e ­ naśladownictwem że t r z e b a góra, W a r s z a w a 1961, t. I I , s. 40. ¡ i kulturowo działać [...] ruchu jest c z a s u po kole, wyrazem czci dla co o z n a c z a , nieruchomej osi świata. B y ł to więc c z y n święty prowadzący do p o t r z y m y w a n i a [...] b y reaktualizować jest też następstwo pokoleń". ruch wszechświata, którego nieodłączną życia częścią �108 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI гих культур), показали существование элементарной структуры восприятия времени и прос­ транства, построенной из семантических двоичных оппозиций. Исходной точкой были по­ гребальные обычаи; поскольку в быту в действиях, заключающих элемент вращательного движения, обязательно направление „по солнцу" как благоприятное, обеспечивающее раз­ витие (шествование вокруг юрты при ежедневном открывании и закрывании ее, вращение жернова, подметание избы и т.д.), постольку после смерти домочадца применяется движе­ ние „против солнца" — или приостановление движения, запрет работ, заключающих такое движение, остановяение часовых стрелок и т.п. Анализ применяемых в магии приемов об­ ращения приводит к заключению, что движение „против солнца" имеет целью остановить или повернутьвспять,заставить вернуться кого-либо или что-либо: удержать покидающего любовника в любовной магии, пчел убегающих из улея, девушку в девственности, возвра­ щениепропавшего скота ит.п. Итак, поскольку движение сходное с направлениемвращения небесных тел — определяющих ход времени — как бы продвигает время вперед, влечеть за собой развитие (ламаистская концепция чакравартинов, „вращающих круг"), постольку движение „против солнца" вызывает поворот времени вспять или остановление его. Время в древнем мышлении—это последовательность состояний (А. Ван Жэинеп), повернуть время назад — это вернуть состояние, в каком находилось данное лицо или предмет. Отсю­ да — роль вращательного движенияво всех обрядах перемены состояния, обрядах перехода. Движение „по солнцу" означает в этих ритуалах Время, символизирует происходящую перемену. Троекратный обход юрты кортежем с новобрачнойв момент отъезда имеет целью совершить „прыжок в будущее" — как в далеком измерении (развитие создавшейся семьи), так и в рамках самого обряда (благополучный преход в новую юрту, преодоление дистан­ ции, открытие границы — аналогичнопри объезде овонов на перевалах). Круговое движение „по солнцу" применяется в обрядах перехода в разных культурах по-разному. В Монголии особенное значение имеют ритуалы типа даллага авах — „зазывание благополучия" путем вращения тарелки с едой, с окриком хураи! В этом обряде (совершающемся как отдельная ежедневная церемония и как форма, сопровождающая обряды перехода) движение „по солнцу" влечет за собой „приглашение", тогда какприменяемое в магии движение „против солнца" означает „изгнание" (зла, болезни) и унижение. Структура хронотопа заключает в себе переводимость, изоморфизм измерений:по солнцу (вправо) = вверх (Небо), а „против солнца" (влево) — в прошлое = в будущее = вперед = = назад = вниз (Преисподняя). На это накладываются другие двоичные оппозиции (свой-чужой, мужской-женский и пр.). Ритуальное обращение направления вращательного движения после смерти новления времени, прикращения течения жизни — знак оста- — представляет собой лишь часть общего обращения (оппозиции жизнь-смерть отвечает оппозиция правильно-превратно). Момент обращения появляется в поверьях, касающихся потусторонних миров, их вида, способов попасть туда (напр. передача монастырю коня для усопшего — с седлом, поставленным задом наперед). Некоторые обращения в ходе погребального обряда рассматриваются мною как средство отмены оппозиции жизнь-смерть, а скорее посредничества между ними. Для окончательного решения некоторых вопросов необходимо исследование материала, происходящего от культур южного полушария: как решается там противоречие между движением правого хода как направлением „против солнца", а значит отрицательным, и положительной валоризацией правой стороны (руки). Перевел С.Никонюк � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d210ff54cb8e08265d03cc9c7777a196.pdf 9ae3eaf1e441eae874d911e038d4335f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:917 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:843 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.211-220 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X I , z. 2 P H . B A G B Y , Kultura i historia. Prolegomena lizacji. Tłum. J . Jedlicki. Warszawa 1975. do porównawczego badania cywi­ Książka ta w równej mierze dotyczy historii, co antropologii kulturowej, a w i ę c nie może b y ć obojętna i dla tych, którzy zajmują się ogólnymi zagadnieniami etno­ grafii. Jej autor, historyk i antropolog amerykański, uczeń m. in. słynnego A. L . Kroebera, przedstawił propozycję nowych założeń programowych dla historii jako nauki, wyprowadzonych z doświadczeń antropologii kulturowej. Dyscyplina ta, rozwinięta i ugruntowana w Stanach Zjednoczonych, uwzględnia w badaniach nad społeczeństwami pierwotnymi ich historię i zmierza do całościowych ujęć badanych kultur. Tego rodzju ujęcia, oparte na empirycznych podstawach oraz na określonych założeniach modelowych, przedstawił Bagby jako szczególnie cenną właściwość antro­ pologii. Osiągnięciem antropologii są także porównawcze studia kultur. Historia powinna, zdaniem Bagby'ego, przyswoić sobie te pozytywne właściwości antropo­ logii, aby tworzyć poprawne naukowo syntezy i studia porównawcze cywilizacji, które uznał on za najważniejszy cel badań historycznych. Syntezy tworzone przez historiozofów nie są bowiem oparte na solidnych podstawach naukowych, grzeszą dowolnością założeń i dlatego b y w a j ą chybione lub w ą t p l i w e , jak ostatnia z wiel­ kich syntez historiozoficznych stworzona przez A. Toynbee'ego. Wydaje się, że polemika z historiozofią Toynbee'ego była g ł ó w n y m źródłem inspirującym omawianą książkę i jej g ł ó w n e tezy. Autor przedmowy, prof. J . Topolski, znakomity znawca metodologicznych pro­ b l e m ó w nauki historycznej, dał w przedmowie wnikliwą, krytyczną analizę książki Bagby'ego na tle współczesnych dążeń do zreformowania historii i ugruntowania naukowego charakteru syntez historycznych. Podkreślił wybitne jej znaczenie ze w z g l ę d u na nowy i nie wyrażony dotąd z taką pasją punkt widzenia na niedo­ statki historii oraz na proponowany sposób ich wyeliminowania. Program Bagby'ego ma swoje słabe strony, wynikające m. in. z niedostatków samej antropologii kultu­ rowej oraz z faktu, że autor położył główny nacisk na porównawcze badanie wiel­ kich cywilizacji nie uwzględniając należycie podstawowych zasad historyzmu. Problem wyjaśniania stwierdzanych empirycznie f a k t ó w za pomocą bardziej ogólnych wzorów i modeli, które powinny być uporządkowane w jednolity, spójny system, jest wspólny dla nauk o społeczeństwie i kulturze, dla socjologii i antropo­ logii, coraz bardziej też dla historii. Dla tej ostatniej jest on może mniej „bolesny", gdyż dotyczy tylko badań szczególnego rodzaju i syntez na w y ż s z y m poziomie ogól­ ności, zwłaszcza w zakresie badań nad zjawiskami masowymi i powtarzalnymi (historia gospodarcza, społeczna i kultury). Wyjaśnianie procesów i zdarzeń histo­ rycznych w kontekście i uwarunkowaniach konkretnych okresów historycznych musi pozostać podstawowym zadaniem historii, lecz pytanie o podstawy metodologiczne i merytoryczne wielkich studiów porównawczych w obrębie historii mają coraz bardziej istotne znaczenie. Do w y n i k ó w konkretnych badań historycznych odwołuje się antropologia i etnografia, a także socjologia w miarę narastania świadomości o czasowy! h i przestrzennych ograniczeniach wszelkich uogólnień i modeli nie ma- �212 RECENZJE jących dostatecznego oparcia w uogólnieniach nauk przyrodniczych lub psychologii. Sam Bagby przypisuje szczególne znaczenie psychologii i pisze wręcz, że „badanie kultury musi poprzedzić ostateczne ustalenie prawd psychologii nomotetycznej" (s. 202), które by umożliwiło m. in. sformułowanie adekwatnej teorii potrzeb i teorii zachowania, sprawdzalnych we wszelkich kulturach. Historyczne i antropologiczne badania nad kulturami i społeczeństwami nie mogą się zlać w jeden, wspólny nurt, lecz w zakresie niejednej syntezy mogłyby się spotkać bardzo ściśle, wypracowując wspólnie jej treść. Przykłady nowego podejścia w p o r ó w n a w c z y m studium cywilizacji, podane przez Bagby'ego w ostatnim rozdziale książki, nie są niestety przekonujące. Pole­ mizując z syntezami dziejów wielkich, naczelnych cywilizacji Spenglera i Toyn­ bee'ego przestaje się Bagby kierować rygorami empirycznymi, obowiązującymi w antropologii kulturowej i pogrąża się w rozważania nazbyt niesprecyzowane, spekulatywne. W większej mierze, niż uczyniła to przed nim H. Benedict w swym nieudanym raczej dziele Chryzantema i miecz, gdzie próbowała dać antropologiczną syntezę cywilizacji japońskiej. Bagby miał oczywiście poprzedników w próbach wiązania antropologii i historii, lecz on dopiero przedstawił dokładne propozycje w tej mierze. Warto przypom­ nieć, że tendencja do nadania historii bardziej naukowego charakteru przez zastoso­ wanie do badań i syntez historycznych dorobku socjologii i etnologii datuje się jeszcze od X I X wieku. U nas znakomite analizy prawidłowości rozwoju i zmian kultury, na przykładzie m. in. kultury greckiej i celtyckiej, ogłosił w latach 30-tych S. Czarnowski. Próbowali podobnych analiz niektórzy socjologowie. „Socjologizująca" lub „antropologizująca" historia ma przed sobą niewątpliwie przyszłość, lecz nie taką, jak zaproponował Bagby. On sam zresztą nie przecenia wartości swych propozycji, nie uważa ich też za szczególnie oryginalne. Książka Bagby'ego warta jest uważnej lektury ze strony etnografów zajmują­ cych się problemami kultury i badań międzykulturowych także dlatego, że zawiera przemyślany i przejrzysty w y k ł a d zagadnień antropologii kulturowej, a także jej historii, ze szczególnym uwzględnieniem pojęć kultury i cywilizacji oraz ich anali­ zowania i wyjaśniania. Jest w i ę c ona nie tylko p e w n ą propozycją przebudowy nauki historycznej, lecz także interesującym przewodnikiem po antropologii kulturowej, szczególnie w ujęciu szkoły A. L . Kroebera. Edward A. I N K E L E S , D. H . S M I T H , Becoming Modern, Developing Countries, Harvard University Press, 1974. Individual Pietraszek Change in Six Wydawcy opatrzyli t ę pracę notą D. Lernera, informującą, że jest ona „książką na dziesięciolecia", która będzie studiowana przez wszystkich pragnących zrozu­ mieć ogromny proces rozwoju i modernizacji dokonany w minionym ćwierćwieczu. Jest to jedno z niewielu fundamentalnych studiów na temat modernizacji, oparte na przebadaniu wielkiej próby prawie 6000 osób z 6 krajów: Argentyny, Chile, Izraela, Nigerii, Indii i Bangladeszu. Problem modernizacji, szczególnie krajów Trzeciego Świata, przyciąga coraz bardziej u w a g ę badaczy od około 20 lat. Podstawowym problemem omawianego dzieła jest pojęcie człowieka nowo­ czesnego, jego cechy i drogi kształtowania się w krajach, które w latach 60-tych należały do rozwijających się. Problem to więc istotny i dla współczesnego etnografa, zarówno zajmującego się tymi krajami, jak i zainteresowanego ogólnym zjawiskiem zmiany kulturowej i modernizacji. Autorzy przystąpili do formułowania koncepcji �RECENZJE 213 badań przed kilkunastu laty, a w 1966 roku ogłosili pierwsze, związane z nimi studium w czasopiśmie „Sociometry" pt. The OM Scale: A Comparative Socio-Psychological Measure of Individual Modernity. Było to omówienie narzędzi ba­ dawczych zastosowanych do badań, zwłaszcza „ogólnej miary nowoczesności" (OM — Overall Measure of Modernity). Zastosowano do badań rozbudowany aparat ba­ dawczy, w y m a g a j ą c y dużych środków finansowych i technicznych oraz licznych współpracowników. Obok wielu wymienionych z nazwiska współpracujących uczo­ nych i innych osobistości wspomniano w przedsłowiu o rzeszach pomagających stu­ dentów, licznych programistach i analitykach przy komputerach, a także o wielkim budżecie i stertach zużytego papieru. W tej recenzji wypadnie się ograniczyć do krótkiego omówienia treści i wniosków publikacji z dodaniem kilku uwag. W pierwszej z czterech części książki przedstawili autorzy obszernie założenia i sposób wykonania badań, w drugiej problem mierzenia indywidualnej nowoczesności, zwłaszcza przy zastosowaniu skali OM, w trzeciej konteksty i przyczyny modernizacji, w czwartej zaś zawarli wnioski. Rozdział wprowadzający (1) daje ogólny i pełen ekspresji pogląd autorów na rolę nowoczesności we współczesnym świecie. Odnotować tu warto w a ż n e dla auto­ rów wyznanie na temat dobrze nam znany i pozornie prosty: „Nasza teoria stwier­ dza, że ludzie stają się nowocześni dzięki szczególnym dośwadczeniom życiowym, jakim podlegają", zwłaszcza zaś poprzez doświadczenia zawodowe uzyskane w nowo­ czesnych fabrykach (s. 6). Wiąże się to z polemicznym stanowiskiem autorów wobec mocnego jeszcze w amerykańskiej psychologii społecznej przeświadczenia o decydu­ jącym znaczeniu dla rozwoju osobowości okresu dzieciństwa i wczesnej młodości, gdy człowiek podlega celowym zabiegom wychowawczym. Autorzy stwierdzają dalej słabą znajomość problematyki człowieka przez ekonomistów zajmujących się zagad­ nieniami rozwoju i wyrażają przekonanie, iż ich badania oparte na skali OM dopomogą w usunięciu tego niedostatku. Wyrażają w związku z tym krytyczne uwagi o w p ł y w i e Freuda na amerykańską psychologię, a następnie starają się wykazać, że Marks jako psycholog społeczny przewyższał Marksa ekonomistę, gdy w s k a z y w a ł na siłę oddziaływania środowiska społecznego na jednostkę (s. 9-11). Podejmują także polemikę z tymi antropologami społecznymi, którzy podkreślają przesadnie odrębność każdej kultury, gdyż ich zdaniem odmienne kultury nie naruszają pod­ stawowego ustrukturalizowania osobowości wszystkich ludzi, a więc wspólnej l u ­ dziom natury, dlatego możliwe jest i celowe formułowanie generalizacji ponadkulturowych. Oponują też przeciwko tezie, że modernizacja może być osiągnięta tylko za cenę dużych strat psychicznych ludzi, którzy jej podlegają jako opartej na obserwacji przypadków skrajnych. Wreszcie stawiają problem utożsamiania modernizacji z importowaniem jej jako swoistego tworu cywilizacji zachodniej, opowiadając się przeciw łączeniu modernizacji z westernizacją. Z rozważań zawartych w rozdziale 2 w y m i e ń m y stwierdzone przez autorów cechy człowieka nowoczesnego, a to: otwartość na nowe doświadczenia, gotowość poddawania się zmianom społecznym, zdolność formułowania opinii o sprawach wykraczających poza zasięg spraw prywatnych i lokalnych, szanowanie opinii od­ miennych od w ł a s n e j , skłonność do zbierania informacji o świecie, orientacja ku teraźniejszości i przyszłości, doskonalenie skuteczności działania, skłonność do pla­ nowania na dalszą przyszłość, zaufanie do świata jako znajdującego się pod ludzką kontrolą, pozytywna ocena zdolności technicznych, aspiracje zawodowe i związane z wykształceniem, szanowanie godności innych niezależnie od okoliczności, zrozu­ mienie dla prawidłowości procesów produkcyjnych. Autorzy rozważali także zagad­ nienie pokrewieństwa i rodziny, praw kobiety, kontroli urodzeń, wieku starego, religii, polityki, środków porozumienia, konsumpcji, uwarstwienia oraz przywiązania do pracy. Te charakterystyczne cechy i zagadnienia, uzupełnione innymi kryteriami �214 RECENZJE (wieku, płci, pochodzenia, rodzaju wykonywanej pracy i in.) stały się podstawą opracowania wielodziałowego kwestionariusza OM. Dołączony jako aneks A kwe­ stionariusz ten obejmuje 20 stron dokładnie zakodowanych p y t a ń i 7 stron p y t a ń uzupełniających (s. 320-347). Jest on na pewno wart uważnej analizy i p r z e m y ś l e ­ nia dla w ł a s n y c h wniosków. Pomijając treść szczegółowych rozważań kilkunastu rozdziałów warto wspom­ nieć o zagadnieniu podniesionym w rozdziale 16: pochodzenie miejskie a wiejskie, gdzie autorzy poddali analizie stopień nowoczesności osób badanych w e d ł u g pocho­ dzenia z miasta lub ze wsi podkreślając, że różnice na korzyść populacji miejskiej wynikają raczej z gorszego na wsi wykształcenia, aczkolwiek przy równych po­ ziomach wykształcenia tradycjonalizm wśród w i e ś n i a k ó w jest znacznie większy niż wśród mieszkańców miast wiejskiego pochodzenia (s. 235). Kryterium wiejskiego pochodzenia było jednak niezbyt konsekwentnie określone w tych badaniach. Wy­ brano słusznie do analizy przeciwstawne typy osiedli miejskich i wiejskich pomi­ jając formy pośrednie (s. 369 i n . ) , uznając za miasta osiedla liczące ponad 20 000 mieszkańców, za wsie zaś osiedla do 2000 i wyraźnie rolnicze. Pochodzenie miejskie lub wiejskie określano przez różną dla każdego z badanych krajów liczbę lat prze­ żytych w dzieciństwie w jednym z tych środowisk. Warto przypomnieć tu jeszcze wniosek autorów na temat roli miast w procesie modernizacji, ten mianowicie, że sama kultura miejska jako taka nie czyni ludzi nowoczesnymi. Modernizację wsi można przeprowadzić przez rozwinięcie tam instytucji odpowiadających wymogom współczesnej cywilizacji (s. 228-229). W ostatniej części zwraca u w a g ę k o ń c o w e podsumowanie i wnioski dotyczące znaczenia indywidualnej modernizacji oraz politycznych perspektyw rozwoju nowo­ czesnego człowieka. Podniesione zostało tu duże znaczenie ważnej, a nie zawsze w ł a ś c i w i e uznawanej zasady, że rozmiary postępu nie mogą być mierzone tylko wskaźnikami dochodu narodowego na głowę mieszkańca określonego kraju, lecz że „rozwój wymaga przekształcenia całej natury człowieka, stanowiącego zarazem narzędzie dla dokonania jeszcze większego wzrostu, jak równocześnie jeden z naj­ ważniejszych celów samego procesu rozwoju" (s. 289). Przyznano, że niedorozwój społeczny jest uwarunkowany przez określony stan u m y s ł o w y społeczeństwa. Autorzy podkreślili zasadniczą trudność skonstruowania modelu nowoczesnego człowieka oraz fakt, iż oni sami nie poszli śladem tych socjologów, którzy stworzyli ogólne koncepcje pewnych t y p ó w idealnych osobowości społecznej, jak Redfield, Riesman czy inni, lecz próbowali skonfrontować swoją koncepcję z danymi empi­ rycznymi i na podstawie tych danych stworzyć ostatecznie model nowoczesnego człowieka. Zgodnie z nimi wyróżniają się przede wszystkim cztery charakterystyczne cechy tego człowieka. Jest on mianowicie aktywnym obywatelem, posiada wyraźne odczucie osobistej efektywności, jest w znacznym stopniu niezależny od tradycyjnych autorytetów, szczególnie przy podejmowaniu decyzji dotyczących własnych spraw, jest wreszcie gotów do podejmowania nowych doświadczeń i idei, ma więc u m y s ł otwarty i czynny poznawczo (s. 290). Badania empiryczne doprowadziły do skorygowania założeń wyjściowych w nie­ których ich punktach, szczególnie w odniesieniu do roli pracy w przemyśle jako czynnika modernizującego osobowość ludzką. Okazało się, że inne rodzaje pracy w miastach mogą w p ł y w a ć na ludzi jeszcze bardziej modernizująco przez dostar­ czanie im m. in. bardziej zróżnicowanego pola doświadczeń w życiu. Także samo znaczenie pracy okazało się mniej doniosłe, niż zakładali autorzy, w i ę c na skali czynników determinujących modernizację pierwsze miejsce zajęło wykształcenie, następnie niemal jednakowo w a ż n e okazało się oddziaływanie pracy (i środowiska pracy) oraz środków masowego przekazu. W p ł y w miasta jako takiego miał, jak za­ znaczono w y ż e j , mniejsze znaczenie, podobnie jak w p ł y w pochodzenia �215 RECENZJE Wyniki badań Inkelesa i Smitha mogą się w y d a ć skromne, a nawet banalne w swych ostatecznych wynikach (poza sferą obliczeń komputerowych i wskaźników, lecz wrażenie takie byłoby niesłuszne. Wydaje się, że największą siłą pizedstawionego opracowania jest jego wartość dowodowa dla poprawności uogólnień charak­ teryzujących współczesnego człowieka. Narastanie ukazanych przez autorów cech człowieka wyzwolonego od „tradycyjnych" ograniczeń i zależności, w y w o d z ą c y c h się ze wspólnoty pierwotnej lub feudalizmu, można odnaleźć np. już dawno u rhłopów polskich, gdy zwłaszcza u schyłku X I X wieku zaczęli tworzyć swój ruch polityczny i opuszczać wsie w poszukiwaniu pracy oraz później, gdy podejmowali masowo pracę w socjalistycznych zakładach przemysłowych. Ukazany przez Inkelesa i Smitha człowiek nowoczesny nie jest odniesiony do jakiegoś konkretnego przedziału czaso­ wego, choćby do trzeciej ćwierci X X wieku, której dotyczą badania, lecz do całej współczesnej epoki, która zaczęła się dla wielkich mas ludzkich Europy i Ameryki głęboko w X I X wieku. Cechy tej nowoczesnej osobowości możemy odnaleźć jeszcze u starożytnych Greków, później zaś w Europie czasów nowożytnych. Dlatego może się w y d a ć słabo uzasadnione przyjęcie terminu „nowoczesny" (modern) na okre­ ślenie tego typu osobowości ludzkiej, lecz autorzy przyznali, że zdają sobie sprawę z jego względnej umowności; spośród proponowanych innych określeń (np. aktywny, postępowy) żaden nie w y d a w a ł się lepszy. „Nowoczesny" oznacza więc u autorów nie to, co „nowy", „zgodny z duchem czasu", lecz syndrom cech, które zdają się mieć charakter ponadczasowy i oznaczają ludzi o otwartej umysłowości, skłonnych •do innowacji. Syndrom ten został w omawianych badaniach odniesiony do naszych czasów i do społeczeństw poddanych uprzemysłowieniu i urbanizacji, mających rozwinięty system komunikowania itd. Nowoczesność potraktowano jako zespół wzajemnie uwarunkowanych cech występujących w różnym nasileniu u osób z róż­ nych środowisk kulturowych i dających się mierzyć. Dodać warto na zakończenie, że zamieszczony w tej książce wykaz literatury dotyczącej problematyki modernizacji jest niezbyt obfity (ok. 100 pozycji) i zawiera publikacje wyłącznie anglosaskie, przeważnie amerykańskie (nie licząc paru pozycji klasycznych). Trudno tego nie uznać za jeszcze jeden dowód ograniczonej znajomości spraw współczesnego świata i badań prowadzonych w innych krajach, jaką w y k a ­ zują zazwyczaj amerykańscy przedstawiciele nauk społecznych. Tylko nieliczne pozycje wskazują pośrednio na wykorzystanie w nich innych opracowań i źródeł nie tylko anglosaskich. Ciekawie są opracowane przypisy, bardzo obfite i zamieszczo­ ne po tekście, uzupełniające go w istotny sposób. W Stanach Zjednoczonych liczą się poważnie badania, na które wydano przy­ najmniej milion dolarów. Można przypuszczać, że na omówione badania wydano nawet w i ę c e j i nie bez pewnego pożytku. Dobór badanych krajów i grup ludności b y ł jednak niezbyt reprezentacyjny dla „modernizującego się" świata. Można zadać pytanie, jakie byłyby wnioski autorów, gdyby uwzględnili też inne społeczeństwa o wysokiej, starej kulturze oraz ludy o kulturach prostych, pierwotnych. Przepro­ wadzenie podobnych badań na terenie Europy, gdzie można znaleźć spore enklawy słabo zmodernizowane, nie wyłączając krajów wysoko rozwiniętych, przy u w z g l ę d ­ nieniu perspektywy historycznej, mogłoby też w istotny sposób wzbogacić i chyba również skorygować wnioski wyprowadzone z badań w sześciu wymienionych k r a ­ jach trzech k o n t y n e n t ó w . ! Edward 1 Pietraszek Autorzy pragnęli włączyć do badań także jeden z mniej rozwiniętych krajów socjalistycznych, biorąc pod u w a g ę Polskę i Rumunię. Ostatecznie przeprowadzono odpowiednie badania w Rumunii, lecz ich wyniki nie zostały opracowane w terminie, który by umożliwił uwzględnienie ich w tej książce. �216 RECENZJE , B E Y O N D T H E C O M M U N I T Y : S O C I A L P R O C E S S I N E U R O P E . Edited by Jeremy Boissevain (University of Amsterdam) and John Friedl (Ohio State Univer­ sity), Published for the European-Mediterranean Study Group of the University of Amsterdam by the Departament of Education and Science of Netherlands (Ministrie van Onderwijs en Wetenschappen) the Hague 1975, s. 183. W ciągu ostatnich kilkunastu lat wzrosło wśród antropologów zainteresowanie Europą, rosną również zadania antropologii jako nauki społecznej zajmującej s i ę całą ludzkością, nie tylko tzw. ludami prymitywnymi. Duża różnorodność i zawiłość spraw europejskich sprawia, że jest to ważny obszar zarówno dla rozważań teore­ tycznych, jak i bezpośrednich badań terenowych, przy czym g ł ó w n y trend tych badań dotyczy gwałtownych procesów, których areną jest Europa, oraz odbijających się na ludności skutkach tych przemian. Przykładem tych zainteresowań może być sesja zorganizowana w Instytucie Ludwika Uhlanda w Tybindze w 1966 г., której celem było przedyskutowanie metod i osiągnięć etnografii skierowanej ku proble­ mom współczesności >, a także opracowania na ten temat pojawiające się głównie po 1960 roku. Trzynaście artykułów zamieszczonych w omawianym tomie opracowano na podstawie dyskusji oraz referatów wygłoszonych na sympozjum pn. „Znaczenie ma­ łych społeczności w kontekście (ponad-)narodowych procesów w Europie", zorgani­ zowanego przez European-Mediterranean Study Group of the University of Amster­ dam przy znacznym udziale holenderskiego Ministerstwa Oświaty w dniach. 25-29 czerwca 1973 roku w Amsterdamie. Cztery pierwsze artykuły odnoszą się do Włoch, następne do Hiszpanii, Francji, Szwajcarii, Holandii (dwa), Irlandii oraz Norwegii (dwa). Za przedmiot rozważań autorzy obrali sobie mniejszości narodowe, takie j a k Lapończycy w Norwegii, Niemcy z płd. Tyrolu oraz małe grupy społeczne wydzie­ lone z jakiegoś regionu czy prowincji, w stosunku do których termin „wieś" nie zawsze jest adekwatny. Na określenie tych grup używają zamiennie terminów „local community", „smali community", określenia te w d o s ł o w n y m tłumaczeniu stosuję w poniższym omówieniu. Wszystkie artykuły są oparte na badaniach tere­ nowych. Do stosunkowo niedawna antropolodzy z zachodniej Europy prowadzili bada­ nia przede wszystkim wśród ludów trzeciego świata, a jeśli zajmowali się Europą, to skupiali się na studiowaniu małych grup ludzkich wyizolowanych z ich o g ó l n o ­ narodowego podłoża, traktowanych ahistorycznie. Sytuację w y w o ł a n ą przez taką p o s t a w ę ilustruje w y p o w i e d ź jednego z antropologów wyrażona jeszcze w 1973 roku: „Odległość pięciu kilometrów między dwoma europejskimi wioskami, z punktu w i ­ dzenia antropologii społecznej, jest dłuższa niż te same pięć kilometrów w większości innych części świata" (s. 11). Obecny zwrot w antropologii Europy w y w o ł a n y jest kilkoma czynnikami. Wy­ mienia się tu m. in. deficyt funduszy na badania ludów prymitywnych, spowodo­ wany wzrostem liczby absolwentów antropologii. W tej sytuacji łatwiej jest studio­ w a ć społeczeństwo we w ł a s n y m kraju albo krajach sąsiednich, niż np. jechać w góry Nowej Gwinei. U podłoża leżą także przyczyny natury politycznej, miano­ wicie wyzwalanie się z zależności kolonialnej państw trzeciego świata, które kształcą w ł a s n e kadry naukowe i niezbyt chętnie widzą u siebie byłych kolonistów. Istnieją również inne przyczyny dla koncentrowania badań w Europie, na co zwraca u w a g ę we wstępie J . Boissevain. Jednym z zadań nauk społecznych jest analiza stosunków i procesów społecznych, które nastąpiły w przeszłości, zrozumienie teraźniejszości i na tej podstawie snucie prognoz na przyszłość. Otóż antropolog 1 G . Kloska, recenzja, „Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 1, ss. 345-346. �RECENZJE 217 pracujący w Europie ma do czynienia ze społeczeństwami na różnym stopniu roz­ woju, inaczej niż to jest u l u d ó w prymitywnych. Te bowiem zmierzają dopiero ku wielkiej industrializacji, centralizacji, urbanizacji, biurokratyzacji etc. Analiza pro­ c e s ó w europejskich i problemów małych społeczności w Europie może w przyszłości uchronić społeczeństwa trzeciego świata przed nieprzewidzianymi konsekwencjami tych przemian, pozwoli uniknąć na tym terenie raz już popełnionych błędów w Europie. Ponadto wymienione w y ż e j procesy takie, jak narodowa integracja,, industrializacja, urbanizacja, konflikty klasowe i ekonomiczne najszybciej rozwinęły się właśnie na kontynencie europejskim, wobec czego badania takie mogą dać zna­ jomość istotnego zespołu współzależności dla perspektywicznego poznania rozwoju różnych instytucji. Instytucje państwowe, aparat władzy lokalnej i miejscowy kapitał są g ł ó w n y m i instrumentami eksploatacji opóźnionych w rozwoju okolic, zwłaszcza okręgów rolniczych. Badanie s k u t k ó w tej eksploatacji stanowi tylko część zadania antropologa, istotne jest również odkrycie źródeł niesprawiedliwości i zatrzymanie jej dalszego postępu. Najistotniejszym jednak bodźcem skłaniającym do badań współczesnego społe­ czeństwa Europy jest poważny brak głębszych studiów wynikających z długoletnich zaniedbań. Znacząca jest w tej mierze w y p o w i e d ź Thomasa Crumpa (The Context of European Anthropology: Lesson from Italy), który stwierdził, że kiedy w 1972 roku rozpoczynał studia nad małymi społeczeństwami Włoch, w Bibliotece Królewskiego Instytutu Antropologicznego w Amsterdamie znajdowało się jedynie 5 antropolo­ gicznych prac odnoszących się do tego kraju, gdy tymczasem opracowań dotyczących Nigerii mogło być 50 razy w i ę c e j . Jest to wymowny rezultat nastawienia się na badanie l u d ó w egzotycznych i poszukiwania egzotyki. Wszyscy prawie autorzy zamieszczonych w omawianym tomie esejów podkreślają podobne braki i związane z tym trudności, jakie napotykają przy prowadzeniu prac badawczych z danego zakresu. Drugim istotnym problemem, co do którego współautorzy niniejszego tomu są zgodni, jest konieczność zmiany dotychczasowych metod i technik badawczych lub raczej wypracowanie nowych dla potrzeb współczesnej antropologii, stawiającej sobie za cel badanie bieżących procesów zachodzących w społeczeństwach europej­ skich. Okazuje się, że stosowany przy badaniu społeczeństw plemiennych funkcjonalizm-strukturalizm w odniesieniu do obszaru Europy nie spełnia swojej roli, jest niezdolny do rejestrowania i analizy zachodzących tam g w a ł t o w n i e procesów. J . Boissevaiu podkreśla to mocno we wstępie, że „nowe procesy w y m a g a j ą nowych teorii". Rozwiązanie tego dylematu widzą autorzy na ogół w badaniach interdyscy­ plinarnych ~. powodzeniem stosowanych w innych naukach. Jeszcze niedawno opo­ wiadali się niektórzy antropologowie za ścisłą specjalizacją i trzymaniem się jednej linii badawczej (s. 15). Z perspektywy czasu można stwierdzić, że postawa ta wy­ pływała ze specyficznego celu badawczego, jaki im przyświecał, gdyż dotyczył kul­ tur i instytucji tradycyjnych. Autorzy przedstawianej pozycji reprezentują natomiast punkt widzenia w y w o ł a n y aktualnymi potrzebami antropologii jako nauki społecz­ nej. Wszyscy oni zanim zajęli się wyłącznie tą dyscypliną, pracowali na polu po­ krewnym. Niektórzy zaczynali jako historycy, kilku interesowało się problemami wchodzącymi w zakres nauk polityczno-ekonomicznych. Wyrażają pogląd, iż teraź­ niejszość i przyszłość problemów antropologicznych nie może być oddzielona od dyscyplin pokrewnych. Propagują potrzebę większego zunifikowania i integracji struktury teoretycznej wszystkich nauk społecznych. Ich zdaniem istniejące dziś jeszcze między nimi granice powodują borykanie się z różnymi trudnościami, ha­ mują i utrudniają zrozumienie społeczeństwa ludzkiego. Obrazowo przeszkody te sumuje cytowany już T. Crump: „Nie jest łatwo antropologom rozstrzygnąć proble­ my włoskie. Nie mogą oni w swej pracy opierać się wyłącznie na metodach i tech- �•218 RECENZJE nikách w ł a ś c i w y c h ich dyscyplinie; antropolog musi być także ekspertem z dziedzi­ ny historii, literatury, demografii, ekonomiki Włoch; musi dokładnie przeanalizować bogate dane z tych dziedzin, przeważnie dostępne tylko we Włoszech" (s. 24). Stosując w praktyce preferowane przez siebie metody autorzy nie skupiają się na lokalnych społecznościach jako przedmiotach badań samych w sobie. Służą im one za punkt wyjścia do szerszych rozważań natury ekonomicznej, demograficz­ nej, politycznej, społecznej. Robert Wade (The Base of a „Centrifugal Democracy": Party Allegiance in Rural Central Italy) pisząc o Toskanii odnosi się krytycznie do pewnych uogólnień sformułowanych przez nauki polityczne, według których Włochy są „odśrodkowo demokratyzowane". John Davis (Beyond the Hyphen: Some Notes and Documents on Community — State Relations in South Italy) dostarcza kilku obserwacji dotyczących w e w n ę t r z n e g o funkcjonowania administracji na południu Włoch, gdzie w niewielkiej prowincji Basilicata przywódcy z w i ą z k ó w zawodowych robotników mają pewien pozytywny w p ł y w na wytyczne ogólnonarodowej polityki. Z kolei Phillip Т. Katz (Village Responses to National Law. A Case from the South Tyrol) ukazuje stosunek niemieckiej mniejszości narodowej z południowego Tyrolu, pragnącej zachować s w ą etniczną niezależność, do prawa ogólnowłoskiego. Donny Meertens (South from Madrid: Regional Elites and Resistance) badając wzrastającą falę robotniczych strajków w Andaluzji podkreśla jednocześnie zna­ czenie regionalnych skupisk o wyrobionej świadomości klasowej w walce z nie­ sprawiedliwością społeczną. Ukazuje to na tle historycznego zróżnicowania Hiszpanii. Soon Young Song Yoon .(Provencal Wine Cooperatives) na podstawie analizy trzech spółdzielni z płd.-wsch. Francji, uprawiających w i n n ą latorośl, dowodzi, że sukce­ sywne przechodzenie do zindustrializowanej kapitalistycznej gospodarki rolnej miało dla społeczeństwa wiejskiego, głównie dla gospodarstw chłopskich tego regionu, skutek zarówno zachowawczy, jak i modernizujący. Dzięki spółdzielniom tym zachowała się warstwa chłopska dostosowana do w y m o g ó w współczesnej gospo­ darki. Daniela Weinberg (Swiss Society and Part Society: Organizing Cultural Pluralism) przedstawia federacyjną strukturę wewnętrzną Szwajcarii, w skład k t ó ­ rej wchodzą trzy narodowości konsekwentnie stawiające opór ingerencji central­ nego rządu. Dwa studia dotyczące Holandii naświetlają nieprzewidziane skutki narodowych i międzynarodowych procesów, których areną są Niderlandy. Jojada Verrips (The Decline of Small-Scale Farming in a Dutch Village) bada współzależ­ ność zachodzącą między ogólnonarodowymi a regionalnymi przemianami, podaje kilka specyficznych przykładów ilustrujących relacje między społecznościami lokal­ nymi a całym holenderskim społeczeństwem. Lodevijk Brunt (Social Change in a Dutch Village) przedstawia zaś migracje w e w n ę t r z n e w zachodniej Holandii, mia­ nowicie ucieczkę ludności z wielkich miast na w i e ś oraz stosunek miejscowej lud­ ności do obcych przybyszów. Mart Bax (On the Increasing of the Small Community in the Irish Political Process) analizuje w p ł y w małych społeczności w Irlandii na politykę, który jest n a s t ę p s t w e m wzrostu ogólnonarodowego dobrobytu. Tom ten kończą dwa studia o Norwegii. Walling Т. Gorter (Ethnic Identity, Resource Management and Nation Building in Northern Norway) dostarcza przykładów ilustrujących wysuniętą uprzednio tezę, że wzrost integracji narodowej niekoniecznie niszczy małe społeczności złożone z różnych grup etnicznych. Helle G . Snell i Tom Snell (Samish Responses to Processes of National Integration) przedstawiają pro­ cesy integracji narodowej, które zmniejszają trudności będące przeszkodą w unifi­ kacji kulturowej całego kraju, z drugiej strony dostarczają lapońskiej mniejszości nowych środków pozwalających na utrzymanie i ochronę autonomicznej niezależ­ ności. Większość tych studiów podkreśla wysoki stopień centralizacji będącej wynikiem wysokiego poziomu integracji państw europejskich. Pokazują jednocześnie wzmaga- �219 RECENZJE nie się ruchów autonomicznych wśród mniejszości narodowych i grup regionalnych. Na podkreślenie zasługuje fakt, że procesy te niejednokrotnie przedstawione są na tle analogicznych zmian rozgrywających się w innych częściach Europy np. w Walii, Szkocji czy kraju Basków. W swoich wywodach autorzy ci sugerują, iż ruchy tego rodzaju mogą być w s t ę p e m do uzyskania niezależności autonomicznej przez grupy, które jej jeszcze nie posiadają. Snują analogie między ruchami robotniczymi a akcja­ mi aranżowanymi na wsi przez chłopów dowodząc, że istnieje między nimi struktu­ ralne i ideologiczne podobieństwo. Omawiana publikacja jest traktowana jako pierwszy krok do dyskusji nad kształtem współczesnej antropologii, którą jeden z autorów nazywa „antropologią narodowych i międzynarodowych procesów". Studia te dotyczą jedynie Europy za­ chodniej i, jak podkreślono w zakończeniu, przyszłe publikacje muszą ten brak skorygować. Ś w i a t staje się coraz bardziej zurbanizowany, scentralizowany i o na­ rastającej orientacji socjalistycznej. Analiza problemów urbanizacji, wzajemnych powiązań ekonomicznych i politycznych, łącznie ze stanem administracji, także społeczeństw socjalistycznych uznana została przez autorów omawianych studiów za nieodzowną. Wanda Czapran � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/464acc71ec6c85c69ddff10eec9b6f26.pdf d6ae9ccf5eaa6e20c91f0bf29f53df87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:921 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:846 Title A name given to the resource Jöngsziebü Biambyn Rinczen 1905-1977 / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.11-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I JONGSZIEBÜ B I A M B Y N z. 1 RINCZEN (1905-1977) D o t k l i w ą stratę poniosła o s t a t n i o m o n g o l i s t y k a , d y s c y p l i n a sobie coraz większą popularność 4 m a r c a 1977 r . z m a r ł w w skali zyskująca międzynarodowej. Ułan B a t o r profesor W Rinczen, w y b i t n y dniu przed­ s t a w i c i e l n a u k i m o n g o l s k i e j , z w i ą z a n y ścisłymi w i ę z a m i z Polską, w k t ó r e j miał w i e l u przyjaciół. Urodził między się 27 g r u d n i a 1905 r . w rosyjską wieństwie Buriacją d o pozostałych i Mongolią. członków Kiachcie, Był swej pogranicznym B u r i a t e m , lecz rodziny wybrał mieście w za przeci­ ojczyznę M o n g o l i ę i w p e ł n i i d e n t y f i k o w a ł się z M o n g o ł a m i . N i e b y ł a t o trudna d o podjęcia, różnice języka, wacja, nim, i która gdyż oba t e n a r o d y historii i kultury. zresztą określiła j a k można emocjonalny. sądzić, Wymaga cały motywy dzielą Bardziej życiorys dwojakiego t o k i l k u słów niewielkie interesująca prof. rodzaju wprowadzenia. — stosunkowo jest jej Rinczena. decyzja moty­ Kierowały intelektualny �12 SŁAWOJ Ojciec Profesora zresztą z a s o b n y m należał do SZYNKIEWICZ nielicznej inteligencji buriackiej, arystokratą. W ł a d a ł p i ę c i o m a j ę z y k a m i obcymi, m a d z i ł bogatą b i b l i o t e k ę , i n t e r e s o w a ł się f i l o l o g i ą buriacką i w t y m zakresie czasy ze szczególnym akcentem Buriatów. T a o s t a t n i a była s t o s u n k o w o dobrze XIX-wiecznych tura — badaczy owej na historię luki. W ńa o w e i lepiej niż Mongołów. Toteż młody Rinczen realizacji tego kulturę p o z n a n a dzięki w y s i ł k o w i b u r i a c k i c h i rosyjskich, daleko zwłaszcza l u d o w a — wypełnienia pozostawił k i l k a opracowań. Dał "on s y n o w i w s z e c h s t r o n n e wykształcenie, był zgro­ zamierzenia kul­ dążył do umacniała go ś w i a d o m o ś ć jedności k u l t u r a l n e j w s z y s t k i c h l u d ó w m o n g o l s k i c h , których c e n t r u m s t a n o w i l i t r a d y c y j n i e Chałchasi M o n g o l i i , c z y l i w ł a ś c i w i Mongo­ łowie. N i e należy p r z y t y m zapominać, ż e młodość R i n c z e n a przypadła w o k r e s i e n a s i l e n i a t e n d e n c j i p o n m o n g o l i s t y c z n y c h , i c h a s p e k t zaś k u l t u ­ r a l n y obok politycznego kształtował e m o c j o n a l n y motyw samookreślenia się R i n c z e n a . Te u w a r u n k o w a n i a sprawiły między i n n y m i , Rinczena istniała a t m o s f e r a że w domu rodzinnym przychylna dla zmian politycznych w Mon­ g o l i i , w t y m t a k ż e d l a r e w o l u c j i 1 9 2 1 г., k t ó r a z a p o w i a d a ł a n i e p o d l e g ł o ś ć k r a j o w i i o d r o d z e n i a n a r o d o w i . D o m t e n służył S u c h e b a t o r o w i za m i e j s c e spotkań pewien z komunistami rosyjskimi, czas jako pomocnik i sam tłumacz Rinczen twórcy zaś pracował rewolucji przez mongolskiej. W k r ó t c e też został w y s ł a n y d o P i o t r o g r o d u ( L e n i n g r a d ) n a s t u d i a w t a m ­ tejszym Instytucie Języków Wschodu, g d z i e zetknął się z n a j w y b i t n i e j ­ szymi rosyjskimi orientalistami, w t y m mongolistami. Po powrocie niejsza współdziałał w Akademia Nauk) pracach K o m i t e t u N a u k koncentrując klorystycznych. Był dziennikarzem w Mongolii (póź­ się n a z b i e r a n i u m a t e r i a ł ó w c e n t r a l n e j gazecie „ U n e n " , fol­ profe­ sorem u n i w e r s y t e t u , j e d n y m z p i e r w s z y c h członków A k a d e m i i N a u k . Jego głęboka w i e d z a zywania w h i s t o r y c z n a , t a l e n t p i s a r s k i i w i e l k a umiejętność kontaktu różnych scenariusz z akcjach ludźmi sprawiły, propagandowych. pierwszego f i l m u że Na odwoływano prośbę mongolskiego się władz nawią­ do niego napisał m . i n . w latach I I w o j n y światowej miał mobilizować naród d o w a l k i z w o j s k a m i japoń­ Cogt Tajdż, który s k i m i p r z e z o d w o ł a n i e się d o b o h a t e r s k i c h t r a d y c j i . Z a p o z n a w a ł t e ż ś w i a t z kulturą i artykuły. mongolską wydając w językach obcych popularne książki Profesor Rinczen, podobnie j a k w i e l u l u d z i n a u k i w M o n g o l i i i i n n y c h krajach Wschodu, także pisarzem, również wykorzystywał talent wszechstronnie. a u t o r e m k i l k u powieści i zbiorów n o w e l . tłumaczeniami. „Zasłużonego swój Za dla K u l t u r y przekład Polskiej". Pana Język Tadeusza polski znał Był więc Zajmował się otrzymał order czynnie (obok 15 i n n y c h j ę z y k ó w ) i p o p o l s k u nadsyłał s w o j e a r t y k u ł y d o d r u k u w n a ­ szym k r a j u . Jego polszczyzna b a r w n e j postaci Profesora. była nieco a r c h a i c z n a , co d o d a w a ł o uroku �JQNGSZEBÜ W swej HIAMBYN działalności n a u k o w e j 13 R I N C Z E N 1905—1977 był równie wszechstronny. Zajmował się literaturą l u d o w ą , j ę z y k i e m , historią, badał z w y c z a j e i o b r z ę d o w o ś ć , organizację społeczną — zwłaszcza strukturę rodową, nizację p r a c y p a s t e r s k i e j , d ą ż y ł d o w y j a ś n i e n i a wierzenia, sklasyfikowania j e g o zainteresowań n a u k o w y c h skazana wodzenie, interesował gdyż się praktycznie orga­ zagadki o y e t i m . Próba jest n a wszystkim, co niepo­ należy do k u l t u r y m o n g o l s k i e j . Był k l a s y c z n y m przykładem wschodniego p o l i h i s t o r a , jednym z n i e l i c z n y c h już w drugiej połowie XX w. To zresztą, obok w i e l k i e j ż y w o ś c i u m y s ł u i przystępności w k o n t a k t a c h o s o b i s t y c h , s t a n o ­ wiło o jego nieprzeciętnym u r o k u i charyzmacie. Profesor R i n c z e n b y ł p r z e k o n a n y , całkiem zresztą słusznie, o dawności k u l t u r y m o n g o l s k i e j i w s w o i c h b a d a n i a c h kładł n a c i s k n a p o s z u k i w a n i e pierwowzorów czy h i s t o r y c z n y c h analogii d l a faktów n o t o w a n y c h współ­ cześnie. D l a t e g o w a ż n y rozdział j e g o t r u d u b a d a w c z e g o stanowią s t u d i a n a d s z a m a n i z m e m i l i c z n e e d y c j e tekstów f o l k l o r y s t y c z n y c h o szamańskim rodowodzie. K r y t y c y j e g o prac, rekrutujący naukowego j a k też p o l i t y c z n e g o , zację k u l t u r y się z a r ó w n o ze środowiska z a r z u c a l i m u n i e r a z nadmierną a r c h a i - M o n g o ł ó w . N i e r e z y g n o w a ł j e d n a k ze s w e g o założenia, ż e teraźniejszość tkwi swymi korzeniami w generalnego przeszłości. G d y t y l k o mógł, przez swą publicystykę próbował ożywiać tradycję l u b p r z y ­ najmniej w wiedzę o niej. Przysporzyło mu to znacznej popularności społeczeństwie, l e c z często b y ł a t o popularność a m b i w a l e n t n a , c o j e s t zrozumiałe w kraju pragnącym szybko wydobyć się z z a c o f a n i a , które z a z w y c z a j w u p r o s z c z o n y sposób k o j a r z y się z przeszłością. Na atrakcyjność j e g o p o s t a c i , zwłaszcza za granicą, składał się osobowości t a k ż e w y g l ą d z e w n ę t r z n y i z a c h o w a n i e ność tradycji. Nie przyodzianego prace w wyłącznie proponował właśnie — nosił garnituru, strój n a r o d o w y . imieniem Jongsziebü — stolice europejskie a jeśli rodu, do ktoś chciał którego obok wier­ zapamiętały Dążył d o tego, b y podpisywać (Rinczen), nazwę demonstrujące się uściślenia, zaliczał. w d e l i i z k o r a l o w y m i l u b s r e b r n y m i g u z a m i oraz to Tak posługując się w y ł ą c z n i e i m i e n i e m — p r z y j m o w a ł zasłużone d o k t o r a t y honoris i i n n e wyróżnienia go swoje causa zagraniczne. I n t e l e k t s w ó j i osobę o d d a ł c a ł k o w i c i e w służbę i d e i , którą r e a l i z o w a ł całe ż y c i e — ginącej w ocaleniu od zapomnienia procesie szybkich Mongolia. Występował w bogatych przeobrażeń, jakim treści d a w n e j podlega kultury współczesna o b r o n i e w i e l u z j a w i s k u z n a n y c h za wsteczne, w s k a z y w a ł n a w a r t o ś c i z a w a r t e w n a l e ż ą c y c h j u ż d o przeszłości s y s t e m a c h szamańskim i l a m a j s k i m . U m i a ł — w b r e w p o z o r o m — oceniać j e chłodno i z d y s t a n s e m i b y n a j m n i e j n i e i d e n t y f i k o w a ł się z n i m i w sensie k o n - fesjonalnym. doktryny Interesowały go one w takim samym stopniu, j a k inne r e l i g i j n e , a z w ł a s z c z a k a t o l i c k a , którą s t u d i o w a ł z d u ż y m za­ angażowaniem. Profesor R i n c z e n w y c h o w a ł k i l k a pokoleń badaczy, filologów i e t n o - �14 SŁAWOJ grafów, być może s p r a w n i e j s z y c h SZYNKIEWICZ od mistrza w metodologii badań, a l e ustępujących m u z a k r e s e m z a i n t e r e s o w a ń i z a s o b e m w i e d z y . J e g o u c z n i o ­ wie są w s p ó ł c z e s n y m i naukowcami z określoną specjalizacją, on sam należał d o k a t e g o r i i u c z o n y c h w s z e c h s t r o n n y c h , j a k i c h j u ż się n i e s p o t y k a . Być może jego współczesnej wiedzy zamyka symbolicznie pewien okres w dziejach gromadzenia f a k t o g r a f i c z n e j . P r z y g o t o w a ł o n n i e z b ę d n e m a t e r i a ł y d o podjęcia koniecznego Profesor atlasu śmierć m o n g o l i s t y k i , okres szczególnie i n t e n s y w n e g o nie dzieła — doczekał próby syntezy publikacji etnograf iczno-językowego wiedzy największego o kulturze swego mongolskiej. zamierzenia M o n g o l i i . Będzie o n stanowił — wybitny wkład Zmarłego w p o w s t a n i e o w e j s y n t e z y . B o g a t e materiały, które zebrał w swym a r c h i w u m , również posłużą t e m u c e l o w i . Być może z czasem p o w s t a n i e t a k ż e p r a c a , k t ó r ą chciał z a k o ń c z y ć s w o j e ż y c i e , a której n i e rozpoczął — w s z e c h s t r o n n a m o n o g r a f i a C z y n g i s - c h a n a i jego e p o k i . Jego z a l e t y sprawiły, że b y ł s z a n o w a n y p o w s z e c h n i e przez wszystkich, k t ó r z y p o t r a f i ą cenić g e n i u s z l u d z k i w y r a s t a j ą c y n a g l e b i e r ó ż n y c h k u l t u r . D l a t y c h , którzy go znali i k o r z y s t a l i z jego wiedzy, był profesor Rinczen s w e g o r o d z a j u instytucją. C i e s z y l i się n a k o l e j n e z n i m s p o t k a n i a , r a d y i d y s k u s j e . W y d a w a ł się b y ć n i e ś m i e r t e l n y m , j e d n a k b ł y s k a w i c z n e s t ę p y c h o r o b y s p r a w i ł y , że p o z o s t a n i e po­ już t y l k o w p a m i ę c i , u t r w a l o n e j w i e l o m a p u b l i k a c j a m i w M o n g o l i i i zagranicą. Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7e9593415de9fa126b15131ba11de05.pdf 614cc4c5d6baee6d83edcd4c10f58352 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:918 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:844 Title A name given to the resource Aneks: Spis treści "Etnografii Polskiej" I-XX: 1958-1976 / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.221-277 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 2 ANEKS W 1976 roku ukazał się X X tom „Etnografii Polskiej", czasopisma wydawanego przez Zakład Etnografii Instytutu Historii K u l t u r y Mate­ rialnej Polskiej Akademii Nauk, którego redaktorem od chwili powstania jest prof, dr Witold Dynowski. Jubileusz ten stwarza dogodną okazję do podsumowania dorobku cza­ sopisma i przedstawienia zawartości wydanych dotąd tomów. Zaspokoi to potrzeby polskiego środowiska etnograficznego, a jednocześnie stanowić będzie cenną informację dla innych nauk społecznych oraz — dzięki opra­ cowaniu w dwu językach — dla zagranicznych ośrodków etnograficznych i antropologicznych. Wybór formy aneksu — prezentacja zawartości tomów w kolejności ich ukazywania się — podyktowany został jego wielofunkcyjnością. Po­ zwala ona ukazać rozwój czasopisma, ewolucję problematyki publikowa­ nych prac, zmiany zainteresowań, postaw badawczych itd., ilustrując tym samym pewien okres w historii polskiej etnografii. Przyjęty układ ma jeszcze jeden walor — nie zmusza do sztucznego rozbicia tematycznych bądź problemowych całości, jakie stanowi szereg tomów „Etnografii Pol­ skiej". Wszystkie pozycje — a w aneksie uwzględniono pełną zawartość to­ mów, łącznie z kroniką i recenzjami — opatrzone zostały ciągłą nume­ racją. Umożliwia to korzystanie również według klucza alfabetycznego, za pośrednictwem zamieszczonego na końcu indeksu autorów, gdzie przy każdym nazwisku wymienione są numery wszystkich publikacji danej osoby w „Etnografii Polskiej". Pozwalają one na bezpośrednie odszukanie prac bez względu na tom, w k t ó r y m się znajdują. Dla uzupełnienia tych wstępnych informacji dodajmy, że 20 objętych aneksem tomów wydawane było przez pierwsze 13 lat jako rocznik ( I : 1958 do X I I : 1968; w 1961 r. ukazały się dwa tomy — I V i V), nato­ miast od 1969 r. ukazują się dwa zeszyty rocznie. Wszystkie tomy zawie­ rają spis treści w językach angielskim i rosyjskim, a ponadto tomy I - I X zaopatrzone są w indeksy osobowe, tomy zaś I - I V i V I - I X w indeksy nazw geograficznych i etnicznych. �222 ANEKS S P I S TREŠCI — L I S T O F T I T L E S Т о ю I : 1958 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 1. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Chłopska kultura tradycyjna. Próba teoretycz­ nego zarysu na podstawie materiałów źródłowych X I X i X X w. z płd. M a ł o ­ polski (Peasant traditional culture. A n attempt at a theoretical analysis based on X l X t h and X X t h century sources in Southern Małopolska), p. 19-56 (Engl. Russ. suram.). 2. M o s z y ń s k i Kazimierz, Niektóre wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etno­ graficznego (Polish Ethnographic Atlas — some recommendations), p. 57-67 (Engl. Russ. summ.). 3. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, Zagadnienie opracowań tekstowych w Polskim Atlasie Etnograficznym (Texts in individual issues of the Polish Ethnographic Atlas), p. 68-71 (Engl. Russ. summ.). 4. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody i związki z innymi naukami. Rozważania dyskusyjne (Polish ethnography, its development, present aims and relations with other disci­ plines. Reflections for discussion), p. 72-83 (Engl. Russ. summ.). 5. G ł a d y s z Mieczysław, Prace nad etnograficzną monografią Górnego ś l ą s k a (Etnographic monograph of upper Silesia), p. 85-102 (Engl. Russ. summ.). 6. S z y d ł o w s k i Jerzy, Uwagi o pierwotnym osadnictwie Siołkowic Starych (Notes on early settlement in the village Siołkowice Stare), p. 103-108. 7. Z a r ę b a Alfred, Z badań dialektologicznych w Siołkowicach Starych (Dialectological investigations in Siołkowice Stare), p. 109-116. 8. D o b r o w o l s k a Danuta, M y r c i k - M a r k o w s k a Danuta, Zróżnicowanie klasowe i zawodowe wsi Siołkowice Stare i Nowe od połowy X I X w. do 1955 r. (Class and occupational differentiation in Siołkowice Stare and Siołko­ wice Nowe from the middle of X l X t h century to 1955), p. 117-149. 9. B r o n i c z Stanisław, Rolnictwo wsi Siołkowice Stare i Nowe w X I X i X X w . (Farming in Siołkowice Stare and Siołkowice Nowe in the X l X t h and X X t h centuries), p. 150-161. 10. N i z i ń s к a Irena, Z badań nad rzemiosłem w Siołkowicach Starych (Crafts in Siołkowice Stare), p. 162-187. 11. B a z i e l i c h ó w n a Barbara, Transport i komunikacja w Siołkowicach Sta­ rych (Transport and communication in Siołkowice Stare), p. 188-195. 12. M i s i ń s k a Maria, Z badań nad flisem i łodziarstwem północno-wschodniej Opolszczyzny (Rafts and boats in the North-Eastern region of Opole), p. 196-199. 13. G ł a d y s z o w a Maria, Zarys rozwoju budownictwa ludowego w Siołkowicach Starych w X I X i X X w. (Housing in Siołkowice Stare in X l X t h the and X X t h centuries), p. 200-213. 14. D u b i e l Ludwik, Wnętrze domu chłopskiego w Siołkowicach Starych, (The interior of a peasant cottage in Siołkowice Stare), p. 214-220. 15. B r o n i c z Stanisław, Siołkowicki strój ludowy (Traditional costume from Siołkowice), p. 221-225. 16. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, Siołkowickie obrzędy doroczne (Folk ceremo­ nies an festivities in Siołkowice), p. 226-231. 17. L i g ę z a Józef, O pracach nad folklorem muzycznym powiatu opolskiego (Folk music of the Opole district), p. 232-239. 18. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Badania etnograficzne na Podhalu (Ethnog­ raphic research in the Podhale region), p. 240-256 (Engl. Russ. summ.). �ANEKS 223- 19. Z a m b r z y c k a Anna, Z badań nad rzemiosłem na Podhalu (Peasant crafts in the Podhale region), p. 257-268. 20. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, F гу ś E w a , Materiały do rzemiosła ludowego w w o j e w ó d z t w i e kieleckim (Materials for the study of peasant crafts in the Kielce province), p. 269-275 (Engl. Russ. summ.). 21. D o b r o w o l s k a Danuta, Prace pod kierunkiem К. Dobrowolskiego. Uwagi w s t ę p n e (Research under the supervision of Professor К . Dobrowolski. Intro­ ductory remarks), p. 276-277. 22. K w a ś n i e w i c z Władysław, Badania nad rozwojem narzędzi rolniczych we wsi małopolskiej i ich rolą w przeobrażeniach gospodarczych, społecznych i kulturowych w X I X i X X w. (Farm tools and implements in Małopolska in the X I X t h and X X t h centuries), p. 278-287. 23. D o b r o w o l s k a Danuta, Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w l a ­ tach 1880-1939 (Salt-miners of Wieliczka and their life and culture 1880-1939), p. 288-314 (Engl. Russ. summ.). 24. D o b r o w o l s k a Danuta, Wczasy robotnicze w Polsce Ludowej. Kształto­ wanie się nowej kultury socjalistycznej mas pracujących. Studia i materiały (Workers' recreation in Poland), p. 315-322. 25. F r a n k o w s k a Maria, Prace nad monografią etnograficzną Wielkopolski (Ethnographic monograph of Wielkopolska), p. 323-343 (Engl. Russ. summ.). 26. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a Maria, Z działalności Zespołu Etno­ graficznego I H K M P A N w Toruniu (Ethnographic Centre at Toruń), p. 344347 (Engl. Russ. summ.). 27. F r y c z o w a Maria, Z badań nad budownictwem ludowym na Kujawach (Village housing in Kujawy), p. 348-350. 28. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, Prace Zespołu Etnograficznego w Łodzi za lata 1954-1955 (Ethnographic Centre at Łódź 1954-1955), p. 351-356 (Engl, region), p. 357-360. 29. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Z badań nad pasterstwem i ho­ dowlą na Podhalu (Animal farming and pasture economy in the Podhale region), p. 357-360. 30. M i s i ń s к a Maria, Z badań nad tkactwem we wsi Rzeczycy w pow. rawsko-mazowieckim (Weaving in the village of Rzeczyca, distr. R a w a Mazo­ wiecka), p. 361-362. 31. M i s i ń s k a Maria, Z badań nad flisem na Pilicy (Rafting on the river Pilica), p. 363. 32. B i e r n a c k a Maria, Kamieńczyk nad Bugiem — osada flisacka, od końca wieku X I X do p o ł o w y X X w. (Kamieńczyk on the river Bug, a settlement of raftsmen), p. 364-366. K R O N I K A — CHRONICLE 33. Prof, dr Bożena Stelmachowska (In memory of Prof, dr Bożena Stelmachow­ ska) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 267-269. 34. Dział I V [Etnografii] Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej A k a ­ demii Nauk (Section I V [Ethnography] of the Institute of the History of Material Culture, Polish Academy of Sciences) — Wiíořd Dynowski, p. 370380. 35. Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym w latach 1953-1955 z Zakładu Etnografii I H K M P A N we Wrocławiu (Report on work on the Polish Ethnog­ raphic Atlas) — Zofia Staszczakówna, p. 380-385. 36. Konferencja Polskiego Atlasu Etnograficznego (The conference on the Polish- �ANEKS Ethnographic Atlas) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Zofia Szyfelbejn, p. 386404. 37. Konferencja sprawozdawczo-planująca Działu I V Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N i Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabyt­ k ó w (Reporting and planning conference of Section I V of the Institute of the History of Material Culture) — Zofia Szyfelbejn, p. 404-410. 38. Etnograficzna Konferencja Metodologiczna, K r a k ó w 23 I V 1956 (Ethnographic conference on methodology) — Edward Pietraszek, p. 410-431 Tom I I : 1959 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 39. M o s z y ń s k i Kazimierz, Kazimierz Nitsch (In memory of Kazimierz Nitsch), p. 15-17. 40. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Organizacja pracy etnograficznej w Pol­ sce. Instytucje i wydawnictwa naukowe (The organization of ethnographic work in Poland. Scientific institutions and publications), p. 19-58, (Engl. Russ. summ.). •41. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Działal­ ność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956 (Univer­ sity chairs of ethnography in Poland 1945-1956), p. 59-107 (Engl. Russ. summ.). •42. G l a d y s z Mieczysław, Działalność naukowa etnograficznych placówek mu­ zealnych w okresie powojennym (Scientific activities of ethnographic muse­ ums since after the last war), p. 109-138 (Engl. Russ. summ.). •43. N a s z Adolf, Prace naukowo-badawcze i wydawnicze Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu (Research work and publica­ tions of the Polish Ethnographical Society P T L ) , p. 139-144 (Engl. Russ. summ.). 44. W a l a w e n d e r Antoni, Zwyczaje i udziały spadkowe chłopów we wsi Kargowa pow. kościańskiego w Wielkopolsce w pierwszej p o ł o w i e X V I I w. (Inheritance and transfer of property usage in the village Kargowa during the first half of the X V I I t h century), p. 145-156 (Engl. Russ. summ.). 45. A d a m u s Krystyna, Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki ba­ dawczej (Village monographs in Poland. Critical review of research problems), p. 157-204 (Engl. Russ. summ.). 46. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Prace nad monografią etnograficzną K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej (The ethnographic monograph of the Kurpie reg­ ion — Puszcza Zielona), p. 205-225 (Engl. Russ, summ.). •47. D a m r o s z Jerzy, Prace nad bibliografią i historią badań etnograficznych Kurpiowszczyzny (Ethnographic bibliography of the Kurpie region), p. 226-231. 48. S z y f e l b e j n Zofia, Chłopska gospodarka rolna terenu Puszczy Zielonej od uwłaszczenia do chwili obecnej (Agriculture of the Puszcza Zielona region from enfranchisement to the present times), p. 232-240. 49. B i e r n a c k a Maria, Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielonej od końca X I X ; w. do lat pięćdziesiątych X X w. (Animal breeding in the P u ­ szcza Zielona region), p. 241-246. .50. O l ę d z k i Jacek, Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć pozarolni­ czych na Kurpiowszczyźnie (Some traditional nonagricultural occupations in the Kurpie region), p. 247-254. 51. A d a m u s Krystyna, Tradycyjna obróbka drewna na Kurpiowszczyźnie (Tra­ ditional techniques of wood working in the Kurpie region), p. 255-259. .'52. P o k r o p e k Marian, Budownictwo ludowe na obszarze kurpiowskiej Puszczy �ANEKS 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 15 225 Zielone] od p o ł o w y X I X w i e k u do c h w i l i obecnej (Folk architecture i n the K u r p i e region of the Puszcza Zielona region), p. 260-267. Z a g ó r n a Barbara, K u r p i o w s k i s t r ó j ludowy Puszczy Zielonej (Kurpie folk costumes i n the Puszcza Zielona region), p. 268-273. S z w e n g r u b L i i i M a r i a , K s z t a ł t o w a n i e się k u l t u r y dnia codziennego w s p ó ł ­ czesnej wsi k u r p i o w s k i e j (Processes occuring i n the mode of everyday life i n the K u r p i e region), p . 274-276. J u d e n к o Konstanty, Zagadnienie ś w i a d o m o ś c i grupowej m i e s z k a ń c ó w K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej (Problems of group consciousness of the K u r p i e population i n the Puszcza Zielona region), p. 277-281. S z y f e r Anna, N i e k t ó r e wnioski z m a t e r i a ł ó w j ę z y k o w y c h (Some conclu­ sions from linguistic studies), p. 282-287. D у n o w s k i W i t o l d , Wieś i miasto w pracach Z a k ł a d u Etnografii U n i w e r ­ sytetu Warszawskiego (Country and t o w n i n the works of the Chair of Ethnography of the Warszawa University), p. 288-290 (Engl. Russ. summ.). Paprocka Wanda, Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od k o ń ­ ca X I X w . do c h w i l i obecnej (Basketry i n the Warszawa region from the end of the X l X t h century t i l l the present times), p. 291-295. G e r l a c h Alicja, Garncarstwo ludowe okolic podwarszawskich (Folk pot­ tery i n the Warszawa region), p. 296-302. Brzeska Wanda, K u l t u r a ludowa Ziem Zachodnich w powojennych p r a ­ cach naukowych prof, dr Bożeny Stelmachowskiej (Folk culture of Western Provinces i n post-war investigations of professor Bożena Stelmachowska), p. 303-309 (Engl. Russ. summ.). Kwaśniewicz W ł a d y s ł a w , R o z w ó j w n ę t r z a domu chłopskiego w ziemi krakowskiej w latach 1880-1956 (Changes of interior of peasant cottages i n the Southern Poland between 1880 and 1956), p. 310-328 (Engl. Russ. summ.). K o t u l a Franciszek, Bartniczy r ó d S u d o ł ó w (Beekeeping traditions of the S u d o ł clan), p. 329-340 (Engl. Russ. summ.). G a 1 a s__PJoj£^-Gńrale z Podhala w Lubomierzu nad S t r a d o m k ą (Mountaineer settlers f r o m Podhale i n the village Lubomierz" on the r i v e r Stradomka), p. 341-360 (Engl. Russ. summ.). W ę g r z y n o w i c z Leopold, Prace i poszukiwania etnograficzne w powiecie l i m a n o w s k i m (Ethnographic investigations i n the L i m a n o w a district), p. 361371 (Engl. Russ. summ.). B i a ł y Zbigniew, L u d o w a wiedza o drzewach i drewnie w n i e k t ó r y c h re­ gionach Polski (Folk knowledge of trees and t i m b e r various parts i n Poland), p. 372-400, (Engl. Russ. summ.). P i a ś с i к Franciszek, P o w o ł a n i e Centralnego O ś r o d k a Informacyjnego do spraw inwentaryzacji budownictwa i architektury ludowej (The creation of the Chief I n f o r m a t i o n Centre concerning the invetory surveys of folk archi­ tecture), p. 401-403 (Engl. Russ. summ.). C y w i ń s k a Izabela, M a t e r i a ł y inwentaryzacyjne do budownictwa i archi- • t e k t u r y ludowej zgromadzone przy Katedrze A r c h i t e k t u r y i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej (Inventory archiv of folk architecture at the Chair of R u r a l Architecture and Planning, Polytechnic of Warszawa), p. 404-405. Grabski W ł a d y s ł a w , Sprawozdanie K a t e d r y H i s t o r i i A r c h i t e k t u r y P o l ­ skiej W y d z i a ł u A r c h i t e k t u r y P o l i t e c h n i k i K r a k o w s k i e j z prac inwentaryza­ cyjnych i naukowo-badawczych nad polskim b u d o w n i c t w e m l u d o w y m ( I n ­ ventory surveys and researches on Polish folk architecture carried out by the Chair of the H i s t o r y of Architecture i n Poland, Polytechnic of K r a k ó w ) , p. 406-409. — Etnografia Polska, XXI/2 �226 ANEKS 69. O l s z o w y Barbara, Prace nad inwentaryzacją budownictwa ludowego. S p r a ­ wozdanie z badań Zakładu Etnografii S ł o w i a n U . J . (Inventory survays of folk architecture, investigations at the Chair of Slav Ethnography, Jagiellonian University, Kraków), p. 410-415. K R O N I K A — CHRONICLE 70. Konferencja etnografów czechosłowackich poświęcona badaniom nad ż y c i e m i kulturą klasy robotniczej, Smolenice к. B r a t y s ł a w y 22-24X 1956 (Conference of Czecho-Slovak ethnographers on researches on the life and culture of the working class) — Danuta Dobrowolska, p. 417-420. 71. Ze Zjazdu Antropologów Polskich (The Meeting of Polish Anthropologists) — Zofia Szromba, p, 420-422. 72. Materiały etnograficzne w pracach historyków kultury materialnej (Ethnog­ raphic materials in researches on the history of material culture) — Wanda Paprocka, p. 423-424. 73. Tradycja pracy etnograficznej k ó ł krajoznawczych młodzieży szkolnej (Ethnog­ raphic activities of school tourist societies) — Leopold Węgrzynowicz, p. 424429. 74. Etnografia w pracach Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego „CPLiA" (Ethnography at the Association of Cooperatives of Folk and Artistic Handicraft „CPLiA") — Barbara Zagórna, p. 429-433. 75. Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa F i l m u Etno­ graficznego (On the need of setting up a Polish Society of Ethnographic Films) — Anna Jankowska, Zofia Szyfelbejn, p. 433-437. RECENZJE — REVIEWS 76. Badania nad kulturą robotniczą we współczesnej etnografii czechosłowackiej (Researches on the culture of the working class in contemporary Czecho­ slovak ethnography) — Danuta Dobrowolska, p. 439-457. 77. K i l k a uwag na marginesie monografii problemowej: Banická dedina Z a k a rovce, S l o v e n s k á Akademia Vied, Sekcia Spoločenských Vied, pod red. dr. Jana Mjartana, Práce Národopisného Ú s t a v u Slovenskiej Akademie Vied, Zv. 1, Bratislava 1956 (Notes on the monographic symposium: Banická dědina Ž a karovce) — Bronisława Jaworska, p. 457-459. 78. Etienne Juillard, L a vie rurale dans la plaine de Basse-Alsace. Essai de géographie sociále. Publications de la Faculté des Lettres de 1'Université de Strasbourg, fase. 123, Paris 1953 — Antoni Stojak, p. 459-463. 79. Monografie wsi we współczesnej socjologii niemieckiej (Monographs of rural districts in contemporary German sociology) — Lili Maria Szwengrub, p. 463465. 80. „Kwartalnik Historyczny'*, 1956 — Edward Pietraszek, p. 465-468. 81. „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, z. 1-3 — Wanda Paprocka, p. 469-472. 82. Wznowienie krajoznawczego czasopisma „Ziemia" (The renewed publication of the ethnographic periodic Ziemia), — Zofia Szromba, p. 472-473. 83. K e r n Fritz, Der Beginn der Weltgeschichte, Bern 1953 — Edward Pietraszek, p. 473-479. �ANEKS 227 Tom I I I : 1960 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 84. G ł a d y s z Mieczysław, Kazimierz Moszyński 5 I I I 1887 — 30 I I I . 1959 (In • memory of Kazimierz Moszyński 5 I I I 1887 — 30 I I I . 1959) p. 13-30 (Engl. summ.). 85. M o s z y ń s k a Barbara, Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego (Bibliog­ raphy of Kazimierz Moszynski's works), p. 31-40. 86. A n t o n i e w i c z Włodzimierz, Naskalne wyobrażenia w o z ó w z końmi w pół­ nocnej Afryce i na Saharze (Horse and cart pictorial reck representations in North Africa and in the Sahara), p. 41-77 (French summ.). 87. B r a t a n i c Branimir, Několiko napomena o techničkoj konstrukciji starog slavenskog pluga (On technical construction of the ancient Slavic plough), p. 78-120 (Engl. summ.). 88. В r o n i с z Stanisław, Pług o konstrukcji rylcowej na Śląsku Opolskim (Speci­ men of old plough found in the Opole district), p. 121-124 (Engl. summ.). 89. E r i X o n Sigurd, Der Wechsel von Wohnorten in Verbindung mit alten, primitiven Nahrungsverhaltnissen in Schweden (The change of the place of habitation and old primitive food relations in Sweden), p. 125-137 (Russ. summ.). 90. G a n s i n i e с Ryszard, Dożynki w starożytności klasycznej (Harvest festivals of classical antiquity), p. 138-148 (Engl. summ.). 91. G a n s i n i e c Zofia, Białka (The woman — „Białka"), p. 149-158 (Engl, summ.). 92. G a v a z z i Milován, Zapadno-panonski slavenski pojas u davnini (The ap­ pearance of the West Pannonian Slavs in the past), p. 159-171 (French sum.). 93. G r a b o w s k i Tadeusz S., Z badań nad macedońską twórczością ludową (Studies on folk art of Macedonia), p. 172-208 (French summ.). 94. H a l t s o n e n Sulo, Einiges über Gebiet und Aufgaben der finnischen Ethno­ graphic (Some interests and tasks of Finnish Ethnography), p. 209-217 (Russ. summ.). 95. H e j n o s z Wojciech, Zagadnienie gospodarki żarowej w Polsce średniowiecz­ nej (Forest burning cultivation in early medieval Poland), p. 218-229 (German summ.). 96. H o r á k Jiří, Ludvík K u b a a polská lidová píseň (Ludwik Kuba and the Polish folk song), p. 230-244 (Engl. summ.). 97. K o s c h m i e d e r Erwin, Sopila. Instrument daty muzyki ludowej na wyspie K r k u (Sopila —a blowing folk musical instrument on the K r k Island), p. 245256 (German summ.). 98. K o s t r z e w s k i Józef, Haczyki do w ę d k i z b ł y s k a w k ą (Fish-hooks with spinners), p. 257-264 (Engl. summ.). 99. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, O nowy podręcznik etnografii Polski (A new textbook of Polish ethnography), p. 265-278 (French summ.). 100. L i g ę z a Józef, Uwagi o etnograficznych badaniach folkloru muzycznego (On ethnographic study of musical folklore), p. 279-293 (French summ.). 101. M j a r t a n Ján, Príspevok к v ý s k u m u 1'udového včelárstva na Hornej Nitre, Slovensko, C S R S (Some details of popular apiculture in the Horna Nitra Region, Slovakia, CSRS), p. 294-308 (Engl. summ.). 102. N a s z Adolf, Narzędzia żniwne w Polsce (Harvest implements in Poland), p. 309-328 (Engl. summ.). 103. R e i n f u s s Roman, Piece do w y p a ł u naczyń w polskim garncarstwie ludo­ wym (Potters' ovens in Polish folk pottery), p. 329-350 (French summ.). �228 A N E K S 104. S ł a w s k i Franciszek, O dwóch słowiańskich terminach z zakresu budow­ nictwa (Two items of Slavic building terminology), p. 351-354 (French summ.). 105. T a s z y c k i Witold, Słowiańskie metronimiczne nazwy miejscowe (Slavic metroniminal place names), p. 355-365 (French summ.). 106. [ T o k a r i e w S. А.] Токарев С. А., К вопросу о методике изучения термино­ логии родства (Kinship terminology — some methodological problems), p. 366374 (Engl. summ.). 107. U r b a ń c z y k Stanisław, Słownik staropolski jako źródło etnograficzne (Ąn Old Polish Dictionary as ethnographic source), p. 375-385 (French summ.). 108. V á c l a v í k Antonín, Od práce k lidovému obřadu a k lidovému uměni (From work to popular usages and folk art), p. 386-407 (Engl. summ.). 109. [ W a k a r e l s k i Christo] Вакарелски Христо, Следи на еднополната земеделска система у Българите (Traces of the one-field system of cultivation in Bulgaria), p. 408-420 (Engl. summ.). 110. W ę g r z y n o w i c z Leopold, Fedorki (Fedorki — the Christmas puppet show), p. 421-425 (French summ.). 111. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a Maria, Materiały dotyczące obrzędowoś­ ci Karaimów Wileńszczyzny (Material on ceremonial life of the Karaims), p. 426-432 (French summ.). Tom I V : 1961 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 112. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Studia nad teorią kultury ludowej (Studies on the theory of folk culture), p. 15-92 (Engl. summ.). 113. D e m b i ń s k a Maria, Z badań nad konsumpcją żywnościową w Polsce śred­ niowiecznej (Food consumption in Medieval Poland), p. 93-107 (Russ. summ.). 114. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, Zakazy magiczne związane z rokiem_pbrzędowym w Polsce (Magical prohibitions connected with the traditional ceremo­ nial year in Poland), p. 109-140 (Engl. summ.). 115. A r m o n Witold, Polski badacz J a k u t ó w — Mikołaj Witaszewski (Mikołaj Witaszewski — Polish explorer of the Jakuts), p. 141-152 (Russ. summ.). 116. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Atlas kultury ludowej Polski jako jedna z form pracy etnograficznej (The Atlas of the Polish Folk Culture as one of the forms of ethnographic research work), p. 153-171 (German summ.). 117. F r a n k o w s k a Maria, Zwierzęta w gospodarce, wierzeniach i zwyczajach Indian Peru X V I i X V I I w. w świetle kroniki Felipe Guarnan Poma de Ayala (Animals in the economy, beliefs and customs of the Indians in Peru of the 16th and 17th cent, in the light of the diary of Felipe Guarnan Poma de Ayala), p. 173-206 (French summ.). 118. S ą g a j ł ł o - K a c z a n o w s k a Maria, Barwniki u ż y w a n e w Polsce do k r a ­ szenia jajek w X I X i X X wieku (Dye-stuffs for decorating egg used in Poland in the 19th and 20th cent.), p. 207-233 (Russ. summ.). 119. J e ż - J a r e c k i Władysław, Materiały do ludowego łowiectwa w Polsce (Methods of folk hunting in Poland), p. 236-249 (Russ. summ.). 120. P a w ł o w s k a Jadwiga, Sposoby przesuszania zbóż w Polsce (Grain drying (Methods of folk hunting in Poland), p. 236-249 (Russ. summ.). 121. B i e r n a c k a Maria, Z badań nad współdziałaniem gromadzkim we wsi Potakówka, pow. jasielskiego (Economic cooperation on a community basis in the Village of Potakówka, distr. Jasło), p. 261-275 (French summ.). �229 A N E K S 122. W i e l o w i e j s k i Jerzy, Obróbka drewna na Śląsku u schyłku starożyt­ ności — w okresie późnolateńskim i rzymskim (Early wood working in Silesia — Late L a Тёпе and Roman Period), p. 277-298 (German summ.). 123. G ł a d y s z Mieczysław, Z monograficznych badań wsi śląskich w latach 1958-1959 (Field studies in Silesiaii villages in 1958-1959), p. 299-303. 124. K w a ś n i e w i e ż o w a Krystyna, K w a ś n i e w i c z Władysław, Błotnica Strzelecka i Centawa (The villages Błotnica Strzelecka and Centawa), p. 304315. 125. S z r o m b a Zofia, Wieś Dzierżysławice (The village Dzierżysławice), p. 316322. 126. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Wieś Owsiszcze (The village Owsiszcze), p. 323-331, K R O N I K A I R E C E N Z J E — CHRONICLE, R E V I E W S A N D SURVEYS 127. Prof, dr Antonín Václavík 12 V I I 1891 — 4 X I I 1959 (In memory oí Prof. dr Antonín Václavík) — Richard Jeřábek, p. 333-339. 128. Konferencja w sprawie utworzenia Międzynarodowej Komisji Badań Kultury Ludowej w Karpatach (Folk-Culture of the Carpathians: an international research project. Preliminary conference held in Cracow on 1959) — Mie­ czysław Gładysz, p. 339-343. 129. Z działalności naukowo-badawczej i dydaktycznej w zakresie tańca ludowego w Polsce w latach 1945-1959 (The folk dance in Poland: research and practi­ cal teaching 1945-1959) — Jacek Tomasik, p. 343-349. 130. Rudolf H. Nocoń, Dzieje, kultura i upadek Inków. Prace Etnologiczne P T L , t. V, Wrocław 1958 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 349-353. 131. Działalność Instytutu Etnograficznego i Muzeum przy Bułgarskiej Akademii Nauk w Sofii w 1958 i 1959 r. (Activities of the Ethnographic Institute and Museum, Bulgarian Academy of Sciences in Sofia 1958 and 1959) — Christo Wakarelski, p. 353-359. 132. Początki kartograficznego opracowania kultury ludowej w Czechach (Report on the recently started cartographic study of folk culture in Czechoslovakia) — Drahomíra Stránská, p. 359-360. 133. „Československá Ethnografie", R. 1-7: 1953-1959, Praga, wyd. Czechosłowackiej Akademii Nauk — Zofia Szromba, p. 360-366. 134. „Slovenský Národopis", R. 17: 1953-1959 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 366-371. 135. Etnologia w Jugosławii w latach 1958 i 1959 (Ethnology in Yugoslavia in 1958 and 1959), — Palošija Djurdjica, p. 372-376. 136. „Zbornik za Narodni Život i Običaje Južnih Slavena", R. 35-39: 1951-1957. Zagreb — Irena Nizińska, p. 376-383. 137. Etnografia łużycka w 1959 roku (Lusatian ethnography in 1959) — Pavol Nedo, p. 383-385. 138. Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie (Activities of the Institute of German Ethnography, Ger­ man Academy of Sciences in Berlin) — Doris Stockmann, p. 385-391. 139. Agrarethnographie. Vortrage der Berliner Tagung vom 29. Sept. bis 1. Okt. 1955, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Veróffentlichungen des Instituís fur Deutsche Volkskunde, Band 13, Akademie — Verlag Berlin 1957 — Stanisław Bronicz, p. 391-394. 140. Pierwsza monografia rumuńska o języku tracko-dackim: I . I . Russu, Limba traco-dacilor, Editure Academiei Republicii Populare Romíne, Bucuresti 1959 — JVtcolae Dunáre, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 394-396. �230 ANEKS 141. Najważniejsze osiągnięcia etnografów węgierskich w 1959 roku (Hungarian ethnography in 1959) — Jeno Bambas, p. 397-403. 142. Z działalności Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk Z S R R w 1959 roku (Activities of the N. N. Mikłucho-Makłaj Institute of Ethnography, Soviet Academy of Sciences in 1959) — Olga Ganckaja, p. 403-410. 143. „Советская Этнографиа", 1946-1959 — Edward Pietraszek, p. 410-419. 144. Wieś Wiriatino w przeszłości i teraźniejszości, pr. zbiór, pod red. P. I . K u s z niera, Moskwa 1959, Trudy Instituía Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, t. 41 — Krystyna Adamus, p. 419-422. 145. Międzynarodowe pismo antropologiczne: Current Anthropology — Andrzej Waligórski, p. 422-423. 146. Etnograficzne antologie: M. Mead, N. Calas, Primitive Heritage. A n Anthro­ pological Anthology, Random House, New York 1953; E . A. Hoebbel, J . D. Jennings, E . R. Smith, Readings in Anthropology, Mc G r a w - H i l l Book Com­ pany, New York—Toronto—London 1955 — Leszek Dzięgiel, p. 424-425. 147. Harry L . Shapiro, Aspects of Culture, Rutgers University Press, New Bruns­ wick, Brown and Haley Series No 4, New Jersey 1956 — Krystyna Małkow­ ska, p. 425-427. 148. Jacques Berque, Histoire sociále d'un village égyptien au X X m e siěcle, Paris 1957, Mouton and Co L a Haye — Anna Damrosz, p. 427-429. 149. Peter A. Munch, A Study of Cultural Change. Rural — Urban Conflicts in Norway, H . Aschehoug and Co. (W. Nygaard), Oslo 1956 — Antoni Stojak, p. 429-431. é Tom V : 1961 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 150. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Uwagi o znaczeniu badań nad kulturą ludową w Karpatach Północnych (On the significance of the Study of folk culture of the Northern Carpathians), p. 15-27 (Engl. summ.). 151. J a m k a Rudolf, O roli Karpat w pradziejach i wczesnym średniowieczu (The role of the Carpathians in prehistory and in the early Middle Ages), p. 29-48 (French summ.). 152. Z b o r o w s k i Juliusz, Z badań nad etnograficzną wartością u t w o r ó w Se­ weryna Goszczyńskiego (The ethnographic value of the literary work of Se­ weryn Goszczyński), p. 49-61 (French summ.). 153. R e i n f u s s Roman, Stan i problematyka badań nad kulturą ludową Ł e m kowszczyzny (The folk culture of the Łemki district — the present state of research and some problems involved), p. 63-69 (French summ.). 154. V 1 a d u t i u Ion, Об узученми пастушеской жизни в Румунии (A study of pastoral life in Romania), p. 71-84 (French summ.). 155. Š t i k a Jaroslav, Salašnictví na moravském Valašsku ve světle literárních pramenu do poloviny 19. století (Transhumance in the Moravian Walaehia in the Light of published sources till the middle of the X l X t h century), p. 8595 (French summ.). 156. E r i x o n Sigurd, Seasonal dwelling places (Osadnictwo sezonowe) p. 97-100 (Polish summ.). 157. K o w a l s k a - L e w i e k a Anna, Gospodarka i trzebież żarowa w K a r p a ­ tach polskich w X I X i X X wieku. Uprawa krzycy (Forest and field clearance �ANEKS 158. 159. 160. 161. 162. 163. 164. 165. 231 by burning in the Polish Carpathians in the X l X t h and X X t h centuries. The cultivation of krzyca — variety of rye), p. 101-116 (French summ.). Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Współczesne sposoby nabywania umiejętności w rzemiośle wiejskim na Podhalu w latach 1945 — 1960 (Modern methods of learning and acquiring skill in the cottage industries of Podhale), p. 117-134 (French summ.). J о s t o w a Wanda, Z zagadnień budownictwa podhalańskiego (A note on the Podhale house building), p. 135-161 (French summ.). P о 1 o n e с Andrej, Slovenské opasky a iné remenné oděvné súčiastky (Slo­ vak broad belts and other leather dress additions), p. 163-196 (Engl. summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Owcze sery zdobione z Karpat (Ornamented sheep milk cheeses from the Carpathian region), p. 197-226 (French summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Wędrówki pasterskie w Beski­ dzie Śląskim (Seasonal pastoral migrations in the Silesian Beskid), p. 227-231 (French summ.). M i s i ń s к a Maria, S p ł a w drewna w Karpatach i na Podkarpaciu w drugiej p o ł o w i e X I X i w wieku X X (Timber-floating in the Carpathian and SubCarpathian region in the second half of the X l X t h and X X t h centuries), p. 232-259 (French summ.). J e ř á b e k Ryszard, Przyczynek do studiów nad flisactwem i żeglugą w za­ chodniej Galicji na początku X I X w. (A note on the river transport in western Galicia in the early X l X t h century), p. 260-276 (French summ.). S z u r m i a k - B o g u c k a Aleksandra, B o g u c k i Kazimierz, Stan badań nad folklorem muzycznym i tanecznym na terenie Polskich Karpat (The state of research on musical and dance folklore of the Polish Carpathians), p. 277-288 (Engl. summ.). K R O N I K A — CHRONICLE 166. Jiří Horák. W 75 rocznicę urodzin (Jiří Horák, in 75 annuary of birthday) — Emanuel Baláš, p. 289-292. 167. Stan i rozwój nauk etnologicznych i muzealnictwa etnograficznego w Izraelu (Anthropological studies and museums in Israel. The present state and pros­ pects of development) — Giza Frenklowa, p. 292-304. 168. Z działalności Instytutu Etnografii i Folkloru Czechosłowackiej Akademii Nauk za rok 1959 (The Institute of Ethnography and Folklore of the Czechoslovak Academy of Sciences. Report of activities in 1959) — Jiří Horák, p. 305-312. 169. Prace z zakresu hodowli bydła i pasterstwa w południowo-wschodniej Euro­ pie (Studies in cattle breeding and pastoral husbandry in South-Eastern E u ­ rope) — László Folates, p. 312-314. 170. Powojenna działalność etnograficzna w Rumunii ze szczególnym uwzględnie­ niem badań życia pasterskiego (Postwar ethnographic work in Romania with particular emphasis on pastoralism) — Nicolae Dunáre, p. 314-329. 171. Badania karpackie Zakładu Etnografii U.Ł. oraz Zespołu Etnograficznego I H K M P A N w Łodzi (Carpathian studies of the Dept. of Ethnography, Univ. of Łódź and of the Ethnographic Group of I H K M P A N in Łódź) — Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 329-331. 172. Etnograficzne badania terenowe w Karpatach Zachodnich prowadzone w 1960 r. przez Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii U . J . (Ethnographic field studies in the Western Carpathians conducted by the Dept. of General Ethnographv �232 173. 174. 175. 176. 177.. 178. 179. 180. 181. 182. 183. ANEKS and Sociology of the Univ. of Cracow in 1960) — Władysław Kwaśniewicz, p. 332. Prace Zakładu Etnografii Słowian U.J. na terenie Karpat (Ethnographic research in the Carpathian region — Dept. of Slavonic Ethnography, Univ. of Cracow) — Małgorzata Matušek, p. 332-335. Materiały do kultury pasterskiej Karpat w T r a n s y l w a ń s k i m Muzeum Etno­ graficznym w Cluj (Materials for the Carpathian pastoralism in the T r a n sylvanian Ethnographical Museum at Cluj) — Valeriu Butura, p. 335-341. Karpacka kultura ludowa w praskich zbiorach etnograficznych (Carpathian folk culture in the Prague Ethnographical Collections) — Helena Johnová, p. 341-354. Z działalności Muzeum Tatrzańskiego im. Т. Chałubińskiego w Zakopanem (The Chałubiński Tatra Museum at Zakopane. Report on activities) — Juliusz Zborowski, p. 354-359. Z działalności Muzeum im. W. Orkana w Rabce (The Orkan Museum at Rabka. Activities) — Jan Bujak, p. 359-361. Zbiory z Karpat i Podkarpacia w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie (Carpathian collections in the Warsaw Museum of Folk Culture and Folk Art) — Barbara Kaznowska-Jarecka, p. 362. Z działalności naukowo-badawczej na terenie Karpat i Podkarpacia Zespołu Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (Car­ pathian researches of the Ethnographic Group of the Archaeological and Ethnographical Museum in Łódź) — Maria Misińska, p. 362-367. Badania archeologiczne w Karpatach (Archaeological investigations in the Carpathians) •— Rudolf Jamka, 367-371. Uwagi o stanie badań nad starszą epoką kamienną w Karpatach (Observa­ tions on the paleolithic in the Carpathians) — Janusz К. Kozłowski, p. 371378. Leopold Węgrzynowicz 19 I X 1881-11 V I I I 1960 (In memory of Leopold W ę ­ grzynowicz) —• Mieczysław Cładysz, p. 378-383; Janina Krajewska 1 X I I 1901-11 X I 1960 (In memory of Janina Krajewska) — Piotr Dekoivski, p. 384-386. RECENZJE — REVIEWS 184. Zagadnienia kultury ludowej terenu Karpat w czasopiśmie krajoznawczym „Wierchy" 1923-1959 (Carpathian folk culture problems in the Tatra magazine „Wierchy") — Maria Lechowska-Bujak, p. 387-392. 185. „Gronie", R. 1—2: 1938-1939 (Regional periodical „Gronie") — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 393-395. 186. Acta Archaeologica Carpathica, t. 1: 1958 z. 1 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 395-398. 187. Rudolf Śmiałowski, Architektura i budownictwo pasterskie w Tatrach Pol­ skich, K r a k ó w 1959 — Maria Gładyszowa, 398-400. 188. Pasterstwo w Słowenii (Pastoralism in Slovenia) — Bronisława KopczyńskaJaworska, p. 400-404. 189. I . I. Russu, Din trecutul pástoritului rominesc. Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei pe anii 1957 si 1959, C l u j 1958, p. 135-156 — Nicolae Dunáre, p. 404-405. 190. Nicolae Dunáre, Problema cercetarii etnografice a pástoritului. Studii si сегcetari de istorie, t. 7: 1956 p. 173-179 —• BTonislaíoa Kopczyńska-Jaworska, p. 405-406. �233 ANEKS 191. László Nagy Czirok, Pásztorélet a Kiskunságon, Budapest 1959 — Tomás Hofer, p. 406-408. 192. Adamson Hoebel E . , The law of primitive Man. A study in comparative legal dynamice. Cambridge 1954 — Franciszek Studnicki, p. 408-411. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY V I : 1962 — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 193. G ł a d y s z Mieczysław, Zarys planu działalności i organizacji Międzynaro­ dowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (International Commission for Cultural Research in the Carpathian Mountains. Plans and activities 1960-1962), p. 15-40 (Russ. summ.). 194. B i e r n a c k a Maria, Dawne oraz współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach (Old and modern organization of sheep farming in the Biesz­ czady Region), p. 41-62 (Russ. summ.). 195. L e w i c k i Tadeusz, Południowe stoki Karpat w ś w i e t l e opisu Al-Idrlsiego — 1154 r. (The Southern slopes of the Carpathian mts. in the light of Al-Idrisi's description — year 1154), p. 63-73 (Engl. summ.). 196. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Problematyka polskich prac etnograficz­ nych dotyczących terenów Zachodnich Karpat (Polish ethnographical work on the Western Carpathian Regions), p. 75-82 (Russ. summ.). 197. J a c o b e i t Wolfgang, Owczarze i hodowla owiec w Europie środkowej do początku X X wieku (Sheepherders and sheepfarming in Central Europe up to the beginning of the X X t h century), p. 83-92 (Engl. summ.). 198. G o t k i e w i c z Marian, O czadeckich repatriantach z Bukowiny (Notes on the Czadc repartians from Bukovina), p. 93-133 (French summ.). 199. K w a ś n i e w i c z Władysław, Ze studiów nad rzemiosłem wiejskim Pogórza Karpackiego. Świątnicki handel kłódkarski w latach 1850-1914 (Studies on rural handicraft of the Carpathian Foreland. The Świątniki padlock trade 1850-1914), p. 134-162 (German summ.). 200. Z w o l i ń s k i Stefan, Badania nad historią górnictwa i hutnictwa w Tatrach Polskich (Investigations into the history of mining and metallurgy in the Polish Tatra), p. 163-191 (Russ. summ.). 201. P e t e r a Janina, Wędrówki pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Migrations of the Aromenian pastoralists in Albania), p. 192-201 (French summ.). 202. U r b a ń s k a Barbara, Karakaczani. Nomadzki lud pasterski na Bałkanach (The Krakatchans, the nomadic people of the Balkan Mountains), p. 202-225 (French summ.). 203. M a r k o w s k a Danuta, K i l k a uwag o procesie zanikania nomadzkich mi­ gracji pasterskich na terenie Bułgarii (Some notes on the process of dis­ appearance of nomad pastoral migrations on the Bulgarian territory), p. 226239 (French summ.). 204. J e ż - J a r e c k i Władysław, Bartnictwo Puszczy Solskiej (Apiculture of Sol­ ska Forest), p. 240-266 (French summ.). 205. G e r m a n Franciszek, Aleksander Rypiński. W 150 rocznicę urodzin... (Ale­ xander Rypiński), p. 267-280 (French summ.). 206. D a m r o s z Jerzy, Na marginesie edycji materiałów rękopiśmiennych M i ­ chała Federowskiego (Notes on the edition of M. Fedorowski's manuscript),, p. 281-290 (Russ. summ.). 207. T u r n a u Irena, Materiały etnograficzne w polskich czasopismach X V I I I wie- �'234 208. 209. 210. 211. ANEKS ku (The ethnographic material in Polish periodicals of the 18th Century), p. 291-301 (Engl. summ.). O s t r o w s k a Elżbieta, Drewniane budownictwo i obróbka drewna we wczesnośredniowiecznym Wrocławiu (Wooden construction and woodworking in earlymedieval Wrocław), p. 302-319 (German summ.). K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Szałaśnictwo w Karpatach Pol­ skich w świetle prac zespołowych w roku 1960 (Summer grasing in the Polish Carpathians (transhumance) in the light of colect research conduited in Poland in 1960), p. 321-329. L e c h o w s k a - B u j a k Maria, Ż y w e tradycje pasterstwa górskiego w Beski­ dzie Wyspowym (Living hill-pasturing traditions in the „Island"-Beskids) p. 330-337. T y l k o w a Danuta, Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południo­ wej Sądecczyźnie (Barrel-arched wooden granaries in the Southern Sącz reg­ ion), p. 338-347. KRONIKA — CHRONICLE 212. Przed V I I Międzynarodowym Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie (Before the V I I International Anthropological and Ethno­ logical Congress in Moscow) — Witold Dynowski, Krzysztof Makulski, p. 349356. 213. Sprawozdanie z wycieczki do Bretanii, odbytej po zakończeniu V I Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu (Report of an ethnog­ raphical excursion to Brittany) — Maria Znamierowska-Priifferowa, p. 357. 214. Archeologiczne Sympozjum Karpackie (Carpathian Archeological Symposium) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 358. 215. Osadnictwo wczesnośredniowieczne w dorzeczu Sanu (Early-medieval settle­ ment in the San basin )— Antoni Kunysz, p. 358-365. 216. O zabytkach wiejskiego przemysłu na terenie Podhala (Relies of rural in­ dustry in the Podhale region) — Henryk Jost, p. 366-381. 217. Z prac nad organizacją Podhalańskiego Parku Etnograficznego (Works on the Podhale scansen) — Wanda Jostowa, p. 381-383. 218. Ochrona z a b y t k ó w techniki w powiecie nowotarskim (Conservation of ethnog­ raphical monuments in the Nowy Targ district) — Wanda Jostowa, p. 383384. 219. Związek Podhalan w Ameryce Północnej (The Podhale Association in U S A ) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 385-388. 220. Działalność etnograficzna w Estońskiej S R R w latach 1945-1960 (Ethnographical work in the Estonian Soviet Socialist Republic) — Jiiri Linnus, p. 388-400. 221. Działalność Seminarium Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu J . E . P u r k y ň e w Brnie (Activities of the Ethnography and Folklore Seminar of J E P at Brno) — Richard Jeřábek, p. 400-403. 222. Mapy etnograficzne w Atlasie Górnej Austrii (Ethnographical maps in the Atlas of Upper Austria) — Ernst Burgstaller, p. 403-407. 223. Próby zorganizowania w Czechosłowacji muzeum typu skansenowskiego (At­ tempts at the establishment of a Czechoslovakian scansen) — Helena Johnová, p. 407-413. RECENZJE — REVIEWS 224. „Sowietskaja Etnografija", 1960 — Edward Pietraszek, p. 415-418. 225. „Československa Ethnografie", R. 8: 1960 — Zofia Szromba, p. 418-422. �ANEKS 235 226. „Slovenský Národopis", R . 8: 1960 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 422427. 227. „Acta Archaeologica Carpathica", t. I : 1960 z. 2 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 427-430. 228. „Rocznik Sądecki", t. I : 1939, t. I I : 1949, t. I I I : 1957, t. I V : 1960 — Helena Burchardówna, p. 430. 229. Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, Red.: W. Antoniewicz, t. I - I I I ; Wrocław 1959-1960 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 430-432. 230. Hanna Pieńkowska, Podtatrzańskie obrazy na szkle. K r a k ó w 1961 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 433. 231. P a u l Chombart de Lauwe, Familie et habitation. Travaux du Groupe d'Ethnologie Sociále, Centre National de la Recherche Scientifique, t. I - I I , Paris 19591960 — Danuta Dobrowolska, p. 433-438. 232. A. Leroi-Gourhan, J . Poirier, Ethnologie de l'Union Francaise, t. I, Afrique, Paris 1953 — Krzysztof Makulski, p. 438-444. 233. Paul Bohannan, Justice and Judgment among the Tiv, Oxford 1957 — Zofio Szyfelbejn, p. 444-448. 24. Przegląd prac o rzemiosłach zajmujących się obróbką metali na terenie r a ­ dzieckich republik środkowoazjatyckich (Review of literature on metal-work­ ing handicraft on the territory of the Middle-Asiatic Soviet Republics), — Zbigniew Jasiewicz, p. 449-455. 235. Theodor Hornberger, Die kulturgeographische Bedeutung der Wanderschaferei in Siiddeutschland. Süddeutsche Transhumanz, Remagen 1959 — Wolfgang Jacobeit, p. 456-459. 236. Ernst Burgstaller, Felsbilder und — inschriften im Toten Gebirge in Oberosterreich, Linz 1961 — Wolfgang Jacobeit, p. 459-460. Tom V I I : 1963 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 237. D y n o w s k i Witold, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej (The de­ ficit studies in Polish ethnography), p. 15-30 (French summ.). 238. L e w i c k i Tadeusz, P o ż y w i e n i e ludności Zachodniej Afryki w średniowieczu w e d ł u g źródeł arabskich (The food of the West African peoples in the Middle Ages according to arabie sources), p. 31-191 (Engl. summ.). 239. M a k u l s k i Krzysztof, Geneza B u s z m e n ó w na podstawie badań archeolo­ gicznych i etnograficznych (The origins of Bushmen in the light of archeological and ethnographic research), p. 192-298 (French summ.). 240. W a l i g ó r s k i Andrzej, Studia nad więzią terytorialną i rodzinną wschodnioafrykańskiego plemienia Luo (Studies on the territorial and familial links in the East African tribe Luo), p. 299-362 (Russ. summ.). 241. W o l s k i Krzysztof, Powindah — patańscy koczownicy Afganistanu i P a k i ­ stanu (Powindah, the Patán nomadic tribe of Afghanistan and Pakistan), p. 363-396 (Engl. summ.). 242. M a c i e j e w s k a Joanna, Akulturacja w gospodarce i trybie życia L a p o ń ­ czyków górskich w końcu X I X i na początku X X wieku (Acculturation in the economy and way of life of the Laplanders), p. 397-424 (Russ. summ.). 243. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim 21 X I 1884 — 8 I I 1962 (Some reminiscences about Professor Eugeniusz Frankowski) p. 425-439. �236 ANEKS K R O N I K A — CHRONICLE 244. Sesja naukowa z okazji 50-lecia Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu. (Scientific Session on the occasion of the 50th anniversary of the existence of the Society of Folk Research in Poznań) — Zbigniew Jasiewicz, p. 442445. 245. Dyskusje o regionalizmie (Discussion about regionalism) — Krzysztof Makulski, p. 445. 246. Sesja popularnonaukowa w Płocku (Popular and scientific session in Płock) — Wanda Paprocka, Danuta Markowska, p. 445-449. 247. Wystawa „Afryka nieznana a bliska", Warszawa, wrzesień — październik 1962 (An exhibition „Africa unknown yet near") — Witold Dynowski, p. 449-458. 248. Uwagi na temat studiów afrykanistycznych w Polsce (Some remarks on the Africanistic studies in Poland) — Stefan Strelcyn, p. 459-461. (French summ.). 249. Międzynarodowe Sympozjum Afrykanistyczne w B i a ł y m s t o k u (International symposium on Africa in Białystok) — Tadeusz Dzierżykray-Rogalski, p. 462463. 250. Egzotyczne eksponaty powiększyły zbiory Muzeum Pomorza Zachodniego (Exo­ tic exhibits enlarge the collection of the Museum of West Pomerania) — K[rzysztof] M[akulski], p. 463. 251. Dane statystyczne dotyczące Afryki (Statistic data concerning Africa) — A[ndrzej] W[aligar ski], p. 463. 252. Polskie badania archeologiczne na terenie północno-wschodniej Afryki (Polish archaeological researches in the Northeastern Africa) — Wiktor A. Daszew­ ski, p. 464-473. 253. Listy z Konga (Letters from the Congo) — Krzysztof Makulski, p. 474-479. 254. Posiedzenie afrykanistów radzieckich poświęcone problemom koordynacji ba­ dań (A session of the Soviet researchers ever Africa devoted to the problem of coordination of researches) — Klrzysztof] M[akulski], p. 479-481. 255. Ekspozycja zbiorów etnograficznych w Etiopii (Exposition of the ethnographic collections in Ethiopia) — Klrzysztof] M[akulski, p. 481-482. 256. V I Konferencja Ministrów Oświaty Narodowej Krajów Wspólnoty F r a n suskiej (The Sixth Conference of Ministers of Education of the French Com­ monwealth) — K[rzysztof] M[akulski], p. 482-483. 257. Stypendyści rządu francuskiego z krajów afrykańskich na studiach we F r a n ­ cji (Scholarship holders of the French Government from the African countries at the French universities) —Klrzysztof] M[akulski], p. 483-485. 258. Studium przygotowawcze do badań afrykanistycznych przy V I sekcji Ecole Pratique des Hautes Etudes w Paryżu (The preparatory College to African studies by the V l t h Section of Ecole Pratique des Hautes Etudes in Paris) — Klrzysztof] M[akulski], 485-486. 259. Konferencja Uniwersytecka Afryki Zachodniej (The University Conference of West Africa) — Klrzysztof] M[akulski], p. 486-487. 260. Pierwsze czasopismo w Gwinei (The first newspaper in Guinea) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 261. Nowy periodyk w Gabonie (New Periodic in Gabon) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 262. Oryginalna twórczość muzyczna Ghany (Original music of Ghana) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 487. 263. Czasopismo literackie w Ghanie (Literary Paper in Ghana) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 264. Nowy ośrodek naukowy w Republice Czad (New scientific centre in the Tschad Republic) — A[ndrzej] W[aligorski], p. 488. �ANEKS 265. 266. 267. 268. 269. 270. 271. 272. 273. 274. 275. 276. 277. 278. 279. 2S0. 281. 282. 237 Nowe czasopismo poświęcone historii Afryki (New periodic devoted to the history of Africa) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 438. Ostatnie seminaria afrykanistyczne (The recent African seminary) — A[ndrzejJ W[aligórski], p. 488. Włoski Instytut Afrykanistyczny (The African Institute in Italy) — Afndrzej] W[aligorski], p. 488-489. Rola radia w dziedzinie oświaty w Afryce Tropikalnej (The educational role of the radio in the tropical Africa) — A[ndrzej] W[aligorski], p. 489. Zagadnienia oświaty w Afryce (The problems of education in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Podręczniki szkolne w Afryce (School handbooks in Africa) — A[ndrzej 'W [aligar ski], p. 490. Stypendia na badania terenowe w Afryce (Scholarships for the field rese­ arches in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Badania naukowe na terenie Afryki (Scientific research in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Związek m u z e ó w afrykańskich (An Association of the African Museums) — A[ndrzej] 'W [aligar ski], p. 491. Prenumeratorzy czasopisma „Africa" (The subscribers to the „Africa" news­ paper) — A[ndrzej] 'W [aligar ski], p. 491. Węgierskie badania Ameryki (Hungarian researches over America) — I . Boglár, p. 491-492. V Konferencja Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej w K a r ­ patach, Smokowiec 17-20 X 1962 r. (The Fifth Conference of the International Committee for Researches on Folk Culture in the Carpathian Mountains) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 492-495. Przegląd polskich wydawnictw o Afryce (A review of Polish publications about Africa) — Jan Milewski, p. 495-499. „Revue Internationale des Sciences Sociales", 1961 •— A[ndrzej] W[aligórski], p. 500. Africa from the point of view of American Negro scholars. Red. John A. Da­ vis, Paris 1960 — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500. Wydawnictwa The Institute of Race Relations (Publications of the Institute of Race Relations) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500. Wydawnictwa Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego (Publications of the International African Institute) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500-501. Nowa książka Kwame Nkrumaha (A new book by Kwame Nkrumah) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 501. RECENZJE — REVIEWS 283. Claude Lévi-Strauss, L a pensée sauvage, Paris 1962 — Anna Kutrzeba-Poj­ narowa, p. 503-506. 284. Claude Lévi-Strauss, L e totemisme aujourd'hui, Paris 1962 — Krzysztof Makulski, p. 506-515. 285. Claude Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1960 — Barbara Olszewska-Dyoniziak, p. 515-521. 286. Basil Davidson, Afryka budzi się, Warszawa 1957; Davidson Basil, Afryka na nowo odkryta, Warszawa 1961 — Krzysztof Makulski, p. 521-531. 287. E . R. Leach, Pul Eliya — A Village in Ceylon. A Study of Land Tenure and Kinship, London 1961 — Jadwiga Kowalik, p. 531-534. �238 ANEKS 288. K a r l A. Wittfogel, Oriental Despotism. A Comparative Study of Total Power, New Haven 1957 — Leszek Dzięgiel, p. 534-539. 289. Raymond Firth, We, the Tikopia, London 1957; Firth Raymond, Social Change in Tikopia, London 1959 — Sławoj Szynkiewicz, p. 539-544. 290. I . I . Potiechin, Formirowanije nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikanskich B a n ­ tu, Moskwa 1955, „Trudy Instytuta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja", Т. 39 — Joanna Maciejewska, p. 544-548. 291. Nie opublikowany manuskrypt prof. К . Moszyńskiego (An unpublished manu­ script of Prof. K . Moszyński) — Leszek Dzięgiel, p. 548-550. 292. „Etudes Rurales", Paris 1961, nr 1-3 — Anastazja Kojdecka, p. 550-553. Tom VIII: 1964 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 293. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Trzy studia z teorii kultury ludowej (Three studies on the theory of people's culture), p. 11-74. 294. M a r k ow s k a Danuta, Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian (Traditional village community in the process of change), p. 75-106 (French summ.). 295. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Przemiany kulturowe wsi podmiej­ skiej (Cultural transformation of a suburban village), p. 107-142. 296. P i e t r a s z e k Edward, Problem kultury robotniczej na tle rozpadu trady­ cyjnej kultury ludowej w Zagłębiu Krakowskim od schyłku epoki feudalnej (Cultural problems of the working class in the K r a k ó w Mining Basin and the decline of the traditional peasant culture by the end of feudal era), p. 143-162. 297. S t o j a k Antoni, Społeczno-kulturowe skutki industrializacji (Social and cultural effects of industrialization), p. 163-171. 298. P o p i e l a Wojciech, Położenie proletariatu wiejskiego we wsi małopolskiej Brzeźna od lat osiemdziesiątych X I X wieku do 1939 roku (The position of the village proletariat in the Galician village of Brzeźna since the late X l X t h century to 1939) p. 172-206 (French summ.). 299. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Etnobotanika (Ethnobotany), p. 207-214. 300. S o b i e s k a Jadwiga, Wielkopolski obrzęd topienia „Smiercichy" (The cu­ stom of „Drowing the Śrniercicha" in Wielkopolska), p. 215-250 (French summ.). 301. J e w s i e w i c k i Bogumił, Próba zasygnalizowania roli źródła ikonograficz­ nego w badaniach etnograficznych (An attempt to portray the role of iconographic sources in ethnographical studies), p. 251-263. 302. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Uwagi na temat organizacji i metod etnograficznych badań terenowych we Francji (Remarks on the organization and methods of ethnographical studies in France) p. 264-281. 303. J e s t Corneille, Uwagi na temat żniw w Normandii (A note on thrashing in Normandy), p. 282-290. 304. L e w i c k i Tadeusz, Traits d'histoire du commerce transsaharien. Marchands et missionnaires ibadites en Soudan occidental et central au cours des V I I I X I I siecles (Historical background of Trans-saharian trade. Ibadite merchands and missionaries in Western and Central Sudan between V I I I and X I I cen­ turies), p. 291-311. 305. W o l s k i Krzysztof, Dekorowanie w i e l b ł ą d ó w w prowincji Sind w Pakistanie �ANEKS 23» zachodnim (Decorating of camels in the Sind province of Western Pakistan), p. 312-325 (French summ.). 306. W o l s k i Krzysztof, Diogo Gomes i jego opis wybrzeży Afryki zachodniej w X V wieku (Diogo Gomes and his description of the West African Coast in X V t h century), p. 326-330. K R O N I K A — CHRONICLE 307. Profesor M. G . Lewin (In memory of Professor M. G . Lewin) — Witold Dynowski, p. 331-334. 308. Profesor M. J . Herskovits (In memory of Professor M. J . Herskovits) — Krzysztof Makulski, p. 335-341. 309. Trzecia Konferencja Komitetu Redakcyjnego międzynarodowego czasopisma etnograficznego krajów demokracji ludowych „Demos" (Third Conference of the Board of Editors of the international ethnographical periodic „Demos", countries of peoples' democraties) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 342-344. 310. Sprawozdanie z badań w Indiach Pólnocno-Wschodnich w 1960 roku doty­ czących problemu dawności uprawy kukurydzy w Azji (Report on investiga­ tion carried out in North-Eastern India of the problem of the history of maize cultivation in Asia) — Tomasz Marszewski, p. 344-353. 311. Seminaria naukowe poświęcone krajom gospodarczo słabo rozwiniętym (Sym­ posia on the underdeveloped countries) — Krzysztof Makulski, p. 354-358. 312. Nowe czasopismo „Afryka" (New periodical „Afryka") — Krzysztof Makulski, p. 358-362. RECENZJE — REVIEWS 313. Kultura indiejcew. Wkład koriennogo nasielienija Amieriki w mirowuju k u l ­ turu, Red. A. W. Jefimow, I. A. Zołotariewska, Moskwa 1963 — Witold Dynowski, p. 363-369. 314. „Sowietskaja Etnografija" 1961-1962 — Edward Pietraszek, p. 369-374. 315. „Československa Etnografie" R. 9-10: 1961-1962 — Zofia Szromba, p. 375-380. 316. „Studia i Materiały Lubelskie". Etnografia, t. I, Lublin 1962 — Zofia Staszczak, p. 380-381. 317. Dzieje ziemi słupeckiej, praca zbiór., Słupca — Poznań 1960 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 381-383. 318. M. Biernacka, P o t a k ó w k a w i e ś powiatu jasielskiego 1890-1960. Z badań nad współdziałaniem, Warszawa 1962 — Zofia Staszczak, p. 383-385. 319. K a j Birket-Smith. Primitive Man and his Ways, London 1960 — Leszek Dzię­ giel, p. 385-387. 320. Lloyd Cabot Briggs, Tribes of the Sahara, Cambridge, Mass. 1960 — Wiktor Andrzej Daszewski, p. 387-388. 321. Klaus Ferdinand, The Horizontal Windmills of Western Afghanistan, „Folk", vol. 5: 1963, Kobenhavn, s. 71-89 — Krzysztof Wolski, p. 388-390. 322. Fernand van Langenhove, Consciences tribales et nationales en Afrique Noire, Bruxelles 1960 — Joanna Maciejewska, p. 390-394. 323. Lucy Mair, Primitive Government, Harmondsworth 1962 — Leszek Dzięgiel, p. 394-396. 324. Guy Moréchand, Principaux traits du chamanisme Meo Blanc en Indochine, „Bulletin de l'Ecole Francaise d'Extreme Orient" T. 47: 1955, Fasc. 2, Paris —• Saigon, s. 509-546 — Tomasz Marszewski, p. 397-399. �240 ANEKS 325. M. Mead, Cultural Change and Technical Development — Sławoj Szynkiewicz, p. 399-405. 326. Reinhard Peesch, Kulturstromungen in den Küstenzonen der südlichen Ostsee, in: „Deutsches Jahrbuch für Volkskunde", В. 8: 1962, Teil 1 — Jadwiga Ku­ charska, p. 405-408. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY I X : 1965 — PAPERS, STUDIES A N D MATERIALS 327. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Z zagadnień metodyki polskich prac etno­ graficznych: czas i przestrzeń w badaniach kultury ludowej (Method in Polish ethnographical studies: time and space in research on folk culture), p. 25-40 (French summ.). 328. B u r s z t a Józef, Etnografia a współczesność. Nieco refleksji metodologicz­ nych w związku z badaniami na Ziemiach Zachodnich (Ethnography and modern times. Some methodological reflections concerning research on Po­ land's Western Territories), p. 41-61 (Germ. summ.). 329. K w a ś n i e w i c z Krystyna, Z badań nad zwyczajami dorocznymi w spo­ łeczności wiejskiej (Annual customs in a rural community), p. 62-102 (Germ, summ.). 330. K w a ś n i e w s k i Krzysztof, Brogi jako element zagrody chłopskiej w, Pol­ sce (Haystacks as an element on the Polish farm), p. 103-121 (Germ. summ.). 331. M a r k o w s k a Danuta, Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce (Contemporary research on the peasant family in Poland), p. 122-153. 332. N i z i ń s k a Irena, Olszowy Barbara, Szromba-Rysowa Zofia, Zambrzycka-Kunachowicz Anna, Zagadnienia wiejskiej w y t w ó r ­ czości domowej, rzemiosła i przemysłu Karpat Polskich w etnograficznej lite­ raturze powojennej (Post-war ethnographical literature on rural home indu­ stries, crafts and industry in the Polish Carpat hians), p. 154-183. 333. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, V I I Międzynarodowy Kongres Nauk A n ­ tropologicznych i Etnologicznych w Moskwie 3-10 V I I I 1964 (Comments on the V I I International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences in Moscow 3-10 August 1964) p. 185-198. 334. D у n o w s к i Witold, 250-lecie Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego w Leningradzie (250th anniversary of the Peter the Great Museum of Anthropology and Ethnography in Leningrad), p. 199-220. 335. L e w i c k i Tadeusz, Źródła arabskie do dziejów Afryki na południe od S a ­ hary (Arab sources on the history of Africa south of the Sahara), p. 221-293 (French summ.). 336. S z y n k i e w i c z Sławoj, Rozpad rodziny macierzystej na Sumatrze a po­ zycja społeczna kobiety (The disintegration of the matriachal family on S u ­ matra and the social position of women), p. 294-321 (Engl. summ.). 337. K o h u t n i c k i Bohdan, Podobieństwo e l e m e n t ó w kultur niedźwiedzia u lu­ dów północnych obszarów Ameryki i Azji (Similarity of bear cult elements in the peoples of the northern parts of America and Asia — an attempt to confront two different hypotheses), p. 322-346 (Engl. summ.). 338. M а к u 1 s к i Krzysztof, Historia badań etnograficznych Sahary na tle hi­ storii ogólnej penetracji tej pustyni (A history of ethnographical research in the Sahara againts the background of the general penetration of the desert), p. 347-387. �ANEKS 241 339. B u r c h a r d Przemysław, Z problematyki łuku (The bow), p. 388-421 (Ger­ man summ.). 340. W o l s k i Krzysztof, Garncarstwo południowego Sindu — Pakistan Zachodni (Pottery making in Southern Sindu, Western Pakistan), p. 422-434 (Engl. summ.). 341. P a r a d o w s k a Maria, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Aleksandra Jabłonowskiego o Bliskim Wschodzie (Contribution of Polish explorers to the history of ethnographie. Aleksander Jablonowski's accounts of the Near East), p. 435-439. K R O N I K A — CHRONICLE 342. Międzynarodowa Konferencja poświęcona badaniom kultury ludowej w K a r ­ patach (International Conference on the folk culture of the Carpathians) — Mieczysław Gładysz, p. 440-457. 343. Jubileusz Muzeum Etnograficznego w Warszawie 1888-1963 (Jubilee of the Ethnographical Museum in Warsaw) — Władysław Jeż-Jarecki, p. 457-461. 344. Wystawa jubileuszowa Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie (Ju­ bilee exhibition of the Folk Culture and Art Museum in Warsaw) — Wła­ dysław Jeż-Jarecki, p. 461-463. 345. I I I Międzynarodowe Seminarium Etnograficzne pomocniczych pracowników nauki (III Joint Ethnographical Seminar attended by the assistant staff of various ethnographical institutions) — Teresa Dobrowolska, p. 463-466. 346. Konferencja Demograficzna w Olsztynie (Demographic Conference in Olsztyn) — Adom Wyderko, p. 466-467. 347. Etnografia w Gruzińskiej S R R (Ethnography in the Georgian S S R ) — Guram Gasitaszwili, Zbigniew Jasiewicz, p. 467-472. 348. Etnografia w ČSRS (Ethnography in Czechoslovakia) — Walerian Sobisiak, p. 472-477. 349. Kongres węgierskich etnografów w Budapeszcie 16-20 X 1963 r. (Congress of Hungarian Ethnographers in Budapest 16-20 October 1963) — Ireno Nizińska, p. 477-482. 350. Etnobotanika w publikacjach Instytutu J . Lipsa na Uniwersytecie К . Marksa w Lipsku (Ethnobotany in the publications of the J . Lips Institute at the K a r l Marx University in Leipzig) — Jadwiga Kucharska, p. 482-486. 351. Etnograficzna monografia muzealna pasterstwa i hodowli owiec we Francji — wystawa „Pasterze Francji" w Musée des Arts et Traditions Populaires w P a ­ ryżu (Monographic ethnographic exhibition on shepherds and sheep rearing in France — „Shepherds of France" exhibition at the Museé des Arts et Traditions Populaires in Paris) — Maria Frankowska, p. 486-497. 352. Ośrodek badań folklorystycznych w Kairze (Folklore Research Centre in Cairo) — Barbara Czerniak, p. 497-501. 353. D r Tadeusz Delimat 28 V I I I 1920 — 91 1964 (In memory of dr Tadeusz Delimat) — Ksawery Piwocki, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 501-505. 354. Maksym Faddiejewicz Rylski (In memory of Maksym Faddiejewicz Rylski), p. 505. 355. Iwan Izosimowicz Potiechin (In memory of Iwan Izosimowicz Potiechin), p. 505. RECENZJE — REVIEWS 356. Marcel Griaule, Méthode de l'ethnographie, Paris 1957 — Krzysztof ski, p. 507-510. 16 — Etnografia Poiska, XXI/2 Kwaśniew­ �242 357. 358. 359. 360. 361. 362. 363. 364. 365. 366. 367. 368. 369. 370. 371. 372. 373. 374. 375. 376. 377. 378. 379. 380. ANEKS Claude Lévi-Strauss, Les structures élémentaires de la párente, Paris 1949 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 510-514. Essays on the Ritual and Social Relations, Red. Max Gluckman, Manchester 1962 — Zofia Sokolewicz, p. 514-521. Andrzej Abramowicz, Studia nad genezą polskiej kultury artystycznej, Łódź— Warszawa 1962 — Jacek Olędzki, p. 521-526. „Prace Etnograficzne", z. 1, K r a k ó w 1963 (Zeszyty Naukowe Uniwersytetu J a ­ giellońskiego) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 527-529. „Studia i Materiały Lubelskie", z. 1, Etnografia, Lublin 1962 — Teresa K a r wicka, p. 529-532. „Muveltség és Hagyomány. Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae". t. I - I V : 1960-1962 — Irena Nizińska, p. 533-545. „Masalebi Sakhartwełos Ethnographiisathwis", t. X I I - X I I I : 1963 Tbilisi — Zbigniew Jasiewicz, Maiko Kwaliaszwili, p. 545-547. „Český Lid", R. 50: 1963 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 548-553. „Narodna Tworczisť ta Etnohrafija", 1963 — Danuta Tylkowa, p. 553-557. „Museum", t. X V I : 1963, nr 3 — Jan Bujak, p. 557-560. Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J . Burszty, t. 2, Poznań 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 560-563. Biblioteka Słupska: Słowiańska w i e ś K l u k i , t. 2: 1958; Budownictwo S ł o w i ń ców, t. 5: 1960; Słowińcy i ich kultura, t. 11: 1963 — Magdalena Rostworowska, p. 564-567. Maria Znamierowska-Priifferowa, Rybackie narzędzia kolnę w Polsce i w k r a ­ jach sąsiednich, Toruń 1957 — Jadwiga Kucharska, p. 567-570. Marian Pokropek, Materiały do historii budownictwa ludowego z terenu K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej, Warszawa 1962 — Wanda Paprocka, p. 570-571. Zofia Staszczak, Budownictwo chłopskie w w o j e w ó d z t w i e lubelskim (w X I X i X X wieku), Wrocław 1963, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 24 — Mariaw Pokropek, p. 572. Franziska Beck, Vom Volksleben auf der Danziger Nehrung nach archivalischen Quellen von 1594-1814, Marburg 1962, „Wissenschaftliche Beitráge zur Geschichte und Landeskunde Ost-Mitteleuropas", Nr 61 — Walerian Sobisiak, p. 572-576. Wolfgang Jacobeit, Schafhaltung und Schafer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts, Berlin 1961, Deutsche Ak. d. Wiss. z. Berlin. Veróffentl. d. Inst. f. d. Volkskunde, t. 25 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 576-580. K a r l Baumgarten, Zimmermannwerk in Mecklenburg. Die Scheune, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Veroffentlichungen des Instituís für deutsche Volkskunde, t. 26 — Krzysztof Kwaśniewski, p. 580-582. L'udové stavitel'stvo a b ý v a n i e na Slovensku. Sborník štúdii, Bratislava 1963, Práce Národopisného Ú s t a v u Slovenskej Akademie Vied, t. 12 — Zofia Sta­ szczak, p. 582-585. Emanuel Balaš, Mnohoboké stodoly v indikačních skicách stabilního katastru, „Český Lid", R. 51: 1964, z. 1, s. 33-43 — Maria Gładyszowa, p. 585-588. Edit Fél, Tomás Hofer, Klára К. Csilléry, Hungarian Peasant Art, Budapest 1958 — Wanda Paprocka, p. 588-590. Micul Atlas Linguistic Romin, seria nouá, t. 1: 1956 — Krzysztof Kwaśniewski, p. 590-592. Arta Populara din Valea Jiului (Regiunea Hunedoara), pod red. Nicolae D u náre, Bacuresti 1963, Studii de Etnografie, t. 2 — B. Kopczyńska-Jaworska, p. 592-596. Jean-Michel Guilcher, L a tradition populaire de danse en Basse-Bretagne, �ANEKS 243 Paris 1963 — Anna Zadrożyńska, p. 596-599. 381. Placide Rambaud, Economic et sociologie de l a montagne. Albiez — le Vieux en Maurienne, Paris 1962 — Anastazja Kojdecka, p. 600. 382. Lucien Bernot, Blancard René, Nouville un village francais, Paris 1953 — Anastazja Kojdecka, p. 600-601. 383. D. Olderogge, Zapadnyj Sudan w X V - X I X w. w. Oczerki po istorii i istorii kultury, Moskwa—Leningrad 1960 — Jan Tyszkiewicz, p. 601-607. 384. Problemy afrykanistyki. Wybór materiałów z Pierwszego Międzynarodowego Kongresu Afrykanistów, Akra, grudzień 1962, pod red. S. Strelcyna, Warszawa 1963 — Leszek Dzięgiel, p. 607-610. 385. Davidson Basil, Czarna Matka, Warszawa 1963 — Krzysztof Makulski, p. 610615. 386. Cheikh Anta Diope, L'Unité culturelle de l'Afrique Noire, Paris 1959 — Krzy­ sztof Makulski, p. 615-618. 387. Andrzej Zajączkowski, Aszanti — K r a j Złotego Tronu, Warszawa 1963 — Krzysztof Makulski, p. 618-620. 388. R. N. Ismagiłowa, Narody Nigerii — etniczeskij sostaw i kratkaja etnograficzeskaja charaktieristika, Moskwa 1963 — Andrzej Woźniak, p. 620-622. 389. Andrew Sharp, Ancient Voyagers in the Pacific, London 1957; Godlewski A. L . , Drogi S y n ó w Słońca, Wrocław 1963 — Barbara Matuszewska-Kohutnicka, p. 622-625. 390. B . Rinczen, Mongoł ardyn gar urłał, br. m. i r. wyd.; Mongoł ardyn goeł czingijn chee ugałz, br. m. i r. wyd. — Jaceřc Olędzki, p. 626-629. Tom X : 1966 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 391. D o b r o w o l s k i Kazimierz, K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Sylwetka naukowa Jana S t a n i s ł a w a Bystronia (Jan S t a n i s ł a w Bystroń), p. 15-30 (French summ.). 392. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Funkcjonalny model kultury w ś w i e t l e ^ niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii (A functional model (' of cultural analysis in the light of modern anthropology and sociology), p. 31-60 (Engl. summ.). 393. M a ł k o w s k a Krystyna, Problem akulturacji w etnologii a m e r y k a ń s k i e j (Acculturation in American ethnology), p. 61-73 (Engl. summ.). 394. P i e t r a s z e k Edward, Kultura ludowa i robotnicza wobec w s p ó ł c z e s n e j pro­ blematyki kultury (Peasant and working class and modern problems of culture), p. 74-93 (French summ.). 395. M i l e w s k i Tadeusz, Ludy starożytnych B a ł k a n ó w (People of the Balkans iň ancient times), p. 95-116 (French summ.). 396. B a t o w s k i Henryk, Bałkany. K r a j e i narody bałkańskie. O zmianach treści tych pojęć (The Balkans. The Balkan countries and peoples. Changes in the meaning of those terms), p. 177-126 (French summ.). 397. U r b a ń s k a Barbara, Etnografia historyczna P ó ł w y s p u Bałkańskiego w cza­ sach n o w o ż y t n y c h i dzisiejsza dyferencja etniczna (Historical ethnography of the Balkan Peninsula in modern times, and presend-day ethnical differentia­ tion), p. 127-157 (Russian summ.). 398. P e t e r a Janina, Budownictwo pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Building by Aromun shepherds in Albania), p. 158-177 (Russian summ.). �244 ANEKS 399. M r ó z Lech, O problemie cygańskim (The Gypsy problem), p. 178-195 (French summ.). 400. P a p r o c k a Wanda, Warunki rozwoju wiejskich ośrodków handlowych na terenie północno-wschodniego Mazowsza w X I X w. — na przykładzie miasta Myszyńca (Conditions determining the development of village trade centres in North-east Mazowsze in the 19th century — illustrated by the town of Myszyniec), p. 176-207 (French summ.). 401. M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a Olga, Wiejskie tkactwo chałupnicze w B e ł chatowskiem (Weaving as a home industry in the B e ł c h a t ó w region), p. 208-216 (French summ.). 402. G ł a dу s z Mieczysław, Z badań nad rozwojem etnografii bułgarskiej — Christo Wakarelski (Research on the development of Bulgarian ethnography — Christo Wakarelski), p. 217-235 (French summ.). 403. F r a n k o w s k a Maria, Zadania i potrzeby polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii (The aims and needs of Polish americanistics in the field of ethno­ graphy), p. 237-252 (Engl. summ.). 404. M i l e w s k i Tadeusz, Pochodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskiej w od­ biciu j ę z y k o w y m (Origin of the peoples of pre-Columbian America in the light of language), p. 253-280 (Engl. summ.). 405. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Ekonomiczne podstawy kultury Indian Prerii (Economic foundations of the culture of the prairie Indians), p. 281-301 (Engl. summ.). 406. K o h u t n i c k i Bohdan, Proces akulturacji Indian Pueblo (Acculturisation of the Pueblo Indians), p. 302-314, (Russian summ.). 407. S k a z i ń s k a Monika, Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z go­ spodarką i ustrojem społecznym (Rituals among the Zuni Indians, and their connections with the economy and social structure), p. 315-338 (Engl. summ.). 408. M a ł k o w s k a Krystyna, Potlatch. Jego rola w kulturze Indian północnozachodniego wybrzeża Kanady (Potlatch. Its role in the culture of the Indians of the North-west coast of Canada), p. 339-375 (Engl. summ.). ., 409. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Przeobrażenia kulturowe Indian Montanu peruwiańskiej pod w p ł y w e m kontaktów z kulturą europejską (Cultural changes among the Indians of Peruwian Montana under the influence of contacts with European culture), p. 376-396. 410. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Problemy powiązań Ameryki przedkolum­ bijskiej z Oceanią (Cultural connections between pre-Columbian America and the Pacific Orean), p. 397-421 (Engl. summ.). 411. M r o z e k Anna, Społeczne funkcje Koranu (The social function of the Koran), p. 422-444. 412. L e w i c k í Tadeusz, Awunkulat w średniowiecznej Afryce (The avunculat in mediaeval Africa), p. 445-459. 413. M a r s z e w s k i Tomasz, Postacie antropomorficzne w maskach niedźwiedzi w starożytnej sztuce chińskiej. Próby interpretacji (Anthropomorphic figures with the bear-masks in the ancient Chinese art), p. 460-474. 414. К a m о с к i Janusz, Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich (African collections in Polish museums), p. 475-486. K R O N I K A — CHRONICLE 415. Wystawa Sztuki Starożytnego Meksyku w Poznaniu (Exhibition of Ancient Mexican Art in Poznań) — Stanisław Błaszczyk, p. 487-490. 416. I I Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 2-4IV1965 (Second �245 ANEKS .Ethnographic Americanistics Seminar, Poznań 2-4 I V 1965), Maria Paradowska, p. 490-493. 417. ; Etnografia w N R D (Ethnography in the German Democratic Republic) — Walerian Sobisiak, p. 493-498. 418. .Badania Szwajcarskiego Instytutu i Muzeum Chleba i Pieczywa (Research done by the Swiss Institute and Museum of Bread and Baking) — Max Warren, . p. 498-506. RECENZJE — REVIEWS 419. 420. 421. 422. 423. 424. 425. 426: : 427. 428.' „Sowietskaja Etnografija", 1963-1964 — Zbigniew Jasiewicz, p. 507-513. „Narodna Tworczisť ta Etnohrafija", R. 8: 1964 — Danuta Tylkowa, p. 513-517. „Český L i d " . R. 51: 1964 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 518-523. „Muveltség es Hagyomány", Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae. t. 5: 1963, t. 6: 1964 — Irena Nizińska, p. 523-532. „Revista de Folklor Bucuresti", t. 1-8: 1956-1963 — Maria Misiňska, p. 533-564. „Forschungen zur Volks- und Landeskunde", Nr 4: 1961 — Maria Misiňska, p. 534-535. „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", Anii 1957, 1958, 1959-1961 — Maria Misiňska, p. 535-539. „Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde", t. 10 (1-2): 1946 — Józef Burszta, p. 540-542. Můsée et Institut d'Ethnographie de la Ville de Geneve, „Bulletin Annuel", nr 1: 1958, nr 6: 1963 — Teresa Komornicka, p. 542-549. Jan Basara, Terminologia budownictwa wiejskiego w dialektach polskich, cz. I : Dom mieszkalny. Wrocław 1964 — Marian Pokropek, p. 550-553. Józef Ligęza, Maria Żywirska, Zarys kultury górniczej. Katowice 1964 — Edward Pietraszek, p. 554-56*0. Studia nad przyczynami powstania zbójnictwa w Karpatach Zachodnich, U w a ­ gi na marginesie opracowań polskich (Study of reasons for the emergence of banditry in the Western Carpathians), Henryka Hołda, p. 560-565. Alena Plessingerová, Vý v o j topeniště, jeho využívání á v ý z n a m ve slovenských obcích pod Javorníky. „Sborník Národního Muzea v Praze", Ser. A, t. 17 (4/5): 1963, p. 149-235 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 565-568. Rudolf Braun, Industrialisierung und Volksleben. Zürich-Stuttgart 1960 — Olga Mulkiewicz-Goldbergowa, p. 568-571. • K a r l Baumgarten, U . Bentzien, Hof und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern. Edition und Kommentar der Kloster Inventariums von 1620, Berlin 1963 — Walerian Sobisiak, p. 571-574. Zarys litewskiej etnografii. Lietuviu etnografijos bruožai. Red.: A. Vyšniauskaité. Vilnius 1964, Kalina Skłodowska-Antoniewicz, p. 574-578. Romulus Vuia, Tipuri de pásťorit la romini (sec. X I X — ínceptůl sec. X X ) , Bucuresti 1964, „Studii de Etnografie" Т. 3 — Bronisława Kopczyńska-Jaworska. p. 578-584. Halfdan Siiger, From the Third Danish Expedition to Central Asia. Ethnological Field-Research in Chitral, Sikkim, and Assam. Preliminary Report. Kobenhavn 1956, Historisk-filologiske Meddelelser" T . 36 nr 2 — Tomasz Marszewski, p. 584-588. Ostatnie książki Oscara Lewisa (The last books of Oscar Lewis) — Andrzej Wożniak, p. 588-591. Ekwador — Istoriko-etnograficzeskije oczerki. Red.: A. W. Jefimow, J . K . G r i gulewicz, W. M. Gonczarow, Moskwa 1963 — Andrzej Wożniak, p. 591-592. ! 429. 430. ' 431. 432. 433. 434. 435. 436. 437. 438. �246 ANEKS 439. Marian Małowist, Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym śred­ niowieczu, Warszawa 1964 — Krzysztof Makulski, p. 593-598. 440. Egipskie czasopismo poświęcone sztuce ludowej (An egyptian periodical dealing with folk art) — Teresa Pfabé, p. 598-602. 441. Dwie książki o Indiach (Two books about India); — Sławoj Szynkiewicz, p. 602607. 442. Markowska Danuta, Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkra­ kowskiej, Wrocław—Warszawa—Kraków 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 607-608. Tom X I : 1967 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 443. D y n o w s к i Witold, Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych nauk społecznych (Ethnography in current trends of the social sciences), p. 17-29 (Engl. summ.). 444. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Współpraca nauk społecznych w studiach nad przeszłością i teraźniejszością kultury wsi polskiej. Na marginesie nowych wydawnictw źródłowych (Collaboration between the social sciences in studies of the past and present culture of the Polish rural areas. With reference to new published sources), p. 30-43 (French summ.). 445. G ł a d y s z Mieczysław, Juliusz Zborowski. Z historii etnografii Podhala (Ju­ liusz Zborowski. History of the ethnography of the Podhale district), p. 44-61 (French summ.): 446. D o b r o w o l s k a Agnieszka, Uwagi o rubieżach etnograficznych w centralnej Europie (Notes on ethnographic boundaries in central Europe), p. 62-86 (French summ.). 447. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Próba klasyfikacji t y p ó w paster­ stwa karpackiego (An attempt to classify types of pastoralism in the C a r ­ pathians), p. 87-98. 448. G ł a d y s z o w a Maria, O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich. Zagadnienia, metody, kierunki badawcze. (Peasant buildings in the Polish Carpathians. Problem, methods, research trends), p. 99-111. 449. B a z i ń s k a Barbara, Ślady działania instytucji czarownictwa w pamięci h i ­ storycznej i praktykach pasterzy tatrzańskich (Survivals of magic in pastoral practices in the Tatras), p. 112-131. 450. O l e j n i k Jan, Magiczne wyobrażenia w rejonie Wysokich Tatr (Magic beliefs in the High Tatras), p. 132-149. 451. P i e t r a s z e k Edward, Zmiany wnętrz mieszkalnych we wsi nowotarskiej pod w p ł y w e m urbanizacji (Changes in the interior of houses in Nowy Targ villages under the impact of urbanisation), p. 150-172. 452. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, Niektóre aspekty badań nad p o ż y w i e n i e m lud­ ności wiejskiej w Beskidzie Śląskim (Certain aspects of studies on the diet of the rural population in the Silesian Beskides), p. 173-177. 453. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Badania ośrodka krakowskiego nad rzemiosłem wiejskim. Problematyka i propozycje (Studies by Cracow ethnographers on rural handicrafts), p. 178-184. 454. W o j t o w i c z Janina, O Lasowiakach i gwarze lasowskiej. Porównanie wnio­ s k ó w etnografa i językoznawcy (Lasoviaks and their dialect. Comparison of conclusions reached by an ethnographer and a linguist), p. 185-191. �ANEKS 247 455. Ż y w i r s k a Maria, Kurpie w Puszczy Białej (The Kurpie people in the Biała Puszcza), p. 192-202. 456. С h ę t n i к Adam, Tłoki na Kurpiach (Work-bees in the Kurpie district), p. 203-207. 457. P a r a d o w s k a Maria, Karol Brzozowski — podróżnik i badacz Bliskiego Wschodu (Karol Brzozowski — traveller and expert on the Near East), p. 208223. 458. L e w i c k i Tadeusz, Najważniejsze problemy historiografii Afryki subsaharyjskiej na Międzynarodowym Kongresie Historii Afryki w Dar es Salaam 26 I X — 3 X 1965 r. (Key problems in the history of sub-Sahara Africa, raised at the International Congress of the History of Africa in Dar es Salaam), p. 225-264. 459. M r o z e k Anna, Obrona wartości i znaczenia jednostki w poglądach sufików (mistyków) islamu (Defense of the value and importance of the individual in the eyes of the Islamic Sufics — mystics), p. 265-284 (Engl. summ.). 460. M a k u l s k i Krzysztof, Wprowadzenie historyczne do zagadnień współczesnej Sahary (A historical introduction to the problem of the Sahara today), p. 285308 (French summ.). 461. P r z e s ł a w s k a Helena, Studia nad problemem rodziny wiejskiej i biedniackiej w Meksyku (A study of rural and slum families in Mexico), p. 309-333 (Engl. summ.). 462. K o h u t n i c k i Bohdan, Zagadnienie rekonstrukcji archeologicznej na pod­ stawie materiałów etnograficznych. Część I : Układy społeczno-kulturowe ludów Australii (Archeological reconstruction on the basis of ethnographic material. Part I : Social and cultural systems among the people of Australia), p. 334-348 (Engl. summ.). 463. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych (Melanesian millenarian movements as an illustration of contemporary cultural change), p. 349-365 (Engl. summ.). 464. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Z dziejów rozwoju form bu­ downictwa ludów koczowniczych Ameryki Północnej. Namiot tipi (History of the development of various forms of building by the nomadic tribes of North America. The tipi tent), p. 366-384. 465. G u n d a Béla, Relikty dawnego rybołówstwa w Karpatach (Traces of ancient fishing customs in the Carpathians), p. 385-395. 466. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Materiały do studiów nad genezą teatru. Przegląd hipotez. Koncepcja A. D. Awdiejewa (Material for studies on the origin of the theatre. Review of hypotheses. A. D. Avdeyev's conception), p. 396-410. 467. P e t e r a Janina, Tkactwo u pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Weaving among the Aromun shepherds in Albania), p. 411-432. 468. P a p r o c k a Wanda, Materiały do historii organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego w Wielkiej Brytanii w końcu X I X i w X X w. (Sources on the history of the organization of home industries and rural crafts in Great Britain in the late 19th and 20th centuries), p. 433-446. K R O N I K A — CHRONICLE 469. Amerykanistyka radziecka w ostatnim dziesięcioleciu (Soviet Americanistics with the last decade) — Aleksander Posern-Zieliński, p. 447-460. 470. Etnograficzna działalność naukowa w Tadżykistanie (Ethnographic activity in Tadzhikistan) — Zbigniew Jasiewicz, p. 460-466. �248 ANEKS 471. Etnograficzne ośrodki w Uzbekistanie (Ethnographic centres in Uzbekistan) — Zbigniew Jasiewicz, p. 466-473. 472. Działalność badawcza Niemieckiego Instytutu Etnograficznego przy Niemiec­ kiej Akademii Nauk w Berlinie w latach 1955-1965 (Research by the German Ethnographic Institute of the German Academy of Sciences in Berlin, 19551965) — Reinhard Peesch, p. 473-480. 473. Działalność Instytutu im. Juliusza Lipsa w zakresie etnografii gospodarczej (Work of the Julius Lips Institute on economic ethnography) — Jadwiga Ku­ charska, p. 480-483. 474. Węgierskie muzea etnograficzne (Hungarian ethnographic museums) — Gydngyi Béni, 483-487. 475. Muzea etnograficzne w Bułgarii (Ethnographical museums in Bulgaria) — Maria Misiňska, p. 488-494. 476. Pierwszy Ś w i a t o w y Festiwal Sztuki Murzyńskiej w Dakarze (First World Festival of Negro Art in Dakar) — Krzysztof Wolski, p. 494-500. 477. Wystawa Tatrzańskiej Sztuki Ludowej w Linzu (Exhibition of Tatra Folk Art in Linz) — Jan Bujak, p. 500-503. 478. Informacja etnograficzna krajów demokracji — nowy profil czasopisma „De­ mos" (Information about ethnography in the People's Democracies — new profile of the journal „Demos") — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 504-505. 479. Z działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego i Socjologicznego (Activities of the Polish Ethnographic and Sociological F i l m Society) — Grażyna Dąbrowska, p. 505-507. RECENZJE — REVIEWS 480. Pieski Swiat (Mondo Cane), scenariusz: Gualtiero Jacopetti, zdjęcia: Antonio . Climati i Benito Fratteri, muzyka: Nino Oliviero i Riz Ortolani, komentarz G. Jacopetti, produkcja Cineriz (Włochy 1962) — Jacek Olędzki, p. 508-510. 481. „Sowietskaja Etnografija", 1965 — Zbigniew Jasiewicz, p. 510-514. 482. Kałużyński Stanisław, Mongolia, Warszawa 1965 — Jacek Olędzki, p. 514-516. 483. Andrés Róna-Tas, Mongolia. Śladami nomadów, Warszawa 1965 — Jacek Olędzki, p. 516-520. 484. Jerzy Zieliński, Sześciu mędrców z „Bogatego Szczęścia", Warszawa 1961; P u ­ trament Jerzy, Cztery strony świata, Warszawa 1963 (rozdz. Mongolskie pa­ storałki); Nowakowski Wiesław, W lakierkach przez Gobi, Warszawa 1964 — Jacek Olędzki, p. 520-527. 485. Stanisław Kałużyński, Głosy z jurty. Przysłowia, opowieści, zagadki Mongołów, Turków syberyjskich i Tunguzów, Warszawa 1960 — Jacek Olędzki, p. 527-529. 486. The Music of the Mongols. Part I : Eastern Mongolia, Reports from the Scientific Expedition to the North-Western Provinces of China under the Leadership of Dr. Sven Hedin, T. 8, Ethnography, Stockholm 1943 — Jan Sta­ szewski, p. 529-532. 487. Jerzy Prokopczuk, Historia Afryki w zarysie, Warszawa 1964 •— Krzysztof Makulski, p. 532-536. 488. Nómades et nomadisme au Sahara, Paris 1963 — Krzysztof Makulski, p. 536539. 489. Emilia Horváthová, Cigáni na Slovensku, Bratislava 1964 — Lecři Mróz, p. 539-543. 490. „Muveltség és Hagyomány. Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae", t. 7: 1965 — Irena Niziňska, p. 543-549. 491. „Revišta de Etnografie si Folclor", t. 9: 1964, nr 2, 3, t. 10: 1965, nr 1-6 — Maria Misiňska, p. 549-553. �249 A N E K S 492. Maria Brandon-Albini, Midi vivant. Peuple et culture en Italie du Sud, Paris 1964 — Anna Zadrożyńska-Barącz, p. 553-557. 493.. „Objects et Mondes". L a revue du Musée de 1'Homme, 1961-1963 — Barbara Walendowska-Zapędowska, p. 557-563. 494. James F . Downes, Animal Husbandry in Navajo Society and Culture, Univer­ sity of California Press, Berkeley — Los Angeles 1964, Publications in Anthro­ pology, Vol. 1 — Lech Krzyżaniak, p. 563-565. 495. Worterbuch der Vólkerkunde in Verbindung mit zahlreichen Fachwissenschaften, Stuttgart 1965 — Jadwiga Kucharska, p. 565-566. Tom X I I : 1968 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 496. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Fenomenologiczna koncepcja historii i k u l ­ tury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych (Phenomenological conception of the history and culture. Its application in Polish ethnographical research), p. 15-28 (Engl. summ.). 497. B i a ł y Zbigniew, Ekonomiczna i kulturowa rola targów i jarmarków w Mało­ polsce południowej w X I X i X X wieku (Economic and cultural role of fairs in South Little Poland in X l X t h and X X t h centuries), p. 29-66. 498. Ł a p i ń s k a Krystyna; „Czas wolny" w świadomości społecznej mieszkańców wsi („Spare time" in the social consciousness of countryfolk), p. 67-85. 499. К w i 1 e с к i Andrzej, Aktualne zagadnienia etniczne Ł e m k ó w w Polsce (Present-day ethnic problems of the regional group of Łemko in Poland), p. 86-119. 500. D ą m b s к a Elżbieta, O rozwoju konstrukcji schodów drewnianych w zabyt­ kowym budownictwie polskim (On the development of the construction of wooden stairs in Polish ancient building), p. 120-136. 501. G ł a dу s z Mieczysław, Z polsko-czeskich kontaktów w etnografii. Na margi­ nesie „Symposium o česko-polských vztazích v etnografii" (Some Polish-Czech contacts in the field of ethnography. Sidenotes on the „Symposium o č e s k o polských vztazích v etnografii"), p. 137-144. 502. G ł a dу s z Mieczysław, Włodzimierz Poźniak jako folklorysta. 28 V I 1904 — 291 1967 (Włodzimierz Poźniak as folklorist), p. 145-152. 503. S e t k o w i c z Jan, Rafy orawskie (The „rafy" — kind of small rake to. gather berries with •— of Orawa), p. 153-161. 504. P a r a d o w s k a Maria, Rękopis Władysława Jabłonowskiego i jego znaczenie dla historii etnografii polskiej (Władysław Jablonowski's manuscript and its importance for the history of Polish ethnography), p. 162-172. 505. K u c z y ń s k i Antoni, Pierwsza polska relacja o ludach Syberii (The first Polish report about the peoples of Siberia), p. 173-187. 506. С h ę t n i к Adam, Tkactwo na Kurpiach. Z teki pośmiertnej Adama Chętnika (Weaving among the inhabitants of Kurpie. From Adam Chetnik's posthumous papers), p. 188-198. 507. M a r k o w s k a Danuta, O l ę d z k i Jacek, S o k o l e w i c z Zofia, Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich (Some changes in the traditional culture inventory of Mongolian shepherds), p. 199-252 (Engl. summ.). 508. S z y n k i e w i c z Sławoj, Wspólnota wiejska w Wietnamie Południowym (Rural community in South Vietnam), p. 253-284. �250 ANEKS 509. G o s w a m i В . В., Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach (Development of anthropological research work — centres in India), p. 285-303. 510. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mira, Rola czynników społeczno-ekonomicznych w kształtowaniu się religii synkretycznych na przykładzie peyotyzmu (The role of social and economical factors in the formation of syncretic religions — the example of peyotism), p. 304-321. 511. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Pierwotni mieszkańcy Polinezji. Niektóre aspekty badań nad etnogenetycznymi powiązaniami Oceanii z A m e r y k ą (The aboriginal inhabitants of Polynesia. Some aspects of research work on ethnogenetic connections between Oceania and America), p. 322-358. 512. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Tadeusz Milewski. 1906-1966 (In memory of Tadeusz Milewski), p. 359-361. 513. M i l e w s k i Tadeusz, Wyprawy k u p c ó w azteckich na przełomie V i V I w. Tłumaczenie tekstu źródłowego. Komentarzem opatrzyła Maria Frankowska (Expeditions of Aztec merchants at the turn of the Vth and Vlth centuries. Translation of the source text. Commentary by Maria Frankowska), p. 362-395. 514. K r z y ż a n i a k Lech, Tenochtitlan w ś w i e t l e niektórych dokumentów z epoki podboju (Tenochtitlan in the light of some documents dating from the epoch of the conquest), p. 396-413. 515. G a n d e w Christo, O współczesnej metodologii marksistowsko-leninowskiej i problemach etnografii bułgarskiej (On modern Marxist-Leninist methodology and problems of Bulgarian ethnography), p. 414-430. 516. К о 1 e w a Tatiana, Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich (The family and family relations in the community of the Rodope Bulgarians), p. 431-451. 517. A r m o n Witold, Badania nad litewską kulturą ludową w latach 1945-1965 (Researches in Lithuanian people's culture in the period 1945-1965), p. 452-490. 518. J a s i e w i c z Zbigniew, Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rzemiośle Uzbekistanu w 2 połowie X I X i w X X wieku (Determinants and trends of transformation of the handicraft of Uzbekistan in the second half of X L X t h and in the X X t h century), p. 491-517. 519. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Pasterstwo i gospodarka mleczna u zachod­ nich T u w i ń c ó w . Uwagi na marginesie ostatnich prac L . P. Potapowa (Shepherd­ ing and milk farming of a regional group of the U S S R called the West Tuwincy. Sidenotes to the last works of L . P. Potapow), p. 518-524. K R O N I K A — CHRONICLE •520. Sytuacja etnografii w Polsce (Situation of ethnography in Poland) — Kazimierz Dobrowolski, p. 525-529. 521. O poszerzenie międzynarodowej współpracy europejskiej w zakresie etno­ grafii rolnictwa (The necessity of enlargement of international co-operation in the range of agricultural ethnography) — Mario Biernacka, p. 529-533. 522. Społeczne Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu (The social Krzysztof K l u k Agricultural Museum at Ciechanowiec) — Andrzej Woźniak, p. 533-535. RECENZJE — REVIEWS 523. Zarys dziejów religii, pod red. Zygmunta Poniatowskiego, Warszawa 1964 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 536-541. 524. Wacław Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach polskich, Warszawa 1966 — Jacek Olędzki, p. 541-546. �ANEKS 251 525. „Zeszyty Etnograficzne Muzeum Etnograficznego", Wrocław, t. 1: 1963 — Zbi­ gniew Jasiewicz, p. 546-551. 526. „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" 19641966 (od 1966 r. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku") — Anna Pytlińska, p. 551-555. 527. Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich (Czechoslovakian ethnographical bibliographies of the Carpathian regions) — Maria Gładyszowa, p. 555-559. 528. Rudolf Bednárik, Slováci v Juhoslávii. Materiály к ich hmotnej a duchovnej kultuře, Bratislava 1966 — Ludwik Kunz, p. 559-562. 529. W. G . Łarkin, Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s sriediny X I X w. do naszich dniej, Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 562-566. 530. Siegmund Musiat, Zur Lebenweise des landwirtschaftlichen Gesiendes in der Oberlausitz, Bautzen 1964 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 566-568. 531. Nowe spojrzenie na prace Lucien L é v y - B r u h l a . Uwagi na marginesie książki Jean Cazeneuve'a, Lucien L é v y - B r u h l , sa vie, son oeuvre avec un e x p o s é de sa philosophie, Paris 1963 (A new look on the work of Lucien L é v y - B r u h l . Sidenotes to the book by Jean Cazeneuve, Lucien Lévy-Bruhl...) — Eligía Gąs­ sowska, p. 568-575. 532. Zoe A. Marsh, Kingsnorth G. W., A n Introduction to the History of East Africa, Cambridge 1961 — Leszek Dzięgiel, p. 575-579. 533. Phan Gia Ben, L a recherche historique en République Démocratique du Vietnam, Hanoi 1965 — Anna Rudzińska, p. 580-584. Tom X I I I (1): 1969 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P;APERS, S T U D I E S AND M A T E R I A L S 534. M a ł k o w s k a Krystyna, Uwagi o modelu (Some remarks on models), p. 11-23 (Engl. summ.). 535. S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z Zofia, O niektórych ograniczeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kulturowej (Some limitations of functionalism-structuralism in eyplaining cultural change), p. 25-41. 536. U n g e h e u e r Grażyna, Czynniki kształtujące współczesną strukturę zajęć rzemieślniczych we wsi Zawoja w powiecie Sucha (Factors affecting the presentday structure of handicrafts in the village of Zawoja in the country of Sucha), p. 43-62. 537. W i e r u s z e w s k a Maria, Sankcje opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych (The sanction of public opinion in Polish folk rituals and customs), p. 63-72. 538. S w i e n k o Henryk, Historia zaginionego rękopisu Wacława Sieroszewskiego (The history of a lost manuscript by W a c ł a w Sieroszewski), p. 73-85. 539. K u c z y ń s k i Antoni, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii (Polish travellers' contribution to the history of ethnography. Józef Kopec's accounts of the peoples of Siberia), p. 87-128. 540. W r ó b l e w s k i Tadeusz, Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mic­ kiewicza w Poznaniu w latach 1945-1967 (The Ethnography Department at the Adam Mickiewicz University in Poznań, 1945-1967), p. 129-143. 541. K u c h a r s k a Jadwiga, Etnografia w Szwecji (Ethnography in Sweden), p. 145-149. �252 ANEKS 542. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Obraz tradycyjnej kultury materialnej Danii w muzeach na wolnym powietrzu (A picture of the traditional material < culture of Denmark in open-air museums), p. 151-170. 543. K o w a l s k i Marek Arpad, Z problematyki muzealnictwa etnograficznego w Danii (Ethnographic museums in Denmark), p. 171-182. 544. M а к u 1 s ki Krzysztof, „Négritude" w kategoriach antropologii kulturowej („Négritude" as a problem in cultural anthropology), p. 183-198 (French summ.). 545. K o m o r o w s k i Zygmunt, Historyczne i etniczne tło przemian społecznych w Senegalu (The historical and ethnic background of social changes in Senegal), p. 199-220 (French summ.). 546. T y m o w s k i Michał, Średniowieczne rybołówstwo w łuku Nigru (Mediaeval fishing in the bend of the Niger), p. 221-242 (French summ.). 547. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Wkład indiańskiej historiografii w po­ znanie dziejów podboju Ameryki (American Indian historians' contribution to our knowledge of the conquest of America), p. 243-263 (Engl. summ.). ; KRONIKA — CHRONICLE 548. I I Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna (Second Polish Ethnographical Conference) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 265-267. 549. Marian Sobieski (In memory of Marian Sobieski) — Jan Staszewski, p. 267274. 550. Wolfgang Steinitz i jego dzieło (Wolfgang Steinitz and his work) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 274-276. 551. Wystawa „Arts Primitifs dans les Ateliers d'Artistes" w Paryżu (Exhibition ..Arts Primitifs dans les Ateliers d'Artistes in Paris) — Barbara Kohutnicka, p. 277. RECENZJE — REVIEWS 552. Alfred Métraux, Inkowie, Warszawa 1968 — Andrzej Woźniak, p. 279-281. 553. Juan Comas, L a antropología social aplicada en México. Trayectoria y anto­ logía, México 1964 — Maciej Krukowski, p. 281-285. 554. Jacek Machowski, Wyspa tajemnic. Historia odkryć i badań Wyspy Wielka­ nocnej, Warszawa 1966; Aleksander Michajłowicz Kondratów, Wielokany Ostrowa Paschi, Moskwa 1966 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 285-291. 555. J . Geraint Jenkinson, Traditional Country Craftsmen, London 1965 — Wanda Paprocka, p. 291-294. 556. ..Revista de Etnografie si Folklor", t. 11: 1966, nr 1-6 — Maria Misińska, . p. 294-296. 557. Béla Gunda, Ethnographica Carpathica, Budapest 1966 — Eugenia Nagy, Bro­ nisława Jaworska, p. 296-300. 558. Czuner Taksami Michajłowicz, Niwchi. Sowriemiennoje chozjajstwo, kultura i byt, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 300-305. 559. A. F . , Jefimow, M. I . Biełow, O. M. Mieduszewskaja, Atłas gieograficzeskich otkrytij w Sibiři i w siewiero-zapadnoj Amierikie X V I I - X V I I I w w , Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 305-309. 560. Derk Kinnane, The Kurds and Kurdistan, London — New York 1964; Abdul Rahman Ghassemlou, Kurdistan and the Kurds, Praha 1965 — Maria Para­ dowska, p. 310-312. 561. Paolo Toschi, II Folklore (Tradizioni, Vita e Arti Populari), Milano 1967, Conosci 1'Italiana, t. 11 — Anna Koziełł, p. 312-314. �253 ANEKS Tom XIII (2): 1969 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 562. G ł a d y s z Mieczysław, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury europejskiej. 26 I I I 1888 — 18 I I 1968 (In memory of Siguard Erixon), р. Ц-25 (French summ.). 563. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Procesy ż y w i o ł o w e na wsi małopolskiej po I I wojnie ś w i a t o w e j (Spontaneous changes in the villages of South Poland after World War I I ) , p. 27-39 (Engl. summ.). 564. K w a ś n i e w i c z Władysław, Metoda integralna Kazimierza Dobrowolskiego (The integral method of Kazimierz Dobrowolski), p. 41-57 (Engl. summ.). 565. W a l i g ó r s k i Andrzej, Implikacje teoretyczne etnograficznych badań tere­ nowych (Theoretical implications of ethnographical field studies), p. 59-63. 566. M a r k o w s k a Danuta, Wspólnota terytorialna a styczności społeczne (Ter­ ritorial community and social contacts), p. 65-79. 567. K u c h a r s k a Jadwiga, Współczesne przeobrażenia tradycyjnej struktury zawodowo-społecznej wsi rybackiej, rybacko-rolniczej i rolniczej na terenie północnych Kaszub (Contemporary changes in the traditional socio-occupational structure of the fishing village, fishing-farming village, and farming village in the Northern Kaszuby area), p. 81-96. 568. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlan­ dii (The background of cultural separatism in Ireland), p. 97-114 (Engl. summ.). 569. M а к u 1 s к i Krzysztof, Panafrykanizm a rzeczywistość kulturowa Afryki (Pan-Africanism and cultural reality in Africa), p. 114-131 (French summ.). 570. M r o z e k Anna, Wybrane aspekty islamu sudańskiego (Certain aspects of Islam in the Sudan), p. 133-169 (Engl. summ.). 571. K o w a l e w s k i Zbigniew Marcin, Black Power, p. 171-198 (Engl. summ.). 572. В a 1 a s s a Iván, Z działalności naukowej i organizacyjnej węgierskich placó­ wek etnograficznych (Ethnographic centres in Hungary. Research and orga­ nization), p. 199-215. 573. O l e j n i k Jan, W p ł y w turystyki na tradycyjną kulturę wsi w rejonie Wy­ sokich Tatr. Strój ludowy (The effect of tourism on traditional rural culture in the High Tatra. Highland costume), p. 217-245. K R O N I K A — CHRONICLE 574. Uczczenie zasług naukowych Profesora Kazimierza Dobrowolskiego. Posiedze­ nie Komisji Etnograficznej Komitetu Nauk Historycznych P A N (Tribute to the work of Professor Kazimierz Dobrowolski. Meeting of the Ethnographic Com­ mission of the History Committee of the Polish Academy of Sciences) — Edward Pietraszek, p. 247-250. 575. Międzynarodowa Konferencja w sprawie badań kultury ludowej w Karpatach, Smolenice 11-18IX 1967 r. (International conference on research on peasant culture in the Carpathians, Smolenice 11-181X 1967) — Maria Gładyszowa, p. 250-261. i 576. Międzynarodowa Konferencja Naukowa Etnologicznego Towarzystwa Jugosło­ wiańskiego oraz Jugosłowiańska Konferencja Międzynarodowa redakcji czaso­ pisma „Demos" (International Scientific Meeting of the Yugoslav Ethnological Society, and an international meeting, held in Yugoslavia, of members of the editorial board of the journal „Demos") — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 261265. �254 ANEKS RECENZJE — REVIEWS 577. l á n Podolák, Pastierstvo v oblasti Vysokých Tatier, Bratislava 1967 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 267-269. 578. Ladislav Leng, Sl o v e ns ké 1'údové hudobné nástroje, Bratislava 1967 — Andre} Sulitka, p. 269-271. 579. Nautologia i „Ethnologia Marítima" (Nautology and „Ethnologia Marítima" — Aleksander Posern-Zieliński, p. 271-278. 580. „Afričan Arts" („Arts d'Afrique"), t. 1: 1967, nr 1 — KTZyszťof Makulski, p. 278-282. 581. Hanna Szumańska-Grossowa, Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego, Warszawa 1967 — Krzysztof Makulski, p. 282-285. Vol. X I V (1): 1970 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 582. D ą b r o w s k a Grażyna, Uwagi o metodach badań polskich tańców ludowych (Notes on methods of studying Polish folk dances), p. 11-23. 583. K w i l e c k i Andrzej, Współżycie z ludnością polską i przemiany kulturalne w grupie Ł e m k ó w (Cultural changes among the Lems, and relations between them and the Polish population), p. 25-56, 584. K o w a l s k i Marek Arpad, Polacy w Danii (Poles in Denmark), p. 57-73. 585. K u c z y ń s k i Antoni, Etnograficzny obraz Syberii w ś w i e t l e osiemnasto­ wiecznej relacji Ludwika Sienickiego (An ethnographic picture of Siberia i n the light of an 18th century account by Ludwik Sienicki), p. 75-102. 586. D y n o w s k i Witold, Etnologia japońska. Jej obraz na V I I I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Tokio (Japanese ethno­ logy as seen at the Eight International Congress of Anthropology and Ethno­ logy in Tokio), p. 103-121. 587. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Irlandzka kultura narodowa: zespół zani­ kających treści (The vanishing national culture of Ireland), p. 123-137 (Engl, summ.). 588. C i e c h a n o w i c z Krzysztof, Z zagadnień modernizacji rolnictwa francuskie­ go. Wyniki badań w gminach Thuboeuf, - Haleine i Tesse-Froulay (Problems arising in the modernisation of French agriculture — results of investigations in the villages of Thuboeuf, Haleine and Tesse-Froulay), p. 139-157. 589. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Współczesne badania na Nowej Gwinei. Wyprawa Departamentu Etnograficznego British Museum i wystawa „ N e w Guinea, the Sepik Head-waters 1963-64" (Contemporary research in New Guinea. Expedition of the Ethnographic Department of the British Museum, and an exhibition on „ N e w Guinea, the Sepik Head-waters, 1963-64"), p. 159176. 590. K a ł u ż y ń s k i Stanisław, Terminologia p o k r e w i e ń s t w a u l u d ó w mongolskich (The terminology of kinship among the peoples of Mongolia), p. 177-201. 591. L a t u s e k Adam, Chadak — mongolska szarfa dobrych życzeń (The chadak — a Mongolian good wishes sash), p. 203-224. 592. M a k u l s k i Krzysztof, Model funkcjonowania gospodarki K e l Ahaggar 19451954 (Model of the functioning of the economy of K e l Ahaggar 1945-1954), p. 225-264. 593. M r ó z Lech, Cygańskie mieszkania. Próba typologii (Gypsy homes. A n attempt at typology), p. 265-282 (Engl. summ.). �ANEKS 265 KRONIKA — CHRONICLE 594. Sesja etnograficzna poświęcona kulturze ludowej Pomorza, Słupsk 9-11 wrze­ śnia 1968 r. (Ethnographical session devoted to the folk culture of Pomerania, Słupsk, 9-11 September 1968) — Hugona Ostrowśka-W ójcikowa, p. 283-287. RECENZJE — REVIEWS 595. „Sowietskaja Etnografija", 1966-1967 — Zbigniew Jasiewicz, p. 288-293. 596. Leksika Polesja, Matieriały dla dialektnogo słowarja, Moskwa 1968 — Alicia Bednarczuk, p. 293-296. 597. Wielka rodzina we współczesnej literaturze etnograficznej Gruzji i Armenii (The extended family in the modern ethnographical literature of Georgia and Armenia) — Andrzej Woźniak, p. 296-300. 598. P. I . Puczków, Nasielenije Okieanii. Etnogeograficzeskij obzor, Moskwa 1967 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 300-305. 599. J . Beaujeu-Gamier, Geography of Population, Aberdeen 1966 — Leszek Dzię­ giel, p. 306-309. 600. Thom Kerstiens, The New Elite in Asia and Africa, New York — Washing­ ton — London 1966 — Leszek Dzięgiel, p. 309-311. 601. Social Stratification in Tribal Africa, Red. Ladislav Holý, Praha 1968 — Krzy­ sztof Makulski, p. 311-314. 602. Johannes Nicolaisen, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg, Kopenhaga 1963 — Krzysztof Makulski, p. 314-318. 603. Hermann Bausinger, Zur Volkskunde der industriellen Gesellschaft, „Zeitschrift des Deutschen Verbandes der Gewerbelehrer е. V . Die Berufsbildende Schule", Nr 5: 1964, s. 320-330 — Gerhard Kloska, p. 319-321. 604. Hermann Bausinger, Zur K r i t i k der Folklorismuskritik, in: Populus Revisus. Beitrage zur Erforschung der Gegenwart, Tubingen 1966, s. 61-72 — Gerhard Kloska, p. 322-325. 605. G . N. Nasse, The Italo-Albanian Villages of Southern Italy, Washington 1964 — Antoni Kuczyński, p. 325-328. 606. William H . Alkire, Lamotrek Atoll and Inter-Island Socioeconomic Ties, T h e University of Illinois Press, Urbana and London 1965 — Konrad Wypych, p. 328-329. 607. Biblioteka Etnografii Polskiej w latach 1958-1968 (Bibliography of Polish Ethnography, 1958-1968) — Zyta Kwiecińska, p. 329-336. Tom X I V (2): 1970 ARTYKUŁY, K O M U N I K A T Y — P A P E R S , R E P O R T S 608. F r a n k o w s k a Maria, Problemy i kierunki etnologii m e k s y k a ń s k i e j (Problems: and directions of Mexican ethnology), p. 11-38 (Engl. summ.). 609. N о 1 a s с о Margarita, Region Cholula (The Cholula region), p. 39-53 (Engl, summ.). 610. T a z b i r Janusz, Odkrycie Ameryki i konkwista w literaturze staropolskiej (The discovery of America and the conquista in old Polish literature), p. 55-74 (Engl. summ.). 611. Ł e p k o w s k i Tadeusz, Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w X I X i X X w. (From the history of Polish-Mexican relations in the 19th and 20th centuries), p. 75-94 (Engl. summ.). 612. A d a m o w i c z o w i e Helena i Stanisław, Kultura Lakandonów i jej prze- �256 613. 614. 615. 616. 617. 618. 619. ANEKS obrażenia w X X wieku (The Lacandon culture and its transformations during the 20th century), p. 95-113 (Engl. summ.). P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Dorobek meksykańskiej archeologii i etno­ grafii w świetle opracowań bibliograficznych (Achievements of Mexican archeology and ethnography; a bibliographical survey), p. 115-133 (Engl. summ.). M r ó z Lech, Cyganie m e k s y k a ń s c y i obraz zmian zachodzących w życiu C y ­ g a n ó w w Ameryce (The Mexican Gypsies and the changes in life of Gypsies in America), p. 135-155 (Engl. summ.). W o ź n i a k Andrzej, Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku (Metal in precolumbian Mexico cultures), p. 157-170 (Engl. summ.). M a ń k o w s k a Romana, K r z a n o w s k i Andrzej, Instrumenty muzyczne w dawnym Meksyku (Musical instruments in old Mexico), p. 171-187 (Engl, summ.). С h w o j к a Tadeusz, Z teoretycznych rozważań nad folklorem muzycznym Meksyku (Some theoretical problems of musical folklore of Mexico), p. 189-196 (Engl. summ.). > Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Irlandia — dwa państwa, dwa narody (Ireland — two states, two nations), p. 197-205 (Engl. summ.). Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Nowa dziedzina deficytowa — etnografia Europy (The new deficient discipline, the ethnography of Europe), p. 207-214. KRONIKA — CHRONICLE '620. I I I Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 18-20IV1969 (The 3rd Seminar in American Ethnography, Poznań April 18-20, 1969) — Maria Paradowska, p. 215-222. RECENZJE — REVIEWS '621. Centralizm czy Federacja? (Centralism or federalism?) — Leszek Dzięgiel, p. 223-227. 622. Women of Tropical Africa, Red. Denise Paulme, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1963 — Leszek Dzięgiel, p. 227-230. 623. Micael Blundell, So Rough a Wind — The Kenya Memoirs, London 1964 — Leszek Dzięgiel, p. 230-234. 624. Iskusstwo tropiczeskoj Afriki w sobranijach SSSR, Red. D. Olderogge, Mo­ skwa 1968 — Marek Arpad Kowalski, p. 234-240. 625. Russkie. Istoriko-etnograficzeskij atlas. Ziemledielije. Kriestjanskoje żiliszcze. Kriestjanskaja odieżda. Sieriedina X I X — naczalo X X wieka, Red. W. A. Ale­ ksandrów, Moskwa 1967 — Gerhard Konrad Kloska, p. 240-242. 626. S. I . Rudienko, Kultura H u n ó w i noinulińskie kurhany, Moskwa — Leningrad 1962 — Krzysztof Dąbrowski, p. 242-245. 627. Uwagi do bibliografii socjologii wsi polskiej 1918-1965 opracowanej przez L i i i Marię Szwengrub (Remarks to the „Bibliography of Polish Rural Sociology" by L i l i Maria Szwengrub) — Gerhard Konrad Kloska, p. 245-250. 628. Konrad Bajan, Tadeusz Hunek, Roman Malinowski, Kółka rolnicze w Polsce, Warszawa 1966 — Gerhard Konrad Kloska, p. 250-253. Tom X V (1): 1971 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S •629. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, T у 1 к o w a Danuta, Irena Nizińska 4 11924 — 12 VI1969 (In memory of Irena Nizińska), p. 11-14. �ANEKS 630. 631. 632. 633. 634. 635. 636. 637. 638. 639. 267 D y n o w s k i Witold, Założenia metodologiczne badań [we wsi Gramada w B u ł ­ garii] (Methodological assumption of the survey in the village of Gramada in Bulgaria), p. 15-33 (Engl. summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Wieś Gramada, problematyka i organizacja badań (The village Gramada. Research problems and organization), p. 35-40 (Engl. summ.). Biernacka Maria, Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gramada (The family and the local community of the Bulgarian village Gramada), p. 41-89 (Engl. summ.). K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Warunki bytowe i budżet rodziny wiejskiej w Gramadzie (The standard of living and budget of a Gramada peasant family), p. 91-125 (Engl. summ.). P a p r o c k a Wanda, Struktura zawodowa mieszkańców Gramady ze szczegól­ nym u w z g l ę d n i e n i e m rzemiosła (Occupational structure of Gramada w i t h special emphasis on handicraft), p. 127-162 (Engl. summ.). P o k r o p e k Marian, Układ przestrzenny i budownictwo wsi Gramada (Spatial pattern and architecture in Gramada), p. 163-194 (Engl. summ.). M i c h a j ł o w a Ganka, Odbicie przemian ekonomiczno-społecznych ostatnie­ go stulecia w odzieży i stroju mieszkańców Gramady (Socio-economic changes of the recent century as reflected in garments and dresses of the inhabitants of Gramada), p. 195-223 (Engl. summ.). К o 1 e w a Tatiana, Rola obrzędów rodowo-rodzinnych w życiu mieszkańców Gramady (The role of tribal and family rites i n the life of the inhabitants of Gramada), p. 225-248 (Engl. summ.). F a b i a ń s k i Jan, Północny Kaukaz przełomu X V I I I i X I X w. w świetle relacji Jana Potockiego (Northern Caucasus at the break of the 18th and 19th centuries as described by Jan Potocki), p. 249-283 (Engl. summ.). W o ź n i a k Andrzej, Struktura etniczna współczesnej Gruzji i jej historyczne uwarunkowania (Ethnical structure of contemporary Georgia and its historical background), p. 285-301. K R O N I K A — CHRONICLE 640. Norweskie parki etnograficzne (Ethnographic parks of Norway) — Irena Turпаи, p. 303-307. 641. Muzeum pod otwartym niebem w Tbilisi (A museum under the open sky in Tbilisi) — Edward Pietraszek, p. 308-310. 642. Muzeum w Sieradzu (A museum at Sieradz) — Elżbieta Delida, p. 310-313. RECENZJE — REVIEWS 643. Strukturalizm a marksizm. Wybór a rt y k u ł ó w ze specjalnego numeru „La Pensée" pt. Structuralisme et marxisme, t. 11: 1967. Z francuskiego tłumaczyli: A. Brodzka i A. Weinsberg-Wajda. Wstęp: Tadeusz M . Jaroszewski, Warszawa 1969 — Gerhard Konrad Kloska, p. 315-320. 644. A. F . Ewing, Industry in Africa, London 1968 — Leszek Dzięgiel, p. 321-325. 645. Kofi A. Busia, Africa in Search of Democracy, London 1967 — Leszek Dzięgiel, p. 325-329. 646. Dmitrij Olderogge, Afrikanische Kunst. Aus den Afrika-Sammlungen des Mu­ seums für Anthropologie und Ethnographie, Leningrad, Praha 1969 — Marek Arpad Kowalski, p. 329-333. 647. Ladislav Holy, Afrikanische Plastik. Das Kunstschaffen der Ost- und S ü d afrikanischen Stamme, Praha 1967 — Marek Arpad Kowalski, p. 333-339. 17 — Etnografia Polska, XXI/2 �258 ANEKS 648. Wasil Todorow, Migracionnite procesí i njakoi sociamo-ikonomiezeski i k u l turno-bitowi probierni na cełoto, Sofija 1968 — Wanda Paprocka, p. 339-342. 649. Kustaa Vilkuna, Zur Geschichte des finnischen Pierdes, „Studia Fennica", t. 13: 1967 — Gerhard Konrad Kloska, p. 343-344. 650. „Populus Revisus". BeitrSge zur Erforschung der Gegenwart. Volksleben, t. 14. Untersuchungen des Ludwig Uhland — Instituts der Universitat Tubingen im Auftrag der Tübinger Vereinigung für Volkskunde herausgegeben von H e r ­ mann Bausinger unter Mitarbeit von Rudolf Schenda und Herbert Schwedt, Tubingen 1966 — Gerhard Konrad Kloska, p. 345-346. 651. „Ziemia i Pieśń" — autonomiczny dodatek kwartalny dwutygodnika społecznokulturalnego „Kamena", Lublin—Białystok—Kielce—Rzeszów, sierpień 1969 — Violetta Krawczyk, p. 346-348. Vol. X V (2): 1971 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 652. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Założenia teoretyczne i realny program nowych prac nad syntezą etnografii Polski (Theoretical assumptions and a feasible program of work on a synthesis of Polish ethnography), p. 11-16. 653. G a j e к Józef, Znaczenie Polskiego Atlasu Etnograficznego dla etnografii Polski (The significance of the Polish Atlas of Ethnography for Polish ethno­ graphy), p. 17-36. 654. W o ź n i a k Andrzej, Źródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii pol­ skiego Oświecenia (The sources of interest in folk ways in the ideology of the Polish Enlightment), p. 37-51. 655. K a r a ś Mieczysław, Stare i nowe warstwy toponimiczne w polskich K a r p a ­ tach (Old and recent toponymic layers in the Polish Karpathians), p. 53-67. 656. F r a n k o w s k a Maria, Procesy akulturacyjne w indiańskich społecznościach Meksyku (Processes of acculturation in Indian communities in Mexico), p. 69-102. 657. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Odrodzenie ewolucjonizmu. Podstawowe problemy i założenia teoretyczne anglosaskiego neoewolucjonizmu (A revival of evolutionism. Basic problems and theoretical assumptions of the English neo- evolutionism), p. 103-136 (Engl. summ.). 658. M a k u l s k i Krzysztof, Zmiany w życiu gospodarczym i społecznym K e l Ahaggar 1954-1965 (Changes in economic and social life of K e l Ahaggar 1954-1965), p. 137-159. 659. K o w a l s k i Marek Arpad, Sztuka Afryki Wschodniej (The art of Eastern Africa), p. 161-184 (Engl. summ.). 660. K o w a l s k i Marek Arpad, Związki Danii z Afryką (Denmark's relations with Africa), p. 185-200. 661. K u c z y ń s k i Antoni, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. „Pamiętnik" Faustyna Ciecierskiego jako źródło etnograficzne X V I I I w. (A contribution of Polish travellers to the history of ethnography. The Memoir by Faustyn Ciecierski as an 18th century ethnographic source), p. 201-223. 662. P a r a d o w s k a Maria, Rękopis Kurdyjski ze zbiorów Augusta Kościeszy Żaby i jego znaczenie dla etnografii polskiej (The Kurdish manuscript from the collection of August Kościesza Żaba and its significance for Polish ethno­ graphy), p. 225-250. 663. W a s i l e w s k i Jerzy Sławomir, Dualistyczne aspekty genezy feudalizmu (The dualistic aspects of the origin of feudalism), p. 251-274. �ANEKS 259 664. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Dwa znaczenia terminu „autorytet" w bystroniowskim modelu kultury ludowej (The two meanings of the term „authority" in Bystron's model of folk culture), p. 275-279. K R O N I K A — CHRONICLE 665. I I Międzynarodowy Kongres Mongolistów w Ułan Bator, 3-101X 1970 r. (II International Congress of Mongolists in Ulan Bator, September 3-10, 1970) — Zofia Sokolewicz, Danuta Markowska, p. 281-284. 666. Posiedzenie Komitetu Redakcyjnego „Ethnologia Europaea" (Meeting of the Editorial Board of „Ethnologia Europaea") — K[rzysztof] M[akulski], p. 284285. 667. Seminarium naukowe zorganizowane przez Pracownię Badań nad Współcze­ snością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, 4-6 V I 1970 (A scientific seminar organized by the Contemporary Studies Department of the W. Kętrzyński Research Center in Olsztyn, June 4-6 1970) — Krystyna Małkowska, p. 286. RECENZJE — REVIEWS 668. Tomasz Marszewski, The age of maize cultivation in Asia (a review of hypotheses and new ethnographical, linguistic and historical data), „Folia Orientalia", t. 4: 1963, s. 244-295; The age of maize cultivation in Asia (Further investigations), „Folia Orientalia", t. 10: 1969 s. 91-191 — Tadeusz Lewicki, p. 287-294. 669. Siergiej A. Tokariew, Pierwotne formy religii i ich rozwój. Warszawa 1969 — Agnieszka Bartelska, p. 295-297. 670. Vólkerkunde für Jedermann. Leipzig 1966 — Janusz Kamocki, p. 297-299. 671. Vilmos Voight, Towards balancing of folklore structuralism. „Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", t. 18: 1969 (1/3), s. 247-266 — Vioíeíta Krawczyk, p. 299-302. 672. Ernestine Friedl, Vasilika. A village in modern Greece. New York 1965 — Anna Kuczyńska, p. 302-304. 673. Materiały do Etnografii Gruzji. „Masalebi Sakartwelos Etnografiisatwis", t. 14: 1968 — Edward Pietraszek, p. 304-306. 674. A. I. Robakidze, The Social Structure of the Caucasian Mountaineers. Moskov 1968 — Edward Pietraszek, p. 307-308. 675. Neli Bregadze, Mits micatmokmedeba dasawlet sakartweloszi. Tbilisi 1969 — Edward Pietraszek, p. 308-309. Tom X V I (1): 1972 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 676. N i z i ń s k a Irena, M a r k o w s k a Danuta, Podstawowe zajęcia ludności wsi Gramada: rolnictwo i hodowla (The basic occupations of the villagers of Gramada: Agriculture and husbandry), p. 11-55 (Engl. summ.). 677. P i s k o r z Jerzy Adam, Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji rolnic­ twa. Na przykładzie wsi okolic Ciechanowca (Social and economic aspects of mechanization of agriculture. An analysis of a village near Ciechanowiec), p. 57-78. �260 ANEKS 678. K l o s k a Gerhard, Etologiczna teoria moralności Edwarda Westermarcka (Edward Westermarck's ethological theory of morals), p. 79-114 (Engl. summ.). 679. N o w i c k a E w a , Typologia ruchów społecznych wśród l u d ó w pierwotnych (A typology of social movements among the primitive peoples), p. 115-142 (Engl. summ.). 680. D z i ę g i e l Leszek, Sudan — konflikt nierównych partnerów (Sudan — a conflict of unequal partners), p. 143-174. 681. K o w a l s k i Marek Arpad, Duńskie badania arktyczne (The Danish Arctic researches), p. 175-200. 682. O b r ę b s k i Józef, Obrzędowa i społeczna struktura wsi macedońskiej (A ritual and social structure of a Macedonian village), p. 201-213. 683. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Pozycja Józefa Obrębskiego w etnografii polskiej (The position of Józef Obrębski in Polish ethnography), p. 215-219. 684. R. S. W a s s i n g, Asmat, kultura ł o w c ó w g ł ó w w południowo-zachodniej No­ wej Gwinei (Asmat: a culture of head-hunters in South-western New Guinea), p. 221-251. 685. R i n c z e n В., Chowusun — hipnotyzm szamanów mongolskich (Chowusun — hipnotism of Mongolian shamans), p. 253-258. 686. Ż u k o w s k a Natalia L . , Cagan Uwgun — postać lamajskiego panteonu. Wspól­ ne elementy modelu Białego Starca u l u d ó w wschodniej Azji (Cagan Uwgun. A personage of the lamaistic pantheon), p. 259-265. 687. W a s i l e w s k i Eustachy, Kasty indyjskie (The Indian castes), p. 267-280. 688. S t o m m a Ludwik, Próba analizy strukturalnej czterech legend średniowiecz­ nych (An attempt at a structural analysis of four mediaeval legends), p. 281-293. K R O N I K A — CHRONICLE 689. I V Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna, 13-14 listopada 1970 (The I V Polish Ethnographical Conference, November 13-14, 1970) — Mirosława Cecylia Drozd, p. 295. 690. Ogólnopolskie Studenckie Seminarium Etnograficzne w Warszawie (The Ethno­ graphic Seminar of Polish Students in Warsaw) — Tadeusz Maciej Ciołek, p. 295-298. 691. Z działalności studenckiej Sekcji Amerykanistycznej (Activities of the students Americanist Section) — Anna Urban, p. 298-299. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 692. S z y n k i e w i c z Sławoj, Tajna Historia Mongołów jako źródło etnograficzne (The Secret History of the Mongols as an ethnographical source), p. 300-311. 693. W o ź n i a k Andrzej, Zagadnienie procesów etnicznych w radzieckiej litera­ turze etnograficznej (The problem of ethnic processes in the Soviet ethno­ graphical literature), p. 312-320. 694. M r ó z Lech, Próba klasyfikacji grup cygańskich (A tentative classification of Gypsy groups), p. 321-325. 695. Gordon K . Lewis, The Growth of the Modern West Indies, London 1968 — Leszek Dzięgiel, p. 326-333. 696. Andrzej Zajączkowski, Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa 1970 — Marek Arpad Kowalski, p. 333-336. 697. E r i c R. Wolf, Peasants, New Jersey 1966 — Agnieszka Bartelska, p. 336-338. 698. Etel Fél, Hofer Tamas, Proper Peasants. Traditional Life in a Hungarian Village, Chicago 1969, Viking Fund Publications in Anthropology, Nr 46 — Agnieszka Bartelska, p. 338-341. �ANEKS 261 699. Frank M. Mifsud, Customary Land L a w in Africa, Rome 1967, F A O Legislative Series, No. 7 —Anna Partyka, p. 341-347. 700. K i t Elliott, A n African School. A Record of Experience, Cambridge University Press, 1970 — Anna Partyka, p. 347-353. 701. Problem periodyzacji prahistorii w ujęciu etnograficznym. Dyskusja wśród etnografów Niemieckiej Republiki Demokratycznej nad pracą I . Sellnow (The problem of periodisation of the prehistorie times in ethnographical approach. A discussion of East-German ethnographers on I . Sellnow's work) — Andrzej Prinke, p. 353-357. Tom X V I (2): 1972 R E F E R A T Y , K O M U N I K A T Y , ARTYKUŁY — P A P E R S . COMMUNICATIONS 702. F r a n k o w s k a Maria, Z problematyki synkretyzmu religijnego Indian Meksyku (Some problems of religious syncretism among Mexican Indians), p. 11-30 (Engl. summ.). 703. T a z b i r Janusz, Misje religijne wśród Indian w X V I wieku (Religious missions among Indians in the 16th century), p. 31-50 (Engl. summ.). 704. Ł e p k o w s k i Tadeusz, Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodotwórcze na Antylach (Catholicism, protestantism and the formation of nations in the Antilles), p. 51-67 (Engl. summ.). 705. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Koncepcja zbawienia w doktrynach r u ­ chów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej (The concepts of salvation in the doctrines of religious-political movements of North American Indians), p. 69-91 (Engl. summ.). 706. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Funkcje millenarystycznego mitu w r u ­ chach społeczno-religijnych Tupí-Guaraní (The functions of the millenarian myth in social-religious movements of Tupí — Guaraní Indians), p. 93-116 (Engl. summ.). 707. W a l e n d o w s k a Barbara, Wspólne elementy w religiach synkretycznych Antyki (Common elements in the syncretic religions of the Antilles), p. 117-132 (Engl. summ.). 708. N o w i c k a E w a , Indiański shakeryzm (The Indian Shakerism), p. 133-149 (Engl. summ.). 709. P a r a d o w s k a Maria, X V I I - w i e c z n a relacja Krzysztofa Arciszewskiego jako źródło badań nad wierzeniami Indian wybrzeża Brazylii (The 17th century relation by Krzysztof Arciszewski as a source to the study of beliefs of Indians of the Brasilian coast), p. 151-170 (Engl. summ.). 710. K u l a Marcin, Brazylijski ruch „Palmares" jako przykład synkretyzmu k u l ­ turowego (The brasilian movement of the „Palmares" as a case of cultural syncretism), p. 171-176. 711. H r a n k o w s k a Teresa, Afro-brazylijskie obrzędy „candomblé" w stanie Bahia (Afro-Brasilian Candomble rites in the state Bahia), p. 177-183. 712. B r y k c z y ń s k i Piotr, Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki (The cult background of the forms of precolumbian Mezoamerican architecture), p. 185-189. 713. U r b a n Anna, Zwierzęta w sztuce i wierzeniach kultur andyjskich w okresie przedinkaskim (Animals in the art and beliefs of Andes Mountains cultures before the Incan period), p. 191-198. 714. K o h u t n i c k i Bohdan, Nowe formy społecznego protestu Indian — okupacja �262 715. 716. 717. 718. 719. 720. ANEKS Alcatraz (New form of Indian social protest: the occupation of Alcatraz), p. 199-204. P a r a d o w s k a Maria, Sprawozdanie z przebiegu obrad i dyskusja I V Etno­ graficzne Seminarium Amerykanistyczne Poznań 23-25IV1971 (A report of the seminar discussion: the IVth Ethnographic Seminar in American Studies, Poznań, April 23-25 1971), p. 205-219. M a ń k o w s k a Romana, K r z a n o w s k i Andrzej, Stanowiska człowieka pre­ historycznego w obrębie „lomas" jako przykład w p ł y w u w a r u n k ó w klimatycz­ nych i hydrogeologicznych na przedkolumbijskie osadnictwo w jałowych Andach Peru (The find of a prehistorie man within the „lomas" as an instance of climatic and hydrological influence upon precolumbian colonization in the westeland of the Peruvian Andes), p. 221-230. K l o s k a Gerhard, Czy wartości ingerują w twierdzenia nauk społecznych? (Do the values interfere in the propositions of the social sciences?), p. 231-244. К о 1 e w a Tatiana, Dynamika obyczajów i obrzędów, ich funkcja i struktura (Customs and rituals: their dynamics, function and structure), p. 245-258. K r ó l i k o w s k a Elżbieta, Uwagi na temat zagadnień dokumentacji i infor­ macji naukowej (Some remarks on scientific documentation and information), p. 259-266. R y b i ń s k i Adam, Procesy stabilizacyjne wśród pasterzy nomadów. Uwagi ogólne (Stabilizing processes among nomad shepherds. General remarks), p. 267-277. KRONIKA — CHRONICLE 721. Mongolia 1971. Nowa faza badań polskiej ekspedycji etnograficznej (Mongolia 1971 — the new phase of research of the Polish ethnographical eypedition) — Jerzy Sławomir Wasilewski, p. 278-280. 722. V I Międzynarodowy Przegląd Folkloru w Jugosławii (The VIth International Display of Folklore in Yugoslavia) — Kalina Skłodowska-Antonowicz, p. 280282. 723. Współczesne przemiany wsi w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego. I I I seminarium orga­ nizowane przez Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie w dniach 7-9 VI1971 r. w HOSW Perkoz na Waszecie pod Olsztynkiem (Contemporary transformations of the rural ateas of the district of Olsztyn — the I l l r d seminar organized by the Olsztyn Research Center, June 7-9, 1971) — Małgorzata Orlewicz, p. 282284. RECENZJE — REVIEWS 724. Chozjajstwo i matierialnaja kultura narodów Kawkaza w X I X - X X w w „ Red. W. K . Gardanów, Moskwa 1971 — Andrzej Woźniak, p. 285-288. 725. Olga Linares de Sapir, Cultural Chronology of the Gulf of Chiriguí, Panama, Washington 1968, Smithsonian Contributions to Anthropology, vol. 8 — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski, p. 288-291. Tom X V I I (1): 1973 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 726. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, P o k r e w i e ń s t w o fikcyjne w kultu­ rze ludowej Słowiańszczyzny — próba interpretacji (Fictitious kinship in slavinic folk culture. A tentative interpretation), p. 11-18. �ANEKS 263 727. P a r a d o w s k a Maria, Pamiętniki polskie i ich wartość źródłowa w bada­ niach kultury l u d ó w pozaeuropejskich (Polish memoirs as sources for the study of non-European cultures), p. 19-39 (Engl. summ.). 728. P r i n к e Andrzej, Możliwości porównawczego stosowania danych etnogra­ ficznych w archeologii (Can ethnographical data be used for archeological comparisons), p. 41-66 (Engl. summ.). 729. Ł a p i ń s k a Krystyna, Postawy wobec wolnego czasu na wsi uprzemysło­ wionej (Attitudes towards leisure in industrialized rural areas), p. 67-81. 730. B i e r n a c k a Maria, Osady uchodźców greckich w Bieszczadach (Settlements of Greek refugees in the Bieszczady Mountains), p. 83-93. 731. P a p r o c k a Wanda, Problematyka współczesnych przemian w kulturze l u ­ dowej w ostatnich pracach czeskich i słowackich etnografów (Contemporary changes in folk culture as seen in recent writings by Czech and Slovakian ethnographers), p. 95-104. 732. W i e r u s z e w s k a Maria, Integracyjna i wychowawcza funkcja folkloru (The integrative and educative function of folklore), p. 105-113. 733. K u c z y ń s k i Antoni, S k a r ż y ń s k i Tomasz, Spichrze o kopulasto sklepio­ nym zrębie na terenie południowej Opolszczyzny (Granaries with cupola-vaulted frames south from Opole), p. 115-129. 734. K a r w i c k a Teresa, Zakazy związane z drzewami i m o t y w u j ą c e je wierzenia (Taboos related to trees and the underlying beliefs), p. 131-140. 735. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Rozwój i morfologia religii społeczeństwa rodowo-plemiennego. Kontrowersyjne założenia teorii S. A . Tokariewa (De­ velopment and morphology of religion of clan-tribal societies), p. 141-169 (Engl, summ.). 736. K o w a l s k i Marek Arpad, Spostrzeżenia na temat kultury ludowej Danii (Re­ marks on folk culture in Denmark), p. 171-192. RECENZJE — REVIEWS 737. Rejony uprzemysławiane. Problematyka i badania, praca zbiór., Warszawa 1971 — Agnieszka Baranowska, p. 193-195. 738. Jarmila Štástná, Změny ve sposobu života tkalců na Náchodsku v procesu industrializace, Praha 1970 — Wanda Paprocka, p. 195-198. 739. Stan Steiner, The new Indian, New York — Evanstone — London 1968 — Ewa Nowicka, p. 198-204. 740. Language Use and Social Change. Problems of Multilingualism with Special Reference to Eastern Africa, Red. W. H . Whitley, Oxford University Press, London 1971 — Leszek Dzięgiel, p. 204-206. 741. John C . de Wilde, Experiences with Agricultural Development in Tropical Africa, t. I : The Synthesis; t. I I : The Case Studies, Baltimore, Maryland 1967 — Leszek Dzięgiel, p. 207-210. 742. Sylvia Leith-Ross, African Women. A Study in the Ibo of Nigeria, New York 1965 — Anna Partyka, p. 210-214. 743. Ester Boserup, Woman's Role in Economic Development, London 1970 — Anna Partyka, p. 214-219. 743a. Africa Remembered, Narratives by West Africans from the E r a of the Slave Trade, Red. Philip D. Curtin, The University of Wisconsin Press, Madison, Milwaukee, London 1968 — Anna Partyka, p. 219-226. 744. Samuel Marti, Alt-Amerika. Musik der Indianer in prakolumbischer Zeit, Leipzig 1970, Musikgeschichte in Bildern. Band 2: Musik des Altertums — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski, p. 226-227. �264 ANEKS 745. Polesje (Lingwistika, archeologia, toponimika), Red. W. W. Martynow, N. I . T o ł stoj, Moskwa 1968 — Alicja Bednarczuk, p. 227-231. 746. G. A. Siergiejewa, Arczyńcy, Moskwa 1967 — Edward Pietraszek, p. 231-238 747. L e w Abramowicz Fajnberg, Obszczestwiennyj stroj eskimosow i aleutow, od matierinskogo roda к sosiedskoj obszczinie, Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 238-245. 748. Ludmiła Wasilewna Chomicz, Nieńcy, istoriko-etnograficzeskie oczerki, Mo­ skwa—Leningrad 1966 — Antoni Kuczyński, p. 245-252. 749. Ryszard Kukier, Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Gdynia 1968 — Leon Młyński, p. 252-257. 750. Konrad Wypych, W cieniu fe. Śladami Jana Stanisława Kubarego, Wrocław 1969 — Antoni Kuczyński, p. 258-260. 751. Spichlerze Opolszczyzny, Kraków 1967 — Antoni Kuczyński, p. 260-261. 752. Muzeum Wsi Opolskiej, K r a k ó w 1969 — Antoni Kuczyński, p. 261-262. 753. Wiatraki i m ł y n y wodne Opolszczyzny, K r a k ó w 1969 — Antoni Kuczyński, p. 262-264. Tom X V I I (2): 1973 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , STUDIES AND M A T E R I A L S 754. P i e k a r c z y k Stanisław, Aksjologia antropologiczna i aksjologia formalna. Wybór zagadnień (Anthropological and formal axiology. Selected problems), p. 11-40 (Engl. summ.). 755. T o m i c k i Ryszard, Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej (Tradition and its meaning in peasant culture), p. 41-58. 756. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Materiały do „alchemii gestów" (Materials to the ..alchemy of gestures"), p. 59-79. 757. O l ę d z k i Jacek, Chün bajna (Khün Bayna), p. 81-145 (Engl. summ.). 758. S z e m i ń s k i Jan, O tajemniczych początkach imperium Tawantinsuyu (On the mysterious beginnings of the Tavantinsuyu empire), p. 147-178 (Spanish summ.). 759. M a c i e r e w i c z Antoni, Inkap Runam, czyli o tym jak rządzono T a w a n ­ tinsuyu (Inkap Runam, or on how Tavantinsuyu was ruled), p. 179-212 (Spanish summ.). 760. T o m i c k i Ryszard, Sztuka jako „rzeczywistość jedyna" w kulturze l u d ó w Nahua w X V - X V I wieku (Art as „the only relity" in the culture of the Nahua tribes in the 15th and 16th centuries), p. 213-224. 761. D z i ę g i e l Leszek, Rolnictwo chłopskie Afryki wschodniej u progu niepod­ ległości (Peasant agriculture in East Africa on the verge of independence;, p. 225-248. KRONTKA — C H R O N I C L E 762. I V Seminarium NauEowe Olsztyńskiego Ośrodka Badań Naukowych p o ś w i ę ­ cone przemianom m a ł y c h miast w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego, Iława, 29-31 maja 1972 r. (The 4th Seminar of the Olsztyn Research Center devoted to trans­ formations of small towns in the Olsztyn voivodship, Iława, May 29-31, 1972) — Małgorzata Orlewicz, p. 249-250. 763. V I Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny w Płocku, 1-2 lipca 1972 r. (The V l t h Polish Folklore Festival at Płock, July 1-2, 1972) — Krystyna Tubaja, p. 251-253. �265 ANEKS R E C E N Z J E — REVIEWS 764. N . N. Dłkow, Naskalnyje zagadki driewniej Czukotki — pietroglify Piegtymielja, Moskwa 1971 — Antoni Kuczyński, p. 255-256. 765. R. S. Wasilewski, Proischożdienije i driewnjaja kultura Koriakow, Nowosibirsk 1971 — Antoni Kuczyński, p. 256-258. 766. R. W. Kozyriewa, Driewnij Sachalin, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 258-260. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I X V I I I (1): 1974 MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 767. K l o s k a Gerhard, Ewolucja oddzielenia opisu od powinności (The evolutionof the distinction between description and obligation), p. 11-46 (Engl. summ.). 768. W o ź n i a k Andrzej, Rodzina i gospodarstwo chłopskie na mazowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I w. (The family and the peasant farm in Mazovian serfdom village in the 18th century), p. 47-55. 769. D r o z d Mirosława С , Sytuacje konfliktowe powstałe na tle wykroczeń prze­ ciw normom społecznym. Na przykładzie społeczności wiejskiej powiatu otwoc­ kiego (Conflict situations resulting from tresspasses against social norms. On. the example of a rural community in the district of Otwock), p. 57-62. 770. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, Etnografia rumuńska. Organizacja nauki i pro­ blematyka badań (Roumanian ethnography. Organization and problems of research), p. 63-84. 771. P i e t r a s z e k Edward, Polonezkoy — polska społeczność wiejska w Turcji. (Polonezkoy: a Polish peasant community in Turkey), p. 85-98. 772. P o s e r n - , Z i e l i ń s k i Aleksander, Tendencje konserwatywne i rewolucyjne w ruchach społeczno-religijnych Trzeciego Świata (Conservative and revolu­ tionary tendencies in social-religious movements of the Third World), p. 99-128 (Engl. summ.). 773. K o w a l e w s k i Zbigniew Marcin, Indianie w eridokolonialnej strukturze społecznej Mezoameryki (Indians in the endocolonial social structure of Middle America), p. 129-160 (Spanish summ.). 774. D z i ę g i e l Leszek, Chłop wschodnioafrykański i jego sytuacja po uzyskaniu niepodległości (The East African peasant and his situation after the winning of independence), p. 161-190. 775. S z y n k i e w i c z Alicja, Kształtowanie się rynku pieniężnego w Mongolii (The shaping of money market in Mongolia), p. 191-208. 776. D a s z d z e w e g Bütedijn, Adaptacja kleru lamajskiego do pracy społecznie użytecznej (Adaptation of the Lamaist clergy to socially useful work), p. 209220. 777. P l i t Florian, Związek zasięgu w ę d r ó w e k pasterskich w Afryce ze środo­ wiskiem geograficznym (The relation of the range of shepherd nomadism in Africa to geographical environment), p. 221-233. KRONIKA — CHRONICLE 778. Z badań Zakładu Etnografii I H K M P A N nad kulturą i s p o ł e c z e ń s t w e m Mon­ golii w roku 1972 (Researches of the Workshop of Ethnography of the Institute of the History of Material Culture, Pol. Ac. Sc., on Mongolian culture i society in 1972), — S ł a w o j Szynkiewicz, p. 235-238. �266 ANEKS R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E — R E V I E W S AND S U R V E Y S 779. S z y n k i e w i c z S ł a w o j , Badania etnograficzne w Demokratycznej Republice Wietnamu (Ethnographic researches in the Democratic Republic of Vietnam), p. 239-244. 780. K u c z y ń s k i Antoni, Rzekome odkrycie nieznanego rękopisu Wacława Siero­ szewskiego (The alleged discovery of an unknown maniscript by W a c ł a w Sieroszewski), p. 245-248. 781. D z i ę g i e l Leszek, Kolonializm w Czarnej Afryce (Colonialism in Black Africa), p. 249-252. 782. Włodzimierz Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu spo­ łeczności tradycyjnej, Warszawa 1972 — Ryszard Tomicki, p. 252-257. 783. Gunnar Myrdal, Objektivitát in der Sozialforschung, Frankfurt am Mein 1971 — Gerhard Kloska, p. 257-264. 784. Tóth Janos, Az Orsěgek népi építészete, Budapest 1971 — Jerzy Czajkowski, p. 264-266. 785. Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972 — Zbigniew Jasiewicz, p. 266-269. 786. Włodzimierz Wincławski, Przemiany środowiska wychowawczego wsi pery­ feryjnej. Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław— Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971 — Leon Grela, p. 269-272. 787. Budownictwo ludowe Opolszczyzny, K r a k ó w 1970 — Antoni Kuczyński, p. 272273. 788. Leksika Polesja u prastory i czasie, Mińsk 1971 — Alicjo Bednarczuk, p. 273275. 789. E . B . Wadeckaja, Drewnie idoły Jeniseja, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 275-276. Tom X V I I I (2): 1974 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 790. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Włodzimierz Antoniewicz i jego p o w i ą ­ zania z etnografią. Wspomnienie pośmiertne (Włodzimierz Antoniewicz and his connections with ethnography. A n obituary), p. 11-15. 791. D[ynowski] W[itold], Prof. D r Antonio Jorge Diaz ((In memory of Prof. Dr Antonio Jorge Diaz), p. 16-17. 792. B u r s z t a Józef, Problemy etnografii proponowane do omówienia w zbior­ czym referacie Podsekcji Historii, Archeologii i Historii Kultury Materialnej na I I Kongres Nauki Polskiej (Problems of ethnography, proposed to be discusses in the comprehensive report of the Sub-section of History, Archeo­ logy and History of Material Culture, read to the Hnd Congress of Polish Science), p. 19-22. 793. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Ocena dorobku i perspektywy etnografii (An appreciation of achievements and the perspectives of ethnography), p. 23-31. .794. K w a ś n i e w i c z Krystyna, Teoretyczne i metodologiczne aspekty badań nad zwyczajami ludowymi. Przyczynek do dyskusji nad „Syntezą etnografii Polski" (Theoretical and methodological aspects of researches on folk cu­ stoms. A contribution to the discussion on the „Synthesis of Polish Ethnog­ raphy") p. 33-55 (Engl. summ.). �ANEKS 267 795. T o m i c k i Ryszard, Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na marginesie artykułu K . K w a ś n i e w i c z (Customs and rituals. Remarks on the paper by K . K w a ś niewicz), p. 57-63. 796. D r o z d Mirosława Cecylia, Współczesne przemiany we wsi Goworki pod w p ł y w e m zatrudnienia pozarolniczego (Contemporary changes in the village Goworki near Ostrołęka as a result of non-agricultural employment), p. 65-85 (Engl. summ.). 797. D z i ę g i e l Leszek, Chłopstwo Afryki Wschodniej pod presją modernizacji (Peasant population in East Africa under the impact of modernization), p. 87128. 798. W i n n e r Irene Portis, Studia nad społecznościami chłopskimi w antropo­ logii amerykańskiej (Studies on peasant communities in American anthro­ pology), p. 129-144. 799. M a c i e r e w i c z Antoni, Upadek Tawantinsuyu czyli z czego żyli Inkowie (The fall of Tawantinsuyu, or what the Incas lived on), p. 145-178 (Spanish summ.). 800. T o m i c k i Ryszard, Funkcjonowanie rzeczywistej i mitycznej struktury prze­ strzennej Tenochtitlán (The functioning of the real and mythical structure of space in Tenochtitlán), p. 179-196 (Spanish summ.). 801. P a r a d o w s k a Maria, Badania Ignacego Domeyki nad kulturą A r a u k a n ó w (Studies by Ignacy Domeyko on Araucanian culture), p. 197-230 (Engl. summ.). KRONIKA — CHRONICLE 802. Robocza narada europejskich ekspertów od zagadnień rybołówstwa w Toru­ niu (The Conference of European fishing experts in Toruń) — Jadwiga Ku­ charska, p. 231-232. 803. Fishing Conference in Toruń (Poland). A rough proposal of conclusions — Maria Znamierowska-Priifferowa, Jadwiga Kucharska, Dietrich Treide, p. 232233. 804. I I Narodowe Sympozjum Folklorystyczne w Bułgarii (The Hnd National S y m ­ posium on Folklore in Bulgary) — Tatiana Koleva, p. 234-236. 805. I Sympozjum poświęcone ludom koczowniczym i ich roli w formowaniu się cywilizacji Środkowej Azji, Ułan Bator (The 1st Symposium on the role of the nomadic peoples in the civilization of Middle Asia, Ulan Bator) — Witold Dynowski, p. 236-240. 806. I X International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, C h i ­ cago — Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 240-244. 807. Konferencja naukowa poświęcona historii kontaktów polsko-rosyjskich w dzie­ dzinie etnografii, Wrocław, 19-20 I X 1973 (The Conference on the history of Polish-Russian contacts in ethnography, Wroclaw, September 18th and 19th 1973) — Sławoj Szynkiewicz, p. 244-245. R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E — R E V I E W S AND S U R V E Y S 808. Seminaria afrykanistyczne Międzynarodowego Instytutu Afrykanistyki (Semi­ nars in African Studies by the International Institute for African Studies), — Anna Partyka, p. 247-253. 809. „Prace Etnograficzne". Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Nr 1-6: 1963-1972 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 253-259. �268 ANEKS Tom X I X (1): 1975 ARTYKUŁY, STUDIA 1 MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 810. G ł a d y s z o w a Maria, Z obrad V I I Międzynarodowego Kongresu S l a w i s t ó w (Prom Conferences of the 7th International Congress of Slavic Studies), p. 1130. 811. D r o z d Mirosława Cecylia, Kontakty handlowe wsi (Trade contacts of the country), p. 31-50 (Engl. summ.). 812. S t o m m a Ludwik, Rytuał pokładzin w Polsce — analiza strukturalna (The ritual of consummation of marriage in Poland. A structural analysis), p. 51-64. 813. K a n t o r Ryszard, Wykorzystanie filmu w dydaktycznej działalności pla­ cówek etnograficznych (The use of film in didactic activities of ethnographic institutions), p. 65-81 (Engl. summ.). 814. S t o m m a Ludwik, Stan badań nad obrzędowością polską od połowy X V I I I w. Część I — Analiza statystyczna bazy materiałowej (The state of research on Polish rituals from the m i d - X V I I I c. Part I — Statistical analysis of collected data), p. 83-92. 815. S e t k o w i c z Jan, Przyczynki do genezy pasterstwa owczego w Beskidzie Żywieckim w świetle toponomastyki puszczańskiej (A contribution to the origin of sheep shepherding in Beskid Żywiecki in the light of toponomastics of the region Pilsko), p. 93-107 (Russian summ.). 816. W a s i l e w s k i Jerzy Sławomir, Kategoria przestrzeni w kulturze koczow­ niczej. Analiza przestrzenna jurty mongolskiej (The category of space in nomadic culture. A spatial analysis of the Mongolian yurta), p. 109-128. 817. M a n t e l - N i e ć k o Joanna, Kto komu m ó w i „pan" w Addis Abebie? Szkic sociolingwistyczny (Who says „Sir" to whom in Addis Abeba? A n essay i n sociolinguistics), p. 129-142 (Engl. summ.). 818. W o l s k i Krzysztof, Tradycyjna uprawa winorośli w Afganistanie (Tradi­ tional raising of grapevines in Afghanistan), p. 143-162 (Engl. summ.). 819. P e n к a 1 a Danuta, Bohater kulturowy w mitologii polinezyjskiej (The cul­ ture Hero in Polynesian mythology), p. 163-191. K R O N I K A — CHRONICLE 820. Sprawozdanie z prac ekspedycji mongolskiej Zakładu Etnografii I H K M PAN" w roku 1973 (A report of the works of Mongolian expedition of the Depart­ ment of Ethnography of I H K M P A N in 1973) — Jerzy Sławomir Wasilew­ ski, p. 193-194. 821. Wystawa rzeźby w drewnie plemienia Makonde w Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu, 1973 (An exhibition of Makonda wood sculpture in the Ethnog­ raphic Museum in Zagreb, 1973) — Bogusław Zydok, p. 195-196. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 822. R o b o t y c k i Czesław, Cywilizacja współczesna a społeczności plemienne (Contemporary civilization and tribal communities), p. 197-205. 823. D z i ę g i e l Leszek, Z problematyki współczesnego Afganistanu (Some pro­ blems of contemporary Afghanistan), p. 206-208. 824. S i e r a w s k a Dorota, Wielkie odkrycia a staropolska mentalność (The great discoveries and the mentality of old Polishmen), p. 209-212. 825. J . Śmiałowski, Zarobkowanie pozarolnicze ludności rolniczej w Królestwie �269 A N E K S Polskim w latach przeduwłaszczeniowych (1815-1864), Łódź 1973 — Edward Pietraszek, p. 212-217. 826. Gruzinskoje narodnoje poeticzeskoje tworczestwo, Red. E . Wirsaladze, K . S i charulidze, M. Czikowani, Tbilisi 1972 — Andrzej Woźniak, p. 217-221. Tom X I X (2): 1975 ARTYKUŁY. STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 827. N e y m a n Elżbieta, Maria Ossowska 1896-1974 (In memory of Maria Ossow­ ska), p. 11-18. 828. D z i ę g i e l Leszek, Andrzej Waligórski 1908-1974 (In memory of Andrzej Waligórski), p. 19-23. 829. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Etnografia Polska w trzydziestoleciu Pol­ skiej Rzeczypospolitej Ludowej. Związek z tradycją i nowe kierunki badań (Ethnography in Poland during the Thirty Years of the Polish People's R e ­ public. Traditions and new directions), p. 25-65 (Engl. summ.). 830. P a p r o c k a Wanda, Biblioteka Etnografii Polskiej (The Library of Polish Ethnography), p. 67-72. 831. В o h d a n o w i c z Janusz, Osiągnięcia Atlasu Etnograficznego w okresie X X X lecia (Achievements of the Atlas oí Ethnography during the recent thirty years), p. 73-78. 832. D y n o w s к i Witold, P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie (The State Ethnographical Museum in Warsaw), p. 79-90. 833. W o ź n i a k Maria, Problemy wytwórczości ludowej w pracach Zakładu Badawczego Związku „Cepelia" (Problems of Folk art in work of the Rese­ arch Workshop of the „Cepelia" Association), p. 91-108. 834. K l o s k a Gerhard, Refleksje nad trzema modelami nauk społecznych (Re­ flections on three models of social sciences), p. 109-137 (Engl. summ.). 835. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Some theoretical and methodological aspects of studies in human communicational behavior, p. 141-148. 836. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Źródła relatywnej deprywacji a geneza shakeryzmu (The sources of relative deprivation and the origins of the Sha­ kers movement), p. 149-181. 837. K i e n i e w i c z Jan, Porządek kastowy w Kerali przedkolonialnej (The caste order in precolonial Kerala), p. 183-195. 838. K o w a l s k i Marek Arpad, Plemienna sztuka Afryki — problemy nazwy i treści (Tribal art in Africa — its name and its contents), p. 197-219. K R O N I K A — CHRONICLE 839. V Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 19-20 I V 1974 rok (The 5th Ethnographical Seminar in American Studies, Poznań, April 19-20, 1974) — Maria Paradowska, p. 221-225. 840. Wieloaspektowe ujęcie problematyki gminy. V I seminarium Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w dniach 6-8 czerwca 1974 r. w ośrodku Z H P w Waszecie (A multiaspect approach to the problem of authority on community level — the 6th seminar of the W. Kętrzyński Rese­ arch Center in Olsztyn, June 6-8, 1974, held in the Z H P Center in Waszeta) — Małgorzata Orlewicz, p. 225-227. 841. Etnografia w pracach Instytutu Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R (Ethnography in works of the Institute of Information of the Social Sciences of the Soviet Academy of Sciences) — Zbigniew Jasiewicz, p. 227-228. �270 ANEKS ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 1 R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 842. M r ó z Lech, Nie przeskoczysz własnego cienia. Recenzja z książki: ł a n Yoors, Cyganie, K r a k ó w 1973 (You cannot jump over your own shadow. Review of the book Gypsies by Ian Yoors, Cracow 1973), p. 229-234. 843. D z i ę g i e l Leszek, Burzliwe dzieje górskiego narodu (The stormy history of a mountain nation), p. 235-240. 844. Z i ó ł k o w s k i Mariusz, Najnowsze badania nad kompleksem miejskim T i wanaku (Recent researches on the urban complex at Tiwanaku), p. 241-247. 845. C z a j k a Henryka, Bohaterska epika ludowa S ł o w i a n południowych. Struk­ tura treści, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1973 — Ryszard Tomicki, p. 247-255. 846. Juozas Kudirka, Lietuvos puodžiai ir puodai, Vilnius 1973 — Maria Woźniak, p. 255. 847. Narodnoje Iskusstwo SSSR, Moskwa 1972 — Barbara Bazielich, p. 256-260. 848. Ellen Marie Mager0y, Norsk treskurd, Oslo 1972 — Barbara Bazielich, p. 260262. 849. Randi Asker, Rose-painting in Norway, Oslo 1971 — Barbara Bazielich, p. 263265. 850. Aagot Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970 — Barbara Bazie­ lich, p. 265-267. 851. Aagot Noss, Joachim Frichs draktakvarellar, Oslo 1973 — Barbara Bazielich, p. 267-269. 852. „Vrulje". Glasilo Narodnogo Muzeja u Zadru, 1972, nr 2 — Barbara Bazie­ lich, p. 269-271. 853. Aboriginal Man and Environment in Australia, Red. D. J . Mulvaney, J . G o l son, Canberra 1971 — Adam Paluch, p. 271-274. 854. A. Treichel, Unser Vatererbe. Beitrag zur Kulturgeschichte des Deutschtums im Dobriner Land, Braunschweig 1969 — Teresa Karwicka, p. 275-278. 855. M. W. Kriukow, Sistema rodstwa kitajcew (ewoliucija i zakonomiernosti), Moskwa 1972 — Sławoj Szynkiewicz, p. 278-282. Tom X X (1): 1976 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 856. O l ę d z k i Jacek, Ksawery Piwocki 1901-1974 (In memory of Ksawery P i wocki), p. 11-15. 857. Ł o p u s z a ń s k i Bolesław, Tadeusz Seweryn 1894-1975 (In memory of T a ­ deusz Seweryn), p. 17-24. 858. M r ó z Lech, Mit i m y ś l e n i e mityczne (The myth and mythical thinking), p. 25-45 (Engl. summ.). 859. T o m i c k i Ryszard, S ł o w i a ń s k i mit kosmogoniczny (The Slavic cosmogonical myth), p. 47-97. 860. S t o m m a Ludwik, Mit Alkmeny (The myth of Alcmena), p. 99-110. 861. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Antropologia społeczna jako przed­ miot nauczania (Social anthropology as a subject of teaching), p. 111-125. 862. D z i ę g i e l Leszek, Tradycyjne budownictwo w Afganistanie jako przykład harmonii między środowiskiem przyrodniczym i kulturowym (The traditional building in Afghanistan as example of the harmony between the natural and cultural environment), p. 127-146. 863. M a n t e l - N i e ć k o Joanna, A b r e h a Aseffa, Formy własności ziemskiej �271 ANEKS i stratyfikacja społeczna na wsi etiopskiej. Próba analizy w ujęciu historycznym (The forms of land property and social stratification in the Ethiopian country­ side. A tentative historical analysis), p. 147-183 (Engl. summ.). 864. K r z a n o w s k a Roma, K r z a n o w s k i Andrzej, Garncarstwo ludowe w do­ linie Alto Chicama w p ó ł n o c n y m Peru (Folk pottery in the Alto Ch|icama valley, Northern Peru), p. 187-214 (Spanish summ.). 865. K u d a t - S e r t e l Ayse, Małżeństwo przez porwanie i ucieczkę na wsi tu­ reckiej (Marriage by rape and flight in the Turkish countryside), p. 215-235.. KRONIKA — CHRONICLE 866. Nowy księgozbiór naukowy (A new learned library) — Leszek Dzięgiel, p. 237-239. 867. Z prac ekspedycji Zakładu Etnografii I H K M P A N w Mongolii — rok 1974 (Works of the Mongolian expedition 1974 of the Ethnography Workshop of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences) — Jerzy Sławomir Wasilewski, p. 239-241. 868. Afrykanistyczna kolekcja Rogera de la Burdę (The African collection of Roger de la Burdę) — Leszek Dzięgiel, p. 241-242. 869. Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu (Researches on the culture of the Gypse population in the region bordering with the Tatra Mountains) — Adam Bartosz, p. 243-249. 870. Badania nad przemianami w rodzinie wiejskiej (Waleriany, Nowa Huta, pow. Skierniewice, woj. łódzkie) — sprawozdanie z badań (Changes in a country family (the villages Waleriany and Nowa Huta, the voivodship of Skiernie­ wice, formerly Łódź), a research report) — Danuta Kalinowska, Anna Kule­ sza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska, p. 249-253. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — R E V I E W S AND SURVEYS 371. T o m i c k i Ryszard, W kręgu m i t ó w peruwiańskich (In the circle of Peru­ vian myths), p. 255-270. 872. A. P a w ł o w s k i , Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973 — Lech Mróz, p. 270-274. 873. Marian Pokropek, Jarmark płocki. Katalog twórców ludowych biorących udział w kiermaszu sztuki ludowej w Płocku w latach 1968—1973, Płock 1974 — Maria Woźniakowa, p. 274-276. 874. A. Theile, Sztuka Afryki, Warszawa 1974 — Marek Arpad Kowalski, p. 276280. 875. A. E . Ter-Sarkisjanc, Sowriemiennaja siemja u armian, Moskwa 1972 — Longina Jakubowska, p. 281-283. 876. M. Sużikow, G. Diemakow, Wlijanije podwiżnosti nasielenija na sbliżenije nacij, A ł m a Ata 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz, p. 283-285. 877. Siemja как obiekt fiłosowskogo i socijołogiczeskogo issledowanija, Leningrad 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz, p. 286-289. Tom X X (2): 1976 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , STUDIES AND MATERIALS 878. K l o s k a Gerhard, W p ł y w wartości na proces badawczy w naukach spo­ łecznych (The influence of values on the research process in the social scien­ ces), p. 11-34 (Engl. summ.). �272 ANEKS 879. W i e r z b i c k i Zbigniew Т., Metodologiczne rozważania o ponownych mono­ grafiach wiejskich społeczności lokalnych (Methodological considerations about the repeated monographs of the rural local communities), p. 35-65. 880. S o k o l e w i c z Zofia, Tradycyjny wzór kulturowy pasterzy mongolskich (The traditional pattern of the culture of Mongolian shepherds), p. 67-83. 881. S z y n k i e w i c z Sławoj, Grupy krewniacze u Mongołów. Studium organi­ zacji w społeczeństwie postrodowym (Kin groups among the Mongols. A study of organisation in a post-tribal society), p. 95-145 (Russ. summ.). 882. S z a t k o w s k a Janina, Ruchliwość społeczna kast w Indiach (Social mobi­ lity of the castes in India), p. 147-170. 883. B o h d a n o w i c z Janusz, Przyczynek do rozważań nad genezą „chałupy podcieniowej" na Warmii i Mazurach (A contribution to the studies on the origin of the „arcade hut" on Warmia and Żuławy), p. 171-179. 884. B o h d a n o w i c z Janusz, Plecione beczki na ziarno (Plaited casks for grain), p. 181-200. 885. C z e k a l i ń s k a Alicja, J a k u b o w s k a Longina, J a s i с z e к Małgorzata, P r e w e n c k a Grażyna, Motywy zawierania m a ł ż e ń s t w a system wartościo­ wania. Analiza materiałów ze wsi Wólka Zamkowa, woj. białostockie (Motives of marriage and the system of evaluation. A n analysis of materials from the village Wólka Zamkowa, Białystok district), p. 201-214. KRONIKA — CHRONICLE 886. Tematyka i problemy międzynarodowej sesji poświęconej „Etnografii naro­ dów słowiańskich" (Topics and problems of the international session on ..Ethnography of the Slavonic Nations") — Maria Gładyszowa, p. 215-220. 887. Turystyka czynnikiem aktywizacji regionu (Tourism as a factor of activisation of a region) — Małgorzata Orlewicz, p. 220-222. 888. X V I I I Sesja Stałej Międzynarodowej Konferencji Ałtaistycznej Bloomington 26 V I — 5 V I I 1975 (The 18th Session of the Permanent International Con­ ference for the Altai, Bloomington, June 29 — July 5, 1975) — Edward Tryjarski, p. 222-224. �INDEKS AUTORSKI — AUTHORS' INDEX Abreha Asefía 863 Adamowicz Helena 612 Adamowicz Stanisław 612 Adamus Krystyna 45, 51, 144 Antoniewicz Włodzimierz 86 Armon Witold 115, 517 Balassa Ivan 572 Baláš Emanuel 166 Barabás Jeno 141 Baranowska Agnieszka 669, 697, 698, 737 Bartelska Agnieszka see Baranowska Agnieszka Bartosz Adam 869 Batowski Henryk 396 Bazielich Barbara 11, 847-852 Bazielichówna Barbara see BazielichBarbara Bazińska Barbara 449 Bednarczuk Alicja 596, 745, 788 Biały Zbigniew 65, 497 Biernacka Maria 32, 49, 121, 194, 521, 632, 730 Błaszczyk Stanisław 415 Boglár L . 275 Bogucki Kazimierz 165 Bohdanowicz Janusz 831, 883, 884 Bratanic Branimir 87 Bronicz Stanisław 9, 15, 88, 139 Brykczyński Piotr 712 Brzeska Wanda 60 Bujka Jan 177, 366, 477 Burchard P r z e m y s ł a w 339 Burchardówna Helena 228 Burgstaller Ernst 222 Burszta Józef 328, 426, 792 Butura Valeriu 174 Chętnik Adam 456, 506 Chwojka Tadeusz 617 Ciechanowicz Krzysztof 588 Ciołek Tadeusz Maciej 664, 690, 756, 835 Cywińska Izabella 67 18 — Etnografia Polska, ХХИ2 Czajkowski Jerzy 784 Czekalińska Alicja 885 Czerniak Barbara 352 Damrosz Anna 148 Damrosz Jerzy 47, 206 Daszdzeweg Bütedijn 776 Daszewski Wiktor Andrzej 252, 320 Dąbrowska Grażyna 479, 582 Dąbrowski Krzysztof 626 Dąmbska Elżbieta 500 Dekowski Piotr 183 Delida Elżbieta 642 Dembińska Maria 113 Dobrowolska Agnieszka 446 Dobrowolska Danuta 8, 21, 23, 24, 70, 231 Dobrowolska Teresa 345 Dobrowolski Kazimierz 1, 4, 112, 293, 391, 520, 563 Drozd Mirosława Cecylia 689, 769, 811 Dubiel Ludwik 14 Dunáre Nicolae 140, 170, 189 Dynowski Witold 34, 57, 212, 237, 307, 313, 334, 443, 586, 630, 791, 832 Dzierżykray-Rogalski T. 249 Dzięgiel Leszek 146, 288, 291, 319, 384, 532, 599, 600, 621, 622, 623, 645, 680, 695, 740, 741, 761, 774, 797, 823, 828, 843, 862, 866, 868 76, 150, 796, 247, 805, 323, 644, 781, Erixon Sigurd 89, 156 Fabiański Jan 638 Foldes László 169 Frankowska Maria 25, 117, 351, 403, 608, 656, 702 Frenklowa Giza 167 Fryczowa Maria 27 Fryś E w a 20 Gajek Józef 653 �274 TJNDEKS A U T O R S K I Galas Piotr 63 Ganckaja Olga 142 Gandew Christo 515 Gansiniec Hyszard 90 Gansiniec Zofia 91 Gasitaszwili Guram 347 Gavazzi Milován 92 Gąssowska Eligia 531 Gerlach Alicja 59 German Franciszek 205 Gładysz Mieczysław 5, 42, 84, 123, 128, 182, 193, 342, 402, 445, 501, 502, 562 Gładyszowa Maria 13, 187, 376, 448, 527, 575, 810, 886 Goswami В. B. 509 Gotkiewicz Marian 198 Grabowski Tadeusz 93 Grabski Władysław 68 Grela Leon 786 Gunda B é l a 465 Gyóngyi Bérů 474 Haltsonen Sulo 94 Hejnosz Wojciech 95 Hofer Tomás 191 Hołda Henryka 430 Horák Jiří 96, 168 Hrankowska Teresa 711 Jacobeit Wolfgang 197, 235, 236 Jakubowska Longina 875, 885 Jamka Rudolf 151, 180 Jankowska Anna 75 Jasiczek Małgorzata 885 Jasiewicz Zbigniew 234, 244, 347, 363, 419, 470, 471, 481, 518, 525, 595, 785, 841 Jaworska Bronisława see KopczyńskaJaworska Bronisława Jeřábek Richard 127, 164, 221 Jest Corneille 303 Jewsiewicki B o g u m i ł 301 Jeż-Jarecki W ł a d y s ł a w 119, 204, 343, 344 Johnová Helena 175, 223 Jost Henryk 216 Jostowa Wanda 159, 217, 218 Judenko Konstanty 55 Kabzińska-Stawarz Iwona 876, 877 Kalinowska Danuta 870 Kałużyński S t a n i s ł a w 590 Kamocki Janusz 414, 670 Kantor Ryszard 813 Karaś Mieczysław 655 Karwicka Teresa 361, 734, 854 Kaznowska-Jarecka Barbara 178 Kieniewicz Jan 837 Klimaszewska Jadwiga 16, 20, 41, 114 Kloska Gerhard (Konrad) 603, 604, 625, 627, 628, 643, 649, 650, 678, 717, 767, 783, 834, 878 Kohutnicka Barbara see MatuszewskaKohutnicka Barbara Kohutnicki Bohdan 337, 406, 462, 714 Kojdecka Anastazja 292, 381, 382 Kolewa Tatiana 516, 637, 718, 804 Komornicka Teresa 427 Komorowski Zygmunt 545 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 29, 77, 140, 161, 162, 171, 188, 190, 209, 379, 435, 447, 557, 631, 633, 806 Koschmieder E r w i n 97 Kostrzewski Józef 98 Kotula Franciszek 62 Kowalewski Zbigniew Marcin 571, 773 Kowalik Jadwiga 287 Kowalska-Lewicka Anna 18, 130, 157, 186, 214, 219, 227, 229, 230, 299, 409, 431, 512, 519, 548, 577 Kowalski Marek Arpad 543, 584, 624, 646, 647, 659, 660, 681, 696, 736, 838, 874 Koziełł Anna 561 Kozłowski Janusz K . 181 Krawczyk Violetta 651, 671 Królikowska Elżbieta 719 Krukowski Maciej 553 Krzanowska Roma[na] 616, 716, 725, 744, 864 Krzanowski Andrzej 616, 716, 725, 744, 864 Krzyżaniak Lech 494, 514 Kucharska Jadwiga 326, 350, 369, 473, 495, 541, 567, 802, 803 Kuczyńska Anna 672 Kuczyński Antoni 505, 529, 539, 558, 559, 585, 605, 661, 733, 747, 748, 750, 751, 752, 753, 764, 765, 766, 780, 787, 789 Kudat-Sartel Ayse 865 K u l a Marcin 710 Kulesza Anna 870 Kynusz Antoni 215 Kunz Ludwik 528 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 33, 36, 40, 41, 46, 99, 116, 196, 243, 276, 283, 302, 309, 327, 333, 353, 357, 360, 367, 373, 391, �275 INDEKS AUTORSKI 442.. 444, 478, 550, 576, 652, 683, 790, 793, 829 Kwaliszwili Maika 363 Kwaśniewicz Krystyna 124, 329, 794 Kwaśniewicz Władysław 22, 61, 124, 172, 199, 564 K w a ś n i e w s k i Krzysztof 330, 356, 374, 378 Kwiecińska Zyta 607 Kwilecki Andrzej 499, 583 Nagy Eugenia 557 Nasz Adolf 43, 102 Nedo Pavol 137 Neyman Elżbieta 827 Nizińska Irena 10, 136, 332, 422, 490, 676 Nolasco Margarita 609 Nowicka E w a 679, 708, 739 Nowik Małgorzata 870 Latusek Adam 591 Lechowska-Bujak Maria 184, 210 Lewicki Tadeusz 195, 238, 304, 335, 458, 668 Ligęza Józef 17, 100 Linnus Jüri 220 Łapińska Krystyna 498, 729 Łepkowski Tadeusz 611, 704 Łopuszański Bolesław 857 Obrębski Józef 682 Olejnik Jan 450, 573 Olędzki Jacek 50, 359, 390, 480, 482-485, 507, 524, 757, 856 Olszewska-Dyoniziak Barbara 285, 295, 392, 861 Olszowy Barbara 69, 332 Orlewicz Małgorzata 723, 762, 840, 887 Ostrowska Elżbieta 208 Ostrowska-Wójcikowa Hugona 594 Maciejewska Joanna 242, 290, 322 Macierewicz Antoni 759, 799 Makulski Krzysztof 212, 232, 239, 245, 250, 253-259, 284, 286, 308, 311, 312, 338, 385-387, 439, 460, 487, 488, 544, 569, 580, 581, 592, 601, 602, 658, 666 Małkowska Krystyna 147, 393, 408, 534, 667 Mantel-Niećko Joanna 817, 863 Mańkowska Romana see Krzanowska Romafna] Markowska Danuta 8, 203, 246, 294, 331, 507, 566, 665, 676 Marszewski Tomasz 310, 324, 413, 436 Matušek Małgorzata 173 Matuszewska-Kohutnicka Barbara 389, 405, 464, 551, 589 Michajłowa Ganka 636 Milewski Jan 277 Milewski Tadeusz 395, 404, 513 Misińska Maria 12, 30, 31, 163, 179, 423425, 475, 491, 556 Mjartan Ján 101 Młyński Leon 749 Moszyńska Barbara 85 Moszyński Kazimierz 2, 39 Mrozek Anna 411, 459, 570 Mróz Lech 399, 489, 593, 614, 694, 842, 858, 872 Mulkiewicz-Goldbergowa Olga 401, 432 Myrcik-Markowska Danuta see Markow­ ska Danuta Palošija Djurdjica 135 Paluch Adam 853 Paprocka Wanda 58, 72, 81, 246, 370, 377, 400, 468, 555, 634, 648, 731, 738, 830 Paradowska Maria 341, 416, 457, 504, 560, 620, 662, 709, 715, 727, 801, 839 Partyka .Anna 699, 700, 742, 743, 743a, 808 P a w ł o w s k a Jadwiga 120 Peesche Reinhard 472 Penkala Danuta 819 Petera Janina 201, 398, 467 Pfabé Teresa 440 Piaścik Franciszek 66 Piekarczyk Stanisław 754 Pietraszek Edward 38, 80, 83, 143, 224, 296, 314, 394, 429, 451, 574, 641, 673, 674, 675, 746, 771, 825 Piskorz Jerzy Adam 677 Piwocki Ksawery 353 Plit Florian 777 Pokropek Marian 52, 371, 428, 635 Polonec Andrej 160 Popiela Wojciech 298 Posern-Zielińska Mira see Posern-Zie­ lińska Mirosława Posern-Zielińska Mirosława 510, 542, 547, 705, 836 Posern-Zieliński Aleksander 410, 463, 469, 511, 523, 554, 579, 598, 613, 657, 706, 735, 772 Prewencka Grażyna 885 412, 349, 362, �276 INDEKS AUTORSKI Prinke Andrzej 701, 728 Przesławska Helena 461 Pytlińska Anna 526 Regulska Elżbieta 870 Reinfuss Roman 103, 153 Rinczen B. 685 Robotycki Czesław 822 Rostworowska M . 368 Rudzińska Anna 533 Rybiński Adam 720 Sągajłło-Kaczanowska Maria 118 Setkowicz Jan 503, 815 Sierawska Dorota 824 Skarżyński Tomasz 733 Skazińska Monika 407 S k ł o d o w s k a - A n t o n o w i c z Halina 434, 722 Sławski Franciszek 104 Sobieska Jadwiga 300 Sobisiak Walerian 348, 372, 417, 433 Sokolewicz Zofia 36, 37, 48, 75, 233, 358, 507, 535, 665, 880 Staszczak Zofia 35, 316, 318, 375 Staszczakówna Zofia see Staszczak Zofia Staszewski Jan 486, 549 Stockmann Doris 138 Stojak Antoni 78, 149, 297 Stomma Ludwik.688, 812, 814, 860 Stránská Drahomíra 132 Strelcyn Stefan 248 Studnicki Franciszek 192 Sulika Andrej 578 Swienko Henryk 538 Szatkowska Janina 882 Szemiński Jan 758 Szromba Zofia see Szromba-Rysowa Zo­ fia Szromba-Rysowa Zofia 71, 82, 125, 133, 225, 315, 332, 364, 421, 452, 530, 629, 770 Szurmiak-Bogucka Aleksandra 165 Szwengrub L i i i Maria 54, 79 Szydłowski Jerzy 6 Szyfelbejn Zofia see Sokolewicz Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz Zofia see Sokole­ wicz Zofia Szyfer Anna 56 Szynkiewicz Alicja 775 Szynkiewicz S ł a w o j 289, 325, 336, 441, 508, 692, 778, 779, 807, 855, 881 Štika Jaroslav 155 Taszycki Witold 105 Tazbir Janusz 610, 703 Tokariew S. A. 106 Tomasik Jacek 129 Tomicki Ryszard 755, 760, 782, 795, 800, 845, 859, 871 Treide Dietrich 803 Tryjarski Edward 888 Tubaja Krystyna 763 Turnau Irena 207, 640 Tylkowa Danuta 211, 365, 420, 629 Tymowski Michał 546 Tyszkiewicz J a n 383 Ungeheuer Grażyna 536 Urban Anna 691, 713 Urbańczyk S t a n i s ł a w 107 Urbańska Barbara 202, 397 Václavík Antonín 108 Vladutiu Ion 154 Wakarelski Christo 109, 131 Walawender Antoni 44 Walendowska Barbara 707 Walendowska-Zapędowska Barbara 493 Waligórski Andrzej 145, 240, 251, 260-274, 278-282, 565 Wasilewski Eustachy 687 Wasilewski Jerzy S ł a w o m i r 663, 721, 816, 820, 867 Wassing R. S. 684 Wáhren Max 418 Węgrzynowicz Leopold 64, 73, 110 Wielowiejski Jerzy 122 Wieruszewska Maria 537, 732 Wierzbicki Zbigniew T. 879 Winner Portis Irene 798 Wolski Krzysztof 241, 305, 306, 321, 340, 476, 818 Woźniak Andrzej 388, 437, 438, 522, 552, 597, 615, 639, 654, 693, 724, 768, 826 Woźniak Maria see Woźniakowa Maria Woźniakowa Maria 833, 846, 873 Wojtowicz Janina 454 Wróblewski Tadeusz 540 Wyderko Adam 346 Wypych Konrad 606 Zadrożyńska Anna see Zadrożyńska-Ba­ rącz Anna Zadrożyńska-Barącz Anna 380, 466, 492, 496, 568, 587, 618, 619 �INDEKS AUTORSKI Zagórna Barbara 53, 74 Zambrzycka Anna see Zambrzycka-Kunachowicz Anna Zambrzycka-Kunachowicz Anna 19, 126, 134, 158, 185, 226, 317, 332, 453, 809 Zaręba Alfred 7 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 3, 28, 726 Zborowski Juliusz 152, 176 277 Ziółkowski Mariusz 844 Znamierowska-Prüfferowa Maria 26, Ш , 213, 803 Zwoliński Stefan 200 Żukowska Natalia L . 686 Żydok B o g u s ł a w 821 Żywirska Maria 455 Opracowała Joanna Tomicka �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c9cd6b73232ec5ba61bdb129326b224.pdf 68c61bf1d245486fd939e70268c814da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:920 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:845 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT POLSKA A K A D E M I A H I S T O R I I KULTURY NAUK M A T E R I A L N E J ETNOGRAFIA POLSKA XXII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŃSK ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1978 �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD REDAKCJI: DYNOWSKI KRYSTYNA MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE KOMITETU REDAKCYJNEGO: JOZEF BURSZTA, MARIA BIERNACKA, MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ A d r e s R e d a k c j i : 00-140 W a r s z a w a , Okładkę projektował Redaktor Zyta Świerczewskiego 105 Edward Kostka Kwiecińska Redaktor techniczny Perykles Galatos © Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Printed in Wydawnictwo. Wrocław 1978 Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1978. N a k ł a d : 700 egz. Objętość: a r k . w y d . 18,60, a r k . d r u k . 15,50, a r k . A 20,60. P a p i e r p o w i e k , k l . V , 80 g, 70 X 100. O d d a n o do składania 2 X I I 1977. P o d p i s a n o do d r u k u 6 I V 1978. D r u k ukończono w k w i e t n i u 1978 r. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Zam. nr 1667/77 — M-10 — C e n a zł 55.— 1 �SPIS TREŚCI Jóngsziebü B i a m b y n R i n c z e n 1905-1977 — Sławoj Szynkiewicz 11 ARTYKUŁY G e r h a r d К 1 o s к a — Aksjologia Streszczenie Maria w F r a n k o w s k a w Meksyku — J e r z y Sławomir b e h a w i o r y s t y c z n a C h a r l e s a M o r r i s a . Część I . j . angielskim — . Z badań n a d l u d o w y m tradycyjne synkretyzmem religijnym obchody z a d u s z k o w e W a s i l e w s k i — Symbolika 57 r u c h u obrotowego i rytualnej inwersji 81 Streszczenie w Sławoj j . rosyjskim S z y n k i e w i c z — O 107 interpretacji systemów pokrewieństwa typu Crow-Omaha Streszczenie Andrzej 109 w j . angielskim Woźniak — 130 Małżeństwa chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pań­ szczyźnianej Mirosława 133 D r o z d-P i a s e с к а — Zmiany postaw ludności wiejskiej z i e m i . Założenia i w y n i k i badań w s i południowo-wschodniego Jolanta 15 55 K o w a l s k a — Taniec jako forma przekazu treści do Mazowsza 159 kulturowych. U w a g i wstępne 173 L e s z e k H e n s e 1 — E l e m e n t y węgierskie w f o l k l o r z e STUDIA I Eleonora A. N o w g o r o d o w a dyzacja Mirko B a r j a k t a r o v i c — r o d z i n n a w Jugosławii — polskim . . . . 193 MATERIAŁY S z t u k a starożytnej Mongolii i jej perio215 Najliczniejsza współczesna albańska zadruga 223 KRONIKA Badania Z X etnograficzne n a d kulturą robotniczą Ż y r a r d o w a — Andrzej Międzynarodowej Konferencji Roboczej w Z a b o r o w i e pod W a r s z a w ą — Grażyna Etnochoreologów Stawarz 233 Europejskich Dąbrowska 234 RECENZJE Franciszek Bujak, Wybór pism. Opracowanie, durowicz-Urbańska, t. 1-2, P W N , przedmowa, Warszawa 1976 — komentarze H. M a Edward Pietraszek 237 �6 S P I S TREŚCI Folklor robotniczej Łodzi. znawcze, Wrocław Wu Pokłosie 1976 — Andrzej C z ' e n g - e n , Małpi bunt, W a r s z a w a P h i l i p O. Nsugbe, O h a f f i a , konkursu, Polskie Towarzystwo Ludo­ Stawarz 1976 — Iwona a M a t r i l i n e a l I b o People, 239 Kabzińska-Stawarz London 1974 — . • Bogu­ sław Zydok 245 Pita Cruise O'Brien, White Society in B l a c k Africa: London 1972 — 244 Bogusław Zydok T h e F r e n c h of Senegal, 247 �СОДЕРЖАНИЕ Йонгшебю Бямбьщ Ринчен 1905—1977 — Славой Шинкевич 11 СТАТЬИ Герхард К л е с к а — Бихевиоральная аксиология Чарльса Морриса. Часть I . . . . Резюме на английском языке 15 55 Мария Франковска — Из исследований по народному религиозному синкретизму в Мексике — традиционное празднование дня поминовения усопших Ежи Славомир В а с и л е в с к и 57 — Симболика вращательного движения и ритуальной инверсии 81 Резюме на руском языке 107 Славой Шинкевич — О толковании систем родства типа Крау-Омаха 109 Резюме на английском языке 130 Анджей Возьняк — Крестьянские браки в крепостной деревне X V I I I века . . . . 133 Мирослава Д р о з д -Пясецка — Перемены отношения сельского населения кземле. Предположения и итоги исследований деревень юго-восточной Мазовии . . . . 159 Йолянта К о в а л ь с к а — Пляска как форма передачи культурных значений. Предвари­ тельные замечания 173 Лешек Х е н с е л ь — Венгерские элементы в польском фольклоре 193 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Элеонора А. Н о в г о р о д о в а — Искусство древней Монголии и его периодизация . . 215 Мирко Б а р я к т а р о в и ч — Многочисленнейшая албанская семейнаязадруга в Югосла­ вии 223 ХРОНИКА Этнографические исследования по рабочей культуре Жирардова — Анджей Ставаж . 233 Из X Международной рабочей конференции европейских этнохореологов в Заборове под Варшавой — Гражина Домбровска 234 РЕЦЕНЗИИ Францишек Буяк, Избранные сочинения. Составление, предисловие, комментарии Г. Мадурович-Урбаньска, т. 1-2, П В Н , Варшава Í976— Эдвард Петрашек . . . 237 Фольклор рабочей Лодзи. Результаты конкурса, Польское Народоведческое общество, Вроцлав 1976 — Анджей Ставаж 239 �8 S P I S TREŚCI By Ч'енг-эн, Обезьяний бунт, Варшава 1976 — Ивона Кабзиньска-Ставаж Philip О. Nsugbe, Ohaffia, a Matrilineal Ibo People, London 1974 — Богуслав Жидок 244 . 245 Pita Cruise O'Brien, White Society in Black Africa: T h e French of Senegal, London 1972 — Богуслав Жидок 247 �TABLE OF CONTENTS Jongsziebü B i a m b y n R i n c z e n 1905-1977 — Sławoj Szynkiewicz 11 PAPERS G e r h a r d К 1 o s к a — B e h a v i o r a l A x i o l o g y of C h a r l e s M o r r i s . P a r t I . A Summary 15 in English 55 M a r i a F r a n k o w s k a — A Note on F o l k R e l i g i o u s S y n c r e t i s m i n M e x i c o — T r a d i t i o n a l C e r e m o n i e s of A l l S o u l s ' D a y Jerzy Sławomir " W a s i l e w s k i tual A _ 57 T h e Symbolism of R o t a t i o n a n d of R i ­ Inversion 81 Summary in Russian Sławoj S z y n k i e w i c z — Systems A of O n the Interpretation of t h e C r o w and Omaha Kinship Terminology Summary Andrzej 107 109 in English Woźniak — 130 Peasant Marriages under Serfdom i n t h e 18th C e n ­ tury 133 Mirosława D r o z d-P i a s e с к a — Changes pulation towards Villages of S o u t h - E a s t e r n M a z o w s z e Jolanta K o w a l s k a Contents. the Soil. Assumptions — Dance Introductory • Leszek Hensel — as a A. and Results of the R u r a l of Po­ Researches in 159 Medium of Communicating Cultural Remarks Hungarian 173 Elements in Polish Folklore STUDIES Eleonora in Attitudes N o w g o r o d o w a AND — 193 MATERIALS The Art of Ancient Mongolia and Its Periodization Mirko 215 B a r j a k t a r o v i c — T h e Most Numerous Contemporary Albanian F a m i l y Zadruga in Yugoslavia 223 CHRONICLE Ethnographical Andrzej The Investigations on W o r k i n g Culture at Żyrardów — Ethnochoreologues at 233 10th I n t e r n a t i o n a l W o r k i n g Zaborów Class Stawarz near Warsaw — Meeting Grażyna of E u r o p e a n Dąbrowska 234 REVIEWS * F r a n c i s z e k B u j a k , W y b ó r P i s m (Selected W r i t i n g s ) . E d i t e d , w i t h a n i n t r o d u c ­ tion a n d c o m m e n t s , b y H . M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a , v o l . 1, 2; P o l i s h S c i e n ­ tific P u b l i s h e r s , W a r s z a w a 1976 — Edward Pietraszek 237 �10 S P I S TREŚCI T h e W o r k i n g C l a s s F o l k l o r e i n Łódź. A C o n t e s t R e s u l t s . P o l i s h F o l k l o r e S o ­ ciety, W r o c ł a w 1976 — Andrzej Stawarz Wu C z ' e n g - e n , M a ł p i bunt (A R e v o l t of A p e s ) , W a r s z a w a zińska-Stawarz P h i l i p O. Nsugbe, O h a f f i a , sław Zydok a M a t r i l i n e a l I b o People, Pita C r u i s e O'Brien, White Society i n B l a c k A f r i c a : London 1972 — Bogusław Zydok 1976 — Iwona London 1974 — KabBogu­ T h e F r e n c h in Senegal, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f55c4b6bee249f896f0479c7c502386.pdf ed3ce6721de40e16618f262626b5406e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4368 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource kapliczki ludowe krzyże ludowe Kurpie - mala architektura sakralna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4064 Title A name given to the resource Krzyże i kapliczki kurpiowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.39-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. K r z y ż „ o d morowego p o w i e t r z a " , D ę b ó w , g m . Szczepankowo, w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1933 r. Adam Chętnik K R Z Y Ż E I KAPLICZKI KURPIOWSKIE poprzedzających P u b l i k u j ą c w 10 r o c z n i c ę ś m i e r c i doc. A d a m a C h ę t n i k a ten ostatnią wojnę. O m a w i a on k r z y ż e i k a p l i c z k i , k t ó r e a u t o r r y ­ m a t e r i a ł , chcemy z ł o ż y ć h o ł d Jego p a m i ę c i i p r z y p o m n i e ć Czy­ Tekst Adama C h ę t n i k a p o w s t a ł w l a t a c h sował i fotografował przez d ł u g i okres swej d z i a ł a l n o ś c i nauko­ telnikom wej. Sądząc po datach, n a j w c z e ś n i e j s z e r y s u n k i p o c h o d z ą z l a t ludowej K u r p i ó w . 1909—1910. Nie trzeba t ł u m a o z y ć j a k w a ż n y jest d z i ś t e n ma­ teriał. Pokazuje mistrzostwo i a r t y z m k o w a l i oraz cieśli i — co również ważne — z a s k a k u j ą c o b o g a t y r e p e r t u a r f o r m przez n i c h stosowanych. Blisko sto p i ę ć d z i e s i ą t r y s u n k ó w i z d j ę ć z niewiel­ kiego bądź co b ą d ź terenu, t o j e d y n a d z i ś c h y b a t a k p e ł n a do­ kumentacja tego zagadnienia. Zaskakująca dowych twórców, bogactwo r o z w i ą z a ń t a k jest inwenoja l u ­ prostego postać tego znakomitego znawoy i badacza S ą t e k s t y , k t ó r e z biegiem l a t t r a c ą n a znaczeniu, ale s ą i t a k i e , k t ó r y c h w a r t o ś ć r o ś n i o , s t a j ą się b o w i e m j e d y n y m do­ k u m e n t o m minionego czasu. T a k i m jest a r t y k u ł A d a m a C h ę t ­ n i k a . Podajemy go, c z y n i ą c nieznaczne t y l k o retuszo, o g r a n i c z a j ą c ą się do p o w t ó r z e n i a ogólnie znanych informacji. zdawało­ Redakcja ogólne K a p l i c z k i b y ł y z drzewa ciosanego, z desek l u b b a l i , rza­ Obok i n n y c h części P o l s k i , n a K u r p i a c h b y ł o do niedawna bogactwo s z t u k i ludowej w k a p l i c z k a c h i wszelkiego r o d z a j u krzyżach wioskowych i i n n y c h oraz w ś w i ą t k a c h . Kapliczkami nazywano u K u r p i ó w b u d y n k i o d o ś ć w drzewie. W y m i a r y kapliczek b y ł y t a k i e , że i k i l k o r o o s ó b m o ­ gło się w e w n ą t r z p o m i e ś c i ć l u b w ę d r o w n y ż e b r a k m ó g ł się w niej przed b u r z ą s c h r o n i ć l u b nawet p r z e s p a ć . A b y ł y i t a k i e , że po­ mieścić się m ó g ł w e w n ą t r z j e d y n i e jeden l u b w i ę c e j do kapliczek, a w ł a ś c i w i e świątków. c o ś po­ średniego m i ę d z y k a p l i c z k a m i a k r z y ż a m i . B y ł y t o j u ż nio b u dynoczki, ale r ó ż n e g o rodzaju nisze, w n ę k i , daszki na s ł u p a c h , otwory d ł u b a n e w p n i a c h , zawieszane ś w i ą t k i na drzewach i t p . Wewnątrz l u b p o d daszkiem z o t w a r t y m i ś c i a n a m i s t a ł a zawsze figura, p r z e w a ż n i e z drzewa, ś w i ę t e g o p a t r o n a lub Chrystusa Frasobliwego. dziej m u r o w a n e , k r y t e s ł o m ą , deskami, d a c h ó w k ą lub blachą. F i g u r y albo b y ł y bez d a s z k ó w , albo m i a ł y niewielkie okapy z desek l u b b l a c h y , albo s t a ł y w w y d r ą ż o n y c h w n ę k a c h p n i różnej architekturze i z m n i e j l u b więcej s t a r a n n y m z d o b n i c t w e m Figury—-podobne opuszcza­ j ą c k r ó c i u t k ą i n f o r m a c j ę o m a l a r s t w i e , nie z w i ą z a n ą z t e m a t e m , by się zadania, j a k i m jest k r z y ż i jego zdobienie. Wiadomości kultury miejscowego drzewnych. К i z у że p r z y d r o ż n e b y ł y robione z drzewa l u b żelaza, l u b z o b u m a t e r i a ł ó w j o d n o c z e ś n i e . N a j c z ę ś c i e j b y ł y bez o z d ó b . N a k r z y ż s k ł a d a ł się ociosany kloc d r z e w n y z p o p r z e c z n y m i ra­ m i o n a m i u g ó r y . B u d o w a ć m ó g ł go k a ż d y , k t o m i a ł intencje i p o s i a d a ł m a t e r i a ł . „ W z i ą ć " cudzogo kloca z r z ą d o w e g o Casu na b u d o w ę k r z y ż a nio u w a ż a ł o się za grzoch. N a k r z y ż u przybity b y ł zawsze Chrystus U k r z y ż o w a n y ( „ p a s y j a " ) , najozęściej z drze­ wa wystrugany. J a k k a p l i c z k i , t a k r ó w n i e ż f i g u r y i k r z y ż e k u r p i o w s k i e mia­ ły swoisty regionalny charakter. Szczególnie k a p l i c z k i i f i g u r y w lasach o d z n a c z a ł y się b e z p r e t e n s j o n a l n ą o r y g i n a l n o ś c i ą . R ó w - 39 �П. 2. K r z y ż „ o d c h o l e r y " kolo w s i L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok. 1890 r. F o t . 1936. I I . 3. K r z y ż e we wsi D a w i a , gm. Łyse, w o j . o s t r o ł ę c k i e . L e w y — z ż e l a z n ą k o r o n ą — z 1865 г., p r a w y z 1910 r. F o t . 1929. U . 4. K a p l i c z k a drewniana, D ę b n i k i , gm. Zbójna, w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1937. U . 5. K r z y ż e (z p a s y j k ą i k a p l i c z k ą ) m i ę d z y w s i a m i Ś w i n i a i K r a s z ę , g m . T u r o ś l , w o j . łomżyńskie. Fot. 1909 r. U . 6. K r z y ż e we wsi Serafin, g m . Ł y s e . Po lewej dwa stare k r z y ż o s p r ó c h n i a ł e o d d o ł u , wkopane w z i e m i ę . Fot. 1935. nież dawne k r z y ż e ż e l a z n e , k u t e przez miejscowych k o w a l i , za­ 7. N a mogiłach, janin-katolik, s ł u g u j ą na w i ę k s z ą u w a g ę . gdzie pochowany b y ł z m a r ł y chrzęści c y w i l czy ż o ł n i e r z , na cmentarzach grzebal­ n y c h , a dawniej na cmentarzach piach w n a s t ę p u j ą c y c h 1. N a placach 8. P r z y we w s i , gdzie cu m a j u i w wigilię ś w i ą t u i o c z y s t y e h l u b zarazy, po cmentarzach k o ś c i e l n y c h , a o ł t a r z y k i b y ł y p o d krzyżami niesz­ lub rozstajnych stron wioski, odprowadzano do k o ś c i o ł a parafialnego i na cmentarz. wygonach p n i nio ciosanych — d ę b o w y c h l u b sosnowych — na cmen­ tarzach k o ś c i e l n y c h . N a k r z y ż a c h w y c i n a n o d a t ę . 10. w i o s k o w y c h stawiano f i g u r y ś w . R o ­ Na tak zwanych „m o g i ł a c h cha, gdzie w d n i u tego p a t r o n a odprawiano m o d ł y i prze­ „mogiłach P o 1 а к ó w " albo p o w s t a ń c ó w " (co oznacza to samo) stawiano k r z y ż e i f i g u r y , n i e k i e d y z d w i e m a kosami na krzyż. p ę d z a n o b y d ł o i d o b y t e k przez ogień ( p o ś w i ę c o n y ) . D y m W miejscach t y c h m o g ł o nie b y ć p o l e g ł y c h , ało np. była za­ b r o n i ć m i a ł d o b y t e k od zarazy i c h o r ó b . kopana b r o ń . K r z y ż e na t a k i c h m o g i ł a c h 4. N a d w o d ą — p r z y mostach, p r z e ł a z a c h , brodach, m i e j ­ były niejedno k r o t n i e obalane przez z a b o r c ó w , po c z y m ludność stawia­ scach niebezpiecznych dla ż e g l u g i i t p . B y ł y w ty-ch m i e j ­ scach i s ą jeszcze k a p l i c z k i z f i g u r a m i ś w . J a n a Nepomuco- ł a je na n o w o . 11. N a na, k t ó r y jest t u p a t r o n o m o d w y p a d k ó w na wodzie. D a w n i e j kopcach g r a n i c z n y c h gruntów, oddzielał j ą c y c h dwie s ą s i e d n i e parafie l u b g m i n y — w czterech róż­ n a d rzekami s p ł a w n y m i budowano k a p l i c z k i z f i g u r ą Św. n y c h k r a ń c a c h stawiano cztery k r z y ż e , w kopcach zaś zako Barbary. p y w a n o pisane cztery Ewangelie. 5. N a miejscach z b r o d n i , w lasach, wertepach, róż­ 12. Na ś c i a n a c h d a w n y c h b u d y n k ó w parafialnych (tzw. n y c h p u s t k o w i a c h i t p . , gdzie p o p e ł n i o n o na c h r z e ś c i j a n i n i e szpitali) oraz na ś c i a n a c h g ł ó w n e j i z b y w chałupie wieszano zabójstwo przypadkowe lub z l o z m y s ł e m . krzyż 6. W c z a s i e zarazy, n p . cholery ok. r. 1895, budowano po wsiach i rozstajkach specjalne k r z y ż o dwuramionne. 40 c z y l i ś l u b o w a n i a c h uroczy­ j a c h " . B u d o w a n o w t e d y wielkie k r z y ż o d ę b o w e z okrągłych gromadnie z m a r ł y c h we wsi w s p ó ł z i o m k ó w , przed w y w i e z i e n i e m i c h 3. N a wyrzeczyskach, s t y c h i g r o m a d n y c h w parafiach i p r z y t a k zwanych „mis­ d r o g a c h , pod wsią, z dwóch lub dokąd figurami. 9. P r z y część i t e m u p o d o b n y c h z d a r z e ń i w y p a d k ó w . czterech stawiano cztery d u ż e krzyże drew­ cesje B o ż e g o Ciała n a u l i c a c h ; procesje o d b y w a ł y się wtedy schodzono się d a w n y m i l a t y w s p ó l n i e na m o d ł y , szczególnie w m i e s i ą ­ 2. N a k o ś c i o ł a c h niano w rogach, k i e d y zabronione b y ł y przez zaborców pro­ okolicznościach: („majdanach") przy kościołach i kapli­ cach. Gdzie i w jakich okolicznościach budowano krzyże i kapliczki K r z y ż e , f i g u r y , k a p l i c z k i i t p . budowano i stawiano n a K u r ­ - d r e w n i a n y (pasyje) wysokości ok. 1 metra. Krzyż w c h a ł u p i e ozdobiony b y ł k w i a t a m i i wycinankami z papie­ ru. �13. N a chałupach (szczytach-stropach) pośrodku mię­ dzy śparogami wstawiano drewniane k r z y ż e , niekiedy oz­ dobne z c h o r ą g i e w k a m i , s k ą d wiele c h a ł u p po wsiach kur­ piowskich w y g l ą d a ł o j a k kaplice. M o ż e m y t o jeszcze i dzis oglądać (przypominamy, że a u t o r p i s a ł t o przed w o j n ą — Red.). \i. Na bramach i furtach przy kościołach, cmentarzach grzebalnych, kaplicach. K r z y ż e b y w a ł y drewniane i ż e l a z n e . 15. N a stołach izb g o ś c i n n y c h s t a ł y (a jeszcze i do d z i ś stoją) „ p a s y j k i " drewniane i metalowe l u b m a ł e szafko­ we kapliczki — „ o ł t a r z y k i " z drzewa, nieraz ozdobnie w y ­ konane. Dawniej s t a ł y t u f i g u r k i ,,P. Jezusa Frasobliwego". 16. N a d r z e w a c h starych we wsi l u b na skraju l a s ó w zawieszano szafkowe m a ł o k a p l i c z k i z figurami świętych. Takio kapliczki m o ż n a i d z i ś czasem z o b a c z y ć n a s t a r y c h lipach, d ę b a c h , a dawniej na sosnach b a r t n y c h . W y c i n a n o też na korze drzewnej k r z y ż e r ó ż n e g o k s z t a ł t u . 17. N a wielkich g ł a z a c h narzutowych wykuwano dawniej k r z y ż e l u b serca w cierniowej koronie. 18. N o s z o n o k r z y ż e z drzewa — nieraz w i e l k o ś c i o k . 10 — 30 cm na szyi p r z y r ó ż a ń c a c h , a p u s t e l n i c y miejscowi nosili je u pasa. 19. N a c h o r ą g w i a c h kościelnych, obrazach (feretro­ nach), na laskach j u b i l e u s z o w y c h m a ł ż e ń s k i c h (srebrne i zło­ to wesela) obsadzano na w i e r z c h u k r z y ż e drewniane, ozdob­ no. 20. W с z a s i o n i o s z с z ę ś ć i w i e l k i c h z d a r z e ń w k r a j u — n p . po rozbiorach P o l s k i , p o w s t a n i a c h , w la­ tach 1904—1005 i t p . stawiano k r z y ż e p a m i ą t k o w e . K r z y ż e z 18. wieku b y ł y jeszcze do niedawna n a K u r p i a c h . �21. Z p o w o d u ś l u b o w a n i a pojedynczych osób, które n a s w ó j koszt s t a w i a ł y k r z y ż e l u b f i g u r y drewniane, żelazne l u b k a m i e n n e . N a k r z y ż a c h t a k i c h w i d n i a ł z w y k l e napis: [ I m i ę i n a z w i s k o ] —• „ f u n d a t o r " — oraz d a t a i j a k i ś napis lub modlitwa. 22. Na barciaoh lub u l a c h b a r t n y c h , l u b i n n y c h w pa­ siekach w y c i n a n o k r z y ż e l u b zawieszano czy t e ż wstawia­ no f i g u r y i kapliczki ze ś w i ą t k a m i (patronami), k t ó r y m w o p i e k ę oddawano p s z c z o ł y . M a t e r i a ł , z k t ó r e g o budowano kapliczki, wyrabiano k r z y ż e i f i ­ gury ś w i ę t y c h Najczęściej jest używanym materiałem do p o w y ż s z y c h celów d r z e w o — sosnowe i d ę b o w e , a czasem brzozowe. Pra­ wie wszystkie k r z y ż e p r z y d r o ż n e i k a p l i c z k i robione s ą z drzewa sosnowego, k t ó r e t u jest zawsze p o d r ę k ą , R ó ż n e f i g u r y , świątki, pasyje i t p . , r ż n i ę t e s ą p r z e w a ż n i e z drzewa lipowego, a nawet olszowego, wreszcie z brzozowego l u b gruszkowego. D l a trwało­ ści s ą c z ę s t o malowane o l e j n ą farbą. Do t y c h ż e celów u ż y w a n e było żelazo, w y t a p i a n e daw­ niej w m i e j s c o w y c h t z w . h a m e r n i a c h i k u ź n i a c h z miejscowej r u d y — l i m o n i t u , w k t ó r ą o b f i t u j ą tutejsze k w a ś n e ł ą k i . Z że­ laza kutego w y r a b i a n o w k u ź n i a c h c a ł e k r z y ż e l u b t y l k o górne z a k o ń c z e n i a — t z w . k o r o n y — „ k o r u n y " do k r z y ż y i kapliczek d r e w n i a n y c h . Odlewano t e ż z surowca ż e l a z n o g o f i g u r y świę­ t y c h (np. ś w . J a n a Nepomucena p o d w s i ą Jeglijowiee, w woj. o s t r o ł ę c k i m ) , f i g u r y Chrystusa n a k r z y ż u ( „ p a s y j o " ) i t p . I I . 7. F r a g m . f i g u r y p r z y d r o ż n e j z ok. 1860 r. we wsi W y k , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . N a d k a p l i c z k ą z r z e ź b ą Ś w . R o d z i n y — żelazna korona. F o t . 1928. I I . 8, 9. K r z y ż ( i fragment) ze wsi L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1968. I I . 10. K r z y ż e : drewniany i żelazny, L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1068. �Glina garncarska u ż y w a n a b y ł a r ó w n i e ż do p o w y ż e j oma­ wianych wyrobów. P r ó b o w a n o z niej lepić i w y p a l a ć w piecach garncarskich figurki ś w i ę t y c h , a t a k ż e pasyje z k o l o r o w ą p o l e w ą . Z ceramiki takiej d o c h o w a ł y się t y l k o nieliczne ś w i ą t k i . Kamień p o l n y u ż y w a n y b y ł na p o d s t a w y („postumen­ ty") do krzyży ż e l a z n y c h , a rzadziej w y k u w a n o z niego c a ł e k r z y ­ że przydrożne. Z n a ł e m t e ż na K u r p i a c h j e d n ą f i g u r ę Chrystusa Frasobliwego, wykutego z k a m i e n i a . F i g u r a t a z k a p l i c z k i p r z y drożnoj w pobliżu G a w r y c h z a g i n ę ł a ok. r . 1918. Ołów, choć rzadko, ale b y ł u ż y w a n y przez miejscowych majstrów do odlewu „ p a s y j e k " — p r z e w a ż n i e do k r z y ż y cmen­ tarnych lub i n n y c h , w y s t a w i a n y c h n a z m i a n y atmosferyczne. Dochowały się nieliczne s z c z ą t k i , w y r u g o w a n e z r e s z t ą przez ga­ lanterię s t r a g a n i a r s k ą . Bursztyn u ż y w a n y b y ł d o ś ć c z ę s t o przez miejscowych majstrów bursztyniarskich ( „ b u r s z t y n i a r z y " ) . R o b i o n o z niego, m.in. krzyżyki i f i g u r k i , Chrystusa na k r z y ż u , noszone p r z y „koralach" bursztynowych l u b r ó ż a ń c a c h . Robota była dość prymitywna, ale ciekawa ze w z g l ę d u n a s w ą t e c h n i k ę . Beton na k r z y ż e i f i g u r y z a c z ę t o u ż y w a ć o d k i l k u n a s t u lat. Wyrabiają z niego n a g r o b k i i k r z y ż e p r z y d r o ż n e , nie zawsze udane. Beton z a s t ę p u j e w t y m w y p a d k u t r u d n y do zdobycia na Kurpiach k a m i e ń . С o g ł ę do b u d o w a n i a kapliczek z a c z ę t o gdzieniegdzie u ż y ­ wać od paru d z i e s i ą t k ó w l a t . S ą one nieraz t y l k o czeiwono (nie tynkowane), niezbyt ł a d n e . N i e k i e d y p r z y budowie m u r o w a n y c h kościołów z resztek c e g ł y murarze „na pamiątkę" budowali gdzioś w pobliżu m u r o w a n ą k a p l i c z k ę do umieszczenia w niej pasji lub ś w i ą t k ó w (jak n p . w K a d z i d l e ) . Pierwotne Bezpośrednio po k r z y ż e i f i g u r y na K u r p i a c h ugruntowaniu chrześcijaństwa na Kur­ piach, co o d b y ł o się znacznie p ó ź n i e j , n i ż w i n n y c h c z ę ś c i a c h Polski, l u d K u r p i o w s k i g o d ł o swej nowej w i a r y każdej sposobności. D o t y c h znaczył przy p i e r w o t n y c h k r z y ż y i kapliczek nego n a s p o s ó b c h r z e ś c i j a ń s k i . F i g u r a t a k a jeszcze przed , l a t y (do r. 1935) b y ł a we w s i D ą b r o w y za M y s z y ń c e m . należą: a) K r z y ż e , w y s y p y w a n e b i a ł y m p i a s k i e m n a m u r a w i e , w cza­ sie dawnych o b c h o d ó w p ó l ; znaczenie miejsc, gdzie odprawia­ no modły w p o l u ; gdzie kogo z a b i t o , z a n i m postawiono i n n y k r z y ż ; kilku D a l s z y m c i ą g i e m p o w y ż s z e g o b y ł y k a p l i c z k i p o d daszkiem z f i g u r a m i ś w i ę t y c h z czterech stron p n i a drzewnego, kapliczki z 4 niszami d l a t y l u ż ś w i ą t k ó w — drewniane czy murowane. Ta­ kie s p o t y k a m y jeszcze do d z i ś * . gdzie z a ż e g n y w a n o j a k i e ś n i e s z c z ę ś c i e . b) K r z y ż e , u k ł a d a n e z k a m i e n i nadrzecznych na m o g i ł a c h ; miejscach, gdzie odnaleziono t o p i e l o ó w oraz w w i e l u w y p a d k a c h D o tej ostatniej k a t e g o r i i z a l i c z y ł b y m dawne k r z y ż e drew­ niane 4-ro ramienne, robione t a k , b y k r z y ż b y ł r o z w a r t y na ozter y s t r o n y ś w i a t a . T a k i e k r z y ż e spotykano dawniej na kaplicz­ jak podanych p o w y ż e j . k a c h p r z y d r o ż n y c h , proporcach 0) U k ł a d a n e z m c h u i szyszek n a m o g i ł a c h w p o b l i ż u l a s ó w , kościelnych, ołtarzykach („fe­ r e t r o n a c h " ) noszonych po procesji i t p . na cmentarzach w o j e n n y c h i t p . d) K r z y ż e , w y c i n a n e t o p o r e m l u b n o ż e m n a korze drzew Kto i j a k robił krzyże i figury świętych sosnowych l u b i n n y c h , z w y k l e p r z y drogach l e ś n y c h , n a skrajach puszcz, przy kopcach i miejscach W s z y s t k i e k r z y ż e , k a p l i c z k i i f i g u r y p r z y d r o ż n e , wraz ze znaczonych. ś w i ą t k a m i , s ą d z i e ł e m miejscowych m a j s t r ó w i d o m o r o s ł y c h ar­ e) U k ł a d a n e z r ó w n i a n e k k w i a t ó w p o l n y c h l u b rzecznych, w wypadkach j a k a) l u b b ) . t y s t ó w . K r z y ż e p r z y d r o ż n e z drzewa r o b i ą z w y k l e cieśle wiejscy t o p o r e m i p i ł ą , n i e k i e d y g ł a d z ą je heblem. K a p l i c z k i r o b i ą sto­ f) U k ł a d a n e z p a t y k ó w , p r ę t ó w , gałązek krzyże tymczasowe w w y p a d k a c h , g d y zajdzie w lasach jako potrzeba. larze, o z d a b i a j ą c je w y r z y n a n k a m i z desek, f i g u r y z a ś ś w i ę t y c h ( ś w i ą t k i ) , pasyje i t p . r z e z a j ą n o ż e m snycerze wiejscy, z w a n i daw­ niej „ b o g o r o b a m i " . T a k i d o m o r o s ł y a r t y s t a albo siedzi we wsi g) W y c i n a n i e k r z y ż ó w ł o p a t ą l u b n o ż e m n a m u r a w i e , sto­ sowane przez p a s t u c h ó w i inne osoby n p . p r z y r o b o t a c h ziem­ nych na zaozęcie l u b z a k o ń c z e n i e pracy. i pracuje n a r o l i , a w w o l n y c h chwilach d ł u b i e n o ż e m ś w i ę t y c h , niekoniecznie d l a z a r o b k u , ale po p r o s t u z p o t r z e b y w e w n ę t r z ­ nej. B y w a ł o i t a k , że t a k i r z e ź b i a r z c h o d z i ł od w s i do wsi i stru­ h) Ś w i ą t k i w szparach p ę k n i ę t y c h drzew l u b k a p l i c z k i w rosochach m i ę d z y g a ł ę z i a m i stosowane b y ł y do o s t a t n i c h c z a s ó w . Niekiedy o b r a z k i na blasze l u b f i g u r k i t a k z a r o s ł y w drzewach, że j u ż nie m o ż n a b y ł o i c h w y d o s t a ć . gał ś w i ę t y c h z dostarczonego m u drzewa, p r z e w a ż n i e lipowego, a prawie n i g d y z sosnowego. J e ż e l i snycerz mieszka we wsi na stale, to ś w i ą t k i jego i pa­ syje s p o t y k a m y po c h a ł u p a c h oraz wo w s z y s t k i c h kapliczkach 1) D o ś w i ą t k ó w bardzo s t a r y c h n a l e ż a ł y t a k i e , k t ó r e m i a ł y w p a r a f i i . D a w n i snycerze — stali czy w ę d r o w n i — rzadko b r a l i wycięte t w a r z e z cztereoh s t r o n k ł o d y drzewnej, w y s o k o ś c i pra­ wie n a t u r a l n e j . S t a ł y p o d daszkami w lasach l u b n a skrajach wiosek i b y ł y prawdopodobnie r e s z t k a m i Ś w i a t o w i d a , w y k o n a ­ * N p . drewniano pod w s i ą D ę b y , g m . Myszyniec, murowawane p o d w s i ą Susk i w K a d z i d l e obok kościoła 43 �K o r o n y k r z y ż y d r e w n i a n y c h : i l . 11. W y s . 45 cm, obecnie w M u z e u m w Ł o m ż y ; i l . 12. Z m o g i ł y p o w s t a ń c ó w 1831 r. Okolice Ostr( ł ę k i , obecnie z b i o r y ks. J . D ą b r o w s k i e g o z P o r ę b y . p i o n i ą d z e za swe w y r o b y , z w y k ł o o t r z y m y w a l i d a r y w naturze s t a r y c h d r e w n i a n y c h k r z y ż a c h rozmieszczano c z ę s t o wyrzynano — p r o d u k t y s p o ż y w c z e , gotowo p o ż y w i e n i e , coś z p r z y o d z i e w k u z drzewa l u b w y c i n a n e z b l a c h y n a r z ę d z i a m ę k i P a ń s k i e j : mło­ i t p . Za p i e n i ą d z e d r u g i się o b r a ż a ł , t ł u m a c z ą c , że „ t y l k o Judasz t e k , g w o ź d z i e , o b c ę g i , g ą b k a n a k i j u , d r a b i n k a , bat do biczowa­ P. Jezusa za s r o b r n i k i s p r z e d a ł " . P o n i e w a ż k a ż d y ze snycerzy nia, w o r e k Judasza i t d . m i a ł niejako s w ó j w ł a ś c i w y s t y l i s p o s ó b w ł a d a n i a n a r z ę d z i a m i , Sama „ P a s y j a " , r z e ź b i o n a z drzewa l u b odlana z metalu, t o t e ż w r ó ż n y c h wioskach i parafiach s p o t y k a m y w y r o b y r ó ż ­ m i a ł a n a d s o b ą daszek z desek l u b b l a c h y , a niekiedy górne za­ n i ą c e się co do c h a r a k t e r u , w y r a z u t w a r z y i t p . P r ó c z t o p o r k a , k o ń c z e n i e k r z y ż a m i a ł o w y g l ą d k a p l i c z k i z o k r ą g ł y m daszkiem. lichoj p i ł k i i ostrego, k r ó t k i e g o n o ż a , ci „ b o g o r o b o w i o " n a r z ę d z i prawie nie u ż y w a l i , a n a r z ę d z i o m imrych ulepszonym, jeśli i m d o s t a r c z y ć , n i e z b y t są r a d z i . Zamiast f i g u r y Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o p o d daszkiem bjdy f i g u r y : Św. R o d z i n y , Chrystusa i z b o k u — d w ó c h aniołów, Chrys­ tusa w grobie i t p . N i e k i e d y c a ł a k a p l i c z k a na s ł u p i e b y ł a ozdob­ N a ogół b y l i t o ludzie uczciwi i p o b o ż n i , u c z y n n i dla i n n y c h , z g ł ę b s z ą , c h o ć p r o s t ą k u l t u r ą — i s z t u k ę s w ą t r a k t o w a l i z za­ miłowaniem i powołaniem, spełniając p e w n ą misję chrześcijań­ nie r z e ź b i o n a i w y r z y n a n a , z p ł a s k o r z e ź b ą Największą ozdobą krzyża wewnątrz. drewnianego czy jej g ó r n e z a k o ń c z e n i e , k o r o n a , kapliczki było w y k o n a n a ozdobnie z żela­ za i blachy. K o r o n a b y ł to k r z y ż w y k u t y i w y g i ę t y fantazyjnie ską wśród ludu. zamówi­ ze sztab ż e l a z n y c h . Ł a d n o i oryginalne w y k o ń c z e n i e tegoż było łem p a r ę figurek, ale t y l k o część ich w y k o n a ł , po c z y m z ł o ż o n y niejako h o n o r e m k a ż d e g o k o w a l a we w s i . T o t e ż w pracach tych c h o r o b ą z m a r ł . O ś m i e r c i jego nie w i e d z i a ł e m , a w p a r ę t y g o d n i w i d z i m y w i e l k ą r o z m a i t o ś ć co do r y s u n k u i wy-kończenia. Jeże­ U jednego — j u ż w p o d e s z ł y m w i e k u — snycerza p o t o m o t r z y m a ł o m j e d n o c z e ś n i e f i g u r k i w y k o ń c z o n e i pozaczy- l i we w s i jest k i l k a k r z y ż y i f i g u r d r e w n i a n y c h , to na każdym nane z k a r t k ą , w k t ó r e j c h o r y p r z e d ś m i e r c i ą p r z e p r a s z a ł m n i e , z o b a c z y m y inaczej w y k u t ą k o r o n ę . To samo dotyczy w ogóle że figurek nie d o k o ń c z y , bo pewnie umrze lada d z i e ń . Z a z n a c z y ć w a r t o , że „ b o g o r o b o w i e " z a j m o w a l i się p r z e w a ż ­ nie w y r o b a m i ś w i ą t k ó w , czasem w y s t r u g a l i j a k ą l a l k ę dla dziec­ ka, a rzadko j a k ą f i g u r k ę ś w i e c k ą l u b zabawkę. d a w n y c h k r z y ż y ż e l a z n y c h , w y s o k i c h ok. 3—4 m e t r ó w , osadzo­ n y c h w k a m i e n i u . W y k o n a n i e i c h — o m o t y w a c h przeważnie r o ś l i n n y c h — jest nieraz bardzo a r t y s t y c z n e . K o r o n a osadzona j e s t albo b e z p o ś r e d n i o w górnej części k r z y ż a , albo — jeżeli t o jest na kapliczco — w w y s t a j ą c y m u gó­ Zdobnictwo krzyży i kapliczek r y , w y s o k i m o d 1/2 do 3/4 m , o z d o b n y m d r e w n i a n y m pionie, na k t ó r y m opiera się dach. N a z a k o ń c z e n i u k o i o n y widzimy nieraz U p i ę k s z a n i e k r z y ż y d r e w n i a n y c h czy ż e l a z n y c h , j a k r ó w n i e ż kapliczek stosowane b y ł o n a K u r p i a c h powszechnie, szczegól­ nie w l a t a c h dawniejszych. U k r z y ż y d r e w n i a n y c h n a k o ń c a c h r a m i o n b y ł y wycinane ozdobne z a k o ń c z e n i a l u b toczono drewniane kule i t p . „ g a ł k i " . o h o r ą g i e w k ę z blachy z w y c i ę t ą d a t ą l u b k o g u t a (toż z blachy) obracającego się na wietrze. N i e j e d n o k r o t n i e w koronę (lub w w y k u t y z ż e l a z a ozdobny k r z y ż ) wplecione są przez kowale słońce i k s i ę ż y c l u b p ó ł k s i ę ż y c , r ó w n i e ż z ż e l a z a kute. Z d o b n i c t w o k r z y ż y i kapliczek m a w ogóle dużo odmian, K r z y ż o nowsze malowane są f a r b ą o l e j n ą b i a ł ą z niebieskim szla­ jost nieraz bardzo pracowito. Przebija w n i m miejscowa sztuka, k i e m i w y p u s t k a m i lub ż ó ł t ą , a nioraz k i l k u naraz k o l o r a m i . N a zgodna z duchem z d o b n i c t w a ludowego t y c h okolic. 44 �I I . 13. K r z y ż z 1887 г., B o r k o w o , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e F o t . po Patronowie puszczy i święci specjalnie czczeni na Kurpiach Św. Barbara 1960. — dawna tutejsza p a t r o n k a s p ł a w n i k ó w i o r y ! n a d N a r w i ą i d o p ł y w a m i . B u d o w a n o jej dawnioj k a p l i c z k i w m i e j ­ Z figur Ś w i ę t y c h m o ż n a b y ł o s p o t k a ć stale n a Pana Jezusa na krzyżu ( „ p a s y j e " ) i Pana Jezusa Kurpiach: Frasobliwego, w pozycji s i e d z ą c e j n a p i e ń k u l u b f o t e l u , z g ł o w ą p o d p a r t ą o r ę k ę . Figura Chrystusa Frasobliwego b y ł a albo oylko w opasce na b i o d ­ rach i w cierniowej k o r o n i e n a głowie (gdy s i e d z i a ł n a p i e ń k u ) , albo w d ł u g i e j s u k n i i podobnej k o r o n i e — gdy s i e d z i a ł w f o t e l u . S p o t k a ć t e ż m o ż n a b y ł o Chrystusa twychwstałego z grobli, tus klęczący w Ogrójcu. w grobie l u b Zmar­ z c h o r ą g i e w k ą w r ę c e . Czasami b y ł Chrys­ Trójcę świętą leżącego r z e ź b i o n o w deskach, do kapliczek s t o j ą c y c h na s ł u p a c h . z mieczami, Skępską (najczę­ i czasem Kodeńską. Rzeź­ biono je w drzewie l u b m a l o w a n o . Jan Nepomucen — f i g u r y jego s t a ł y ( i jeszcze s t o j ą od nieszczęśliwych wypadków na wodzie, gury w m u r o w y w a n o nieraz m ł y ń s k i k a m i e ń * . Florian — patron od do dziś w kaplicach i kościołach. Św. Bartłomiej — był to patron bartników, ognia, r z e ź b i o n y m i o d o b r a n i e w pasiekach. w dzień której święcono w koś­ ciele chleb i sól. Obrazem ś w . A g a t y , obnoszonym (biegiem) podczas p o ż a r u , starano się u m i e j s o o w i ć nieszczęście. u w a ż a n o za opiekuna m a ł ż e ń s t w a , a w d z i e ń t e n K u l t i opieka dla krzyży i ś w i ą t k ó w na Kurpiach K u l t dla rzeczy ś w i ę t y c h l u b p o ś w i ę c o n y c h i u ś w i ę c o n y c h w i e k i e m i t r a d y c j ą , a przede w s z y s t k i m dla k r z y ż y b y ł na K u r ­ p i a c h powszechny. K r z y ż e ze opatrujących barcie w borach. N a d z i e ń l u b w wigilię tego ś w i ę t a u r z ą d z a n o do a że u t o p i o n y b y ł z k a m i e n i e m m ł y ń s k i m u szyi, w i ę c o b o k f i ­ Św. dzień lub s u s z y ł a c a ł y d z i e ń . F i g u r y i o b r a z y Św. Rocha s p o t y k a m y Św. Józefa dziś) w k a p l i c z k a c h i n a s ł u p a c h p r z y strugach, rzekaoh, m o s t a c h itp. B y ł patronem Boch •— p a t r o n od p o m o r u w ś r ó d d o b y t k u . N a brały śluby wdowy i wdowcy. Ze ś w i ę t y c h , k t ó r z y b y l i p a t r o n a m i puszczy i K u r p i ó w : Św. Św. t e n l u d n o ś ć n i e k t ó r y c h p a r a f i i u r z ą d z a ł a wyrzeczyska* i pościła Czcili jeszcze t u św. Agatę, M a d o n n y s p o t y k a ł o się n a s t ę p u j ą c e : Częstochowską ściej), Bolesną scach p o s t o j ó w rzecznych. skopkiem, i kapliczki budowano i stawiano z g ł ę b o k i e j p o b o ż n o ś c i i p r z e ś w i a d c z e n i a , że dopiero po posta­ z k t ó r e g o leje w o d ę na o g i e ń . S p o t y k a m y go w s t a r y c h k a p l i c z ­ w i e n i u k r z y ż a w i e ś nabiera cech c h r z e ś c i j a ń s k i c h . W kach w i o s k o w y c h , na specjal­ bez k r z y ż a na śoianie i o b r a z ó w t o j a k „ u ż y d ó w " , a m o g i ł y bez miejskiej) k r z y ż a t r u d n o b y sobie w y o b r a z i ć . Ś w i e ż o postawiony i w y k o ń ­ słupach itp. Tenże święty był n y m p a t r o n e m m i a s t a K o l n a (gdzie b y ł w p i e c z ę c i i dawnego p o w . Św. Mikołaj kolneńskiego. — p a t r o n o d w i l k ó w , k t ó r e t u dawniej wiele s z k ó d w y r z ą d z a ł y w d o b y t k u . R z e ź b i o n o go j a k o b i s k u p a z pa­ czony k r z y ż w y ś w i ę c a ł na specjalną prośbę ksiądz z chałupio parafii, p r z y pierwszej b y t n o ś c i na wsi. F i g u r a na p l a c u w i o s k o w y m b y ł a d a w n y m i l a t y o ś r o d k i e m s t o r a ł e m , z w i l k a m i k o r z ą c y m i się u jogo n ó g . ż y c i a publicznego we w s i : t u zbierano się na m o d ł y w czasie * J a k to w i d z i m y n p . w O s t r o ł ę c e obok pustej d z i ś po f i ­ gurze niszy w ś c i a n i e k o ś c i o ł a Farnego od s t r o n y o ł t a r z a . * W s p ó l n e j a k i e ś ś l u b o w a n ie, o d d a j ą c się p r z y t y m gre­ m i a l n i e p o d o p i e k ę tego ś w i ę t e g o . 45 �K r z y ż e ż e l a z n e (fot. 1968): ił. 14. Cmentarz, L i p n i k i , g m . Ł y s e , w o j . o s t r o ł ę c k i e ; i l . 15. Szczyt b r a m y cmentarnej, L i p n i k i ; i l . 16. Po­ p i o ł k i K u r p i o w s k i e , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e ; i l . 17. K u z i e , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e ; i l . 18. B r a m a cmentarza, Turośl, woj. ł o m ż y ń s k i e (z o k . 1880 г.). 46 �18 nieszczęść i na n a r a d y w n i e d z i e l ę : p o d f i g u r ą o d p o c z y w a ł w ę ­ l a t , po c z y m z n o w u zakopywano go, i t a k w i e l o k r o t n i e , a że drowny ż e b r a k i z m ę c z o n y p o d r ó ż n y ; p o d f i g u r ą z m a w i a ł y się k r z y ż e m i a ł y nieraz po k i l k a n a ś c i e m e t r ó w w y s o k o ś c i , więc star­ młode pary, z a n i m z m ó w i n y w c h a ł u p i e się o d b y ł y ; t u zostawia­ c z y ł y n a d ł u g o . J e ż e l i po t y m k r z y ż b y ł j u ż bardzo k r ó t k i , t o no zgubione rzeczy, z a n i m właściciel się nie z n a l a z ł ; do f i g u r y dawano m u z p a r u b o k ó w p o d p o r y ze zdrowego drzewa, w t e n za wsią odprowadzano r e k r u t ó w i d ą c y c h do wojska, gdzie ojciec s p o s ó b k r z y ż e s t a ł y nieraz po sto i więcoj l a t , starodrzew b o w i e m z m a t k ą d a w a l i i m swe b ł o g o s ł a w i e ń s t w o n a d r o g ę ; do k r z y ż y sosnowy n a w e t na wietrze i słocie n i e p r ę d k o „ z e t l a ł " . za wsią odprowadzano k o m p a n i e odpustowe, e m i g r a n t ó w , w y ­ w t e n s p o s ó b konserwowane b y ł y coraz k r ó t s z e , niekiedy r a m i o ­ Krzyże jeżdżających w ś w i a t d a l e k i oraz z m a r ł y c h przed odwiezieniem na s t a ł y na w y s o k o ś c i c z ł o w i e k a , ale poszanowaniu g o d ł a w i a r y ich do kościoła i n a cmentarz. s t a ł o się z a d o ś ć * . Pod k r z y ż a m i n i o j e d n o k r o t n i e o d b y w a ł y się k r w a w e egze­ W i d z i a ł e m raz s t a r y k r z y ż osadzony w g r u b y p i e ń sosnowy kucje w 1863 г., t u t a j grzebano p r z y p a d k o w o z m a r ł y c h l u b za­ b a r c i i zakopany p r z y drodze we w s i ; t o b y ł t e ż s p o s ó b konser­ bitych (w l a t a c h , g d y przepisy tego nie z a b r a n i a ł y ) , wreszcie w a c j i , gruba b o w i e m b a r ć n i e p r ę d k o z g n i ł a . pod figurami l u b w p o b l i ż u z a k o p y w n o p i e n i ą d z e w czasie za­ wieruchy wojennej. K r z y ż e i f i g u r y ogradzano „ p o g r ó d k a m i " z drzewa l u b że­ laza, a same f i g u r y ozdabiano k w i a t a m i Z u p e ł n i e „ z e t l a ł e " stare k r z y ż e , r ó ż n e f i g u r y i ś w i ą t k i pa­ lono ostatecznie i g i r l a n d a m i z zieleni w czasie m i e s i ę c y l e t n i c h , p o c z y n a j ą c o d m i e s i ą c a maja. R o s n ą c e stare l u b o d z i w a c z n y c h k s z t a ł t a c h drzewo z za­ na ogniach p a l o n y c h w W i e l k ą S o b o t ę p r z y k o ś c i o ł a c h l u b na ognisku w ś w . Rocha, k i e d y t o przez d y m p r z e p ę d z a n o d o b y t e k , b y go z a b e z p i e c z y ć o d zarazy. Podobnie p o s t ę p o w a n o z k r z y ż a m i na m o g i ł a c h c m e n t a r n y c h , a krzyże obalone o d s t a r o ś c i zakopywano razem z p i e r w s z ą l e p s z ą t r u m n ą . O ile z m u r s z a ł o samo drewno, a p o z o s t a ł a ż e l a z n a na w i e r z c h u wieszonym k r z y ż o m l u b m a ł ą k a p l i c z k ą w p n i u albo m i ę d z y k o ­ „ k o r o n a " , t o j ą z a t y k a n o w miejscu k r z y ż a drewnianego. J e ż e l i narami m i a ł o ż y w o t zapewniony i otoczone b y ł o c z c i ą ; g d y się m o g i ł a z a p a d ł a i b y ł a w ogóle bez opieki, a miejsce b y ł o potrzeb­ takie z d a r z y ł o w p o r ę b i e l e ś n e j , zostawiano je n a miejscu l u b ne na n o w y g r ó b , k r z y ż ż e l a z n y ( k o r o n ę ) z a t y k a n o albo na pierw­ w najgorszym w y p a d k u z e r ż n i ę t y p i e ń z k a p l i c z k ą s z ą l e p s z ą s ą s i e d n i ą m o g i ł ę , albo na świeżo u s y p a n ą ; w t e n spo­ ustawiano przy drodze. s ó b n i e k t ó r e „ k o r o n y " w ę d r o w a ł y z m o g i ł y na m o g i ł ę , a l i c z y ł y W czasie przeprowadzek — n p . z c h a ł u p y starej do nowej nieraz i po sto k i l k a d z i e s i ą t l a t . — najpierw ze ś c i a n y zabierano k r z y ż - p a s y j ę i zawieszano w no­ F i g u r y ś w i ę t y c h ( ś w i ą t k i ) i p a s y j k i , p o z o s t a ł e ze s p r ó c h n i a ­ wym b u d y n k u . O d tego zaczynano p r z e p r o w a d z k ę i „ n o w o s i e d - ł y c h k r z y ż y , zbierano i s k ł a d a n o do n a j b l i ż s z y c h kapliczek, b ę - liny". d ą o y c h p o d d a c h e m ; w k a p l i c z k a c h t a k i c h w s k u t e k tego b y ł y Co robiono ze starymi k r z y ż a m i i figurami całe składy takich świątków. D u ż o ich wywieźli Niemcy — okupanoi, sporo rozebrali n a p a m i ą t k ę w ę d r o w n i t u r y ś c i , p o ż y c z a ­ Przede w s z y t k i m nie b y ł o w y p a d k u , ż e b y stare, w a l ą c e się no je n a modele r y s u n k o w e do s z k ó ł i t p . krzyże l u d n o ś ć z a b i e r a ł a n a j a k i ś u ż y t e k l u b na o g i e ń do pieca. G d y i k a p l i c z k a o d s t a r o ś c i o b a l i ł a s i ę , a n i k t j e j nie popra­ Jeżeli świeżo p o s t a w i o n y k r z y ż sosnowy po 20—30 l a t a c h s p r ó c h ­ w i ł , ś w i ą t k i z n i c h zabierano do k r u c h t k o ś c i e l n y o h , s k ą d zno- niał w ziemi i o b a l i ł się — zakopywano go n a d a l z d r o w ą c z ę ś c i ą , do jednego m e t r a g ł ę b o k o ; t a k m ó g ł s t a ć dalsze dwadzieścia * N p . we w s i P ł o s z y c e , p o d w s i ą Serafin, p o d D ę b n i k a m i i t d . 47 �19 20 K r z y ż o ż e l a z n e : i l . 1!). Laski, g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1068; i l . 20. Cmentarz, K a d z i d ł o , w o j . o s t r o l ę e k i o . F o t . 1958. II. 21 K r z y ż ż e l a z n y , cmentarz, K a d z i d ł o , w o j . o s t r o l ę e k i o . F o t . 1958. w u lokowano je na poddaszach i dzwonnicach. Ostatecznie z bra­ s k ę " (najczęściej), k u opieki szły na ogień w W i e l k ą S o b o t ę , p o d k o ś c i o ł e m , r ą b a n e błogosław przez zakrystiana. „Boże, wróć nam wolną Ojczyznę", P r z y k o ś c i o ł a c h i na c m e n t a r z a c h : P o d o b n y los s p o t k a ł w w i ę k s z o ś c i s t a r ą s z t u k ę i przedmioty k u l t u wśród ludu. kościelną „Bożo Polsce". duszami w c z y ś ć c u c i e r p i ą c y m i " , „ B o ż o z m i ł u j się nad „Wieczny odpoczynek racz i m d a ć P a n i e " , „ D o b r y Jezu, a nasz Panie, daj i m wieczne spo­ czywanie". N a k r z y ż a c h d w u r a m i e n n y c h , s t a w i a n y c h w czasie zarazy: Napisy, daty i z n a k i na k r z y ż a c h „ O d n a g ł e j ś m i e r c i , zachowaj nas P a n i e " , „ O w i e l k i B o ż e , za­ Prawie n a k a ż d y m k r z y ż u d r e w n i a n y m w y c i n a n e s ą n o ż e m chowaj nas o d c h o l e r y " (1895 г.). t a k i e czy inne napisy, a przede w s z y s t k i m d a t y l u b nazwisko N a f i g u r a c h z M a t k ą B o s k ą : „ P o d T w o j ą o b r o n ę uciekamy fundatora f i g u r y , n i e k i e d y o bardzo p r y m i t y w n e j pisowni. Oto s i ę " , „ O M a r y j o , m ó d l się za n a m i , k t ó r z y się do Ciebie uciekamy", parę przykładów: „ O M a t k o , m i e j nas w swej opiece". „ F o n d a t o r Józef Korwek 1881"* albo t e ż : „ T e n K r z i s w y s t a w i o n i na chwale P a n u B o g u przez Agnieske i Gabryela Piwowarskiego, dnia 24 czorwca 1881 r . " * * A l b o n a D a t y w y c i n a n e b y ł y p o d napisem, a u k r z y ż y żolazirych w y k u t e w podstawie k a m i e n n e j . jednej z kapliczek n a s ł u p i e : „ R o k u P. 1859 w y s t a w i ł Ś w i ę t e g o N a k r z y ż a c h d r e w n i a n y c h rzezano czasem emblematy m ę k i J a n a Nepomucenia Mateus R y d e l , d n i a 3 k w i e t n i a " * * * . W i ę k s z e P a ń s k i e j : c i e r n i o w ą k o r o n ę , k s i ę ż y c l u b s ł o ń c e , koguta, niekiedy napisy c i ę t e s ą w z d ł u ż całego drzewa k r z y ż o w e g o o d d o ł u , a ż r o z e t k i ( w y c i n a n k i k u r p i o w s k i e ) , o p a t r z n o ś ć b o s k ą , serce prze­ po r a m i o n a . N a k a m i e n n y c h podstawach k r z y ż y ż e l a z n y c h r ó w ­ b i t e mieczem. N a k a m i e n i a c h : k r z y ż e w y k u t o , serce, kielichy n i e ż s ą w y k u t e podobne napisy, t y l k o j u ż k r ó t s z e . ( „ h o s t y j e " ) , gwiazdy. T r e ś ć n a p i s ó w z a l e ż n a jest o d miejsca, o k o l i c z n o ś c i , w j a ­ k i c h k r z y ż e stawiano i o d i n t e n c j i , j a k ą m i a ł fundator. I t a k na k r z y ż a c h w i o s k o w y c h napis b r z m i : „ B o ż e b ł o g o s ł a w n a m " albo Narzędzia męki, rozwieszone na krzyżach przydrożnych, b y ł y robione z drzewa l u b w y c i ę t e z b l a c h y grubej żelaznej i na­ bijane. „ K t ó r y ś za nas c i e r p i a ł r a n y , Jezu Chryste, z m i ł u j się n a d n a m i " . Upadek s z t u k i w zakresie budowania kaplic, figur i krzyży na N a m o g i ł a c h p o w s t a ń c ó w „ B o ż e z m i ł u j się n a d n i m i " , „ P r z e c h o d ­ Kurpiach n i u westchnij za i c h dusze do B o g a " , „ C h r y s t e , z m i ł u j się n a d nimi". W o s t a t n i c h d z i e s i ą t k a c h l a t z a u w a ż y ć m o ż n a upadek sztu­ k i w zakresie W r o k u 1905—06, g d y w ł a d z e carskie z e z w o l i ł y po w i e l u latach na budowanie kaplic i stawianie k r z y ż y : „ B o ż e zbaw P o l * We wsi Popiołki, k/Gawrych, woj. ostrołęckie. ** W i e ś G ó r s z c z y z n a k/Czerwonego, w o j . ł o m ż y ń s k i e . *** W i e ś Ś w i n i a k / T u r o ś l a w o j . o s t r o ł ę c k i e . 48 b u d o w a n i a kapliczek, stawiania figur i krzyży oraz w y r o b ó w ś w i ą t k ó w . Stare k r z y ż e i k a p l i c z k i w a l ą się i nisz­ c z ą , a w e w n ą t r z n i c h dawnego w y r o b u ś w i ą t k i i pasyje czekają z a g ł a d y . N i k t i c h (a p r z y n a j m n i e j bardzo rzadko) nie poprawia a n i buduje t a k , j a k s t a ł y d a w n i e j . T o t e ż ilość ich zmniejsza się z r o k u n a r o k . N a w e t odbudowane nowe f i g u r y i k r z y ż e drewnia- �ne czy toż żoluzno nie s ą t a k ozdobne j a k d a w n i e j , zwykle bez o z d ó b i misternie k u t y c h zaś „ k o r o n " n a wierzchu, c h y b a że obsadzano d a w n ą ze starego k r z y ż a . f o r m y k r z y ż y z a l e ż n y c h w i d z i m y p r z y szosie (z lewej s t r o n y ) , j a d ą c od O s t r o ł ę k i do R ó ż a n a i na cmontarzu grzebalnym w Os­ trołęce. K r z y ż o zależne są c z ę s t o odlewane z surowca, sprowadzano Krzyże i kapliczki w czasie ostatnich wojen z f a b r y k lub robione na miejscu ze sztab ż e l a z n y c h . I u j e d n y c h , i u d r u g i c h z a k o ń c z e n i a (gaiki) s ą c z ę s t o p o z ł a c a n e , t a k samo J a k l u d n o ś ć miejscowa, t a k r ó w n i e ż k r z y ż e p r z y d r o ż n e i ka­ metalowe „ p a s y j o " kupowano w sklepach, odlewane z żolaza p l i c z k i oraz ś w i ą t k i w n i c h nagromadzone p r z e ż y w a ł y swoje ko­ lub cynku. W leje losu w czasie I w o j n y ś w i a t o w e j . N i e j e d n ą k a p l i c z k ę lub sta­ wypadkach powyższych sztuka kowalska nie ma już ry krzyż d r e w n i a n y nieprzyjacielscy nic do powiedzenia, kowale j u ż się nie t r u d z ą n a d w y k u w a n i e m s k o m p l i k o w a n y c h o r n a m e n t ó w , k t ó r o b y ł y tlawniej k ó w wywieziono do Niemiec — podobno ich N a k r z y ż a c h d r e w n i a n y c h n a d „ p a s y j ą " dawniej dumą. przybija­ no daszki z desek i b l a c h y , b y z a b o z p i e c z y ć s a m ą f i g u r ę p r z ó d p r ę d k i j n zniszczeniem n a słocie. Obecnie w miejscu t y m p r z y b i ­ j a j ą stare miednico emaliowano (!) bez dna, z w y c i ę t y m k a w a ł ­ k i e m b o k u , przez k t ó r e przechodzi a ż n a drzewo f i g u r a tusa, t w a r z z a ś jest u k r y t a w m i e d n i c y . W y g l ą d a t o Chrys­ fatalnie, s p o t y k a się coraz częściej, a ś w i a d c z y o z a n i k u p i ę k n a a r t y s t y c z n i e n a s t a w i o n y c h dawniej wśród u ż y t e k . Wiele żołdacy l u b zabrali na i n n y ciekawych do spalili na ogniu krzyży i świąt­ zbiorów muzeal­ n y c h . W 1919 r. p o k a z y w a n o m i w r ó ż n y c h wioskach ogołocone d o s z c z ę t n i o k a p l i c z k i . L u d n o ś ć z czasem b r a k i te u z u p e ł n i a ł a , bio­ r ą c ś w i ą t k i z t y c h kapliczek, w k t ó r y c h b y ł ich nadmiar. W o j s k a nieprzyjacielskie z n i s z c z y ł y t e ż wiele f i g u r , k r z y ż y i kapliczek. N i e k t ó r e r z o ź b y niszczono z p r e m o d y t a c j ą . Jeszcze dziś stoi p o d wsią Laski koło Gawrych d u ż a figura świętego Jana Nepomu­ cena, k t ó r e m u u c i ę t o s z a b l ą nos. W s k u t e k rozszerzania i prostowania d r ó g wiele k r z y ż y i ka­ majstrów. K a p l i c z k i , zamiast j a k dawniej d r e w n i a n y c h , zgodnych z d u ­ chom t y c h stron, budowano są coraz częściej m u r o w a n o i t o z czer­ wonej cogly bez o b r z u t k i w a p n e m , co sprawia w y g l ą d nieeste­ pliczek u s u n i ę t o l u b w najlepszym w y p a d k u przeniesiono w i n ­ no miojsco. P r z y b u d o w i e szosy z N o w o g r o d u do M i a s t k o w a t r z e b a b y ł o t y c z n y . Niezgrabne w w y k o n a n i u k r z y ż o betonowo, coraz częś- u s u n ą ć k a p l i c z k ę p o d w s i ą Chmiolowo, cioj spotykano, d o p e ł n i a j ą znajdującego całości. się t a m obok strugi. Ponieważ św. J a n a Nopomucena (metrowej wyso­ W kapliczkach coraz częściej s t o j ą ś w i ą t k i z gipsu l u b por­ k o ś c i , wyciosanego z drzewa) nie chciano n i s z c z y ć ani profano­ celany, sprowadzane z C z ę s t o c h o w y . To pierwszo r o z p a d a j ą się w a ć , o d e s ł a n o go w i ę c do k o ś c i o ł a w Nowogrodzie (około 4 k m drogi). F i g u r ę d ź w i g a ł jeden z r o b o t n i k ó w . Znajduje się obecnie o d wilgoci j u ż po p a r u l a t a c h . W budowie k r z y ż y ż a l a z n y c h , w n i e k t ó r y c h wypadkach, w i d z i m y naleciałości obce, np. g o r m a ń s k i o , po ostatniej wojnie, i bizantyjskie, odziedziczone po zaborach. T a k i e obce dla nas w m u z e u m w Nowogrodzie. D o o s t a t n i c h wojen k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h i kapliczek, we­ d ł u g m o i c h o b l i c z e ń , m o g ł o b y ć na K u r p i a c h ok. 1500. W latach ."ii Щ 49 �22 23 24 K o r o n y ż e l a z n y c h k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h : i l . 22. T a t a r y , g m . K r y p n o , w o j . b i a ł o s t o c k i e . F o t . po 1960; i l . 23. Czerwin, w o j . ostrołęckie, F o t . 1974; i l . 24. W a c h , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . F o t . 1969. 1914—1920 p r z e p a d ł o ich ok. 300, a w c i ą g u ostatnich dwudzies­ W d o m u p o d f i g u r ą Chrystusa Frasobliwego robiono daw­ t u l a t uległo zniszczeniu p a r ę s o t sztuk. Za k i l k a d z i e s i ą t l a t , o ilo niej specjalne nie b ę d z i e część o d b u d o w a n y c h , pozostanie ich k i l k a s e t , z t y c h n i k t nie ośmieli się t a m po nie s i ę g a ć . Chowano t e ż kosztowności w y c i ę c i a , gdzie chowano p i e n i ą d z e , w i e r z ą c , że większość ż a l a z n y c h i b e t o n o w y c h , a p r a w d z i w i e k u r p i o w s k i c h na dworze w k a p l i c z k a c h . Przed f i g u r a m i t y l k o garstka, m i ę d z y k t ó r y m i i t o , k t ó r e p o k a z u j ę w niniejszej w ostatnio n i e m a l l a t a p r z e p ę d z a n o ś w . Rocha jeszcze d o b y t e k w i o s k o w y przez ognisko, co m i a ł o z a b e z p i e c z y ć o d c h o r ó b czy zarazy. W czasio pracy. cholery (ok. 1895) budowano po wsiach specjalno k r z y ż o dwuKrzyże, kaplice i świątki w zwyczajach, obrzędach i przysłowiach miejscowych ramienno z o d p o w i e d n i m i m o d l i t w a m i . R ó ż n o drobno zguby po odnalezieniu odnoszono p o d figurę F i g u r y i k r z y ż o , rozsiano g ę s t o po wsiach, borach, gościń­ cach, rozstajnych drogach i t p . nio m o g ł y nio w p ł y n ą ć na w y ­ w i o s k o w ą l u b do k a p l i c z k i , gdzie t o ż zgłaszał się poszkodowany po s w o j ą stratę. o b r a ź n i ę l u d u , k t ó r y o d setek l a t t o ś w i ę t e godło w p l ó t ł w swo P r z y sianiu z b o ż a w p o l u , pierwszy raz na jesieni, gospo­ życie, z w i ą z a ł jo z w y p a d k a m i , o b r z ę d a m i i t p . O d k r z y ż a , s k r e ś ­ darz robi z p o w r ó s e ł ż y t n i c l i k r z y ż , k t ó r y k ł a d z i o na skraju poła lonego r ę k ą gospodyni na bochenku chleba przed upieczeniem, i p r z y s y p u j e nieco z i e m i ą , b y w i a t r nio r o z r z u c i ł . a ż do m o g i ł y z życiem cmentarnej krzyż b y ł nierozerwalnie związany Kurpiów. P o d k r z y ż e m we wsi nio t y l k o odprawiano m o d ł y w ś w i ę t a , rocznice k o ś c i e l n e W bagna-topieliska niebezpieczno t o p i o n o niewielki krzyż, żeby zażegnać „złe". i narodowe, pogrzeby, g r z y m k i do C z ę s t o c h o w y przy odejściu piel­ i t p . , ale chowano p i e n i ą d z e w czasio najazdu w r o g ó w , zakopywano b r o ń w powstania, s ł u c h a n o sło­ wa B o ż e g o w czasio ś w i ę c e n i a p ó ł . Drzewo ze starego k r z y ż a m i a ­ W miejsca, gdzie u d e r z a ł y często p i o r u n y , zakopywano k r z y ż d r e w n i a n y , b y z a b e z p i e c z y ć się o d dalszyoh w y p a d k ó w . K r z y ż n a wsi — jeżeli się obali od w i a t r u — zwiastuje, że s k ą d się p r z e w r ó c i ł , s t ą d m o ż e p r z y j ś ć do wsi bioda. ło właściwości lecznicze p r z y u r z ą d z a n i u l o k ó w do p i c i a , ró\vnież W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m p o w s t a ł y n i e k t ó r e przysłowia, np.: mech zo s t a r y c h k r z y ż y c m e n t a r n y c h po zaparzeniu p i t o j a k o ...Modli się p o d f i g u r ą , a nosi d i a b ł a za s k ó r ą " , „ U c i e k a jak zło środek zapobiegający używano od k r z y ż a " , „ N i o k a ż d y ś w i ę t y , k t o w k o r o n i e " (albo kto w ka­ dawniej do r ó ż n y c h p r a k t y k czarodziejskich, odczyniania uro­ chorobom, z i e m i ę spod k r z y ż a p l i c y ) , „ K r z y ż we wsi — B ó g wo w s i " , „ G o ł y j a k turecki święty", k ó w i t p . Bocian, jeżeli u s i a d ł na k r z y ż u p o d w s i ą , d a w a ł jej miesz­ „ P a n Jezus F r a s o b l i w y , ale c i e r p l i w y " , „ T e n człowiek oierpial k a ń c o m o s t r z e ż e n i e , że m o ż e b y ć nioszczęście. Krzyż Pański" Przed k r z y ż o m ' czy k a p l i c z k ą k a ż d y k a t o l i k zdejmuje czap­ k ę , a k t o tego nio zrobi, n a z y w a j ą go ż y d e m . W czasio p i o r u n ó w i b ł y s k a w i c — za k a ż d y m b ł y s k i e m l u d się ż e g n a . B y w a j ą w y ­ p a d k i , jożoli na jednej furze j a d ą ż y d z i razom z k a t o l i k a m i , (znaczy, żo wiele w y c i e r p i a ł ) , „ W y g l ą d a jak z k r z y ż a z d j ę t y " (np. po chorobie, nieszczęściu i t p . ) , „Przeszedł w ż y c i u k r z y ż o w ą d r o g ę " ( m i a ł wiele p r z e j ś ć ) , „ K a ż d y święty m a swojo w y k r ę t y " i t d . to p r o s z ą , b y ci żegnali się i za nich. Podania i opowieści, w z w i ą z k u z k r z y ż a m i i kapliczkami J e ż e l i gdzie na p u s t k o w i u czy p o d lasem , , p a l ą się p i e n i ą d z e " , miejsce to w nocy z n a c z ą k r z y ż e m — c h o ć b y z p a t y k ó w skle­ P o d a ń i gadek na t e n t e m a t jest sporo, ale nie są jeszcze c o n y m . M a t o o d p ę d z i ć złe d u c h y , a j o d n o c z o ś n i e jest znakiem, zgromadzone i spisane. S ą one c z ę s t o do siebie podobne i mają z k r z y ż e m czy obrazom różny z w i ą z e k , o p o d k ł a d z i e wiorzoi.io- gdzie należy' s k a r b ó w s z u k a ć . Powaśnieni sąsiedzi z g o d ę r o b i l i nieraz p o d k r z y ż e m , tu równioż o d b y w a ł y się m o w y pogrzebowe i p r z y s i ę g i w czasio dawnych sądów wioskowych. 50 wo-rełigijnym. I t a k : 1. M y ś l i w y powien po p i j a n e m u z m i e r z y ł się do figury przy dro­ dze i do niej w y s t r z e l i ł , ale P a n B ó g srogo go za to ukarał: �27 2в 25 Korony ż e l a z n y c h k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h : i l . 25. T r o s z y n , w o j . o s t r o ł ę c k i e . F o t . 19G9; i l . 26. W a c h , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . F o t . 1969; i l . 27. Potasie, g m . T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Fot. 1968. oto strzelba, z k t ó r e j m i e r z y ł p r z y r o s ł a m u do t w a r z y żo odjąć jej nie m o ż n a b y ł o w ż a d o n s p o s ó b . L u f ę t i a n a ofukal, ale i gospodyni z a b r o n i ł u r z ą d z a ć s p i ż a r n i ę za tak, ołtarzem*. odjęto, alo z k a r p ą p r z y r o ś n i ę t ą c h o d z i ł a ż do ś m i e r c i . O p o w i e ś ć t a znana jost w r ó ż n y c h miejscach puszczy — w ś r ó d m y ś l i w y c h . 2. B y ł o to nad g r a n i c ą p r u s k ą , k o ł o L o m a n a , w 1912 r. Powien 5. Pan .Tozus szedł od P i ł a t a na ś m i e r ć i d ź w i g a ł swój k r z y ż na g ó r ę G o l g o t ę . S k a t o w a n y b y ł , p o b i t y , k r w i ą i p o t e m ociekał, a z w i e l k i m c i ę ż a r o m p o t y k a ł się na n i e r ó w n e j drodze. Ż y d z i kontrabandę c h o ć szli obok gromadnio, nie k w a p i l i się z p o m o c ą . Z o b a c z y ł — drogich t o w a r ó w n a k ł a d ł p o d o ł t a r z y k i ś w i ę t e m u za plecy. t o p r z e c h o d z ą c y K u r p i k i żal m u się o k r u t n i e zrobiło togo Dopadli go s t r a ż n i c y , z r e w i d o w a l i i p y t a j ą : — m i a ł e ś p r z e m y t , czlowioka w p r z e m y t n i k s c h o w a ł do k a p l i c z k i przydrożnej cierniowej koronie**. P r z e p c h n ą ł się między gdzieś s c h o w a ł ? — Nie m i a ł e m i z a k l i n a m się na t o , a Ś w i ę t y t ł u m , p o d s z e d ł do k r z y ż a i u n i ó s ł go lekko na lowe r a m i ę , co Jan, co w k a p l i c y , niech m i b ę d z i e ś w i a d k i e m ! A l e j a k to po­ o d r a z u u l ż y ł o P. Jezusowi. A t a n się o b e j r z a ł , wiedział, zasłabł i u p a d ł . K i e d y go p r z y w i e ź l i do w s i , to z m a r ł . i r ę k ą p o b ł o g o s ł a w i ł , a na odehotlnom m u p o w i e d z i a ł : Za to Przez wielkie oszukanstwo i za fałszywe ś w i a d e c t w o p r z y po­ żeś m i a ł dobre serce, niechaj tobie i t w o i m z i o m k o m drzewa święconej figurze. A w k a p l i c y tej do dziś straszy. nio zabraknie — i na p o r z ą d e k i na k r z y ż o . uśmiechnął I o d t ą d na K u r p i a c h w y r o s ł y b o r y , a K u r p i e b y l i zasob­ 3. W starych kaplicach m i e s z k a j ą duchy-latawce, k t ó r e nocami w y l a t u j ą z k r y j ó w e k , z a g l ą d a j ą do w s i , na cmentarz, a czasem i do c h a ł u p . S ą t o duszyczki dzieci nie chrzczonych, pocho­ wanych pod kapliczką. 4. Jedna gospodyni w . ni w drzewo, a k a ż d y przez w d z i ę c z n o ś ć , gdzie m ó g ł , to b u ­ dował krzyże. 0. W o wsi Dobrylas, p r z y drodzo w p o b l i ż u rzeki Pisy, stoi ka­ pliczka z d a w n y m i ś w i ą t k a m i . W z w i ą z k u z n i ą jost takie po­ sekrecie przed k s i ę d z e m proboszczom danie. O k o ł o stu ł a t t e m u ludzie zo wsi zobaczyli w i e l k ą jas­ c h o w a ł a l a t e m w kościele d z i e ż k i zo ś m i e t a n ą , j a k o żo w k o ś ­ ność. — Pieniądze ciele b y ł o o h ł o d n o . D z i e ż k i l o k o w a ł a za o ł t a r z e m . Po się palą — powiodziało paru chciwców. paru W z i ę l i zaraz rydle i zaczęli k o p a ć , ale w k r ó t c e p a t r z ą , na r y d ­ dniach z a u w a ż y ł a , że ś m i e t a n y u b y w a i z a c z ę ł a śledzić*. J a k o ś lach krow. P a t r z ą i i n n i , a św. J a n na słupie nie m a 2 p a l c ó w zauważyła, ranem i krew z n i c h cieknie. W t e d y zobaczyli, żo to j a k i ś cud i ko­ otwiera kościół i z niego w y c h o d z i . A ś m i e t a n y j u ż m a ł o co p a ć przestali. A w miejscu t y m p o b u d o w a l i k a p l i c z k ę , k t ó r a że dziad kościelny dość wcześnio nad mu do dziś stoi z d a t ą ,,1851". D l a kopaczy b y ł a to za k a r ę prze­ o zawolanio zakrystiana. — To p o w i e d n i a : 1) wszyscy m ę ż c z y ź n i z tego r o d u b ę d ą nazna­ z o s t a w a ł o . Oburzona p o s z ł a do proboszcza i pokazuje szkody w kościele, p r o s z ą c nie j a zjadam ś m i e t a n ę — powiada. A k t o — p y t a j ą . T u za­ czeni (jakoż b y l i wszyscy łysi), 2) d o p ó k i t a rodzina żyje — k r y s t i a n w s k a z a ł r ę k ą w s t r o n ę szoregu ś w i ę t y c h , r z o ź b i o n y c h nio będzio wo wsi kościoła. Ale po wojnie r ó d ten z drzewa i s t o j ą c y c h p o d ś c i a n ą , z k t ó r y c h k a ż d y m i a ł usta a l u d n o ś ć p o b u d o w a ł a kościół i u t w o r z y ł a p a r a f i ę . wymarł, zawalane na b i a ł o . — Oto k t o zjada ś m i e t a n ę — d o d a ł . Oka­ zało się, że s p r y t n y z a k r y s t i a n , p r z e w i d u j ą c w y k r y c i o , sma­ r o w a ł ś w i ą t k o m usta ś m i e t a n ą , ż o b y b y ł o na kogo z m ó w i ć . K s i ą d z oczywiście nie u w i e r z y ł w a p e t y t ś w i ę t y c h , zakrys- * O p o w i e ś ć W . C h ę t n i k a z N o w o g r o d u (1918). ** W Nowogrodzie w kościele b y ł o m a l o w i d ł o na ścianie, prz< d s t a w i a j ą c e K u r p i a , k t ó r y p o m ó g ł nieść k r z y ż Chrystusowi. Zamalowano go w czasio odnawiania kościoła ok. 1904 r. 51 �TABLICA I �TABLICA II �TABLICA III �TABLICA IV ��I �W K Ł A D K A : RYSUNKI KRZYŻY WYKONANE PRZEZ ADAMA CHĘTNIKA W LATACH 1909-1939. Krzyże pochodzą z następujących miejscowości (podajemy wg aktualnego podziału administracyjnego): Tablica I Rys. 1918. 12 — W a ś k i , g m . Rogienice W i e l k i e , w o j . ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1930. 13 — O s t r o ł ę k a (cmentarz). R y s . 1933. 14 — Z b ó j n a . 1 — P o p i o ł k i , g m . Z b ó j n a , w o j . l o m ż y ń s k i o . Ok. 1870. Rys. Ok. 1865. R y s . 1909. 15 — G a w r y c h y , g m . Z b ó j n a . Rys. 1910. 1913. 2, 3 —• P u p k i , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1930. 16 — p o d w s i ą G ó r s z e z y z n a , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok. 4 — R o z w o r y , g m . Olszewo-Borki, w o j . o s t r o ł ę c k i e . Rys. 1910. 1881. R y s . 1930. 5 —• Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . 6 — N o w o g r ó d p o d Ł o m ż ą . Ok. 1865. R y s . 1920. 7 — Osowiec, g m . Z b ó j n a . R y s . Dobrylas, g m . Z b ó j n a . R y s . ostrołęckie. Rys. 1920. Rys. 1917. 1910. 8 — 10 ~— P r z y t u ł y , gm. Olszowo-Borki. 11 — K u c z y ń s k i e , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . Rys. 1926. 12 — W y k r o t , g m . Myszyniec, w o j . o s t r o ł ę c k i e . O k . 1850. Rys. 1934. Tablica I V 1910. 9 — G ą s k i , g m . Lelis, w o j . 13 —• Chludnie, g m . Rogienice W i e l k i e , w o j . 1, 10 — D o b r y l a s , g m . Z b ó j n a . R y s . 1910. 2, 14, 15 — L i p n i k i , g m . Ł y s e , w o j . o s t r o ł ę c k i e (cmentarz). R y s . 1883. R y s . 3 — Ruda 1912. 5 — N o w o g r ó d (cmentarz). 6 — G i ę t k i , gm. ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1934. 14 —• T a t a r y , g m . K r y p n o , w o j . b i a ł o ­ Turośl. Rys. stockie. R y s . 1928. 15 — Siedliska, w o j . o s t r o ł ę c k i e . R y s . 1909. 8, 9 — Z b ó j n a . R y s . 1929. 1929. Osowiecka, g m . Z b ó j n a . R y s . 1910. 4 — G a w r y c h y , g m . Zbójna. 1935. 7 — N o w o g r ó d (cmentarz). Ok. 1800. 1910. 11 — Osowiec, g m . Rys. Zbójna. 16 — L a s k i , g m . Z b ó j n a . Ok. 1875. R y s . 1930. 17, 18 — L i p ń k i , R y s . 1909. 12 — P o p i o ł k i , g m . Z b ó j n a . 1843. R y s . 1910. 13 — gm. D ę b n i k i , g m . Z b ó j n a . R y s . 1909. 16 — p r z y drodze ze wsi Łyse Łyse, woj. ostrołęckie (cmentarz). R y s . 1929. do L i p n i k , w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1860. R y s . Żelazne, gm. Kolno, woj. łomżyńskie. 1928. 17 — Piasutno 1921. Tablica I I Tablica V 1 — m . wsiami Kadzidło i K u c z y ń s k i e , woj. ostrołęckie. Rys. 1929. 2 — Ł ę g Przedmiejski, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1885. R y s . 1909. I — P ł o c k . Ok. 1900. R y s . Rys. Rys. 3 — Ł ę g S t a r o ś c i ń s k i , g m . Lelis, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1890. 1909. 4 — osada l e ś n a D ł u ż e w o , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i " . Rys. 1909. 5 —. m . w s i a m i K u c z y ń s k i e i Jeglijowice, g m . dzidło, woj. ostrołęckie. ł o m ż y ń s k i e . 1855. Rys. 1862. 1909. Rys. 1929. 7, 10 — 8 — Gontarze, g m . Z b ó j n a . 1870. R y s . 6 —• Z b ó j n a , Ostrołęka, Rys. 1935. Ka­ 1946. 1928. 1946. 2 — D o b r y l a s , gm. Zbójna. 3 — Tabędź, gm. P u c h a ł y , woj. łomżyńskie. 4 — Czarnia ( K u z i o w s k a ) , w o j . o s t r o ł ę c k i e . Rys. 5 — Szablaki, g m . T u r o ś l . R y s . 1936. 6, 7 — Myszyniec, woj. woj. ostrołęckie 1933. gm. Mały Płock, woj. łomżyńskie. Rys. 9 —• D o b r y l a s , Rys. 1936. (cmentarz grzebalny). Rys. 1920. 8 — Łosewo, 1931. 9 — Sól, gm. K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e ( k r z y ż z 1866 г.). Rys. 1914. 10 — g m . Z b ó j n a . 1882. R y s . 1911. 11 — Gontarze. Rys. 1924. 12 — K u z i e , g m . Z b ó j n a ( k r z y ż „ o d c h o l e r y " ) . Ok. P i a n k i , gm. Z b ó j n a . Ok. 1865. Rys. 1913. 13 - - Myszyniec, w o j . I I — K ą t y , g m . M a ł y P ł o c k . R y s . 1930. 12 — p o d Nowogrodom o s t r o ł ę c k i e . R y s . 1910. 14 — W y k , g m . Z b ó j n a . Ok. 1840. 1920. 15 — R u d a Osowiecka, g m . Z b ó j n a . 16 — Parzychy, g m . Z b ó j n a . Rys. Zbójna. 1885. R y s . 1919. 1911. R y s . 1895. Rys. 1936. Rys. (przy grobli). 13 —• G ó r s z e z y z n a , g m . K o l n o , w o j . łomżyńskie, 1939. symbole w y c i ę t e na k r z y ż u d r e w n i a n y m , u f u n d o w a n y m w 1881 r. 17 — Gontarze, g m . R y s . 1930. 14 — O s t r o ł ę k a (cmentarz). R y s . 1933. 15 — Kruszą, g m . T u r o ś l . 1864. 1935. Rys. 1910. (cmentarz grzebalny). R y s . Tablica I I I 16 — Czarnia, w o j . ostrołęckie 1938. Tablica V I 1 — N o w o g r ó d , w o j . ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1910. 2 —• Szablak, g m . 1 — D ę b y , g m . Ł y s o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . R y s . 1913. 2 — Dębniki, Nowogród. 3 —- Czartoria, g m . M i a s t k o w o , w o j . g m . Z b ó j n a . R y s . 1909. 3 — P a r z y c h y , g m . Z b ó j n a . 1870. Rys. Rys. 4 — 1936. 1910. przy 1909. 4 — P a p k o w i z n a , w o j . o s t r o ł ę c k i e (nisze na f i g u r k i , obrazki Czartoria. i t p . ) . O k . 1890. R y s . 1936. 5 — las p o d w s i ą Samule, gm. Kolno, Czarnia ( K u z i o w s k a ) , w o j . o s t r o ł ę c k i e , drodze do Złotej G ó r y . Ok. 1888. Rys. łomżyńskie. 1870. R y s . 1936. 5 — 6 —• Dobrylas,. g m . Z b ó j n a , p r z y drodze do w o j . ł o m ż y ń s k i e . K r z y ż w y c i ę t y na olszynie. Rys. 1930. 6 — wsi Ż e l a z n e , koło m o s t u przez P i s ę . 1851. R y s . 1910. 7 —• Z b ó j n a . k r z y ż w y c i ę t y na starej s o ś n i e . R y s . Rys. 1909. 8 — N o w o g r ó d (nagrobek poległego w 1914 r. pod­ Z b ó j n a , k r z y ż na oficera). Rys. k r z y ż o w y c i ę t e na sosnach p u s z c z a ń s k i c h przez p a s t u c h ó w łub 1936. 9 — T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok. 1855. 1924. 7 — Popiołki, gm. s t a r y m u l u k ł o d o w y m . Rys. Rys. 1917. 10 — C h o j n y Stare, g m . Szczepankowo, w o j . ł o m ż y ń ­ „ p u s t e l n i k ó w " . Rys. skie. R y s . 13 — Z i m n a , g m . T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e . 1931. 11 — z puszczy p o d Wanacją, gm. Turośl. 8, 9 — 1922. 10, 11, 12 — N o w o g r ó d (cmentarz). 1860. Rys. Wszystkie rysunki oraz fot. 1—7 — Adam Chętnik Fot.: S. Deptuszewski — il. 12, 24—26; J . Olędzki — il. 13, 18, 22; J . Świderski — il. 8—11, 52 1919. 14—17, 19—21, 23, 27 1920. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99e339b3d49098c9519082d9f38b62c8.pdf e69f1ae931c719efb3b69a049bdf65b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4371 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4067 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.59-61 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P R Z Y P I S Y 1 Wzmiankuje go W . Ł u s z c z k i e w i c z , Kościół jego dzieje i zabytki, Bożego 5 Ciała, i kłasztory Śródmieścia, 1, „ K a t a l o g Z a b y t k ó w . . . " , opr. В . Przybyszewski i A . Ciechanowiecki oraz Z. C i e r n i a k ó w n a s. 49. 2 Kościoły Warszawa 1971, t . 4, (tekst) cz. 2, s. 38 (Kościół M a r i a c k i , skarbiec K r a k ó w 1898, B i b l i o t e k a K r a k o w s k a , t . 5, Por. t a m ż e ; >S. M i h a l i k , Denkmałer und Schulen des i S. Odrzywolska). unga- 6 riachen Drahtemails im Ausłand, Kościoły Budapest 1958, A c t a H i s t o r i a o i kłasztory Artium Acadomiao Scientiarum H u n g a r i c a o , t . 5, s. 103—104, t . 4, cz. 3 ( K o ś c i ó ł fig. 27; A. Bochnak i J . Pagaczewski, Polskie w tyczne wieków średnich., rzemiosło K r a k ó w 1069, s. 109; Kazimierz „Katalog Z a b y t k ó w S z t u k i w J'olsco", t . 4, Miasto artys­ i Kraków, Zespole 7 Stradom, Por. w kościele cz. 5 Śródmieścia 2, ,,Katalog Inwentaryzacji Zabytków J . Samek, Nieznana Mariackim w Krakowie nictwie s z t u k i " , K r a k ó w 1972, z. 10, s. 73—82. s Kościoły PAN „Zoszyty Naukowe U J . i kłasztory w Śródmieścia, Krakowie. puszka (do zagadnienia (Kościół Bożego Ciała i klasztor k a n o n i k ó w r e g u l a r n y c h , skarbiec Krakowie. krakowskim), IS późnogotycka opr. Z. C i e r n i a k ó w n a i S. O d r z y w o l s k a ) , m n p s w Zespole I n w e n ­ taryzacji Z a b y t k ó w I S P A N w Zabytków...", śś. P i o t r a i P a w ł a opr. I . Samkowa), mnps na rytów hostię w złot- Praco z h i s t o r i i 1, „ K a t a l o g Z a b y t k ó w . . . " , Warszawa 1971, t. 4, cz. 2 ( I I zeszyt i l u s t r . ) , s. 129, 130, f i g . Przy badaniach n a d obu z a b y t k a m i p o m a g a ł a u t o r o w i mgr. W . K o m o r o w s k i , k t ó r e m u s k ł a d a m na t y m miojscu po­ dziękowanie. 3 Monogramu togo nie u d a ł o się r o z w i ą z a ć . 4 K i e l i c h t e n m ó g ł p o w s t a ć w c z e ś n i e j niż informujo 749, (Klasztor f r a n c i s z k a n ó w opr. A . M a ł k i e w i c z , P. Maliszewski, A. Olszewski, u z u p e ł n i e n i e z ł o t n i c t w a J . Samek). ' L . Lepszy, Cech złotniczy w Krakowie, „Bocznik Kra­ k o w s k i " I , 1898, s. 208, ił. 16 na s. 195 i 20 na s. 209; T e n ż e , O mało data znanym naczyniu srebrnym roboty krakowskiej, „Sprawo­ zdania K H S " V , K r a k ó w 1890, s. 40, ił. 16 na s. 40. na plakietce, posiada b o w i e m na czarze nie d a j ą c y się obocnie odczytać boz o d ł ą c z e n i a koszyczka n a p i s . 1 0 T. Soweryn, Krakowskie klejnoty łudowe, Kraków 1935. Fot.: J . Łangda К R O N VII—IX Imprezy folklorystyczne i regionalne 1—4. V I I — w K a z i m i e r z u n a d W i ­ słą odbył się X O g ó l n o p o l s k i F e s t i w a l Kapel i Ś p i e w a k ó w L u d o w y c h , w k t ó r y m udział wzięło 40 k a p e l , 7 z e s p o ł ó w , 47 śpiewaków i 27 i n s t r u m e n t a l i s t ó w . Festiwal zaingurowany z o s t a ł k o n ­ certem „ O d K a s z u b do P o d h a l a " . W ś r ó d imprez t o w a r z y s z ą c y c h s z c z e g ó l n ą a t r a k ­ cją b y ł kiermasz s z t u k i l u d o w e j , w k t ó ­ r y m u c z e s t n i c z y ł o 80 t w ó r c ó w . D u ż ą o z d o b ą tegorocznego Festi­ walu b y ł a o p r a w a plastyczna A d a m a Kiliana. * 8—11. V I I — v/ Bukowinie Tat­ rzańskiej oil b y ł y się X „ S a b a ł o w e Baja­ n i a " — doroczny k o n k u r s g a w ę d z i a r z y , instrumentalistów i śpiewaków ludowych ziem g ó r a l s k i c h , zorganizowany przez Woj. O ś r o d e k K u l t u i y w N o w y m S ą c z u , filię P o d h a l a ń s k ą w N o w y m Targu, Gminny O ś r o d e k K u l t u r y i D o m L u ­ dowy oraz O d d z i a ł P o d h a l a n w B u k o w i n o Tatrzańskiej. W t e g o r o c z n y m konkursie u d z i a ł wzięło 300 a r t y s t ó w l u d o w y c h . J u r j ' p o d przewodnictwem prof, dr R o m a n a R e i n fussa p r z y z n a ł o n a g r o d y : „ S p i n k i ba­ cowskie" w grupio g a w ę d z i a r z y — T o ­ maszowi Sztokfiszowi z B u k o w i n y T a t ­ rzańskiej oraz J ó z e f o w i P i t o n i o w i z Za­ kopanego; w grupie i n s t r u m e n t a l i s t ó w l u d o w y c h - — J a n o w i Stochowi z B u k o ­ winy T a t r z a ń s k i e j i T o m a s z o w i Skupieniowi z P o r o n i n a ; w grupie ś p i e w a k ó w ludowych — d u e t o w i A n i e l i F i u s t i L u d ­ wice Dziubas z Poronina. I m p r e z ę u r o z m a i c i ł y a t r a k c j e dodat­ kowe, m . i n . kiermasz s z t u k i l u d o w e j , pokazy o b r z ę d ó w g ó r a l s k i c h oraz k o n ­ kurs na p o t r a w y i napoje regionalne. Czterodniowa impreza z a k o ń c z y ł a się spotkaniem p r z y ognisku i przedstawie­ niem sztuki regionalnej p t . „ G a z d ó w k a " I К A 1976 w w y k o n a n i u Amatorskiego Zespołu Teatralnego i m . J ó z e f a P i t o r a k a z B u k o ­ winy Tatrzańskiej. Po z a k o ń c z e n i u kiermaszu o d b y ł się k o n c e r t kapel l u d o w y c h . * 21. V I I — w G d y n i , z okazji g d a ń ­ skiego „ L a t a — 76", o d b y ł się „ J a r m a r k L u d o w y " , zorganizowany przez Regio­ nalne B i u i o S p r z e d a ż y „ C e p e l i a " . Program imprezy obejmował trzy rodzaje a k c j i : e k s p o z y c j ę o b i e k t ó w nie przeznaczonych do s p r z e d a ż y , p o t r a k ­ t o w a n y c h j a k o propozycja t o w a r o w a , kiermasz s z t u k i ludowej, na k t ó r y m w 26 stoiskach s p ó ł d z i e l n i e p i z o m y s ł u ludo­ wego i artystycznego z całogo k r a j u ofe­ r o w a ł y swe w y r o b y , oiaz pokaz m o d y , na k t ó r y m piezentowano stroje ł u d o w e i modele w s p ó ł c z e s n e n a w i ą z u j ą c e do wzorów ludowych. 22. V I I — w W a ł b r z y c h u , w czasie o b c h o d ó w Ś w i ę t a W y z w o l e n i a , o d b y ł y się w y s t ę p y z e s p o ł ó w folklorystycznych oraz o t w a r t o w y s t a w ę s z t u k i ludowej. * 22. V I I — w C z ę s t o c h o w i e w zwią­ z k u z obchodami Ś w i ę t a W y z w o l e n i a •Zorganizowano „ C e p e l i a d ę " . * 2 2 - 23, 29 — 30. V I I — w Koszali­ nie w czasie I I Ś w i a t o w e g o F e s t i w a l u C h ó r ó w P o l o n i j n y c h zorganizowano wiel­ k i j a r m a r k f o l k l o r y s t y c z n y , k t ó r y cie­ szył się w i e l k i m powodzeniem z a r ó w n o u gości zagranicznych, j a k m i e s z k a ń c ó w miasta. * 1. V I I I — w T o r u n i u odbył się kiermasz w y r o b ó w l u d o w y c h , zorganizo­ w a n y przez M u z e u m Etnograficzne w w r a m a c h prowadzonej a k c j i : „ S p o t k a ­ nia z f o l k l o r e m " . 1—8. V I I I — w W i ś l e , Szczyrku, Ż y w c u i Makowie P o d h a l a ń s k i m odby­ w a ł się X I I I T y d z i e ń K u l t u r y Beskidzkiej „ B e s k i d y — 76". W tegorocznej impiezie u d z i a ł wzięło 35 z e s p o ł ó w regionalnych , w t y m 10 zagranicznych z B u ł g a r i i , Belgii, Cze­ chosłowacji i Jugosławii. Ponadto o t w a r t o w y s t a w y : sztuki ludowej w Szczyrku, na k t ó r e j pokazano ok. 400 prac 60 a r t y s t ó w ludowych, zdob­ nictwa bibułkowego — w Żywcu, ręko­ d z i e ł a artystycznego — w Makowie Pod­ h a l a ń s k i m oraz w y s t a w y o b r a z u j ą c e fol­ klor regionu, j a k : wystawa „ F o l k l o r B e s k i d z k i " w Bronnej i „ T y p y góralskie w malarstwie i g r á f i c o " w W i ś l e . bów Ponadto o d b y ł się kiermasz w y r o ­ ludowych. * 28,29. V I I I — w Warszawie, na do­ r o c z n y m festynie „ T r y b u n y L u d u " , od­ b y ł się m . i n . j a r m a r k l u d o w y i w y s t ę p y ludowych zespołów. * V I I I — w M u z e u m W s i Opolskiej w Opolu o d b y ł a się w ramach zaplano­ wanej p a n o r a m y f o l k l o r u polskiego pre­ zentacja f o l k l o r u n o w o s ą d e c k i e g o . Zapre­ z e n t o w a ł y go t u z e s p o ł y : „ K o r o n k a " z Bobowej, „ L a c h y " z Nowego Sącza, zespół i m . Andrzeja Skupnia — F l o r k a z B i a ł e g o Dunajca oraz g a w ę d z i a r z e — — Stanisław Klimek z Zabrzeży i Wła­ d y s ł a w Gondek. * V I I I — w G d a ń s k u o d b y ł się doro­ czny J a r m a r k D o m i n i k a ń s k i n a w i ą z u j ą c y do prastarej t r a d y c j i miasta. 59 �N a J a r m a r k u , w ś r ó d bogatego asor­ t y m e n t u w y r o b ó w r z e m i o s ł a , reprezen­ towana b y ł a r ó w n i e ż sztuka ludowa. 2. I X — w K r y n i c y o d b y ł się doro­ czny „ F e s t y n z D z i e n n i k i e m " , w czasie k t ó r e g o m . i n . zorganizowane z o s t a ł y przez „ C e p e l i ę " pokazy w y r o b u t k a n i n , h a f t u ludowego, r z e ź b i e n i a i malowania. * 4—6. I X — w T a r n o w s k i c h G ó r a c h o d b y ł y się X X „ D n i G w a r k ó w " , w cza­ sie k t ó r y c h zorganizowano sesję n a u k o w ą p o ś w i ę c o n ą h i s t o r i i t a r n o g ó r s k i ego gór­ n i c t w a srebra i o ł o w i u . N a estradach o d b y w a ł y się w y s t ę p y zaproszonych zes­ połów. * б—12. I X — w Z a k o p a n e m odby­ w a ł a się wielka doroczna impreza X V „ J e s i e ń T a t r z a ń s k a " — d a j ą c a o k a z j ę za­ poznania się z p i ę k n e m k u l t u r y P o d h a l a i popularyzowania jej w a r t o ś c i . W programie i m p r e z y zorganizowano wystawy twórczości ludowej, w y s t a w y : prac u c z n i ó w s z k o ł y r z e m i o s ł i m . H . M o ­ drzejewskiej oraz S z k o ł y i m . A . K e n a r a , k t ó r a w t y m r o k u o b c h o d z i ł a 100-lecie swego istnienia. U d o s t ę p n i o n o t e ż zwie­ dzanie p r a c o w n i miejscowych t w ó r c ó w , m . i n . T . i H . Brzozowskich, W ł . Hasiora, A . R z ą s y , a t a k ż e Izb Regionalnych P ę k s o w e j , K a r p i e l a , Biernacika, W a l ­ czaka. D o m i n u j ą c ą imprezą „Jesieni Tat­ r z a ń s k i e j " był, jak zwykle, Festiwal Fol­ k l o r u Ziem G ó r s k i c h , k t ó r y w t y m r o k u z g r o m a d z i ł 19 z e s p o ł ó w , w t y m 11 zagra­ nicznych z B u ł g a r i i , Czechosłowacji, F r a n c j i , N o r w e g i i , N R D , R u m u n i i , Szwe­ cji, Turcji, Węgier, Włoch i ZSRR. Polskę reprezentowały zespoły: i m . Jana Sabały z Zakopanego, „ I s t e b n a " z Istebnej, „ J o d ł y " z Ż y w c a , „ S w a r n i " z Nowego Targu, „ B e s k i d y " z Żywca, „Podegro­ d z i e " z Nowego S ą c z a , „ Z i e m i a Cieszyń­ ska" z B i e l s k a - B i a ł e j i zespół i m . B a r t u s i a O b r o c h t y z Zakopanego. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m prof, dr R o m a n a Reinfussa p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : w k a t e g o r i i z e s p o ł ó w au­ tentycznych „Złote Ciupagi" otrzymali: zespół folklorystyczny „Braduletul" z H o r e ż u ( R u m u n i a ) i p o l s k i Regionalny Zespół P i e ś n i i T a ń c a „ P o d e g r o d z i e " , „ S r e b r n ą C i u p a g ę " — z e s p ó ł folklorysty­ czny stambulskiego T o w a r z y s t w a Turys­ t y k i i Folkloru w Turcji (który otrzymał r ó w n i e ż „ C i u p a g ę d z i e n n i k a r s k ą " ) oraz zespół i m . J a n a S a b a ł y z Zakopanego; w k a t e g o r i i z e s p o ł ó w a r t y s t y c z n i e opra­ cowanych „ Z ł o t e C i u p a g i " otrzymali: zespół regionalny „ C h o p e " z B u ł g a r i i oraz polski Z e s p ó ł P i e ś n i i T a ń c a „ J o d ł y " z Żywca, „ S r e b r n e Ciupagi" — zespół g ó r a l s k i „ S w a r n i " z Nowego T a r g u ; w kategorii zespołów stylizowanych „Złotą Ciupagę" otrzymał Amatorski L u d o w y Zespół Taneczny „ W i e s i o ł k a " z D o l i n y ( Z S R R ) ; w k a t e g o r i i zespo­ łów r e p r e z e n t u j ą c y c h folklor rekonstruo­ wany „Złotą C i u p a g ę " o t r z y m a ł Zespół Pieśni i Tańca „Vysooan" z Rumunii, a „ S r e b r n ą C i u p a g ę " — zespół folklo­ r y s t y c z n y z F a l u n (Szwecja). Ponadto przyznano „ P u c h a r y Festi­ w a l u " oraz „ Z ł o t e L i ś c i e Jesieni T a t ­ rzańskiej" zespołom z Norwegii, N R D , Francji, Włoch i paru zespołom polskim. * 60 6—12. I X — o d b y ł y się D n i L i m a ­ nowej. G ł ó w n ą ich a t r a k c j ą b y ł „ F e s t i w a l F o l k l o r u Z i e m i L i m a n o w s k i e j " , w czasie którego występowały zespoły pieśni i t a ń c a , kapele, i n s t r u m e n t a l i ś c i , a na r y n ­ k u o d b y w a ł się kiormasz h a f t u ludowego. * 11,12. I X — w N o w e j S ł u p i o d b y ł y się doroczne „ D y m a r k i " . O p r ó c z p o k a z u w y t o p u ż e l a z a zorganizowano a t r a k c y j n e imprezy towarzyszące, jak kiermasz s z t u k i l u d o w e j , w y s t ę p y kapel i z e s p o ł ó w regionalnych oraz zabawy staropolskie. * 12. I X — w P ł o c k u o d b y ł y się Cen­ tralne D o ż y n k i . W ś r ó d licznych imprez zorganizowanych z tej okazji s z c z e g ó l n y m powodzeniem c i e s z y ł y się w y s t ę p y zespo­ łów regionalnych i ekspozycja r z e ź b l u ­ d o w y c h A n d r z e j a W o j t c z a k a i Tadeusza Kacelaka z K u t n a . * 12—18. I X — w K r a k o w i e trwały I V Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej. Uroczystego otwarcia d o k o n a ł prezydent m . K r a k o w a Jerzy P ę k a l a w obecności m . i n . Tadeusza K i e l a n a z W y d z i a ł u K u l ­ t u r y К С P Z P R oraz licznie p r z y b y ł y c h gości i h a n d l o w c ó w zagranicznych. W programie tegorocznych T a r g ó w o d b y ł s i ę : w i e l k i kiermasz s z t u k i ludowej w s z y s t k i c h dziedzin, pokazy r ę k o d z i e ł a , w y s t ę p y zespołów folklorystycznych i pokazy m o d y w y k o r z y s t u j ą c e j wzory ludowe oraz otwarcie w y s t a w y — Sa­ l o n u Cepelia-Coopexim, gdzie po raz pierwszy na Targach przedstawiono pro­ pozycje dla k o n t r a h e n t ó w zagranicznych. Otwarto też w Muzeum Historycznym w y s t a w ę p n . „ I n s p i r a c j e ludowe we w s p ó ł c z e s n y m r z e m i o ś l e c e c h o w y m " , zor­ g a n i z o w a n ą przez I z b ę R z e m i e ś l n i c z ą . * 14—19. I X — w Zielonej G ó r z e od­ b y w a ł się V I I M i ę d z y n a r o d o w y F e s t i w a l Zespołów Pieśni i T a ń c a , w k t ó r y m u c z e s t n i c z y ł o 15 z e s p o ł ó w z 14 k r a j ó w : A u s t r i i , Bułgarii, Czechosłowacji, Finlan­ d i i , F r a n c j i , Grecji, H i s z p a n i i , J u g o s ł a w i i , N R D , R u m u n i i , W ę g i e r , Z w i ą z k u Radzie­ ckiego i Polski, k t ó r ą reprezentowali: L u b u s k i Z e s p ó ł P i e ś n i i T a ń c a z Zielonej G ó r y oraz „ B e s k i d " z Bielska B i a ł e j . F e s t i w a l o w i t o w a r z y s z y ł o wiele imprez, m . i n . w M u z e u m Z i e m i L u b u s k i e j otwa­ r t o w y s t a w ę s t r o j ó w z e s p o ł ó w folklorys­ t y c z n y c h b i o r ą c y c h u d z i a ł w V I I Festi­ w a l u , zorganizowano kiermasz s z t u k i ludowej oraz s y m p o z j u m poświęcone p r o b l e m o w i inscenizacji i d r a m a t u r g i i w i d o w i s k a folklorystycznego. Organizatorami Festiwalu b y l i : M i ­ nisterstwo K u l t u r y i S z t u k i , W y d z i a ł K u l t u r y U r z . M . w Zielonej G ó r z e , L u b u s k i e T o w a r z y s t w o Muzyczne, K o ­ mitet „Święta Pracy" i W D K — główny organizator i m p r e z y . P r z e w o d n i c z ą c y m k o m i t e t u organizacyjnego b y ł wojewoda Edward Hładkiewioz, dyrektorem V I I F e s t i w a l u — E d m u n d Wieczorek, dyre­ ktor W D K . 19. I X z okazji D n i Zielonej G ó r y i Winobrania, Muzeum Ziemi Lubuskiej z o r g a n i z o w a ł o doroczny kiermasz s z t u k i ludowej z u d z i a ł e m 17 t w ó r c ó w , repre­ z e n t u j ą c y c h : r z e ź b ę , haft, plecionkar­ stwo, w y c i n a n k ę , garncarstwo, p l a s t y k ę obrzędową. * 17—19. I X — w P i o t r k o w i e T r y b u ­ n a l s k i m o d b y ł się p i o t r k o w s k i J a r m a r k Folkloru i Sztuki Ludowej —„Cepeliada". Uroczyste otwarcie J a r m a r k u o d b y ł o się w Muzeum Okręgowym przy dźwiękach k a p e l i z Opoczna. Po p o ł u d n i u b a r w n y k o r o w ó d weselny r u s z y ł u l i c a m i miasta. N a p r o g r a m J a r m a r k u złożyły się w y s t ę p y z e s p o ł ó w regionalnych oraz kiermasz w y r o b ó w l u d o w y c h i pokazy u m i e j ę t ­ ności ludowych a r t y s t ó w . * 17—19. I X — w B i a ł y m s t o k u o d b y ł się w i e l k i F e s t y n Prasowy, zorganizo­ w a n y z okazji 25-lecia „ G a z e t y W s p ó ł ­ czesnej". W ś r ó d licznych imprez zorga­ nizowano kiermasz s z t u k i ludowej i po­ kazy u m i e j ę t n o ś c i l u d o w y c h t w ó r c ó w . * 1 9 . I X — w Głogoczowie (Myśleni­ ckie) o d b y ł y się obchody „ Ś w i ę t a Plo­ n ó w " . N a p r o g r a m z ł o ż y ł y się m . i n . : konkurs wieńców dożynkowych, występy z e s p o ł ó w i kiermasz s z t u k i ludowej. * 25. I X — w E l b l ą g u z okazji inau­ g u r a c j i R o k u K u l t u r a l n e g o zorganizowa­ no kiermasz t w ó r c z o ś c i ludowej i rzemio­ sła artystycznego z t e r e n u w o j . elblą­ skiego. W kiermaszu wzięło u d z i a ł 2!) t w ó r c ó w , a w ś r ó d prezentowanych prac d o m i n o w a ł y liczebnie: r z e ź b a , haft, wy­ cinanka i t k a n i n a . W czasie kiermaszu o d b y ł się kon­ k u r s na najlepsze stoisko: I miejsce zdo­ b y ł S t a n i s ł a w Ż y r e k , P r a b u t y — za rzeź­ b ę ; I I miejsce — A n n a K i e r p i c z a k , Głęb y — za h a f t ; I I I miejsce — Mirosław D z i e w i a ł t o w i c z , B r a n i e w o — za rzeźbę. O r g a n i z a t o r a m i imprezy b y l i : W o j . Ośrodek K u l t u r y i W R Z Z w Elblągu. * 25,26. I X — w M u z e u m W s i Opolskioj zaprezentowano i m p r e z ę o b r z ę d o w ą pn. „Żniwniok Opolski", zorganizowaną z okazji Ś w i a t o w e g o D n i a T u r y s t y k i . I m p r e z ę u r o z m a i c i ł y w y s t ę p y zes­ p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h , Z e s p o ł u Pieśni i T a ń c a „ O l z a " z Czeskiego Cieszyna i „Halki" z Lubińca. * I X — w K r a s n y m s t a w i e odbyła się t r z y d n i o w a impreza p n . „ K r a s n o s t a w s k i e C h m i e l a k i " . O p r ó c z g ł ó w n e g o widowiska ehmielarskich d o ż y n e k , o d b y ł się także kiermasz s z t u k i ludowej oraz czynna b y ł a wystawa chmielarstwa. Konkursy i wystawy V I — I X — w M u z e u m Etnograficz­ n y m w T o r u n i u c z y n n a b y ł a wystawa s z t u k i ludowej Mazowsza, zorganizowana w r a m a c h w s p ó ł p r a c y m i ę d z y muzeami T o r u n i a i P ł o c k a ze z b i o r ó w Muzoum Mazowieckiego. Z a ł o ż e n i e m wystawy było ukazanie bogactwa i z r ó ż n i c o w a n i a dzie­ d z i n dawnej i w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludo­ wej Mazowsza w historycznych granicach tej dzielnicy, k t ó r a stanowi ugrupowanie k i l k u n a s t u r e g i o n ó w etnograficznych o z r ó ż n i c o w a n e j k u l t u r z e ludowej. Wśród eksponatów dominowały: s t r ó j , t k a c t w o , r z e ź b a , ceramika i wyci­ n a n k a . Pokazano t a k ż e m . i n . izbę kur­ p i o w s k ą z Puszczy Zielonej z przełomu �X I X i X X w. oraz i z b ę z regionu g ą b i ń sko-sannickiego z tego samego okresu. Scenariusz w y s t a w y o p r a c o w a ł A l e ­ ksander B ł a c h o w s k i , o p r a w ę p l a s t y c z n ą Aleksander B ł a c h o w s k i i J o a n n a Strze­ lecka. P o w a ż n y u d z i a ł w p r z y g o t o w a n i u wystawy m i a ł a mgr W . Dowlasiewiczkierownik d z i a ł u etnograficznego M u z e u m Mazowieckiego w P ł o c k u . * 7. V I I — w D o m u K u l t u r y w M r ą ­ gowie o t w a r t a z o s t a ł a I I I W y s t a w a Twórczości L u d o w e j , na k t ó r e j p o k a z a n o : rzeźbę, hafty, w y r o b y z w i k l i n y , p i s a n k i , pająki, w y c i n a n k i i m a l a r s t w o n a szkle. Udział w wystawie wzięło w sumie 30 twórców. * I . V I I — na Z a m k u w Golubiu-Dobrzyniu otwarta została wystawa twórczości ludowej w o j . t o r u ń s k i e g o . Organizatorem w y s t a w y b y ł o M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u p r z y w s p ó ł ­ udziale M u z e u m Regionalnego P T T K w Golubiu-Dobrzyniu. * I I . V I I — w Ż e r d z i , j e d n y m z naj­ większych o ś r o d k ó w t k a c t w a regionu lubelskiego, o d b y ł się k o n k u r s i pokaz tkactwa, zorganizowany przez Klub Twórców i A r t y s t ó w L u d o w y c h d z i a ł a ­ jący przy f i l i i W D K w P u ł a w a c h . * 13. V I I — w l o k a l u Towarzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie otwarta z o s t a ł a w y s t a w a spizedażna obrazów na szkle Z d z i s ł a w a W a l c z a k a , twórcy ludowego z Podhala. * 22. V I I — w M u z e u m i m . W ł a d y ­ sława O r k a n a w Rabce odbjdo się otwar­ cie w y s t a w y i ogłoszenie w y n i k ó w k o n ­ kursu p n . „ W s p ó ł c z e s n o m a l a r s t w o n a szkle K a r p a t P o l s k i c h " . K o n k u r s z o s t a ł zorganizowany przez Muzeum i m . Orkana, a u d z i a ł w n i m wzięło 96 a u t o r ó w z 5 w o j e w ó d z t w : n o w o s ą d e c k i e g o , bielskiego, przemyskie­ go, k r o ś n i e ń s k i e g o i krakowskiego. W sumie n a d e s ł a n o 430 prac. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m prof, d r Romana Reinfussa p r z y z n a ł o n a g r o d y n a s t ę p u j ą c e : w grupie prac o t e m a t y c e i formie t r a d y c y j n e j nagrody I o t r z y m a l i : Ewelina P ę k s o w a z Zakopanego, Zofia Roj z Zakopanego i P i o t r P i o t r o w s k i z Rabki. Nagrody I I — Bronisław Bed­ narz ze Skrzypnego, S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa i Władysław Walczak z Zakopanego, J a n i n a Jaros z Zakopa­ nego, J a n R a p c i a k z P o r ę b y W i e l k i e j , Zdzisław W a l c z a k z Zakopanego, Zofia P a r z ą t k a zo Skrzypnego, J a n i n a Siero­ sławska z R a b k i . W grupie prac nie n a w i ą z u j ą c y c h do t r a d y c j i nagrody I nie przyznano. Nagrody I I o t r z y m a l i : J a n Jarosz z Czer­ wiennego, A d a m D o l o ż u c h o w i c z z Zako­ panego, J a k u b K r ó l c z y k z Kluszkowiec i Marian Leja z Ł u k a w i c y . Ponadto w obu grupach p r z y z n a n o nagrody I I I i w y r ó ż n i e n i a . W grupie dziecięcej nagrodzono i w y r ó ż n i o n o 31 o s ó b , w t y m a ż 22 z Paszyna. * 22. V I I — w N o w y m T a r g u , w za­ bytkowym Ratuszu otwaita została galeria — Cepelii — w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej. N a i n a u g u r a c j ę zorganizowano e k s p o z y c j ę „ W s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y ludo­ wej K a r p a t P o l s k i c h " , n a k t ó r e j zapre­ zentowano prace 170 a r t y s t ó w . Ekspo­ n a t y p o c h o d z ą z k o n k u r s ó w na r z e ź b ę K a r p a t zorg. przez M u z e u m w N o w y m Sączu. * 26. V I I — w D o m u Z w i ą z k ó w Za­ w o d o w y c h w K a t ó w icach o t w a r t a z o s t a ł a o g ó l n o p o l s k a w y s t a w a k o n k u r s o w a ama­ torskiej p l a s t y k i p n . „ S p o r t w sztuce", zorganizowana przez W o j . R a d ę Z w i ą z ­ k ó w Zawodowych w ramach Przeglądu A k t y w n o ś c i K u l t u r a l n y c h L u d z i Pracy. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 299 prac 170 a u t o r ó w , j u r y z a k w a l i f i k o w a ł o 143 ekspo­ n a t y , z tego 86 z dziedziny malarstwa, 30 — r z e ź b y i 27 g r a f i k . N a g r o d y o t r z y m a l i : nagr. I — Ja­ r o s ł a w Miklasiewicz z Poznania, n a g r . I I — B r o n i s ł a w K r a w c z u k z G l i w i c , nagr. I I I — E w a Majcher z W o l s z t y n a . Ponadto przyznano szereg w y r ó ż n i e ń . * V I I — w Domu K u l t u r y Zagłębia Miedziowego w L u b i n i u czynna b y ł a w y s t a w a malarza — „prymitywisty" B r u n o n a Podjaskiogo. * V I I — w Muzeum w Zabrzu czynna b y ł a wystawa pn. „ S z t u k a Ludowa Pod­ h a l a " , zorganizowana ze z b i o r ó w M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Zaprezen­ t o w a n o t u : m a l a r s t w o n a szkle, s t r ó j i wyroby z metalu. * V I I — w Muzeum Okręgowym w Radomiu przy współpracy z Muzeum E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie zorga­ nizowano w y s t a w ę p n . „ P o l s k i e stroje l u d o w e " . Pokazano p o n a d 200 s t r o j ó w z 21 r e g i o n ó w k r a j u . V I I — w T u c h o l i r o z s t r z y g n i ę t o do­ roczny k o n k u r s na, s z t u k ę l u d o w ą z reg­ i o n u B o r ó w Tucholskich, zorganizowany przez Borowiackie T o w a r z y s t w o K u l t u r y . W i ę k s z o ś ć najciekawszych prac z a k u p i ł y muzea: Etnograficzne w T o r u n i u , Reg­ ionalne w Chojnicach oraz W y d z i a ł K u l t u ­ r y i S z t u k i U r z . W o j . w Bydgoszczy. Nagrodzono w sumie p o n a d 40 t w ó r c ó w . N a g r o d y specjalno o t r z y m a ł y : Maria W y t r ą ż e k z Ż a l n a , Helena Grabowska i H o n o r a t a B ł o c h z T u c h o l i oraz M a r i a Kopeć z Kęsowa. F u n d a t o r a m i n a g r ó d b y l i : Borowia­ ckie T o w a r z y s t w o K u l t u r y oraz W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki Urz. Wojewódzkiego. * V I I — w Muzeum Okręgowym i m . St. Staszica w Pile o t w a r t a z o s t a ł a wysta­ w a prac nagrodzonych na I W o j e w ó d z k i m Konkursie Twórczości Ludowej. Na kon­ k u r s w p ł y n ę ł o 386 prac 60 a u t o r ó w , z czego na w y s t a w ę z a k w a l i f i k o w a n o 174 prace z dziedziny r z e ź b y , malarstwa, h a f t u , w y c i n a n k i i ceramiki. * V I I — w Muzeum Regionalnym w Ż y w c u czynna b y ł a w y s t a w a b i b u ł k o ­ wych wieńców i bukietów wyróżnionych n a k o n k u r s i e : autorek z Cisca, Ż y w c a , P e w l i W i e l k i e j i Sopotni W i e l k i e j . * VII — w Klubie Stowarzyszenia „ P a x " w K i e l c a c h o t w a r t a z o s t a ł a po­ konkursowa I V W y s t a w a W s p ó ł c z e s n e j L u d o w e j S z t u k i Sakralnej, zorganizo­ wana przez „ P A X " . N a tegoroczny k o n k u r s n a d e s z ł o p o n a d 600 prac 83 t w ó r c ó w z w o j . kieleckiego i radomskiego. J u r y p o d przowodnictwem art. p l a s t y k a W i e s ł a w a M ü l d n e r - N i e c k o w s k i e g o przy­ z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : w zakresie c e r a m i k i figuralnej nagrody I przyznano Stefanowi K w a p i s z o w i i E l ż b i e c i e K l i m ­ czak, n a g r o d ę I I — Jadwidze Kosiarskiej, nagrodę I I I — Stanisławowi Seweryńskiemu. W dziedzinie r z e ź b y w drewnie I n a g r o d ę o t r z y m a ł W ł a d y s ł a w Grusz­ c z y ń s k i , n a g r o d ę I I — Grzegorz Szew­ czyk, n a g r o d ę I I I — Stanisław Piwoński. W dziedzinie kowalstwa n a g r o d ę I — — K a z i m i e r z Markiewicz, nagrody I I — — Czesław Zemsta i K r z y s z t o f J a k u b i a k , n a g r o d ę I I I - Markiewicz — junior. Za w y r ó b k w i a t ó w n a g r o d ę I przyznano Helenie S t r z ę p k o w s k i e j , n a g r o d ę I I — — Genowefie Chachor. Ponadto przy­ znano szereg w y r ó ż n i e ń . W czasie w y s t a w y zorganizowano s y m p o z j u m , na k t ó r y m dyskutowano p r o b l e m y s z t u k i ludowej w Polsce. Re­ feraty w y g ł o s i l i : prof, dr J ó z e f Chałasińs k i , red. Aleksander Jackowski i dr Stefan Rosiński. Z okazji w y stawy wydano folder. * V I I — w Koszalinie o d b y ł się X I V K o n k u r s R ę k o d z i e ł a Ludowego i T w ó r ­ czości P a m i ą t k a r s k i e j . W konkursie u d z i a ł wzięło 42 a u t o r ó w , k t ó r z y nade­ słali w sumie 352 prace. N a g r o d y I za zestaw r z e ź b o t r z y m a l i : Ryszard Rabiega, Tadeusz M i r o w s k i ze wsi Jeleni R u ­ czaj. N a g r o d ę za zestaw oryginalnych w y r o b ó w z b u r s z t y n u o t r z y m a ł Zbigniew Waraszkiewicz z D a r ł o w a . * V I I I — w P u ł t u s k u otwarta została w y s t a w a s z t u k i ludowej regionu kurpio­ wskiego Puszczy B i a ł e j , zorganizowana przez p u ł t u s k i e Muzeum Regionalne oraz Sp. P r z e m y s ł u Ludowego i R ę k o ­ d z i e ł a Artystycznego „ T w ó r c z o ś ć K u r ­ piowska". Pokazano t u 200 e k s p o n a t ó w z za­ kresu t k a c t w a i h a f t u ludowego oraz c e r a m i k ę i r z e ź b ę w drewnie. * V I I I — w salach M u z e u m O k r ę g o ­ wego w S u w a ł k a c h o t w a r t a z o s t a ł a w y ­ stawa w s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y ludowej, zorga­ nizowana przez M u z e u m p r z y w s p ó ł ­ pracy Stowarzyszenia S p o ł e c z n o - K u l t u ­ ralnego „ S u w a l s z c z y z n a " . N a wystawie zaprezentowano prace 11 t w ó r c ó w z te­ renu województwa. * V I I I — w salonie Z P A P w Olsztynie otwarto w y s t a w ę twórczości ludowej. * V I I I — w D o m u K u l t u r y w Białogrodzie czynna b y ł a w y s t a w a p n . „ K u l ­ t u r a wschodniopomorska". * 10. I X — w Ł o d z i o t w a r t a z o s t a ł a pokonkursowa wystawa pn. „ T k a n i n a artystyczna Cepelii", zorganizowana przez Centralne M u z e u m W ł ó k i e n n i c t w a 61 �i Z w i ą z e k Sp. R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego w Warszawie. Pokazano 4 rodzaje t k a n i n : gobeliny, d y w a n y , k i l i m y i sumaki. Ñ a k o n k u r s n a p ł y n ę ł o 550 prac z całego k r a j u , z czogo 284 z a k w a l i f i k o ­ wano na w y s t a w ę . Przyznano 38 n a g r ó d i w y r ó ż n i e ń . Rogalska, n a g i o d y I I I (po 2.000 zł) — — J a d w i g a H n i e d z i e j k o i Regina Masełbas. Ponadto przyznano szereg wyróż­ nień. * I X — w Muzeum Okręgowym w Zamościu otwarto p o k o n k u r s o w ą wysta­ wę S z t u k i Lrrdowej Zamojszozyzny. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 270 prac 37 t w ó r c ó w u d o w y c h tego regionu. * 22. I X — w S ł u p s k u o t w a r t a zo­ stała „Ogólnopolska Wystawa Plastyki Amatorskiej R z e m i o s ł a Cechowego", zor­ ganizowana przez Centralny Z a r z ą d Rze­ m i o s ł a oraz K o s z a l i ń s k ą I z b ę R z e m i e ś l n i ­ czą. N a t e g o r o c z n ą w y s t a w ę n a d e s ł a n o ponad 300 prac z zakresu m a l a r s t w a , rzeźby i grafiki. Cztery r ó w n o r z ę d n e nagrody I o t r z y ­ m a l i : J a n W i e t r z y k z M a j d a n u Sopoc­ kiego, S t a n i s ł a w Mazurek z Potaszni, E d w a r d Jezierski z W e r b k o w i c i W ł a ­ d y s ł a w a G r u d z i ń s k a z Hrubieszowa. * * I X — w P a ń s t w o w y m Muzeum E t ­ n o g r a f i c z n y m w Warszawie czynna b y ł a w y s t a w a p n . „ R u m u ń s k a sztuka n a i w n a " , na k t ó r e j zaprezentowano 80 o b r a z ó w malarzy „ n a i w n y c h " z różnych regionów Rumunii. 27. I X — w M u z e u m W o j s k a w B i a ł y m s t o k u r o z s t r z y g n i ę t y z o s t a ł ogól­ nopolski k o n k u r s p n . „ W o j s k o w sztuce ludowej". W konkursie u c z e s t n i c z y ł o p o n a d 50 t w ó r c ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i 78 r z e ź b i 30 t k a n i n . J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m z-ey Dyrektora Departamentu Muzeów i Ochrony Z a b y t k ó w , F i a n c i s z k a M i d u r y , p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : w dziale r z e ź b y nagrody I nie p r z y z n a n o ; nagro­ d y I I (po 3.000 zł) o t r z y m a l i : J a r o s ł a w F u r g a ł a i M a r i a n L e j a ; n a g r o d ę I I I (2.000 zł) — E d m u n d Zieliński. W działo t k a n i n y nagrody I (po 5.000 zł) o t r z y m a ł y : S t a n i s ł a w a C z a p l i ń ­ ska i M a r i a n n a Dzieszko; nagrody I I (po 3.000 zł) — Felicja Malewicka i Janina S U M M A Polska sztuka ludowa za granicą V I I — w siedzibie F u n d a c j i K o ś c i u ­ szkowskiej w N o w y m Y o r k u czynna b y ł a w y s t a w a prac N i k i f o r a . O r g a n i z a t o r k ą wystawy była Katherine Sękowski. V I T — we L w o w i e w M u z e u m Sztu­ k i U k r a i ń s k i e j czynna b y ł a w y s t a w a rzeszowskiej s z t u k i ludowej. Zgromadzo­ no t u ponad 300 e k s p o n a t ó w z r ó ż n y c h R I E S © dziedzin s z t u k i , j a k r z e ź b a , s t r ó j , koro­ n k a , h a f t , zabawka i f o t o g r a m y budow­ n i c t w a w s i rzeszowskiej. Wystawa zorganizowana została przez d z i a ł etnograficzny Muzeum O k r ę ­ gowego w Rzeszowie. * 13—22. V I I I — w M a l m ó (Szwecja) n a M i ę d z y n a r o d o w y c h Targach d u ż y m zainteresowaniom cieszyła się wystawa Sp. R ę k o d z i o ł a Ludowego i A r t y s t y c z ­ nego i m . St. W y s p i a ń s k i e g o z K r a k o w a , p r z y s p a r z a j ą c s p ó ł d z i e l n i wielu nabyw­ ców. * 24. I X — w Berlinie, w Museum fur V o l k s k u n d e o d b y ł o się uroczysto otwarcie w y s t a w y p n . „ M i k o ł a j K o p e r n i k w oczach p o l s k i c h t w ó r c ó w l u d o w y c h " . W y s t a w a z o s t a ł a zorganizowana w ra­ mach t r w a j ą c e j w s p ó ł p r a c y Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u z muzeum b e r l i ń s k i m , gdzie b y ł a p i e r w s z ą w y s t a w ą e t n o g r a f i c z n ą z k r a j ó w socjalistycznych. N a u r z ą d z o n e j z d u ż y m rozmachem ekspozycji pokazano 123 najciekawsze r z e ź b y , uzyskane przez M u z e u m Etno­ graficzne z k o n k u r s u ogólnopolskiego oraz barwne f o t o g r a m y miejsc p o b y t u K o p e r n i k a , w y p o ż y c z o n e z Muzeum Okręgowego w Toruniu i kopię X V I -wiocznego p o r t r e t u wielkiego astronoma. W y s t a w ę p r z y g o t o w a l i pracownicy obu m u z e ó w . A u t o r o m scenariusza i pro­ j e k t u ekspozycji b y ł d y r . Aleksander Błaehowski. Z okazji w y s t a w y w y d a n o katalog. Р Е З Ю М Е S U M M A R Y OP A R T I C L E S K r y s t y n a H e r m a n o w i с z-N o w а к — R E S E A R C H O N W anda D r a b i к — DECORATED HOLLOW MASONRY F O L K COSTUMES I N P O L A N D - ASSESSMENT OF A C H I E ­ U N I T S OF C E M E N T ( R E S E A R C H I N T O CONTEMPORARY VEMENTS FOLK ART) Since the beginning of the 19th c e n t u r y folk costumes have One o f v e r y few forms o f f o l k a r t developing now is the beon one o f the domains of f o l k a r t arousing the greatest interest decoration of the walls of houses (or u n d e r p i n n i n g ) made of among ethnographers concrete or cement hollow masonry u n i t s . A n average hollow a n d lovers of folk c u l t u r e . H o w e v e r , the f i r s t descriptions of a scientific character d i d n o t appear t i l l the years between the W o r l d Wars. Since the Second War, World masonry u n i t is a rectangular p r i s m 25 X 50 X 25 c m mado of cement m i x e d w i t h sand a n d water cast i n t o a wooden mould. the most i m p o r t a n t project has been the A t l a s of Polish In m a n y regions o f P o l a n d the wooden m o u l d is carved F o l k Costumos planned for 59 volumes, of w h i c h 30 have been w h i c h produces published so far. I t is w o r t h n o t i n g t h a t i n Poland thero are 50 The f i r s t decorated moulds were n o t e d about 1933. Decorated basic a n d almost 500 regional varieties of f o l k hollow masonry u n i t s became popular after the last war and costumes. I n her w o r k the authoress sets o u t t o show t o w h a t o x t e n t ornaments impressod on the cement surface. can be f o u n d i n various rogions o f the c o u n t r y . The moulds the s t u d y of f o l k costumes can become a source t o t h e h i s t o r y are made e x a c t l y like the of clothes, points t o the influenco of foreign i m p o r t s a n d of t o w n l i t t l e gingerbread m o u l d s . E x c e p t for open-work decoration all clothes on those w o r n i n t h e c o u n t r y . U n f o r t u n a t e l y , most o f the other techniques the studies on t h e subject p a y too l i t t l e a t t o n t i o n t o t h e l i n k s are skilled i n wood-carving. b u t t e r p r i n t s , cheese presses and are used b y carpenters a n d joiners who of the folk costume w i t h the social s t r u c t u r e o f the village i t comes f r o m , w i t h t h e f i n a n c i a l s i t u a t i o n of those w h o wear i t , customs a n d rites a n d the frrnction i t h a d t o f u l f i l l i n t h e r u r a l R o m u a l d a H a n к o w s к a — " T A P E S T R I E S " PAINTED c o m m u n i t y . Also, e x i s t i n g descriptions o f f o l k costumes do n o t ON BY PAPER FAIENCE PAINTRESSES contain adequate i n f o r m a t i o n concerning the c u t of the costumos, the colour variants, changes conrrectod w i t h fashion, the n u m b e r The article deals w i t h pictures o f flower designs painted of costumes a n d their elements owned b y people, ways o f keeping on paper b v the workers of the Table-ware Ceramic Works in a n d cleaning the costumos, the p r o b l e m o f substitute W ł o c ł a w e k . These workers p a i n t certain defined patterns, the elements used b y poor people, etc. Comprehensive research i n t o folk shaping o f w h i c h t h e y can also influence. They take part i n the costumes is helpful in Biennale E x h i b i t i o n o f W ł o c ł a w e k Faionco at which they present following the changes t a k i n g placo i n the folk culture after the their o w n creative solutions i n o r n a m e n t a t i o n . I n 1974 they 19th surprised the organizers o f a contost 62 century. entitled "Contemporary � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47a72a60e2b6d4b8592ccc1cf7c21874.pdf 83b66f0e74c4dad35ea227b877d81868 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4365 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania pustaki cementowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4061 Title A name given to the resource Zdobione pustaki cementowe (z badań nad współczesną sztuką ludową) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.9-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drabik, Wanda Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wanda Drabik ZDOBIONE PUSTAK! CEMENTOWE (Z B A D A Ń NAD W S P Ó Ł C Z E S N Ą SZTUKĄ L U D O W Ą ) Jodnq z nielicznych r o z w i j a j ą c y c h się w s p ó ł c z e ś n i e n o w y c h zawszo jednak m o ż n a z f o t o g r a f i i jednoznacznie o d c z y t a ć , z j a k ą form twórczości ludowej jost zdobienie ś c i a n d o m ó w zbudowa­ w e r s j ą w z o r u m a m y do czynienia, p a t r z ą c b o w i e m na nych z nietradycyjnych m a t e r i a ł ó w . T a k i m m a t e r i a ł o m s ą beto­ doznajemy z ł u d z e n i a optycznego, t z n . w pierwszej c h w i l i w i d z i m y zdjęcia nowe pustaki. Były one z n a n e j u ż na p o c z ą t k u l a t 3 0 - t y c h , j e d ­ w z ó r w y p u k ł y , a po c h w i l i t e n sam w z ó r j a w i n a m się j a k o w k l ę s ł y . nak dopioro w Ibtach powojennych w e s z ł y w masowe u ż y c i e wo P r z y p u s z c z a ć j e d n a k n a l e ż y , że p r z e w a ż n i e w y k o n y w a n o f o r m y wsiach i miasteczkach i po dzień dzisiejszy buduje się z n i c h na 0 ornamencie w g ł ę b n y m , ł a t w i e j s z y m do uzyskania, co znaczy, iż p u s t a k i o t r z y m y w a ł y d o k o r a c j ę w y p u k ł ą , bardziej w y r a z i s t ą terenie całego kraju domy i b u d y n k i gospodarcze. Produkcja p u s t a k ó w jest prosta — odlewa się je w drewnia­ 1 lepiej w i d o c z n ą z pewnej odległości. O c z y w i ś c i e w y k o n a w c y nych formach z masy p ł y n n e g o cemontu zmieszanego z p i a s k i e m form i wodą. Robią to albo sami zainteresowani na w ł a s n y m p o d w ó r k u , w y c z u c i e m k s z t a ł t u , p r o p o r c j i , f a n t a z j ą w doborze m o t y w ó w czy p u s t a k o w y c h r ó ż n i l i się stopniem opanowania techniki, albo liczne, niowielkie w y t w ó r n i e , o f e r u j ą c e i n d y w i d u a l n y m od­ u m i e j ę t n o ś c i ą a d a p t a c j i j u ż i s t n i e j ą c y c h w z o r ó w . Obok f o r m p r y ­ biorcom gotowy produkt. m i t y w n y c h , w y k o n y w a n y c h po p a r t a c k u , s p o t y k a m y wyszukano Przeciętny pustak jest p r o s t o p a d ł o ś c i a n e m o wymiarach 25 X 50 X 25 cm (wymiary te m o g ą ulogaó n i e w i e l k i m p r z e s u n i ę ­ k o m p o z y c j e , z a d z i w i a j ą c e s p r a w n o ś c i ą w a r s z t a t o w ą , zwykle bo­ w i e m t e p r z y m i o t y w y s t ę p u j ą razem. ciom), powierzchnię ma c h r o p o w a t ą , s z a r ą l u b c i e m n o s z a r ą . B u ­ T r u d n o z c a ł ą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć , co d e c y d o w a ł o o w y b o ­ dynek powstały w w y n i k u zastosowania tego t w o r z y w a s t a n o w i rze t e c h n i k i i r o d z a j u o r n a m e n t u , j a k i m i k r y t e r i a m i k i e r o w a ł się szarą, odpychającą bryłę, t r u d n ą do zaaprobowania przoz czło- snycerz, o p r a c o w u j ą c f o r m ę . Ż y w i r s k a w s w y m a r t y k u l e piszo wioka wrażliwego na e s t e t y k ę otoczenia. Potrzeba p r z e s ł o n i ę c i a o s t a r y m cieśli z W y s z k o w a , k t ó r y przed p r z y s t ą p i o n i e m do w y k o ­ bądź upiększenia zbudowanych z p u s t a k ó w ś c i a n p o w s t a ł a c h y b a nania f o r m y p r z y c h o d z i ł na miejsce b u d o w y i n a r a d z a ł się z właści­ cielem. Cieśla t e n b y ł r ó w n o c z e ś n i e a u t o r e m w s z y s t k i c h zdobio­ równoczośnio z wprowadzeniem tego budulca. W niektórych regionach Polski p u s t a k i odlewa się w specjal­ n y c h d e t a l i a r c h i t e k t o n i c z n y c h tego b u d y n k u . „ T e n cieśla, k t ó r y nych ozdobnio wyżłobionych formach, d z i ę k i czemu na i c h ekspo­ z całym nowanej powierzohni odciska się ornament. N a zdobione w t o n k o m p o z y c y j n y c h w w y k o n a n i u skomplikowanego zdobienia pro­ sposób pustaki dość wcześnie z w r ó c o n o u w a g ę . W 1948 r. u k a z a ł filowanego szczytu c h a t y , jej g z y m s ó w n a d o k i e n n y c h , obić naro­ się artykuł Marii Żywirskiej ż y , wreszcie misternego g a n k u , p r a g n ą c z w i ą z a ć w a r t y s t y c z n ą p r z e d s t a w i a j ą c y j e d n ą , szczególnie zamiłowaniem r o z w i n ą ł bogactwo swoich m o ż l i w o ś c i pięknie z a k o m p o n o w a n ą f o r m ę na p u s t a k i , p o c h o d z ą c ą z 1033 г., c a ł o ś ć d o m , w y k o n a ł o s w o i s t y m charakterze ornament r ó w n i o ż a znalezioną w rejonie Puszczy B i a ł e j , p r z y c z y m a u t o r k a wspo­ na cementowej p o d m u r ó w c e (...) W z a ł o ż e n i a c h k o m p o z y c y j n y c h mina również o innych zdobionych f o r m a c h , z k t ó r y m i się t a m t y c h w s z y s t k i c h p a r t i i c h a t y a r t y s t a t r z y m a ł się n o w y c h kano­ zetknęła. n ó w : r z e ź b y nadokienne m a j ą d u ż o ś w i a t ł a , w z a k o ń c z e n i u da­ K i l k a lat później przekonano s i ę , iż p o k r y t o o r n a m e n t o m c h u nie m a dawnego ś p a r o g a - k o ź l i n y , t y l k o rodzaj nowoczesnego pustaki występują na terenach znacznie rozleglejszych, n i ż sły­ pazdura. Tymczasem rysunek f o r m y nosi w y b i t n e p i ę t n o d a w ­ nąca z tradycyjnogo zdobnictwa architektonicznego n y c h zdobniczych t r a d y c j i Kurpiow­ kurpiowskich." szczyzna. Począwszy od 1956 г., z e s p ó ł P r a c o w n i D o k u m e n t a c j i Najprawdopodobniej w podobny sposób postępowało wielu Polskiej Sztuki Ludowej p r o w a d z i i c h s y s t e m a t y c z n ą d o k u m e n t a ­ i n n y c h snycerzy. N a r a d y z z a m a w i a j ą c y m i f o r m y b y ł y konieczne, cję fotograficzną w czasie b a d a ń t e r e n o w y c h . W a r c h i w u m Pra­ c h o ć b y ze w z g l ę d u n a ustalenie w y s o k o ś c i z a p ł a t y , a ca n i e w ą t p l i ­ cowni znajdują się obecnie 82 zdjęcia p r z e d s t a w i a j ą c e r ó ż n e m o ­ wie z a l e ż a ł a tywy użyte do dekoracji p u s t a k ó w . Najstarszy z t y c h m o t y w ó w r ó w n i e ż , co w y n i k a z f o t o g r a f i i , że niekiedy dla jednego b u d y n k u nosi datę 1933 г., najnowsze p o c h o d z ą z l a t 70-tych. Rozprzostrzenionie i r ó ż n o r o d n o ś ć z d o b i o n y c h f o r m , j a k t e ż o d stopnia s k o m p l i k o w a n i a o r n a m e n t u . W i a d o m o zamawiano k i l k a r ó ż n y c h f o r m , a zatem i c h w y k o n a w c a p r o j e k t o ­ w a ł c a ł ą p ł a s z c z y z n ę ś c i a n y . M u s i a ł więc b r a ć p o d u w a g ę prze­ do przedstawienia j u ż znaczenie i usytuowanie b u d y n k u , a t a k ż e m u s i a ł się liczyć z g u ­ teraz tej gałęzi twórczości l u d o w e j , m i m o iż d o k u m e n t a c j a nie stem i o p i n i ą u ż y t k o w n i k a oraz p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . została jeszcze z a k o ń c z o n a i nie wszystkie w y ł a n i a j ą c e się p r o ­ W y g l ą d b u d y n k u s t a n o w i b o w i e m w i z y t ó w k ę s p o ł e c z n ą jego właś­ blemy zostały r o z w i ą z a n o . ciciela, a zarazem ś w i a d c z y o u m i e j ę t n o ś c i a c h tego, k t ó r y go zapro­ aktualność samego zjawiska skłaniają W y r ó b ozdobnych f o r m do p r o d u k c j i p u s t a k ó w nio r ó ż n i się j e k t o w a ł i w y k o n a ł . T o t e ż opracowanie f o r m y na p u s t a k i b y ł o w zasadzie od w y r o b u f o r m do zdobienia m a s ł a , s e r ó w czy pier­ zadaniem o wiele bardziej z ł o ż o n y m n i ż s p o r z ą d z e n i e p o d o b n e j , ników, mieści się więc j a k o dziedzina z d o b n i c t w a w zakresie sny­ w y d a w a ł o b y s i ę , f o r m y na m a s ł o czy na p i e r n i k i , k t ó r a jest całoś­ cerki. Cieśla czy stolarz m a j ą c y snycerskie u m i e j ę t n o ś c i u ż y w a ł cią s a m ą w sobie, o g l ą d a n ą t y l k o w ograniczonym k r ę g u o s ó b , co do dekoracji form na p u s t a k i t y c h samych n a r z ę d z i i w y k o r z y s t y ­ nie p o c i ą g a za s o b ą t r w a ł y c h , s p o ł e c z n i e w a ż n y c h konsekwencji. wał te same techniki, j a k i m i p o s ł u g i w a ł się p r z y zdobieniu i n n y c h O r n a m e n t n a p u s t a k u z a m y k a się w p r o s t o k ą c i e wyznaczo­ przedmiotów. Pomijano t y l k o t e c h n i k ę a ż u r o w ą i r y t , j a k o z b y t n y m przez jego ś c i a n ę l i c o w ą , a w i ę c w w y m i a r a c h 2 5 x 5 0 c m . słabo zaznaczające się w odlewie. N a j c z ę ś c i e j W y j ą t k o w o t y l k o ornament m i e ś c i się w p r o s t o k ą c i e d w u l u b p o s ł u g i w a n o się zwykłą t o c h n i k ą w i ó r o w ą , u z y s k u j ą c proste, ł a m a n e l u b w y g i ę t e t r z y k r o t n i e n a w e t w y d ł u ż o n y m l u b w kwadracie linio oraz t e c h n i k ą k l i n o w ą , d a j ą c ą t r ó j k ą t n e z a g ł ę b i e n i a . Rza­ p o ł o w ę p r o s t o k ą t a . W i ą ż e się t o j e d n a k z k o m p o z y c j ą całej ś c i a n y dziej stosowano t e c h n i k ę w r ą b k o w ą , z c h a r a k t e r y s t y c z n y m i d l a ń zbudowanej z p u s t a k ó w i s t a n o w i o d r ę b n e zagadnienie. okrągłymi, o w a l n y m i i ł u k o w a t y m i w r ą b k a m i oraz k r y s t a l i c z n ą , pozostawiającą o d w r ó c o n o ostrosłupy. Wszystkie wspomniane w y ż e j e l e m e n t y m o ż n a b y ł o w y p r a c o ­ wać wypukło lub w g ł ę b n i e , co o c z y w i ś c i e w odlewie d a w a ł o od­ wrotny ofekt. N i e k i e d y ł ą c z o n o w j o d n y m m o t y w i e elementy w y ­ pukłe i wklęsłe, w p r o w a d z a j ą c t y m pewne urozmaicenie. N i e obejmującym W zdecydowanej większości, bo a ż w ok. 7 5 % , o r n a m e n t ó w występują motywy geometryczne. Znacznie rzadziej, ok. 2 0 % , s p o t y k a się o r n a m e n t y r o ś l i n n e . D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą motywy zoomorficzne i inne. M o t y w y geometryczno na p u s t a k a c h zbudowano s ą z ele­ m e n t ó w p r o s t y c h l u b z ł o ż o n y c h , powszechnie w snycerce stoso- �TABLICE О О О О О О о о о о о о о о о о о о о о о о еэ о о о о о о о о о о о о о MOTYWÓW о о о о о о о о о о WYSTĘPUJĄCYCH NA PUSTAKACH о о о о о Ч r 6 ®@@ 8 (SĄ w w * -13 12 ни — ПИ il llTí 11)11 iTÍ 1 f i 11 ¡ r 1*1 if mi fitmiiin iiiiiinniiii = Tm I I IYII I I IM I I IITII 11 mi TiiiiiHiiiiiiiiniiiiiiiiii 49 -i? 1 20 jjllllllllllllllllllllllllll)lllll|tll¿ ai" 25 ! 23 iiiiiiiiniiiiiiiimiiiniff 24 25 °o° "U'" WE йттттттгттптгггттттггв о о о о о u 34 2J r o v ^ V ° o ¿ y ^ o 28 ° o Q 0 л o ° O o o \ A o o 0 33 32 o O S O o 36 37 o 38 Tablica I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — Czajki, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 2 — T r z c i a n n a , w o j . skierniewickie. 3 — L i s n a , w o j . skierniewicki 4 — Trzcianna. 5 — S u l ę c i n Szlach., w o j . o s t r o ł ę c k i e . 6 — K u r z e s z y n , w o j . , skierniewickie. 7 — D z i e t r z n i k i , w o j . sioradzkie. 8 Podskarbice K r ó l . , w o j . skierniewickie. 9 — Osowiec, w o j . skierniewickie. 10 — G o m u l i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . .11 — Małecz, wit skierniewickie. 12 — S u l ę c i n Szlach. 13 — T r z c i a n n a . 14 — T r z c i a n n a . 16 — M i ł o c h n i e w i c e , w o j . skierniewickie. 16 — D ę b i c z e , щ kaliskie. 17 — Ż e l e c h l i n , w o j . skierniewickie. 18 — Leszczyn, w o j . sieradzkie. 19 —• Leszczyn. 20 — W y g o d a Plugawska, w o j . kaliski 21 — Grabienice, w o j . k o n i ń s k i e . 22 — Czernice, w o j . sieradzkie. 23 — J ó z e f ó w , w o j . kaliskie. 24 — Ś w i e c a , w o j . kaliskie. 25 — Bogusa w o j . b i a ł o s t o c k i e . 26 — Z a w a d y , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 27 — L i p n i c a , w o j . sieradzkie. 28 — J a s i e ń , w o j . skierniewickie. 29 — Kawęczyi w o j . k o n i ń s k i e . 30 — Stara W i e ś , w o j . bialskopodlaskie. 31 — P l e w k i , w o j . suwalskie. 32 — Z a m b r z y c e Stare, w o j . ł o m ż y ń s k i e . 33K u r n o s , w o j . p i o t r k o w s k i e . 34 — O l e ś n i k , w o j . p i o t r k o w s k i e . 35 — K u z e n i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . 36 — K u r z a j a m a , w o j . p ł o c k i e . 37Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 38 —• Osiny, w o j . k o n i ń s k i e . 39 — T r z c i a n n a . 40 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . J Tablica I I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — G r a b k ó w , w o j . k o n i ń s k i e . 2 — P l e w k i , w o j . suwalskie. 3 — M a ł e c z , w o j . skierniewickie. 4S u l ę c i n Szlach., w o j . o s t r o ł ę c k i e . 5 — Smaszew, w o j . k o n i ń s k i e . 6 — A n t o n i e w , w o j . p ł o c k i e . 7 — K l e j w y , w o j . suwalskie. 8 —• Wistt K r ó l . , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 9 •—• K a d ł u b , w o j . sieradzkie. 10 — Smaszew. 11 — K a w ę c z y n , w o j . k o n i ń s k i e , 12 — U z d o w o , w o j . ciechi nowskie. 13 — D r ą ż n o - H o l ę d r y , w o j . k o n i ń s k i e . 14 — Stara, w o j . kieleckie. 15 — S t a n i s ł a w ó w , w o j . p ł o c k i e . 16 — L a s k i , w o j . częsk chowskie. T a b l i c a I I I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — G ą s i o r ó w D u ż y , w o j . k o n i ń s k i e . 2 — G ą s i o r ó w M a ł y , w o j . k o n i ń s k i e . 3 — G ą s i o r ó w Mały. 4G ą s i o r ó w D u ż y . 5 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . 6 — Ł ą ż k i , w o j . sieradzkie. 7 — T a r n o w a , w o j . k o n i ń s k i e . 8 — G o m u l i n , w o j . piotrkowski 9 — Braciejowice, w o j . lubelskie. 10 — Braoiejowice. 11 — Bogusze, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 12 — Podbiele, w o j . o s t r o ł ę c k i e . Í 3 — Trąbi w o j . w ł o c ł a w s k i e . 14 — P i ą t e k , w o j . p ł o c k i e . 15 — Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 10 �mmmmm />°о л Е ó ńniirminf о., пшгшпга о о о о о о о о о о о о о о О О О о о° о ° о о ° о ° о 0 о ф 0 о ло О О О О О 44 Ъ> <д О 19 ^ 4 ? 0 On О 9 1) ^ I I 13 14 15 16 EJIIIIIIIIIIHIIIIIIIIillllllllHU -OCOQÜOOQ ос оо оооо — • Ú O O O O O о О О О оо о И Яшин umiiilliillilHiir; 14 Występowanie zbliżonych i różnych motywów w zależności od ich rozprzestrzenienia geograficznego 38 33 5 2 Hlllllll OKo. ГПТТТТГГГТТТТПТ(111М11Н1]|1 55 o o a о o a a o o o o o o o o o о о о о о О О О o o O o o o IV 41 o o a o o o a o o o o o е э с э о 35 o 53 39 35 43 Tablica I V , V . C y f r y p r z y r y s u n k a c h o d p o w i a d a j ą n u m e r o m m i e j s c o w o ś c i na mapie (U. 16). U �I I . 6. P u s t a k i z m o t y w e m l w ó w , C h o d o r ą ż e k , w o j . w ł o c ł a w s k i e . I ł . l'. N a d o k i e n n i k zdobiony m o t y w o m l w ó w , P o s i a d a ł y , w o j . siedleckie I I . 8. F r a g m e n t oparcia s a ń , zdobionego m o t y w e m g a ł ę z i d ę b o w e j , S t ę p k ó w , w o j . c h e ł m s k i e . I I . 9. Zdobione p u s t a k i ' Rzeczyca, woj, skierniewickie. �wnnyoh przy zdobioniu detali a r c h i t e k t o n i c z n y c h , dekoracji m o b l i i innych przedmiotów . N i o k t ó r e z t y c h e l o m o n t ó w m a j ą 2 — dwie k r z y ż u j ą c e się g a ł ą z k i ( i l . 3 / 1 , 2) p r z e c h o d z ą c e w g i r l a n d ę zna- ( i l . 3/3), w drzewko ( i l . 3/4) l u b w m o t y w mocno stylizowany, ozeirio symboliczne (np. k r z y ż , k r z y ż p o d w ó j n y , rozeta, serco, z a m k n i ę t y o r n a m e n t e m b r z e ż n y m ( i l . 3/5); gwiazdy, księżyc). Trudno jednak o s ą d z i ć , czy wprowadzenio — g a ł ą z k i umieszczone w z d ł u ż p r z e k ą t n y c h p r o s t o k ą t a ( i l . 3/6, 7) tych symboli było świadome, t z n . czy t w ó r c a z d a w a ł sobie s p r a w ę l u b t y l k o w z d ł u ż jednej z p r z e k ą t n y c h ( i l . 3/11) albo t e ż u k ł a d z istotnej wartości symbolu i u m i e s z c z a j ą c go m i a ł o k r e ś l o n ą i n ­ d w u m o t y w ó w z b u d o w a n y c h na p r z e k ą t n y c h k w a d r a t u (ił. tencję, czy też kierował się jedynio w a l o r a m i d e k o r a c y j n y m i 3/12, 13); w wyborze elementu. — u k ł a d g a ł ą z e k l u b liści o d c h o d z ą c y c h od o d r ę b n i e zaakcento­ W płaszczyźnie p r o s t o k ą t a zawiera się zazwyczaj joden m o ­ wanego ś r o d k a w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h ( i l . 3/8, 9, 10) l u b tyw główny, rzadzioj dwa m o t y w y . Prawie p o ł o w a z n i c h w y s t ę ­ puje w towarzystwie m o t y w ó w k r a w ę d z i o w y c h , z prostych elementów u ł o ż o n y c h pasowo, stylizowane e l e m e n t y o d c h o d z ą c e od umieszczonego zbudowanych a tylko nie fantazyjnego wyjątkowo zdobioną płaszczyznę, otoczoną ornamentem symetrycznie. central­ k w i a t u w t e n sposób, że wypełniają całą brzeżnym (il. 13/14, 15). Tablica I (il. 1) przedstawia pojedyncze m o t y w y geometrycz­ ne, zajmujące całą lub prawie c a ł ą p o w i e r z c h n i ę pustaka. Zestawiająo zo sobą te m o t y w y , kierowano się przede w s z y s t k i m zasa­ dami ich zakomponowania. N i e k t ó r e sposoby zdobienia, polegająco na rytmicznym w y p e ł n i e n i u p ł a s z c z y z n y p r o s t y m i elementa­ mi (il. 1/1, 2, 3, 4, 5) b ą d ź w y o d r ę b n i e n i u z tej p ł a s z c z y z n y prosto­ M o t y w y zoomorficzne zanotowano na pustakach t y l k o d w u ­ k r o t n i e . N a i l . 6 w i d z i m y ustawione naprzeciwko siebie l w y . M o ­ t y w l w ó w d o ś ć c z ę s t o w y s t ę p o w a ł w l u d o w e j snycerce w okresie międzywojennym i p ó ź n i e j na terenach niezbyt odległych od miejsca znalezienia zdobionych w t e n s p o s ó b p u s t a k ó w przedstawia przykładowo l w y jako dekorację (il. 7 nadokienników). kąta (il. 1/6, 7, 8), czasem d o d a t k o w o p o d k r e ś l o n e g o o r n a m e n t e m D r u g i p r z y k ł a d m o t y w ó w z a c z e r p n i ę t y c h ze ś w i a t a z w i e r z ę ­ brzeżnym (il. 1/9, 10) — n a ś l a d u j ą cegłę, k a f e l k i l u b popularne w architekturze m a ł y c h miasteczek „boniowanie". Inne sii już oryginalnym w y t w o r e m f a n t a z j i wiejskich i umiejętną a d a p t a c j ą tradycyjnych wzorów. formy rzemieślników Spotykamy tu cego daje ilustracja zamieszczona we wzmiankowanej p u b l i k a c j i M a r i i Ż y w i r s k i e j . Przedstawia ona p t a k i ustawione obok doni­ czek z k w i a t a m i . J a k t w i e r d z i Ż y w i r s k a , jest t o m o t y w t y p o w y dla K u r p i o w s z c z y z n y . różno rozwiązania kompozycyjne: — pasowy układ trzoch e l e m e n t ó w o r y t m i e j e d n o s t a j n y m ( i l . 1/11, 14) lub zmiennym ( i l . 1/12, 13, 16); P o z o s t a j ą jeszcze d w a m o t y w y , nie m i e s z c z ą c e się w ż a d n e j z o m ó w i o n y c h p o w y ż e j g r u p . S ą t o : m o t y w serca p o m i ę d z y j a k b y d w o m a b u k i e t a m i s t y l i z o w a n y c h liści (il. 16) i m o t y w d w u s t y k a j ą ­ — pasowy układ, wzbogacony d o d a t k o w y m w e w n ę t r z n y m po­ c y c h się ze s o b ą l i r greckich ( i l . 11). P o p u l a r n o ś ć serca j a k o ele­ działom płaszczyzny p r z y pomocy ł a m a n y c h i k r z y ż u j ą c y c h m e n t u zdobniczego jest powszechnie znana. N a t o m i a s t lirę w zdob­ sio linii z dostosowanym d o ń rozmieszczeniem nictwie l u d o w y m pozostałych elomontów (il. 1/16, 17, 18, 19, 20); — układ pośredni p o m i ę d z y p a s o w y m a o ś r o d k o w y m , gdzie p r z y c z y n y dachowej. wydłużonym kształcie m o t y w u zaznaczono ś r o d e k ( i l . 1/22, 25) lub oś symetrii ( i l . 1/21, 23, 24); P o j e d y n c z y p u s t a k jest elementem s k ł a d a j ą c y m się na k o m ­ p o z y c j ę ś c i a n y . P o ś r ó d w s z y s t k i c h f o t o g r a f i i w y b r a n o dziesięć, — kompozycja oparta na zasadzie wpisania w p r o s t o k ą t r ó w n o ległoboku, przy czym elementy s p o t y k a się rzadko. N i e m n i e j i t u u d a ł o się z n a l e ź ć analogie — i l . 12 przedstawia lirę j a k o z a k o ń c z e n i e ster- uzupełniające podkreślają bądź figurę p o d s t a w o w ą ( i l . 1/27), b ą d ź w n i ą w p i s a n ą ( i l . 1/26, k t ó r e d a j ą niejakie p o j ę c i e o d e k o r a c y j n y c h r o z w i ą z a n i a c h w i ę k ­ szej p ł a s z c z y z n y , z w ł a s z c z a n a r o ż y oraz otoczenia d r z w i i okien. B r a k niestety u j ę c i a całego b u d y n k u . 28), bądź obie jodnooześnio ( i l . 1/29, 30); N a j p r o s t s z y m , a w p r o w a d z a j ą c y m j u ż pewne urozmaicenie — olemonty rozmieszczono w s p o s ó b a k c e n t u j ą c y cechy prosto­ sposobem k o m p o n o w a n i a ś c i a n y jest szachownicowy u k ł a d pus­ kąta: k ą t y i środek ( i l . 1/31, 32) oraz p r z e k ą t n e i ś r o d e k ( i l . t a k ó w , co w y n i k a z r e s z t ą z samej t e c h n i k i budowania. N a t o m i a s t 1/33, 34, 35, 36, 37). najbardziej w y s z u k a n y p r z y k ł a d pokazuje i l . 13, gdzie do zakom­ Tablica I I ( i l . 2) przedstawia rozwiązania przy zastosowaniu d w u r ó w n o w a ż n y c h kompozycyjne motywów geometrycz­ nych. Prostokąt ś c i a n y pustaka jest podzielony na dwie części zbliżone do k w a d r a t ó w , w k a ż d e j z t y c h części jest umieszczony jeden motyw. Większość z t y c h m o t y w ó w w y s t ę p u j e w w y o d r ę b ­ nionych polach, niekiedy p o d k r e ś l o n y c h o r n a m e n t e m Motywy są za wszo symetrycznie ustawiono brzeżnym. względom siebie. W dwu wypadkach o d m i e n n y m i elementami zaznaczono o ś sy­ metrii (il. 2/5, 10) albo t e ż s y m e t r i ę zaakcentowano oznaczając przeciwległe boki m o t y w ó w ( i l . 2/11). S k ł a d a j ą c e się na motywy elementy są bądź u p o r z ą d k o w a n e o ś r o d k o w o ( i l . 2 / 1 , 2, 3, 4), przy czym czasem bardziej kierowano się u k ł a d e m p r z e k ą t n y c h kwadratów niż ich ś r o d k i e m ( i l . 2/12, 13), b ą d ź t e ż zbudowane s ą na zasadzie wpisania w k w a d r a t k o ł a ( i l . 2/5, 6, 7, 8) l u b i n n y c h w ó w — p r z y c z y m jeden z n i c h zastosowano ponadto w wersji o d w r ó c o n e j ; obramowanie o k i e n t w o r z ą p u s t a k i i p o ł ó w k i pusta­ k ó w o d w u i n n y c h m o t y w a c h , z a ś n a d i p o d o k n e m umieszczono specjalnie przygotowane, odpowiednio d ł u ż s z e p u s t a k i o jeszcze i n n y m wzorze, g ó r ę d o m u z a ś w y o d r ę b n i o n o wprowadzeniem do­ datkowego m o t y w u . W sumie d l a ozdobienia tej p a r t i i ś c i a n y po­ s ł u ż o n o się s z e ś c i o m a m o t y w a m i , u z y s k u j ą c k o m p o z y c j ę h a r m o ­ n i j n ą i u r o z m a i c o n ą . N a i l . 14 w i d z i m y k o l e j n y fragment ś c i a n y , z a p r o j e k t o w a n y w s p o s ó b m o ż e m n i e j e f e k t o w n y , lecz r ó w n i e ż p r z e m y ś l a n y . G ó r n ą część ś c i a n y ozdobiono fryzom, a do obramo­ w a n i a o k n a p r z y g o t o w a n o p u s t a k i o o d m i e n n y m n i ż na pozosta­ ł y c h wzorze. Ciekawie ozdobiony szczyt b u d y n k u il. 9. przedstawia U ż y t o t u t a j p u s t a k ó w prawie czterokrotnie dłuższych, z dostosowanym do tej d ł u g o ś c i o r n a m e n t e m , k t ó r y odznacza się figur (il. 2/9 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16). Motywy roślinne p r z y zdobieniu p u s t a k ó w c i e s z y ł y s i ę , j a k już wspomniałam, m n i e j s z ą p o p u l a r n o ś c i ą . E l e m e n t y zdobnicze, jakimi się posługiwano, s p o t y k a się r ó w n i e ż w z d o b n i c t w i e archi­ tektury, mebli, ś r o d k ó w t r a n s p o r t u i t p . ( i l . 8) z a r ó w n o na terenach, gdzie zdobiono pustaki w y s t ę p u j ą , j a k t e ż i w i n n y c h regionach kraju. Analogie są jednak w p r z y p a d k u m o t y w ó w r o ś l i n n y c h t r u d ­ niejszo do stwierdzenia, j a k o że m o t y w y te komponowane były bardziej indywidualnie i r ó ż n o r o d n i e , w i ę k s z y w i ę c b y ł repertuar stosowanych e l e m e n t ó w i m o ż l i w o ś c i i c h s t y l i z a c j i , a mniejszy jest materiał p o r ó w n a w c z y . tym mocniej Rozwiązując pustaków na tle ś c i a n y kompozycyjnie motywem zupełnie pozbawionej dekoracji. n a r o ż a zdobiono czasem p o ł ó w k i będącym uproszczonym m o t y w u w y s t ę p u j ą c e g o na p o z o s t a ł y c h przetworzeniem pustakach. I n t e i e s u j ą c y s p o s ó b zdobienia ś c i a n y w z o r a m i m a l o w a n y m ; wapnem na powierzchni p u s t a k ó w pokazuje i l . 10. Prawdo­ p o d o b n i e w ł a ś c i c i e l a tego b u d y n k u nie b y ł o s t a ć albo t e ż nie z a l e ż a ł o m u na z d o b i e n i u f o r m na p u s t a k i , j e d n a k p o s t a r a ł się w i n n y , prostszy s p o s ó b o ż y w i ć m o n o t o n n ą p ł a s z c z y z n ę ś c i a n y . Z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a zdobionych p u s t a k ó w na terenie P o l s k i Tablica I I I ( i l . 3) obejmuje rozmieszczenie m o t y w ó w r o ś l i n nyoh. Widzimy t u k i l k a zasadniczych u k ł a d ó w ponowania ściany u ż y t o d w u zbliżonych form a różnych m o t y ­ kompozycji: — w ś w i e t l e dotychczasowych b a d a ń — przedstawia m a p k a ( i l . 15). Zaznaczono na niej m i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h w y k o n a n o foto- 13 �t o j e d n a k nie p o z w a l a j ą n a stwierdzenie, gdzie obecnie wysfy p u j ą zdobione p u s t a k i , з Nie zawsze t o ż odnotowano i c h obecnoś w dawniejszych penetracjach t e r e n o w y c h . Z a s t r z e ż e n i e t o do t y c z y r ó w n i e ż p u b l i k o w a n e j t u m a p k i , k t ó r a wskazuje jedyni p u n k t y zanotowane w naszych badaniach. O g ó l n a j e j wymów jest j e d n a k p r a w d z i w a . C z y m w i ę c w y t ł u m a c z y ć , że p r z y t a k z n a c z n y m w Polso upowszechnieniu b u d o w n i c t w a z p u s t a k ó w w y s t ę p o w a n i e fora zdobionych m a zasięg d o ś ć ograniczony? I s t o t n e w y d a j e się t f taj t o , że zasięg t e n p o k r y w a się w znacznej mierze z granicain dawnoj K o n g r e s ó w k i , gdzie z d o b n i c t w o architektoniczne byl znacznie r o z w i n i ę t e . Z kolei okres w y s t ę p o w a n i a zdobionych fora p u s t a k ó w p r z y p a d a na czasy w s p ó ł c z e s n e , k i e d y r ó ż n i c e kulturo we, w y n i k a j ą c e z p r z y n a l e ż n o ś c i do r ó ż n y c h z a b o r ó w , uległy ze t a r c i u , w z r o s ł a n a t o m i a s t r u c h l i w o ś ć s p o ł e c z n a . S t ą d t e ż rnożn p r z y p u s z c z a ć , iż dekorowano f o r m y n a p u s t a k i p o w s t a ł y na ton nach p o s i a d a j ą c y c h tradycje zdobnicze, a n a s t ę p n i e moda t r o z s z e r z y ł a się na s ą s i e d n i e r e j o n y . Umiejscowienie najstarszyel znalezionych f o r m p o t w i e r d z a t o przypuszczenie. N a l e ż y t u dl d a ć , że m o d a Powstają na zdobione p u s t a k i rozprzestrzenia coraz t o nowe r o z w i ą z a n i a , j a k n p . się nadil zaobserwowali ostatnio w rejonie G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h p u s t a k i , na k t ó r y c h oi e i ś n i ę t y w z ó r z o s t a ł jeszcze d o d a t k o w o p o m a l o w a n y r ó ż n o b a n n y m i farbami. Trudno natomiast s t w i e r d z i ć , j a k z estetycznego punkt widzenia oceniane jest b u d o w n i c t w o z p u s t a k ó w na terenach, в k t ó r y c h z d o b i o n y c h f o r m nie znaleziono ? Czy oznacza t o obojej n o ś ć m i e s z k a ń c ó w na b r z y d o t ę tego budulca, czy, podobnie ji w z n a n y c h m i okolicach p o d k r a k o w s k i c h , ś c i a n y d o m ó w zbudi LO w a n y c h z p u s t a k ó w p o k r y w a się t y n k i e m , a m n i e j eksponował grafio, j a k toż i te nieliczne, z k t ó r y c h p o c h o d z i ł a f o r m a do odle w ó w . Z m a p y tej w y n i k a , że zdobienie p u s t a k ó w w y s t ę p u j e przede w s z y s t k i m w Polsce ś r o d k o w e j i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j . P r z y b r a k u s z c z e g ó ł o w y c h informacji ustalenie z a s i ę g ó w i c z a s o k r e s ó w dzia­ łalności p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c ó w b y ł o b y w p e w n y m s t o p n i u m o ż ­ liwe t y l k o poprzez a n a l i z ę p o r ó w n a w c z ą f o r m y , m o t y w ó w w y s t ę ­ pujących w stosunkowo bliskim sąsiedztwie. Trudność pologa jednak na t y m , że w czasach w s p ó ł c z e s n y c h k r y t e r i u m b l i s k o ś c i t o r y t o r i a l n o j nie m a j u ż w i ę k s z e g o znaczenia, t o t e ż n a l e ż y je t r a k t o w a ć jedynie j a k o p u n k t w y j ś c i a . Dostrzec t o m o ż n a a n a l i ­ z u j ą c n p . zestaw m o t y w ó w przedstawionych na t a b l i c y I V (ił. 4). (Cyfry p r z y r y s u n k a c h o d p o w i a d a j ą n u m e r o m m i e j s c o w o ś c i mapie). Mniejsze czy w i ę k s z e p o d o b i e ń s t w a formalne w wyborze e l e m e n t ó w , j a k i w sposobie i c h na zarówno zakomponowania w y s t ę p u j ą na d u ż y m obszarze, p r z y c z y m m o t y w y zarejestrowane w najbardziej o d l e g ł y c h m i e j s c o w o ś c i a c h (42, 51 oraz 33, 38) s ą najbardziej do siebie z b l i ż o n e , co pozwala p r z y p u s z c z a ć , iż pocho­ d z ą one z jednego warsztatu. Z kolei zestaw m o t y w ó w na t a b l i c y V (ii. 5) daje p r z y k ł a d odmiennej sytuacji. M o t y w y b u d y n k i gospodarcze pozostawia się w stanie s u r o w y m . W tyi w y p a d k u m i e s z k a ń c y w o l ą raczej p r z e s ł a n i a ć t y n k i e m pusta! niż z a s t a n a w i a ć się n a d i c h u p i ę k s z a n i e m . T a k samo zresztą pi k r y w a się t y n k i e m ś c i a n y zbudowane z i n n y c h m a t e r i a ł ó w . Ścii n y te n a s t ę p n i e maluje s i ę , n i e k i e d y w r ó ż n o b a r w n e wzory, ca sami jeszcze zdobi się t ł u c z o n y m i l u s t e r k a m i l u b k o l o r o w y m i « p a d k a m i z t w o r z y w sztucznych i t p . Zdobione w t e n s p o s ó b doi m o ż n a s p o t k a ć z a r ó w n o na w s i , j a k i w m a ł y c h miasteczkae a czasem i w m i o ś c i e , na terenie c h y b a całej P o l s k i . M o ż n a zajj s e r w o w a ć w tej dziedzinie lokalne m o d y , b y ć m o ż e w pewny s t o p n i u z w i ą z a n e z rodzajem i pochodzeniem k ą w a g ę p r z y w i ą z u j e się do w y g l ą d u z e w n ę t r z n e g o d o m u . Wygl( t e n n i e w ą t p l i w i e b o w i e m w p ł y w a na p r e s t i ż w ł a ś c i c i e l a w miej eowym środowisku. B u j n y r o z w ó j r ó ż n y c h f o r m omawianego t u zdobnictwa j« m o ż e najbardziej j a s k r a w y m p r z y k ł a d o m p r z e m i a n w upoda niach estetycznych t z w . w a r s t w n i e e l i t a r n y c h . znalezione w tej samej m i e j s c o w o ś c i (oznaczone na r y s u n k a c h , j a k i na m a ­ pie cyfrą 35) i w m i e j s c o w o ś c i a c h s ą s i e d n i c h t a k dalece r ó ż n i ą się od siebie, w y r a ź n i e dzieląc się na dwie g r u p y , iż w y d a j e się uza­ sadniona hipoteza o i s t n i e n i u na t y m terenie d w u t w ó r c ó w nie u t r z y m u j ą c y c h ze s o b ą k o n t a k t ó w l u b d z i a ł a j ą c y c h w r ó ż n y c h okresach czasu. Analogicznie r o z u m u j ą c , m o ż n a b y się ustosun­ k o w a ć do całości zgromadzonego m a t e r i a ł u . J e d n a k p ł y n ą c e s t ą d w n i o s k i , p r z y b r a k u k o n k r e t n y c h d a n y c h , m i a ł y b y jedynie h i p o ­ t e t y c z n y charakter, lepiej w i ę c p o w s t r z y m a ć się od i c h f o r m u ł o ­ w a n i a , j a k o że istnieje jeszcze m o ż l i w o ś ć i c h w e r y f i k a c j i w terenie. B l i s k o p ó ł w i e c z n y okres r o z w o j u Polsce środkowej zdobnictwa p u s t a k ó w i północno-wschodniej wymagałby w również o k r e ś l e n i a k o l e j n y c h tendencji e w o l u c y j n y c h , z m i a n ź r ó d e ł inspi­ racji p r z y w p r o w a d z e n i u n o w y c h w z o r ó w , co n i e w ą t p l i w i e wiąże się z p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i , jakie się w t y m czasie d o k o n a ł y . N i e w i a d o m o n a t o m i a s t , czy w i n n y c h c z ę ś c i a c h k r a j u pus­ t a k ó w nie zdobiono, czy t e ż po p r o s t u nie d y s p o n u j e m y odpowied­ n i ą d o k u m e n t a c j ą . P y t a n i e t o m u s i chwilowo p o z o s t a ć bez odpo­ wiedzi. Prowadzone b o w i e m przez naszą Pracownię badania, aczkolwiek w c i ą g u 30 l a t o b j ę ł y p e n e t r a c j ą obszar c a ł e g o k r a j u , 14 surowca użytej do dekoracji ś c i a n . W s z y s t k o to j e d n a k ś w i a d c z y o t y m , jak wil P R Z Y P I S Y 1 M . Ż y w i r s k a , Kurpiowska forma „ P o l . Szt. l u d . " , R . I I , 1048, n r 2 M . Gładysz, Góralskie cementowa na „pustaH 0—10. zdobnictwo drzewne na Ślem K r a k ó w 1935. 3 N a zdobione p u s t a k i n a t r a f i o n o r ó w n i e ż w czasie osi n i c h b a d a ń w w o j . w o j . k i e l e c k i m , c z ę s t o c h o w s k i m , nowosąl k i m i rzeszowskim. �12 I I . 10. Pustaki malowane w a p n e m , B o r k i , w o j . siedleckie. I I . 11. P u s t a k i zdobione m o t y w e m l i r y greckiej, Rojewo, w o j . włocław­ skie. I I . 12. Sterczyna dachowa w k s z t a ł c i e l i r y greckiej, H u s a k i , w o j . b i a ł o s t o c k i e . I I . 13. F r a g m e n t ś c i a n y - z p u s t a k ó w , Braciejowice, w o j . lubelskie. I I . 14. F r a g m e n t ś c i a n y z p u s t a k ó w , K a d ł u b , w o j . sieradzkie. �г , • 6 ł I \ I 42 13 1 ł ł I • 15 J • i •; -17 8 23 f S В 2^ 22 гл ,20 45 • ч • 32 2 ? • • SO 1 1 I .52 </*"> S/E D LCE 56 w S * „46 474 33 • ,53 *55 60 »61 (63 »62 "•• • / « 3 |44 # ^ 8 5S 4 ,49 .64 V . cząsrocMow/ł Rorr t i \ *» lowai 65 Ul we V mala u г I i wanj 15 ч mocy i Szt I I . 15. M a p k a o b r a z u j ą c a zasięg w y s t ę p o w a n i a zdobionych p u s t a k ó w n a terenie P o l s k i (w ś w i e t l e dotychczasowych b a d a ń ) : 1 — Kiel B y d g p i n y , w o j . ciechanowskie. 2 —• T r ą b i n , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 3 — U z d o w o , w o j . ciechanowskie. 4 — Rojewo, w o j . w ł o c ł a w s k i e . 5 — Chod» w a nj r ą ż e k , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 6 —• P l e w k i , w o j . suwalskie. 7 — K l e j w y , w o j . suwalskie. 8 —• K r a s n e , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 9 — Bogusze, woj, b i a ł o s t o c k i e . 10 — Z a w a d y , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 11 — Czajki, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 12 — Zambrzyce, w o j . ł o m ż y ń s k i e . 13 — Sulęcin Szlach, s t w o , 1 w o j . o s t r o ł ę c k i e . 14 — Podbiele, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 15 — N i e m i r y , w o j . o s t r o ł ę c k i e . 16 —• W i s t k a , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 17 — Osiny, woj, k o n i ń s k i e . 18 —• D r ą ż n o - H o l ę d r y , w o j . k o n i ń s k i e . 19 — G ą s i o r ó w M a ł y , w o j . k o n i ń s k i e . 20 — G ą s i o r ó w D u ż y , w o j . k o n i ń s k i e . 2 1 - w y b i ( S t a n i s ł a w ó w , w o j . p ł o c k i e . 22 — A n t o n i e w , w o j . p ł o c k i e . 23 — Grabienice, w o j . k o n i ń s k i e . 24 — Smaszew, w o j . k o n i ń s k i e . 25 — Grab­ Oczy k ó w , w o j . k o n i ń s k i e . 26 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . 27 — K u r z a j a m a , w o j . p ł o c k i e . 28 — T a r n o w a , w o j . k o n i ń s k i e . 29 — K a w ę c z y n , woj. k o n i ń s k i e . 30 — Ł ą ż k i , w o j . sieradzkie. 31 — P i ą t e k , w o j . p ł o c k i e . 32 — J ó z e f ó w , w o j . kaliskie. 33 — L i p n i c a , w o j . sieradzkie. 34- t r ą d y Lisna, w o j . skierniewickie. 35 — Trzcianne, w o j . skierniewickie. 36 — Osowiec, w o j . skierniewickie. 37 — M i ł o c h n i e w i c e , woj. skier­ to t r a niewickie. 38 — J a s i e ń , w o j . skierniewickie. 39 — Podskarbice K r ó l . , w o j . skierniewickie. 40 —• Rzeczyca, w o j . skierniewickie. 4 1 - nice s M a ł e c z , w o j . skierniewickie. 42 —• Ż e l e c h l i n , w o j . skierniewickie. 43 — K u r z e s z y n , w o j . skierniewickie. 44 — K u z e n i n , w o j . piotrkowskie, na p 45 — Szpaki Stare, w o j . bialskopodlaskie. 46 — Stara W i e ś , w o j . bialskopodlaskie. 47 — Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 48 — Zawada w o j . radomskie. 49 — Braciejowice, w o j . lubelskie. 50 — Ś w i e c a , w o j . kaliskie. 51 — D ę b i c z e , w o j . kaliskie. 52 —• W y g o d a Plugawsku organ w o j . kaliskie. 53 — Leszczyn, w o j . sieradzkie. 54 — R a d o s t ó w , w o j . kaliskie. 55 — M a ł a W i e ś , w o j . sieradzkie. 56 — Kurnos, woj. czośc: p i o t r k o w s k i e . 57 — G o m u l i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . 58 — O l e ś n i k , w o j . p i o t r k o w s k i e . 59 —• K a d ł u b , w o j . sieradzkie. 60 — Gabrielów, p o s t a w o j . sieradzkie. 61 — Czernice, w o j . sieradzkie. 62 — D z i e t r z n i k i , w o j . sieradzkie. 63 — L a s k i , w o j . c z ę s t o c h o w s k i e . 64 — Stara, woj, twórc kieleckie. 65 — Z a w o j a , w o j . bielskie. 66 — W i e w i ó r k a , w o j . t a r n o w s k i e . rek. Miro! sialik Mapa (II. 15) i tablice (U. 1—5): opr. Autor, rys. M. Czarnecka Fot.: E . Fryś-Pietraszkowa — i l . 13; J. Optolowicz — 11. 10; M. Przeździecka — U. 8; J . Świderski — il. 6, 7, 9, 12, 14, 16 stoso\ kazać w 107 zeum, kupio toroso o I I . 16. P u s t a k i zdobione m o t y w o m 16 serca, R a d o s t ó w , w o j . kaliskie. którą � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/054acc200c3904c7212cbefdf99a872b.pdf 9d46e3d6bacfe031891ca9752b28fc4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4364 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource stroje ludowe - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4060 Title A name given to the resource Stan badań nad strojem ludowym w Polsce - próba oceny dotychczasowych osiągnięć / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hermanowicz-Nowak, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krystyna Hermanowicz-Nowak STAN BADAŃ NAD STROJEM LUDOWYM W POLSCE* (PRÓBA OCENY DOTYCHCZASOWYCH O S I Ą G N I Ę Ć ) Omówienie W badaniach nad k u l t u r ą l u d o w ą na p l a n pierwszy w y s u n ę ł y literatury dotyczącej ubioru ludowego oraz się te jej dziedziny, k t ó r e w s p o s ó b najbardziej u c h w y t n y dla p r ó b ę jogo regionalizacji p o d j ą ł w 1904 r o k u B . Malewski w opra­ przeciętnego obsorwatora o d r ó ż n i a ł y t ę k u l t u r ę c o w a n i u Próba od miejskiej, charakterystyki 5 ubiorów ludowych . stanowiąc r ó w n o c z e ś n i e o joj p i ę k n i e , a n a w e t pewnej egzotyce. Badania nad ubiorem ludowym zaczęto prowadzić w sposób Nalożal do nich folklor muzyczny i s ł o w n y , o b r z ę d o w o ś ć , r z e ź b a , n a u k o w y dopiero w d r u g i m z o m a w i a n y c h o k r e s ó w , p r z y p a d a j ą ­ malarstwo cym i drzeworyt, zdobnictwo, budownictwo, wreszcio s t r ó j , k t ó r e g o n a j w i ę k s z y r o z k w i t p r z y p a d ł na okres m ł o d o p o l s k i e j na dwudziestolecie znaloźli się w t e d y międzywojenne. etnografowie, jak W gronie Eugeniusz badaczy Frankowski, fascynacji wsią. Malarstwo togo okresu p r z y c z y n i ł o się w znacz­ K a z i m i e r z M o s z y ń s k i , A d a m C h ę t n i k , Seweryn Udziela, n a s t ę p n i e n y m stopniu do spopularyzowania u r o d y i bogactwa f o r m h i s t o r y c y sztuki, j a k Tadeusz i Agnieszka Dobrowolscy, a t a k ż e stroju wśród warstw oświeconych. szereg o s ó b z a j m u j ą c y c h się p r o b l e m e m ochrony ludowej t w ó r ­ Na przełomie X V I I I i X I X w i e k u w y c h o d z i z powszechnego czości (Janina O r y n ż y n a , Helena S c h r a m m ó w n a ) . użycia szlachecki strój narodowy, a p o d koniec X I X w . r a n g ę stroju narodowego uzyskuje coraz powszechniej s t r ó j ludowy, W t y m czasie ukazuje się trzeci (a zarazem niestety ostatni) zeszyt „ U b i o r ó w L u d u P o l s k i e g o " : Górale beskidowi Seweryna 1 zwłaszcza k r a k o w s k i . Jest to w y n i k i e m p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h (insurekcja kościuszkowska (romantyzm, i powstania) doszukiwanie się w oraz kulturze ideologicznych ludowej praform k u l t u r y narodowej, idee demokratyczne i t p ) . Z m o d ą na s t r ó j l u d o w y , U d z i e l i oraz t a k i e prace, j a k białe (1930), Tadeusza Seweryna Krakowskie (1935), Stanisławy żywieckiego z jego upowszechnieniem przez t e g o ż a u t o r a Krakowskie Matuszkówny Zdobnictwo kobiecego naukowe zainteresowanie strojem c h ł o p ó w . wiadomości się w Polsce ściśle stroju cieszyński (1930). W rezultacie okres m i ę d z y w o j e n n y p r z y n i ó s ł wiele opra­ cowań tematycznych, które w p o w a ż n y m stopniu tego zaintoresowania w i ą ż e ludowe (1931) czy Agnieszki Dobrowolskiej Żywotek malarstwo i l i t e r a t u r ę p r z e ł o m u X I X i X X w i e k u idzie w parze Historia hafty klejnoty o odzieży ludowej, jednak uzupełniały n a d a l nie wypełniły w s z y s t k i c h , d o ś ć z r e s z t ą znacznych, l u k w t y m zakresie. Sporo z h i s t o r i ą etnografii, k t ó r a jest n a m dobrze znana d z i ę k i opraco­ uwagi waniom A n n y K u t r z e b y - P o j n a r o w e j , W i e s ł a w a Bieńkowskiego obszarom k r a j u , z a n i e d b u j ą c tereny P o l s k i centralnej i zachod­ i i n . Badania nad p o l s k ą o d z i e ż ą l u d o w ą schematycznie m o ż n a n i e j . P o w a ż n y m m a n k a m e n t e m prac tego okresu b y ł o w y k o r z y s t a ­ 2 3 podzielić (za K u t r z e b ą - P o j n a r o w ą ) na t r z y zasadnicze okresy, poświęcono wówczas wschodnim oraz południowym nie z b y t s z c z u p ł e j bazy m a t e r i a ł o w e j . k t ó r y c h granice w y z n a c z a j ą pierwsza i d r u g a w o j n a ś w i a t o w a . Okres pierwszy — do pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j — t o dzia­ łalność toj m i a r y badaczy, co Oskar K o l b e r g , W ł a d y s ł a w M a t l a ­ kowski, Aleksander Saloni, ks. W ł a d y s ł a w S i a r k o w s k i , Seweryn Udziela, Franciszek B u j a k i w i e l u i n . Urzeczeni p i ę k n e m ludo­ wej twórczości p r z y s t ą p i l i o n i do badania i o p i s y w a n i a o d z i e ż y ludowej j a k o całości, a t a k ż e p o s z c z e g ó l n y c h jej elementów. Celem t y c h pionierskich prac, w y w o d z ą c y c h się c z ę s t o z r o m a n ­ tycznego stosunku do l u d u i jego k u l t u r y , a p r o w a d z o n y c h nieraz jeszcze po a m a t o r s k u , b y ł a c h ę ć zachowania dla potomnych i ukazania szerokim w a r s t w o m s p o ł e c z e ń s t w a w a r t o ś c i a r t y s t y c z ­ nych zawartych w tej dziedzinie polskiej kultury ludowej. Okres trzeci, o b e j m u j ą c y w tym odzież ludową Polskiej A k a d e m i i całej Polski. Umiejętności Komisja Antropologiczna zapoczątkowała w 1903 roku lepszo. R z ą d otoczył o p i e k ą badania n a d s z t u k ą l u d o w ą , w t y m i n a d o d z i e ż ą l u d o w ą . W 1947 r. p o w s t a ł I n s t y t u t B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j , a w n i m u l o k o w a n a w K r a k o w i e Pracownia D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki L u d o w e j . Po w c h ł o n i ę c i u agend I n s t y t u t u przez p o w s t a ł y w k o ń c u 1949 r. P a ń s t w o w y Instytut S z t u k i (obecnie I n s t y t u t Sztuki P A N ) nazwa k o m ó r k i u l e g a ł a r ó ż n y m z m i a n o m , nie z m i e n i ł się natomiast program b a d a ń nad polską s z t u k ą ludową, a w t y m i o d z i e ż ą , nie z m i e n i ł się t e ż kierownik P r a c o w n i . Jest nim prof, dr R o m a n Reinfuss. R ó w n i e ż w 1947 r o k u z a c z ę ł a się u k a z y w a ć „ P o l s k a Sztuka J u ż wtody czyniono pierwsze w y s i ł k i , b y systematycznie prze­ badać l a t a po drugiej wojnie, p r z y n i ó s ł w z g l ę d z i e zasadnicze z m i a n y na L u d o w a " (początkowo jako miesięcznik, później dwumiesięcznik, a o d w i e l u l a t — k w a r t a l n i k ) , pismo b. I n s t y t u t u Badania Sztuki wydanie „ U b i o r ó w L u d u P o l s k i e g o " ( u k a z a ł y się t r z y zeszyty). Ludowej Zwrócono w n i c h u w a g ę na N a ł a m a c h pisma o p u b l i k o w a n o wiele a r t y k u ł ó w z zakresu odzieży 4 „ s t r ó j m a l o w n i c z y naszego ludu, wydawane od ludowej szarzyźnio t a n d e t n e j " . b i b l i o g r a f i i pisma za l a t a 1947—1976). Okres ten charakteryzuje d u ż a ilość zebranego materiału. lub ich r. przez I n s t y t u t ginący z dnia na d z i e ń w naszych oczach i u s t ę p u j ą c y miejsca Znaleźć go m o ż n a w opracowaniach m o n o g r a f i c z n y c h wsi (dokładny 1950 wykaz w Sztuki oddanej obecnie do 1949 r . ) Polskie T o w a r z y s t w o Ludoznawcze z mają i p o d r e d a k c j ą prof, dr J . Gajka zaczęło w y d a w a ć Atlas lima­ Strojów Józefa Polaczka — Powiat Kantora — chrzanowski) Czarny Dunajec, Stanisława czy liczne a r t y k u ł y zamiesz­ Ludowych. Z a ł o ż o n i e m Atlasu (ściśle inicjatywy monografio: Franciszka B u j a k a — Żmiąca, nowskiego, druku P o n a d t o od pierwszych l a t po I I wojnie ś w i a t o w e j od jakiegoś terenu (np. do d z i ś d u ż ą w a r t o ś ć i n f o r m a c y j n ą wieś powiatu PAN. Polskich jest pokazanie w formie regionalnych monografii s t r o j ó w l u d o w y c h , wszystkich ich t y p ó w , jakie w y s t ę p u j ą (lub w y s t ę p o w a ł y ) na terenie Polski. j a k i w Atlasie „Lud", k r o j u , f o t o g r a f i ę p o s z c z e g ó l n e g o elementu dawnego u b i o r u „Materiały (dawniej i etnografii k r a j o w e j " czy „Wiadomości") do antropologii w czasopismach regionalnych, jak z o s t a ł p o ł o ż o n y na Nacisk, czane w czasopismach p o ś w i ę c o n y c h l u d o z n a w s t w u , j a k „ W i s ł a " , s z c z e g ó ł o w y opis, rysunek czy r e k o n s t r u k c j ę całości, j a k r ó w n i e ż zastosowanie do tego opisu ,,Kłosy" czy „ T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " . Opisy o d z i e ż y bywają schematu narzuconego przez R e d a k c j ę , u ł a i w i ł jednak często f a ł s z y w e , b e z k r y t y c z n i e powtarzane za innymi niektórych powtarzających się t y p ó w u b i o r u wyodrębnienie oraz oznaczenie autorami. T a m z a ś gdzie opis jest p r a w d z i w y , c z ę s t o u j ę t y jest czasu i miejsca i c h w y s t ę p o w a n i a w w i e l u regionach na terenie tak pobieżnie, że t r u d n o się na n i m o p r z e ć w studiach n a d s t r o j e m Polski. W k o l e j n y c h wiejskim badań swe w y m a g a n i a w k i e r u n k u p o g ł ę b i e n i a spojrzenia na zróżnico­ i jego o d m i a n a m i . N i e r ó w n o m i e r n e nasilenie i n s t r u k c j a c h dla a u t o r ó w Atlas zwiększył w p o s z c z e g ó l n y c h regionach nie pozwala na w y t w o r z e n i e sobie wanie gospodarczo, klasowo i zawodowe wsi oraz jego odbicie obrazu o d z i e ż y ludowej z p r z e ł o m u X I X i X X w . i jej z r ó ż n i c o ­ w wania na terenie Polski. z historią kształtowania *) O p r a c o w a n a w e r s j a r e f e r a t u k ó w , l i s t o p a d 1974 r. wygłoszonego na Ogólnopolskim ubiorze l u d o w y m , jak Sympozjum Poświęconym r ó w n i e ż na się życia związki historii ubioru regionu, Zagadnieniem Stroju Ludowego, Kra- 3 �Poza Atlasem opracowania s dotycząco ubioru ukazują '^ j.^ r u l ] r ó w n i e ż na ł a m a c h „ K w a r t a l n i k a H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej" , , ,. o w 00 czy „ L u d u " . M a m y t e ż wiolo p o z y c j i samodzielnych, P ^ i ? 3 ( - ( y ] S n y c h p o s z c z e g ó l n y m elementom Gorsety ludowe XVIII—XX w. z terenu województwa ( R z e s z ó w 1070), B a r b a r y Bazielich Barwne u górali karpackich druki e 5 2 П а с и Я Г rzeszowskiego^ wyszycia na m (Warszawa 0 0W 1053). informacje o ubiorze Q płótnu- j y ( B y t o m 1970) czy R o m a n a Reinfussa Polsku ludowe na płótnie Istotne ; •'^ * '' у 0 s t r o j u , n p . Franciszka Q^ swłaszt ludowym . w i e r a i ą również sespoło p o w i a t ó w gorlickiego i m y ś l e n i c k i e g o . W a ż n ą rolę w upowszech^hiejedn Bji (np n i a n i u w i e d z y o s t r o j u i ubiorze s p e ł n i a j ą popularnonaukowe^ w y d a w n i c t w a i a l b u m y , t a k i e , j a k : Sztuka R o m a n a Reinfussa w ^"^^ody i J a n a Ś w i d e r s k i e g o ( K r a k ó w 1960), ^° ^\ ii Grabowskiego Sztuka ludowa i jej regiony 1067), J a n a Manugiewicza Polskie J a n i n y Przeworskiej Ubiory ludowa w Polsce Z0 u (Warszawa stroje ludowe (Warszawa 1 9 5 1 ) , ^ ludowe (Warszawa 1054) czy Kazi- ( ¿ r stroju ludowego (Warszawa g z n c p 1955). ( z f t mierza Piotkiewicza, Z o f i i Czasznickiej i J a d w i g i N o w a k Haft i zdobienie UI[ nagze c odzieży D u ż a ilość zamioszczonyth a r t y k u ł ó w , recenzji, s p r a w o z d a n p j r w s ¡ e ś w i a d c z y o z n a c z n y m s t o p n i u zainteresowania odzieżą ludową hl psl c 0 z a r ó w n o w y d a w n i c t w fachowych, j a k i p o r i o d y k ó w p o p u l a r n y c h , t u d i ó \ " s a nawet p r a s y codziennej. przyjęl N a j w i ę k s z y m o s i ą g n i ę c i e m okresu powojonnego jost z n a e z n y j i ę l n a w wzrost l i c z b y o p i s ó w u b i o r ó w , czerpanych b e z p o ś r e d n i o z teremigję to z w s p ó ł c z o s n e j w s i . Stan b a d a ń n a d o d z i e ż ą l u d o w ą w piorwszymj I I . 1. Mapa zasięgów grup ubiorów opracowanych w monografiach wydanych w zeszytach „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" (repr. z: Wł. Kolago, Siró] kolbielsM, 'Wroclaw 1970, „ A . P . S. lud.", cz. 4, z. 8, ost. str): 1. Strój Górali szczawnickich. 2. Strój dolnośląski (Podgórze). 3. Strój rzeszowski. 4. Strój szamotulski. 6. Strój krzczonowski. 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej. 7. Strój łowicki. 8. Strój dzierżacki. 9. Strój kujawski. 10. Strój spiski. 11. Strój piotrkowski. 12. Strój pszczyński. 13. Strój pyrzycki. 14. Strój łańcucki. 15. Strój opoczyński. 16. Strój lubuski. 17. Strój Górali śląskich. 18. Strój Zagórzan. 19. Strój sandoirtierski. 20. Strój bilgorajsko-tarnogrodzki. 21. Strój podlaski (nadburzariski). 22. Strój kaszubski 23. Strój sieradzki. 24. Strój warmiński. 25. Strój Krakowiaków wschodnich. 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. 27. Strój świętokrzyski. 28. Strój orawski. 29. Strój Lachów śląskich. 30. Strój kolbielsM. Kutrzeba-Pojnarowa w artykule „Polskiej Sztuki Ludowej" zamieszczonym (R. X V I I I , na w y z n a c z a j ą obszary w y s t ę p o ­ w nogo. 1 J a k k o l w i e k opracowane z o s t a ł y liczne zagadnienia związanotecznoj z o d z i e ż ą l u d o w ą w r ó ż n y c h regionach P o l s k i , posiadamy jeszczonife prz bogate, a d o t ą d n i e w y k o r z y s t a n e , ź r ó d ł a ikonograficzne i piś-dzień mienne, k t ó r e m o g ą w z b o g a c i ć n a s z ą w i e d z ę i n a ś w i e t l i ć wiele powsze zagadnień. Wiele m a t e r i a ł u nie opublikowanego znajduje się w a r c h i w a c h , s t a r y c h k s i ę g a c h cechowych i testamentach. Ze względu na trudny dostęp jest o n stosunkowo malo wyko- • r z y s t y w a n y . D l a uzyskania p e ł n i e j s z e g o obrazu o d z i e ż y ludowej Ц . 2. Й lu­ stracjach, obrazach, g r a f i k a c h i s t a r y c h z d j ę c i a c h . N a t o bogate w a n i a r ó ż n y c h o d m i a n o d z i e ż y , przez co m o ż o p o w s t a ć sugestia ź r ó d ł o i n f o r m a c j i z w r ó c i l i u w a g ę jeszcze przed w o j n ą : J a n Stani- ] p o d z i a ł u c a ł e g o t e r y t o r i u m k r a j u na o d r ę b n e regiony k o s t i u m o - s ł a w B y s t r o ń i Zofia A m a j z e n o w a , a ostatnio Aleksandra Jacher- logiczne, nie zawsze p o k r y w a j ą c e się ze schematem -Tyszkowa i Aleksander podziałów 7 etnograficznych. W y d z i e l o n o p i ę ć zasadniczych r e g i o n ó w : Pomo­ rze, W i e l k o p o l s k ę , Ś l ą s k , Mazowsze w obrębie których znajdują Innym 8 Jaśkiowicz . jeszcze, m i n i m a l n i e dotychczas w y k o r z y s t y w a n y m Й i Sieradzkie, Małopolskę, ź r ó d ł e m s ą p o r z e k a d ł a i p r z y s ł o w i a polskie, że p r z y t o c z ę t u kilka się liczne subregiony. Dotychczas za Samuolem 9 Adalbergiem : „Strojniejsza niźli burmistrzowa z p l a n o w a n y c h 59 z e s z y t ó w (Redakcja przewiduje p o w i ę k s z e n i e c ó r k a " , „ C h o ć b y się w ż y d y z a s t a w i ć , s t r ó j b y ć m u s i " , „ C o kraj tej liozby w trakcie dalszych b a d a ń n a d o d z i e ż ą ) t o s t r ó j , co krawiec t o k r ó j " czy wreszcie „ Z u b i o r u cię sądzą, 30. Ostatni z n i c h poświęcony strojowi u k a z a ł o się kołbielskiemu, pióra W ł a d y s ł a w y K o l a g o , u k a z a ł się w 1970 r. Nawiasem wspomnę, że n a terenie P o l s k i istniejo duże z rozumu poważają". Ź r ó d ł o t o jest t y m ciekawsze, że rzuca światło związaną na dziedzinę ze społeczną funkcją stroju, stosunkowo m a ł o z n a n ą . N a l e ż a ł o b y t a k ż e o d w o ł a ć się p r z y opra­ bogactwo r ó ż n y c h t y p ó w i o d m i a n s t r o j u ludowego. Tadeusz cowywaniu Seweryn n y c h w , najczęściej nie d r u k o w a n y c h , pracach magisterskich . stwiordza istnionie około 60 podstawowych typów 6 kostiumologicznych w Polsce, a w ich o b r ę b i e o k o ł o 500 o d m i a n . P o w r a c a j ą c do Atlasu Polskich Strojów Ludowych, o stopniu zaawansowania prac atlasowych ś w i a d c z y m a p a zamieszczona zagadnień odzioży ludowej do m a t e r i a ł ó w zebra­ 10 P o b i e ż n y p r z e g l ą d l i t e r a t u r y t e m a t u w y k a z u j e , że mamy wiele pozycji zebranego m a t e r i a ł u , zajmuje niepełny. Większość się t y l k o w y b r a n y m i elementami ale jest on s t r o j u lub we w s p o m n i a n y m o s t a t n i m z w y d a n y c h z e s z y t ó w (ił. 1). W y n i k a t y l k o o g r a n i c z o n y m terenem, n a j a k i m on w y s t ę p u j e . B r a k jest z niej, że w Atlasie polnego opracowania południowej, opracowywane przeważają Mazowsza opracowania i Sieradzkiego, terenów pozostałe Polski z a ś regiony s ą znacznie rzadziej. Wszyscy a u t o r z y poszcze­ g ó l n y c h z o s z y t ó w *Atlasu obejmą całą Polskę. że O d z i e ż l u d o w ą w dotychczasowych opracowaniach rozpatry­ wano p o d w i e l o m a aspektami. M i ę d z y i n n y m i s t a n o w i ł a ona jeden przez pracowników źródeł zaznaczają, o d z i e ż y z t e r e n u całej P o l s k i . B ę d z i e to m o ż l i w e dopiero w t e d y , g d y n a s t ę p n e zeszyty Atlasu g ł ó w n ą b a z ę m a t e r i a ł o w ą s t a n o w i ł y badania terenowe w ł a s n o l u b prowadzone w omówieniu naukowych i studentów. N a podstawie t y c h b a d a ń u z u p e ł n i a n o i w e r y f i k o w a n o m a t e r i a ł zastany. Atlas ludowej kultury. N o w o c z e ś n i e p o j ę t e studia n a d o d z i e ż ą l u d o w ą m a j ą z istotnych wyznaczników granic regionów znacznie bogatszą p r o b l e m a t y k ę , niż ta, j a k ą uwzględniała Polskich Strojów Ludowych mimo pewnych stanowi p o d s t a w o w ą p u b l i k a c j ę p o ś w i ę c o n ą u b i o r o m P o s z c z e g ó l n e zoszyty, poza r o l ą naukowego błędów ludowym. dokumentu, miały tradycyjna etnografia. S ł u ż y ć one m o g ą do ś l e d z e n i a h i s t o r i i u b i o r ó w polskich, 1 1 d z i a ł a n i a na nie w p ł y w ó w o b c y c h , a t a k ż e k o n t a k t ó w między wsią a miastem, między wzajemnych w p ł y w ó w zachodzących równooześnie za zadanio p o m a g a ć w r e a k t y w o w a n i u s t r o j u regio­ u b i o r e m c h ł o p s k i m a m i e s z c z a ń s k i m . O d z i e ż jost j e d n y m z waż­ nalnego, i zadanie t o s p e ł n i a j ą . niejszych e l e m e n t ó w k u l t u r y c h ł o p s k i e j , m a silne p o w i ą z a n i a zo 4 du łamacli jdocz 1064, n r 4). n a l e ż a ł o b y jego opisy u z u p e ł n i ć m a t e r i a ł e m z a w a r t y m w P o s z c z e g ó l n e zeszyty Atlasu w dwudziestoleciu po I I w o j n i e ś w i a t o w e j o m ó w i ł a d o k ł a d n i e Annadawnie �obrzędowością W n i k ł y m s t o p n i u d o w i a d u j e m y się z o p i s ó w o d z i e ż y o zróżnico­ a t a k ż e z t a k i m i dziedzinami, j a k n p . r z e m i o s ł o , handel, higiena, w a n i u joj w zależności o d w i e k u , stanu cywilnego, m a j ą t k o w e g o s t r u k t u r ą społeczną wsi, jej s t o p ą życiową, z estetyka . N a przykladzio u b i o r u , j a k o jednego z p o d s t a w o w y c h i spolocznego, a w i e m y p r z e c i e ż , że wszystkie wj'znaczników przemian ekonomicznych i k u l t u r o w y c h , śledzić w n ę t r z n i a ł y się w noszonej o d z i e ż y , a jeszcze bardziej w s t r o j u . też m o ż n a przemiany z a c h o d z ą c e na wsi coraz i n t o n s y w n i e j o d Inaczoj u b i e r a ł a się panna, inaczej m ę ż a t k a , a jeszcze i n n y s t r ó j 12 obowiązana polowy X I X wieku po dzień dzisiejszy. Cole praktyczne b a d a ń n a d strojem l u d o w y m była nosić „przeskoezka". funkcje, j a k : praktyczną w i ą ż ą się, te elementy uze­ Odzież ( m i a ł a c h r o n i ć przed spełniała takie warunkami ze­ zwłaszcza w latach po I I wojnie ś w i a t o w e j , z zapotrzebowaniem w n ę t r z n y m i , p o w i n n a b y ć przystosowana do w y k o n y w a n e j pracy), zespołów regionalnych na w ł a s n y , r o d z i m y u b i ó r , k t ó r y j u ż dziś społeczną niejednokrotnie trzeba o d t w a r z a ć na drodze ż m u d n e j r e k o n s t r u k ­ a z w y k ł y m gospodarzem), estetyczną cji (np. strój kaszubski). Poprzez z e s p o ł y ludowo, sklepy z w y r o ­ w a n i a z w r a c a j ą u w a g ę na z r ó ż n i c o w a n i e o d z i e ż y w o b r ę b i e jednej bami l u d o w y m i (Cepelia), a ostatnio także poprzez (były różnice np. w nakryciach głowy m i ę d z y wójtem społeczności pokazy wiejskiej, i t p . T y l k o n i e k t ó r e opraco­ traktując je jednak tylko pobieżnie, N a s t ę p n ą t r u d n o ś ć w korzystaniu z dawnych materiałów marginesowo. mody projektowane w oparoiu o elementy s t r o j u ludowego — k u l t u r a ludowa, jakkolwiek mocno z m o d y f i k o w a n a , w e s z ł a do naszogo życia codziennego. N a l e ż y zwrócić szczególną u w a g ę , a b y stanowi tendencja nie zafałszować tradycyjnego s t r o j u t a m , gdzie z a n i k ł on na t y l e w c z e ś n i e j , że j o j , aby dawała p r a w d z i w y obraz bogactwa i różnorodności form. Powracając do odzieżą, przyjrzyjmy do rekonstruowania „klasycznego modelu" badacz nie m ó g ł z n a l e ź ć jego a u t e n t y c z n y c h e l e m e n t ó w . Stare omówienia dotychczasowych się sposobowi ujęcia badań tematu. Na tradycje p o w i ą z a n e nad w całość i n w e n c j ą badacza doprowadzały nieraz do powstania czegoś z u p e ł n i e nowego, co n i g d y nie i s t n i a ł o . plan pierwszy wysuwa się sprawa na p o z ó r bardzo prosta — opis Za klasyczny p r z y k ł a d takiego p o t r a k t o w a n i a zagadnienia m o ż n a chłopskiego ubioru. Stanowi on b a z ę dla w s z y s t k i c h dalszych u z n a ć w s p ó ł c z e ś n i e znany s t r ó j studiów nad t y m zagadnieniom. O t ó ż n i e m a l wszyscy badacze k a c h X X w i e k u s t r ó j ten j u ż nie i s t n i a ł , p o d j ę t o (jeszcze w 1910 r.) przyjęli za p o d s t a w ę s t r ó j , a nie odzież l u d o w ą z okresu jogo trud największego r o z k w i t u , t j . z czwartej ćwierci X I X w . Odnosi wtórnie się to zarówno do badaczy z okresu przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , j a k Franciszka M a j k o w s k a , i zdobieniu o p r a c o w a n y m przoz T e o d o r ę jego odtworzonia. S t r ó j w formie, która jaką mu przeniosła kaszubski. P o n i e w a ż w p o c z ą t ­ ten rozpowszechnił nadała i w dużej miorzo do b a d a ń najnowszych. Z w ł a s z c z a w pracach Gulgowską, dawniejszych p r z e w a ż a j ą opisy tego, co b y ł o w ó w c z a s najbardziej zabytkowej kaszubskiej o r n a m e n t y k i . na kaszubska technikę się p o t e m regionalistka hafciarską motywy 1 3 widoczne, najbogatsze i najkolorowszo — a więc s t r o j u ś w i ą t e c z ­ N i e s t o t y nawet t a m , gdzie w czasio b a d a ń odzież u t r z y m y w a ­ nego. Dlatogo toż podstawowy m a t e r i a l — t o opis s t r o j u świą- ła się jeszcze w p o l n i , etnografowie c z ę s t o ograniczali się do bardzo tecznogo, natomiast do opisu odzieży codziennej na ogół badacze ogólnych opisów. Jako p r z y k ł a d w s p o m n ę me p r z y w i ą z u j ą wagi. T y l k o n i e k t ó r z y n o t u j ą donaszanie na co u b i o r u w s i O ł o b o k . O. K o l b e r g p i s z e : „ M ę ż c z y ź n i : z i m ą noszą dzień zniszczonych e l o m o n t ó w długie taśmą s t r o j u , ubieranie się w K o l b e r g o w s k i opis 1 4 dzień powszedni w odzież z gorszych g a t u n k ó w p ł ó t n a , b r a k z d o b i e ń . sukmany sukienne, ciemno-granatowe, obszyte j a s n o - n i e b i e s k ą ; czapki granatowe z s i w y m b a r a n k i e m , przepasane I I . 2. Młoda m ę ż a t k a w czepcu. Repr. z: A . C h m i e l i ń s k a , Księżacy, K r a k ó w 1925, s. 103. U . 3. O d ś w i ę t n y u b i ó r dziewczyny i parobka z B i a ł y (Rzeszowskie). Repr. z: F . K o t u l a , Strój rzeszowski, L u b l i n 1951, „ A . P . S . l u d . " , cz. 5, z. 13, r y c . 9. 2 3 5 �s !e c i ą g u z m i a n o d z i e ż y l u d o w e j , nie pozwala na poznanie p e ł n e g ' ° ' ^ 0 3 6 procesu p r z e m i a n i z a n i k u o d z i e ż y l u d o w e j , w p ł y w u c z y n n i k ó ' ' ' ^ ekonomicznych, społecznych i p s y c h i c z n y c h na kształtowani hiałe 0 1 1 1 się obecnego s t a n u rzeczy. N a l e ż y b o w i e m z d a ć sobie s p r a w ę , i I * m i m o p r z y j ę c i a w i e l u e l e m e n t ó w u b i o r u miejskiego, w i e ś , n a w ( ; w i e 0 i s s t a dzisiejsza, r ó ż n i się u b i o r e m o d miasta. D o t y c z y t o przet^W w s z y s t k i m starszego i ś r e d n i e g o pokolenia, a nawet młodzież; O' os oc k t ó r a i d ą c za a k t u a l n ą m o d ą m i e j s k ą , dokonuje c z ę s t o w z a k u p ; P ' u n s z wanej k o n f e k c j i czy m a t e r i a ł a c h pewnego w y b o r u , wedle l o k i ^ 0 1 nych u p o d o b a ń , k t ó r e często odróżniają j ą od młodzieży m i e j s k i W ortalionoit y° z ia czy chusteczki t y b e t o w e p r z e t y k a n e b ł y s z c z ą c ą z ł o t ą l u b srebny d ° 7 (np. dzisiejsza m o d a n a fioletowo-bordowe k u r t k i nitką). >braża Zanotowanie kolejnych nowych elementów i etapów e zmian, n a ( t a k w t k a n i n i e , j a k k r o j u i zdobnictwi zanikania innych d a ł o b y a wprowadza#' S ^ kapitalny materiał, na ka 582 podstaw 3 * " 8 k t ó r e g o m o ż n a b y o d t w o r z y ć drogi i k i e r u n k i p r z e m i a n w i o d ł y * do u n i f i k a c j i o d z i e ż y w Polsce. itoreg o s Liczne w z m i a n k i rozsiane po p u b l i k a c j a c h j u ż o d k o ń c a x i ? wieku o gwałtownym 3 z a n i k a n i u s t r o j u ludowego i a c * 511 odzież; ' v o p r z e j m o w a n i u przez w i e ś e l e m e n t ó w o d z i e ż y miejskiej z f i ' ' ' ' brycznie w y t w a r z a n y c h m a t e r i a ł ó w , a co za t y m idzie — z a n i ' " p r z e m y s ł u domowego, t k a c t w a , k u ś n i e r s t w a czy k r a w i e c t w a , n a 11101 l w a S ę zawsze m o g ą w w y s t a r c z a j ą o y s p o s ó b n a ś w i e t l i ć d r o g ę tego skon' plikowanego procesu. I I . 4. G ó r a l w cusze. na k r z y ż j a s n o n i e b i e s k ą w s t ą ż k ą . L a t e m k a m i z e l ę d ł u g ą z b i a ł e g o p ł ó t n a ; kapelusz s ł o m i a n y z szerokim p i ó r e m ( s k r z y d ł e m ) w ł a s n e j r o b o t y , przepasany c z e r w o n ą w s t ą ż k ą ; k o ł n i e r z o d koszuli w y ł o ­ żony, s p i ę t y u szyi c z e r w o n ą w s t ą ż k ą " , wartości opracowania przypadku K o l b e r g a , trzoba powierzchowność opisu, ffimo mu brak bezsprzecznej zarzucić tak w tym podstawowych informacji, j a k : k r ó j p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w u b i o r u , r o z r ó ż ­ nienie na s t r ó j o d ś w i ę t n y i u b i ó r codzienny, opis i n n y c h części o d z i e ż y , j a k spodni czy b u t ó w , z d o b i e ń i t p . N i e s t e t y we w c z e ś n i e j s z y c h opracowaniach t y l k o w n i k l i w s i badacze p o d a w a l i opisy k r o j ó w p o s z c z e g ó l n y c h części odzieży (nie zawsze z r e s z t ą d o k ł a d n i e ) . Oskar K o l b e r g t y ł k o w n i e k t ó r y c h N J e d n y m z rzadko poruszanych t e m a t ó w z w i ą z a n y c h z odzież i wieł l u d o w ą jest zagadnienie z a s o b n o ś c i c h ł o p s k i e j garderoby. Naj konse: częściej m o w a o t y m p r z y opisie posagu p a n n y m ł o d e j l u b w t ą strój, Lamentach c h ł o p s k i c h , gdzie w y l i c z a n o m i ę d z y i n n y m i częa mniej garderoby, i c h ilość, stan oraz czasem w a r t o ś ć materialni przocł I t a k n p . A n i e l a C h m i e l i ń s k a w p r a c y o K s i ę ż a k a c h przytac: 'do dat! w y p o w i o d ź z a m o ż n e j gospodyni, k t ó r a w y d a j e c ó r k ę za mąi „ A no swojej c ó r c e d a m : osiem kiecek s a m y c h n o w y c h , t ni w szerokie pasy dubeltowe ( p o m a r a ń c z o w e ) , j e d n ą w szerokiuroczy jasne (szafirowe), z n u k j e d n ą w zielone, no i w k r a t e c z k ę bordowiw mie a dwie m o d y najnowszej ciemne, j e d n ą w e ł n ą t k a n e ostróżkoit j a m i , i w i ś n i o w a . . . D o t y c h o ś m i u kieoek t o z n u k s ą n a l e ż ą c e osiei w skr; f a r t u c h ó w do obchodu, no i na odziew t e ż osiem, k a ż d y inaczi s k r y t l w y m o d z o n y , a ż się n a nie p a t r z e ć chce. Gorsety — t o różni żerdzi i z tasiemek zszywane, p a c i o r k a m i p o p r z y s t r a j a n y , i ze suko w skr zniszc p r z y p a d k a c h m ó w i o k r o j u , s t w i e r d z a j ą c п р . , że „ k a f t a n p o s i a d a ł h a f t o w a n y w k w i a t y i z n u k inszy w s t ą ż e c z k a m i wąziuchnen krój w r ó ż n e k w i a t k i w y s t r o j o n y " ( i l . 2). ^ 1 6 surdutowy". Na krój zwracał uwagę Władysław Matla­ ргапк Z ilością posiadanych k o m p l e t ó w o d z i e ż y w i ą ż e się P ° h l e i k o w s k i , t a k n p . o p i s u j ą c s t r ó j p o d h a l a ń s k i : „ C u c h y s ą osobliwego k r o j u , i t y l k o u z n a n y krawiec umie z r o b i ć m o d n ą , z g r a b n ą ; co do r w a n o cale plecy, oba r ę k a w y i g ó r n a część piersi jest z jednej s z t u k i , i c h k u p n a i ceny. O p i e r a j ą c się n a d a l n a cytowanej powyżi ^ ^ gwóylpnoew iczęści nie e d z i , dp o rwziyaodduzj ei emwyk sui ękolejno, , że i n f o r m a t o rwszystkie, k a n a b y w a łrazem, a poszczf¡ Cerch fundusze o t r z y m a n e ze s p r z e d a ż y d r o b i u , jajek, m a s ł a , it| r ę k a w y m a j ą t y l k o po j e d n y m szwie na z e w n ą t r z , t o jest o d b o k u ; Ubogie dziewczyny w okresie reszta, piersi, i p o ł y z p r z o d u s ą z n o w u z jednej s z t u k i (po k a ż d e j z a r o b k o w y c h „ n a Saksy" w y j e ż d ż a ł y , a b y za zapracowane pii stronie); wreszcie p r z y c h o d z ą na b o k a c h u d o ł u w k l i n y ; t y m n i ą d z e m ó c sobie s p r a w i ć s t r ó j o d ś w i ę t n y , k t ó r y s t a n o w i ł wiai sposobem cucha zszyta jest z p i ę c i u k a w a ł k ó w . W i n n y m rodzaju p a n n y m ł o d e j . P r z y t o o z ę t u u s t n ą i n f o r m a c j ę , u z y s k a n ą od pro: k r o j u jest szew na poprzek przez samo p l e c y ; w t r z e c i m wreszcie dr kroju bywają t r o j a k i e : samorodne, t a k osobliwie k r o j o n e , ż e 1 5 w y p a d a szew na plecach z g ó r y na d ó ł " . zagadnienie Ludowe kroju uwzględnił stroje krakowskie ilustracyjnej, obok zarówno w Anny rozpowszechnionych Kutrzeby-Pojnarowej, dziewczynie, wyjazdói która prze Seweryn U d z i e l a t y t u l e swej pracy i ich krój ( K r a k ó w 1930), j a k i w części 34 r y c i n ¡ b a r w n y c h i 47 jednobarwnych d o ł ą c z y ł b o w i e m 2 arkusze w y k r o j ó w . P ó ź n i e j s z e opracowania , ,Prai odpie nad t się J4 ( lo SCO cztery l a t a j e ź d z i ł a do p r a c y , a b y m ó c sobie k u p i ć sznur korali o z n a k ę bogactwa (cena sznura k o r a l i c z ę s t o p r z e k r a c z a ł a сев * У ^ ° jednej krowy). Panna, k t ó r a posiadała parę sznurów koral m o g ł a b y ć pewna, że w y j d z i e za m ą ż za bogatego kawalera (byl e na ogół nie p o m i j a j ą tego jednego z p o d s t a w o w y c h z a g a d n i e ń t o vf czasie, g d y m a ł ż o n k ó w dobierano ze w z g l ę d u na posiadaj * związanych z odzieżą ludową. m a j ą t e k ) . Z drugiej s t r o n y e l e m e n t y s t r o j u ludowego, t a k i e ja ? s l Opracowania d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e z a j ę ł y się opisem ubio­ r ó w l u d o w y c h sobie w s p ó ł c z e s n y c h . Późniejsi j e d n a k badacze g ł ó w n y nacisk p o ł o ż y l i na odtworzenie g i n ą c y c h j u ż e l e m e n t ó w odzieży, bardzo często pomijając istotne zagadnienie mody aktualnie p a n u j ą c e j na w s i . T o , co najbardziej istotne w ubiorze l u d u — m a t e r i a ł , k r ó j , a wreszcie ozdoby s t o j ą c e w ścisłym z w i ą z k u ze s o b ą , gdzie zmiana jednego p o c i ą g a za s o b ą z m i a n ę p o z o s t a ł y c h e l e m e n t ó w (lub i c h zanik) — c z ę s t o b y ł o przez ba­ daczy pomijano, u w a ż a n e j u ż za w s p ó ł c z e s n o i nie t a k godne uwagi. Powoduje t o pewne l u k i w o d t w o r z e n i u historycznego 6 korale, srebrne pasy s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o i t p . , b y ł y znakomil l o k a t ą k a p i t a ł u i s t a n o w i ł y c z ę s t o o p o z y c j i s p o ł e c z n e j właścici 1 7 u z °ioi n ( P' b r la . fa > T a k n a p r z y k ł a d ogx-aniczone m o ż l i w o ś c i , z w ł a s z c z a ludnoá P r a n l u b o ż s z e j , p o w o d o w a ł y sztukowanie w miejscach niewidocznye szyb] części strojów z drogich materiałów tkaninami tańszym wpro Powszechnie znany jest f a k t , że w o d ś w i ę t n y c h koszulach kobii elekt cyoh, s z y t y c h z cienkiego p ł ó c i e n k a w ł a s n e j r o b o t y l u b kupnegi С 2 У „ n a d o ł e k " , ożyli część u k r y t a p o d s p ó d n i c ą , d o s z y t y b y ł z płat grubszego p ł ó t n a s a m o d z i a ł o w e g o . Powszechne b y ł o t e ż noszeni s t r o j ó w z t k a n i n t a n i c h , i m i t u j ą c y c h drogie m a t e r i a ł y . W książi sl ? P Spra �Polskie э połnegol druki ludowe na płótnie R o m a n Reinfuss stwierdza, ż e z y n n i k ó - и » kobietom, które „nosiły w ó w c z a s p r z e w a ż n i e u b i o r y szyte z białego płóciennego s a m o d z i a ł u (z w y j ą t k i e m Dolnego Ś l ą s k a ałtowanie i Pomorza), drukowane p ł ó t n a , n a ś l a d u j ą c e pasiaste d r e l i c h y , prawe kwieciste adamaszki i t p . w y d a j ą się bardzo w y t w o r n e i szybko eś, nawotl przedej pod względem higienicznym, w którym podhalań­ stwierdza: ,,(•••) s t r ó j g ó r a l i p o d h a l a ń s k i c h p o m i m o p e w n y c h b r a k ó w , doskonale dostosowany jest i wobec życiowych, do miejscowych w a r u n k ó w k l i m a t y c z n y c h czego w z u p e ł n o ś c i zasługuje na dalsze zachowanie go i propagowanie w ś r ó d l u d n o ś c i miejscowej j a k o 18 to dzikiewicz o p u b l i k o w a ł w 1926 r. a r t y k u ł p t . Strój górali skich stają się m o d n e " . odzienia codziennego u ż y t k u — i dalej, ż e — s t r ó j t e n p r z e t r w a ł iłodzieży, Odzież codzienną wykonywano często samodzielnie w o b r ę b i e 7 zakupy gospodarstwa, ale n i e k t ó r e części s t r o j u , w y m a g a j ą c e w i ę k s z e g o wieki dl© loka] kunsztu, wyrabiali dlatego, ż e odpowiada w y m a g a n i o m h i g i e n y w większej mierze miejskie B y l i oni często inspiratorami nowej m o d y , nowego k r o j u , sposobu specjaliści, s ł y n n i nieraz na całą okolioę. niż i zachował zwykła się do d n i a dzisiejszego tandeta miejska, przede w s z y s t k i m 22 »niewiadomego pochodzenia* . talionoweB szycia czy zdobienia, oni t e ż wprowadzali nowe t k a n i n y i materia­ b s r e b r n e ły do zdobienia. Odgrywali więc z n a c z n ą rolę w t w o r z e n i u i prze­ ludowego, ale stosunkowo m a ł o zajmowano się t y m , j a k na te obrażaniu stroju ludowego. W w y n i k u i c h t w ó r c z o ś c i s y l w e t k a s p r a w y p a t r z y w i e ś , j a k i e s ą k a n o n y i upodobania estetyczne wadzanial ulegała zmianom, p o d d a j ą c się p o s ł u s z n i e p a n u j ą c y m ohłopów. bnictwie¡ i nakazom mody. Pod w p ł y w e m s z t u k i krawieckiej p o s t a ć l u d z k a i procesie z m i a n , j a k i m s t r ó j t e n p o d l e g a ł . Zanotowane z o s t a ł y i o d s t a w i e l kształtuje się w polskim s t r o j u l u d o w y m bardzo r ó ż n o r o d n i e . i w i o d ą e f l Wystarczy p o r ó w n a ć w y g l ą d c h ł o p a z Rzeszowskiego (ił. 3), n p . z m i a n y z a c h o d z ą c e w pasiakach ł o w i c k i c h . Z a c h o d z i ł y one którego sukmana ińca X I X § odzieży dej z f a — zaniM otwa, n i e j igo s k o m z odzieżą^ .by. Naj ub w tes ni ezęśo aterialną, przytaczaj za m ą ż ych, trzj szerokie bordową tróżkowa Vce osierq у inaczej to r ó ż n e ze s u k n a iuchnemi z odstającymi powyżej^ itp vyjazdów vane p i e vil wiano , od prof, ra przez korali — lała c e n ę .V k o r a l i , przojawiają się one z w ł a s z c z a w s t r o j u z a r ó w n o w u k ł a d z i e r a p o r t ó w , j a k i w kolorystyce. N a s t ą p i ł o zarzucenie d w u - , t r z y b a r w n y c h p a s i a k ó w o kolorystyce stono­ wanej się wierzchołkami — z p o s t a c i ą p o d h a l a ń s k i e g o g ó r a l a m i ę d z y i n n y m i w p r o w a d z e n i e m na r y n e k ł a t w y c h w u ż y c i u farb w płaskim kapeluszu, cusze nador swobodnie ( i l . 4) zarzuconej na na rzecz jaskrawych kolorów, co spowodowane anilinowych (por. t a b l i c a b a r w n a Strój P o z n a ń 1953, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y o h " , uwagę Kazimierz Moszyński w a r t y k u l e zamieszczonym w oz. I V , z. 2). W niewielu t y l k o p r z y p a d k a c h a u t o r z y o p r a c o w a ń lendarzu Ilustrowanego Kuryera, Codziennego^, jeszoze Roman Reinfuss w książce Sztuka a Ka­ rozwinął Ludowa je Świątkowska, o d n o t o w a l i , j a k i e o b o w i ą z y w a ł y w k o l e j n y c h okresach Polsce ". przechowywania, k o l o r y s t y c z n e p r z y noszeniu p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w odzieży i k o m p o n o w a n i u całości. Czy n p . do granatowego gorsetu m o ż n a było włożyć spódnicę zieloną, czy ł a d n i e j komponowała się konserwowania i czyszczenia odzieży na w s i . W d a w n y c h czasach czerwona, i w j a k i m kolorze dobierano do tego c h u s t k ę ? N a ­ strój, k t ó r y p r z e d s t a w i a ł często bardzo d u ż ą w a r t o ś ć ( p r z y n a j ­ wiasem d o d a m , ż e b r a k tego t y p u w i a d o m o ś c i i c z ę s t o podawany mniej dla chłopów w ich ówczesnej przez badaczy t y l k o jeden zestaw k o l o r y s t y c z n y o d z i e ż y spowo­ s y t u a c j i ekonomicznej), przochodził z pokolenia na pokolenie, u z u p e ł n i a n y t y l k o r ó ż n y m i d o w a ł t a k ozęste w c i ą ż dodatkami. Dbano więc o niego i u ż y w a n o go t y l k o n a wielkie n a l n y c h , w k t ó r y c h wszyscy w y s t ę p u j ą c y m a j ą identyczne stroje, uroczystości. Zo względu na w y s o k ą c e n ę p r z e c h o w y w a n y b y ł co p r z e c i e ż n i g d y nie m i a ł o miejsca na w s i . w miejscach trudno d o s t ę p n y c h , zabezpieczonych przed złodzie­ jami, jak w komorach, w y ż k a c h i t p . , w d o d a t k u c z ę s t o z a m k n i ę t y w skrzynia oh zaopatrzonych nie t y l k o w z a m k i , ale i w w y m y ś l n e skrytki. Odzież wieszano t a k ż e na k o ł k a c h w b i t y c h w ś c i a n ę i na Żerdziach zawieszonych pod powałą. Samo ułożenie odzieży w skrzyni w y m a g a ł o pewnego k u n s z t u , b y się nie z m i ę ł a i nie zniszczyła. I t a k n p . f a ł d z i s t e s p ó d n i c e u k ł a d a n o na małych snopkach zboża, k t ó r e p o z w a l a ł y z a c h o w a ć i c h k o p i a s t ą f o r m ę , czepcowe chustki przechowywano j u ż w f o r m i e z w i ą z a n e j , a do ułożenia i związania przekazy­ wano wiejskim specjalistkom, z u s ł u g k t ó r y c h k o r z y s t a j ą jeszcze dziś muzea, dla zapewnienia a u t e n t y c z n o ś c i eksponatu. Cercha w opracowaniu Przebieczany, zaznacza, na zakończenie części wieś powiatu poświęconej wielickiego* ubiorowi, 1 z e s p o ł ó w regio­ Bardzo istotne i stosunkowo najlepiej opracowano zagadnie­ nie regionalizacji s t r o j u ludowego w y m a g a jeszcze wiele pracy. Odmian stroju mamy c z ę s t o na niewielkich • siadujące ze s o b ą dużo, jego zróżnicowanie, polegające zmianach, powoduje, że c z ę s t o dwie s ą - wsie r ó ż n i ą się j a k i m ś elementem stroju. N i e s p o s ó b więc w y z n a c z y ć ścisłych jego granic, g d y ż z a c i e r a j ą się one i p r z e n i k a j ą wzajemnie. W s t r o j u l u d o w y m m o ż n a w y r ó ż n i ć cechy pierwszo- i drugoplanowe, k t ó r e m o g ą p o s ł u ż y ć za podsta­ w ę regionalizacji. I m więcej t y c h cech w e ź m i e m y p o d u w a g ę , tym regionalizacja będzie szczegółowsza, a tereny (zasięgi) przez n i ą wyznaczone mniejsze. Cechę p o d s t a w o w ą Jeżeli idzie o pranie i czyszczenie o d z i e ż y , t o j u ż S t a n i s ł a w „umundurowywanie" wszystkich elementów s t r o j u stanowi rodzaj u ż y t e j t k a n i n y — m a t e r i a ł , z jakiego elementy te z o s t a ł y w y k o n a n e . A n a l i z u j ą c s t r ó j c h ł o p s k i p o d t y m k ą t e m , podzielić że: go m o ż e m y na t r z y zasadnicze g r u p y , gdzie dwie pierwsze po­ „Pranie bielizny n a l e ż y t a k ż e do k o b i e t . N a j p i e r w się b i e l i z n ę c z ą t k a m i s w y m i t k w i ą w czasach o d l e g ł y c h , a trzecia n a w a r s t w i ł a odpierze w ługu lub m y d l e , n a s t ę p n i e z cysta w r z e c z u ł c e k l ę c z ą c się n a nie częściowo w p o ł o w i e X I X w . T a k w i ę c u b i o r y w y s t ę ­ nad brzegiom, polewa się w o d ą r z u c o n ą n a d e s k ę k i j a n k ą . P o t e m pujące się ją posiwi, susy, k r o c h m a l i , ale nie magluje, ostatecznie na oparte n a b i a ł y m p ł ó t n i e s a m o d z i a ł o w y m i owczej w e ł n i e w k o ­ desce wyprasuje. Ż e l a z e k do prasowania jest podobno w e w s i lorach n a t u r a l n y c h oraz na stroje, w k t ó r y c h (zwłaszcza kobie­ na terenie całej Polski podzielić możemy na: stroje tylko trzy i t y c h sobie p o ż y c z a j ą . Ś m i e j ą się teraz, że dawniej cych) d o m i n u j e w e ł n i a n a t k a n i n a pasiasta. N i e m o ż n a d o k ł a d n i e kobiety p r a s o w a ł y ł y ż k ą albo d n e m o d s z k l a n k i " . u s t a l i ć granicy m i ę d z y t y m i g r u p a m i , s t w i e r d z i ć , czy i w j a k i s p o s ó b u l e g a ł a ona p r z e s u n i ę c i o m . W y d a j e się jednak, ż e p o d z i a ł era (było Nieliczni t y l k o badacze o d z i e ż y ludowej z w r a c a j ą u w a g ę na losiadany te — pozornie t y l k o — marginesowe zagadnienia, k t ó r e w i ą ż ą ten, akie j a k się z higieną, c z ę s t o t l i w o ś c i ą sprawiania sobie n o w y c h e l e m e n t ó w znacznie w c z e ś n i e j . G r u p ę t r z e c i ą charakteryzuje aakomitą ubioru czy zanikaniem p e w n y c h p r z e d m i o t ó w k u l t u r y materialnoj nowych tkanin, krojów i zdobień, a także całych fvłaścieie (np. przejętych z odzieży wyparcie grubszego samodziału przez cieńsze fabryczne, u ż y w a n e m . i n . na koszule, s p o w o d o w a ł o ludności zestawy 2 w Nie związane może b e z p o ś r e d n i o z o d z i e ż ą , ale i n t e r e s u j ą c e z wielu p u n k t ó w widzenia, jost zagadnienie łowicki, I I I [w:] J. było ramiona i wąskich spodniach. N a to ciekawe zagadnienie z w r ó c i ł i poszczę izem, zal na biodrach f a ł d a m i t w o r z y A przecież postać o kształcie dwóch s t o ż k ó w r ó ż n e j wielkości, s t y k a j ą c y c h prania, naprawy i misternego probierni gustom W i e l e pisano o p i ę k n i e , b a r w n o ś c i i m a l o w n i c z o ś c i s t r o j u prania kijankami, ponieważ delikatne płótno tkaniny zarzucenie bawełniane występujący bardzo w y r a ź n i e w X I X w i e k u , i s t n i a ł j u ż występowanie elementów miejskiej. W momencie, g d y za p o d s t a w ę p r z y j m i e m y t a k i o cechy, j a k krój, barwa, zestaw poszczególnych elementów noszonych docznych szybko ulegało zniszczeniu). Z m i a n y n a s t ę p o w a ł y t e ż w m i a r ę łącznie, wydzielić m o ż e m y ańszymi wprowadzania R e g i o n a l i z a c j ę s t r o j u m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć r ó w n i e ż na podstawie oh kobie- olektryczne z a s t ę p o w a ł o u ż y w a n e dawniej ż e l a z k o „ n a kupnego, czy węgiel drzewny). 'l z p ł a t a nowych zdobyczy technicznych (np. Z zabiegami h i g i e n i c z n y m i z w i ą z a n y m i z g a r d e r o b ą żelazko duszę" cały w y s t ę p o w a n i a (lub n i e w y s t ę p o w a n i a ) j a k i e g o ś nego elementu, j a k n p . noszenie wiąże szereg mniejszych regionów. charakterystycz­ chamełki w nakryciu głowy k o b i e t . N i e da n a m t o j e d n a k p e ł n e g o obrazu regionalizacji noszenie się po części zagadnienie h i g i e n i c z n o ś c i samej o d z i e ż y c h ł o p s k i e j . stroju, V książce Sprawie tej nie p o ś w i ę c a n o z b y t wiele u w a g i , prof, dr W i t o l d G ą - l o k a l i z a c j i , j a k n p . stwierdzenie, że dla terenu M a ł o p o l s k i cha- może jedynie p o z w o l i ć na przeprowadzenie pewnych �P R Z Y P I S Y 1 Omawia to strój krakowski Wc zagadnienie A . K o w a l s k a - L e w i c k a , — strojem narodowym, „ P o l . Szt. Ludów l u d . " , R. X X I 1976, n r 2. 2 Termin „ o d z i e ż " obejmujo z e s p ó ł p o d s t a w o w y c h częśi odzienia ludzkiego wraz z o k r y c i o m g ł o w y i k o ń c z y n , i wszystkim dodatkami uzupełniającymi w danym okresie historyczny! s y l w e t k ę c z ł o w i e k a . W y m i e n n i e u ż y w a n y jest t e r m i n „ubiór" T e r m i n „ s t r ó j " zostaje p r z y j ę t y j a k o o k r e ś l e n i e u b i o r u odświęt nogo, uroczystego czy o b r z ę d o w o g o , a t a k ż e u b i o r ó w o szczególni form wypracowanej formio i wysokiej j a k o ś c i t k a n i n . Por. I . Turnan nych Odzież mieszczaństwa warszawskiego w XVIII w., W r o c ł a w 196" nowe 3 A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Stan badań „ P o l . Szt. l u d . " , R . X V I I I , 4 1909, cz. 2; S. Udziela, Górale B. Malewski, tkanirą nak i wsiać K r a k ó w 1904, cz. 1; Krakól teren beskidowi, K r a k ó w 1933. W ł . Tetmajer, Krakowskie, 5 nad strojem i 1964, n r 4, s. 210—219. Próba charakterystyki ubiorów ludowycl n y c h „ W i s ł a " , t . 18, 1904, s. 285—322, 436—469. 6 T. strojów i woc polskicl albo „ R o c z n i k M u z e u m Etnograficznego w Krako biorc Seweryn, ludowych, Historyczne rodowody niektórych w i e " , R . V , 1974, s. 17—30. U . 5. Stroje noszone w s p ó ł c z e ś n i e na wsi. 7 rysunkach rakterystyczną do kolan, 0 k o ł n i e r z u zazwyczaj n i s k i m (ale nio t y l k o ) , s t o j ą c y m , będzie sukmana krótsza, czasom zwykle nie s p i ę t a , puszczona wolno, nie przopasana i bogato zdobiona, a dla terenów wielkopolsko-mazowieckich — długa, czasem sięgająca prawie do kostek, z d w o m a r z ę d a m i g u z i k ó w , o k o ł n i e r z u większą będziemy brali pod ornamentyce . u w a g ę liczbę 8 źródło (polegająco na r ó ż n i c a c h cech trzecio- i c z w a r t o r z ę d n y c h ) b y ł o przez c h ł o p ó w dostrzegane i c z ę s t o s t a n o w i ł o c e c h ę w y r ó ż n i a j ą c ą . Na targu l u b przed k o ś c i o ł e m c h ł o p i po t y c h w ł a ś n i e cechach r o z r ó ż n i a l i , s k ą d k t o pochodzi. W Zaważyły tym na już tym ikonograficznych okresie były takie czynniki, stwierdzić zróżnicowano jak warunki regionalnie. geografiozne, s ą s i e d z t w o miast, d r ó g h a n d l o w y c h , w p ł y w y z e w n ę t r z n e , r ó ż n i c o w w y t w ó r c z o ś c i lokalnej, p o d z i a ł na d o b r a k r ó l e w s k i e , duchowne i t p . P o g ł ę b i a n i e się r ó ż n i c s p o ł e c z n y c h oraz regionalnych dopro­ wadziło w następnych stuleciach do Jacher-Tyszkowa, Grafika badań nad strojem wzbogaoenia się stroju 1 jego z r ó ż n i c o w a n i a , s z c z y t o w ą fazę w i d z i m y w 2. p o l . X I X w i e k u , po u w ł a s z c z e n i u c h ł o p ó w . O d tego czasu a ż do p o c z ą t k u naszego stulecia s t r ó j o s i ą g a szczyt swego Adriana stroju ' S. rozwoju. Adalberg, przysłowiowych polskich, 10 Por. np. z etnografii 1 1 Księga E. przysłów, Warszawa wykonanych wpływom, ubioru ludowego 1 2 Por. proces ten (na przykładzie produkcji, nych jego nosicieli z a p o ż y c z a ł elementy stroju stroju szlacheckiego i m i e s z c z a ń s k i e g o . Śląska pozycji i wytwórców, B. Stelmachowska, Strojów Ludowych", 1 4 O. Kolberg, Wszystkie 1 5 Strój i nawykami zgodne z g u s t a m i Zarys ludu. P r z e d s t a w i a j ą c u w a g i d o t y c z ą c e b r a k ó w i p e w n y c h niedo­ ciągnięć w dotychczasowych opracowaniach o d z i e ż y ludowej, c h c i a ł a b y m zwrócić u w a g ę w s p ó ł c z e s n y m badaczom tego zagad­ nienia na bogate, rzadko w y k o r z y s t y w a n e m a t e r i a ł y , a także na pewne p r o b l e m y , k t ó r y m n a l e ż a ł o b y p o ś w i ę c i ć więcej miejsca zarówno w badaniach terenowych, jak i w opracowaniach. życia ludowego, („tezauryzacja" (repr.) „Atlas i sprzęt Lowiczanie, Odzież ludu 165. polskiego 1953, s. 156. chłopska 2 0 ków dobro b l e m j \ jako w zas Warszawa n i k ó w 36. cerki, „Kalendarz zróżnicowanie Ilustrowanego ludowi] do del Codziennego", w a ł t« odzieży Kuryera przed] R . Reinfuss, J . Ś w i d e r s k i , Sztuka ludowa w Polsce, 1960. 2 1 St. Cercha, Przebieczany, ryały wieś w powiecie antropologiczno-archeologiozne t . I V , s. 2 2 teraz „ P o l . Szt. lud.", ludowe na płótnie, i ' K . M o s z y ń s k i , Geograficzne Polsce, 2 3 i wielickim, etnograficzne", Kra­ s ł a b o zwykł „Maté- linie ( 1900, dziej Í okrąg- 94. W . G ą d z i k i e w i c z , Strój higienicznym, I no a k t u a K r a k ó w 1925, s. 56, zosta] ludowych), druki Dziek nosi с [w;] W a r s z a w a 1901, s. ubiorów is R . Reinfuss, Polskie Polskick cown: tywy Poznańskie R . X X X , 1976, n r 1. górali podhalańskich „ Z d r o w i e " , 1926, n r 1—2, A . Fischer, „Kalendarz Fot.: J . Kirtiieiia — il. 4, 5; J . Świderski — il. 1—3 i upodobań 1963], t . 10, cz. 2, s. Bittner-Szewozykowa, majątkowe i gotowe elementy oraz i c h estetycznymi pusta jah n ą c a estetyei- szczy ludowy 1959. Zdobienie K r a k ó w 1938, s. 68—77. zestawy, i strój kaszubski, Księstwo [reprint. W r o c ł a w Wł. Matlakowski, w jak Cieszyńskiego), Ubiór społecznej Wroclaw wanie się bogatego zasobu t y p ó w regionalnych. D u ż ą rolę w tej z a r ó w n o surowce dla s t r o j u , Łódź „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X X , 1976, Polsk Wielkie regionalizacji o d e g r a ł t e ż p r z e m y s ł dostarczając magisterskie się ar 1969. piękn polskich, cję fc 1 3 Obce w p ł y w y i t w ó r c z a inwencja c h ł o p s k a w p ł y n ę ł y na u k s z t a ł t o ­ oraz handel, s. prac nr 1 . Podhalu. postępował nych wyraża nowa 527, 568, sposć i 1889-1894, A . Kutrzeba-Pojnarowa, wyraz poziomu renesansowe i barokowe (aż do p o l o w y X V I I I w . ) , przekazywano wsi za p o ś r e d n i c t w e m lud.", mieszczony w „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X X , 1976, n r 2 : B . Poloczko- zetkn w a , Wpływ przebiegu granic politycznych na kształtowanie щ ] H. ulegał r ó ż n y m Szt. T e m a t t e n poruszano w 1974 r. na k r a k o w s k i m sympozjum a zna zagadnieniom s t r o j u ludowego. Por. referat za­ m i n a 1 7 wolno) „Pol. poświęconym stroju we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . T a k w X I X , j a k i w poprzednich (aczkolwiek jak wieki X X I X bądź źródła r ó w n Głębockiego Wykaz na uniwersytetach A . C h m i e l i ń s k a , Księżacy. chłopski wieku lud.", R. przypowieści Królikowska, 1 6 ubiór XIX „ P o l . Szt. ludowego, XIX-wiecznego Oczywiście r o z w ó j nie w y n i k a ł j e d y n i e z doskonalenia się wiekach polska ludowym, 1975, n r 4 ; A. J a ś k i e w i c z , Rysunki m o ż n a , że j u ż w X V w i e k u u b i o r y c h ł o p s k i e o d r ó ż n i a ł y się o d innych. A. do poznania elementów, w a ć p a r a f i ę czy nawet p a r ę w s i , g d y ż z r ó ż n i c o w a n i e materiałów Kielisińskiego, K u r y e r a Codziennego", K r a k ó w 1938, s. 225—228; J . St. Bys dyno] t r o ń , Typy ludowe J. P. Norblina, K r a k ó w 1934. szarą się wydzielone w ten s p o s ó b g r u p y regionalne. M o g ą one obejmo­ podstawie i 100 lat w nieznanye) 25 x i „ K a l e n d a r z I l u s t r o w a n e j ciom' R . X X X , 1976, n r 1. s k ł a d a j ą c y c h się na całość s t r o j u ludowego, t y m mniejsze o k a ż ą Na Preka ludowe sprzed 23 w y k ł a d a n y m , b a r w y ciemnej, o s ł a b e j Im ] Z. A m a j z e n o w a , Stroje Właściwości Ilustrowanego 1943, s. 94—100. s. 36, etnograficzne Kuryera pod 37. ludności Codziennego", względem pozos] V polskiej, w a ć л\ Kralom w r o t n pukle � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e7077e464a092977b7ed7da9aae1194.pdf 89c92053fd417e3cf8d51edd023b54e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4367 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe Albiczuk, Bazyli (1909-1995) - malarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4063 Title A name given to the resource Prawdziwym pięknem jest natura (o twórczości malarskiej Bazylego Albiczuka) /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.29-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Jacek Olędzki PRAWDZIWYM PIĘKNEM JEST NATURA (0 TWÓRCZOŚCI MALARSKIEJ BAZYLEGO ALBICZUKA) 1 0 indywidualności artysty należałoby powiedzieć na wstępie jego własnymi s ł o w a m i . O t o w j e d n y m z p i s m w r u b r y c e Sami J u ż z tej k r ó t k i e j w y p o w i e d z i A l b i c z u k a rysuje się w y r a z i ś c i e jego o s o b o w o ś ć o g ł ę b o k i c h k o n f l i k t a c h dowanym rzeźby, m u z y k i i m a l a r s t w a o d c z u w a ł e m o d n a j m ł o d s z y c h jego s ł o w a , k t ó r e m a j ą w a ż n e znaczenie dla zrozumienia t w ó r ­ 1 lat. poczuciu n a j p o w a ż n i e j s z y c h w e w n ę t r z n y o h , rozbu­ o sobie pisze: „ S z c z ę ś c i e z n a l a z ł e m w ogrodzie. S k ł o n n o ś c i do spraw otycznyoh. Oto Jeszcze przed w o j n ą , p r a c u j ą c w r o l n i c t w i e ( u r o d z i c ó w z t r o j ­ czości i o s o b o w o ś c i tego z a d z i w i a j ą c e g o a r t y s t y : „(...) p o c z u ł e m giem r o d z e ń s t w a — J.O.), t y m i u p o d o b a n i a m i w s t r ę t do prac z a r o b k o w y c h ... — i dalej — ... s t o c z y ł e m się do p r z e p l a t a ł y się moje każdo wolne niedziele i ś w i ą t e c z n e chwile. Czasem coś w y ­ r z e m i o s ł a " . Słowo „ s t o c z y ć s i ę " nadaje t u rzeźbiłem, coś n a m a l o w a ł e m (zazwyczaj przedstawienia ptaków stwierdzeniu autora. „ O g a r n ę ł o mnio z n u ż e n i e , z n i e c h ę c e n i e do — J.O.), a najczęściej g r a ł e m na skrzypcach (do d z i ś dwie p a r y wszystkiego". I m o ż n a b y s k o ń o z y ć na t y c h w y z n a n i a c h a r t y s t y . skrzypiec z n a j d u j ą się w jego d o m u — J.O.). N a w e t w l a t a c h Ale nie. A l b i c z u k nie k r ę p u j e się p o w i e d z i e ć rzeczy s p r a w i a j ą c e j mego uczestniczenia k a ż d e m u o g r o m n ą t r u d n o ś ć . S ł o w a , że „ u g r z ą z ł w na [ r o n t a c h (drugiej w o j n y ś w i a t o w e j — szczególną wymowę śmietniku, J.O.), w okopach nie r o z s t a w a ł e m się z o ł ó w k i e m i k a w a ł k i e m j a k i sam sobie s t w o r z y ł " , w y p o w i a d a z c a ł ą n a t u r a l n o ś c i ą , bez papieru. f a ł s z y w e g o w s t y d u , k r ę p o w a n i a się czy maskowania. Po wojnie s p r ó b o w a ł e m m a l a r s t w a zarobkowego, j a k o u c z e ń Z cytowanej n a w s t ę p i e w y p o w i e d z i w y n i k a j ą jeszcze inno mistrza przy o d n a w i a n i u k o ś c i o ł ó w wiejskich (wszystkie w n a j ­ w n i o s k i . C h o c i a ż A l b i c z u k od l a t wczesnej m ł o d o ś c i r y s o w a ł i m a ­ bliższej okolicy B i a ł e j Podlaskiej — J.O.). P o t e m malowałem sam. Myśl o zyskach, k l i e n t a c h , d u ż y c h z a m ó w i e n i a c h staczać mnie do r z e m i o s ł a (to i p ó ź n i e j s z e zaczęła podkreślenia lował, nie r o z s t a w a ł się w n a j c i ę ż s z y c h chwilach z o ł ó w k i e m i pa­ pierom — m u s i a ł p r z e j ś ć d ł u g ą i u c i ą ż l i w ą d r o g ę , n i m u z y s k a ł r o z g ł o s w k r a j u i za g r a n i c ą . w wypowiedziach a r t y s t y moje — J.O.) i s z a b l o n ó w . Pejzaże, O d m ł o d o ś c i g r a ł t e ż n a skrzypcach. G r a ł dla siebie, ale i na obrazy ś w i ę t y c h , p o r t r e t y , m a k a t y oddalały zabawach. T a k o t y m m ó w i p r z y b y ł e j dziennikarce: „ N a t y c h i m a k a t k i mnie od prawdziwego p i ę k n a . O d d a l a ł o m n i e to od prawdziwego zabawach g r a ć t o k a t o r g a b y ł a m o j a . B o j a l u b i ę g r a ć dla siebie, piękna, j a k i m jost n a t u r a . P o c z u ł e m t ę s k n o t ę za i n n y m t w o ­ ale nie n a zabawach. G r a ł e m na skrzypcach. L u b i ł e m skrzypce. rzeniem i coraz bardziej o g a r n i a ł o m n i e z n u ż e n i e , z n i e c h ę c e n i e T a k p o l u b i ł e m , że m u s i a ł e m n a u c z y ć się g r a ć . Skrzypce, zdaje się do wszystkiego, co dotychczas m a l o w a ł e m . W y d a w a ł o m i s i ę , ż e dla m n i e , że jest k r ó l o w ą i n s t r u m e n t ó w w s z y s t k i c h m u z y c z n y c h . ugrzęzłem w ś m i e t n i k u , j a k i sam sobie s t w o r z y ł e m . (...) G r a m jeszcze ". wstręt do w y k o n y w a n y c h na zamówienie Poczułem portretów, 2 róż, D l a A l b i c z u k a n a t u r a : r o ś l i n n o ś ć , k w i a t y , k r z e w y , drzewa, jeleni ( w dalszej części t e k s t u C z y t e l n i k znajdzie d o w o d y po­ p t a k i , a t a k ż e wiatr, śnieg, zmiany p ó r roku, chmury, kształty twierdzające te s ł o w a — J.O.). r o ś l i n i wszelkich najosobliwszych k w i a t ó w , nade wszystko słońce prawdziwe- oraz g w i a z d y — t o w a r t o ś c i naczelne. W a r t o ś c i , k t ó r y m nadaje g o. Z n a l a z ł e m je w s w o i m ogrodzie i w 1965 r o k u w y d a ł e m pier- znaczenie moralne, z k t ó r y m i u t o ż s a m i a c a ł k o w i c i e sens swego ist­ szy »OGPvOD «, a n a s t ę p n i e c a ł y c y k l o t y m temacie, w l a t a c h nienia. Z w r ó ć m y na t o u w a g ę — t o p r z y r o d a , n a t u r a , a nie ludzie, Z a c z ą ł e m s z u k a ć p o w r o t u do p i ę k n a 1966—1968. D r u g i m ó j p r z e ł o m t o r o k 1971, k i e d y w y s z e d ł e m z k t ó r y m i się nie p r z y j a ź n i , wyznacza w a r t o ś c i , k t ó r y m i się kie­ z ogrodów w szersze przestrzenie ruje w ż y c i u i k t ó r y c h w y r a ż e n i e u z n a ł za swe p o s ł a n n i c t w o . o t a c z a j ą c e g o świata. Moim nauczycielem i m i s t r z e m jest i b y ł a n a t u r a . " mnie W m i e j s c o w o ś c i D ą b r o w i c a M a ł a , gdzie żyje od urodzenia, u r z ą d z i ł o g r ó d , j a k i t r u d n o s p o t k a ć w k r a j u , a nawet w p a r k a c h 29 �I I . 1. B a z y l i A l b i o z u k , D ą b r o w i c a M a ł a , w o j . bialskopodlaskie. I I . 2, 3. B . A l b i c z u k i jogo „Ogrody" p i e l ę g n o w a n y c h przez zawodowych o g r o d n i k ó w . N i e jest t o d u ż y n y m , n i c z y m nie z w i ą z a n y m w znaczeniu m a t e r i a l n y m . One są o g r ó d , ale znajduje się w n i m blisko 300 r z a d k i c h g a t u n k ó w r o ś ­ p r a w d ą , ale i n n i n i m i g a r d z ą , n i s z c z ą . A n a j w y ż e j cenią kwiaty l i n , p i e l ę g n o w a n y c h z czułością i . z w i e l k ą z n a j o m o ś c i ą sztuki „ d u b e l t o w e " , a jeszcze bardzioj przywiezione z Czech l u b Ameryki ogrodniczej. O walorach r o ś l i n z jego ogrodu ł a t w o p r z e k o n a ć się r ó ż n e t a k i e sztuczne..." A b y z a k o ń c z y ć rejestr r o ś l i n znajdujących p a t r z ą c na obrazy, k t ó r e r e p r o d u k u j e m y w t y m szkicu. się w ogrodzie A l b i c z u k a , d o d a j m y , że m a o n w n i m za drogio A oto k i l k a szczegółów o jego rozeznaniu, w i e d z y i w y r a f i n o ­ p i e n i ą d z e k u p i o n y cis, j o d ł ę k o n k a r s k ą , wrzosiec, przebiśniegi, wartością: przylaszczki, k a c z e ń c e (o n i c h m ó w i „ t o m o j a ś w i ę t o ś ć " ) , pry- „ M n i e nie interesuje barwa, lecz k s z t a ł t y . B o t o jest prawda. D l a ­ m u l e , fiołki z ł ą k . „ T o t e ż m ó j n a j d r o ż s z y k w i a t — dodaje — bo tego nie cenię sobie r ó ż szlachetnych, one m n i e się nie n a d a j ą do k w i t n i e przez 40 k o m p o z y c j i w obrazach. Cenię natomiast różę d z i k ą , t o jest po­ N a t o m i a s t o narcyzach, k t ó r e w i d z i a ł e m w jego ogrodzie, gdy ezja... b y ł e m t a m w m a j u , a r t y s t a w y r a z i ł s i ę , ż e l u b i je, ale nie traktuje w a n i u w u k a z y w a n i u tego, co jest m u n a j w y ż s z ą Kocham dereń. Kształty s ą konieczne do zadowolenia. d n i . T o m o j a s t a ł a dekoracja poduszkowa". L u b i ę m a k i , chociaż s ą z b y t n i o czerwone, ale m a j ą k s z t a ł t i dla­ ich j a k o „ r e l i k w i e " . P o w t ó r z y ł p r z y t y m , ż e ceni w istocie tylko tego m a l u j ę je w i ę k s z e n i ż n a l e ż y , bo chodzi m i o pokazanie i c h byliny, kwiaty łąkowe i leśne. niezwykłej natury, delikatności, delikatności k w i a t ó w polnych T r u d n o c o ś d o d a ć do t y c h słów. A l b i c z u k jest wyjątkiem — b y l i n . Bo nade wszystko cenię b y l i n y , k w i a t y z ł ą k , k w i a t y , w ś r ó d a r t y s t ó w o charakterze l u d o w y m , k t ó r y u m i ł o w a ł to, czego k t ó r y c h i n n i nie c e n i ą , n i s z c z ą , a s ą najcenniejsze, n a j d e l i k a t n i e j ­ nie ceni ś r o d o w i s k o , z k t ó r e g o się w y w o d z i . sze, prawdziwe. Nasze rodzime. Co j a sobie cenię dalej — fioletowe karpackie, dzwonek l e ś n y , g i p s ó w k ę b i a ł ą , naparstnice, 3 Oto fragment l i s t u z 5.1.1966 r. do Aleksandra Jackowskiego : ostróżki, „ P a ń s k i l i s t p r z e r ó s ł moje marzenia i w z b u d z i ł w i a r ę w twórcze dziewanny, zawilce; n a g i e t k i l u b i ę , ale t o nie b y l i n y , t a k samo siły, k t ó r e czuję, że nie z a w i o d ą T y c h , k t ó r z y docenili m o j ą pracę. piwonio i szlachetne r ó ż e . . . J a k p a s ł e m k r o w y w d z i e c i ń s t w i e , t o Jestem niezmiernie r a d , że m ó j w y s i ł e k n a p o l u malarstwa zna­ z ż y ł e m się z b y l i n a m i , d z i k i m i ł ą k a m i — k t ó r y c h dzisiaj j u ż nie l a z ł t a k zaszczytny o d d ź w i ę k w N a j w y ż s z y m autorytecio Kraju m a — r o s ł y t a m w ł a ś n i o zawilce, r z e ż u c h a , r ó ż n e f i r l e t k i , i r y s y , j a k i m jest Polska A k a d e m i a N a u k ... M a m n a d z i e j ę , że może lelyje, a t a k ż e wiele i n n y c h , k t ó r y c h j u ż nie w s p o m n ę . . . Co do przez w p ł y w Waszego a u t o r y t e t u wreszcie z n a j d ę j a k i e ś zrozu­ drzew, to nie cenię sobio t a k owocowych, j a k n p . ś w i e r k i , j o d ł y , mienie u w ł a d z t e r e n o w y c h i b ę d ę m ó g ł w lepszoj sytuacji i tych j a r z ę b i n y , a najbardziej to c h y b a brzozy. S ą ludzie, k t ó r z y po­ t r u d n o ś c i (jakie m i a ł A l b i c z u k — J.O.) p o ś w i ę c i ć czas i swoje t r a f i ą zniszczyć b r z o z ę (bo szkodzi uprawie z b o ż a — J.O.) albo t w ó r c z e ś w i e r k , bo toż do niczego i w zamian p o s a d z i ć . . . w i ś n i ę ! ( p o d k r e ś l e n i e moje — J.O.). W t y m s a m y m liście autor pisze d u ż o drzew dekoracyjnych, k t ó r e nie d a j ą ż a d n y c h Hoduję „korzyści", t a k i c h , j a k w i ś n i e czy u l ę g a ł k i . . . W p r o w a d z a m do ogrodu i do swoich o b r a z ó w b y l i n y , b o je lubię. To są k w i a t y prawdzi­ we, one u s z l a c h e t n i a j ą c z ł o w i e k a , one c z y n i ą o z ł o w i e k a swobod­ .30 siły dla K r a j u — P i ę k n a — Sztuki" o swoich fascynacjach „ n a t u r ą z i e l o n ą , r ó ż n o r o d n ą , b u j n ą i kwit­ n ą c ą , p r z e s t r z e n i ą nieba w r ó ż n y c h odcieniach". Z l i s t u pisanego do tego samego adresata w p a r ę miesięcy po p o p r z e d n i m : „ P a ń s k i e zainteresowanie » O g r o d e m « , k t ó r y oboe- �nie (jost) w B r a t y s ł a w i e , zrodziło we innie m y ś l „(...) Najgorsze jest t o , że d u ż o czasu i w y s i ł k u z a b i e r a j ą m i namalowania wr. 1966—1967 8 o b r a z ó w tego rodzaju, k t ó r o w całości s t a n o w i ł y ­ obrazy, j a k i e m u s z ę m a l o w a ć by całą „ g a m ę " p i ę k n a r o ś l i n n e g o , z m i e n i a j ą c e g o mego się w porę skromnego bytu za p i e n i ą d z e dla p o d t r z y m a n i a materialnego". A r t y s t a nie wspomina każdego miesiąca, od wzbudzonego ż y c i e m k w i e t n i a do zamie­ przez s k r o m n o ś ć , ile go kosztuje u t r z y m a n i e ogrodu, r e m o n t do­ rającego listopada. T a k ą „ k o l e k c j ę " odcieni m i e s i ą c ó w w świecie m u , zdobywanie farb, p ł ó t n a , b l e j t r a m ó w , p ę d z l i i r a m . ,,(...) Ma­ roślinnym zamiaruję mieć u siebie", ( p o d k r e ś l e n i e moje luję p r z e w a ż n i e z fantazji, pracowni przechowuje — m i m o o g r o m n y c h z a k u s ó w na jogo że o to „ O g r o d y " z a b i e g a j ą muzoa, B H Z „ D e s a " , kolekcjonerzy, odpowiadających kolejnym miesiącom na wiejskiej n a t u r y . O g r o d ó w nie prace — 12 o b r a z ó w , m a l u j ę motywy — J.O.). D o d a ć t u m o ż n a , że a r t y s t a d o t r z y m a ł s ł o w a : w swojej s p r z e d a ż " . D o d a j m y w t y m miejscu, o f e r u j ą c n a j w y ż s z e ceny. P r o s z ą go o s p r z e d a ż osoby, z k t ó r y m i A l b i c z u k p o w i n i e n się l i c z y ć , j a k c h o ć b y miejscowy proboszcz. w roku! A oto wyznanie pisane w s t y c z n i u 1967 r . : „ J a się z Panem zgadzam. B y ł e m sam niezadowolony niebem i g ó r n ą częścią ob­ razu. Widziałem, że ten b ł ę k i t z a ć m i e w a k o l o r y k w i a t ó w , a gałęzie drzow p r z y p o m i n a ł y j u ż nieraz powtarzano obrazy jarmarczne. Ale zmieniać obawiam się, g d y ż nie m i a ł e m w swojej w y o b r a ź n i ani w rzeczywistości czegoś, co b y d a ł o (mi) p e ł n e zadowolenie ... Ale udało m i się p r z e ł a m a ć te przeszkody częściowo i w i e r z ę , że je ostatecznie u s u n ę . N a to p o t r z e b n y jest czas i s p o k ó j , a tego A l e A l b i c z u k maluje „ O g r o d ó w " niewiele, s p r z e d a ł z ż a l e m k i l k a , gdy nie m ó g ł j u ż o d m ó w i ć . „ O g r o d y " m a l o w a ł przez t r z y l a t a , p ó ź n i e j o d c z u ł p o t r z e b ę z m i a n y t e m a t y k i . P i s a ł w k o ń c u 1968 r . : „(...) N a a r e n ę mojej w y o b r a ź n i z n i e u g i ę t ą siłą w c i s k a j ą się P O L A i Ł Ą K I . I c h p i ę k n o i u r o k , j a k i w i d z ę , odczuwam i prze­ żywam, p r z e s z ł y do m o i c h m y ś l i i nie u s t ę p u j ą „Ogrodom". T o s p o w o d o w a ł o p o d koniec tego r o k u pojawienie pierwszego obrazu, k t ó r y z a t y t u ł o w a ł e m „ P o l e " . J e ż e l i w „ O g r o d a c h " nio b y ł o miejsca dla „ n i e b a " , t o ono w obrazie „ P o l e " z n a l a z ł o s w ó j brak m i " . triumf. Wcześniej jeszczo, bo w 1966 r o k u , przed Ś w i ę t a m i B o ż e g o Narodzenia Albiczuk s k ł a d a j ą c ż y c z e n i a swemu przyjacielowi, pisał, co n a s t ę p u j e : „ W g r u d n i u z r o b i ł e m obraz jeden dla pie­ niędzy i szkicowalom c a ł y c y k l n o w y c h o g r o d ó w ( d o d a ć t u n a l e ż y , że szkic reprodukowany obok ( i l . 17) jest s z c z e g ó ł o w y m rozplano­ N i e ł a t w o m i się t o u d a ł o , bo z a c z y n a ł e m o d nieba... W m o i c h „ P o l a c h " nie t y l k o d o m i n u j ą zadumane k ł o s y , alo znaj­ d u j ą sobie p r z y n i c h miejsce p i ę k n e b y l i n y . . . Ż a l m i , że wiele z t y c h r o ś l i n z n i k n ę ł o , że nie w i d z ę i c h nigdzie. Gdzie m o ż n a joszczo s p o t k a ć niebiesko k w i t n ą c e niebieskie i r y s y z m i ł y m za­ pachem albo k r e m o w o - b i a ł e , silnie p a c h n ą c e s t o r c z y k i ? " waniem kompozycji dzieła i ustaleniem r ó w n i e d o k ł a d n y m u ż y ­ I tych do poszczególnych d e t a l i b a r w i s p o s o b ó w k ł a d z e n i a f a r b y jeszczo na koniec wyznanie z 1974 r o k u : ,,(...) Teraz nie — J.O.), w czym t r a f i ł e m na p o w a ż n e t r u d n o ś c i . M u s i a ł e m k i l k a m a l u j ę . Jest n i e z b ę d n y m dla m n i e o b s e r w o w a ć N a t u r ę . A l e p r z y ­ dni poświęcić na szukanie, m y ś l e n i e , j a k o d r o d z i ć n a t u r ę i m o j ą j a z d siostry i szwagra na m i e s i ą c bardzo m i przeszkadza. P o m i m o (o niej) w y o b r a ź n i ę . 15 X I I — 20 X I I u d a ł o m i się u s u n ą ć łu­ t y c h p r z e s z k ó d w drugiej polowie tego m i e s i ą c a ( V I I ) b ę d ę po dzącą zasłonę naturalistyczno - f o t o g r a f i c z n ą , trosze w g ł ę b i ć się i w y ­ malował". Co z ł o ż y ł o się na o d r ę b n o ś ć i w y j ą t k o w o ś ć a r t y s t y ? S p r ó ­ czuć nowe elementy P i ę k n a N a t u r y . . . C y k l o g r o d ó w l e ż y m i n a sercu. Zgadzam się z Panem. N I E M I A Ł E M R A C J I . T a k . E f e k t b u j m y o d p o w i e d z i e ć na t o p y t a n i e . Rodzico A l b i c z u k a b y l i pra­ (artystyczny — J.O.) nie w (podkr. — J . O . ) , lecz w o s ł a w n y m i . M i e l i czworo dzieci, z k t ó r y c h o p r ó c z naszego ar­ w samym obrazie... P r z e s y ł a m serdeczne pozdrowienia i Najlepsze t y s t y żyje jeszcze t y l k o jego siostra. Czasami się s p o t y k a j ą , ale, sumie jak Noworoczne Ż y c z e n i a . " twierdzi, „nudzi go", utwierdzając w starokawalerstwie, w ż y c i u z dala o d r o d z i n y . Rodzice z a j m o w a l i się r o l n i c t w e m I już w t y m miejscu m o ż n a b y ł o b y z a k o ń c z y ć c y t o w a n i e i h o d o w l ą . M i e l i 20 m ó r g ziemi. D o m r o d z i n n y z a c h o w a ł się do wybranych f r a g m e n t ó w l i s t ó w A l b i c z u k a , ale niechaj C z y t e l n i k dzisiaj. W d o m u t y m A l b i c z u k m a p r a c o w n i ę , n i e z a l e ż n i e o d wybaczy m i m o j ą n a d g o r l i w o ś ć . Niechaj s k r o m n y m u s p r a w i e d l i ­ wieniem będzie t o , że w t y c h dalszych fragmentach o d n a j d u j e m y jeszcze bardziej f r a p u j ą c e s z c z e g ó ł y z w i ą z a n e z procesem czym a r t y s t y spod B i a ł e j 3 twór­ Podlaskiej Oto zdanie z l i s t u pisanego w s t y c z n i u 1967 r o k u : „ W z i e l e m się za ogrodowe b y l i n y , a s t r y i p o ż ó ł k ł y asparagus. T o k o c h a m . Chociaż s u b t e l n ą p o e z j ę o d c z u w a m nie w o g r o d o w y c h b y l i n a c h , lecz w bylinach i t r a w a c h d z i k i c h na ł ą k a c h i polanach leśnych i brzogach rzek nie d o t n i ę t y e h l u d z k ą „ t e c h n i k ą " . . . W moim ogrodzie z r o b i ł e m „ w y s e p k ę " b y l i n i t r a w , j a k i e s ł u ż ą m i za w z ó r do malowania... Często w i d z ę we ś n i e oryginalne i n i e z w y k l e p i ę k ­ ne byliny, j a k i c h nie s p o t y k a m t u w r z e c z y w i s t o ś c i . M y ś l ę z t a ­ kich k w i a t ó w n a m a l o w a ć obraz. T o b ę d z i e p r a w d z i w y twórczy sno- o b r a z " (podkr. — J.O.). ,, W Ogrodzie — VI ( p r o s z ę z w r ó c i ć u w a g ę , ż e a u t o r k a ż d y ze swoioh „ O g r o d ó w " oznacza l i c z b ą m i e s i ą c a — J.O.) p o w z i e ł e m temat z czerwcowej p o r y — bujnego zieleni i k w i a t ó w . R o ś l i n y w y ­ brałem t y l k o te, k t ó r o (są) m i znane i n o s z ą n a z w ę : Są one dekoracyjne, ale u l i s t n i e n i e m bardzo BYLINY. „plastyczne"... (Wydaje się, że fascynacja a r t y s t y o w y m i b y l i n a m i nie odnosi się wyłącznie do i c h w a l o r ó w k w i e t n o - p l a s t y c z n y c h . S ą d z ę , ż e s ą one dla niego c z y m ś s y m b o l i c z n y m , z n a k i e m czasu m i n i o n e g o , byłego, chwil, z k t ó r y m i ł ą c z y najlepsze wspomnienia, ra­ dość dojrzewania, m ł o d o ś c i , d z i e c i ń s t w a ) . D o Ogrodu — VI w p r o ­ wadziłem m a l u n k i p t a k ó w — w i l g ę i p o k r z y w k ę za ich m i ł y ś p i e w w czerwcu 1966 r o k u , w czasie m o i c h w s t ę p n y c h prac do tego tematu... J o ż e l i (zaś) wejdzie do mojego obrazu p o s t a ć l u d z k a , to t y l k o t a , k t ó r a o d w i e d z i ł a m n i e w czasie m e j (Obraz z t ą „ n i e s z c z ę s n ą " p o s t a c i ą w ż y c i u artysty depresji..." odnajdzie Czytelnik w t y m ż e s z k i c u ; obraz ukazuje k o b i e t ę w ogrodzie oraz inną jeszcze w e r s j ę tego t e m a t u , p o r t r e t tej samej k o b i e t y — J . O . ) . 31 �skromnego p a w i l o n u zbudowanogo z p ł y t p i l ś n i o w y c h , w k t ó r y m przechowuje prace i p r z y j m u j e g o ś c i . K i e d y b y ł dzieckiem, p a s a j ą c k r o w y — podobnie j a k wielu w i e j s k i c h c h ł o p c ó w — r z e ź b i ł p t a k i i z w i e r z ę t a oraz, co zdarzało się r z a d k o , r y s o w a ł , m i ę d z y i n n y m i r ó w n i e ż p t a k i i l u d z i . W okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m , po ś m i e r c i r o d z i c ó w , z a n i e c h a ł prac gospo­ darczych i u t r z y m y w a ł się z prac o charakterze „artystycznym". P o d b a r w i a ł obrazy „ ś l u b n e " , p o r t r e t y ż o ł n i e r z y w r a c a j ą c y c h ze s ł u ż b y . W t y m czasie z a p r z y j a ź n i ł się z d z i e w c z y n ą wiolkiej urody, m a l a r k ą . P r z y j a ź ń ich nie t r w a ł a j e d n a k d ł u g o . R o z s t a l i się. Jak m ó w i A l b i c z u k : „ W mojej p r a c y konieczne jest skupienie i całko­ w i t a w o l n o ś ć " . S t ą d do dzisiaj — zgodnie ze s w y m i żelaznymi p r z e k o n a n i a m i — jost c z ł o w i e k i e m w o l n y m , i t o nio t y l k o w ka­ tegoriach serdecznych, ale r ó w n i e ż i n n y c h , o c z y m b ę d z i e mowa dalej. W czasie w o j n y d o s t a ł się do Z w i ą z k u Radzieckiego. Jako saper z o s t a ł w c i e l o n y do wojska i b r a ł u d z i a ł w w i e l u operacjach w o j e n n y c h . P o z n a ł j ę z y k r o s y j s k i i c z y t a ł w oryginale dzielą Lermontowa, Niekrasowa, Tołstoja, albumowe wydawnictwa 0 sztuce, z w ł a s z c z a o w i e l k i c h r e a l i s t a c h : R i e p i n i e , Orłowie i in. (ale nie w i d z i w tej t w ó r c z o ś c i swego w z o r u , t o „ s z t u k a społecz­ na" — mówi). N a j w i ę c e j j e d n a k sobie ceni inne k s i ą ż k i przywiezione do k r a j u po w o j n i e , j a k n p . Świat w obrazach, J o h n a L . Stoddarda, w y d a n y we L w o w i e oraz k s i ą ż k i o r o ś l i n a c h , z i o ł a c h leczniczych, grzybach. Są to przeważnie w y d a w n i c t w a niemieckie sprzed ostatniej w o j n y . T e m a t y k a p r z y r o d n i c z a interesuje go bardzo, obecnie c z y t a Tadeusza G o r c z y ń s k i e g o Rośliny I s a n i n a Osnowy botaniki. muje częsty użytkowe o O d L u d w i g a Z i m m e r e r a (z k t ó r y m u t r ; kontakt) otrzymał kilka i n n y c h jeszcze książek 1 a l b u m ó w o r o ś l i n a c h , k t ó r e bardzo sobie ceni. N i o interesuje go natomiast z u p e ł n i e m a l a r s t w o „ n a i w n e " . O d Aleksandra Jac­ kowskiego o t r z y m a ł bogato i l u s t r o w a n e k a t a l o g i wystaw, w któ­ I I . 4. В . A l b i c z u k , szkic r y s u n k o w y z 1953 r. r y c h b r a ł y u d z i a ł jego prace — z Triennale s z t u k i naiwnej w Bra­ t y s ł a w i e i Zagrzebiu. M a te k a t a l o g i , alo nie l u b i toj sztuki, nie u w a ż a z r e s z t ą siebie za „naiwnego". Natomiast najważniejszą П . б. B . A l b i c z u k , Portret, ol./pł., 5 3 x 3 9 c m . 1955. p o z y c j ą w jego b o g a t y m księgo­ zbiorze jost P i o t r a L a v o d a n a Historia sztuki ( W r o c ł a w 1954). Ciekawe s ą u w a g i zapisane na marginesach k s i ą ż k i , wypisy z tek­ stu dzieła: „ D o s k o n a ł y rozsądek u n i k a wszelkiej skrajności... P r a w d z i w a sztuka nie m o ż e b y ć a n i p a t r i o t y o z n a , ani narodowa, ani nacjonalistyczna, j a k t e ż szowinistyczna, lecz ogólnoludzka (powinna z a c h w y c a ć c z ł o w i e k a n i e z a l e ż n i e od jego narodowości)." Ceni t e ż k s i ą ż k ę L u d w i k a G o ś c i ń s k i e g o Rozstanie (Katowice 1971), b . k s i ę d z a , k t ó r y d u ż o z kościołem p o d r ó ż o w a ł i utracił w i a r ę . B l i s k a m u jest d o c i e k l i w o ś ć i pasja, z j a k ą autor szuka p r a w d y . I n n y m d z i e ł e m , k t ó r e w y w a r ł o w p ł y w na a r t y s t ę , jest — Aleksandra K r a w c z u k a Mity, mędrcy, polityka (Warszawa 1975). L e k t u r y t e t ł u m a c z ą wiele, w i ą ż ą c się z doświadczeniami ż y c i o w y m i a r t y s t y i k o n t a k t a m i z l u d ź m i o szerokich horyzontach m y ś l o w y c h i e t y c z n y c h ( L . Z i m m e r e r ) . „ J e s t e m w o l n y — mówi 0 sobie — wolnej m y ś l i . Interesuje m n i e k a ż d a religia, chociaż nie c h o d z ę m o d l i ć się do ż a d n e g o k o ś c i o ł a . . . C h o c i a ż w jednym jest m o j a r z e ź b a , baranek na o ł t a r z u , w i n n y c h z a ś obrazy świętych 1 a n i o ł ó w , malowane jeszcze p r z ó d 1960 r. A w ogóle, to powiem p a n u na koniec — dlaczego p a t r z ę na g w i a z d y , na słońce ? Bo tam c h c i a ł b y m r o z w i ą z a ć z a g a d k ę , gdzie jest koniec... Koniec, którego nie m a , a r z ą d z i n i m w kosmosie a b s o l u t n y r o z u m — porządek. I m o ż e jest t o d l a m n i e w a ż n i e j s z e , a n i ż e l i o g r ó d i moje malowanie. B o j a — panie — m a l u j ę , ż e b y nie m y ś l e ć " . A w i ę c ścisła w i ę ź , a n a w e t p o d p o r z ą d k o w a n i e sztuki pro­ blematyce etycznej, filozoficznej. Zacytujemy jeszcze uwagę w p i s a n ą do k s i ą ż k i L a v e d a n a : „ J e s t e m p r z e c i w n i k i e m nienawiści m i ę d z y l u d z k i e j . . . M o i rodzice b y l i p r a w o s ł a w n i , a j a jestem wol­ n y . C e n i ę w y z n a w c ó w wszelkich r e l i g i i , b u d d y s t ó w i muzułma­ nów". A b y pojąć t o w y z n a n i e , trzeba w i e d z i e ć , że w wiosce, w k t ó r e j się nasz a r t y s t a w y c h o w a ł , przez stulecia t r w a ł y okrutne k o n f l i k t y . Dzisiaj nie p o z o s t a ł o j u ż ś l a d u z t a m t y c h czasów, ro­ dzice p r a w o s ł a w n i ż e n i ą swe dzieci z k a t o l i k a m i , cmentarz prawo­ s ł a w n y p o ł ą c z o n o z k a t o l i c k i m . M i n ę ł y w ' de. A l o może tamte, 32 �П. 6. В . A l b i c z u k , Dama w ogrodzie, ol/pł., 6 4 x 4 9 c m . 1967. dawne spory w y p ł y n ę ł y na t o , że B a z y l i A l b i o z u k p o s z u k i w a ł roz­ zawsze w k r a t ę , bez k r a w a t a , nie w k ł a d a go nawet w n i e d z i e l ę . strzygnięcia w kontakcie z w a r t o ś c i a m i najczystszymi, n a t u r a l ­ Jest c z ł o w i e k i e m wielkiej ł a g o d n o ś c i , w r a ż l i w y m i m y ś l ą c y m . Zastanawia nymi, pozbawionymi l u d z k i e j n i e n a w i ś c i . W rozmowie staram się w y j a ś n i ć sobie stosunek m a l a r z a do się nawet n a d rzeczami m a ł o w a ż n y m i . U c z y n n y , ufa n a w e t nie z n a n y m sobie uprzednio osobom. W ruchach raczoj ludzi, jego d o b r o w o l n ą izolację w ś r o d o w i s k u : „ P a n m y ś l i o m i ­ p o w o l n y . N i e m a samochodu, m o t o c y k l a , t y l k o stary rower, k t ó ­ łowaniu — m ó w i — o m i ł o w a n i u b l i ź n i e g o . T a k , t o jest m o r a l n i o , r y m c h ę t n i e i wiele się p o s ł u g u j e . tylko, że bliźni nieraz w y k o r z y s t u j ą czyjś altruizm... Powiem Co l u b i ? Najbardziej — w s c h ó d s ł o ń c a . „ J e s t o n dla mnie — m ó w i — n i c z y m ś w i ą t y n i a . T o jest dla m n i e niedziela, B ó g . więcej, k r a d n ą albo nie o d d a j ą tego, co wzięli (...) Co ja m o g ę p o w i e d z i e ć o pesymistach ? — N i e c h c i a ł b y m b y ć N i g d y w t e d y nie m a l u j ę . W t e d y c h o d z ę , przechadzam ¡5ucham śpiewów ptaków. się, za- nigdy wśród nioh. — A o o p t y m i s t a c h m o g ę p o w i e d z i e ć jedno, t o chwyoony światem. Słucham, są ludzie. I kiedy m a l u j ę , t o c h c ę , ż e b y m ó j obraz w z b u d z i ł u t a ­ szumi w i a t r . M a l u j ę dopiero po p o ł u d n i u , k i e d y się ś c i e m n i a . jak kich ludzi r a d o ś ć " . N a t o m i a s t k i e d y nadohodzi z a c h ó d , t o wszystko m i j a , zostaje ,,— Pan mnie p y t a , co jest w a ż n i e j s z e : „ m i e ć czy b y ć " — p r z y g n ę b i e n i e . I jeśli w ó w c z a s m a l u j ę , to ż e b y nie m y ś l e ć , u k r y ć odpowiadam: B Y Ć . — P y t a m n i e p a n o t r z y n a j w a ż n i e j s z e cechy p r z y g n ę b i e n i e . I d ę s p a ć o dwunastej, pierwszej ... S n ó w p r z e w a ż ­ człowieka dobrogo. O d p o w i a d a m : nie nie m a m . A l e j u ż n a d r a n e m m y ś l ę , co r o b i ć d a l e j " . N i m p r z y s t ą p i do m a l o w a n i a kolejnego obrazu — chodzi, Być t o l e r a n c y j n y m . r o z m y ś l a , m e d y t u j e . Tego ostatniego s ł o w a u ż y w a on sam. Ma­ Mieć czyste sumienie. luje w starej chacie (w k t ó r e j się u r o d z i ł ) , p r z y oknie z w r ó c o n y m No i ż y ć w p r a c y . — Pan mnie p y t a , j a k i e s ą cechy c z ł o w i e k a najgorszego. Odpo­ na północny-zachód. Schyłek dnia, n a d c h o d z ą c y m r o k t w o r z ą — j a k się zdaje — n i e z b ę d n y n a s t r ó j , s t a n skupienia m y ś l i . wiadam : Chytrość, p o d s t ę p , f a ł s z y w o ś ć . N i e zawsze j e d n a k udaje m u się z n a l e ź ć czas. ,,(...) O d po­ ł o w y r o k u 1974 do obeonej c h w i l i jeszcze nic nie n a m a l o w a ł e m FANATYZM. Wykorzystywanie drugiego c z ł o w i e k a (pogarda — J.O.). * Bazyli A l b i c z u k w y g l ą d a t a k : jest s ł u s z n e g o w z r o s t u , c h u d y , — p i s a ł w 1975 r. Obfito deszcze p r z y c z y n i ł y się do t a k i e j przer­ w y . . . D z i u r a w y dach p r z e g n i ł , z a w a l i ł się i u s z k o d z i ł k o m i n . Mój spółlokator ulotnił się..., a j a m u s i a ł e m prowadzić remont... R o b i ł e m wszystko sam. N i e ż a ł o w a ł e m t r u d u swego, c i e s z y ł e m czuprynę m a s i w ą , oczy b ł ę k i t n e , d ł o n i e r o z w i n i ę t e , palce d ł u g i e . się, ż e deszcze w y k u r z y ł y spod jednego dachu ozłowieka, Ma lat 68 ( u r o d z i ł się/r~'"ł909 г . ) , ale w y g l ą d a n a 50. Koszule nosi k t ó r e g o w ó d k a —• a l k o h o l (był) i jest religią i » b o g i e m « " . dla 33 �Sam j e d n a k nie s t r o n i c a ł k o w i c i e o d alkoholu. Czyni to N i g d y i c h j e d n a k nie kopiuje. Przeciwnie. T y g o d n i a m i chodzi j e d n a k u m i a r k o w a n i e . W y p i j a co d z i e ń b u t e l k ę p i w a , za t o nio zamyślony i rozważa, jak p a l i , j a d a bardzo skromnie — g ł ó w n i e m a k a r o n , j a j a , chleb, j a r z y ­ jest dla niego n a j w y ż s z ą w a r t o ś c i ą — ś w i a t n i e p o j ę t y , nieza- ny, popija h e r b a t ą , n a j c h ę t n i e j z c y t r y n ą . k ł a m a n y , radosny, w j a k i pragnie w i e r z y ć i doprawdy wierzy. p r z e d s t a w i ć w ł a s n ą wersję tego, co W s p o m n i a ł e m , że m a l o w a n i e poprzedza n a m y s ł , m e d y t a c j a . W wiosce, w k t ó r e j p a n o s z ą się m a k a t k i jarmarczne (zresztą Co pewien czas p r z e g l ą d a posiadane k s i ą ż k i , z w ł a s z c z a te, w k t ó ­ wielkiej u r o d y — J . O . ) , t w ó r c z o ś ć A l b i c z u k a jest ewenementem. rych znajdują P o m y ś l e ć , c z ł o w i e k t e n c z y t a k l a s y k ó w l i t e r a t u r y , koresponduje 34 się naturalistyczne w i z e r u n k i kwiatów i roślin. �П. 7. В . Albiczuk, Ogród, ol/pł., 6 5 x 5 1 e m . 1969. I I . 8. В . A l b i c z u k , Majowy hymn Słońca przed wschodem, ol/pł., 66x50,5 c m . 1974. II. 9. B . Albiczuk, Ogród, ol./pł., 7 3 x 5 6 c m . 1976. I I . 10. B . A l b i c z u k , Ogród. I I . 11. B . A l b i c z u k , Poranek w lesie z jeleniem na po­ lanie, o l . / p ł . , 65x52,5 c m . 1972. 35 �ii ze znawcami sztuki, s t w o r z y ł sobie p r z y t y m na m a ł y m s k r a w k u z sierści skubanej z k o ń s k i e g o b o k u . Obecnie maluje w ł a s n e j ziemi w ł a s n y ś w i a t , no i cierpi. Cierpi w f a r b a m i , „ T a l e n s a m i " . K o r z y s t a r ó w n i e ż z d o b r y c h pędzli za­ napięciu aktu tworzenia. Wierzy, że natura najwyższym jest najwyższą granicznych. F a r b y i p ę d z l e o t r z y m u j e o d o s ó b i instytucji zain­ teresowanych jego t w ó r c z o ś c i ą . Pracujo t a k : wartością. drogimi na początku — A l b i c z u k k o n t a k t u j e się z i n s t y t u c j a m i i osobami zaintere­ zgodnie z t e m a t e m , c z y l i w i z e r u n k i e m o d p o w i a d a j ą c y m porze sowanymi jego p r a c a m i . A l e co jest z a s k a k u j ą c e . M i m o w i e l k i c h r o k u — „ k ł a d z i e " stosowny p o d k ł a d , jeśli m a t o b y ć lato, to pochwał i namów, p o d k ł a d jest u g r o w y , jeśli z i m a — t o b i a ł a w o s i n y , jeśli jesien­ 0 z dziełami swymi rozstaje się niechętnie. n i e k t ó r y c h z g ó r y m ó w i , że ich nie sprzeda. Zdarza się, ż e ny, to płowofioletowy, jeśli wiosenny, t o jaskrawosoczysto- oddaje je za darmo, gdy jest przekonany, że t a k p o w i n i e n p o s t ą p i ć . zielony. Z a l e ż n i e od t e m a t u maluje odpowiednie rośliny, zgodnie G d y m u s i — sprzedaje zawsze n i e c h ę t n i e . T o go r ó ż n i zdeoydo- z p o r ą r o k u . N a n i e k t ó r y c h obrazach przedstawia p t a k i żyjące wanie od ś r o d o w i s k a , od m a l a r z y m a k a t . O n i s p r z e d a j ą za nie­ w d a n y m czasie, w zimie — gile, w leoie — m a k o l ą g w y itd. wielkie p i e n i ą d z e t o , w co w i e r z ą , ale Maluje precyzyjnie, j a k m i s t r z o w i e ś r e d n i o w i e c z n e g o czy rene­ Albiczuk z obrazami, k t ó r e n a p r a w d ę ceni, nie chce się r o z s t a ć . G d y b y je sprzedał •— m ó w i - p o s t r a d a ł b y d u s z ę . I nie m a p o w o d ó w , b y t e m u oś­ sansowego m a l a r s t w a . A l e najbardziej zachwyca obrazu, jego h a r m o n i j n o ś ć , w y w a ż e n i e p r o p o r c j i kompozycja poszczególnych r o ś l i n - k w i a t ó w . M a p r z y t y m w p r o s t n i e z w y k ł e poczucie koloru. wiadczeniu nie w i e r z y ć . Jest jeszcze jedna p r z y c z y n a , dla której niechętnie roz­ J e ś l i się z w a ż y , że a r t y s t a u k o ń c z y ł t y l k o cztery dawno oddziały staje się n a w e t z m n i e j w a ż n y m i dla siebie p r a c a m i . N i g d y nie s z k o ł y , że ż y j e w ś r o d o w i s k u , gdzie n a j w y ż e j cenione są agresyw­ jest z n i c h c a ł k i e m zadowolony. W c i ą ż u w a ż a , ż e t o , co z r o b i ł , ne w barwie m a k a t k i , oleodruki, o b r a z k i z p o z ł o t k ą o charakterze n a l e ż y p o p r a w i ć . Oto p r z y k ł a d . N a j e d n y m z o b r a z k ó w namalo­ dewooyjnym — w a ł s a m i c z k ę m a k o l ą g w y , ale bez s ł o m k i niesionej do gniazdka. gólnej 1 co się okazuje. A u t o r t r a p i się, ż e b y t ę s ł o m k ę n a m a l o w a ć . k u l t u r z e l u d o w e j , i nie t y l k o I t o t a k j a k „ b y ć p o w i n n a " . N a i n n y m obrazie — „ l i p c o w y m " — tło w środkowej partii wyszło malarzowi, jak twierdzi, wymowy. t w ó r c z o ś ć Bazylego A l b i c z u k a Jest t o t w ó r c z o ś ć bez nabiera szoz precedensu w nas ludowej. L o g i k a o b r a z ó w A l b i c z u k a , k t ó r a uderza j u ż w pierwszym nadto z e t k n i ę c i u z jego p ł ó t n a m i , jest — j a k to s t a r a ł e m się pokazać ciemno. N o i p o s t a n o w i ł t ł o r o z j a ś n i ć . A l e proces dochodzenia — nie t y l k o estetycznego p o r z ą d k u . Jest t o logika, k t ó r a wynika do decyzji t r w a j u ż więcej n i ż 3 t y g o d n i e . N a l e ż y on b o w i e m przede w s z y s t k i m ze sposobu m y ś l e n i a i odczuwania malarza. do Z w r ó ć m y u w a g ę c h o ć b y na d o b ó r k w i a t ó w i r o ś l i n w obrazach. tych wyjątkowych twórców, którzy decyzje artystyczne A l b i c z u k nie maluje r ó ż szlachetnych, bo s ą — twierdzi — jak w a ż ą a ż do przesady. Albiczuk wyhodował ogród, aby przeżywać jego uroki... „ g ł ó w k i k a p u s t y " . N a t o m i a s t c h ę t n i e przedstawia kardiominę, A l e nie t y l k o w t y m celu. G d y w n a s t ę p s t w i e p ó r r o k u zmienia c z y l i r z e ż u c h ę , d z i e w a n n ę , f i r l e t k i oraz i r y s y . One m a j ą „kształt się n a t u r a , zmienia się r o ś l i n n o ś ć w jego ogrodzie — śledzi „ p r a w ­ j a k ś w i e c a " , s ą proste, d o d a j ą u r o k u obrazom. One go wzmac­ d ę p r z e m i a n y n a t u r y " i maluje t a k „ j a k jest n a p r a w d ę " . To n i a j ą . Pisze o sobie w j e d n y m z l i s t ó w : ,,(...) lubię krajobrazy wyznanie a r t y s t y wydaje się n a j w y ż s z y m p r z e s ł a n i e m jego r o z u ­ pagórkowate, mienia p o j ę ć m o r a l n y c h . w obrazach nie m o g ę w y z w o l i ć się z r ó w n i n . W i d a ć jest to przy­ górzyste, lecz nie doliny i nie podmokło. Ale maluje? Przede w s z y s t k i m z n a j g ł ę b s z y m zastanowie­ zwyczajenie p r z e j ę t e z p r a o j o ó w . . . Jeszcze raz powiadam, piękno n i e m , nie dla p i e n i ę d z y , nie n a efekt, nie dla uznania o s ó b , k t ó r e daje n a m zadowolenie w i ę k s z e niż cokolwiek, w i ę k s z e niż CHLEB." Jak sobio m ó g ł b y c e n i ć , nie dla nagrody. D o p r a w d y jest to czło­ wiek w „ p e ł n i n i e z a l e ż n y " — j a k sam m ó w i — w o l n y . O d k i l k u n a s t u l a t maluje wszystkie swoje obrazy n a p ł ó t n i e . • Swoje pejzażo-ogrody ozdabia zależnie od p t a s z k a m i . W p e j z a ż a c h l e t n i c h maluje m a k o l ą g w y , pory roku barwniej­ sze s a m c z y k i i p ł o w o - s k r o m n e samiczki, k t ó r e w dziobie trzymają P o c z ą t k o w o c z y n i ł t o f a r b a m i o l e j n y m i , d o s t ę p n y m i w sklepach s ł o m k ę do u w i c i a gniazda. W obrazach z i m o w y c h oczywiście gile. w B i a ł e j Podlaskiej. M a l o w a ł w ó w c z a s p ę d z l a m i w ł a s n e j r o b o t y W i n n y c h — ukazuje p t a s z k i , o k t ó r y c h nic nie potrafi powie 36 �dzieć, są one dla niego znakiem czy s y m b o l e m n a t u r y , w o l n o ś c i w y p o w i e d z i e ć w n i e p o w t a r z a l n y s p o s ó b swoje doznania i swój — a więc toj wartości moralnej, tej p r a w d y , k t ó r ą ceni n a j w y ż e j . Zaozął Albiczuk m a l o w a ć we wczesnej m ł o d o ś c i , ale dopiero stosunek do ś w i a t a , do p o d s t a w o w y c h p r o b l e m ó w etycznych A b y z o r i e n t o w a ć się w k i e r u n k a c h p o s z u k i w a ń twórczych człowieka. w późnych latach życia s t a ł się t y m , k i m jest. Z ł o ż y ł o się na to wiole przyczyn, l e k t u r y , p r z e m y ś l e n i a , k o n t a k t y z l u d ź m i , A l b i c z u k a , w a r t o m o ż e jeszcze p r z y t o c z y ć k i l k a t y t u ł ó w których ceni. Malarstwo jest dla niego w y r a z e m prac. stosunku do życia, do świata o t a c z a j ą c e g o . D z i ę k i n i e m u i s w y m p r z e m y ś l e ­ niom zdobył coś, co m o ż n a n a z w a ć ładem „ J e s i e ń z l e c ą c y m ż u r a w i o m " , „ L e t n i a noc ze w s c h o d z ą ­ domością norm, k t ó r y m i się w ż y c i u k i e r u j e . twórczość, cym nie­ księżycem", „Poranek w lesie z jeleniem na polanie", „ W r z o s o w a p o l a n k a r a n k i e m w lesie", „ N a r o z d r o ż u " , łatwo znaleźć jej n a j w a ż n i e j s z e ź r ó d ł a . A l e jedno m o ż n a w s k a z a ć bylinowy bez obawy popełnienia b ł ę d u — znaczenie p r z e ż y ć z ł a t m ł o ­ w maju", dości na formowanie się o s o b o w o ś c i a r t y s t y . B a z y l i A l b i c z u k — w czerwcu", „ O g r ó d (a t a k ż e z niebem", „ O g r ó d we w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h „Ogród kwitnący porach roku, nie w y ł ą c z a j ą c z i m y s ł o t n e j i „ p r a w d z i w e j " — J.O.), „ P o l e " , — syn rodziców p r a w o s ł a w n e g o w y z n a n i a — d o j r z e w a ł w wiosco, „Maj w której miały miejsce w l a t a c h w o j n y b u d z ą c e z g r o z ę wydarze­ nia na tle różnic jego k o r z y s t a z n a z w y „ O g r ó d " . Ale o t o inno n a z w y - t y t u ł y : moralnym, świa­ Niełatwo objaśnić t ę b o g a t ą i n i e z w y k ł ą Oczywiście najczęściej przed wschodem s ł o ń c a " , „ M a j o w y h y m n Słońca przed w s c h o d o m " , „ L o t n i w s c h ó d S ł o ń c a " (autor słowo «slonce» zaw­ narodowościowo-wyznaniowych. sze pisze d u ż ą l i t e r ą , odpowiada t o jego przekonaniom o naj­ Do 1939 r, we wsi zgodnie w s p ó ł ż y l i z a r ó w n o k a t o l i c y , j a k w y ż s z e j w a r t o ś c i s ł o ń c a w ś r ó d wszelkich p r z e j a w ó w n a t u r y — i prawosławni, później z a c z ę ł y się k o n f l i k t y , rozpalone, j a k pisze — J.O.), „ D a m a w ogrodzie", „ L a s " , „ K w i e c i e ń " , „ M a j " oraz Albiczuk, ,,od z e w n ą t r z " . Sam k o n f l i k t ó w t y c h nie b y ł ś w i a d ­ „Kwiaty". kiem, alo gdy wrócił w 1945 r. do rodzinnej w s i , z o b a c z y ł i c h W i e l e z t y c h o b r a z ó w t r u d n o d z i ś o d n a l e ź ć , z n a l a z ł y się skutki. Był joszczo ś w i a d k i o m f a n a t y z m u i w a ś n i m i ę d z y przedsta­ wicielami tej samoj w i a r y . D z i ś r a n y się z a b l i ź n i ł y , n a m i ę t n o ś c i w rękach opadły, wrócił spokój i harmonia w s p ó ł ż y c i a . W ś r ó d 70 r o d z i n a r t y s t ę do sprzedania obrazu. N a szczęście s p o r ą k o l e k c j ę dziel osób przygodnych, nachodzących i nagabujących w Dąbrowicy Małej żyjo oboenio 8 r o d z i n p r a w o s ł a w n y c h ; przed A l b i c z u k a z g r o m a d z i ł L u d w i g Z i m m c r e r , c h r o n i ą c jo przed za­ wojną proporcjo b y ł y inne, p r z e w a ż a ł a l u d n o ś ć t r a t ą w ś r ó d l u d z i s n o b u j ą c y o h się s z t u k ą „ n a i w n ą " . N a t o m i a s t prawosławnego w muzoach ( E t n o g r a f i c z n y c h w Warszawie, K r a k o w i e , L u b l i n i e obrządku. i in.) znajduje się zaledwie k i l k a o b r a z ó w , nie d a j ą c y c h p o j ę c i a Dla Albiczuka k o n f l i k t y wyznaniowe b y ł y w s t r z ą s e m , k t ó r y Spowodował, żo ostatocznio o d s z e d ł o d swej w i a r y . o drodze artystycznej m i s t r z a z D ą b r o w i c y M a l e j . A p r z e c i e ż „Szukałom serca i rozumu nio w religii — n a p i s a ł a u t o r y z u j ą c tekst t y l k o „ O g r o d ó w " a r t y s t a t e n w y k o n a ł co n a j m n i e j k i l k a n a ś c i e . tego Jak artykułu — nie w n a r o d o w o ś c i , ale w p r a w d z i w y m c z ł o w i e k u , wolnym od wszelkiego f a n a t y z m u " . A l e w ś r o d o w i s k u , w k t ó r y m dane mu było p r z e b y w a ć , w y b ó r , jakiego d o k o n a ł , kompensaty, ukojenia, aby, j a k sam m ó w i , „ o d n a l e ź ć podkreślam wymagał tragedio nękające II. 12. B . Albiczuk, Ogród zimą jogo rodzinną tu zasługi BHZ L u d w i g a Z i m m e r o r a , żo „Desa" naciskiem zabezpieczył Ludziom takim, j a k Zimmerer i J a c k o w s k i a r t y s t a zaw­ dzięcza niomało. Oni służyli m u r a d ą , zachętą i p o m o c ą , zwłaszcza wioskę, z domkiem, ol./pł., 7 1 x 6 ñ c m . 1971. I I 13. B . A l b i c z u k , Ogród zimą. o l . / p ł y t a , 5 0 , 5 x 3 8 c m . 1973. I I . 15. B . A l b i c z u k , Bociany na łące. U poprzez Dlatego z t a k i m dzieło t w ó r c y r ó w n e g o n a j w i ę k s z y m naszym a r t y s t o m . siebie". Twórczość malarska i h o d o w l a k w i a t ó w p o z w o l i ł y m u — j a k sądzę — przeżyć m o ż n a się d o m y ś l a ć , najcenniejsze w y w ę d r o w a l y poza granice k r a j u ! U . 14. B . A l b i c z u k , Kwiecień, 15 37 �П . 16. В . A l b i c z u k , Czerwcowy poranek, w pierwszym, t r u d n y m zaprezentował na ol./pł., 7 0 x 5 6 c m . 1975. (Wł. P M E Warszawa). I I . 17. B . A l b i c z u k , szkic do obrazu. Albiczuka nie nie u w a ż a się za „ n a i w n e g o " za „ n i e d z i e l n e g o " czy „ludowego" „niezawodo­ m a l a r z a . Z n i k i m i z n i c z y m nie u t o ż s a m i a się w sztuce. Świat okresie. J a c k o w s k i obrazy najważniejszych wystawach samorodnej w s z t u k i interesuje go t y l k o w odniesieniu do w ł a s n e j twórczości. 73 N i e zna w a r t o ś c i w y ż s z y c h n i ż te, do k t ó r y c h sam doszedł w naj­ Neuchatel w i ę k s z y m n a w e t t r u d z i e , samotnie, bez r o d z i n y , bliskioh przy­ w B r a t y s ł a w i e (1066 i 1972), w y s t a w ę Naiwni Zagrzebiu, w y s t a w y i Stuttgarcie (1967 plastyki plastyki sztuki naiwnej w г.), L o n d y n i e (1969), Budapeszcie ( w y s t a w a amatorskiej Triennale Polskiej krajów socjalistycznych nieprofesjonalnej 1974 г.), jaciół. I S ą d z ę t e ż , że t o , co A l b i c z u k w n o s i do d o r o b k u naszej sztu­ (1974 r . ) w Szczecinie, K r a ­ k i , nie da się s p r o w a d z i ć do „ w z b o g a c a n i a " o „ n o w e odcienie". kowie, Warszawie, s ł y n n ą w y s t a w ę Inni — 5 sztuki w y c h " w k r a j u i za g r a n i c ą , że w y m i e n i ę t y l k o : Triennale „Za­ To p r z e c i e ż g ł ę b o k o uzasadniony w y b ó r e t y c z n y , decyzja, kim c h ę c i e " (1965 г . ) , o d k t ó r e j z a c z ą ł się „ r u n " na obrazy A l b i c z u k a . w warszawskiej b y ć n a l e ż y , a k i m b y ć m o ż n a . A l b i c z u k w s w y m dziele wnosi Aleksander J a c k o w s k i , dobrze z o r i e n t o w a n y w artystów nieprofesjonalnych, t a k o nich napisał: twórczości „O najwy­ w a r t o ś c i rzadko spotykane, w a r t o ś c i etyczne, k t ó r y m daje wy­ raz z a d z i w i a j ą c o d o j r z a ł y a r t y s t y c z n i e . bitniejszych m o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że s ą j a k g w i a z d y ś w i e c ą c e J a c k o w s k i pisze — i t u t r u d n o się z n i m nie zgodzić, iż: w ł a s n y m ś w i a t ł e m . Znajduje się t u w i ę c N i k i f o r , Monsiel, Ociepka, ,,(...) j o d y n i e c i e k a w ą jest t w ó r o z o ś ć , k t ó r e j ź r ó d ł a t k w i ą w zaka­ ale t a k ż e m a l a r k a k w i a t ó w M a r i a W o j t o w i c z m a r k a c h ludzkiej p s y c h i k i , k t ó r a u j a w n i a czy w r ę c z demaskuje oraz — o g r o d n i k : 4 BAZYLI ALBICZUK" . to, co jest autentycznym problemem czy nawet dramatem mogą c z ł o w i e k a . . . Jest s m u t n ą p r a w d ą s z t u k i naszego czasu, że coraz b y ć w y b i t n i e i n t e r e s u j ą c e — c z y t a m y dalej — w z b o g a c a j ą obraz t r u d n i e j jest p o w i e d z i e ć coś w a ż n e g o , a n a w e t t y l k o nowego". „Wyselekcjonowane dzieła artystów nieuczonych s z t u k i naszego czasu o nowe odcienie". W t y m miejscu nie zga­ dzam się j e d n a k z J a c k o w s k i m . A l b i c z u k nie jest t y l k o „nie- A l b i c z u k m ó w i p r a w d y w a ż n e , m ó w i w s p o s ó b p i ę k n y i so­ bie t y l k o w ł a ś c i w y , i w t y m l e ż y w a r t o ś ć jego o b r a z ó w . Sądzę, u c z o n y m " , w k a ż d y m razie o k r e ś l e n i e t o nie m ó w i o t y m , co że w c i ą ż są one niedoceniane, że c z ę s t o p a t r z y się na nie poprzez jest dla tego a r t y s t y n a j w a ż n i e j s z e , o jego ś w i a d o m o ś c i i pos­ m o d ę na „ n a i w n y c h " , nie d o s t r z e g a j ą c tego, co jest w nich wy­ ł a n n i c t w i e . W y r ó ż n i a go t o s p o ś r ó d i n n y c h . N i e jest t e ż i absolut­ jątkowe. P R Z Y P I S Y 1 cyjny B a z y l i A l b i c z u k , Szczęście Stowarzyszenia n r 7—8, s. 2 3 „Biuletyn Ludowych", Informa­ Lublin 1974, 30. A n n a W a w r z y c k a , Polski n r 4 (372) z w ogrodzie, Twórców 4 Aleksander J a c k o w s k i , Plastyka Szt. l u d . " , R . X X V I I I , Celnik Rousseau, „Perspektywy", 15.Х.1976. D z i ę k i życzliwości odbiorcy t y c h l i s t ó w , m o g ł e m skromne f r a g m e n t y i c h w p r o w a d z i ć do t e k s t u . L i s t y te, pisane o d r o k u , z n a j d u j ą się w P r a c o w n i S z t u k i Nieprofesjonalnej 1965 Instytutu S z t u k i P A N . Z a r ó w n o one, j a k t e ż i korespondencja z L u d w i g i e m Fot.: J . Olędzki — il. 2—4, 38 Z i m m e r e r e m s t a n o w i ć m o g ą p r z e d m i o t osobnej pracy. 5 Albiczuk z nieprofesjonalna, „Pol. 1974, n r 4, s. 105 i n a s t ę p n e . katalogu wystawy w Zagrzebiu wyróżnił' c h o ć t e ż z z a s t r z e ż e n i a m i , j e d y n i e obraz J . Generaliea Cyganie, oraz prace I w a n a R a b u z i n a . M i m o iż n i e o h ę t n i e przystaje n a wszelkie klasyfikowanie go, n a l e ż y do „ S t o w a r z y s z e n i a T w ó r c ó w Ludowych". 10, 13; M. Pokropek — il. 1, 15; B . Sowilski — il. 16; J. Świderski — il. 5, 6-—9, 11, 12, 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8bf5de9267c019fd2f07cfe2ce315cbc.pdf d586b3befecfee30e9428476ded636f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4373 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4069 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Irena Turnau Wpływ szlacheekioj i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w X V I — X I X wieku 67 Aleksander Jackowski Teresa Komornicka-Rościszowska Współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza (cz. I ) . Konkurs „Malowana chata" na Powiślu Dąbrowskim . 79 95 . Jacok Olędzki Dywan na suficie 107 Aleksander Wallis Wieże Simona Rodii 115 Zbigniew Jakubowski Plakietka wotywna fundacji Jana Rubinkowskiego z 1680 r. w kościolo Bożogo Ciała w Krakowie 119 Anna Kunczyńska-Iracka Stanisław Blaszczyk, Ludowa plastyka kultowa го Wielkopolsce 121 KROXIKA X — X I I 1976 122 RECENZJE SUMMARY OE ARTICLES 125 РЕЗЮМЕ 127 Na okładce: Studnia malowana przez Stefanię Łączyiiską, Zalipio, gm. Gręboszów, woj. tarnowskie. 1976 r. Fot.: J. Świderski Xa stronie t y t u ł o ww eo j :: Malowanka wykonana w rodzinie rodził Curylów, Zalipie, wym. 32x36 cm. 1935 r. Fot.: J. Świderski �POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI . ROK XXXI . 19 7 7 . NR 2 polska sztuka ludowa W R O C L A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA - K R A K Ó W OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Ewa K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a Kunczyńska-Iracka, Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina żelechowska. Tłumacze­ nia — Magdalena Paszkiewicz (ang.) i Natalia Stasiń­ ska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd27699fe79f31da7e4227d9a700125a.pdf 15988c0b6ea18d33c1b8899434337b24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4372 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4068 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.62-63 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i Z w i ą z e k Sp. R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego w Warszawie. Pokazano 4 rodzaje t k a n i n : gobeliny, d y w a n y , k i l i m y i sumaki. Ñ a k o n k u r s n a p ł y n ę ł o 550 prac z całego k r a j u , z czogo 284 z a k w a l i f i k o ­ wano na w y s t a w ę . Przyznano 38 n a g r ó d i w y r ó ż n i e ń . Rogalska, n a g i o d y I I I (po 2.000 zł) — — J a d w i g a H n i e d z i e j k o i Regina Masełbas. Ponadto przyznano szereg wyróż­ nień. * I X — w Muzeum Okręgowym w Zamościu otwarto p o k o n k u r s o w ą wysta­ wę S z t u k i Lrrdowej Zamojszozyzny. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 270 prac 37 t w ó r c ó w u d o w y c h tego regionu. * 22. I X — w S ł u p s k u o t w a r t a zo­ stała „Ogólnopolska Wystawa Plastyki Amatorskiej R z e m i o s ł a Cechowego", zor­ ganizowana przez Centralny Z a r z ą d Rze­ m i o s ł a oraz K o s z a l i ń s k ą I z b ę R z e m i e ś l n i ­ czą. N a t e g o r o c z n ą w y s t a w ę n a d e s ł a n o ponad 300 prac z zakresu m a l a r s t w a , rzeźby i grafiki. Cztery r ó w n o r z ę d n e nagrody I o t r z y ­ m a l i : J a n W i e t r z y k z M a j d a n u Sopoc­ kiego, S t a n i s ł a w Mazurek z Potaszni, E d w a r d Jezierski z W e r b k o w i c i W ł a ­ d y s ł a w a G r u d z i ń s k a z Hrubieszowa. * * I X — w P a ń s t w o w y m Muzeum E t ­ n o g r a f i c z n y m w Warszawie czynna b y ł a w y s t a w a p n . „ R u m u ń s k a sztuka n a i w n a " , na k t ó r e j zaprezentowano 80 o b r a z ó w malarzy „ n a i w n y c h " z różnych regionów Rumunii. 27. I X — w M u z e u m W o j s k a w B i a ł y m s t o k u r o z s t r z y g n i ę t y z o s t a ł ogól­ nopolski k o n k u r s p n . „ W o j s k o w sztuce ludowej". W konkursie u c z e s t n i c z y ł o p o n a d 50 t w ó r c ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i 78 r z e ź b i 30 t k a n i n . J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m z-ey Dyrektora Departamentu Muzeów i Ochrony Z a b y t k ó w , F i a n c i s z k a M i d u r y , p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : w dziale r z e ź b y nagrody I nie p r z y z n a n o ; nagro­ d y I I (po 3.000 zł) o t r z y m a l i : J a r o s ł a w F u r g a ł a i M a r i a n L e j a ; n a g r o d ę I I I (2.000 zł) — E d m u n d Zieliński. W działo t k a n i n y nagrody I (po 5.000 zł) o t r z y m a ł y : S t a n i s ł a w a C z a p l i ń ­ ska i M a r i a n n a Dzieszko; nagrody I I (po 3.000 zł) — Felicja Malewicka i Janina S U M M A Polska sztuka ludowa za granicą V I I — w siedzibie F u n d a c j i K o ś c i u ­ szkowskiej w N o w y m Y o r k u czynna b y ł a w y s t a w a prac N i k i f o r a . O r g a n i z a t o r k ą wystawy była Katherine Sękowski. V I T — we L w o w i e w M u z e u m Sztu­ k i U k r a i ń s k i e j czynna b y ł a w y s t a w a rzeszowskiej s z t u k i ludowej. Zgromadzo­ no t u ponad 300 e k s p o n a t ó w z r ó ż n y c h R I E S © dziedzin s z t u k i , j a k r z e ź b a , s t r ó j , koro­ n k a , h a f t , zabawka i f o t o g r a m y budow­ n i c t w a w s i rzeszowskiej. Wystawa zorganizowana została przez d z i a ł etnograficzny Muzeum O k r ę ­ gowego w Rzeszowie. * 13—22. V I I I — w M a l m ó (Szwecja) n a M i ę d z y n a r o d o w y c h Targach d u ż y m zainteresowaniom cieszyła się wystawa Sp. R ę k o d z i o ł a Ludowego i A r t y s t y c z ­ nego i m . St. W y s p i a ń s k i e g o z K r a k o w a , p r z y s p a r z a j ą c s p ó ł d z i e l n i wielu nabyw­ ców. * 24. I X — w Berlinie, w Museum fur V o l k s k u n d e o d b y ł o się uroczysto otwarcie w y s t a w y p n . „ M i k o ł a j K o p e r n i k w oczach p o l s k i c h t w ó r c ó w l u d o w y c h " . W y s t a w a z o s t a ł a zorganizowana w ra­ mach t r w a j ą c e j w s p ó ł p r a c y Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u z muzeum b e r l i ń s k i m , gdzie b y ł a p i e r w s z ą w y s t a w ą e t n o g r a f i c z n ą z k r a j ó w socjalistycznych. N a u r z ą d z o n e j z d u ż y m rozmachem ekspozycji pokazano 123 najciekawsze r z e ź b y , uzyskane przez M u z e u m Etno­ graficzne z k o n k u r s u ogólnopolskiego oraz barwne f o t o g r a m y miejsc p o b y t u K o p e r n i k a , w y p o ż y c z o n e z Muzeum Okręgowego w Toruniu i kopię X V I -wiocznego p o r t r e t u wielkiego astronoma. W y s t a w ę p r z y g o t o w a l i pracownicy obu m u z e ó w . A u t o r o m scenariusza i pro­ j e k t u ekspozycji b y ł d y r . Aleksander Błaehowski. Z okazji w y s t a w y w y d a n o katalog. Р Е З Ю М Е S U M M A R Y OP A R T I C L E S K r y s t y n a H e r m a n o w i с z-N o w а к — R E S E A R C H O N W anda D r a b i к — DECORATED HOLLOW MASONRY F O L K COSTUMES I N P O L A N D - ASSESSMENT OF A C H I E ­ U N I T S OF C E M E N T ( R E S E A R C H I N T O CONTEMPORARY VEMENTS FOLK ART) Since the beginning of the 19th c e n t u r y folk costumes have One o f v e r y few forms o f f o l k a r t developing now is the beon one o f the domains of f o l k a r t arousing the greatest interest decoration of the walls of houses (or u n d e r p i n n i n g ) made of among ethnographers concrete or cement hollow masonry u n i t s . A n average hollow a n d lovers of folk c u l t u r e . H o w e v e r , the f i r s t descriptions of a scientific character d i d n o t appear t i l l the years between the W o r l d Wars. Since the Second War, World masonry u n i t is a rectangular p r i s m 25 X 50 X 25 c m mado of cement m i x e d w i t h sand a n d water cast i n t o a wooden mould. the most i m p o r t a n t project has been the A t l a s of Polish In m a n y regions o f P o l a n d the wooden m o u l d is carved F o l k Costumos planned for 59 volumes, of w h i c h 30 have been w h i c h produces published so far. I t is w o r t h n o t i n g t h a t i n Poland thero are 50 The f i r s t decorated moulds were n o t e d about 1933. Decorated basic a n d almost 500 regional varieties of f o l k hollow masonry u n i t s became popular after the last war and costumes. I n her w o r k the authoress sets o u t t o show t o w h a t o x t e n t ornaments impressod on the cement surface. can be f o u n d i n various rogions o f the c o u n t r y . The moulds the s t u d y of f o l k costumes can become a source t o t h e h i s t o r y are made e x a c t l y like the of clothes, points t o the influenco of foreign i m p o r t s a n d of t o w n l i t t l e gingerbread m o u l d s . E x c e p t for open-work decoration all clothes on those w o r n i n t h e c o u n t r y . U n f o r t u n a t e l y , most o f the other techniques the studies on t h e subject p a y too l i t t l e a t t o n t i o n t o t h e l i n k s are skilled i n wood-carving. b u t t e r p r i n t s , cheese presses and are used b y carpenters a n d joiners who of the folk costume w i t h the social s t r u c t u r e o f the village i t comes f r o m , w i t h t h e f i n a n c i a l s i t u a t i o n of those w h o wear i t , customs a n d rites a n d the frrnction i t h a d t o f u l f i l l i n t h e r u r a l R o m u a l d a H a n к o w s к a — " T A P E S T R I E S " PAINTED c o m m u n i t y . Also, e x i s t i n g descriptions o f f o l k costumes do n o t ON BY PAPER FAIENCE PAINTRESSES contain adequate i n f o r m a t i o n concerning the c u t of the costumos, the colour variants, changes conrrectod w i t h fashion, the n u m b e r The article deals w i t h pictures o f flower designs painted of costumes a n d their elements owned b y people, ways o f keeping on paper b v the workers of the Table-ware Ceramic Works in a n d cleaning the costumos, the p r o b l e m o f substitute W ł o c ł a w e k . These workers p a i n t certain defined patterns, the elements used b y poor people, etc. Comprehensive research i n t o folk shaping o f w h i c h t h e y can also influence. They take part i n the costumes is helpful in Biennale E x h i b i t i o n o f W ł o c ł a w e k Faionco at which they present following the changes t a k i n g placo i n the folk culture after the their o w n creative solutions i n o r n a m e n t a t i o n . I n 1974 they 19th surprised the organizers o f a contost 62 century. entitled "Contemporary �or a f a m i l l y , or t h e y were statues of the sad Christ, more rarely a Pieta or other presentation o f Our L a d y , etc. Crosses made of t i m b e r or i r o n wore erected i n p u b l i c squares i n villages, a t t h e crossroads, on r i v e r banks, i n the fiolds, i n places of crime, on tho graves a n d mounds o f "Poles" (soldiers or insurgents). Crosses were also b u i l t d u r i n g plagues, on the occasion o f various missions a n d vows. Such crosses wore also founded for various intentions b y w e a l t h y farmers, w h o usually p u t dates o n t h e m , names a n d a stereotype inscription (e. g . G o d , bless us!). Smaller crosses were h u n g o n t h e walls, or p u t on t h e tables i n rooms; they were also p u t among bee-hives thus placing the bees under their p r o t e c t i o n . Some crossese, especially the b i g ones, were J a c e k O l ę d z k i — T H E R E A L B E A U T Y IS I N N A T U R E . decorated w i t h tho insignia o f Christ's passion or h a d a developed (ON B A Z Y L I A L B I C Z U K ' S P A I N T I N G S . ) c r o w n o f i r o n o r t i n s u r m o u n t i n g t h e m . Wood-carvers a n d caipenters often t o o k p a y m e n t i n k i n d f o r t h e i r w o r k a n d n o t Bazyli A l b i c z u k is 65, a bacholor, he made h i s l i v i n g i n money. Such crosses stood f o r longer t h a n one h u n d r e d years. farming b u t has been p a i n t i n g since h i s y o u t h . T h e a u t h o r o f W h e n the p a r t o f the cross t h a t was sunk i n the g r o u n d decayed, the article emphasizes t h e deep, philosophical m o t i v a t i o n i n Albiczuk's w o r k a n d his a t t i t u d e t o w a r d s N a t u r e . H i s love o f usually every 20—30 years, i t was t h e n sunk again, a n d thus t h e cross was made shorter. Sometimes o l d crosses were replaced Nature made h i m l a y o u t a s m a l l garden i n w h i c h he grows w i t h now copies. O l d crosses w h i c h h a d completely r o t t e d wore about 300 different k i n d s o f bushes a n d flowers. Gardens are b u r n t i n t h e c h u r c h - y a r d o n Easter Sunday o r o n St. Rooh's a recurring theme i n m a n y o f his w o r k s . T h e h a r m o n y of N a t u r e , day. the Sun a n d t h e b i r d s c o n t a i n m o r a l values t h a t aro so often violated b y m a n w i t h his quarrels a n d f r a t r i c i d a l f i g h t i n g a b o u t Before t h o F i r s t W o r l d W a r there were a b o u t 1500 crosses religious differences, etc. Creative w o r k brings peace t o h i m a n d i n t h e K u r p i e r e g i o n ; after 1945 o n l y sevoral h u n d r e d remained allows o f expressing values w h i c h — he says — h o l d t h o sense a n d their n u m b e r is constantly d i m i n i s h i n g . of his existence. folk a r t i n t h e K u j a w y r e g i o n " b y sending i n pictures o f flower designs on paper for w h i c h t h e y drew o n t h e i r experience i n t h e domain o f faience decoration. T h e different size, t h e m a t e r i a l and a froo choice b o t h i n composition o f colours a n d decorative elements, resulted i n a n o u t b u r s t o f creative i n v e n t i o n f r o m t h e most talented paintresses. N o w , a b o u t one h u n d r e d paintresses send in their ,.tapestries" f o r contests a n d e x h i b i t i o n s , thus providing a l i n k w i t h t h e l i v e l y (although f o r m a l l y different) tradition or r u r a l ,,tapestries". Albiczuk is a reflective painter, he w o r k s slowly, w i t h graet sonso o f responsibility a n d o n l y i n t h e later p a r t o f t h e d a y , when dusk is falling. H e spends mornings i n his garden a n d i n tho fields. H e rejects a l l labels. H o protests w h e n people call h i m a naive painter. T h e a u t h o r says: he is j u s t a great a r t i s t . A d a m C h ę t n i k — CROSSES A N D W A Y S I D E S H R I N E S IN T H E KURPIE REGION A n t o n i S t e l m a c h — P A I N T I N G TO COMMEMORATE A B O L I T I O N OF SERFDOM I N GORAJEC T h e a u t h o r , whoso description o f t h o m u r a l paintings i n t h e chapel i n Ł o w c z a c o m m e m o r a t i n g a similar event has been published i n a previous issue o f our magazine, n o w presents the h i s t o r y o f a p a i n t i n g (only p a r t i a l l y preserved) i n an O r t h o d o x Church a t Gorajee. The p a i n t i n g was founded b y a local peasant Georgij W o j t o w i c z a n d his wife. I t is one o f v e r y few preserved examples o f a n i n d i v i d u a l f o u n d a t i o n o f t h e k i n d . Jan S a m e k — E L E M E N T S OF F O L K A R T I N CRACOW GOLD-SMITHERY On t h o t e n t h anniversary o f t h e death o f A d a m C h ę t n i k , an ominont specialist i n t h e f i e l d o f t h e f o l k a r t i n t h e K u r p i e region (an ethographic region n o r t h east o f central Poland), the editors p u b l i s h a t e x t b y A d a m C h ę t n i k , w r i t t e n before the Second W o r l d W a r a n d also reproductions o f his drawings of crosses a n d wayside shrines. T h e source materials date back to the period between t h e t w o W o r l d Wars. Wayside shrines used t o be v o r y p o p u l a r i n t h e K u r p i e region a n d they were of various sizes f r o m t i n y cases t o buildings built o f t i m b e r o r , more r a r e l y , c f b r i c k . H o l y images were also placod under s m a l l t i n or wooden roofs o r i n t h o hollows o f treo•trunks. Most often t h e y were t h e p a t r o n saints o f t h e village The a u t h o r describos engraved plates a t t h e bases o f l i ­ t u r g i c a l chalices f r o m tho Corpus Christi Church a n d St. M a r t i n ' s Church i n Cracow. T h e y date back t o t h e 17th century. Such plates a n d plaquettes also appeared on other chalices a n d l i t u r g i ­ cal vessels e.g. the ciboriums f r o m St. M a r t i n ' s Church i n Cracow. E n g r a v i n g was popular i n Cracow gold-smithery a n d i t first appeared i n t h e second h a l f o f t h e 14th century. Goldsmiths drew o n graphic patterns, b u t a departure f r o m t h o great style made t h e m t u r n t o t h e folk a r t i d i o m . Besides, t h e Craoow goldsmiths also w o r k e d for people i n the c o u n t r y m a k i n g jewellery for t h e m ( i n w h i c h t h e ornamental stone was coral). Р Е З Ю М Е К р и с т и н а Г е р м а нович-Новак — ИССЛЕДО­ В А Н И Я В О Б Л А С Т И НАРОДНЫХ КОСТЮМОВ В П О Л Ь Ш Е . П О П Ы Т К А О Ц Е Н К И ДОСТИЖЕНИЙ В OTOM НАПРАВЛЕНИИ ник для и з у ч е н и я и с т о р и и о д е ж д ы , в о з д е й с т в и я ино­ с т р а н н о г о и м п о р т а , в л и я н и я города на деревню. К со­ жалению, в большинстве работ о б р а щ а е т с я с л и ш к о м мало в н и м а н и я на с в я з ь наряда с общественной струк­ турой деревни, с з а ж и т о ч н о с т ь ю е е жителей, с об­ р я д а м и и функциями, к о т о р ы е наряд и с п о л н я л среди с е л ь с к о й о б щ е с т в е н н о с т и . П р и о п и с а н и и наряда слиш­ к о м мало места о т в о д и т с я о п и с а н и ю его к р о я , р а с ­ цветки, и з м е н е н и я м , с в я з а н н ы м с модой, к о л и ч е с т в у нарядов и и х о т д е л ь н ы х э л е м е н т о в у к р е с т ь я н , цепе наряда, способам хранения и чистки, проблеме замены У ж е в начале X I X в е к а наряд стал предметом особого в н и м а н и я и и н т е р е с а э т н о г р а ф о в и л ю б и т е л е й народной культуры. Однако лишь в межвоепный период начали у к а з ы в а т ь с я научные труды, посвя­ щенные этой тематике. П о с л е в т о р о й мировой войны в а ж н е й ш и м мероприятием в этой области я в л я е т с я п о д г о т о в к а Атласа п о л ь с к и х народных к о с т ю м о в . Из отдельных элементов наряда, к которой прибегали з а п л а н и р о в а н н ы х 59 тетрадей в ы ш л о до с и х п о р 30. менее з а ж и т о ч н ы е г р у п п ы населения и т.д. С л е д у е т о т м е т и т ь , что в П о л ь ш е с у щ е с т в у е т 50 о с н о в ­ ных и о к о л о 500 р е г и о н а л ь н ы х в и д о в народных пра­ Всесторонние исследования, касающиеся нарядов, здничных нарядов. В своей статье автор п ы т а е т с я к о й мере и с с л е д о в а н и е э т и х нарядов установить в к а ­ составляет источ­ предоставляют происходившие века. позможиоеп. в народной проолсдотъ поремеим, к у л ь т у р е , начиная с XIX 63 �В а н д а Драбик — ДЕКОРАТИВНЫЕ ПУСТОТЕ­ ЛЫЕ БЕТОННЫЕ КАМНИ ( И З ИССЛЕДОВАНИЙ В ОБЛАСТИ СОВРЕМЕННОГО НАРОДНОГО ИСКУС­ СТВА) О д н и м и з немногих новых видов современного народного творчества, п о л у ч и в ш и х в настоящее время развитие, является украшение с т е н домов (или их цокольной части) в о з в е д е н н ы х и з бетонных (цемент­ ных) п у с т о т е л ы х к а м н е й . Пустотелый камень является прямоугольным па­ р а л л е л е п и п е д о м р а з м е р о м в с р е д н е м о к . 25 X 50 X 25 см. П у с т о т е л ь н ы е к а м и н и з г о т о в л я ю т с я в деревянных формах, в к о т о р ы е в л и в а ю т цемент, смешанный с пес­ ком и водой. В о многих р е г и о н а х П о л ь ш и деревянную форму в ы д а л б л и в а ю т , благодаря чему на цементной стене о т п е ч а т ы в а е т с я о р н а м е н т . П е р в ы е декоративные фор­ мы датируются п р и б л и з и т е л ь н о 1933 г. О н и стали распространяться после войны и сейчас применяются в р а з л и ч н ы х р а й о н а х нашей страны. Выделка форм п р о и з в о д и т с я таким же о б р а з о м , к а к формы для у к р а ш е н и я масла, сыра, пряников. Кроме ажурной п р и м е н я ю т с я также в с е другие в и д ы техники резного и с к у с с т в а . Их в ы д е л к о й з а н и м а ю т с я п л о т н и к и и с т о ­ ляры, обладающие способностями резчиков. Р о м у а л ь д а Х а н к о в с к а — НАСТЕННЫЕ МАЖНЫЕ КОВРИКИ Р А Б О Т Ы ХУДОЖНИЦ ПИСЫВАЮЩИХ ФАЯНС БУ­ РАС­ Темой настоящей статьи являются картонные или бумажные к а р т и н к и , цветочные декорации, выпол­ няемые р а б о т н и ц а м и В л о ц л а в с к о й фабрики столовой к е р а м и к и . Художницы работают по утвержденным о б р а з ц а м , в формировании которых принимают дей­ ственное участие. В своих работах, п р е д с т а в л е н н ы х на Бьеннале фаянсовых изделий, они п о к а з а л и соб­ с т в е н н ы е творческие о р н а м е н т а л ь н ы е (т.е. декоратив­ ные) р е ш е н и я . В 1974 г. художницы эти, неожиданно для о р г а н и з а т о р о в к о н к у р с а „ Н а р о д н о е и с к у с с т в о К у я в щ и н ы " , п р и с л а л и бумажные картинки, в которых использовали свой опыт, приобретенный при росписи фаянса. Другой формат, другой материал и свободная непринужденная р а с ц в е т к а , к а к и декоративные (ком­ позиционные) решения способствовали творческому р а з в и т и ю наиболее талантливых художниц. В насто­ ящее время около 100 женщин готовят настенные бумажные коврики па конкурсы и выставки, под­ держивая в с е е щ е живые ( х о т я формально иные) традиции деревенских настенных ковриков. Автор р а с с м а т р и в а е т р а б о т ы наиболее талантли­ в ы х женщин, сопоставляя их с композициями, кото­ р ы е о н и п р е д с т а в и л и на Бьеннале фаянса. Я ц е к О л е н д з к и — ПОДЛИННАЯ КРАСОТА ЗА­ КЛЮЧАЕТСЯ В ПРИРОДЕ. О ХУДОЖЕСТВЕННОМ ТВОРЧЕСТВЕ БАЗИЛИЯ АЛЬБИЧУКА Альбичуку 65 л е т . О н холост, в с ю жизнь зани­ мается з е м л е д е л и е м , но наряду с этим с молодых л е т р и с у е т . Автор статьи отмечает глубокие филосо­ фские мотивы, характерные для творчества Альбичука, его о т н о ш е н и е к п р и р о д е . С т р а с т н о л ю б я п р и р о д у , о н р а з б и л на небольшой п л о щ а д и сад, в котором в ы р а щ и в а е т о к . 300 в и д о в к у с т а р н и к о в ( м н о г о л е т н и ­ к о в ) и цветов. С а д ы я в л я ю т с я также темой многих его работ. Гармония природы, солнце, птицы содержат глу­ бокие моральные ценности, к о т о р ы е так часто на­ р у ш а е т человек р а с п р я м и , братоубийственной борьбой на п о ч а е р е л и г и о з н ы х р а с х о ж д е н и й и т . д . В твор­ честве находит Альбичук умиротворение, оно дает е м у в о з м о ж н о с т ь в ы р а з и т ь т е ценности, которые со­ с т а в л я ю т с м ы с л его с у щ е с т в о в а н и я . Альбичук в д у м ч и в ы й художник, о н р а б о т а е т мед­ л е н н о , с чувством ответственности, работает только в п р е д в е ч е р н е е в р е м я , к о г д а наступают сумерки. По у т р а м он р а б о т а е т в с а д у и в п о л е . Альбичук не п о м е щ а е т с я в о б щ е п р и н я т ы х „ п е р е ­ г о р о д к а х " . О н п р о т е с т у е т , к о г д а е г о п р и ч и с л я ю т к на­ и в н ы м . П о мнению а в т о р а он я в л я е т с я художником крупного формата. 64 АдамХентник ПЁВСКОГО — КРЕСТЫ РАЙОНА И ЧАСОВЕНКИ КУР- В десятую г о д о в щ и н у с о дня смерти известного з н а т о к а народной к у л ь т у р ы курпёвского района (этно­ г р а ф и ч е с к и й р а й о н , р а с п о л о ж е н н ы й на с е в е р о - в о с т о к о т центральной П о л ь ш и ) наша редакция публикует написанный и м до в о й н ы текст, а также помещает репродукции рисунков, изображающих кресты и часо­ в е н к и . Это документация, возникшая в межвоепный период. Часовенки были широко распространены в Курп ё в е к о м р а й о н е . В с т р е ч а л и с ь с р е д и них различной в е л и ч и н ы , то маленькие, шкафоподобные, то более к р у п н ы е п о с т р о й к и . Их с т р о и л и и з дерева, р е ж е из к и р п и ч а . К р о м е того с т а в и л и с ь фигуры с в я т ы х под жестяными и л и дощатыми к о з ы р к а м и и л и же в дуплах деревьев. Это были главным образом изображения святых, п о к р о в и т е л е й данной деревни или семьи, либо же с к у л ь п т у р ы С к о р б я щ е г о Христа, реже Пиеты, а так­ же другие и з о б р а ж е н и я Богоматери и т.д. Деревянный и л и железный к р е с т с т а в и л и на де­ р е в е н с к и х п л о щ а д я х , на п е р е п у т ь я х , над в о д о й , на п о л я х , на местах п р е с т у п л е н и й , на о д и н о ч н ы х моги­ л а х и могилах „поляков'' (солдат, повстанцев). С т а в и л и также к р е с т ы во в р е м я э п и д е м и й , в связи с р а з л и ч н ы м и миссиями и обетами. Состоятельные к р е с т ь я н е жертвовали иногда к р е с т ы по р а з л и ч н ы м п о в о д а м , г л а в н ы м о б р а з о м п о м е щ а я на них даты, фамилии и стереотипные подписи (наприм. Господи благослови). Кресты п о м е н ь ш е в е ш а л и на стенах, с т а в и л и в и з б е на столе, п о м е щ а л и среди ульев, по­ ручая их попечению пчел. Кресты, в особенности больших р а з м е р о в , р а з у к р а ш и в а л и и в е ш а л и на них а т р и б у т ы мученичества, тщательно о т д е л ы в а я так наз. в е н е ц и з железа или жести. За свою работу резчики и плотники преимущест­ в е н н о п о л у ч а л и в м е с т о денег продукты. К р е с т ы про­ стаивали иной раз с в ы ш е ста лет.Когда перегнивала з а к о п а н н а я в з е м л ю нижняя часть, крест срезали и о п я т ь в к а п ы в а л и , с н и ж а я е г о таким образом; обыч­ но э т о п р о д е л ы в а л и к а ж д ы е 20—30 л е т . Иногда старые к р е с т ы з а м е н я л и новыми копиями. Совсем обветшав­ шие кресты сжигали перед костелом в Страстную С у б б о т у и л и в день с в . Р о х а . П е р е д п е р в о й мировой войной в Курпёвском райо­ не насчитывалось о к . 1500 к р е с т о в , п о с л е 1945 г. и х о с т а л о с ь только несколько сот, сейчас их стало еще меньше. Антон и С т е л ь м а х — В ПАМЯТЬ КРЕПОСТНОГО ПРАВА В ГОРАЙЦЕ ОТМЕНЫ Автор с т а т ь и , к о т о р ы й в с в о е в р е м я п и с а л на с т р а н и ц а х журнала „ П о л ь с к о е народное искусство" о настенной живописи, посвященной отмене крепост­ ного п р а в а , к о т о р а я находится в часовенке в Ловче, п и ш е т на с е й р а з о б и с т о р и и к а р т и н ы частично со­ хранившейся в церкви в Горайце. Картина была в 1848 г. п р и н е с е н а в дар местным крестьянином Г е о р г и е м В у й т о в и ч е м и е г о женой. Она принадлежит к немногим с о х р а н и в ш и м с я о б р а з ц а м п о д о б н ы х инди­ видуальных даров. Я н С а м е к — ЭЛЕМЕНТЫ НАРОДНОГО ИСКУС­ СТВА В ЮВЕЛИРНОМ МАСТЕРСТВЕ КРАКОВА В статье рассматриваются гравированные пластин­ к и на ножках литургических сосудов костелов Божьего тела и св. М а р т и н а в Кракове. Они датируются X V I I в . Такие п л а с т и н к и и п л а к е т к и можно встретить на различного вида литургической утвари, наприм. на дарохранительнице и з к о с т е л а с в . М а р т и н а . Этого рода г р а в и р о в к а стала р а с п р о с т р а н я т ь с я среди кра­ к о в с к и х г р а в е р о в в о в т о р о й п о л о в и н е X I V в. Г р а в е р ы п р и д е р ж и в а л и с ь г р а ф и ч е с к и х о б р а з ц о в , но, у х о д я от о б р а з ц о в большого и с к у с с т в а , о н и п р т л й о т г ж а л и с ь к на­ р о д н о й к у л ь т у р е . З о л о т ы х дел мао^е^а р Щ с ) т а л и так­ же для у д о в л е т в о р е н и я потребно£гей..-пеа^дни, вы­ п о л н я я ювелирные и з д е л и я , в коЬе]юлн1](Ж ценным к а м н е м был к о р а л л . y^i, �W A R U N K I P R E N U M E R A T Y Cena p r e n u m e r a t y rocznej Cena p r e n u m e r a t y p ó ł r o c z n e j N A R O K 1978 z l 120.— z l 60.— Prenumeratę na k r a j p r z y j m u j ą Oddziały RSW „Prasa-Książka-Ruch" oraz u r z ę d y p o c z t o w e i d o r ę c z y c i e l e •— w t e r m i n a c h : — do 25 l i s t o p a d a na s t y c z e ń , I k w a r t a ł , I p ó ł r o c z e r o k u n a s t ę p n e g o i na c a ł y r o k następny — do d n i a 10 miesia.ca, p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y na p o z o s t a ł e o k r e s y r o ­ ku bieżącego. Jednostki gospodarki uspołecznionej, instytucje i organizacje społeczno-polity­ czne s k ł a d a j ą z a m ó w i e n i a w m i e j s c o w y c h O d d z i a ł a c h R S W „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " . Z a k ł a d y pracy i i n s t y t u c j e w m i e j s c o w o ś c i a c h , w k t ó r y c h nie ma O d d z i a ł ó w R S W oraz p r e n u m e r a t o r z y i n d y w i d u a l n i z a m a w i a j ą p r e n u m e r a t ę w u r z ę d a c h pocz­ towych lub u doręczycieli. P r e n u m e r a t ę ze z l e c e n i e m w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a j e s t o 5 0 % d r o ż s z a o d prenumeraty krajowej, przyjmuje R S W „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " , Centrala Kolporta­ ż u P r a s y i W y d a w n i c t w u l . T o w a r o w a 28, 00-958 W a r s z a w a , k o n t o P K O n r 1531-71 w t e r m i n a c h p o d a n y c h d l a p r e n u m e r a t y k r a j o w e j . Sprzedaż n u m e r ó w bieżących i archiwalnych: — w K s i ę g a r n i O ś r o d k a Rozpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N , sprze­ daż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a n u m e r ó w bieżących i a r c h i w a l n y c h p ł a t n o ś ć go­ t ó w k ą , p r z e l e w e m l u b za z a l i c z e n i e m p o c z t o w y m . A d r e s : O R P A N , P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , 00-901 W a r s z a w a , k o n t o P K O 1531-912 I Oddział Warszawa. O r d e r s f o r t h i s p e r i o d i c a l f r o m a b r c a d c a n be p l a c e d w i t h „ A r s P o l o n a " K r a k o w ­ s k i e P r z e d m i e ś c i e 7, 00-068 W a r s z a w a , P o l a n d or w i t h —• K u b o n & S a g n e r , I n h a b e r O t t o S a g n e r , D 8 M ü n c h e n 34, P o s t f a c h 68, B u n d e s r e publik Deutschland. — E a r l s c o u r t P u b l i c a t i o n s L t d . , 130 S h e p h e r d B u s h C e n t r e , L o n d o n W 12, G r e a t Britain. — L i c o s a C o m m i s s i o n a r i a S a n s o n i , V i a L a m a r m o r a 45, 50 121 F i r e n z e , I t a l y . I n d e k s 36 940 P L I S S N 0032-3721 Z a k ł a d N a r o d o w y i m i e n i a O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o W r o c ł a w , Oddział w W a r ­ s z a w i e 1977. N a k ł a d 2000 egz. O b j ę t o ś ć 11,00 a r k . w y d . , 8,00 a r k . d r u k . + 2 w k l e j k i P a p i e r i l u s t r a c y j n y k l . I I I 90 g. 61 X 86. O d d a n o do s k ł a d u 1 1 . Х И . 1 9 7 6 . P o d p i s a n o do d i u k u w s i e r p n i u 1977 r . W y d r u k o w a n o w e w r z e ś n i u 1977 r . w Z a k ł . G r a f . „ T a m k a " . Z . 2. 664/76. F-15. C e n a 18.— z ł . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e44731af61cf17cbc1ea1cb0c3a9206c.pdf 8d51f8263a001d1fa71a554508bc969d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3921 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.183 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • O L I S QUARTERLY N. 4 H F PUBLISHED O L K A R T B Y T H E STATE I N S T I T U T E OF A R T Y E A R BOOK X I I I ri 1959 SUMMMARY OF A R T I C L E S From the editors On the occasion o f the 15th anniversary of People's Poland, the articles i n this issue summarize the development of folk a r t i n this country i n the postwar period. Kazimierz Pietkiewicz, Head of the Folk A r t Section at the M i n i s t r y o f Culture and A r t A B A L A N C E SHEET OF F I F T E E N Y E A R S ' P A T R O N A G E OF FOLK A R T . When i n 1945 w o r k was started to protect folk art from extinction, i t became clear that despite existing valuable experience, the new economic, political and social conditions had brought a number of problems w h i c h called for new solutions. The absence of qualified personnel and the lack of a l o n g term programme of activities d i d not make the task anv easier A n d vet the vears 1945—48 recorded a number of organizational achievements: at the first Dost-war conferences reoresentatives of various i n s t i tutions concerned w i t h folk art elaborated a p r o srammp coordinating t h e i r efforts and the Folk A r t Section at the M i n i s t r y i n i t i a t e d a broad Programme conducting at the s l m e time w n ^ t a t l v r a n a ^ D r o ^ naaanda w o r k N e x n e w f o ^ f T f e e enha^cein^Qt 1 I v d b v the exhibitions competitions and workinJ conference w i t h fn k â r H s T n i Sv the M i n i s t r y arranged by I n the years 1948—49, the n e w approach towards folk art was f i r m l y established and the Section of Folk A r t , i n cooperation w i t h the People's Councils, maintained close contacts w i t h folk art centres throughout the country. I t was also then t h a t the Folk A r t and Folk I n d u s t r y Centre (CPLiA) was formed to coordinate the production o f the folk a r t industry. I t should be added that m a n y folk art centres were revived at that time. I n the publishing field, 1949 saw the appearance of the first volume of the Atlas of Polish Folk Costumes w h i l e the a u a r t erlv Polish Folk Art devoted ever more sDace i n its columns to topical folk a r t nroblems A number of Polish Folk Art? ExhUDitLns enioved' much success m this c o u n t r y a n d a b r o a d I n the years 1950—55, the M i n i s t r y of C u l t u r e and A r t inspired and coordinated a l l measures w h i c h were taken to boost f o l k art. The c u l t u r a l policy of the M i n i s t r y was however not devoid of errors, w h i c h had an adverse effect also on the development of folk art. Suggestions were made that folk artists should abandon the old traditions and take up contemporary themes W i t h o u t causing m u c h h a r m this roolicv was responsible for a temporary l o w e r i n g of the artistic level of f o l k art. Nevertheless, the general balance sheet for these years was closed on the credit side. Financial assistance to promote folk a r t was considerably expanded, as was theoretical and practical research i n various regions conducted m a i n l y b y the State Institute of A r t and the Polish Ethnographic Society. Following the changes which took place i n Poland's methods of management i n 1956, the existing system of folk art protection also underwent a radical change. W i t h the general t r e n d for decentralization, more powers were delegated to local organs and freedom of creative a r t was restored, which has not failed to produce v e r y good results. I n the meantime C P L i A was reorganized into the National U n i o n of Folk A r t Cooperatives, an institution w h i c h i n the new situation could considerably expand the scope and variety of its activities and w h i c h can c l a i m credit for raising +hp artistic level of folk a r t and the mialitv of the i n d u s t r y ' s o r < X t s Here of great as sitl nee is the special fund Placed a C P L I T disposal to finance creative w o r k P A separate problem which arose as early as i n 1945 was that of collecting old and new specimens of folk art which, through exhibitions, were to p o pularize the best achievements of f o l k artists. A n d indeed, during the last 15 years about 12,000 pieces have been collected and stored at the M i n i s t r y of Culture and A r t , which, on the i n i t i a t i v e of the Folk A r t Section, purchased them from exhibitions and competitions or d i r e c t l y f r o m the artists. The collection has been on show at 232 exhibitions and offers interesting m a t e r i a l for research workers. I n 1958, a m a i n r Dart of the collection went to the M n w i i m of F o l k C u l t u r e a n d A r t inWaTsaw while the rest was divided between regional museums. I n summing up the period under review, the author writes that though i n contemporary conditions folk a r t "has lost its former position i n its own milieu, it has found application and a place i n the life of the greater p a r t of the population". The popularization of folk art, w h i c h after the war gained a f i r m foothold i n our life and was brought nearer to p r o fessional art, contributed m u c h to raising the general level of artistic culture o a r t i c u l a r l v i n anolied art As an example one may cite here weaving and cert a i n i n d u s t r i a l designs w h i c h show a pronounced influence of folk a r t Also as far as teaching is concerned the School of Embroidery i n Zafcooanebenefits ™ c h f ^ of folk artists "The high level and original character of contemporary Polish folk a r t is due to the fact that i t did not take the w r o n g p a t h of mechanized, semiindustrial trash produced en mass, but preserved its i n d i v i d u a l form of expression, shaped through generations of artistic efforts". 253 �Roman Retn/uss, Head of the Section for Research in Folk Sculpture, State I n s t i t u t e of A r t . F I F T E E N Y E A R S OF W O R K Research in Polish folk art, however unsystematic, was started as far back as the 19th century. I t was not u n t i l the formation soon after the w a r of the Polish I n s t i t u t e of Folk A r t that planned and coordinated research began to be conducted a l l over the country. I n 1950, the Polish Institute of Folk A r t was merged w i t h the State I n s t i t u t e of A r t . A f t e r a few years of w o r k i t was deemed expedient to isolate two of the Institute's sections and Knk t h e m up d i r e r t l v w i t h t h e i r nwn Institutes Thus the Section of F o i k M u s i c L m e under 1he Institute of Music History and Theory and1 the Folk Sculpture Section fame under the Institute for the h i s t o r y and Theory of Plastic A r t s ™i the headouarteVs in Cracow at Chief oTthe Section K e ] n f u s s w a s appointed The research conducted by the Section embraces every genre of folk sculpture. I n addition, a sister section at the State Institute of A r t engages in special research into folk art which borders on professional art, ecncentrating also on the w o r k of " p r i m i t i v e " painters. I n the i n i t i a l period, the methods of research were not devoid of methodological errors and organisational shortcomings. Yet, in principle research developed along the lines mapped out by the First Conference of A r t , held in 1951, namely, the study of the historic, social and economic aspects of folk art. The section developed successfully bibliographic w o r k and also succeeded i n photographing a l l the most remarkable folk art relics and now has at its disnosal rich.archives of valuabte d ^ o c u W t a t i o n . Most important of a l l however was research on the spot in various regions of the country. W a r destruction and the rapid transformations taking place in the very character of folk art called for the utmost efforts and such methods of work as w o u l d allow the collection of as much information as possible w i t h i n the shortest .period of time. Particular care was paid to the less k n o w n regions. Thus, research started i n the most distant districts, covering gradually the whole country. I n the years 1946—48, w i t h the then existing shortage of transpcrt facilities (to carry groups of research workers and equipment), research was mostly done by i n d i v i d u a l workers, but this later proved to be insufficient. At present i n d i v i d u a l research is only conducted as a study supplementing scholarly w o r k . Then came group research, including ethnographers, art historians sketchers and Dhotoeraphers who did reconnaissance w o r k followed by research proper if justified by the discoveries of the advance gnu* The year 1050 w i t n « 4 d another ^ form of research k n o w n in this country as the "annual camp ^ s e a r c h ' Grouos of L many a 30 « « « a T h w o S travel deen ^ntn the country w l ™ U ^ f e n c a l i n some nlace and? from t h ^ Z ^ t h ^ J ^ k e ^ e ditTonrto of the area ^ f ^ Z H ^ l l S n fill nn ffal L S m n n i r M ' t ¿ « 1 « nfinformation t £ v P n S i f <h n W J of the colouring. Descript ons of sculptures in wood and stono and of paintings are supplemented by photographs. "The camp" methods proved to be the most f r u i t ful. The Section now has in its archives 50.000 items. ; 254 including descriptions, drawings, diagrams and 16,000 photographs. The collection is v e r y useful to research workers, and numerous publications, including essays, albums and articles, have been based on material collected by the Section. The archives are open to other institutions concerned w i t h folk art, such as the M i n i s t r y of Culture and A r t , the People's Councils and other k i n d r e d institutions. Janina Orynzyna RY L I F E FOLK ART I N CONTEMPORA- A r g u i n g w i t h the c l a i m that folk art is doomed to extinction, Miss Orynzyna writes that "even today, at the beginning of the atom era and interplanetary communication, a hand-made folk art object has lost nothing of its c h a r m and freshness". I t is true that as i t no longer serves the needs of the countryside, folk art has departed from the m i l i e u it was o r i g i n a l l y intended to serve, b u t it has gained instead admirers and a ready market i n the urban milieu. I n the new conditions folk art has many i m p o r tant functions to f u l f i l — i t can be v e r y useful in raising the standard of the aesthetic taste of the population, being a valuable interior decoration element, and folk art goods sold as souvenirs to tourists v i s i t i n g this country or exported abroad can be an excellent means of popularizing the Polish national style. I t is from this point of view t h a t Janina Orynzyna discusses the activities of CPLiA, the Centre for Folk A r t and Folk Industry, which not only coordinates the w o r k of folk art cooperatives and sells their p r o ducts, taut also caters for folk dance and song ensembles. Aleksander PRESENT Jackowski FOLK ART PAST A M ) I n Poland folk art is s t i l l a l i v i n g r e a l m of a r t even though the process of its gradual e x t i n c t i o n has been observed since the end of the 19th century. Continuously rising standards of social consciousness and demographic changes t a k i n g place in the c o u n t r y side, are responsible for the irreversibility of this process. The isolation from the urban w o r l d impressed i n the oast the stamp of originality on folk art- at isolated e n t i t y and urban c u l t u r e is M n e t r a t i n r f r e e i v i n t o r u r a l life chane'n " the tastes S I the needTof the r u r a l Population M K h i a l - m a d " o r o d u " are oustine a r t i s t * h a X r a f t s and folk . H i t tra .Optional f o r m is g r a d u a l l y d i s a p p e a r i n g from' thl.scene" Sculpture and painting are particularly affected by the urbanization process, since deformation and other means of expression w h i c h were moulded by generations of folk artists, are no lonqer acceptable to the contryside, the tastes of which are strongly •influenced by photography, chromolitography and mass produced figurines of v e r y poor artistic standards. This realm of folk a r t is thus definitely dying out. But folk artists who have abandoned old t r a d i tions and resort to modern means of expression often show much inventiveness and t h e i r products, i f more of an artisan character, present genuine artistic v a lues, gaining an ever stronger foothold in the towns. This is i n particular true of decorative arts (tapestry) w h i c h pay from the point of v i e w of f i n a n c i a l considerations and for which there is a demand both �in town and country. I n contrast, regional costumes and i n t e r i o r decoration are changing their character under the impact of new bourgeois trends m a k i n g their way into r u r a l homes. Under these circumstances protection of folk art to save it from e x t i n c t i o n assumes special signifi­ cance. I n summing up the results of State support for folk art d u r i n g the past fifteen years, the w r i t e r points to such beneficial measures taken by the aut­ horities concerned as competitions, exhibitions the w e l l thought-out policy of prizes, organized purchases of folk art products and scholarships, and expresses the opinion that i n the present situation more forms of encouragement shauld be evolved. The need arizes to suoDort artists who though thev a » not r-nntiniii n g o > d t r a d i t i o n , cre^ style and here not a s" « l l X d w r 4 , n should b l d e r i v e d of ^ Timrot to sal taiuosine old nattems should hi abandoned A m o n s Z m e a s u r e of a ^ k L n c P i f P of profe.sicnal p l a . t c artists I t goes w i t h o u t saying that the most nnportant problem here is the raising of the general standards of culture in the c o u n t r y ­ side. "The downfall of popular art, Which is already an accomplished fact, not only uprooted it, but it under­ l i n e d the whole system of aesthetic views of the r u r a l population, b r i n g i n g about a radical change in the function folk a r t played i n this milieu'. Newspapers, books, radio, films and television have brought the coutryside nearer to towns and to­ day we no longer divide art into "educated" and "popular", b u t into eleiarian and mass art, the latter heing m a i n l y of an entertaining character, incapable of fulfilling the function formerly performed by folk art. Mass culture reduces the recipients to the role of consumers whereas folk a r t insriired creative Drocesses c o n t r i b u t i n e to man's development I t was an expression o ' m a n ' s u r g e t o create d u t i f u l things wh'ch embellished1 t h - s u r r o u r ^ n K s andI w h ch wa* PartancjTform of lifof " The question arises w h a t support should be given to fill the gap, w h a t can today become an equivalent of those values w h i c h i n the past folk art contributed to the countryside. I t seems that the only way out of the situation is to broaden support to embrace not only the few conttimutors o f old trends, but also the broad movement of amateur artists, encouraging them to take part in the creation of art and culture. S U r r Q Ewa Jeczallk EXHIBITION GLASS P A I N T I S G U n i OF n g 5 & M OLD SILESIAN I n the opinion or Miss Jeczalik, the classification is very helpful i n that " i t casts some l i g h t on the period, the origin of the designs and the mil.eu wh'cn adapted them, leading gradually to the discovery of Lhe artistic geneology of glass p a i n t i n g i n Silesia". Following p r e l i m i n a r y research, the authoress arranged an e x h i b i t i o n of some hundred paintings she had selected from the collections of the W r o c ł a w Ethnographic Museum and the Museum i n Jelenia G ó r a . The e x h i b i t i o n was on view i n October 1958 in W r o c l a w and in July this year i n Warsaw. The exhibits were divided into the following five groups: 11 the oldest Silesian painting on glass, representing the highest artistic values 2) background decorations 3) thematic division (votive offerings, Silesian images of the Mother of God, Saints, etc), 4) p a i n t i n g tech­ nique and 5) painting on ' mirrors. The article explaining the mode of the exposition, contains an analysis of the various groups of paintings, with interesting inferences made by the authoress from her research. Thus, for example, there is the observation that "the oldest paintings on glass date back to a period where this type of painting was not yet practiced cn mass, as was the case later, i n the 19th centurv when on the occasion of religious re­ mission processions iconoeraphic compositions painted on glass were produced i n series. A n analysis of the paintings on mirrors leads the authoress to the conclusion that this type of painting, which was believed to have been the oldest i n Silesia, did not originate u n t i l after 1880, when the c o u n t r y ­ side was invaded w i t h petty bourgeois fashions. The few signatures on the serial paintings point to the region of Kłodzko, which was the m a i n centre of remission ceremonies, as the place of their origin, justifying the assumption that serial Silesian paintings on glass was linked up w i t h pilgrimage and remission places rather than w i t h Silesian glass industry centres. Maria Przezdziecka — FOLK SCULPTURES I N T H E 18TH CENTURY The article discusses three 18th century sculptures n wood preserved in the parish Church i n the village of Kraszewo ( C i e c h a n ó w district). The most recent among them — the c i b o r i u m dates back to 1726. Next comes the p u l p i t carved out of a tree t r u n k and supported by a seperately carved figure. M a i n t ­ ained i n the mature baroque style, it shows a tendency towards moderation of the contorted forms inherent in th s stv'e The t h i r d dating back to 1755 is an l a r l v Renafs'sancl Style plaque on Jan Franciszek Kucharski** tomb A l l the three sculptures show an ffftitv s t v t e w h ich i u s t i f r t h e assumotion that thev were the w o r k of r a n d V « T M t e t o r T h Y f M t that th^DuloU is carved out of T tree t r u n k shows that t h . s c Ł w a s a W k artist and the f r m s show the e r a d u ś o c r f o c t on of his crtftsmanship pcrtectlon : : o £ n f With the wealth of preserved Silesian glass p a i n ­ ting, the establishment o f i t s geneology is a com­ plex oroblem, since the painting shows a great v a ­ riety of artistic forms, thematic material and formal features. I n her attempt to trace the origin of this type of art in Si1es a, the authoress divides the material under examination into three groups: the paintings in the first group are classified according to the technique used by the artist i n drawing, painting and decorating the w o r k ; a thematic division of paintings is made in the second group, where the authoress observes a recurrence of a certain type of iconograohic comoosit'ons and i n the t h i r d group, the o a i n Tines are segregated according to background decofo„ ; r a t s 0 Ewa Fryś — S T U D Z I A N Y L A S POTTERY Studziany Las was u n t i l quite recently an active pottery centre and its ware was characterized b y the primitivetiess of its form and technique. The vessels were made either of red or grey clay w i t h some sand content to diminish the fatness of the clay. The earthenware was very simple i n its shape and its dark brown colour turned into shining black after long usage. This earthenware was i n great demand be­ cause o f its high fire-proof quality. I n describing the process of production, Miss F r y ś writes that a s i m i l a r production technique was used in the potterv centres i n Pieszczanka, near Grodno, 255 �r and as Studziany Las is situated nearby i t could be inferred that its pottery is genetically l i n k e d up w i t h the Byelorussian region. This seems also to be con­ firmed by the fact that the first potter who settled i n Studziany Las was said to be a Byelorussian called S o b ó t k a , f r o m near Grodno. Anna Kunczyńska — F R O M T H E REPORT O N T H E E X I B I T I O N OF C O N T E M P O R A R Y F O L K A R T I N THE L U B L I N AREA O n the 15th anniversary of Poland's liberation, an e x i b i t i o n of contemporary folk art was opened i n the L u b l i n Museum, w h i c h is w e l l k n o w n for its artistic displays. This time too the Museum could c l a i m credit for the fine arangement of the e x h i b i t i o n , the apt selection of the exhibits and their setting, w h i c h brought into sharp relief the various kinds of folk art, their artistic centres and the artists themselves m a i n l y of w 6 l l established r e n o w n . A m o n g the new discoveries, the authoress calls attention to A n d r z e j Wieleba (from the village of Godziszów, Janow-Lubelski region), whose bas-relief of St. Nicolas, could be singled out from among the works of other sculptors. I I 4 �C Z A S O P I S M A PAŃSTWOWEGC I N S T Y T U T U S Z T U K I wydawane przez P P . WYDAWNICTWA A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zl, prenumerata półroczna 48 zj, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 str. duiego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zl, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik p o ś w i ę c o n y nowoczesnej twórczości plastycznej, 80 str. dużego formatu, bogata szata ilustra­ cyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zl, roczna K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł, roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. około 72 zl. ilustracji. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „ R u c h u " . Można r ó w n i e ż zan/*wić p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto PKO nr 1-6-10002U — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40V» droższa od ceny podanej w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i I m p o r t u „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, u l . Warecka 10. SPRZEDAŻ Aktualne numery czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu bycia: w kioskach „ R u c h u " , w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . Sztuki s ą do na­ Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy u l . Wiejskiej H w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy 1 Wydawnictw „ R u c h " , W a r ­ szawa, ul. Srebrna 12. Stołec.-ne Z a k ł a d y Graficzne. Zakład Wydawniczy. W-wa, Podchorążych Z a r a , «37. P a p . i l u s t r . k l , U l , 100 g B I + k a r t o n b i a ł y k i . I I I , 220 g. N a k ł a d 1S5C egz, C-82. D r u k u k o ń c z o n o w l u t y m 1980 r . 39. BI. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05da39936e8c6c08b7fbbafeb9c8d218.pdf 778d10976af39cd84d8968d5f8dee131 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource Moszyński, Kazimierz (1887-1959) - nekrolog Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3920 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.180 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O K Trzydzieste p i ą t e walne zgro­ madzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego o d b y ł o się w Olszty­ nie w dniach od 13 do 15 w r z e ś n i a 1959 r. Na sesji naukowej Zgroma­ dzenia p o ś w i e c o n e j W a r m i i i M a z u ­ rom wygłoszone zostały n a s t ę p u j ą c e referaty prof J Gajek Elementy k u l t u r y dawnych' P r u s ó w w k u l t u ­ rze ludowej W a r m i i i Mazur- dr W Gebk - Michał Kalka symbol w i l k i o polskość na terenie W a r m U TMazur mgr W Ogrodz^ński — Te­ ka mazurska Oskara Kolberga- dr T Grygle - Warunki Ż y M a w i e i skiego f u d n o ś c i o o l s k i e i na W a r m i i n erwszei pnołowie . MSa uz ur raacc h w pierwszej ołowie graficznych zerachi Warmii i Mazur, mgr Warrnif W czerwcu {11—13) o d b y ł a się w Augustowie konferencja zorgani­ zowana przez w o j e w ó d z k i e g o k o n ­ serwatora z a b y t k ó w w B i a ł y m s t o ­ ku, p o ś w i ę c o n a ochronie z a b y t k ó w architektury. M g r F. Klonowski w y ­ głosił na konferencji referat pt. „ T y ­ py regionalne budownictwa l u d o ­ wego woj. b i a ł o s t o c k i e g o " . * Muzeum w Radomiu zorganizo­ wało cykl odczytów z dziedziny etnografii Prelegentami b y l i mgr A . Dobrowolska z Muzeum w K i e l ­ cach, m g r J. Czajkowski i mgr J. Kamocki z Muzeum Etnograficzne­ go w K r a k o w i e oraz art. malarz F. A . Zaremba — kierownik skupu ceramiki ludowej C P L i A z Kielc. Muzeum Archeologiczne i Etno­ graficzne w Łodzi z o r g a n i z o w a ł o dla młodzieży szkolnej w y s t a w ę o ś w i a ­ t o w ą „ S z t u k a ludowa Ł o w i c k i e g o " . 22.VII. otwarte zostało Muzeum w Bochni. Muzeum p o w s t a ł o z i n i ­ cjatywy znanego m i ł o ś n i k a k u l t u r y ludowej, prof. S. Fischera, k t ó r e g o cenne zbiory s t a ł y się p o d s t a w ą kolekcji muzealnej. Uroczystość otwarcia z a i n a u g u r o w a ł pokaz zbio­ r ó w o r o f St Fischera z dziedziny polskiej plastyki ludowej. W lipcu odbyło się uroczyste otwarcie Muzeum Pienińskiego w Szczawnicy. Muzeum p o w s t a ł o z inicjatywy p i e n i ń s k i e g o oddziału Towarzystwa M i ł o ś n i k ó w L u d o w e j K u l t u r y i Sztuki G ó r a l s k i e j . Ekspo­ 252 N naty, wobec z u p e ł n e g o braku d u s z ó w na zakup, p o c h o d z ą łącznie z d a r ó w ludności. K f u n ­ Sokółce, przy współudziale Minister­ w y ­ stwa K u l t u r y i Sztuki. W salach Muzeum w Białymsto­ k u otwarta b y ł a w p a ź d z i e r n i k u wy­ stawa sztuki b i a ł o r u s k i e j . Obejmo­ w a ł a ona przede wszystkim frag­ menty s t r o j u kobiecego (zdobione haftem koszule i spódnice), hafty na r ę c z n i k a c h oraz białostockie tka­ n i n y wielonicielnicowe Wystawę z o r g a n i z o w a ł o Towarzystwo Biało Muzeum Ziemi Szamotulskiej ruskie w B i a ł y m s t o k u . Katalogu i Prezydium P R N w S z a m o t u ł a c h nie wydano. zorganizowały wystawę objazdową * „ Z a b y t k o w a architektura i dzieła sztuki Ziemi Szamotulskiej". W y ­ 1 6 maja w sali muzealnej Ra­ stawa zorganizowana była z okazji tusza w B i a ł y m s t o k u odbyło się ze­ Dni Opieki nad Z a b y t k a m i . O t w a r ­ branie organizacyjne Polskiego To­ cie n a s t ą p i ł o we Wronkach 18 maja. warzystwa Ludoznawczego, oddziału białostockiego. Inicjatorem założenia oddziału P T L b y ł mgr Z. Ciesiel­ W czerwcu Muzeum w Łęczycy ski, p r a c o w n i k n a u k o w y Muzeum urządziło w y s t a w ę „Łęczycka sztu­ W s k ł a d z a r z ą d u powołanego na ze­ ka ludowa". b r a n i u weszli poseł Ob Jaźwiński przedstawiciele Muzeum' w Białym­ 22 lipca w Muzeum Pomorskim stoku C P L i A i W y d z i a ł u Kultury w G d a ń s k u otwarta została wysta­ Prezydium W R N Przedstawiciel^Za­ wa pt. „ T r a d y c y j n y s p r z ę t l u d o w y r z ą d u G ł ó w n e g o ' p T L w W a r s z a w ę Kaszub i dolnego P o w i ś l a " . Ekspo­ Bolesław- S S c f w z e k a z a ł K naty pochodziły z ostatnich nabyt­ dztesiat tomów iako zaczątek k ó w d z i a ł u etnograficznego. Orga­ p r z y s z ł e j biWioteki Oddziału nizatorem wystawy iest d r L M a ­ l i c k i , kustosz muzeum. 5 w r z e ś n i a odbyło się w Sierpcu uroczyste otwarcie pracowni wybu­ W Muzeum Sztuki w Łodzi eks­ dowanej przez M i e j s k ą R a d ę Na­ ponowana b y ł a w m a j u i czerwcu r o d o w ą dla rzeźbiarza ludowego M . wystawa p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , zor­ Ruszkowskiego. ganizowana przez dział naukr.woo ś w i a t o w y muzeum. Wystawa była w y n i k i e m konkursu rozpisanego dla W y t w ó r n i a F i l m ó w Oświatowych p l a s t y k ó w a m a t o r ó w na terenie w o j w Łodzi z a p l a n o w a ł a wykonanie do łódzkiego. W konkursie wzięli u d z i a ł k o ń c a 1959 r. n a s t ę p u j ą c y c h filmów przedstawiciele wszystkich grup folklorystycznych: Odpust i jar­ społecznych i zawodowych. m a r k w Studziennej, Krakowskie zwyczaje noworoczne Wesele ło­ wickie Pasterstwo wysokogórskie Wystawa kaszubskiej sztuki l u ­ i T r y p t y k polski (Obrzędy ludowe). dowej otwarta była w sierpniu w Kościerzynie podczas zlotu m ł o d z i e ­ ży kaszubskiej. Pokazano z a r ó w n o I n t e r e s u j ą c e informacje o mu­ eksponaty zabytkowe jak i w y k o ­ zeach etnograficznych we Lwowie, nane współcześnie. d o t y c z ą c e ich zbiorów, podjętych * b a d a ń i w y d r u k o w a n y c h opracowań Wystawa t k a n i n pow. S o k ó ł k a naukowych podaje Biuletyn Infor­ odbyła się w Sokółce w p a ź d z i e r ­ macyjny Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochro­ n i k u . Pokazano przede wszystkim ny Z a b y t k ó w (Nr 24, 1959 r., art. B. w s p ó ł c z e s n e dywany dwuosnowowe Ł o p u s z a ń s k i e g o ) Największe zbio­ wykonane przez zespół pod k i e r u n ­ r y posiada we Lwowie Muzeum kiem prof. P l u t y ń s k i e j i przez zespół Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycz­ kobiet p r a c u j ą c y dla skupu C P L i A nego W 1956 r opublikowano na­ oraz t k a n i n y zebrane w terenie przez s t ę p u j ą c e prace będące wynikiem przedstawicieli D o m u K u l t u r y w So¬ b a t ó ń OTowad^mych przez Muzeumkółce Eksmonowano r ó w n i e ż Dłach- U t o a i ń ^ ^ b a ^ o w a Ukraińska t v w l e S t e l n i c o w e m a t y s ł o m i a ­ ceramTka ludowa wTchodnio-karne i k r a i k i Organizatorami w y s t a ­ olckte Mtvstvczne wyroby udowe w y b y l ? W y d z i a ł K u l t u r y W R N w z metale^DrewXne nwzy^ia i Z ! B i a ł y m s t o k u i Prezydium PRN w roby ze s ł o m T ^ z w i k l i n Muzeum Ziemi Lubawskiej otwarte zostało 1 8 lipca w baszcie Bramy Kurzętnickiej w Nowym Mieście. Pokazane eksponaty obej­ mują działy kultury materialnej i sztuki ludowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26ed24ea0baf3207c85186d5bfc53681.pdf 29fdefd48846a3c28fe5bf4e95c94172 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4206 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3922 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.185-186 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ROK XIII 1 9 5 9 NR 4 �TR ESC: Kazimierz Pietkiewicz Roman Reinfuss Janina O r y n ż y n a Aleksander Jackowski Ewa Jeczalik Bilans opieki nad s z t u k ą l u d o w ą w okresie piętnastolecia 187 Prace Sekcji Badania P l a s t y k i L u d o w e j PIS w c i ą g u minionego X V - l e c i a . . . 197 Miejsce sztuki ludowej w życiu w s p ó ł c z e s ­ nym 203 Sytuacja i perspektywy w Polsce 213 Wystawa śląskiego sztuki malarstwa ludowej ludowego na szkle 233 Maria P r z e ź d z i e c k a Ludowe r z e ź b y z X V I I I w i e k u 243 Ewa F r y ś O ś r o d e k garncarski w Studzianym Lesie . 246 Anna K u n c z y ń s k a Sprawozdanie twórczości z wystawy współczesnej ludowej Lubelszczyzny . . Kronika Sumniary 249 252 of articles 253 Na okładce: „Szmaciak mazurski", 1947. Wyk. S. Bieńkowska. pow. Olsztyn. Wzorcownia CPLiA. Fot, T. Cichowicz. Na stronie Główka laski. Wyk. Feliks Błaszczyk. Nieszawa, pozo. Aleksandrów St. Deptuszewski. VVt a' VJ Wielbark, tytułowej: Kuj. Fot. * ^) 5 G .11 h L �polska sztuka ludowa KWARTALNIK P A Ń S T W O W E G O INSTYTUTU SZTUKI ROK XIII 1959 NR 4 �"¿56 KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof. d r Ksawery P j w o c k i , prof. d r Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof. dr Roman Rein¬ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: m g r A n ­ na K u n c z y ń s k a , redaktor techniczny: M a r i a K l u k o w ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. T ł u m a c z : Eugenia Tarska. Red.: P a ń s t w o w y I n s t y t u t Sztuki, Warszawa, D ł u g a 26. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/33. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fccd0a8f63f2dea028456b417bba4c43.pdf 5e2dcc58668b1e6d7e315db5a90592b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4208 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource plastyka ludowa - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3924 Title A name given to the resource Prace w Sekcji Badania Plastyki Ludowej w ciągu minionego XV-lecia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.197-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss PRACE W SEKCJI C I Ą G U BADANIA P L A S T Y K I M I N I O N E G O Zainteresowanie l u d o w ą s z t u k ą p l a s t y c z n ą posia­ da w Pdlsce t r a d y c j ą sięgającą ostatniego ć w i e r ć ­ wiecza ubiegłego w i e k u . J u ż w latach o s i e m d z i e s i ą ­ tych X I X stulecia p r o w a d z i l i w t y m k i e r u n k u ba­ dania n i e k t ó r z y polscy etnografowie, grono zaś ich p o w i ę k s z y l i w y d a t n i e w czasach późniejszych l i c z n i badacze p r a c u j ą c y nad t y m zagadnieniem przed I w o j ­ n ą ś w i a t o w ą oraz w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Badania podejmowane i n d y w i d u a l n i e przez posz­ czególnych 'badaczy d a ł y w rezultacie n i e j e d n ą c e n n ą p r a c ę z zakresu ludowej plastyki, jednak szczupłość ś r o d k ó w materialnych czerpanych .przeważnie z w ł a s ­ nej kieszeni, jak r ó w n i e ż i system pracy u n i k a j ą c y kolektywnego w s p ó ł d z i a ł a n i a , u n i e m o ż l i w i a ł y plano­ wanie szerszych akcji badawczych podejmowanych w skali o g ó l n o k r a j o w e j . S k u t k i e m p o w y ż s z e g o ani w latach m i ę d z y w o j e n ­ nych, ani w czasach dawniejszych nie zostały na te­ renie Polski przeprowadzone badania, k t ó r e na za­ gadnienie polskiej sztuki ludowej p o z w o l i ł y b y spoj­ rzeć w s p o s ó b całościowy, z u w z g l ę d n i e n i e m p e ł n e g o dorobku wszystkich r e g i o n ó w k u l t u r o w y c h Polski . Dokonanie takich b a d a ń s t a ł o się p a l ą c ą k o n i e c z n o ś c i ą po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j , k i e d y duże znisz­ czenia wojenne, jak r ó w n i e ż szybko p o s t ę p u j ą c y p r o ­ ces przemian k u l t u r o w y c h , k t ó r e objęły obecnie w i e ś polską, w y s u n ę ł y — jako zadanie pierwszoplanowe — k o n i e c z n o ś ć zabezpieczenia do c e l ó w naukowych t o p n i e j ą c y c h z dnia na dzień resztek dorobku a r t y ­ stycznego ludowych t w ó r c ó w . Realizacji tego zadania s p r z y j a ł y w y b i t n i e k o ­ rzystne w a r u n k i , jakie d ź w i g a j ą c e j się po zawierusze wojennej nauce s t w o r z y ł a Polska Ludowa rozbudo­ w u j ą c sieć naukowych, p l a c ó w e k i dotując w sposób dotychczas w Polsce nie spotykany podejmowane p r a ­ ce badawcze. A ż e b y nieskoordynowane i prowadzone p o c z ą t k o ­ wo w sposób dość chaotyczny badania nad s z t u k ą l u d o w ą ująć w f o r m ę planowanego działania, w r o ­ k u 1946 z inicjatywy z a m i ł o w a n e g o badacza sztuki ludowej, dra Józefa Grabowskiego, został stworzony w Warszawie przez M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i Sztuki — P a ń s t w o w y I n s t y t u t Badania S z t u k i Ludowej, k t ó ­ rego zadaniem b y ł o prowadzenie b a d a ń naukowych, u w z g l ę d n i a j ą c y c h wszystkie dziedziny ludowej k u l ­ t u r y artystycznej. I n s t y t u t ten dzielił się na 7 sekcji, z k t ó r y c h 3 o b e j m o w a ł y zagadnienia plastyki. B y ł y to m i a n o w i ­ cie: Sekcja malarstwa i rzeźby kierowana przez dra J. Grabowskiego, Sekcja budownictwa pracująca w p o w i ą z a n i u z Z a k ł a d e m A r c h i t e k t u r y Polskiej na Politechnice Warszawskiej oraz Sekcja zdobnictwa 1 2 L U D O W E J PIS 1 5 - L E C I A ludowego (z siedzibą w Krakowie) kierowana przez dra Romana Reinfussa'. W c i ą g u k i l k u n a s t ę p n y c h lat zaplanowany podział z a g a d n i e ń m i ę d z y trzy oddzielne sekcje uległ l i k w i ­ dacji. W r o k u 1948 została z a m k n i ę t a Sekcja budow­ nictwa, a t a k i e (po opuszczeniu I n s t y t u t u przez dra Grabowskiego w listopadzie 1948 r.) — Sekcja m a l a r ­ stwa i rzeźby. Agendy obu zlikwidowanych p l a c ó w e k przekazano Sekcji Zdobnictwa Ludowego w K r a k o ­ wie, k t ó r a od tego czasu jako Sekcja Badania P l a s t y k i L u d o w e j objęła zakresem swych prac wszystkie dzie­ dziny ludowej plastyki. W r o k u 1950 P a ń s t w o w y I n s t y t u t Badania Sztuki Ludowej został wcielony w całości, jako jeden z Za­ k ł a d ó w , do utworzonego w ó w c z a s P a ń s t w o w e g o I n s t y ­ t u t u Sztuki. Zagadnieniami sztuki ludowej z a j m o w a ł y się p o c z ą t k o w o ; Sekcja M u z y k i i F o l k l o r u kierowana przez doc. Mariana Sobieskiego oraz Sekcja Badania Plastyki Ludowej pod k i e r u n k i e m prof. dra Romana Reinfussa. Ogólne kierownictwo obu sekcji, k t ó r e łącznie t w o r z y ł y Z a k ł a d Badania Sztuki L u d o w e j i Folkloru, s p r a w o w a ł mgr Aleksander Jackowski. W toku dalszych przemian organizacyjnych r o z l u ź ­ niony został z w i ą z e k p o m i ę d z y wspomnianymi w y ż e j sekcjami, z k t ó r y c h pierwsza z w i ą z a n a została z Za­ k ł a d e m H i s t o r i i i Teorii M u z y k i , druga zaś z Z a k ł a ­ dem H i s t o r i i i Teorii Sztuki, k i e r o w a n y m przez d y ­ rektora PIS prof. dra Juliusza S t a r z y ń s k i e g o . W r a ­ mach Z a k ł a d u Teorii i H i s t o r i i S z t u k i dzieli się Sek­ cja Badania Plastyki L u d o w e j na d w i e pracownie: jedna z nich — z n a j d u j ą c a się w Warszawie, k i e r o ­ wana przez mgra Aleksandra Jackowskiego — zaj­ muje się badaniami tzw. sztuki pogranicza i sztuki naiwnych p r y m i t y w ó w oraz d o k u m e n t a c j ą w y s t a w sztuki ludowej, druga z a ś — m a j ą c a s w ą siedzibę w Krakowie, kierowana przez prof. dra R. Reinfussa — prowadzi badania we wszystkich p o z o s t a ł y c h dzie­ dzinach ludowej p l a s t y k i oraz d o k u m e n t a c j ę sztuki ludowej w terenie. Jednym z podstawowych z a d a ń Sekcji Badania Plastyki Ludowej, realizowanym konsekwentnie od momentu jej powstania poprzez wszystkie fazy re­ organizacyjne po dzień dzisiejszy, b y ł y iprace w dzie­ dzinie inwentaryzacji ludowej sztuki plastycznej. Spo­ sób ich prowadzenia, szczególnie w pierwszych l a ­ tach b a d a ń , p o z o s t a w i a ł wiele do ż y c z e n i a . W y c h o d z ą c z b ł ę d n y c h założeń metodologicznych, k o n c e n t r u j ą c y c h u w a g ę badacza w y ł ą c z n i e na zagadnieniu formy, za­ częto badania terenowe od gromadzenia m a t e r i a ł ó w ilustracyjnych w postaci r y s u n k ó w i plansz barwnych p r z e d s t a w i a j ą c y c h przedmioty ludowego zdobnictwa, r y s u n k ó w inwentaryzacyjnych budownictwa d r e w n i a - 197 i i i — �nego oraz fotografii l u d o w e j r z e ź b y i malarstwa. M a ­ teriały te prócz k r ó t k i e j informacji (typu zbliżonego do m e t r y k i , j a k ą opatruje się przedmiot muzealny) nie p o s i a d a ł y ż a d n y d h komentarzy tekstowych. O p i ­ sany t u s p o s ó b gromadzenia m a t e r i a ł ó w terenowych c e c h o w a ł nie t y l k o prace poszczególnych s e k c j i , ale r ó w n i e ż prace badaczy stojących poza Instytutem, p r o w a d z ą c y c h swe badania terenowe z f u n d u s z ó w Instytutu Niedociągnięcia w y n i k a j ą c e z fałszywego nasta­ wienia metodologicznego zaczęły ulegać stopniowej l i k w i d a c j i p o c z ą w s z y od r o k u 1950, gdy Sekcja po w ł ą c z e n i u jej do P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u Sztuki zna­ lazła się w sferze b e z p o ś r e d n i e g o o d d z i a ł y w a n i a dys­ k u s j i na tematy metodologiczne b a d a ń nad sztuką, podejmowanych na terenie Instytutu, B l i s k i k o n t a k t z Instytutem, k t ó r y w owych prze­ ł o m o w y c h czasach p r z y j ą ł na siebie t r u d wypraco­ wania marksistowskiej metody b a d a ń zjawisk a r t y ­ stycznych, u ł a t w i ł w d u ż e j mierze a d a p t a c j ę t y c h osiągnięć do b a d a ń w dziedzinie p l a s t y k i ludowej. Z n a l a z ł o to s w ó j p e ł n y wyraz w czasie obrad I O g ó l ­ nopolskiej Konferencji Naukowej w Sprawie B a d a ń nad S z t u k ą (11—16.XII.1951), kiedy to ze s t r o n y Sek­ c j i Badania P l a s t y k i L u d o w e j PIS przedstawiony zo­ s t a ł pierwszy opracowany na s k a l ę ogólnopolską d ł u ­ gofalowy p l a n prac badawczych w zakresie ludowej sztuki plastycznej. Nie będę na t y m miejscu o m a w i a ł owego p l a n u w całości, g d y ż został on opublikowany w w y d a w ­ nictwie I n s t y t u t u ' , jednak p r z y p o m n ę pewne jego części z w i ą z a n e z problemem dokumentacji, a w szcze­ gólności z problemem b a d a ń terenowych. 4 m i 1 W zakresie dokumentacji jako g ł ó w n e zadania Sekcji wskazane zostały: 1) gromadzenie bieżącej bibliografii polskiej sztuki ludowej 2) gromadzenie planowej i centralnie prowadzonej dokumentacji z a b y t k ó w sztuki l u d o w e j z n a j d u j ą ­ cych się w muzeach 3) badania terenowe. „ Z a k r e s ich powinien być z a k r e ś l o n y szeroko i obej­ m o w a ć wszystkie dziedziny życia ludu, w k t ó r y c h przejawia się t w ó r c z o ś ć plastyczna. Badania m u s z ą u w z g l ę d n i a ć zdobnictwo architektoniczne, zdobnictwo w n ę t r z a i meblarstwo, zdobnictwo s p r z ę t u , artystyczne tkactwo, u b i ó r i jego zdobnictwo, zdobnictwo w y s t ę ­ p u j ą c e w z w i ą z k u z o b r z ę d a m i rodzinnymi i dorocz­ n y m i , malarstwo, drzeworyt i rzeźbę. Badania p o w i n n y objąć z a r ó w n o s a m o r o d n ą t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą m i e s z k a ń c ó w wsi jak i miast. Do­ tychczasowe ograniczenie zakresu sztuki ludowej w y ­ łącznie do twórczości wsi jest bezpodstawne." Geograficznie badania te powinny objąć obszar c a ł e g o kraju. Z obliczeń jednak, k t ó r e w ó w c z a s zo­ s t a ł y wykonane, w y n i k a ł o , że dla przyspieszenia t e m ­ pa b a d a ń konieczne jest podzielenie t e r y t o r i u m P o l ­ ski na 3 strefy: 1) s t r e f ę t e r e n ó w przebadanych w sposób wystarcza­ jący 2) s t r e f ę t e r e n ó w nie badanych lub badanych w spo­ sób niedostateczny 3) s t r e f ę , w ' k t ó r e j po I I wojnie ś w i a t o w e j n a s t ą p i ł a c a ł k o w i t a w y m i a n a ludności. Badania terenowe p o w i n n y przede wszystkim skon­ c e n t r o w a ć się w o b r ę b i e strefy drugiej. Z o s t a ł a ona �Ryc. 2. Zapoznawanie się z techniką pracy koronczarki we wsi Kańczuga, pow. Przeworsk. 1957 r. Ryc. 3. Wywiad z artystką ludową. 1957 -r. Brzoza Stadnic­ ka, pow. Łańcut. Ryc. 4. Samochodem Instytutu u> te­ renie. Pow. Biłgoraj, �podzielona na k i l k a n a ś c i e Okręgów, z k t ó r y c h k a ż d y mógł zostać przebadany w c i ą g u 1 m i e s i ą c a b a d a ń terenowych, całość zaś — w c i ą g u lat 4, czyli do r o ­ k u 1955. W założeniach metodologicznych p l a n u badawczego zostało w y r a ź n i e powiedziane: „ B a d a n i a nie mogą, jak to czasem b y w a ł o , o g r a n i c z a ć się w y ł ą c z n i e do s p o r z ą d z a n i a kopii ze znalezionych w terenie o k a z ó w sztuki ludowej." Zagadnienia sztuki m u s z ą b y ć n a ś w i e t l o n e od strony historycznej, gospodarczej i społecznej. W y s u ­ nięto w ó w c z a s projekt b a d a ń kompleksowych, w k t ó ­ rych obok badaczy p l a s t y k i ludowej b r a l i b y udział: historyk, socjolog, a nawet archeolog — p r o w a d z ą c y m e t o d ą w y k o p a l i s k o w ą badania na stanowiskach his­ torycznych, w ce'lu w y p e ł n i e n i a l u k i , jaka istnieje w m a t e r i a ł a c h d o t y c z ą c y c h ludowej k u l t u r y w przesz­ łości Naszkicowany t u plan stał się dla Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j p o d s t a w ą pracy w latach n a s t ę p ­ nych. Pracownia warszawska iSekcji o r g a n i z o w a ł a prace bibliograficzne, k t ó r y c h w y n i k i e m b y ł o m.in. zestawienie w y k a z u l i t e r a t u r y polskiej z zakresu sztuki ludowej i ludowego rzemiosła artystycznego dla w y c h o d z ą c e j w Szwajcarii, pod r e d a k c j ą Roberta Wildhabera, m i ę d z y n a r o d o w e j bibliografii etnograficz­ nej. Obydwie pracownie Sekcji, a więc z a r ó w n o w a r ­ szawska jak i krakowska, p r o w a d z ą d o k u m e n t a c j ę fotograficzną z a b y t k ó w sztuki ludowej, przechowy­ wanych w zbiorach muzealnych. Dokumentacja ta jednak ze w z g l ę d ó w finansowych nie objęła jeszcze wszystkich o b i e k t ó w muzealnych, o g r a n i c z a j ą c się jedynie do w y b o r u z a b y t k ó w najcenniejszych pod w z g l ę d e m artystycznym. O k a z a ł o się, że u k o ń c z e n i e prac terenowych p l a ­ nowano zbyt optymistycznie. Nie u d a ł o się b o w i e m z o r g a n i z o w a ć prac badawczych w rozmiarach prze­ widzianych w planie; m i m o to z a p o c z ą t k o w a n i e ba­ d a ń kompleksowych, prowadzonych w aspekcie his­ torycznym, gospodarczym i społecznym — w oparciu o starannie przygotowane kwestionariusze, opracowa­ ne z p e ł n y m u w z g l ę d n i e n i e m p o s t u l a t ó w metody ma­ terializmu historycznego — s t a n o w i ł o p o w a ż n ą zdo­ bycz w dziedzinie b a d a ń nad p o l s k ą s z t u k ą l u d o w ą . J u ż od pierwszych prac terenowych rozpoczętych przez S e k c j ę Badania Plastyki L u d o w e j w 1946 r. p r z y j ę t o dla b a d a ń t z w . m e t o d ę p o w i e r z c h n i o w ą , po­ legającą na m o ż l i w i e szybkim obejmowaniu pracami badawczymi coraz to nowych t e r e n ó w . Chodziło bo­ wiem przede w&zystkim o zastosowanie takiej metody badawczej, k t ó r a p o z w o l i ł a b y d o k o n a ć zdjęcia tere­ nowego Polski w stosunkowo k r ó t k i m czasie, zanim resztki ludowej sztuki z n i k n ą pod w p ł y w e m p o s t ę ­ pującego procesu urbanizacji. Badania te r ó w n i e ż nie powinny być zbyt kosztowne, ażeby m o ż n a je b y ł o p r o w a d z i ć z bieżącego b u d ż e t u Sekcji, bez o g l ą d a n i a się na subwencje dodatkowe, p o w i n n y być ponadto dostosowane do specyficznych w a r u n k ó w sztuki l u ­ dowej, k t ó r e j nie m o ż n a np. b a d a ć w p u n k t a c h z góry 8 200 na mapie oznaczonych (jak rolnictwo czy hodowlę), lecz w m i e j s c o w o ś c i a c h u j a w n i a j ą c y c h się dopiero w toku samych prac badawczych. Ażeby zebrane ma­ t e r i a ł y m o ż l i w i e j a k n a j w c z e ś n i e j d a w a ł y obraz sto­ s u n k ó w .panujących na diużych obszarach Polski, p r z y j ę t o z a s a d ę : najpierw o b j ą ć p o w i e r z c h n i ę k r a j u badaniami prowadzonymi w odległych od siebie oko­ licach, a n a s t ę p n i e p o w s t a ł ą w ten sposób s i a t k ę za­ gęszczać stopniowo dalszymi badaniami. Dzięki ta­ kiej organizacji prac terenowych, na k a ż d y m etapie b a d a ń posiadamy obraz całości, k t ó r y w m i a r ę po­ s t ę p u j ą c e j akcji terenowej staje się coraz bardziej wyrazisty i coraz bogatszy w szczegóły. Badanie "stacjonarne, p o l e g a j ą c e na d ł u g o t r w a ł y c h i d o g ł ę b n y c h badaniach podejmowanych zwykle na m a ł y m obszarze, p r o w a d z i Sekcja t y l k o w wypadkach w y j ą t k o w y c h . P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć badania p r o w a ­ dzone od d ł u ż s z e g o czasu przez mgr E w ę F r y ś w Ł ą ż k u — o ś r o d k u garncarskim p o ł o ż o n y m na południo¬ wo-zachodniej Lubelszczyznie. Z p u n k t u widzenia techniki prac terenowych p r o ­ wadzonych przez S e k c j ę w y r ó ż n i ć n a l e ż y badania indywidualne, grupowe penetracyjne i grupowe p r o ­ wadzone ze s t a ł e j bazy zorganizowanej w terenie. Badania indywidualne z n a l a z ł y szersze zastosowa­ nie w pierwszym okresie d z i a ł a l n o ś c i Sekcji, g ł ó w n i e w latach 1946—1948, kiedy to w celu wynajdywania 1 kopiowania z a b y t k ó w sztuki w y s y ł a n o w teren za­ t r u d n i o n y c h na umowie o p r a c ę z l e c o n ą s t u d e n t ó w wyższych szkół plastycznych. Ta forma prowad-zenia b a d a ń terenowych, stosowana z konieczności w okre­ sie b r a k u p r a c o w n i k ó w o kwalifikacjach etnograficz­ nych, nie o k a z a ł a się korzystna. Była m a ł o wydajna, g d y ż badacz w ę d r u j ą c pieszo od w s i do w s i tracił d u ż o czasu na pokonywanie odległości i zapewnienie sobie p o ż y w i e n i a i noclegu, poza t y m d u ż e t r u d n o ś c i n a s u w a ł a k o n t r o l a osób p r a c u j ą c y c h indywidualnie. Obecnie badania i n d y w i d u a l n e stosowane s ą w Sekcji w zakresie dość ograniczonym. Najczęściej są one podejmowane przez s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w Sekcji w ce­ l u zgromadzenia l u b u z u p e ł n i e n i a m a t e r i a ł ó w potrzeb­ nych do przygotowywanych przez nich prac nauko­ wych. Grupowe badania penetracyjne wykonywane są przez niewielkie, 2—8 o s ó b liczące zespoły, złożone najczęściej ze s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w Sekcji, czasem u z u p e ł n i a n e osobami d o a n g a ż o w a n y m i z z e w n ą t r z . Grupa penetracyjna s k ł a d a się najczęściej z 4 w y ­ w i a d o w c ó w (etnografów i h i s t o r y k ó w sztuki), 1 lub 2 r y s o w n i k ó w oraz fotografa. Porusza się ona w te­ renie pieszo, czasem na rowerach, najczęściej zaś sa­ mochodem dostarczonym przez I n s t y t u t . Badania pe­ netracyjne t r w a j ą zwykle 7 do 10 d n i , w ciągu 1 dnia zbiera się m a t e r i a ł y z 3—5 miejscowości odległych od siebie o k i l k a do k i l k u n a s t u k i l o m e t r ó w . Badania pe­ netracyjne o d b y w a j ą się w j e d n y m nieprzerwanym ciągu, opracowanie zaś zetoranych m a t e r i a ł ó w na czysto dokonywane jest dopiero po powrocie z terenu. W latach 1949—1951 badania penetracyjne stosowane b y ł y głównie jako rekonesans p o p r z e d z a j ą c y tzw. ba- �Rye. 5. Opis zabytkowych feretronów. chorzy na Podlasiu, 1952 r. dania obozowe. O d k ą d jednak okazało się, że akcja­ m i obozowymi .nie uda się objąć wszystkich zapro­ jektowanych do b a d a ń t e r e n ó w , zaczęto p r o w a d z i ć przy pomocy tygodniowych objazdów penetracyjnych poszukiwania w okolicach uboższych w zabytki sztu­ k i ludowej, gdzie w y s ł a n i e w i ę k s z e j grupy b y ł o b y niecelowe (np. Wielkopolska, Mazury, Pomorze Zach.), lub tam gdzie chodzi o orientacyjne zbadanie obszaru leżącego p o ś r o d k u t e r e n ó w przebadanych d o k ł a d n i e j i n n y m i sposobami. Trzecią formę s t a n o w i ą badania prowadzone ze s t a ł e j bazy zorganizowanej w terenie. W badaniach tyoh, o k r e ś l a n y c h mianem „obozowych", bierze u d z i a ł zwykle około 30 osób: k i e r o w n i k dbozu, 10—14 w y ­ w i a d o w c ó w , 10—12 r y s o w n i k ó w , fotograf, kierowca samochodu i 4 osoby personelu gospodarczego. Obóz naukowo-badawczy jest dużą e k s p e d y c j ą n a u k o w ą , k t ó r e j powodzenie zależy od w i e l u r ó ż n y c h c z y n n i k ó w . Na czoło wysuwa się oczywiście problem odpowiedniego doboru ludzi, w ś r ó d k t ó r y c h obok m a ­ łej garstki s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w I n s t y t u t u (5 p r a ­ c o w n i k ó w Sekcji oraz fotograf i kierowca przydzie­ leni z grona p r a c o w n i k ó w I n s t y t u t u w Warszawie) znajduje się większość p r a c o w n i k ó w dorywczo za­ a n g a ż o w a n y c h na czas t r w a n i a obozu. Zatrudnieni t u wywiadowcy to p r z e w a ż n i e magistrowie etno­ g r a f i i p r a c u j ą c y w r ó ż n y c h instytucjach, k t ó r z y w cza­ sie swego urlopu .podejmują p r a c ę na obozie, czasem r ó w n i e ż studenci wyższych l a t s t u d i ó w etnograficz­ nych, k t ó r z y przeszli już pewien staż w badaniach terenowych. Wywiadowcy wyspecjalizowani w poszczególnych dziedzinach sztuki ludowej p r o w a d z ą swe badania przy pomocy kwestionariuszy, k t ó r y c h u k ł a d dosto­ sowany jest do r ó ż n y c h k o n k r e t n y c h sytuacji napo­ tykanych w terenie. Np. kwestionariusz do badania architektury ludowej dzieli się na trzy części, z k t ó ­ Obóz w Ba- rych I dotyczącą z a g a d n i e ń historycznych w y p e ł n i ć można z k a ż d y m tzw. p r z e c i ę t n i e dobrym informa­ torem, część I I stanowi zbiór p y t a ń odnoszących się do opisu konkretnego b u d y n k u wybranego do i n w e n ­ taryzacji, zaś część I I I dotyczy z a g a d n i e ń technicz­ nych, co do k t ó r y c h n a l e ż y p r z e p r o w a d z i ć w y w i a d z cieślą. Podobnie skonstruowany jest u k ł a d innych kwestionariuszy. Rysowników angażowano początkowo wyłącznie spośród s t u d e n t ó w wyższych szkół plastycznych. Po­ n i e w a ż jednak pracownicy c i nie zawsze p o t r a f i l i na­ giąć się do w y m o g ó w stawianych r y s u n k o w i d o k u mentarnemu, od r. 1955 zaczęto z a t r u d n i a ć w cha­ rakterze r y s o w n i k ó w s t u d e n t ó w a r c h i t e k t u r y k s z t a ł ­ cących się na politechnikach. Eksperyment -ten dał j a k najlepsze rezultaty, okazało się bowiem, że m ł o ­ dzi architekci nie t y l k o p o t r a f i ą doskonale w y k o n y ­ w a ć rysunki o d r ę c z n e i techniczne, ale również szyb­ ko zapoznają się z operowaniem farbami, co u m o ż l i ­ w i a i m wykonywanie plansz b a r w n y c h . W rysunkach i planszach barwnych d u ż y nacisk k ł a d z i e się na w i e r n o ś ć w stosunku do kopiowanego przedmiotu. Rysownik nie t y l k o z o b o w i ą z a n y jest p o m i e r z y ć r y ­ sowany przedmiot i orzenieść w skali na papier, ale r ó w n i e ż s t o s o w a ć wszelkie sposoby u ł a t w i a j ą c e do­ k ł a d n e utrwalenie formy przedmiotu czy zdobiącego jego p o w i e r z c h n i ę ornamentu. U ż y w a n e są więc k a l k i i przecierki, a do notowania k o l o r ó w przy k o p i o w a ­ n i u t k a n i n numerowane p r ó b k i z w y p r u t y c h nitek. D o k u m e n t a c j ę r y s u n k o w ą stosuje się przy i n w e n t a ­ ryzacji architektury i wszystkich dziedzin ludowego zdobnictwa. Natomiast rzeźbę, obrazy i drzeworyty dokumentuje się w y ł ą c z n i e przy pomocy fotografii p o ł ą c z o n e j z opisem. Fotografia i rysunek u z u p e ł n i a ­ ją sie wzajemnie. R y s u n k i w y k o n y w a n e są w terenie na papierze zaopatrzonym w p i e c z ą t k ę z a w i e r a j ą c ą schemat m e t r y k i , w e d ł u g k t ó r e g o k a ż d y rysunek ma zostać opisany. 201 �W czasie b a d a ń terenowych rysownik przydzielo­ ny jest do wywiadowcy i pracuje pod jego k i e r u n ­ kiem. W s p ó ł p r a c a ta nic od razu u k ł a d a się w sposób należyty, Wywiadowca po raz pierwszy p r a c u j ą c y w towarzystwie rysownika traci z n i m często kon­ takt w terenie, nie umie z a t r u d n i ć go w ó w c z a s , gdy sam zajęty jest prowadzeniem wywiadu, nie kon­ troluje wykonanego rysunku, nie sprawdza, czy jest on należycie pomierzony i opisany. Dopiero po pew­ nym czasie etnograf uczy się d y s p o n o w a ć p r a c ą r y ­ sownika. Badania systemem obozowym prowadzone są przez Sekcję Badania Plastyki L u d o w e j P.I.S. od 1950 r. Pierwsze jednak badania tego typu zapoczatVowano rok wcześniej, kiedy zespół p r a c o w n i k ó w Sekcji wziął udział w charakterze i n s t r u k t o r ó w w m i ę d z y u c z e l ­ nianym obozie s t u d e n t ó w historii sztuki zorganizo­ w a n y m w Sulejowie, k i e r u j ą c osobną g r u p ą studen­ t ó w p r o w a d z ą c y c h badania sztuki ludowej p o w i a t u opoczyńskiego. Obozy organizowane są stale w m i e ­ siącu sierpniu, kiedy a b s o r b u j ą c e wieś zajęcia ż n i w n e są już na Ukończeniu, puste zaś b u d y n k i szkolne umożliwiają odpowiednie zakwaterowanie ekipy. Wyjazdy terenowe o d b y w a j ą się na obozie w n i e ­ zmiennym rytmie, co drugi dzień p o c z y n a j ą c od 1 sierpnia bez względu na święta, pogodę ftp. Dnie pozostające między wyjazdami przeznaczone są na przepisanie na czysto notatek terenowych i w y k o ­ nanie r y s u n k ó w . Niezwykle starannie przestrzegana jest zasada, aby c a ł y zebrany m a t e r i a ł został w czasie trwania obozu w y k o n a n y na czysto i oddany bez j a ­ kichkolwiek zaległości. P o n i e w a ż rysownicy nie b y ­ liby w stanie p r z e r y s o w a ć w c i ą g u jednego dnia swoich szkiców, dzieli się ich na d w i e grupy, k t ó r e wyjeżdżają w teren na z m i a n ę , tak że w ciągu mie­ siąca k a ż d a z .grup odbywa 7 wyjazdów w teren. Wyjazdy terenowe t r w a j ą c e po 12—14 godzin dzien­ nie i opracowywanie m a t e r i a ł ó w p r z e c i ą g a j ą c e się do p ó ź n y c h godzin nocnych s k ł a d a j ą się na to, że praca na obozie jest niezwykle w y c z e r p u j ą c a . Uczest­ nicy jednak m i m o niskiego wynagrodzenia w y k o n u j ą swe zadania z dużą ofiarnością i w i e l u z nich bierze udział w obozach przez k i l k a lat z r z ę d u ». Przyczynia się do tego z a r ó w n o specyficzny n a s t r ó j , j a k i w y t w a ­ rza praca kolektywna, jak i ogólne w a r u n k i , k t ó r e stara się uczestnikom z a p e w n i ć kierownictwo obozu, a mianowicie wygodne pomieszczenie w możliwie ł a d ­ nie p o ł o ż o n y m b u d y n k u szkolnym, dostatnie w y ż y ­ wienie z a r ó w n o w bazie jak i w terenie organizowane przez obóz we w ł a s n y m zakresie, oraz przejazdy sa­ mochodem, dzięki k t ó r y m redukuje się w m i a r ę m o ż iiwości w y s i ł e k fizyczny. Badaniami t y p u obozowego objęty jest zazwyczaj obszar rozciągający się w p r o ­ mieniu około 100 k m od bazy. W czasie obozu łączny k i l o m e t r a ż w y j a z d ó w terenowych waha się w g r a n i ­ cach od 1 500 do 2 200 km. W c i ą g u dnia grupa p r a ­ c u j ą c a w terenie prowadzi badania w 2 4 miejsco­ wościach przy czym na j e d n ą m i e j s c o w o ś ć wypada przeciętnie około 34 do 51 osobo-godzin co w prze­ 202 liczeniu na 8-godzinny dzień pracy wynosiłoby 4—5,5 dnia pracy jednego badacza. P r ó c z b a d a ń terenowych podejmowanych przez całą g r u p ę , a k c j ę p e n e t r a c y j n ą na obozie prowadzi dwuosobowa grupa złożona z wywiadowcy i r y s o w n i ­ ka. Celem tej penetracji jest zagęszczanie siatki ba­ danych p u n k t ó w i kierowanie całego z e s p o ł u do m i e j ­ scowości szczególnie z a s ł u g u j ą c y c h na przeprowadze­ nie ,grutowniej szych b a d a ń . W czasie trwania Obozu o d b y w a j ą się liczne od­ prawy, na k t ó r y c h omawiane są w y n i k i b a d a ń oraz szczegółowa problematyka ,wyjazdó'w najbliższych!, O d b y w a j ą c a się na bieżąco kontrola m a t e r i a ł ó w r y ­ sunkowych i tekstowych pozwala na natychmiastowe sprawdzenie m a t e r i a ł ó w w terenie i poczynienie ewen­ tualnych poprawek i u z u p e ł n i e ń . Do dyspozycji u c z e s t n i k ó w obozu pozostaje pod­ ręczna biblioteka oraz przygotowane uprzednio ma­ t e r i a ł y naukowe w postaci w y p i s ó w z l i t e r a t u r y od­ noszącej się do badanego terenu oraz k a r t o g r a m ó w i l u s t r u j ą c y c h stosunki pedologiczne, rozwój osadnic­ twa, p o d z i a ł na regionalne grupy etnograficzne, roz­ mieszczenie ludowego p r z e m y s ł u artystycznego i t p . W y n i k i pracy poszczególnych u c z e s t n i k ó w obozu są systematycznie notowane, co u m o ż l i w i a z a r ó w n o obiektywne ocenienie ich indywidualnych osiągnięć, jak i uzyskanie danych dotyczących c a ł e g o obozu. Ma to duże znaczenie w planowaniu prac terenowych na przyszłość. P o r ó w n a n i e o d n o ś n y c h liczb i l u s t r u j ą ­ cych w y n i k i prac obozowych w c i ą g u 11 lat daje obraz bardzo i n t e r e s u j ą c y : Volt. Rok Ba z a obozu Powiat 3 Û 1919 I9S0 1951 1952 1953 1954 1955 1856 1957 1958 1959 Sulejów Opoczno Werynia Kolbuszowa Sladków Duży Chmielnik Bachorza S o k o ł ó w Podlaski Policzna Kozienice Kozłówka Lubartów Nlewino Borowe Bielsk Podlaski Głuchów Skierniewice Zuklin Przeworsk Urzędów Kraśnik Turaszówka Krosno 315 990 972 1324 1862 1658 1694 2230 1994 2077 2481 wnC": rysun_ j ^ n i! barw. 142 661 624 1159 1515 1160 1297 1755 17SÏ 2687 2629 2025 2176 2095 2100 2118 2211 1380 1690 2052 1065 2383 P o m i j a j ą c dane z lat 1949—1951, kiedy technika orac obozowych dopiero się k s z t a ł t o w a ł a , w y n i k i uzyskiwane w latach 1952-1959 są bardzo wysokie, co wskazuje na dużą w y d a j n o ś ć poszczególnych p r a ­ c o w n i k ó w , P r z e c i ę t n y w y n i k m i e s i ę c z n e j pracy w y wiadowcy-etnografa wynosi na obozie 202 strony r ę ­ kopisu ze 180 szkicami, rysownika — 194 rysunki, przy czym w c h o d z ą tu z a r ó w n o czasochłonne plansze barw­ ne, jak i Liczone za j e d n ą s z t u k ę kitkuarkuszowe inwentaryzacje o b i e k t ó w architektonicznych. M a t e ­ riał ilustracyjny u z u p e ł n i a j ą zdjęcia fotograficzne, k t ó r y c h ilość w zależności od bogactwa terenu waha się od 700 do 1 200, licząc w y ł ą c z n i e zdjęcia w y k o - �nane przez przydzielonego do ekipy fotografa zawo­ dowego. W p o r ó w n a n i u ze wszystkimi i n n y m i sposobami prowadzenia b a d a ń — w y n i k i prac obozowych są n a j ­ wyższe, a zatem koszt zdobycia m a t e r i a ł u nauko­ wego jest t u najniższy. Badania penetracyjne bez sta­ ł e j bazy, prowadzone przy użyciu samochodu, d a j ą już w y n i k i o 12—43°/« niższe, g d y ż uczestnicy m u s z ą w czasie pobytu w terenie t r a c i ć czas na szukanie noclegu i w y ż y w i e n i a . W y n i k i b a d a ń pieszych są niższe o 25 do 30«/». P o m i n ą w s z y czysto naukowe korzyści, jakie p r z y ­ noszą badania organizowane systemem obozowym, na­ leży p o d k r e ś l i ć ich duże znaczenie popularyzacyjne i propagandowe. W czasie obozu organizuje się w te­ renie odczyty i n f o r m u j ą c e m i e s z k a ń c ó w wsi o sztuce ludowej i pracadh z w i ą z a n y c h z j e j badaniem, a na z a k o ń c z e n i e obozu u r z ą d z a sie w bazie w y s t a w ę ze­ branych m a t e r i a ł ó w , k t ó r ą miejscowa l u d n o ś ć zwie­ dza z d u ż y m zainteresowaniem. Frekwencja zwiedza­ jących dochodzi zwykle do k i l k u s e t osób. Konieczność prowadzenia b a d a ń nad s z t u k ą ludo­ wą w p e ł n e j perspektywie historycznej s p o w o d o w a ł a , że oprócz prac prowadzonych w terenie były r ó w n i e ż z i n i c j a t y w y Sekcji czynione poszukiwania a r c h i w a l ­ ne oraz wykopaliskowe. Prace tego rodzaju p r o w a ­ dzono w mniejszym zakresie ze w z g l ę d u na d u ż y sto­ pień z a a n g a ż o w a n i a p r a c o w n i k ó w Sekcji badaniami terenowymi. Poszukiwania archiwalne o b e j m o w a ł y głównie gromadzenie m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h do prac autorskich, podejmowanych przez poszczególnych p r a ­ c o w n i k ó w Sekcji. Inicjowane i finansowane przez S e k c j ę badania wykopaliskowe z a p o c z ą t k o w a n e były w roku 1952 na terenie Podhala. Ekipa naukowa pod k i e r u n k i e m doc. dra Andrzeja Ż a k i e g o d o k o n a ł a ba­ dań na terenach opuszczonych od p o o z ą t k u X I X w i e ­ ku cmentarzy p r z y k o ś c i e l n y c h w D ę b n i e oraz Szafla­ rach, r o z k o p u j ą c łącznie około 40 g r o b ó w . Badania te, prowadzone pod k ą t e m widzenia stroju ludowego, a w szczególności jego ozdób metalowych (spinki, okucia p a s ó w etc), nie dały spodziewanych rezulta­ tów, gdyż w y p o s a ż e n i e z m a r ł y c h okazało się nad­ zwyczaj ubogie i nie z a w i e r a ł o ż a d n y c h ozdobnych p r z e d m i o t ó w metalowyoh . Bardziej owocne okazały sie natomiast prace wykopaliskowe prowadzone w l a ­ tach 1954—1956 pod kierunkiem prof. U.J. dra Rudolfa J a m k i w K o ł a c z y c a c h (pow. Jasło) w czynnym do dziś o ś r o d k u garncarskim, p o s i a d a j ą c y m tradycje tego rzemiosła sięgające k i l k u stuleci. Bogaty materia! w y ­ kopaliskowy, k t ó r y został podczas b a d a ń wydobyty, pozwala na śledzenie przemian, j a k i m uległa p r o d u k ­ cja tego o ś r o d k a w przeszłości. Zaniechane w k r ó t c e z braku f u n d u s z ó w akcje wykopaliskowe .zdążyły od­ k r y ć jednak przed badaczami k u l t u r y ludowej ' możliwości k t ó r e n a l e ż y b e z w z g l ę d n i e w y k o r z y s t a ć w p r z y s z ł y c h pracach, nad h i s t o r i ą ludowa u o przeTnysiu artystycznego K i l k a n a ś c i e lat pracy p o ś w i ę c o n e j na badania za­ chowanych w terenie resztek ludowej twórczości p l a ­ stycznej przyniosły obfite rezultaty. W c h w i l i obec­ lu nej w lokalu Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j PIS w Krakowie znajduje się zasobne a r c h i w u m , na k t ó r e s k ł a d a się 50 000 (pięćdziesiąt t y s i ę c y ) pozycji i n w e n ­ tarzowych Obejmujących teksty w y w i a d ó w , oraz m a ­ teriał ilustracyjny: rysunki i plansze kolorowe. Nie­ zależnie cd tego zgromadzone zostało a r c h i w u m foto­ graficzne, liczące ponad 20 000 zdjęć p o s i a d a j ą c y c h w y s o k ą w a r t o ś ć d o k u m e n t a c y j n ą . O d b i t k i fotograficz­ ne wykonywane są w dwóch kompletach, z k t ó r y c h jeden znajduje się w Krakowie, drugi zaś wraz z ne­ gatywami — w Warszawie. Jakkolwiek badania terenowe Sekcji objęły do­ piero około 3/5 powierzchni k r a j u , zgromadzony ma­ teriał jest tak obfity, że — jak t w i e r d z ą o d w i e d z a j ą c y S e k c j ę Czesi, Słowacy, Węgrzy, Niemcy, Rosjanie, Szwajcarzy — żaden z tych k r a j ó w nie posiada r ó w ­ nie bogatego i wszechstronnego zbioru m a t e r i a ł ó w archiwalnych z zakresu l u d o w e j sztuki plastycznej. G d y b y ś m y zsumowali przedmioty z zakresu sstuki ludowej zgromadzone w n a j w i ę k s z y c h muzeach p o l ­ skich, ilość ich b y ł a b y mniejsza od tego, co przecho­ wywane jest w tekach a r c h i w u m Sekcji. Po t r z y ­ nastu latach systematycznego gromadzenia materia­ ł ó w a r c h i w u m Sekcji m o ż e obsłużyć zapotrzebowania naukowe w bardzo szerokim zakresie. Dziś nie m o ż n a już sobie w y o b r a z i ć p o w a ż n i e j s z e j pracy naukowej, o b e j m u j ą c e j w s k a l i ogólnopolskiej jakiekolwiek za­ gadnienie z zakresu ludowej twórczości plastycznej, k t ó r a m o g ł a b y się obyć bez korzystania z a r c h i w u m Sekcji. Znaczenie tych m a t e r i a ł ó w polega nie t y l k o na t y m , że pozwala s t u d i o w a ć zjawiska l u d o w e j sztuki plastycznej w ich n i e s ł y c h a n i e bogatej skali odmian formalnych, ale przede wszystkim na tym, że zebrane m a t e r i a ł y d o s t a r c z a j ą obfitych w i a d o m o ś c i , d o t y c z ą ­ cych historii badanego zjawiska, jak r ó w n i e ż tła spo­ łecznego i gospodarczego, na k t ó r y m zjawisko r o z w i ­ nęło się i u t r z y m a ł o po dzień dzisiejszy. Bogaty ma­ t e r i a ł biograficzny d o t y c z ą c y ludowych t w ó r c ó w po­ zwala z e r w a ć z teorią o a n o n i m o w o ś c i " sztuki l u ­ dowej. M a t e r i a ł y zebrane przez Sekcję, jak to już wspom­ niane zostało poprzednio, nie r e p r e z e n t u j ą jeszcze obszaru Polski w sposób r ó w n o m i e r n y , Najobfitsze pochodzą z Polski ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ niej. Szczególnie bogate zbiory zgromadzono na te­ renie w o j e w ó d z t w kieleckiego, krakowskiego, rzeszow­ skiego, lubelskiego 1 białostockiego (Podlasie), słabiej zaś opracowane s ą w o j e w ó d z t w a warszawskie, łódz­ kie (choć np, m a t e r i a ł y z Ł o w i c k i e g o są obfite), k a ­ towickie, c a ł a Wielkopolska i Mazury. N a j m n i e j m a ­ t e r i a ł ó w posiada a r c h i w u m z t e r e n ó w Ziem Zachod­ nich, gdzie, jak dotychczas, penetracja Sekcji ogra­ niczała się do sporadycznych w y p a d ó w . G d y b y ś m y chcieli d o k ł a d n i e c h a r a k t e r y z o w a ć zbio­ r y archiwalne Sekcji od strony ich z a w a r t o ś c i t r e ś c i o ­ wej, p o c h ł o n ę ł o b y to zbyt wiele czasu. Uczyniła to zresztą przed dwoma laty na ł a m a c h Polskiej Sztuki L u d o w e j archiwistka Sekcji — Zofia G ł o w a Od tego czasu wzajemne proporcje m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i 203 �o BRZOZÓW Ryc. 6. Przykład: mapka badań obozowych w południowej części woj. rzeszowskiego (1959). Legenda: 1 — ba­ za obozu, I I — miejscowości badane przez całą grupę, M — miejscowości badane przez cześć grupy, W — granice p a ń s t w a , V — granica województwa, VI — granice p o w i a t ó w . Rys. Z. B. Głowa. d z i a ł a m i a r c h i w u m nie u l e g ł y zasadniczej zmianie, w z r o s ł y natomiast ilości pozycji archiwalnych w po­ szczególnych d z i a ł a c h <w c h w i l i , 'kiedy Z. G ł o w a odda­ w a ł a s w ó j a r t y k u ł do druku, stan inwentarza a r c h i ­ walnego z a m y k a ł się s u m ą 39 409 pozycji), obecnie — podobnie jak w latach ubiegłych — na czoło pod w z g l ę d e m liczebności w y s u w a j ą się d z i a ł y architek­ t u r y ludowej, meblarstwa, zdobnictwa w żelazie i tkactwa, słabiej reprezentowane są stroje ludowe, zdobnictwo w obrzędach, najsłabiej — dział ludowego zabawkarstwa. N i e k t ó r e działy pod w z g l ę d e m ilościowym przed­ s t a w i a j ą się bardzo i m p o n u j ą c o . W zdobnictwie że­ laza np. samych r y s u n k ó w jest 7 929, nie licząc t e k ­ s t ó w i fotografii, W tekach z a w i e r a j ą c y c h rysunki m e b l i znajduje się 2 740 barwnych k o p i i s k r z y ń m a ­ lowanych, w zbiorze tkactwa — 1 844 p r ó b e k t k a ­ n i n dekoracyjnych, k t ó r ą to ilość uzupełnia co n a j ­ mniej 4-krotnie wyższa liczba plansz b a r w n y c h i fo­ tografii p r z e d s t a w i a j ą c y c h raporty t k a n i n oraz tek­ s t ó w z a w i e r a j ą c y c h sprawozdania z w y w i a d ó w . W m i a r ę skromnych możliwości czasowych p r o w a ­ dzone jest naukowe opracowanie zgromadzonych ma­ t e r i a ł ó w . Na podstawie w ł a s n y c h m a t e r i a ł ó w archi­ walnych u z u p e ł n i o n y c h w i a d o m o ś c i a m i czerpanymi z literatury, prowadzi się na bieżąco, w skali ogólno­ polskiej, k a r t o t e k i : o ś r o d k ó w garncarskich, o ś r o d k ó w stolarskich, tkactwa ludowego, malarzy i r z e ź b i a r z y ludowych, zabawkarstwa oraz krakowskich szopkarzy. Pierwsze cztery z wymienionych kartotek są ponad to skartografowane, co daje obraz przestrzen204 nego rozmieszczenia poszczególnych r z e m i o s ł a r t y ­ stycznych i t w ó r c ó w . M a p y o ś r o d k ó w garncarskich wraz z kcmentarzem w formie w y c i ą g u z kartoteki, opracowane przez Z. G ł o w ę , publikowane b y ł y od­ cinkami w Polskiej Sztuce L u d o w e j w latach 1956 i 1957. K a r t o t e k i i mapy d a j ą c e możność szybkiego zo­ rientowania się w zagadnieniu b ę d ą w m i a r ę m o ż ­ ności o b e j m o w a ł y coraz w i ę c e j d z i a ł ó w oraz zagad­ n i e ń specjalnych. Ostatnio np. opracowano na pod­ stawie m a t e r i a ł ó w archiwalnych Sekcji rozmieszczenie przestrzenne r ó ż n y c h t y p ó w s k r z y ń malowanych, tkactwa ozdobnego i d r u k ó w na p ł ó t n i e na obszarze w o j e w ó d z t w a lubelskiego. A r c h i w u m Sekcji stanowi bazę m a t e r i a ł o w ą , k t ó r a wykorzystywana jest do r ó ż n y c h celów, z a r ó w n o n a u ­ kowych, jak popularyzatorskich, czy nawet, gospo­ darczych. Da celów naukowych z m a t e r i a ł ó w tych k o r z y s t a j ą przede wszystkim stali pracownicy Sek­ cji, do k t ó r y c h o b o w i ą z k ó w n a l e ż y m.in. opracowy­ wanie i publikowanie zbieranych przez siebie mate­ r i a ł ó w . W c i ą g u k i l k u n a s t u lat działalności Sekcji wyszło .już spod p i ó r a p r a c o w n i k ó w Sekcji k i l k a prac k s i ą ż k o w y c h , w całości lub p r a w i e w całości opar­ tych na m a t e r i a ł a c h czerpanych z w ł a s n e g o a r c h i ­ w u m , oraz około 30%> pozycji drukowanych w Pol­ skiej Sztuce L u d o w e j . Na ogólną ilość 443 pozycji w y d r u k o w a n y c h w Polskiej Sztuce L u d o w e j (do 3 zeszytu z r o k u 1958 włącznie) 128 napisali p r a ­ cownicy Sekcji, zaś 30 — osoby b e z p o ś r e d n i o z Sek­ cją w s p ó ł p r a c u j ą c e . M a t e r i a ł y z A r c h i w u m w y k o r z y l i I �stywane b y ł y też wielokrotnie przez a u t o r ó w nie z w i ą z a n y c h b e z p o ś r e d n i o z Sekcją, i to z a r ó w n o pol­ skich jak i zagranicznych. Niejednokrotnie na pod­ stawie m a t e r i a ł ó w Sekcji pisano studenckie prace magisterskie. W dziedzinie popularyzacji wiedzy 0 sztuce ludowej znaczna część a r t y k u ł ó w p u b l i k o ­ wanych w- powojennej „ Z i e m i " oparta była na m a ­ teriale, z j a k i m redaktorzy tego czasopisma m i e l i możność z a p o z n a ć się w czasie, k i e d y byli s t a ł y m i pracownikami Sekcji. Zbiory archiwalne, z a w i e r a j ą c e m n ó s t w o wiado­ mości o a k t u a l n y m stanie ludowej twórczości w te­ renie, s t a n o w i ł y wielokrotnie c e n n ą pomoc dla orga­ n ó w p a ń s t w o w y c h i instytucji z a j m u j ą c y c h się ochro­ n ą sztuki ludowej oraz artystycznym ruchem ama­ torskim. W y m i e n i ć t u n a l e ż y W y d z i a ł Sztuki L u d o ­ wej w Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, W y d z i a ł y K u l ­ t u r y i Referaty K u l t u r y w Radach Narodowych, Cen­ t r a l n y Dom Twórczości Ludowej, W o j e w ó d z k i e Do­ my K u l t u r y i wiele i n n y c h . A r c h i w u m Sekcji stanowi źródło, z k t ó r e g o wie­ lokrotnie k o r z y s t a j ą f i l m , muzea, świetlice, a t a k ż e zespoły p i e ś n i i t a ń c a , poczynając od reprezentacyj­ nego „Mazowsza", a s k o ń c z y w s z y na m a ł y c h zespo­ łach wiejskich rozrzuconych na terenie Polski. W dziedzinie życia gospodarczego — zgromadzo­ ne przez S e k c j ę m a t e r i a ł y służą i n s t y t u c j o m zajmu­ j ą c y m się organizowaniem ludowego p r z e m y s ł u a r t y ­ stycznego, jak CPLiA, spółdzielnie artystyczne, k t ó r e z a r c h i w u m czerpią wzory do p r o d u k c j i l u b k o r z y s t a j ą z .porad i konsultacji. W ś r ó d grona tej grupy intere­ s a n t ó w jedno z n a j p o w a ż n i e j s z y c h miejsc zajmuje I n s t y t u t Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o , k t ó r y opraco­ w u j ą c p r o j e k t y oparte na i n w e n c j i ludowych t w ó r ­ ców, c h ę t n i e zapoznaje się w p i e r w z m a t e r i a ł a m i krakowskiego A r c h i w u m . " P r ó c z dokumentacji w zakresie ludowej sztuki plastycznej i opracowywania jej — czy to w postaci k s i ą ż k o w e j , czy w formie a r t y k u ł ó w publikowanych w Polskiej Sztuce Ludowej, Sekcja posiada p o w a ż n y dorobek w zakresie prac nad m e t o d o l o g i ą sztuki l u ­ dowej. W szeregu a r t y k u ł ó w drukowanych na ł a ­ mach czasopism w y d a w a n y c h przez PIS {Polska Sztu­ ka Ludowa, M a t e r i a ł y do s t u d i ó w i dyskusji) oma­ wiane b y ł y przez p r a c o w n i k ó w Sekcji, w z g l ę d n i e przez osoby zaproszone z z e w n ą t r z , podstawowe za­ gadnienia teoretyczne, jak przedmiot i zakres sztuki ludowej, jej stosunek do tzw. t w ó r c z o ś c i amatorskiej 1 sztuki w a r s t w elitarnych, marksistowskie metody badania sztuki ludowej. Prace te, łącznie z inicjowa­ n y m i przez PIS konferencjami p o ś w i ę c o n y m i pro­ blematyce sztuki ludowej, u ł a t w i ł y w d u ż y m stopniu przejście w dziedzinie b a d a ń nad l u d o w ą twórczością . a r t y s t y c z n ą na pozycje materializmu historycznego, co stanowi t r w a ł y dorobek Sekcji w t y m zakresie Rozszerzający sie z k a ż d y m rokiem wachlarz za­ d a ń , k t ó r e w formie społecznego z a m ó w i e n i a stają przed Sekcją, nie p r z y s ł a n i a jednak ani na chwilę jej głównego celu, j a k i m jest możliwie najszybsze u k o ń c z e n i e zaawansowanej już dziś bardzo p o w a ż n i e inwentaryzacji sztuki ludowej w Polsce, Moment ten nie jest już zbyt odległy. Jeszcze 5 l a t p r a c y p r o ­ wadzonej w dotychczasowym tempie, a dzieło zapo­ c z ą t k o w a n e w pierwszych latach Polski L u d o w e j zo­ stanie doprowadzone do k o ń c a . PRZYPISY 1 R. Reinfuss, Stan badań nad polską sztuką ludo­ wą, „Polska Sztuka L u d o w a " 1950, nr 1—6, s. 3 i na­ s t ę p n e ; A Jackowski, Z zagadnień historii i metodo­ logii badań nad sztuką, „ M a t e r i a ł y do s t u d i ó w i dys­ kusji", 1955, nr 3/4, s. 348 i nast. - E, Frankowski, Z metodologii b a d a ń nad sztuką ludową, „Mat. do stud. i dyskusji", 1951, nr 5, s. 371. « Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, „Pol. Szt. L u d . " , 1947, nr 1—2, s. 60. Z. C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Badania zdobnictwa ludo­ wego w Krakowskim, na Góralszczyźnie, i na Dolnym Śląsku, „Pol, Szt. L u d . " , 1947, nr 1—2, s. 62; B. F„ Prace badawcze Sekcji Malarstwa i Rzeźby P.I.B.S.L., „Pol. Szt. Lud.", 1947, n r 1—2, s. 64. M . Zywirska, Badania nad sztuką ludową na Kur­ piach w Puszczy Białej, „Pol. Szt. L u d . " , 1948, nr 1, s. 40; M . Gladysz, Badania sztuki ludowej na Śląsku Cieszyńskim i Opolskim, „Pol. Szt. L u d . " , 1948, nr 9—10, s. 61. R. Reinfuss, Organizacja badań nad sztuką ludo­ wą, „Mat. do stud. i dyskusji", 1951, nr 5, s. 404 i nast. Jw., s. 419. R. Reinfuss, Dorobek naukowy 10-lecia w zakresie sztuki ludou-ej oraz plany na najbliższe 5-lecie, „ M a t . do stud. i dyskusji", 1955, nr 3/4, s. 399. » Grono osób b i o r ą c y c h od r o k u 1946 u d z i a ł w p r o ­ wadzonych przez Sekcję Badania P l a s t y k i L u d o w e j PIS badaniach terenowych jest bardzo szerokie.. T r u d ­ no b y ł o b y na t y m miejscu w y m i e n i ć wszystkich, szczególnie zaś tych, k t ó r z y p r o w a d z i l i badania i n d y ­ widualne. Był w ś r ó d nich Andrzej Wajda, dziś znany reżyser filmowy, malarz Jerzy Tchorzewski, A d a m M a c e d o ń s k i , k t ó r y obecnie wykonuje r y s u n k i d r u k o ­ wane w „ P r z e k r o j u " , mgr Z d z i s ł a w Szewczyk, kustosz Muzuem Etnograficznego w Krakowie, i w i e l u i n ­ nych. W y m i e n i m y natomiast zespoły b i o r ą c e udział w ba­ daniach obozowych, k t ó r e , jak wiemy n a j w i ę c e j przy­ czyniły się swoją p r a c ą do osiągnięcia dzisiejszych w y n i k ó w , j a k i m i szczyci się Sekcja. W roku 1949 obóz w Sulejowie — k i e r o w n i c y : dr Roman Reinfuss i mgr Tadeusz Zygler; w y w i a d o w c y : Barbara Bazielich, Jan Piotr Dekowski, M a r i a D ę b ­ ska, B i r u t a Gerlach, Maria Gierowska (obecnie K a mocka), Stefan Gucik, Eleonora Janikowska, Blanka Kaczorowska, Zofia K u r e k (obecnie G ł o w a ) , Feliks Mancewicz, Halina M i k u ł o w s k a , Wanda Modzelew­ ska, Zofia Staronkowa, Irena WierOhowich. Rysow­ nicy: Zofia Kowalska, S t a n i s ł a w a Majewska, Irena Jakimowicz, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W roku 1950 obóz w W e r y n i — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; wywiadowcy: Barbara Bazielich, Zo­ fia Dybowska, M a r i a Gierowska, Aleksander J a k l f ń ski, Eleonora Janikowska, Blanka Kaczorowska, F r a n ­ ciszek Kotula, Zofia Kurek (obecnie G ł o w a ) , E d w a r d Pietraszek, mgr Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , d r K a ­ zimierz S k o w r o ń s k i ; rysownicy: A n d r z e j Darowski, Jerzy H u r a , A n d r z e j Kowalski, A d a m M a c e d o ń s k i , M a r i a Malinowska, Barbara Pisarczyk, Eugeniusz Olszak, L e s ł a w Szolginia, Donat Tucewicz, Tyrs W e n hrynowicz, Józef Wilkoń, M a r i a Ziomek; fotografo­ wie: Stefan Deptuszewski, Irena Piotrowicz. J 5 e 7 6 205 �Ryc. 7. Przykład objazdu penetracyjnego woj. poznańskiego. 1957 r. (2 etnogrtijów, 1 histo­ ryk sztuki, 1 rysownik, 1 fo­ tograf). Legenda: 1 — granica województwa, II — trasa prze­ jazdu, III — badane miejsco­ wości. Czas objazdu — 10 dni. Rys. Z. B. Głowa. W r o k u 1951 obóz w Sladkowie D u ż y m — k i e r o w ­ n i k dr Roman Reinfuss; wywiadowcy: Barbara Bazielioh, Jadwiga Berezowska, P r z e m y s ł a w Burchard, mgr Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Maria Gierowska, Eleo­ nora Janikowska, K r y s t y n a Szczypa; rysownicy: A l i ­ na Bartecka, M a r i a Czarnecka, M a r i a Data, K r y s t y n a L e c i ń s k a , Barbara Pisarczyk, Tadeusz Smaga, Anna Szymczyk, T y r s Wenhrynowicz, Zygmunt Wiglusz, M a r i a Ziomek, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W r o k u 1952 obóz w Bachorzy — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; wywiadowcy: Barbara Bazielich, Prze­ m y s ł a w Burchard, mgr Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , L e ­ szek Dzięgiel, Zuzanna K r a s i ń s k a , A n t o n i Stojak, M a ­ ria Szenic, Anna Szymczyk; rysownicy: Barbara B a r t man, Maria Czarnecka, Helena Czerny, Maria Data, M a ł g o r z a t a K r l i ń s k a , W i k t o r Ostrzołek, Leopold P ę ­ działek, Z d z i s ł a w Pysz, A d a m SuTmaj, D o b i e s ł a w Walknowski, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W r o k u 1953 obóz w Pohcznej — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; wywiadowcy: P r z e m y s ł a w Burchard, Jerzy Czajkowski, Leszek Dzięgiel, mgr M a r i a P r z e ż ­ dziecka, mgr Zofia Reinfussowa, Anna Szymczyk, Jerzy Zawojski; rysownicy: M a r i a Chaber, M a r i a Czarnecka, S t a n i s ł a w Hennig, Leopold P ę d z i a ł e k , Andrzej P ę d z i m ą ż , Helena Piergies, Z d z i s ł a w Pysz, M a r i a Roga, Anna Socha, A d a m Surmaj, D o b i e s ł a w Walknowski, Zygmunt Wiglusz, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W r o k u 1954 obóz w K o z ł ó w c e — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; w y w i a d o w c y : P r z e m y s ł a w Burchard, Jerzy Czajkowski, Leszek Dzięgiel, Ewa F r y ś , Olga Mulkiewicz, M a r i a P r z e ż d z i e c k a , mgr Zofia Reinfus­ sowa, Anna Szymczyk; rysownicy: M a r i a Chaber, M a r i a Czarnecka, S t a n i s ł a w Hennig, M a ł g o r z a t a K i lińska, Kazimierz Kuc, Zofia Majewska, Andrzej No­ wakowski, Leszek Nowosielski, Maciej P a w l i c k i , Ja­ 206 nusz Trojanowski, E m i l Zoga; fotografowie: Tadeusz K a ź m i e r s k i i Jan Swiderski. W r o k u 1955 obóz w Niewinie B o r o w y m — k i e ­ r o w n i k d r Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Jerzy Czaj­ kowski, Teresa Dobrowolska, Anna D o b r z a ń s k a , mgr Ewa F r y ś , m g r Anna K u n c z y ń s k a , mgr Olga M u l k i e w i c z , mgr M a r i a P r z e ż d z i e c k a , m g r Zofia Reinfussowa, A n n a Szymczyk; rysownicy: M a r i a Czar­ necka, Jerzy Feiner, K r y s t y n a Gawlik, Wanda G u stab, Kazimierz Kuc, Leszek Nowosielski, Maciej Pawlicki, Anna Socha, Janusz Trojanowski, Zofia Wawro, D o b i e s ł a w W a l k n o w s k i , E m i l Zoga oraz foto­ graf Jan Swiderski. W r o k u 1956 obóz w G ł u c h o w i e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Jerzy Czajkowski, Teresa Dobrowolska, Anna D o b r z a ń s k a , mgr Wanda Drozdowska, mgr Ewa F r y ś , mgr Anna K u n c z y ń s k a , mgr Olga M u l k i e w i c z , mgr M a r i a P r z e ż d z i e c k a , mgr Zofia Reinfussowa, Andrzej Szymczyk; rysow­ nicy: S t a n i s ł a w a Babulska, M a r i a Czarnecka, Andrzej G ó r k a , Z d z i s ł a w Korsak, Kazimierz Kuc, Barbara Nowacka, Maciej P a w l i c k i , M a r i a Pazdanowska, Do­ b i e s ł a w W a l k n o w s k i , Zofia Wawro, E m i l Zoga, oraz fotograf Jan Swiderski. W r o k u 1957 obóz w Z u k l i n i e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Irena Bukowska. Jerzy Czajkowski, m g r Ewa F r y ś , mgr Anna K u n ­ c z y ń s k a , Zofia L i p i a r z , mgr Olga Mulkiewicz, Maria Ozga, mgr M a r i a P r z e ż d z i e c k a , m g r Zofia Reinfus­ sowa; rysownicy: M a r i a Czarnecka, Begir Faja, Jan G ł u s z a k , Jadwiga Grzebyk, Jan K i e l s k i , A l i n a K o ł con, Zygmunt Konopka, A l i c j a K u r y ł o , Tadeuss K w a ś n i k , Krzysztof Lachtara, M i c h a ł Marciniak, Bogumił Zgorzelski, oraz fotograf Jan Swiderski. W r o k u 1958 obóz w U r z ę d o w i e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Irena Bukowska, �Jerzy Czajkowski, mgr Anna D o b r z a ń s k a , mgr Ewa Fryś, mgr Teresa K a r w i c k a , mgr A n n a Kumczyńska, Joanna M a c i e j e w s k ą , mgr Olga Mulkiewicz, mgr Maria P r z e ź d z i e c k a , mgr Zofia Reinfussowa; rysownicy: Maria Czarnecka, Jan K i e l s k i , Janusz Kruoowicz S t a n i s ł a w Kucia Z d z i s ł a w K u d ł a A l i c i a K u r y ł o Tadeusz K w a ś n i k Krzysztof Lachtara M a ł ­ gorzata Schuster K r y s t y n a Witkowska H e n r y k Za­ morski AnTa Z a s S i a k B o g u m i ł Zgorzelski i iotograf Jan Swiderski. — — W roku 1959 obóz w T u r a s z ó w c e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : mgr Jerzy Czaj­ kowski, Danuta Czauderna, mgr Ewa F r y ś , mgr Ewa J ę c z a n i , Jadwiga K o w a l i k , Joanna Maciejewska, mgr Olga Mulkiewicz, G r a ż y n a Ogorzałek, m g r Zofia Reinfussowa, Danuta S ł o w i ń s k a ; rysownicy* A g n i e ­ szka C b w a l i b ó g , M a r i a Czarnecka, Józef Gazda, Jan G ł u s z a k Jan K i e l s k i Janusz Kruoowicz. A l i c i a K u ­ r y ł o Tadeusz K w a ś n i k Jan Skowron Z W w WarpYchowski oraz fotograi' Jan Swłder3kL Fot.: Stefan Deptuszewski " A. Ż a k i , Pierwsze prace wykopaliskowe Państwo­ wego Instytutu Sztuki (Badania na starych cmenta­ rzach w Dębnie i Szaflarach, pow. Nowy Targ), „Pol, Szt. L u d . " , 1952, nr 1, s, 48. Z. G ł o w a , Dziesięć lat a r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS, „Pol. Szt. L u d . " , 1957, nr 3, s. 187. Pozycje k s i ą ż k o w e drukowane: R. Reinfuss, Polskie d r u k i ludowe na płótnie; t e n ż e , Ludowe skrzy­ cie matowane; t e n ż e , Garncarstwo ludowe. W d r u k u : A . Jackowski, Jadwiga Jarnuszkiewiczo­ w i Sztuka tudu polskiego (album); R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztukct ludowa w Polsce. Gotowe do d r u k u : R. Reinfuss, Polskie ludowe kafle malowane; t e n ż e , Meblarstwo ludowe w Polsce, W przygotowaniu: E. F r y ś , Garncarstwo ludowe w Łąźku; M . Przeździecka, Sztuka plastyczna w polskich obrzędach ludowych; R. Reinfuss, L u ­ dowe zdobnictwo w żelazie. — ryc. 4, 5; Jan Ryr. S. Odczyt 11 1 2 Swiderski o sztuce ryc. 1, 2, .7, 6, T, 8. ludowej. 1956 r. Obóz w Głuchowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc3d4f4e7d4543385c6b3da48c3877aa.pdf 89f49aefc0a56408dddf56b47d3d872c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3926 Title A name given to the resource Sytuacja i perspektywy sztuki ludowej w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.213-232 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski SYTUACJA I PERSPEKTYWY Proces zaniku sztuki ludowej rozpoczął się w k r a ­ jach wysoko u p r z e m y s ł o w i o n y c h j u ż w p o ł o w i e X I X wieku. P r z e b i e g a ł o n t y m ostrzej i m szybszy b y ł prze­ bieg zmian e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y c h na wsi. Toteż już na p o c z ą t k u naszego stulecia ginie niemal do­ szczętnie t w ó r c z o ś ć ludowa w A n g l i i , Francji, N i e m ­ czech, Belgii... Podejmowane w tych warunkach nie­ liczne zresztą p r ó b y ochrony sztuki ludowej nie mo­ gły p r z y n i e ś ć r e z u l t a t ó w . Polska, podobnie jak inne kraje zapóżnione w roz­ woju ekonomicznym, nie przeszła t y c h p r o c e s ó w r ó w ­ nie silnie. Niemniej zmiany, jakie już w k o ń c u ubieg­ łego stulecia zaczęły w y s t ę p o w a ć w życiu w s i i miaste­ czek, odbiły się t a k ż e na stanie sztuki ludowej. Objawy zanikania czy degenerowania f o r m ludowej twórczości starano się w y t ł u m a c z y ć niekorzystnym w p ł y w e m miasta, t r u d n ą s y t u a c j ą g o s p o d a r c z ą pro­ w a d z ą c ą do upadku rzemiosł, z u b o ż e n i e m wsi, i n ­ w a z j ą w y r o b ó w fabrycznych; przypisywano je róż­ n y m czynnikom — jeśli się t a k m o ż n a w y r a z i ć — odwracalnym. S ą d z o n o bowiem, że przy w ł a ś c i w y c h formach opieki i pomocy ze strony „ m i a s t a " , a ściślej m ó w i ą c - k r ę g ó w m i ł o ś n i k ó w ludowej k u l t u r y , uda się procesy zaniku i upadku p o w s t r z y m a ć , a może nawet i wrócić do dawnego stanu. Jeszcze w 1938 r. w i a r ę t a k ą p o d z i e l a ł a jedna z n a j ­ bardziej t r z e ź w o m y ś l ą c y c h działaczek i opiekunek sztuki ludowej — Helena S c h r a m m ó w n a . P i s a ł a ona: „ S z t u k a ludowa ginie, a j e d n y m z p o w o d ó w tego jest w ł a ś n i e stosunek do niej miejskiego człowieka... Za­ s t a n ó w m y .się więc jakie p o w i n n o być nasze p o s t ę ­ powanie, aby jej nie n i s z c z y ć " . S c h r a m m ó w n a naj­ większe n i e b e z p i e c z e ń s t w o w i d z i a ł a w pseudoludowości, w n i e p r z e m y ś l a n y c h , f a ł s z y w y c h p r ó b a c h inge­ rencji miasta w s z t u k ę l u d o w ą , nie dostrzegając tego, że kierunek z a c h o d z ą c y c h na wsi przemian jest n i e o d t w r a c a l n y , 'że proces r o z k ł a d u t r a ­ dycyjnej k u l t u r y l u d u a w i ę c i jego sztuki jest n i e ­ unikniony. 1 Dziś, bogatsi o d w a d z i e ś c i a lat d o ś w i a d c z e ń w i e ­ my, że nie zły w p ł y w miasta decyduje o losie t r a ­ dycyjnej t w ó r c z o ś c i ludowej. Sedno zagadnienia leży w t y m , że zachodzące zmiany podcięły korzenie ist­ nieniu o d r ę b n e j i tradycyjnej w formie sztuki ludo­ wej. Nie znaczy to jednak wcale, że sztuka ta musi Ryc. 1. Wnętrze izby łowickiej z tradycyjnym zdobie­ niem podłogi plaskiem. Domaniewice, po w . Rawa Mazowiecka. Ryc. 2. Wnętrze izby kurpiowskiej Czes­ ławy Konopka. Tatary, pow. Ostrołęka. SZTUKI LUDOWEJ W POLSCE �Rye. 3. Wnętrze izby Felicji Kosiniak. Za­ lipie, pow. D ą b r o w a Tarnowska. Ryc. 4. Wnętrze izby Marii Zając. Zalipie, pcw. Dąbrowa Tarnowska. szybko i całkowicie z a n i k n ą ć , nie oznacza też w ż a d ­ nym w y p a d k u l i k w i d a c j i wszelkich form twórczości artystycznej. W o d r ó ż n i e n i u b o w i e m od rewolucji p r z e m y s ł o w e j , jaka m i a ł a miejsce w krajach kapitalistycznych w X I X w., zmiany zachodzące w naszym k r a j u (po­ dobnie j a k w innych p a ń s t w a c h demokracji ludowej) nie pociągają za sobą tak tragicznych n a s t ę p s t w dla twórczości ludowej. Dzieje się tak, p o n i e w a ż procesy przebudowy ekonomiczno-społecznej realizowane są przez P a ń s t w o , k t ó r e m a możność regulowania za­ r ó w n o tempa j a k i zasięgu t y c h procesów, a n g a ż u ­ jąc przy t y m .poważne ś r o d k i w różnego rodzaju for­ my popierania twórczości ludowej, a zwłaszcza opieki nad tradycyjnym r z e m i o s ł e m artystycznym. CHARAKTER ZACHODZĄCYCH PRZEMIAN Sztuka ludowa nie jest j a k i m ś zjawiskiem ist­ n i e j ą c y m poza czasem i p r z e s t r z e n i ą . Przeciwnie — jest ona w y t w o r e m środowiska, odrębnego nurtu iudowej k u l t u r y . W ł a ś n i e istniejąca przez Wieki izo­ lacja w a r s t w y c h ł o p s k i e j s p o w o d o w a ł a , że n u r t ten wyklarował własne t r e ś c i oraz swoiste formy wyrazu, w y k s z t a ł c o n e w rezultacie d ł u g o t r w a ł e g o , zbiorowego procesu twórczego. Tak więc m ó w i ą c o sztuce ludowej jako o zjawisku ż y w y m , nie wolno nam z a p o m i n a ć , że jest ona ściśle p o w i ą z a n a z losami swego ś r o d o w i s k a , że istnieje zależność m i ę d z y prze­ mianami, jakie zachodzą w charakterze tej sztuki, a przemianami istniejącymi w jej ś r o d o w i s k u macie­ rzystym, na wsi. Toteż tam, gdzie p o d w a ż o n a zostaje izolacja wsi i zatarta granica między n u r t e m k u l t u r y ludowej a nieludowej — sztuka ludowa przestaje być j e d y n ą w y r a z i c i e l k ą t w ó r c z y c h potrzeb ludu, co w i ę ­ cej, przestaje nawet w wielu wypadkach być temu ś r o d o w i s k u potrzebna, degeneruje się, zanika. Zjawiska takie zaczynają na naszej ws, w y s t ę p o ­ w a ć już przy k o ń c u ubiegłego stulecia. S ą one oczy­ wiście p o c h o d n ą .przemian e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y c h , u j a w n i a j ą się jednak b e z p o ś r e d n i o w postaci z w i ę k ­ szonego o d d z i a ł y w a n i a w p ł y w u miasta, w p ł y w u m i e j ­ skiej c y w i l i z a c j i . Coraz w i ę c e j t o w a r ó w fabrycz­ nych wciska s i ę na Wieś, w y p i e r a j ą c rodzime rze­ miosło. Rośnie zainteresowanie dla " ś w i a t a " , dla miasta. P o w a ż n ą rolę odgrywa w t y m fakt z w i ę k s z o ­ nych r u c h ó w migracyjnych. Coraz częściej ludzie ze wsi s z u k a j ą p r a c y w mieście, j a d ą do innych dziel­ nic, często o bardziej r o z w i n i ę t y c h formach gospo­ darki (np. z Rzeszowskiego w Poznańskie). Przychodzi 214 L i • �wreszcie fala masowej emigracji zarobkowej za gra­ nicę (Westfalia, Francja, Ameryka). W r a c a j ą na wieś pobrani do wojska - nierzadko uczestnicy kampanii rosyjsko-japońskiej, francusko-pruskiej, ludzie, którzy przemierzyli k a w a ł świata, zanim wrócili do rodzin­ nej wsi. W ten sposób zaciera się dotychczasowa (i tak zresztą w z g l ę d n a ) izolacja dawnej tradycyjnej k u l t u r y ludowej, n a s t ę p u j e stopniowy jej rozkład. W świadomości wsi z a c h o d z ą coraz większe zmiany. Pod w p ł y w e m miasta i jego często pogardliwego na­ stawienia do wsi zmienia się stosunek c h ł o p a do swojej warstwy, wzrasta chęć odcięcia się od w ł a s n e ­ go środowiska, p r z y j ę c i a miejskich w z o r ó w życia*. Z m i a n y zachodzące w strukturze i świadomości społeczności wiejskiej n a r a s t a j ą mimo różnego ro­ dzaju p r ó b ratowania ludowej kultury, cofnięcia wsi na dawne pozycje. Z a r ó w n o pierwsza j a k i druga wojna światowa pogłębiają zachodzące procesy, a zmiany ustrojowe, j a k i e zaszły po wyzwoleniu, w zasadniczy sposób w p ł y w a j ą na s y t u a c j ę wsi. Zmienia się uikład s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h , eko­ nomicznych, społecznych, Proces socjalizacji wsi, aczkolwiek przebiega nader opornie, z zahamowania­ m i , a nawet cofnięciami, m i m o wszystko odgrywa o g r o m n ą rolę w p r z e o b r a ż e n i a c h , jakie zachodzą. (Są wszystkie dane by r o k o w a ć w najbliższych latach znaczne nasilenie t y c h p r o c e s ó w . Gwarantem tego jest umaszynowienie gospodarki rolnej, co w konsek­ wencji musi dać takie efekty jak wzrost liczby k ó ł e k rolniczych spółdzielni z m i a n ę metod i charakteru oracy itp.) Już obecnie Z J ™ ' lZ*»z , n ! L ? NBŁNI ? N „ Z Z T°Z, v tTI.L Jcanoczesn e ' N za !1 " r i ™ n «utnr^»ini W u T TT dyc™ - autorytet ludzi starych rodziny kościoła Wieś przestaje być atrakcyjna, zmienia się stosu­ nek do ziemi. Badania socjograficzne p o k a z u j ą , że tak charakterystyczne d a w n i e j dla chłopa u m i ł o w a ­ nie ziemi przestaje w y s t ę p o w a ć w ś r e d n i m a z w ł a s z ­ cza m ł o d y m pookleniu. Z w ł a s z c z a młodzież myśli 0 porzuceniu wsi, przejściu do miasta. W okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m s p r z y j a ł o temu zubożenie i prze­ ludnienie w s i (ukryte bezrobocie szacowano wówczas na 6 milionów). Po wojnie zaś ogromnym b o d ź c e m do ucieczki ze wsi s t a ł o się u p r z e m y s ł o w i e n i e k r a j u i brak siły roboczej w miastach. To s t w o r z y ł o w a r u n k i do masowej emigracji l u d n o ś c i w o j s k i e j , szczególnie młodzieży do miast i o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h . Nie jest to zjawisko dyktowane t y l k o w z g l ę d a m i ekono­ micznymi — p r z e c i e ż nawet w ostatnich trzech l a ­ tach, gdy miejski rynek pracy został niemal w pełni nasycony, a sytuacja gospodarcza wsi uległa poprawie 1 przedstawia się często korzystniej niż w miastach — nawet teraz obserwuje się m a s o w ą ucieczkę ze w s i . Trzydzieści procent m ł o d z i e ż y opuszcza dziś wieś, p r o ­ B cent ludzi w r a c a j ą c y c h po studiach na wieś r ó w n a się niemal zeru. Dlaczego tak się dzieje? P o n i e w a ż pod w z g l ę d e m k u l t u r a l n y m miasto jest n i e p o r ó w n a n i e a t r a k c y j n i e j ­ sze od wsi, p o n i e w a ż t r a d y c y j n y u k ł a d s t o s u n k ó w (nawet rodzinnych, s p y c h a j ą c y c h młodzież do r o l i bez­ p ł a t n e j najemnej siły w gospodarstwie) przestaje dziś o d p o w i a d a ć m ł o d e m u pokoleniu, k t ó r e nie czuje i p r z e w a ż n i e nie chce czuć z w i ą z k ó w z t r a d y c y j n ą kulturą ludową. Tak ginie siła atrakcyjna kuiltury ludowej, oby­ czaju, obrzędu, tak zmniejsza się zakres o d d z i a ł y w a ­ nia sztuki ludowej. A jednocześnie na w i e ś wchodzi k u l t u r a powszechna, k u l t u r a miejska. K s i ą ż k a , ga­ zeta, reprodukcja fotograficzna, f i l m , radio, a ostatnio i telewizja». Wszystko to działa b e z p o ś r e d n i o na sferę p o g l ą d ó w estetycznych ludu, na z m i a n ę jego upodo­ bań. Wynikają ludowej. z tego r ó ż n e konsekwencje dla sztuki Przede wszystkim sztuka ludowa przestaje być j e d y n ą , k t ó r a obsługuje swoje ś r o d o w i s k o . A prze­ stając być j e d y n ą traci dotychczasowy z w i ą z e k z upo­ dobaniami ludu, z jego t r a d y c j ą . Dzieje się tak po­ nieważ w d a w n y m u k ł a d z i e s t o s u n k ó w sztuka była dialektycznie z w i ą z a n a z tradycją. Każdorazowy kształt twórczości zależny był od tradycji, od tego czy zyskiwał a p r o b a t ę społeczności, czy zgadzał się z uformowanymi upodobaniami ś r o d o w i s k a - inaczej nie miał szans dalszego istnienia, s t a w a ł się jednost­ kowym, i n d y w i d u a l n y m faktem, na ogół bez kon­ sekwencji dla dalszego rozwoju twórczości ludowej. A l e z drugiej strony, sama tradycja nie b y ł a martwa, niezmienna. F o r m o w a ł ją także wkład indywi­ dualny twórcy, o ile oczywiście zgodny był z kie­ r u n k i e m przemian n a s t ę p u j ą c y c h w świadomości ludu. Nowe funkcje, nowe wzory widziane, nowe m o ­ dy wszystko to w p ł y w a ł o na z m i e n n o ś ć t r a d y c j i (mimo iż w p o r ó w n a n i u ze zjawiskami z a c h o d z ą c y m i w kulturze ń i e l u d o w e j z m i e n n o ś ć ta była raczej nie­ wielka) Zależność obopólna w t y m dynamicznym układzie s t o s u n k ó w t r a d y c j i " i t w ó r c y " p r z e s ą d z a ł a jednolitości charaWeru' k u l t u r y artystyczne i l ,L;lmr,vrn L W ™ r - i i ( r l L J l 0 P r l T r l V l l LZZ Z„Z\ rLnnn z caioKształtem zjawisK Kuiturowycn. uoecme zas ten związek p r z e s t a ł istnieć. N a s t ą p i ł a a u t o n o m i zacja tradycyjnych form sztuki ludowej, k t ó r a istnieje często juz bez ż a d n e j więzi z w ł a s n y m śro­ dowiskiem. N a s t ą p i ł z a n i k t r a d y c j i k t ó r a co­ raz s ł a b i e j organizuje dzis upodobania l u d u i obo­ wiązuje w coraz węższym, coraz bardziej profesjo­ nalnym k r ę g u ludowych t w ó r c ó w . P r z e k r e ś l e n i e izo­ lacja ludowej k u l t u r y m u s i a ł o p o c i ą g n ą ć za sobą takie s k u t k i . Zmianom uległa bowiem psychika, w y o b r a ź n i a , nawyki, upodobania. I jest to zjawisko dziś n a t u r a l ­ ne. W tych warunkach b e z w z g l ę d n i e jednak ginie dawny d y k t a t tradycji, k t ó r y o p i e r a ł się na jej f a k ­ tycznym monopolu w ś r o d o w i s k u l u d o w y m . P r z e s ą 215 �dza to o przyszłości sztuki ludowej, o jej m o ż l i w o ś ­ ciach rozwojowych. W oderwaniu od tradycji takie możliwości bowiem nie istnieją. To znaczy - istnieć będzie twórczość, r ó ż n e m o g ą być jej formy, ale na ogół nie będzie to już sztuka ludowa w dotych­ czasowym sensie jej odrębności i powszechności w danym ś r o d o w i s k u . 4 W t y c h warunkach n a s t ę p u j ą p o w a ż n e zmiany w charakterze i r o l i żyjącej jeszcze, tradycyjnej s - t u k i ludowej. Przede wszystkim: s z t u k a l u d o w a traci oparcie w ś r o d o w i s k u wiej­ skim, staje się w n i m niepotrzebna, czasem w r ę c z obca. W i e ś woM d'ziś w Wielu wypadkach t o w a r k u p ­ ny niż w ł a s n y p r z e m y s ł . I jest to nieuniknione. M a ­ szyna do szycia radioodbiornik telewizor motocykl skuter - wszystko to wkracza na w i e ś ' nie t y l k o z m i e n i a j ą c formy życia ale i w p ł y w a j ą c SWOJĄ postacią, t a k ż e na k s z t a ł t o w a n i e się nowych g u s t ó w estetycznych 'We w n ę t r z u w i e j s k i m 'znajduje się dziś coraz częściej to co u ż y t e c z n e co orzTOo mina miasto Przv tendencji m c J r t n f c r A ł n ł r m i e r L stvlera życia J* I ™7«t» *T«HrT«ntl w wirf.i, J ^ r t i r J h « T , i f c T 3 • t omzucenie nipm-,1 w h «™ U W •Z sn^tlt J r v ^ I ? T l nricum^h JLuki^ Tul cinlnl^l , H „ f T r e k o n s t r u u j ą c y c h zi P B « H C | wzory dekoracji (ryc. 1). Nawet ' ^ ~. , C C z l e e s f ę t a d Z w a ^ ^ Konopka, znana w y w n a n k l w l z b l e ^ « » ™H™ • T° cos w rodzaju ż y w e g o muzeum). R ó w n o c z e ś n i e w coraz silniejszym stopniu 's z t u ka l u d o w a t w o r z o n a jest dziś dla m i a s t a . Większość p o w s t a j ą c y c h obecnie w y r o ­ bów sztuki ludowej znajduje obecnie odbiorcę poza w ł a s n y m ś r o d o w i s k i e m . Dla miasta, a nawet na eks­ port tworzą i n d y w i d u a l n i artyści i całe ośrodki, po­ w i ą z a n e z CPLiA czy i n n y m i instytucjami handlowy­ mi. Twórczość ta jest oczywiście praktycznie poza j a ­ k ą k o l w i e k oceną w ł a s n e g o środowiska, uzależniona od potrzeb nowego nabywcy, od życzeń i oceny aparatu handlowego. I n i e z a l e ż n i e od tego, jakie są te życzenia i potrzeby, w j a k i m k i e r u n k u działają, utrzymania wysokich w a r t o ś c i plastycznych czy tworzenia się no­ wej sztuki ludowej — nie zmienia to faktu, że t w ó r ­ czość ludowa jest dziś w d u ż y m stopniu odseparowa­ na od w p ł y w ó w w ł a s n e g o środowiska, wyobcowana z n u r t u k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j wsi. ? z e 3 e g 0 m u u c z y n i ł a W ten sposób p o w s t a ł taki u k ł a d s t o s u n k ó w , w k t ó r y m sztuka l u d o w a — rozumiana w sensie t r a ­ dycyjnym — b y n a j m n i e j nie p o k r y w a się ze s z t u k ą obsługującą wieś a n i ze sztuką .tworzoną w s p ó ł c z e ś ­ nie przez lud. M a m y t u t r z y w s p ó ł r z ę d n i e istniejące kręgi p r z e c i n a j ą c e się, ale nie p o k r y w a j ą c e . Pierwszy - to twórczość ludowa o cechach s t y l i ­ stycznych u k s z t a ł t o w a n y c h przez t r a d y c j ę (oraz no­ we jej formy, np. w zdobnictwie w n ę t r z ) . 2 IG Drugi - produkcja „ m i a s t a " , docierająca na wieś i zaspokajająca coraz w i ę k s z ą część jej potrzeb k u l ­ turalnych. W o d r ó ż n i e n i u jednak od przeszłości, k i e ­ dy „ m i a s t o " w y t w a r z a ł o często dla w s i specjalne przedmioty, bliskie pojęcia „ludowego stylu", obecna produkcja nie nosi tych znamion o d r ę b n y c h , obsłu­ guje z a r ó w n o miasto jak i wieś. Trzeoi k r ą g — t o t w ó r c z o ś ć w s p ó ł c z e s n a l u d u , nie z w i ą z a n a z t r a d y c j ą sztuki ludowej. T w ó r c z o ś ć taka istnieje dziś z a r ó w n o w zakresie potrzeb wypowiedzi artystycznych jednostki (w stopniu p r z e w a ż a j ą c y m ) jak i w r z e m i o ś l e artystycznym ( w stopniu znacznie mniejszym). Charakter w s p ó ł c z e s n e j t w ó r c z o ś c i plas­ tycznej p o k r y w a się dziś w d u ż e j mierze z t w ó r c z o ś c i ą a m a t o r s k ą , a wiec n a ś l a d o w c z ą wobec w z o r ó w , jaikie p r z y c h ó d zą „z m ia sta (fotograf i a, naturalistycany obraz, rzeźba) a więc w i ą ż e islę raczej z t y m co w i e ś bierze od miasta niż z w ł a s n e j tradycyjnej k u l t u r y . 11 Trzeci k r ą g - to twórczość w s p ó ł c z e s n a ś r o d o w i s k a wiejskiego, niezależna od tradycji, a w i ę c pozbawio­ na znamion c h a r a k t e r y z u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą . Nie jest to twórczość jednorodna, znajdziemy w niej z a r ó w n o w y b i t n e p r z y k ł a d y indywidualnych, samo­ rodnych a r t y s t ó w , j a k i z w y k ł y c h r z e m i e ś l n i k ó w czy a m a t o r ó w - u l e g a j ą c y c h zazwyczaj wzorom p ł y n ą ­ cym „z miasta". Tak u jednych jak i drugich do­ strzec m o ż n a nieraz specyficzny „ l u d o w y " punkt w y j ­ ścia. Szczególnie w y r a ź n y jest on tam, gdzie artysta wychodzi od tradycyjnej formy, aby r o z w i j a ć j ą da­ lej, niezależnie od dotychczas o b o w i ą z u j ą c y c h kon­ wencji (np. obrazy na szkle J. Jachimiaka, tkaniny D. Bujnowskiej). Ten „ l u d o w y " moment startu w i ­ doczny jest t a k ż e u rzeźbiarzy, takich j a k I . K a m i ń ­ ski, W. Ruszkowski, k t ó r z y - p o d e j m u j ą c i n n ą te­ m a t y k ę niż rzeźba tradycyjna - r o z w i ą z u j ą j ą indy­ widualnie, chociaż zgodnie z p e w n y m i w s p ó l n y m i za­ sadami, w y z n a c z a j ą c y m i określony stopień rozwoju świadomości artystycznej, poszanowanie dla materia­ łu i narzędzia, podobne w a r u n k i życia, podobne potrzeby i d ą ż e n i a . Oczywiście w ś r ó d wymienionych wyżej trzech k r ę ­ gów twórczości - drugi i trzeci w y k a z u j ą tendencje wzrostu, pierwszy natomiast (tradycyjna sztuka l u ­ dowa) zwolna się kurczy, zanika. Zanik ten nie n a s t ę p u j e jednak r ó w n i e szybko i b e z w z g l ę d n i e w różnych dziedzinach, są działy g i ­ nące niemal doszczętnie na naszych oczach, i są ta­ kie, k t ó r e przy sprzyjających okolicznościach m a j ą s z a n s ę nie t y l k o utrzymania się na dotychczasowym poziomie, ale nawet pewnego rozwoju. Z a l e ż y to od tego, czy m a j ą one uzasadnienie dalszej racji bytu, czy s ą o p ł a c a l n e ekonomicznie i zgodne z p a n u j ą c y m i upodobaniami. Praktyka dowodzi, że sztuka ludowa tam t y l k o utrzymuje się przy życiu we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u , gdzie w y s t ę p u j ą jednocześnie wymienione trzy mo­ menty. Zjawisko takie zachodzi np. w w y p a d k u t k a ­ niny. Tkactwo miejsce w ludowe wciąż jeszcze znajduje swoje w i e j s k i m w n ę t r z u i pokrywa p o k a ź n ą �Ryc. 5. Garnek z uchem, ceramika niepolewana. Wyk. Stanisław Gąsior. Medynitt Głogowska, pow. Łańcut. Ryc. 6. Donica z nowym ornamentem plastycznym, wys. 24 cm. Wyk. Stanisława Świstak. Nowe Miasto. Ryc. 7. Dzbanek polewany z tradycyjnym ornamentem. Wyk. Mateusz Stanek. Łążek Ordynacki, pow. Janów Lubelski. część zapotrzebowania wsi, zwłaszcza gdy chodzi p t k a n i n ę d e k o r a c y j n ą . Jest o p ł a c a l n e , przy lepszej jakości kalkuluje się p r z e w a ż n i e poniżej ceny tka­ niny fabrycznej. Niezależnie przy t y m od w z g l ę ­ d ó w praktycznych, tkanina ludowa wciąż odpowiada upodobaniom swego ś r o d o w i s k a , tak że w t y m w y ­ padku m o ż n a m ó w i ć o istnieniu żywej pamięci zbio­ rowej, k t ó r a koryguje i w p ł y w a na proces twórczy. W p ł y w a to na utrzymanie wysokiego poziomu pro­ d u k c j i tkackiej - nawet, gdy w p o w a ż n y m procen­ cie wykonywana jest ona na u ż y t e k miasta (CPLiA). W tej sytuacji tkactwo wiejskie jest dziś najbardziej rozwiniętym rzemiosłem artystycznym na wsi, a w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h (np. Opoczyńskie, K o l bielskie, Podlasie) m o ż n a m ó w i ć w ostatnich latach nawet o rozwoju i ulepszaniu kolorystyki. Wystarczy jednak, aby z podanych wyżej trzech m o m e n t ó w o d p a d ł c h o ć jeden, a dany dział sztuki ludowej zaczyna zanikać. W i d a ć to w y r a ź n i e na p r z y k ł a d z i e stroju. Utrzymuje się on w nielicznych już dziś regionach - tam, gdzie istnieje w y r a ź n a odrębność etniczna i duma z w ł a s n e j k u l t u r y (np. Łowicz, Krupie, Podhale)*. W tej sytuacji ma on swój sens, swoje uzasadnienie. Jest ono na tyle silne, że r ó w n o w a ż y z w i ę k s z o n y (w stosunku do odzieży miejskiej) koszt takiego ubioru. Uzasadnienie takie ma również strój w S ą d e c k i e m . Ale t u okazuje się, że moment ekonomiczny jest ważniejszy niż istniejące jeszcze powody przema­ w i a j ą c e za strojem. S t r ó j l u d o w y jest po prostu n i e o p ł a c a l n y . Wystarczy powiedzieć, że m ę s k i ubiór nowosądecki kosztuje dziś od 20 - 40.000 zł, czyli tyle, ile dwa garnitury miejskie, motocykl i radio!! W innych regionach, gdzie spoistość w ł a s n e j k u l ­ tury nie jest już silna, strój zanika. Traci rację bytu, mimo że wciąż dogadza gustom środowiska, k t ó r e z satysfakcją p r z y g l ą d a się zespołom regionalnym pieśni i t a ń c a , czy grupom „ p r z e b r a n y m " np. pod­ czas ś w i ą t p a ń s t w o w y c h czy d o ż y n e k . A l e w i e ś na codzień w o l i nosić u b i ó r miejski, choć zdaje sobie s p r a w ę z tego, że jest on brzydszy. Decyduje t u jed­ nak chęć zatarcia różnic z e w n ę t r z n y c h między czło­ wiekiem ze wsi i z miasta. Podobnie m o ż e m y śledzić sytuację w innych dzia­ łach sztuki ludowej. Zaobserwujemy w ó w c z a s zanik wycinanki - wraz z przyjęciem modelu miejskiego w n ę t r z a (mimo że wycinanka „ s a m a w sobie" podo­ ba się), upadek rzemiosła garncarskiego, snycerskie­ go czy kowalskiego - na skutek nieopłacalności tych dziedzin rzemiosła i łatwości kupna towaru z a s t ę p ­ czego - p r z e m y s ł o w e g o " . Ale rzecz charakterystyczna - we wszystkich tych wypadkach o losie danej dziedziny p r z e s ą d z a moment ekonomiczny albo utrata dawnych funkcji, dawnej roli. Nie p o d w a ż o n a zostaje w a r t o ś ć estetyczna, na­ dal bliska upodobaniom ludu. Dzieje się tak, ponie­ w a ż w s z t u c e z d o b n i c z e j (nie przedstawie­ niowej) nowe wzory nie przekreślają dawnych, tradycyjnych. Upodobanie do pewnego typu kompozycji czy z e s t a w i e ń barwnych, charakterystyczne dla danego obszaru, nie z m i e n i ł o się na skutek w t a r g n i ę c i a do izby wiejskiej towa­ r ó w fabrycznych. To, że k o m u ś podoba się „ m i e j s k i " kreton czy jedwab z M i l a n ó w k a , nie oznacza bynaj­ mniej, że stracił gust do pasiaka czy ludowego haftu. Zasady konstrukcji ornamentu są bowiem identyczne w dobrym wyrobie fabrycznym i w tradycyjnym l u d o w y m , a nowe n a w y k i estetyczne, p o w s t a j ą c e pod w p ł y w e m kontaktu ze s z t u k ą n i e - l u d o w ą — nie p o p a d a j ą w sprzeczność z dawnymi nawykami, u k s z t a ł t o w a n y m i na tradycji ludowej t k a n i n y czy zdobnictwa. Nie p o p a d a j ą w sprzeczność, ale - z a u w a ż m y w p ł y w a j ą na kierunek przemian zachodzących nawet 217 �w łonie tradycyjnych technik zdobniczych. Nierzad­ ko obserwujemy np. tendencje do z a s t ę p o w a n i a orna­ mentu geometrycznego - r o ś l i n n y m czy figuralnym. Tendencje „ilustratorskie", a ściślej m ó w i ą c - naturalistyczne, w y s t ę p u j ą z a r ó w n o w ś r ó d t w ó r c ó w jak i odbiorców. Potęguje je w p ł y w g u s t ó w drobnomieszczańskieh, k t ó r e u d e r z a j ą z j e d n a k o w ą siłą z a r ó w n o w zasady myślenia plastycznego w ł a ś c i w e sztuce profesjonalnej jak i ludowej. Widoczne jest to zwłaszcza w wycinance, malowance, a nawet hafcie, chociaż p r z y k ł a d y podobne s p o t k a ć m o ż n a r ó w n i e ż w innych dziedzinach rzemiosła artystycznego (np. w garncarstwie — ryc. 6). Nie trudno z a u w a ż y ć , że ludowy t w ó r c a , który w t r a d y c y j n y m wzorze w y k a z y w a ł mistrzostwo tech­ niczne, stojąc przed n o w y m problemem jest w r ę c z nieudolny (porównaj np, s t a r ą i n o w ą t e m a t y c z n ą w y c i n a n k ę k u r p i o w s k ą tego samego autora - ryc, 8 i 10). Czy nieudolność ta w y n i k a po prostu z braku wprawy? Po części tak, na pewno p r a c u j ą c dłużej nad podobnym r o z w i ą z a n i e m artysta osiągnąłby w i ę k ­ szą s p r a w n o ś ć , znalazłby bardziej s y n t e t y c z n ą f o r m ę i t d . W ą t p l i w e tylko, czy to nowe r o z w i ą z a n i e za­ dowoliłoby gusty środowiska, Domaga się ono bo­ w i e m coraz większej precyzji w sensie naturalistycz­ nym, przestaje mu w y s t a r c z a ć znak plastyczny, skrót, symbol. Tak więc dążenie ś r o d o w i s k a jest t u sprzecz­ ne z t a k i m i ambicjami twórcy, jakie p r o w a d z i ł y b y w k i e r u n k u znalezienia nowej, syntetycznej formy, zgodnej z t e c h n i k ą , m a t e r i a ł e m i zasadami rzetel­ nego m y ś l e n i a plastycznego, Dowodem chociażby cie­ kawe wycinanki-naklejanki łowickie Z. Wiechno (ryc. 13 i 15), t w ó r c z o rozwijające formy tradycyjne (ryc. 12), bardzo i n t e r e s u j ą c e plastycznie i , , , pozba­ wione o d d ź w i ę k u we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . Ewołucja 218 smaku w zakresie sztuki przed­ s t a w i e n i o w e j jest dziś tak wielka, że n'a s t ą ­ pił zasadniczy rozdźwięk między upo­ dobaniami wsi a zasadami tradycyjnej sztuki ludowej.. Reprodukcja, oleodruk, fotografia ~ zmieniły rady­ kalnie k r y t e r i a przyjmowane w ocenie sztuki przed­ stawieniowej. Najwyżej zaczęło się cenić n a t u r a l i styczną precyzję wizerunku, jego s e n t y m e n t a l n ą idealizację, i takie k r y t e r i u m nie mogło godzić się z żad­ ną e k s p r e s j ą i d e f o r m a c j ą . A l u d o w y artysta, nawet gdy u s i ł o w a ł s p r o s t a ć t y m n o w y m potrzebom, nie był w stanie osiągnąć iluzjonistycznej doskonałości oleodruku czy fotografii. Jego siła - d ą ż e n i e do plastycznego skrótu, szukanie ekspresji, p o s ł u g i w a n i e się symboliką, forma umowna i t d . — s t a ł a się w tych warunkach bezużyteczna. Wieś w o l i g i p s o w ą M a ­ d o n n ę , oleodruk p r z e d s t a w i a j ą c y Chrystusa pasącego baranki, m a k a t k ę ż kotkami - od n a j p i ę k n i e j s z e j tradycyjnej rzeźby czy malarstwa, k t ó r e w tych warunkach straciły r a c j ę bytu, straciły naturalne zaplecze. Pierwszy zaginął drzeworyt - j u ż w drugiej po­ łowie X I X w. z a s t ą p i o n y przez, inne techniki, kupny staloryt i r e p r o d u k c j ę m a l a r s k ą . Ostatni i w y j ą t k o ­ wy p r z y k ł a d ludowego drzeworytu, to s ł y n n e „ p i e c ą t k i " J. W o w r y ' . W p o c z ą t k a c h naszego stulecia skończyło się w ł a ś ­ ciwie malarstwo ludowe na szkle. W ciągu ostatnich kilkunastu lat jedynymi ciekawszymi t w ó r c a m i byli w tej dziedzinie; K. Oskwarek, H . Roj-Kozłowska, J. Jachimiak. A l e Oskwarek nie m a l o w a ł dla w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a , podobnie j a k Roj-Kozłowska, k t ó ­ ra zresztą w ostatnich latach życia dość daleko ode­ szła od tradycyjnych w z o r ó w i zasad malarstwa na szkle, r o z b u d o w u j ą c je j a k n o r m a l n ą k o m p o z y c j ę t e m a t y c z n ą (ryc. 18). Jachimiak przeszedł zaś c i e k a w ą �Ryc. 8. Wycinanka, 1948. Wyk. Piotr Puławski. Kadzidło, pow. Ostrołęka, Ryc. 9. „Leluja", wy­ cinanka kurpiowska, wys. 13,1 cm. Wyk. Rozalia Polak. Kadzidło, pow. Ostrołęka. Ryc. 10. Wy­ cinanka kurpiowska. Wyk. Piotr Puławski. Ka­ dzidło, pow. Ostrołęka. Ryc. 11. „Kogut", wy­ cinanka z okolic Radomia. i k o n s e k w e n t n ą e w o l u c j ę od o b r a z ó w w y c h o d z ą c y c h jeszcze z ludowej tradycji do prac, k t ó r e w istocie są nieco prymitywną interpretacją profesjonalnej sztuki nowoczesnej . I n n i - np. Hulka, Tichoniuk odeszli daleko z a r ó w n o od ludowej tradycji jak też od zasad plastycznych twórczości „ p r y m i t y w n e j syn­ tezy". Są po prostu w i e j s k i m i amatorami. Ociepko, N i k i f o r - to r ó w n i e ż i n n a kategoria „ n a i w n y c h , pry­ m i t y w n y c h " . Oni t a k ż e są zjawiskiem o d r ę b n y m , sa­ m y m w sobie, niewiele m a j ą c y m w s p ó l n e g o ze sztu­ ką l u d o w ą . Na d o b r ą s p r a w ę m o ż e m y dziś m ó w i ć tylko o Kubaszcisykii, czy też jeszcze o jednym, d w ó c h beskidzkich malarzach, t w o r z ą c y c h dla siebie, bez oparcia w ś r o d o w i s k u . 8 Najlepiej może przedstawia się sytuacja w rzeźbie, choć i tu twórczość tradycyjna zbliża się k u k o ń ­ cowi. W 1937 r. kończy swój ż y w o t powsinoga bes­ kidzki - J. Wowro, w latach wojny ginie ślad po D. Bilińskim, w 1955 r. umiera F. Blaszczyk. Ze starszego pokolenia żyje jeszcze J. Janas oraz L . K u ­ dła, ale są oni j u ż dziś w tej fazie, w k t ó r e j raczej d y s k o n t u j ą uprzednie osiągnięcia. Poza n i m i naj­ bliżsi tradycyjnemu pojmowaniu rzeźby są: J. CentkowsM, J. L a m ę c k i , M . Ruszkowski oraz I . K a m i ń s k i , w n i e k t ó r y c h pracach Sz. W o ź n i a k i Cz. Kalemba. Wszyscy oni odchodzą jednak od tradycyjnych p r z e d s t a w i e ń , p o d e j m u j ą c nowe tematy (ryc. 21, 26). Coraz w i ę k s z ą rolę w ich twórczości odgrywa b e z p o ś r e d n i a obserwacja, a nawet inspiracja druko­ w a n ą i l u s t r a c j ą . M i m o to rzeźby ich z a c h o w u j ą wlęż z zasadami ludowego (czy też prymitywnego) k s z t a ł t o w a n i a , u t r z y m u j ą tradycyjne formy uprosz­ czeń i dawny szacunek dla m a t e r i a ł u , dawne w y ­ czucie możliwości, jakie daje d ł u t o czy kozik. 9 I n n i - Czarnecki, Brychcy, Zaremba, Hulka, Szkodziński, K . Prillowa - coraz dalej odchodzą z a r ó w n o od tradycji jak od dobrych zasad plastycznego m y ś ­ lenia, a coraz bliżsi są twórczości, k t ó r ą k w a l i f i k o ­ w a ł b y m na pograniczu sztuki ludowej i sztuki rze­ mieślniczej czy dyletanckiej (w p e j o r a t y w n y m zna­ czeniu tego słowa). To, co r o z k ł a d a sztukę figuralną, to w ł a ś n i e w pierwszym rzędzie tendencje naturalistyczne, i l u s t r a c y j n o - n a ś l a d o w c z e . I nie jest to j u ż t y l k o s p r a w ą mody. W pewnych warunkach rozwojowych proces przechodzenia od typu m y ś l e n i a ideo-plastycznego ku naturalistycznemu jest zjawiskiem normalnym. A dodajmy, że działa t u jeszcze ciśnienie g u s t ó w drobnomieszczańskich, a t r a k c y j n o ś ć w p ł y w ó w miasta, autorytet jego „ k u l t u r y " , tej p r z e c i ę t n e j , najbardziej rozpowszechnionej. Dlatego w i e ś chce dziś mebli „na wysoki połysk", dlatego chce haftowanych ma­ katek, pluszowych kanap - bo to są symbole miesz­ czańskiej kultury, a zarazem nowe symbole dobro­ bytu i pozycji. W ten sposób d ą ż e n i e do awansu spo­ łecznego i kulturowego wsi oznacza odejście, a nie­ raz i zaprzeczenie dotychczasowym i d e a ł o m estetycz­ nym. W i d a ć to najlepiej na p r z y k ł a d z i e w s p ó ł c z e s ­ nych w n ę t r z ludowych, np. Zalipia (ryc. 3 i 4). W p ł y w g u s t ó w i w z o r ó w d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h jest w nich tak silny, że ingeruje nawet w m o t y w y malatur ściennych. W tej w i ę c sytuacji, gdy sztuka ludowa - pozba­ wiona naturalnego oparcia w tradycji, w swoim ro­ dzimym ś r o d o w i s k u - znajduje się pod naporem r ó ż n y c h c z y n n i k ó w z z e w n ą t r z , w i ę k s z ą niż kiedy­ kolwiek rolę odgrywa zagadnienie opieki, jej cha­ rakteru, form i zasięgu. PROBLEM OPIEKI NAD SZTUKĄ LUDOWĄ Ginie o d r ę b n y n u r t k u l t u r y wiejskiej, zanika sztu­ ka ludowa. Są to zjawiska naturalne, a nawet w dal219 ! �szej perspektywie nieuniknione. Ale proces zaniku m o ż n a przyśpieszać i m o ż n a go opóźniać. Co więcej m o ż n a stworzyć w a r u n k i sprzyjające dalszemu istnie­ niu sztuki ludowej na wsi oraz rozszerzaniu się jej zasięgu w miastach. Opieka taka i pomoc są uzasadnione, dopóki ist­ nieje w y r a ź n e zapotrzebowanie na t r a d y c y j n ą s z t u k ę ludową, dopóki ma ona liczne kręgi m i ł o ś n i k ó w . Nie potrzeba dowodzić, że w Polsce m i ł o ś n i k ó w takich jest bardzo wielu, że p i ę k n a ludowa tkanina, cera­ mika czy wycinanka ś w i e t n i e h a r m o n i z u j ą z w s p ó ł ­ czesnym w n ę t r z e m , znajdując zbyt z a r ó w n o w k r a ­ j u j a k i poza jego granicami. Ale opieka nad l u d o w ą twórczością nie może w obecnych warunkach ograniczać się tylko do spraw handlowo-gospodarczych, nie mniej w a ż n e jest stwo­ rzenie odpowiedniej atmosfery w jej w ł a s n y m ś r o ­ dowisku. Jest to w naszych warunkach możliwe, po­ nieważ sztuka ludowa znajduje oparcie w stosunku P a ń s t w a do dorobku ludowej kultury, j a k też w dzia­ łalności organizacji politycznych, gospodarczych i spo­ łecznych, towarzystw regionalnych, a t a k ż e kleru, który z r ó ż n y c h względów ( p r z e w a ż n i e nie arty­ stycznych) jest zainteresowany w separacji ludowej kultury. N i e m a ł ą rolę odgrywa r ó w n i e ż ż y w y sto­ sunek społeczności miasta do sztuki ludowej, potrze­ ba tej sztuki w różnych ś r o d o w i s k a c h (sukcesy „ M a ­ zowsza", „Śląska", innych zespołów regionalnych itp.). Wszystko to przywraca w pewnym stopniu sztuce ludowej jej pozycję we własnym środowisku, a w k a ż d y m razie hamuje procesy zaniku. Działając w tych warunkach program opieki m o ż n a było zakreślić znacznie szerzej niż to m i a ł o miejsce przed w o j n ą i r e a l i z o w a ć go z bardzo dobrymi na ogół w y n i k a m i . Program ten objął trzy podstawowe zakre-sy pracy wyznaczone przez d z i e ł o , osobę twórcy i środowisko. Opieka nad dziełami sztuki ludowej Opieka nad dziełami sztuki ludowej jest w istocie rzeczy opieką nad zabytkami i oczywiste powinny być analogie z opieką, j a k ą roztacza się nad zabyt­ k a m i architektury, rzeźby, malarstwa. Różnica .polega jednak na tym, że wiele dzieł o poziomie w r ę c z ś w i e t n y m powstaje jeszcze obecnie, a w i ę c opieka nie może ograniczyć się do zakresu „ k o n s e r w a t o r ­ skiego", a musi objąć r ó w n i e ż i prace nowe. Tak Więc p o d s t a w o w ą czynnością jest w t y m za­ kresie gromadzenie i przechowywanie zbiorów, co czynią muzea (słaby punkt - n i k ł e środki na kon­ serwację), a co w zakresie nowych dzieł r o b i ł do­ tychczas głównie Wydział Sztuki Ludowej M i n . K u l t . i Sztuki, W i ą ż e się z t y m problem b a d a ń , ujawnia­ nia nowych, nieznanych d o t ą d w a r t o ś c i ludowej sztu­ k i (dokumentowania jej p r z e j a w ó w ) , a wreszcie upowszechnianie najcenniejszego dorobku przez w y ­ stawy, pokazy, w y d a w n i c t w a , f i l m y , odczyty, i t d . Za­ a n g a ż o w a n e są więc w t y m w y p a d k u z a r ó w n o muzea, j a k placówki naukowe (PIS, I H K M , Z a k ł a d y Etno­ ¿20 grafii przy Uniwersytetach), Polskie Tow. Ludoznaw­ cze, wydawnictwa, organizacje handlowe (CPLiA), Wydział Sztuki Ludowej M K i S , Rady Narodowe i i n . Zainteresowanie sztuką l u d o w ą , aczkolwiek pozor­ nie duże, w rzeczywistości sprowadza się do nad­ zwyczaj ciepłego przyjęcia wystaw i p o k a z ó w regio­ nalnych przez publiczność, do żywszego zaintereso­ wania pewnej liczby p l a s t y k ó w i m i ł o ś n i k ó w . Wciąż jednak sztuka ludowa pozostaje niedoceniana w k r ę ­ gach naukowych, szczególnie w ś r o d o w i s k u history­ k ó w sztuki. Oficjalne, programowe wypowiedzi nie mogą przesłonić faktu, że sztuka ludowa nie figuruje jako przedmiot w programach w y k ł a d ó w uniwersy­ teckich historii sztuki, że z n i k n ę ł a z p r o g r a m ó w akademii i wyższych szkół plastycznych. Sztuka ludowa niedoceniana jest r ó w n i e ż przez a u t o r ó w większości s k r y p t ó w i prac z zakresu historii sztuki polskiej. Niedocenianie miejsca twórczości ludowej w dorobku k u l t u r y narodowej wydaje się t y m bar­ dziej niesłuszne, że w ł a ś n i e sztuka ludowa stanowi w a ż n y jej człon n o d r ę b n e j , charakterystycznej w ł a ś n i e dla Polski formie wyrazu. P i ę k n o ludowej rzeźby tkaniny zdobnictwa zaskakuje cudzoziem­ ców nasze wystawy stały się wydarzeniem artystycz­ n y m w P a r y ż u , Londynie, Moskwie, interesowali się n i m i szczególnie plastycy* krytycy historycy sztuki. Rzeźba i malarstwem — Picasso Henri Moore Jean Cassou Herbert Read A n d r é M a l r a u x c e r a m i k ą Paul Klee, wycinankami Henri Matisse i t d . Należy m i e ć nadzieję, że wraz z p o s t ę p e m b a d a ń i p u b l i k a c j ą ich w y n i k ó w rola sztuki ludowej zary­ suje się bardziej wyraziście i znajdzie się dla niej w ł a ś c i w e i t r w a ł e miejsce w historii naszej k u l t u ­ ry - wolne od chwilowych uniesień czy zniechęceń. Opieka nad twórcami ludowymi^ Od form i charakteru tej opieki zależy w d u ż y m stopniu los obecny i przyszły sztuki ludowej. Dlatego jest to zakres pracy najbardziej odpowiedzialny. Nic dziwnego, że stanowi on p o d s t a w ę d z i a ł a n i a W y ­ działu Sztuki Ludowej Ministerstwa K u l t u r y i Sztu­ k i oraz w a ż n y odcinek pracy C P L i A . R ó w n i e ż od trzech blisko lat aktywnie działają na t y m polu nie­ które W y d z i a ł y K u l t u r y Rad Narodowych. Opieka obejmuje większość czynnych o ś r o d k ó w p r z e m y s ł u ludowego, a t a k ż e licznych t w ó r c ó w indywidualnych. O t r z y m u j ą oni pomoc w postaci s t y p e n d i ó w , n a g r ó d , z a k u p ó w , a t a k ż e u ł a t w i e ń w zdobywaniu surowca, w zbycie itd. O p i e k ą t ą objętych jest w r ó ż n y c h dzia­ łach sztuki ludowej ok. 3—3 500 osób, w t y m ponad 100 w y b i t n i e uzdolnionych t w ó r c ó w . Nie tylko jednak do pomocy materialnej ogranicza się ta opieka, r ó w n i e w a ż n e są w niej zagadnienia artystyczne, sprawy merytoryczne. Konkursy, wysta­ wy, narady t w ó r c ó w , kursy (prowadzone b ą d ź przez w y b i t n y c h ludowych a r t y s t ó w , b ą d ź przez p l a s t y k ó w znających t r a d y c j ę regionu) - wszystkie tego rodzaju d z i a ł a n i a p r o w a d z ą do ożywienia ośrodków, w y e l i ­ minowania w p ł y w ó w obcych ludowej tradycji, pod­ niesienia poziomu artystycznego produkcji, a w nie- �których wypadkach nawet do reaktywowania dawno z a m a r ł y c h technik czy o ś r o d k ó w " . nie­ P o w a ż n ą rolę w tych poczynaniach odgrywa dziś plastyk, etnograf - opiekun sztuki ludowej. Spot­ kamy go w w i e l u spółdzielnich C P L i A (nadzór arty­ styczny), w biurze skupu, w j u r y wystaw i kon­ k u r s ó w , na kursach, i n s t r u k t a ż a c h , a czasem i we w s p ó ł p r a c y tak bliskiej, jak to miało miejsce np. z prof. E. P l u t y r i s k ą i tkaczkami z Sokółki. Rola plastyka-opiekuna jest trudna i odpowiedzialna, a charakter pomocy niezwykle dyskretny, ograni­ czający się p r z e w a ż n i e do rozumnej inspiracji, ostrożnej analizy gotowej pracy. Nie może tu być mowy o j a k i m ś „ w z o r c o w a n i u " , o narzucaniu swojej osobowości, o dyrygowaniu. Toteż specjalnie wysokie i złożone m u s z ą być kwalifikacje takiego plastyka. Powinien być w j a k i m ś stopniu etnografem, znać doskonale charakter regionu, jego tradycje plastycz­ ne, musi być pedagogiem, psychologiem, mieć dużą ś w i a d o m o ś ć plastyczną, a j e d n o c z e ś n i e umieć po­ w s t r z y m a ć w ł a s n e ambicje, musi wreszcie z n a ć dane rzemiosło, surowiec, t e c h n i k ę . Wymagania wysokie. Ale w ciągu swej działalności z a r ó w n o M i n . K. i S, jak C P L i A w y k s z t a ł c i ł y dość liczną k a d r ę p l a s t y k ó w i m i ł o ś n i k ó w - o p i e k u n ó w sztuki ludowej. P e ł n i ą om z powodzeniem odpowiedzialne f u n k c j e " . Plastyk, etnograf stoi dziś na s t r a ż y tradycji w y ­ sokiej jakości artystycznej. Aprobuje nowe warianty b ą d ź je odrzuca. Z a s t ę p u j e w i ę c miejsce ś r o d o ­ wiska, k t ó r e niegdyś było gwarantem poziomu i twórczego charakteru sztuki ludowej. Szczególnie jest to istotne w sytuacji, gdy istnieją w ś r ó d ludowych t w ó r c ó w tendencje seryjnego po­ wielania w z o r ó w , rzemieślniczego, nie zindywiduali­ zowanego wyrobu. Tendencje takie są naturalne, gdy produkuje się masowo na z a m ó w i e n i e handlu, dla miasta, na potrzeby p r z e m y s ł u p a m i ą t k a r s k i e g o itd. Od skuteczności form opieki zależy w t y m wypadku, czy sztuka ludowa zachowa swój charakter twórczy, czy też stanie się po prostu p r z e m y s ł e m , p r o d u k u j ą ­ cym ustalone i zaakceptowane wzory na potrzeby rynku. D o ś w i a d c z e n i a w s k a z u j ą , że m o ż l i w e jest (przynajmniej w ciągu dłuższego okresu czasu) za­ chowanie n a t u r a l n e g o charakteru produkcji ar­ tystycznej w nowych, sztucznych dla sztuki ludowej warunkach. A l e konieczne jest wtedy stwarzanie specjalnych bodźców - z a r ó w n o moralnych j a k i eko­ nomicznych. Osiąga się to przez pobudzanie ambicji, z a m ó w i e n i a na specjalnie w a r t o ś c i o w e prace, zaku­ py, w ł a ś c i w ą p o l i t y k ę s t y p e n d i ó w , a przede wszyst­ k i m przez organizowanie licznych wystaw tereno­ wych i k o n k u r s ó w , na k t ó r y c h nagradza się ciekawsze osiągnięcia. P o w a ż n e zasługi ma r ó w n i e ż CPLiA. k t ó r a w ostatnich latach położyła szczególny nacisk na jakość w y r o b ó w w ludowych spółdzielniach, na­ wet kosztem rozluźnienia bardzo rygorystycznie dawniej obowiązującej dyscypliny norm. Zadania plastyka są dziś t y m większe, że prze­ stawienie p o w a ż n e j części produkcji ludowego rze­ miosła artystycznego na potrzeby minsta pociągnęło za sobą konieczność wprowadzenia różnych zmian w samym charakterze ludowych w y r o b ó w . Trzeba znaleźć nowe zastosowanie dla haftu, zdobnictwa, a nawet dla wycinanki czy ceramiki. Tak np. stary czerwono-czarny haft kurpiowski z koszuli p r z e w ę ­ d r o w a ł na serwetki i obrusiki, p i ę k n i e ryzowane łyżniki p o d h a l a ń s k i e pomniejsza się i dostosowuje do r o l i uchwytu na ręczniki, wycinanka cięta jest w m i ­ n i a t u r o w y m formacie, jako ozdoba zaproszeń, kart z powinszowaniami i t d . Nic trzeba chyba dowodzić, j a k wszelkie zmiany tego rodzaju niebezpieczne są dla ludowej t w ó r c z o ś ­ ci, jak w p ł y w a j ą na z m i a n ę jej charakteru. Tak np. przedtem haf ciarka musiała myśleć o kompozycji całości - k a ż d a niemal koszula czy gorset były dzie­ ł e m nowym, chociaż złożonym ze s t a ł y c h na ogół e l e m e n t ó w . Obecnie rola jej sprowadzona zostaje do wykonywania określonego m o t y w u w określonym .miejscu takiej samej serwetki. Przestaje być t w ó r ­ cza... Podobnie dzieje się i w w y p a d k u wycinanki, gdzie zmiana formatu ogranicza i n w e n c j ę ludowego artysty. W tej sytuacji konieczna jest nie t y l k o kontrola jakości czy doradzenie nowej formy, mogącej liczyć na zbyt, ale i s t a ł e pobudzanie inwencji, aby nic do­ puścić do powstawania szablonów. W a r t o przy t y m wi u ważyć, że plastyk z nadzoru artystycznego ma t u przeciw sobie często i aparat handlowy, d o m a g a j ą c y się zazwyczaj serii o jednakowym wzorze. Rola opieki nad s z t u k ą l u d o w ą wzrasta tam, gdzie w y s t ę p u j ą w samej twórczości nowe zjawiska. A jest ich wiele. W e ź m y np. s p r a w ę zmian zachodzących w świadomości t w ó r c ó w , rozszerzenie k r ę g u ich w y ­ obraźni, zmiany z a i n t e r e s o w a ń . W p ł y w a j ą one prze­ cież bezpośrednio na charakter ich sztuki. Od dzia­ łaczy, plastyków, o r g a n i z a t o r ó w wystaw, a nawet dziennikarzy zależy nieraz, w j a k i m kierunku po­ stępuje proces zmian w twórczości. F a ł s z y w e oceny, zwłaszcza przesadne p o c h w a ł y czynią t u więcej zła niż m o ż n a to sobie wyobrazić. Artysta ludowy szu­ k a j ą c nowych dróg jest bowiem pozbawiony oparcia w tradycji, a jego ś w i a d o m o ś ć plastyczna jest za­ zwyczaj niewielka. Ś r o d o w i s k o zaś ulegające w p ł y ­ w o m d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e g o smaku nie stanowi dla niego ż a d n e g o pozytywnego oparcia, w r ę c z przeciw­ nie - utrudnia m u zachowanie plastycznego pozio­ m u w nowych poszukiwaniach. Daje się to zauwa­ żyć zwłaszcza tam, gdzie w miejsce tradycyjnego ornamentu czy przedstawienia w c h o d z ą nowe tema­ ty, tendencje ilustratorskie. D o p r o w a d z i ł y one nie­ jednokrotnie do r o z k ł a d u formy, degeneracji - i to z a r ó w n o w hafcie, koronce czy ceramice (ryc. 6), jak w wycinance (ryc. 10) i rzeźbie. Niestety dążenia takie z n a l a z ł y w p e w n y m okresie poparcie ze strony działaczy, k t ó r z y chcieli przez współczesną twórczość l u d o w ą w p ł y n ą ć na proces zmian s t o s u n k ó w społecznych na wsi. R e z u l t a t ó w pozytywnych w t y m zakresie nie osiągnięto, zasięg o d d z i a ł y w a n i a tej „nowej sztuki" był minimalny, przyśpieszono tylko procesy rozktado%ve, zachodzące i tak w sztuce ludowej 221 �liii • Ryc. 12. „Kareta", wycinanka, 1956, 45 X 100 cm. Wyk. Anastazja Bogusz. Łaźniki, pow. Łowicz. Ryc. 13. „Regulacja rzeki", wyc, 1950. Wyk. Zofia Wiechno. Wierznowice, pow. Łowicz. Ryc. 14. „Madonna", obraz na szkle, 23 X 15 cm. Wyk. Zofia Roj. Zakopane, Muzeum Tatrzańskie. Ryc. 15. „Nowa wieś polska", wyc, 1949. Wyk. Zofia Wiechno. Wierz­ nowice, pow.Łowicz. Ryc. 16. „Chrzest Chrystusa", stary obraz na szkle, 41 X 31 cm. Muz. Reg., Rabka. Ryc. 17. Satyryczne rysunki na ścianach, 1948. Michałowice, pow. Kazimierza Wielka. Ryc. 18. „Zbójnicy na. zamku", obraz na szkle, po 1952. Wyk. Helena Roj-Kozłowska, Zakopane ��20 Ryc. 19. „Św. Jan Nepomucen", stara kapliczka. Suchowola, pow. Dąbrowa. Ryc. 20. „Pieta", rzeź­ ba w drzewie, polichromowana, wys. 33 cm. Wyk. Leon Kudła. Świerże Górne, pow. Kozienice. Ryc. 31. „Las", rzeźba w drzewie surowym, wys. 3fl cm, ok. 1958. Wyk. Jan Centkowski. Nieszawa, pów. Aleksandrów Kujawski. Ryc. 22. „Syn mar­ notrawny", płaskorzeźba w drzewie surowym, ok. 1953. Wyk. Józej Janas. Dębno, pow. Nowy Targ. 19 N i e d o b r ą pozostałością tego okresu było przeko­ nanie, że temat ważniejszy jest od ornamentu, a po­ stęp polega na przejściu od w z o r ó w geometrycznych do roślinnych, zoo- i antropomorficznych. S ą d y ta­ kie spotykamy i dziś jeszcze u wielu t w ó r c ó w ludo­ wych, a co gorsze nawet u n i e k t ó r y c h o p i e k u n ó w ludowej twórczości, dziennikarzy piszących o sztuce ludowej. We wszystkich takich wypadkach na b a r k i ludzi odpowiedzialnych za stan i r o z w ó j sztuki ludowej spada nowy ciężar p r z e c i w d z i a ł a n i a nieodpowie­ dzialnym sugestiom i ocenom. Zadanie to nie jest łatwe. Przecież każdy turysta k u p u j ą c y góralską s p i n k ę czy haft koniakowski swoimi ż ą d a n i a m i , za­ c h w y t a m i i kry t y k a m i w p ł y w a na sądy ludowego t w ó r c y . A aparat handlowy, s k u p u j ą c y z a r ó w n o dla prywatnych sklepików (vide sklepy na K r u p ó w k a c h 224 w Zakopanem), j a k dla M H D czy PDT - j a k ż e czę­ sto faworyzuje sznrirę. „górali z fajką", koszmarne kogutki czy „gąski szczypiące dziewczynę". I j a k t r u d ­ no walczyć z d r o b n o m i e s z c z a ń s k i m smakiem, z tan­ d e t ą i d e g e n e r a c j ą , skoro p o p i e r a j ą j ą niekiedy wysokie autorytety. Znamy p r z y k ł a d y , gdy minister­ stwa oraz inne instytucje z a k u p u j ą straszliwe pseudoludowe rzeźby - „walczące jelenie" (za 3-4 000 zł), gdy prasa, zwłaszcza regionalna, podnosi do w y ż y n artyzmu naturalistyczne f i g u r k i czy pseudoludowe wycinanki, robiąc t y m w rezultacie k r z y w d ę wszyst­ k i m - łącznie z samymi t w ó r c a m i ( p r z y k ł a d e m cho­ ciażby K . P r i l l o w a czy Szkodziński). A czy nie p o p e ł n i a j ą b ł ę d ó w działacze Rad Naro­ dowych, pracownicy aparatu handlowego CPLiA, a nawet p e ł n i dobrej w o l i etnografowie? Twórczości ludowej zagrażają jednak n i e ' t y l k o ta- �I 21 kie w y r a ź n i e negatywne w p ł y w y z z e w n ą t r z . W wa­ runkach rozbicia spoistości i odrębności ludowej k u l ­ tury groźne dla twórczości mogą być wszelkie zmia­ ny (nawet w j a k i m ś sensie pozytywne), wszystko co w rezultacie p o d w a ż a dotychczasowy charakter i istotę tej twórczości, z m u s z a j ą c a r t y s t ę do nowych, samodzielnych decyzji. Niebezpieczne są w ł a ś n i e te nowe decyzje, podejmowane p r z e w a ż n i e pod nacis­ kiem p a n u j ą c y c h w p ł y w ó w i u p o d o b a ń . Trzeba mieć albo siłę niewiedzy - n a i w n o ś ć , w i a r ę i u p ó r p r y m i ­ tywa, albo d u ż ą dojrzałość i ś w i a d o m o ś ć plastyczną, aby w tej sytuacji d a ć sobie samodzielnie r a d ę . Myślę t u nie tylko o zmianach dotyczących funkcji sztuki, ale nawet o tych, k t ó r e w y n i k a j ą z lepszej znajomości technologii. Tak np. gospodynie Zalipia m a l u j ą swoje domy z z e w n ą t r z , ale malują farbami, k t ó r e ściekają po 22 k a ż d y m deszczu. Czy poznanie zasad technologii i stosowanie farb t r w a ł y c h będzie p o s t ę p e m ? W j a ­ k i m ś stopniu na pewno tak, k a ż d a b o w i e m gospo­ dyni, zamiast m a l o w a ć c h a ł u p ę k i l k a d z i e s i ą t razy w życiu (kilometry ornamentu), będzie m u s i a ł a to czynić zaledwie k i l k a razy. T y l k o że w nowej sy­ tuacji w ą t p l i w e będzie, czy uczyni to nadal sama. czy nie zawezwie w ó w c z a s „specjalisty", a jeśli prze­ stanie m a l o w a ć sama. zmieni się charakter tej dzie­ dziny sztuki - z powszechnie wykonywanej stanie się rzemiosłem jednostek. Gdy będzie jednak malo­ w a ł a nadal - to czyż nie zajdzie r ó ż n i c a w tej tech­ nice, jeśli zamiast czynić to stale, co k i l k a tygodni czy miesięcy - będzie m a l o w a ł a raz na p a r ę lat? A j a k to w p ł y n i e na bogactwo w a r i a n t ó w i w ogóle na sam zwyczaj? Czy utrzyma się w ó w c z a s ? P y t a ń takich nie można lekceważyć. 225 �Oczywiście, nie w y s t ę p u j ę przeciw udoskonaleniom w technologii. Są one zrozumiałe, a często i koniecz­ ne, chodzi m i t y l k o o pokazanie, j a k w a ż k i e m o g ą być konsekwencje nawet takich pozornie t y l k o „tech­ nologicznych" zmian. / Z a c h o d z ą t a k ż e p r z e o b r a ż e n i a w y n i k a j ą c e z taktu, że" praca t w ó r c z a zajmuje inne niż dawniej miejsce w życiu ludowego artysty. Jest r ó ż n i c a między po­ s t a w ą człowieka, k t ó r y wykonuje np. dywan w c h w i ­ lach wolnych od codziennej pracy, a p o s t a w ą człon­ ka C P L i A , k t ó r y c a ł y swój czas poświęca t y l k o tkactwu.' S c h r a m m ó w n a wspominała tkacza wy­ rabiającego p i ę k n e dywany dwuosnowowe, który powiedział j e j , że „przy pracy w polu myśli o t y m , j a k po skończeniu r o b ó t d y w a n w y tka, j a k to sobie będzie w y b i e r a ł p r ą t k a m i o s n o w ę dla otrzymania o r n a m e n t ó w , k t ó r e m u się w ł a ś n i e u k ł a d a j ą w gło­ wie. A j a k się n a s t ę p n i e zmęczy tkaniem, to z przy­ j e m n o ś c i ą myśli o wypoczynku u m y s ł o w y m przy o r c e " T y c h zmian w psychologii procesu t w ó r c z e ­ go również nie m o ż n a p o m i j a ć . Co w tej sytuacji czynić? Jak p r z e c i w d z i a ł a ć złym n a s t ę p s t w o m różnych zmian i w p ł y w ó w ? Praktyka ostatnich p i ę t n a s t u lat dowiodła, że istnieją sposoby w p ł y w a n i a na ś w i a d o m o ś ć t w ó r c ó w , pozytywnego k s z t a ł t o w a n i a ich dążeń i pracy, rozbudzania i za­ spokajania ambicji. Są to - jak j u ż m ó w i l i ś m y bezpośrednie kontakty p l a s t y k ó w i o p i e k u n ó w sztuki ludowej z t w ó r c a m i , konkursy, wystawy i narady /. t w ó r c a m i , a wreszcie polityka n a g r ó d , z a k u p ó w , s t y p e n d i ó w . Zwłaszcza konkursy, nagrody i zakupy odbijają się szerokim echem w ś r o d o w i s k u t w ó r c z y m , stają się przedmiotem r o z m ó w i s p o r ó w między sa­ m y m i artystami, którzy na ogół licznie przyjeżdżają na otwarcie wystaw i narady twórcze. Wystawy i konkursy są więc z jednej strony i n ­ strumentem o d d z i a ł y w a n i a na t w ó r c ó w , z drugiej zaś - s t a n o w i ą d ł a wszystkich, którzy zajmują się sztuką l u d o w ą , najbardziej i n t e r e s u j ą c e „pole do­ ś w i a d c z a l n e " . Spotyka się t u bowiem prace z a r ó w n o 0 charakterze tradycyjnym, jak i nowe, nieraz już nie mieszczące się w ogóle w kategoriach tradycji. 1 co w ó w c z a s robić? Jak je oceniać? Jest to dziś je­ den z najtrudniejszych chyba p r o b l e m ó w , j a k i stoi przed opiekunem sztuki ludowej. Do czego dążyć - czy do utrzymywania czystości stylowej sztuki ludowej, czy do rozwijania inwencji twórczej, niezależnie od form, jakie ona przybiera? J a k i m i w i ę c p o s ł u g i w a ć się k r y t e r i a m i oceny zgodności z t r a d y c j ą , czy walorami plastycznymi? W praktyce faworyzuje się zazwyczaj twórczość z w i ą z a n ą z tradycyjnym nurtem ludowej sztuki, za­ kładając, że tradycja gwarantuje wysoki poziom artystyczny. Oczywiście dopuszcza się m o ż l i w o ś ć zmian, rozwoju, przekształceń dawnych form (kon­ trolującą rolę ś r o d o w i s k a spełnia w ó w c z a s plastyk, j u r y konkursu czy wystawy). A l e p o w s t a j ą niekiedy sytuacje, a b ę d ą p o w s t a w a ł y coraz częściej, gdy roz­ w ó j u k ł a d a się nie w nurcie tradycyjnym, a w y k r a ­ cza daleko poza niego. P r z y k ł a d e m chociażby ma­ 226 larstwo na szkle J. Jachimiaka, którego wczesne prace bliskie były jeszcze ludowej tradycji, rozwój natomiast poszedł w kierunku zbliżenia do osiągnięć współczesnej plastyki, Jak się do tego u s t o s u n k o w a ć ? Nie mamy jeszcze sprecyzowanych metod postę­ powania w takich sytuacjach, a z d a r z a j ą się one coraz częściej. Dotychczasowa zasada - nagradzania tylko f o r m zgodnych z t r a d y c j ą - prowadzi nieraz do n i e p o r o z u m i e ń , a nawet b ł ę d ó w i krzywdy (na szczęście, j a k dotąd, są to p r z y k ł a d y w y j ą t k o w e ) . Tak np. obrazki Jachimiaka zostały na konkursie p a m i ą t k a r s k i m w Zakopanem (1953 r.) potrakto­ wane jako „ n i e - l u d o w e " , a więc i nie nagrodzone. W y r ó ż n i o n o natomiast inne prace, mniej ambitne, mniej twórcze. Z p u n k t u widzenia „etnograficzne­ go" p o s t ą p i o n o słusznie, zwłaszcza, w terenie o ży­ wym i prężnym środowisku twórczym, Ale młodemu góralowi s t a ł a się krzywda. Co w i ę c e j , zaszedł pa­ radoksalny wypadek, że nte został on w y r ó ż n i o n y tylko dlatego, że p r z e ł a m a ł t r a d y c y j n ą k o n w e n c j ę , że był zbyt twórczy. Ną w i e l k i plus W y d z i a ł u Sztuki Ludowej Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki należy za pisać, że zawsze w takiej sytuacji znajdowano inne wyjścia - zakupy, stypendia, ale nie zmienia to faktu, że „casus Jachimiak" zaistniał. Powie ktoś, że Jachimiak znalazł się w końcu w szeregach Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w P l a s t y k ó w , że inspiruje się raczej sztuką nowoczesną, a nie l u ­ d o w ą . To prawda, ale mimo wszystko Jachimiak to nie to samo co plastyk - absolwent Akademii. Nie dlatego, że mniej umie, ale że jest on zjawiskiem z pogranicza sztuki ludowej, ruchu amatorskiego i plastyki zawodowej, że wyrasta z gleby ludowej sztuki. I sądzę, że tacy j a k on (a będzie ich zapew­ ne więcej) p o w i n n i być otoczeni opieką szczególną, zwłaszcza w okresie formowania swej i n d y w i d u a l n o ś ­ ci t w ó r c z e j . Wymaga to jednak przemyślenie, form organizacyjnych. Dziś bowiem istnieją materialne bodźce dla ludowego twórcy, pozostającego w o b r ę b i e form tradycyjnych, a nie ma ich dla najbardziej uzdolnionych jednostek rozwijających się w ś r o d o ­ wisku wiejskim, ale poza k r ę g i e m ludowej sztuki. Pierwszym udziela pomocy Wydział Sztuki Ludo­ wej, Rady Narodowe, C P L i A - a drugim? Czasem Wydział Sztuki Ludowej (gdy sztuka ma coś w s p ó l ­ nego ze sztuką l u d o w ą ) , czasem Domy K u l t u r y , często nikt, jako że dla a m a t o r ó w nie istnieją ż a d n e sty­ pendia, ż a d n e zakupy, ż a d n e konkretne formy po­ mocy. Co w tej sytuacji czynić? Należy - w ż a d n y m wypadku nie uszczuplając f u n d u s z ó w na twórczość l u d o w ą - znaleźć środki i formy pomocy dla naj­ zdolniejszych t w ó r c ó w w y k r a c z a j ą c y c h poza l u d o w ą k o n w e n c j ę . W pewnych wypadkach może o k a z a ć się celowe posłanie młodego talentu do szkoły artystycz­ nej. Kiedy indziej otoczenie go opieką - jako zdol­ nego amatora, k t ó r e m u u ł a t w i a się zdobycie pewnej wiedzy, konfrontację osiągnięć na wystawach itp. Ale pomoc musi dotyczyć tylko n a p r a w d ę naj­ zdolniejszych, najciekawszych. Decydujące winno być �przy t y m k r y t e r i u m w a r t o ś c i plastycznej, szczególnie na wszelkiego rodzaju wystawach, k t ó r e g r o m a d z ą z a r ó w n o prace z k r ę g u sztuki tradycyjnej jak i sa­ morodnej, amatorskiej. Inaczej p o w s t a ć może nie­ bezpieczeństwo przeciwstawiania sobie „starej" i „ n o w e j " sztuki, przeciwstawiania współczesnej te­ m a t y k i — ograniczonemu na ogół i tradycyjnemu k r ę g o w i t e m a t ó w w sztuce ludowej. Ocena w a r t o ś c i artystycznej wydaje się t y m bar­ dziej konieczna, że tylko przy jej zastosowaniu w y ­ stawy mogą spełnić p o z y t y w n ą rolę w ś r o d o w i s k u , o d d z i a ł y w a j ą c na upodobania estetyczne wsi. Wysta­ w y takie m u s i a ł y b y r ó w n i e ż w y r a ź n i e rozdzielać granice twórczości nowej od tradycyjnej, aby nie w p r o w a d z a ć niepotrzebnego z a m ę t u w świadomości tak t w ó r c ó w j a k odbiorców. Takie zderzenie twórczości „ t r a d y c y j n e j " i nowej (samorodnej) ma oczywiście swoje strony ujemne, ale nie sądzę, aby m o ż n a było na dłuższą m e t ę u n i k n ą ć konfrontacji z życiem, z t y m , co jest p r a w d z i w y m obrazem współczesnej twórczości na wsi. I tak za­ pewne okaże się, że w zakresie rzemiosła artystycz­ nego d o m i n o w a ć b ę d z i e sztuka tradycyjna, a samo­ rodna, amatorska w y s t ę p o w a ć będzie głównie w za­ kresie sztuki przedstawieniowej. .Izolacja t w ó r c ó w „ l u d o w y c h " nie wydaje się mo­ żliwa. I tak s t y k a j ą się z r ó ż n y m i wzorami, i n s p i r u ­ ją ich r ó ż n e tradycje, r ó ż n e motywy, r o z w i ą z a n i a . U t r z y m y w a ć ich w stanie nieświadomości jest coraz trudniej i coraz bardziej traci to sens. Z r e s z t ą i oni sami dojrzewają, ich horyzonty m y ś l o w e rozszerzają się i w i e l u zaczyna podchodzić do swej pracy coraz bardziej ś w i a d o m i e . W takiej sytuacji wydaje się celowe rozbudzanie tej ś w i a d o m o ś c i , m ó w i e n i e z n i ­ m i nie jak z dziećmi czy p r y m i t y w a m i , ale coraz bardziej konkretnie, j ę z y k i e m plastyka. • Problem ten wiąże się z charakterem zajęć na kursach czy i n s t r u k t a ż a c h . Przed w o j n ą i n s t r u k t a ż ograniczał się zazwyczaj jedynie do wpajania f o r m i technik tradycyjnych. Dziś coraz trudniej jest uczyć nie w y j a ś n i a j ą c , zwłaszcza gdy na wieś p r z e n i k a j ą masowo w y r o b y miejskie, fabryczne. Racja jest więc po stronie tych, którzy uczą nie tyle m o t y w ó w , ile z a s a d myślenia plastycznego, zasad kompozycji, budowy ornamentu i t d . W warunkach ofensywy na wieś g u s t ó w d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h nie wystarczy p r z e c i w s t a w i a ć i m tradycyjnej formy, starego wzoru, ale konieczne jest u ś w i a d a m i a n i e pla­ styczne, w y j a ś n i a n i e zasad, k t ó r e k i e d y ś były oczy­ wiste i niemal jedyne, dziś zaś są coraz bardziej zapomniane, zasad, k t ó r e tak znakomicie w y s t ę p u j ą w ł a ś n i e w tradycyjnej sztuce ludowej. Bardzo przy­ datne m o g ą t u b y ć d o ś w i a d c z e n i a pracy z t w ó r c a m i i k o l e k t y w a m i l u d o w y m i B. P l u t y ń s k i e j , K . Szczepanowskiej, M . Bujakowej, A . Kenara, Z. Czasznickiej, H. Kintopf, J. Stankiewiczowej i i n . Nie jest to proste, przeciwnie — d o r a d c ó w zawsze jest wielu, ale ludzi, którzy zdolni s ą p r z e k a z a ć t w ó r c o m ludo­ w y m s w ą wiedzę, znaleźć z n i m i w s p ó l n y język, m o ż e m y dziś liczyć na palcach obu r ą k . Dlatego ko­ nieczne jest aby k r ą g p l a s t y k ó w przygotowanych do takiej działalności rozszerzał się, aby w y k o r z y s t y w a ć d o ś w i a d c z e n i a naszych wybitnych p l a s t y k ó w , opie­ k u n ó w twórczości ludowej. Umiejętność przyjęcia dyskusji na płaszczyźnie za­ sad m y ś l e n i a plastycznego jest oczywiście w r ę c z n i e z b ę d n a przy ocenie prac spoza k r ę g u tradycyjnego. Taryfa ulgowa, k t ó r ą się stosuje wobec np. w i e l u współcześnie p r a c u j ą c y c h rzeźbiarzy, przynosi w re­ zultacie tylko szkody, deprawuje ś r o d o w i s k o , powo­ duje kompletny z a m ę t w pojęciach. Etnografa m o g ą i m u s z ą i n t e r e s o w a ć wszelkie przejawy twórczości ludu, dla niego może być nawet ważniejsza produkcja artystycznie b. s ł a b a , ale t y ­ powa, niż ś w i e t n y plastycznie, jednostkowy w y t w ó r . A l e plastyk - opiekun twórczości ludowej musi my­ śleć i n n y m i kategoriami, nie wolno m u z a p o m i n a ć , że działa w ś r o d o w i s k u wiejskim, że k a ż d a ocena znajduje o d d ź w i ę k w t y m ś r o d o w i s k u , że chcąc nie chcąc w p ł y w a na utrwalanie się złego smaku lub też p o d w a ż a go i wypiera. Musi tępić kicz w każdej postaci, nawet wówczas, gdy w y s t ę p u j e on przemie­ szany z elementami ludowej formy, j a k to w i d a ć w n i e k t ó r y c h malaturach Zalipia czy nowych malaturach (dywanach) spotykanych w Rzeszowskiem. Dawniej m o ż n a się było ograniczyć w opiece do sa­ mej twórczości ludowej. Dziś opieka musi objąć większy zakres, w ł ą c z a j ą c zjawiska twórczości sa­ morodnej, jak też i s p r a w ę rozwoju naturalnego wsi. środowiska wiejskiego. Problem t w ó r c ó w jest w a ż n y , ale jest on tylko j e d n y m z p r o b l e m ó w , k t ó r e i s t n i e j ą w naszym życiu kulturalnym. T w ó r c a , obojętne tradycyjny czy nie-ludowy, musi mieć więź z w ł a s n y m ś r o d o w i s ­ kiem, musi mieć z n i m w s p ó l n y język, w przeciwnym razie wyobcowuje się, t r a c i grunt pod nogami. Dla­ tego nie może być dla nas o b o j ę t n e j a k kształtuje się relacja a r t y s t a - ś r o d o w i s k o , j a k i jest poziom k u l ­ turalnego wyrobienia społeczeństwa. Opieka nad s z t u k ą l u d o w ą i nad t w ó r c a m i jest ze wszech miar słuszna; ale nie wolno z a p o m i n a ć , że zasadniczym problemem musi b y ć troska o poziom k u l t u r y wsi, o jej gusty, potrzeby. Opieka nad środowiskiem Upadek k u l t u r y ludowej, który d o k o n a ł się w k r ó t ­ k i m okresie czasu, nie tylko podciął korzenie ludo­ wej sztuce, ale n a r u s z y ł cały system p o g l ą d ó w este­ tycznych wsi. Takiego w s t r z ą s u nie z n a j ą inne ś r o ­ dowiska, inne w a r s t w y społeczne. W mieście stale współistniały r ó ż n e formy sztuki, twórczości i od­ bioru, z m i e n i a ł y się zakresy o d d z i a ł y w a n i a sztuki „ e l i t a r n e j " i „ p o p u l a r n e j " , ale w zasadzie istniała j a k a ś ciągłość procesu kulturalnego. Z m i a n y społecz­ ne, j a k u k s z t a ł t o w a n i e się i utrwalenie m i e s z c z a ń ­ stwa w początku X I X w., czy dojście do w ł a d z y mas p r a c u j ą c y c h w naszych czasach - wszystko to w y ­ w a r ł o pewien w p ł y w na k u l t u r ę a r t y s t y c z n ą , ale ra­ czej w sensie rozszerzenia się jej bazy i sfery w p ł y 227 ¡11 �23 w ó w . Na wsi upadek kultury ludowej spowodował zasadnicze zmiany w funkcji, j a k ą s p e ł n i a ł a sztuka w t y m środowisku. Niegdyś sztuka była formą wie­ dzy, pamięci zbiorowej, wiązała się z kultem, w i a ­ rą - obecnie zaspokaja tylko pewne potrzeby este­ tyczne. Nastąpiło więc obniżenie się wagi sztuki w opinii powszechnej, zmieniły się formy percepcji i tworzeniu. Zmiany te są n i e w ą t p l i w i e objawem postępu. Ostatecznie w i o d ą ku rozwojowi s p o ł c c z n o - k u l t u r a l nemu wsi, jednak w dziedzinie sztuki s p o w o d o w a ł y regres poważny, ale doraźny. Wieś pozbawiona daw­ niej zwartej, wszystko ogarniającej k u l t u r y artystycz­ nej, szybko s t a ł a się podatna na najgorsze w p ł y w y 7. z e w n ą t r z . W tej sytuacji szczególnego znaczenia nabiera zagadnienie opieki nad obecnym stanem k u l ­ tury artystycznej na wsi. Opieka nad s a m ą t r a d y c y j n ą sztuką l u d o w ą to tylko fragment zagadnienia. Nie wystarcza już dziś ona wsi. Zapewne, gdyby istniała nadal specyfika i izolacja ś r o d o w i s k a ludowego, p o w s t a ł y b y nowe formy sztuki tego środowiska, sztuki ludowej . A l e izolacji tej dzisiaj nie ma, a specyfika wsi nie jest na tyle silna, aby stworzyć o d r ę b n e formy wypowie­ 1J 22H dzi artystycznej. Tzw. „ l u d " ma te same możliwości kształcenia się i korzystania z d ó b r kulturalnych, co inne warstwy społeczne. Ma dostęp do wszystkich niemal zjawisk w y s t ę p u j ą c y c h w sztuce, nie zachodzi więc potrzeba tworzenia na w ł a s n y u ż y t e k o d r ę b n e j formy (która jest obecnie na wsi tylko jedną z współistniejących konwencji), nie zachodzi też t y m bardziej potrzeba wypowiadania w ł a s n y c h o d r ę b n y c h treści, przeciwstawnych n u r t o w i k u l t u r y „ u c z o n e j " . W tej sytuacji p r ó b y p r z y w r ó c e n i a dawnej sztuki l u ­ dowej m o g ą się u d a ć tylko w b. ograniczonym zakre^ sie. Traktowane szerzej, jako środek zaradzania złu — stałyby się oczywistym nonsensem. W y n i k i e m b y ł o ­ by tworzenie sztucznych, m a r t w y c h rezerwatów, k t ó r y c h w a r t o ś ć m o ż n a oceniać nie z pozycji życia, lecz muzealnictwa - jako j e d n ą z f o r m utrwalenia zabytków. Przykład konkretny wnętrze izby wiejskiej. Wiemy, że nie ma j u ż dziś w Polsce sta­ rych, p i ę k n y c h , jednolitych w stylu w n ę t r z , że w ł a ś ­ nie tutaj atak d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h w z o r ó w jest najsilniejszy, najbardziej groźny. Słuszne byłoby więc podjęcie tego problemu, chociażby przez ogłoszenie konkursu na w s p ó ł c z e s n ą izbę w i e j s k ą itp. Konkurs laki mógłby dać może pozytywne w y n i k i , gdyby po- �Hyc. 23. „Samoloty", zabawki drewniane, malowane, 1957, Wyk. Bronisław Maćkowski. Brzoza Stadnicka, pow. Łań­ cut. Ryc. 24. Zabawka żywiecka, drewniana, malowana. Ryc. 25. Figurka z szopki, rzeźba w drzewie surowym, 195S. Wyk. Mieczysław Ruszkowski. Sierpc. Ryc. 26. .dziesięcio­ lecie Polski Ludowej", rzeźba w drzewie surowym, wys. 29 cm 1955 Wyk Stanisław Kalemba Boratun t>ow Ja­ rosław Ryc 27 Chrystus Zrzy słupie" rzeźba w frzewie s ™ m opalana wys 45 cm Wuk Józef Janas. Dębno pow. Nowy Targ U �wiązać go z a r ó w n o z elementami tradycyjnej sztuki ludowej jak i z n o w y m i potrzebami, n o w y m i mebla­ mi, s p r z ę t e m itp,, gdyby go p r z y g o t o w a ć od strony handlu, rzemiosła, przemysłu. Czy mógł jednak d a ć rezultat konkurs, z a k ł a d a j ą c y tylko rekonstrukcję izb, tak jak w y g l ą d a ł y one dawniej. Konkurs t a k i przed n i e c a ł y m r o k i e m zorganizowano w Ł o w i c k i e m , a rezultat: na czas konkursu przystrojono w n ę t r z a na dawny sposób, po czym konkurs się skończył, na­ grody rozdzielono, w y c i n a n k i pozdzierano ze ścian i wszystko w r ó c i ł o do dawnego stanu rzeczy. n o m i e s z c z a ń s k ą t a n d e t ą , walka o podniesienie po­ ziomu estetyki, o t w ó r c z y rozwój człowieka, tak samo istotna jest w mieście j a k na wsi, w r ó ż n y c h ś r o d o ­ wiskach. Od tych spraw zależy, kiedy wreszcie zdo­ ł a m y p o p r a w i ć poziom estetyczny produkcji przemy­ słowej, mebli, tkanin, sprzętów. I z tego p u n k t u w i ­ dzenia na pewno ważniejszy jest dla naszej k u l t u r y (a więc i dla wsi) k a ż d y nowy, dobry w z ó r w p r o w a ­ dzony do m a s o w e j produkcji przez I n s t y t u t Wzor­ nictwa P r z e m y s ł o w e g o , od interesujących, ale po­ wierzchownych e k s p e r y m e n t ó w z ' „ w ł ą c z a n i e m i n ­ wencji l u d ą w e j do p r z e m y s ł u " , ciekawych dla naukowca, ale nie .liczących się w ramach potrzeb życia i tej w ł a ś n i e k u l t u r y ludowej, w i m i ę k t ó r e j to wszystko się czyni. 18 Cofanie się tylko do tradycji - to nie jest droga o d d z i a ł y w a n i a na w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę . Trzeba szu­ k a ć p u n k t u wyjścia w rzeczywistych warunkach rozwoju kulturalnego. Trzeba pogodzić się z faktem, że szkoła, służba wojskowa, gazeta, książki, radio, f i l m , telewizja - wszystko to prowadzi w naturalny sposób do zatarcia granic dzielących dotychczas w i e ś od miasta, k u l t u r ę „ a n a l f a b e t y c z n ą " od „alfabe­ tycznej". I s t n i e j ą oczywiście pewne różnice w upodobaniach, k t ó r e t ł u m a c z ą się chociażby o d m i e n n o ś c i ą tradycji kulturalnych, ale są to różnice raczej „ilościowe" niż „jakościowe". Nie ma specjalnej muzyki, k t ó r a inte­ resuje tylko w i e ś , nie ma specjalnej plastyki czy literatury (to wieś domaga się zniesienia audycji gwarowych w radio). 1 5 O b s e r w u j ą c zagadnienie odbioru k u l t u r y przez w i e ś dostrzegamy obecnie p e w n ą linię podziału, ale nie na wieś i miasto, nie na s z t u k ę „ u c z o n ą " i „ l u d o V ą " tylko na sztukę p o w a ż n ą , e l i t a r n ą i s z t u k ę m a s o w ą ( p r z e w a ż n i e o charakterze rozrywkowym). Jest to zjawisko w y s t ę p u j ą c e dziś nie t y l k o na wsi i nie t y l k o w warunkach polskich. W w i e l u krajach, niezależnie od ich ustroju, daje się dziś zaobserwo­ w a ć identyczny podział - na k u l t u r ę e l i t a r n ą i ma­ s o w ą . Oczywiście m o ż n a t ę o s t a t n i ą krytykować, zwłaszcza w krajach Europy Zachodniej (gdzie istot­ nie p r z y g n ę b i a j ą c y jest obraz tej k u l t u r y życia u ł a t ­ wionego, komiksu, taniej rozrywki). M o ż n a w p ł y w a ć na poziom i charakter tej kultury, zwłaszcza tam, gdzie w a r u n k i społeczne s t w a r z a j ą możliwości upow­ szechnienia najcenniejszych osiągnięć, gdzie m o ż e istnieć niekomercjalne podejście do spraw k u l t u r y . (To, że nie p o t r a f i l i ś m y dotychczas w y k o r z y s t a ć przy­ wilejów, jakie w naszym ustroju daje centralizacja o ś r o d k ó w dyspozycyjnych upowszechnienia, nie zna­ czy, że p o w i n n i ś m y o tych możliwościach zapomi­ nać!). W praktyce oznacza to konieczność podjęcia w szerokim zasięgu akcji upowszechnieniowej, pod­ jęcia w y s i ł k ó w zmierzających do tego, aby d a w a ć wsi d o b r ą sztukę. I to jest najważniejsze. I s t n i a ł o dawniej pojęcie sztuki dla ludu, produktu fabrycznego robionego dla wsi pod ludowy gust. Dziś nonsensem byłoby stwarzanie specjalnych wzo­ r ó w dla wsi. A l e od tego, czy na w i e ś dotrze produkt dobry, estetyczny, zależy w d u ż y m stopniu, j a k i b ę ­ dzie gust wsi. N i e m o ż l i w e jest dziś rozpatrywanie problemu ś r o d o w i s k a wiejskiego w oderwaniu od c a ł o k s z t a ł t u życia kulturalnego kraju. Walka z drob230 Problem upowszechnienia sztuki to r ó w n i e ż doce­ nienie i odpowiednie ustawienie lekcji rysunku w szkołach. Wychowania estetycznego nie m o ż n a za­ c z y n a ć od ludzi d o r o s ł y c h . W ł a ś n i e w szkole n a j ­ ł a t w i e j jest f o r m o w a ć p o s t a w ę p s y c h i c z n ą , upodobania i s ą d y przyszłych o d b i o r c ó w (i t w ó r c ó w ) sztuki. Do­ piero na dalszym planie stoją inne akcje, j a k np. prasa, wystawy, książki, odczyty, kluby, świetlice, Podniesienie poziomu k u l t u r y estetycznej w s i nie wyczerpuje jednak zagadnienia. K u l t u r a masowa jest co prawda powszechna, obejmuje r ó ż n e ś r o d o w i s k a , zaspokaja pewne potrzeby — ale nie w y p e ł n i l u k i po­ w s t a ł e j przy zanikaniu dawnej k u l t u r y ludowej. K u l t u r a masowa jest bowiem nietwórcza. Nie mobi­ lizuje t w ó r c z y c h możliwości człowieka (może w y j ą t ­ k i e m b ę d z i e t u jazz), przeciwnie, sprowadza wszystko do ł a t w e g o odbioru do b i e r n e g o udziału człowie­ ka. I w t y m leży w ł a ś n i e jej zasadnicza różnica z funkcją sztuki ludowej, k u l t u r y ludowej, k t ó r a , b ę ­ dąc powszechną w swym środowisku, angażowała jednocześnie w procesie t w ó r c z y m niemal wszystkich uczestników. Kultura ludowa r o z w i j a ł a człowieka, stwarzała w a r u n k i harmonijnego rozwoju w ł a d z ludzkich, cho­ ciażby przez to, że p o z w a l a ł a łączyć w jednej osobie funkcje t w ó r c y - wykonawcy - odbiorcy. K u l t u r a masowa tych z a d a ń nie spełnia. Jest więc w życiu s p o ł e c z e ń s t w a nie siłą n a p ę d o w ą , ale raczej wentylem b e z p i e c z e ń s t w a , zaspokaja potrzeby zabawowe, ale nie daje szerokie pola do rozwoju wrażliwości i 'intelektu. Ta bierna, „ k o n s u m p c y j n a " postawa jest Wielkim z u b o ż e n i e m c z ł o w i e k a , zwłaszcza teraz, gdy zaczynamy s t w a r z a ć w a r u n k i do p e ł n e g o rozwojujego możliwości, gdy obalamy bariery klasowe, n i e ­ równości 'społeczne ' i k u l t u r o w e . Rację m i a ł a E. P l u t y ń s k a , m ó w i ą c n i e g d y ś , że „nie wystarczy c h r o n i ć przedmioty. C h r o n i ć trzeba te ż y w e w ł a d z e c z ł o w i e ­ ka k t ó r e sorawiiaia i e m o ż e on w y k o n y w a ć niekne przedmioty, że ich potrzebuje że wykonanie ich sprawia m u r a d o ś ć " 1 7 A dziś? W pewnej miejscowości (zresztą nie w Pol­ sce), znanej z w y r o b ó w sztuki ludowej, w i d z i a ł e m budynek, gdzie ludzie - j a k robotnicy - w y t w a r z a l i a raczej powielali masowo ceramiczne zabawki, sprzedawane później w sklepach miejskich. Zabawki �byty śliczne, powielano je dobrze, w e d ł u g starych w z o r ó w , pod opieką w y k w a l i f i k o w a n y c h plastyków. Ale widok wsi, d o m ó w , zagród - przygnębiał. Były martwe, ponure, odarte z wszelkiej radości, k t ó r ą dać może człowiekowi sztuka, potrzeba p i ę k n a . Koło d o m k ó w ani jednego o g r ó d k a , ani jednego kwiatka, nic, co służyłoby t y l k o ludzkiej radości. Wówczas z d a ł e m sobie s p r a w ę , że istota sztuki ludowej i jej produkt - to d w i e r ó ż n e rzeczy. We wsi, k t ó r ą w i ­ działem, produkowano s z t u k ę l u d o w ą , przedmioty 0 o k r e ś l o n y c h cechach formalnych, ale we wsi tej sztuki ludowej w jej g ł ę b o k i m sensie nie było za grosz. 1 t u leży - jak s ą d z ę - problem kontynuacji sztu­ k i ludowej. R ó ż n e funkcje tradycyjnej sztuki od­ p a d ł y , z m i e n i ł y się. A l e b y ł a ona wyrazem t w ó r c z y c h potrzeb człowieka, realizowania p i ę k n a wokół siebie poprzez w ł a s n y w k ł a d pracy. P i ę k n o nie b y ł o w t y m ujęciu a b s t r a k c j ą . Nie p r z y o z d a b i a ł o życia j a k obra­ zek, na ścianie, lecz b y ł o integralnie z t y m życiem zrośnięte, s t a w a ł o się jego k s z t a ł t e m , formą. Czło­ wiek d o s ł o w n i e żył w tej sztuce, otaczała go od ko­ lebki do śmierci, p r z e n i k a ł a z a r ó w n o w sferę m a r z e ń jak i w sferę pracy. Wszędzie. I w t y m leżała istota zjawiska zwanego s z t u k ą l u d o w ą . W jej wszech­ ogarniającej roli. Co może dziś zastąpić te funkcje? Co może być ekwiwalentem tych w a r t o ś c i , k t ó r e d a w a ł a sztuka ludowa? Chyba k a ż d a forma twórczego stosunku do kultury, do sztuki. I z tego w ł a ś n i e powodu, raczej socjologicznego niż artystycznego, oceniać trzeba rolę 1 znaczenie ruchu amatorskiego, rozwijać wszelkie jego formy, p o p i e r a ć koła t w ó r c z e , kluby, zespoły a t a k ż e i wysiłki jednostek. Nie myślę tu o twórczości a m a t o r ó w jako o czymś, co stwarza nowe w a r t o ś c i w sztuce. Z tego p u n k t u widzenia nie ma ona w i ę k s z e g o znaczenia. Sens jej leży w społecznej funkcji, w t y m , że rodzi i zaspo­ kaja pewne potrzeby t w ó r c z e człowieka, u w r a ż l i w i a go na s z t u k ę i przygotowuje (a przynajmniej p o w i n ­ na to czynić) do odbioru coraz wyższych i trudniej­ szych jej form. Dlatego p o m i j a m tu różnice między twórczością s a m o r o d n ą a twórczością b a z u j ą c ą na sztuce ludowej jako punkcie wyjścia, czy też t w ó r ­ czością bliską sztuce profesjonalnej. Istotne jest, aby s t w a r z a ć ludziom możliwości aktywnego uczestnicze­ nia w sztuce, w kulturze. UWAGI KOŃCOWE W r ó ć m y jednak do g ł ó w n e g o tematu r o z w a ż a ń do sztuki ludowej, Jakie są jej dalsze perspektywy? S t a r a ł e m się w y k a z a ć w poprzednich rozdziałach, że tradycyjna sztuka ludowa nieuchronnie kurczy się, ogarnia i mniejszy zakres „ t e m a t y c z n y " , i m n i e j s z ą ilość osób. Jest ona dziś s p r a w ą w ą s k i e g o ś r o d o w i s ­ ka, w k t ó r y m przy s p r z y j a j ą c y c h okolicznościach może dość d ł u g o istnieć. W perspektywie nieuniknio­ ne jest jednak przeradzanie się jej w proceder b l i s k i temu, j a k i m jest np. produkcja a n t y k ó w . Będzie się w ó w c z a s w y t w a r z a ł o przedmioty formalnie zbliżone do dawnych, zabytkowych okazów, tyle że i c h n a i w ­ ność, a u t e n t y c z n o ś ć wyrazu i t p . b ę d ą skrupulatnie i pieczołowicie podrabiane. J u ż dziś widzimy p i e r w ­ sze oznaki podobnego procederu - np. w kopiach starych ł y ż n i k ó w czy solniczek p o d h a l a ń s k i c h w y k o ­ nywanych przez takich m i s t r z ó w snycerki jak W. Blaszak czy St. Szymoszek. Muszą sobie z a d a ć wiele trudu, aby o d t w o r z y ć nieudolność ręki t w ó r c y daw­ nych łyżników... Wchodzimy zwolna w okres kopii, powielania dawnych w z o r ó w . I m później do tego dojdzie - t y m oczywiście lepiej dla żywej t w ó r c z o ś ­ ci, dla naszej k u l t u r y . A gdy dojdzie - w a ż n e będzie tylko, aby były to kopie dobre, o w a r t o ś c i a c h a r t y ­ stycznych . l S 2 y w a twórczość ludowa degeneruje się, zmienia, grawituje to w k i e r u n k u dyletanckiego n a ś l a d o w ­ nictwa, to prowadzi k u ciekawym samorodnym roz­ strzygnięciom. Obniża się jej r a n g a artystyczna, jej zasięg dawniej tak szeroki. A l e w jakiejś formie twórczość ta istnieć będzie, podobnie jak i obecnie istnieje. Przecież i dziś w y s t ę p u j e sztuka pogranicza jarmarcznego, tandetna, masowa, bliska gustom k u ­ pujących, ale przy całej lichocie k o n t y n u u j ą c a j a ­ kieś elementy ludowej sztuki. Tradycja ludowa za­ pewne przez długi czas będzie w p e w n y m stopniu wpływała na upodobania ś r o d o w i s k a wiejskiego, a nawet k o r y g o w a ł a istniejące mody. T r u d n o na p r z y ­ k ł a d n a z w a ć „sztuką l u d o w ą " spotykany dziś czasem zwyczaj malowania przez szoferów s a m o c h o d ó w c i ę ­ ż a r o w y c h , gdzie obok ostrej zieleni w y s t ę p u j ą białe otoki na k o ł a c h i deko racyjnie zdobione TT.a czerwono pewne elementy (główki ś r u b , k a n t y b ł o t n i k ó w i t d ) — aïe nie -ule ffa w a Ł&llwoś-c i że iałca ś t r ą d vc îa ç ztukí ludowa ™ fL „ m knW.t-L .k i L ™ ~ W h w a 1a zestawione ze sobą, ze n a s u w a j ą analogie do l u d o ­ we) t r a d y c j i . Lderza to szczególnie, gdy p o r ó w n u j e się u b i ó r pozornie kosmopolityczny mmsteczek i wsi np polskich j u g o s ł o w i a ń s k i c h i w ł o s k i c h Dostrze­ galna specyfika „ n a r o d o w a w doborze k o l o r ó w , u k ł a ­ dzie formy ûp. - w y w o d ą s i ę w ł a ś n i e z k o n t y n u a c j i w modzie masowej t r a d y c j i rodzimych, regionalnych. Opisane zjawiska nie p o d w a ż a j ą jednak tezy o za­ n i k u ludowej twórczości, ś w i a d c z ą t y l k o o t y m , że proces odchodzenia od tradycji m o ż e być d ł u g o t r w a ł y i że w elementach w t ó r n y c h w y s t ę p u j e on i t r w a znacznie dłużej niż w rzeczach zasadniczych. Od instytucji i ludzi s p r a w u j ą c y c h opiekę nad sztuką l u d o w ą zależy obecnie wiele. W ł a ś c i w e formy tej opieki mogą z a p e w n i ć stosunkowo długi okres życia a nawet i rozwoju pewnych dziedzin t r a d y c y j ­ nej sztuki ludowej, istniejącej r ó w n o l e g l e do innych f o r m twórczości w społeczeństwie. Sztuka ludowa z m i e n i ł a swe miejsce w społeczeń­ stwie. Nie jest dziś w y ł ą c z n i e s p r a w ą wsi, dociera 231 �do wszystkich środowisk, będąc ś w i a d e c t w e m uzdol­ n i e ń i możliwości ludu, jego kultury. W nowych warunkach zanika pojęcie ludu, za­ stępuje je dziś pojęcie n a r o d u , obejmującego i łączącego wszystkie warstwy społeczne. Proces ten n a s t ę p u j e r ó w n i e ż i w kulturze, przy czym istotą jego w naszych warunkach jest tworzenie k u l t u r y na­ rodowej, k t ó r a jest s u m ą n a j w y ż s z y c h wartości stworzonych przez r ó ż n e klasy. W kulturze tej na­ leżne miejsce powinien zająć dorobek ludu. Opieka nad sztuką l u d o w ą jest więc w tych warunkach i s p r a w ą powszechnej oceny jej w a r t o ś c i , zdobycia dla niej w ł a ś c i w e g o miejsca w kulturze narodowej, szacunku ze strony całego społeczeństwa. podaje, że Wowro w y k o n y w a ł w młodości (zapewne ok. 1880 r.) „ p i e c ą t k i " na sprzedaż, szybko jednak p r z e s t a ł y się one p o d o b a ć więc później z a n i e c h a ł ich rzezania. W 1925 r. na p r o ś b ę Zegadłowicza Wowro wykonuje k i l k a n a ś c i e „piecątek". Ogółem w y r z e z a ł ich w t y m drugim okresie 20 - Por.j Wanda Gentil-Tippenhauer, Wystawa obrazków na szkle Jana Jachimiaka, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1959, nr 1—2, s. 87—89. Por.; A n n a K u n c z y ń s k a , Rzeźby Jana Centkowskiego, „Polska Sztuka Ludowa", 1956, nr 1, s. 20-30; A n n a Kowalska-Lewicka, Józef Janas rzeźbiarz ludowy z D ę b n a , „Pol. Szt. Lud.", 1954, n r 3, s. 162¬ 173; Jerzy Czajkowski, Droga Franciszka Zaremby, ..Pol. Szt. Lud.", 1959, nr 1-2, s. 66-68. P r z y k ł a d y - reaktywowanie koronek w K o n i a ­ kowie na Śląsku Ciesz., tkanin dwuosnowowych na Mazurach, kowalstwa artystycznego w Krakowskiem. Warto zwrócić u w a g ę na fakt, iż w 1939 r. H. S c h r a m m ó w n a szczególnie mocno podkreślała (w cyt. wyżej pracy) ówczesną słabość k a d r y plasty­ ków i opiekunów sztuki ludowej, przywiązując o g r o m n ą w a g ę do sprawy ich k w a l i f i k a c j i . B ł ę d e m b y ł o przecenianie możliwości w p ł y w u sztuki ludowej na społeczność wiejską, czy nawet miejską. Wsi obcy był charakter artystyczny tej sztuki, temat podany nie dość precyzyjnie i „ r e a l i ­ stycznie". Nie działały r ó w n i e ż same treści, w y r a ż a n e zazwyczaj b naiwnie i nieudolnie I nic w t y m d z i w ­ nego tematyka m i a ł a w y r a ż a ć przecież zmiany k t ó r e zaszły w świadomości ludu tymczasem zmiany te dopiero zaczęły ^ d o k o n y w a ć sztuka wiec zamiast wyrażać a n t y c y p o w a ł a i e Inspirowane tematy pokazvwalv życie niei t a k i m iakie b y ł o lecz t a k i m takit che ano Te w dzieć C a ł v - n a c i s k k ł a d l o n o n ä s t r o n ę t e ś c i o w a nic licząc L z u n l m i e z t v m że slla l l a r t v k Tudowei ^J^^^ml^^rt^s t y c z n e j leży w Ych a r t y s t y c ^ j f o m l e H . S c h r a m m ó w n a , op. c i t , s. 14. „Sztuka ludowa może p o w s t a w a ć , t r w a ć i roz­ w i j a ć się jedynie w atmosferze o d r ę b n e j k u l t u r y ludowej, na tyle przynajmniej silnej, by a d a p t o w a ć i p r z e t w a r z a ć w swoim duchu wszelkie zapożyczenia i w t r ę t y , k t ó r e zawsze i wszędzie w y s t ę p u j ą " - p i ­ sał J Grabowski (Spółdzielczość artystyczna w Pol­ sce, Warszawa 1950, maszynopis powielony, CZS Spóldz. Inst. Nauk., s. 3—4). Znamienne są w y n i k i b a d a ń prowadzonych przez O ś r o d e k badania opinii publicznej Polskiego Radia w Nowej Hucie (połowa 1958 r.). W y n i k a z nich, że spośród u c z e s t n i k ó w ankiety (pochodzą­ cych w większości ze wsi) muzyki ludowej słucha c h ę t n i e ok. 33"/«, muzyki rozrywkowej zaś *— po¬ nad 90%. " O działalności I W P w t y m zakresie pisze W.' Telakowska, Twórczość ludowa w nowym wzornictwie. Warszawa 1954. » Cyt. w g : H . S c h r a m m ó w n a , op. c i t , s. 17-18. > I dziś zresztą kopie takie, np. z najlepszych rzeźb czy o b r a z ó w ludowych, m o g ł y b y być w y k o n y ­ wane w pracowniach muzealnych i sprzedawane w tychże muzeach, j a k to się dzieje za g r a n i c ą . s 1(1 1 1 PRZYPISY 1 Helena S c h r a m m ó w n a . Ochrona sztuki ludowej. Warszawa 1939, s. 3. Por.: J. St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warsza­ wa 1947; T. Seweryn, Rozdroża sztuki polskiej, War­ szawa 1948. » Ilość a p a r a t ó w telewizyjnych w y n o s i ł a na wsi w końcu 1959 r. - ok. 30 000. Z a k ł a d a j ą c , że aparat telewizyjny gromadzi ś r e d n i o ok. 10 osób, m o ż n a przyjąć, że już obecnie k r ą g o d d z i a ł y w a n i a telewizji na wsi obejmuje ok. 250-300 000 osób. Istnieją co prawda i obecnie pewne formy twór­ czości nowej i ludowej w sensie powszechności ich w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m - malowanki i m a k a t k i w y ­ s t ę p u j ą c e w zdobnictwie w n ę t r z n a p ł d . - w s c h . obsza­ rach kraju. Ś w i a d c z ą one, że proces zaniku nie prze­ biega g w a ł t o w n i e i że m o ż l i w e są pewne (nieliczne zresztą) formy nowej t w ó r c z o ś ć ' w ł a s n e j , noszącej ce­ chy sztuki ludowej. M i m o wszystko, zjawisko to s k ł o n n y jestem u w a ż a ć w dzisiejszych warunkach za relikt, a nie za początek nowej fazy rozwoju sztuki ludowej. S t r ó j niemal w s z ę d z i e staje się odzieniem świą­ tecznym; charakter codzienny zachował jedynie w górach, na co złożyło się k i l k a przyczyn: jest prak­ tyczny (pisano nawet o higienicznych jego w a r t o ś ­ ciach), zaspokaja potrzebę odrębności istniejącą w ś r o d o w i s k u górali, a t a k ż e odgrywa specyficzną rolę magnesu dla t u r y s t ó w ; ale i w tych szczęśli­ wych okolicznościach następuje powolny rozpad dawnego stroju, np. na codzień góral chodzi w ka­ mizelce cajgowej i z w y k ł y c h butach zamiast kierp­ ców. » Np. Hieronim Muszyński, jeden z najlepszych garncarzy, zarabia miesięcznie do 1 500 zł - przy intensywnej pracy, w ł a s n y m warsztacie i surowcu. T r u d r z e m i e ś l n i k a staje się nieopłacalny, nic więc dziwnego, że nie ma prawie d o p ł y w u młodzieży do rzemiosł, a ilość w a r s z t a t ó w zmniejsza się z roku na rok. ' Piecątki beskidzkie Jędrzeja Wowra, I I wyd., P o z n a ń 1938. w s t ę p E. Zegadłowicza. A u t o r w s t ę p u 2 4 5 1 2 V l 1 1 8 Fot.: Tadeusz Cichowicz - ryc. 24; Stefan Deptuszewski ryc. 2, 5, S, 9, 11-14; Jozef Grabowski — ryc. 17; Tadeusz Jankowski — ryc. 22; Tadeusz Kaźmierski — ryc. 18; J. Kurkiewicz — ryc. 27; Roman Reinfuss — ryc. 16; Jan Swiderski — ryc. 1, 3, 4, 6, 7, 19, 20, 21, 23, 26; L . Ż u k o w s k i — ryc. 15. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d42935262a8914bb9840df46086894f7.pdf ebcc1e93857efdc38ee3233c2684bf9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4213 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource garncarstwo ludowe - ośrodki Studziany Las - garncarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3929 Title A name given to the resource Ośrodek garncarski w Studzianym Lesie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.246-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text rękojeści szabli, tak charakterystyczny dla okresu konfederacji barskiej (1768—1772) i powstania k o ś ­ ciuszkowskiego . R ę k o j e ś ć szabli oraz swobodne i d ł u g i e p u k l e n a t u r a l n y c h w ł o s ó w w s k a z u j ą raczej późniejszą d a t ę powstania rzeźby od zaznaczonego na nagrobku r o k u śmierci. Zachodzi więc t u wypadek odmłodzenia modelu — nlie na podstawie zachowanej jego podobizny z l a t m ł o d s z y c h , lecz przez to, że r z e ź ­ biarz n a d a ł m u s y l w e t k ę młodego mężczyzny sobie współczesnego. 1 Istnieje pewne p o d o b i e ń s t w o formalne m i ę d z y n a ­ grobkiem a poprzednio o m ó w i o n ą a m b o n ą ; np. spo­ kojny, chociaż bardziej m i ę k k i .sposób przedstawie­ nia szat oraz przewaga u k ł a d ó w pionowych przypo­ mina rzeźbę f i g u r a l n ą z ambony, Co do strony tech­ nicznej p ł y c i e nagrobnej w i d a ć więk?*ą bieg­ łość r ę k i wykonawcy i bardziej w y g ł a d z o n ą f a k t u r ę , zwłaszcza w i d o c z n ą na p i a s k o r z e ź b i o n e j postaci zmar­ łego. w Wszystkie trzy r z e ź b y należy n i e w ą t p l i w i e p r z y ­ p i s y w a ć jednemu wykonawcy, p o n i e w a ż w y k a z u j ą one w s p ó l n e cechy stylistyczne z a r ó w n o w ornamen­ tyce r o ś l i n n e j jak i w ujęciach figuralnych, k t ó r e ulegają p e w n y m zmianom wraz z w y k s z t a ł c a j ą c ą się biegłością t e c h n i c z n ą wykonawcy. Był to p r a c u j ą c y dla rodziny Kucharskich prawdopodobnie r z e ż b i a r z saimouk, k t ó r e g o poszczególne etapy rozwoju można śledzić na p r z y k ł a d z i e omawianego z e s p o ł u rzeźb. P i e r w s z ą p r a c ą , przypuszczalnie jeszcze z u p e ł n i e sa­ modzielną, bo nie n a w i ą z u j ą c ą do oficjalnej sztuki kościelnej, b y ł o c y b o r i u m . P r a c u j ą c nad a m b o n ą rzeź­ biarz s t a r a ł się n a w i ą z y w a ć do p r z y k ł a d ó w ogólnie w y s t ę p u j ą c e j w t y m okresie rzeźby kościelnej. Tech­ nicznie r o z w i ą z a ł ją jednak o d r ę b n i e — w y k o n u j ą c korpus ambony z jednego pnia, o co by się żaden Fot. Stefan w y k s z t a ł c o n y r z e m i e ś k i i c z o rzeźbiarz nie był p o k u ­ sił. Wreszcie w p ł y c i e nagrobnej osiągnął swój szczyt rozwoju z a r ó w n o w oryginalnej kompozycji j a k i bieg­ łości technicznej. Przeciwko przypuszczeniom, że autor rzeźb m ó g ł b y b y ć r z e m i e ś l n i c z o kształcony, przema­ wia r ó w n i e ż fakt, iż p o z o s t a w i ł je w s u r o w y m drze­ wie -, co dla X V I I I w i e k u jest zjawiskiem dosyć osobli­ w y m . Z p o w y ż s z e g o wynika, że artysta b y ł samou­ kiem. Z a n i m jednak Kucharscy powierzyli m u prace r z e ź b i a r s k i e , c z y m ś m u s i a ł n i e w ą t p l i w i e zwrócić ich u w a g ę na swoje zdolności. W e d ł u g wszelkiego p r a w ­ d o p o d o b i e ń s t w a były to poprzednio już wykonywane przez niego na użytek w s i rzeźby świętych, k t ó r e potem odbiły sie_ 'pewnym cenom w fisuritsich spo stołów i anioła przy ambonie. A u t o r e m omawianego zespołu r z e ź b z kościoła w Kraszewie 'byłby więc działający w pierwszej po­ lowie X V I I I w i e k u anonimowy rzeźbiarz l u d o w y 3 k t ó r e g o prace wykonywane dla w s i uległy od tego cza­ su prawdopodobnie już c a ł k o w i t e m u zniszczeniu, lecz pewne o nich pojęcie d a j ą opisane rzeźby, a z w ł a s z ­ cza ich partie bardziej tradycyjne. S t a n o w i ą one zespół z a b y t k ó w niezmiernie w a ż n y c h dla bliższego poznania X V I I I - w i e c z n e j rzeźby ludowej. ( PRZYPISY 1 S k ł a d a m p o d z i ę k o w a n i e prof. d r o w i Zb. B o c h e ń ­ skiemu z Muzeum Narodowego w K r a k o w i e za ł a s k a ­ wą konsultację. - Do 1952 r o k u wszystkie omawiane r z e ź b y były w s u r o w y m drzewie i nie w y k a z y w a ł y ż a d n y c h Sia­ d ó w polichromii. Potem zostały niestety pomalowane f a r b ą olejną, co zmieniło ich ogólny charakter zde­ cydowanie na niekorzyść. » Poszukiwania w archiwaliach dotyczących k o ś c i o ­ ła w Kraszewie i rcdziny Kucharskich nie daty ż a d ­ nych w y n i k ó w . Deptuszewskl. « Ewa Fryś OŚRODEK GARNCARSKI W STUDZIANYM Wioska Studziany Las, głęboko u k r y t a w lasach nad C z a r n ą H a ń c z ą , s k ł a d a się zaledwie z ok. 20 do­ m ó w . W e d ł u g t r a d y c j i — w k a ż d y m prawie domu p r a c o w a ł „ d a w n i e j " garncarz. D a w n i e j oznacza t u czasy przed p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą i okres m i ę ­ dzywojenny. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m gdy zbyt­ nio w y p y t y w a n o tych wiejskich w y t w ó r c ó w o u p r a w ­ nienia rzemieślnicze — ilość ich zaczęła topnieć. N a j ­ dłużej, bo do 1947 r. p r a c o w a ł .jako garncarz F r a n ­ ciszek Jurgielewicz, u w a ż a n y zreszitą za najlepszego fachowca w tej dziedzinie. U m a r ł w k i l k a lat p ó ź n i e j . Studziany Las jako o ś r o d e k garncarski z a m a r ł więc zaledwie przed 10 laty, m o ż e m y zatem t r a k t o ­ w a ć go jako p r a w i e w s p ó ł c z e s n y . W niedalekim 246 LESIE, POW. SEJNY stosunkowo s ą s i e d z t w i e czynne są do dziś takie o ś r o d ­ k i , j a k A u g u s t ó w czy Sejny, a niedawno jeszcze Su­ w a ł k i , k t ó r y c h produkcja z a r ó w n o pod w z g l ę d e m form w y r o b ó w , jak i techniki ich wykonania nie w y r ó ż n i a się szczególnie w ś r ó d znanej i stosowanej powszechnie na terenie Polski. Natomiast garncarstwo w Studzianym Lesie jest tak n i e s ł y c h a n i e pod k a ż ­ d y m w z g l ę d e m p r y m i t y w n e , że zasługuje na osobną wzmiankę. Studziany Las wymienia W ł o d z i m i e r z H o ł u b o w i C i w swojej pracy „ G a r n c a r s t w o wiejskie zachodnich t e r e n ó w B i a ł o r u s i " \ jednak prawdopodobnie nie znał o ś r o d k a tego z autopsji, g d y ż mie p o w o ł u j e się na żadne pochodzące stamtąd materiały. �Wyroby garncarskie ze Studzianego Lasu ograni­ czają się do k i l k u zaledwie f o r m . Są to mianowicie: g a r n k i , „ d z i e ż k i " c z y l i „ m l e c z n i a k i " , misy, „ m a k o t r y " , „ ł a c h a ń k i " oraz „gaiki do sieci". W y j ą t k o w o w y r a ­ biano jeszcze podobno dwojaki i dzbanki. Z w y m i e ­ nionych f o r m znamy t y l k o dzieżki, m a k o t r y i ł a ­ c h a ń k i . Dzieżki, u ż y w a n e do przechowywania mleka (ryc. 3), p o s i a d a j ą p r o f i l e s o w a ł y , z bardzo słabo w y ­ chylonym b r z u ś c e m . Ś r e d n i c a w y l e w u jest nieco większa od ś r e d n i c y dna. Dzieżki te nie p o s i a d a j ą pod w z g l ę d e m formy o d p o w i e d n i k ó w w ś r ó d n a c z y ń p u ­ blikowanych przez H o ł u b o w i c z a , a w p e w n y m t y l k o stopniu n a w i ą z u j ą do w y r o b ó w ze wsi Siemieniuki, K u r n i k i , czy Z a b o r c ę . 1 I M a k o t r y (ryc. 1) s ł u ż ą do tarcia m a k u . Mają lekko w y p u k ł e , rozszerzające się k u górze ścianki boczne i zbliżone są k s z t a ł t e m do formy donicy ze wsi Za­ borcę. Charakterystyczne dla donic jest p o d k r e ś l e n i e w y l e w u „śladzikiem", k t ó r y p o w s t a ł dzięki z w ę ż e n i u ścianki na k r a w ę d z i naczynia. Tego sposobu zdobie­ nia H o ł u b o w i c z w ogóle nie notuje w ś r ó d p u b l i k o ­ wanego m a t e r i a ł u . i Ł a c h a ń k i (ryc. 2), czyli formy do wypiekania c i a ­ sta, w y g l ą d e m swoim p r z y p o m i n a j ą owalne półmiski, o d o s y ć wysokich, prostych, u k o ś n i e w y c h y l o n y c h ś c i a n k a c h bocznych. M i m o to nie s ą one ani w p o ł o wie tak wysokie, jak ś c i a n k i na t z w . „ p o d ł u ż n y c h misach" opisywanych przez H o ł u b o w i c z a . i i „Gałki do sieci" b y ł y to wrzecionowate c i ę ż a r k i z otworem w z d ł u ż osi, k t ó r e służyły okolicznym r y ­ bakom do obciążania sieci. ! I ' • ! Naczynia wykonane w Studzianym Lesie charak­ teryzuje ogólnie bardzo p r y m i t y w n e wykonanie. Poza w y m i e n i o n y m w y ż e j „ ś l a d z i k i e m " , nie w y s t ę p u j e na nich ż a d n a dekoracja. Naczynia długo u ż y w a n e po­ k r y t e są c z a r n ą , g ł a d k ą , l ś n i ą c ą p a t y n ą , p i e r w o t n y ich kolor jest ciemnobrunatny z szarym odcieniem. Szerokość ś c i a n e k w p r z e k r o j u wynosi p r z e c i ę t n i e 0,7—1 cm. W p r z e ł o m i e naczynia w i d a ć d o m i e s z k ę grubego piasku. Surowiec s t a n o w i ł a glina raczej t ł u s t a , w dwóch gatunkach, czerwona i siwa, wydobywana w odle­ g ł e j o 10 k m wsi K a r o l i n . Z czerwonej wyrabiano ł a c h a ń k i i makotry, z siwej — mleczniaki i g a r n k i . A b y glina b y ł a chudsza dodawano do niej grubego piasku. Piasek ten o t r z y m y w a l i garncarze przesiewa­ jąc na sicie p o t ł u c z o n e otoczaki, przepalone uprzednio w ognisku łaźni. W e d ł u g informacji syna n i e ż y j ą ­ cego już garncarza — na 50 k g gliny dodawano m n i e j w i ę c e j 20 k g piasku. Prawdopodobnie w rzeczywi­ stości stosunek ten b y ł nieco inny. D o m i e s z k ę tego t y p u stosowano powszechnie w omawianych przez H o ł u b o w i c z a b i a ł o r u s k i c h o ś r o d k a c h garncarskich. S c h u d z o n ą uprzednio glinę wyrabiano w ten sposób, że deptano ją nogami, a n a s t ę p n i e — rzucano b r y ł y o ziemię. Naczynia formowano na dwutarczow y m k r ę g u (ryc. 4). B y ł to k r ą g czterosponowy, na nieruchomej osi, osadzonej w drewnianym, p r z e n o ś ­ n y m klocku. Dolna tarcza, znacznie większa od g ó r ­ nej, przystosowana była do n a p ę d u nożnego. K r ą g w y k o n y w a n o w całości z drewna. Garncarz s i a d a ł do toczenia na ł a w i e , k r ą g umiesz­ czając między nogami. Jedno p c h n i ę c i e k r ę g u d a w a ł o zaledwie 2 obroty d o k o ł a osi. Szybki r u c h w i r o w y nie był t u jednak konieczny, g d y ż p r z y formowaniu naczynia stosowano p i e r ś c i e n i o w ą t e c h n i k ę wyle­ s i a n i a . N i e w i e l k ą b r y ł ę gliny r o z p ł a s z c z a n o na k r ę g u , w y g n i a t a j ą c p ł y t k ą miseczkę. N a s t ę p n i e do ś c i a n e k tej m i s k i doklejano p i e r ś c i e n i e z w a ł k ó w gliny, do­ k ł a d n i e zacierając ś l a d y łączenia. Doprowadzone do zamierzonej wysokości naczynie obtaczano, w y g ł a ­ dzając ś c i a n k i d r e w n i a n y m „nożem", zbliżonym w k s z t a ł c i e do sztyletu. Ł a c h a ń k i , k t ó r y c h długość była w i ę k s z a od ś r e d n i c y g ó r n e j tarczy k r ę g u , for­ mowano na drewnianej, owalnej podstawce, poło­ ż o n e j na k r ę g u . Wyrobem n a c z y ń glinianych zajmowali się m ę ż ­ czyźni. W y j ą t e k s t a n o w i ł a jedna t y l k o kobieta, i m i e ­ niem Ł u c k a , k t ó r a p r a c o w a ł a jeszcze przed p i e r w ­ szą w o j n ą ś w i a t o w ą . W y p a ł n a c z y ń o d b y w a ł się w n o r m a l n y m piecu do w y p i e k u chleba, w n i e k t ó r y c h w y p a d k a c h nieco w i ę k s z y m od p r z e c i ę t n y c h . W piecu, po uprzednim przepaleniu, u k ł a d a n o kunsztowny pomost ze szczap wpoprzek d w ó c h w i ę k s z y c h polan b i e g n ą c y c h przez całą długość paleniska. Na pomoście, z w a n y m t u „uściółka", kładziono naczynie, k t ó r e przez c a ł y d z i e ń w y g r z e w a ł o s i ę w c i e p ł y m piecu, t r a c ą c resztki w i l ­ goci. Wieczorem podpalano uściółkę, k t ó r a p ł o n ę ł a około trzech godzin. K i e d y się zwęgliła, s ł y c h a ć b y ł o „ g r u c h " . O b s u w a ł y się w ó w c z a s naczynia, już w y ­ palone. Miały one wtedy podobno kolor czerwony. G o r ą c e jeszcze w y c i ą g a n o w i d e ł k a m i z pieca i zanu­ rzano w zakwaszonym rozczynie z ż y t n i e j m ą k i , po czym w k ł a d a n o je z p o w r o t e m do pieca, gdzie su­ szyły się „na żarze" i n a b i e r a ł y ciemnej b a r w y . Czyn­ ność tę informator nazywa „ f a r b o w a n i e m " , natomiast u H o ł u b o w i c z a nosi ona n a z w ę „ h a r t o w a n i e " . Po­ j e m n o ś ć pieca była niewielka, t o t e ż np Franciszek Jurgielewicz w okresach w z m o ż o n e g o p o p y t u na ce­ r a m i k ę w y p a l a ł co drugi dzień p e ł n y piec n a c z y ń . Zbyt w y r o b ó w zapewniony b y ł w najbliższej oko­ licy. Zajmowali się t y m sami w y t w ó r c y . Przed p i e r w ­ szą w o j n ą (a w czasach p ó ź n i e j s z y c h już bardzo rzadko) jeździli oni z towarem na j a r m a r k i d o Sejn, S u w a ł k , czasem do Augustowa c-zx-Ql££ka»-przeważnie jednak sprzedawali swoje w y r o b y na miejscu, p r z y ­ b y w a j ą c y m do ich d o m ó w chłopom, oraz systemem d o m o k r ą ż n y m , objeżdżając f u r m a n k ą w i o s k i nieco bardziej oddalone. Wyjazdy takie najczęściej b y w a ł y jednodniowe, tylko w okresach z w i ę k s z o n e g o zapo­ trzebowania (np. na ł a c h a ń k i i m a k o t r y — przed Wielkanocą) w y j e ż d ż a n o na dwie doby. Należność garncarze pobierali w p i e n i ą d z a c h lub w naturze. W y p ł a c a n o j ą zbożem: j ę c z m i e n i e m lub owsem, w ilości takiej, jaka p o m i e ś c i ł a się w sprzedawa­ n y m naczyniu. D u ż y m powodzeniem cieszyły się naczynia ze Studzianego Lasu zwłaszcza w zamiesz­ k a ł e j przez R u s i n ó w wsi Pogorzelec. 247 �Ryc. 1. „Makotra", wys. 18 cm. Ryc. 2. „Łachemka", wys. 9 cm, dl. 43,5 cm, szer. 23,5 cm. Ryc. 3. „Dzieżka", wys. 23 cm. Wyk. Fr. Jurgielewicz. Studziany Las, pow. Sejny. Ryc. 4. Sponowy krąg garncarski (zdekompletowany) ze Studzianego Lasu, pow. Sejny. �Prymitywny sposób w y r o b u naczyń, stosowany do niedawna w Studzianym Lesie, nie posiada ana­ logii w ż a d n y m z poznanych dotychczas na terenie naszego k r a j u o ś r o d k ó w garncarskich. Wprawdzie sponowego k o ł a garnacarskiego, k t ó r e jeszcze w X V I I I i w p o c z ą t k a c h X I X w i e k u zdobiło pieczecie c e c h ó w garncarskich, u ż y w a n o jeszcze niedawno w M r z y głodzie, o ś r o d k u garncarskim położonym na północ od Sanoka * jednak z a r ó w n o r ę c z n e lepienie garn­ ków, jak i schudzanie g l i n y t ł u c z o n y m kamieniem, wypalanie n a c z y ń w piecach piekarskich, czy harto­ wanie c z e r e p ó w po w y p a l e n i u — s t a n o w i ą formy, k t ó r e na teTenie naszego k r a j u zaginęły od dawna i bez ś l a d u . Najbliższe analogie do omawianej t u techniki znajdujemy w opisie Jagmina*, d o t y c z ą c y m garncarzy z Szereszewa, m a ł e j m i e ś c i n y leżącej na wschód od Puszczy B i a ł o w i e s k i e j , oraz na pozosta­ ł y c h terenach B i a ł o r u s i , s k ą d m a t e r i a ł y publikuje Włodzimierz Hołubowicz. Bliskie s ą s i e d z t w o Studzianego Lasu ze z n a j d u j ą ­ c y m i się już na terenie ZSH.lt o ś r o d k a m i garncarski­ m i (jak np. Pieszczanka pod Grodnem), k t ó r e p o s ł u ­ g u j ą się podobnymi technikami produkcji, pozwala p r z y p u s z c z a ć , że garncarstwo Studzianego L a s u jest genetycznie z w i ą z a n e z garncarstwem obszaru b i a ł o ­ ruskiego, i stanowi — b y ć może — niezbyt nawet odległy czasowo jego odprysk. Przypuszczenie to znajduje potwierdzenie w miejscowej tradycji, k t ó r a m ó w i , że pierwszym garncarzem m i a ł t u być Rusin, unita, nazwiskiem S o b ó t k o , k t ó r y podobno pochodził spod Grodna (być m o ż e z wymienionej w y ż e j Pieszczanki), a w Studzianym Lesie osiedlił się pod koniec ubiegłego wieku. M i e s z k a ń c y wioski, k t ó r z y dotych­ czas szukali dodatkowych możliwości zarobkowania przede wszystkim w zajęciach z w i ą z a n y c h z eksploa­ Fol. Anna Jan tacją lasu, zaczęli go n a ś l a d o w a ć , zwłaszcza że g a r n ­ carstwo na t y m poziomie technicznym nie b y ł o za­ wodem skomplikowanym, nie w y m a g a ł o poza t y m w i ę k s z y c h w k ł a d ó w finansowych. W odległości k i l k u n a s t u k i l o m e t r ó w od Studzia­ nego Lasu pracowali garncarze miejscy, z k t ó r y c h wyrobami s t y k a l i się w y t w ó r c y ze Studzianego Lasu na jarmarkach. Nie w p ł y n ę ł o t o j e d n a k a n i na zmia­ nę formy ich w y r o b ó w , ani też na ulepszenie tech­ n i k i produkcji. Na utrzymanie się na r y n k u p r y m i t y w n y c h n a c z y ń ze Studzianego Lasu m i a ł y , b y ć m o ż e , pewien w p ł y w ich zalety. Naczynia te bowiem, dzięki d u ż e m u do­ datkowi s c h u d z a j ą c e g o piasku i hartowaniu, dosko­ nale w y t r z y m u j ą gotowanie na ogniu, czego nie mo­ żna powiedzieć o wyrobach garncarzy miejskich. Nawet w domach m i e s z c z a ń s k i c h z Sejn, nie w y ł ą ­ czając miejscowych garncarzy, u ż y w a n e są „ ł a c h a n i e " ze Studzianego Lasu, k t ó r e u c h o d z ą za nie z a s t ą p i o n e w swej doskonałości naczynia do pieczenia ciasta i mięsa. Ceramika ze Studzianego Lasu, k t ó r a p r y m i t y ­ wem form, sposobem przygotowania m a t e r i a ł u i tech­ n i k ą wykonania przypomina n i e k t ó r e zabytki archeo­ logiczne z wczesnego średniowiecza, mogła, j a k w i ­ dać, z w y c i ę s k o k o n k u r o w a ć z n o w o c z e s n ą p r o d u k c j ą garncarską. PRZYPISY 1 Wł. Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie zachodnich terenów Białorusi, T o r u ń 1930, s. 30. * J. Falkowski, B. Pasznycki, Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim, L w ó w 1935, s. 41. * St. Jagmin, Garncarstwo w zapadłych kątach Puszczy Białowieskiej. „ W i s ł a " t. X X , s. 25S. Swiderski. Kunczyńska S P R A W O Z D A N I E T W Ó R C Z O Ś C I Z W Y S T A W Y L U D O W E J Wystawy plastyki l u d o w e j organizowane są przez Muzeum Lubelskie od k i l k u już lat, niezależnie od s t a ł e g o działu p o ś w i ę c o n e g o sztuce ludowej. W 1956 r. o g l ą d a l i ś m y tam bardzo i n t e r e s u j ą c o p o k a z a n ą t w ó r ­ czość wszystkich o ś r o d k ó w garncarstwa ludowegoczynnych na L u b e l s z c z y ź n i e , a ostatnio, w pierwszym półroczu 1959 r. — „Rok o b r z ę d o w y na L u b e l s z c z y ź ­ nie". Obie ekspozycje były recenzowane w „ P o l ­ skiej Sztuce L u d o w e j " '. Z a ł o ż e n i e m w y s t a w y o t w a r t e j w X V rocznicę w y ­ zwolenia Polski b y ł o zademonstrowanie współczesnej W S P Ó Ł C Z E S N E J L U B E L S Z C Z Y Z N Y p l a s t y k i ludowej na terenie w o j . lubelskiego. Jako za­ s a d ę klasyfikacji e k s p o n a t ó w p r z y j ę t o podział na poszczególne dziedziny plastyki, w k t ó r y c h z kolei w y o d r ę b n i o n o ośrodki t w ó r c z e . Staranny d o b ó r ekspo­ n a t ó w , t r a f n y z a r ó w n o z p u n k t u widzenia ich w a r ­ tości etnograficznej jak i w a l o r ó w artystycznych, oraz k u l t u r a l n a , przejrzysta ekspozycja s t a ł y się w M u ­ zeum Lubelskim już nieomal t r a d y c j ą . Na ostatniej wystawie budzi pewne w ą t p l i w o ś c i jedynie sposób eksponowania t k a n i n drapowanych na stelażach, co ł a m i e i zaciera ich p o r z ą d e k kompozycyjny. 249 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03a55b40b6fb52aed2dc0a9d80e60c89.pdf 9f16e37982844fb1160bbe222f31a4fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6138 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Tybetańczycy - tożsamość etniczna uchodźcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5724 Title A name given to the resource Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.69-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bloch, Natalia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 NATALIA BLOCH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań BYĆ TYBETAŃCZYKIEM URODZONYM W INDIACH. POLITYKA TOŻSAMOŚCI NA UCHODŹSTWIE Wprowadzenie W Indiach żyje najliczniejsza tybetańska diaspora na świecie1, zapoczątko­ wana przed 50 laty ucieczką z Tybetu XIV Dalajlamy, Tenzina Gyatso12. Pół wie­ ku temu Tybetańczycy myśleli, że uchodźstwo będzie stanem przejściowym, że szybko wrócą do swoich domów. Tymczasem rośnie już trzecie pokolenie Tybetańczyków urodzonych poza ojczyzną, nazywanych przeze mnie „urodzonymi uchodźcami”. Pokolenia te znają Tybet tylko ze wspomnień dziadków i rodzi­ ców, relacji turystów i historii zapisanych w szkolnych podręcznikach — z tych elementów konstruują swoją „wyobrażoną ojczyznę”. Ale mająteż „drugą ojczy­ znę” — Indie. Tybet dla nich to sfera wyobrażeń, Indie — przeżywana codzien­ ność, jedyna, jakiej doświadczyli. Wydawałoby się, że Tybetańczycy i Indusi3, w sensie kulturowym, mają ze sobą wiele wspólnego. Oba kraje były sąsiadami przez setki lat, aż do zajęcia Tybetu przez Chińską Republikę Ludową w połowie XX wieku. Łączyła je dłu­ ga, przeplatana handlowymi kontaktami historia, a — jak to określił sam Jawa1Według danych pochodzących z tybetańskich badań demograficznych przeprowadzonych w 1998 r., na uchodźstwie przed dziesięcioma laty żyło 122078 Tybetańczyków, z czego w samych Indiach 85147 (Tibetan Demographic Survey... 2000: 7), czyli blisko 70% całej diaspory tybetańskiej. Ze względu na niepokoje, które miały miejsce w Tybecie wiosną 2008 r, nie przeprowadzono zaplanowanego na ten rok kolejnego spisu, który przyniósłby bardziej aktualne dane. Szacuje się jednak, że liczba uchodźców tybetańskich i ich potomków wynosi obecnie około 150 tys., z czego w Indiach mieszka nieco ponad 105 tys. Większość uchodźców tybetańskich w Indiach żyje w tzw. osadach skupionych o charakterze rolniczym, które ja nazywam obozami. Ponadto istniejątzw. centra rzemieślnicze, zorganizowane głów­ nie wokół wytwórni dywanów, oraz osady rozproszone. Obecnie coraz więcej młodych Tybetańczyków osiedla się w dużych indyjskich miastach. 2 Na potrzeby niniejszego artykułu rezygnuję z transliteracji nielicznych zresztą i dość popularnych imion i nazw tybetańskich, które pojawiają się w tekście. Posługuję się zatem jedynie transkrypcją i to anglojęzyczną. Wprawdzie istnieje polski zapis fonetyczny języka tybetańskiego autorstwa S. Godzińskiego, ale większość literatury przedmiotu powstała w języku angielskim, który stał się lingua franca tybetologii. 3Terminu „Indus” używam na określenie wszystkich obywateli Indii. �70 Natalia Bloch harlal Nehru, pierwszy premier niepodległych Indii — „poczucie więzi z ludem tybetańskim jest wynikiem praktykowanych przez wieki kontaktów religijnych i kulturowych” (Nehru’s ... 1959: 118-119). Buddyzm, traktowany przez Tybetańczyków jako esencja ich kultury, przybył na Wyżynę Tybetańską za sprawą indyjskich nauczycieli4. Pismo tybetańskie zostało stworzone w VII wieku n.e. w oparciu o jeden z indyjskich alfabetów5. Można zatem zaryzykować twierdze­ nie, że to, co duchowe, dotarło do Tybetu z Indii, podczas gdy to, co materialne (jedwabie brokatowe, porcelana czy makaron) — z Chin. Gdy Dalajlama w roku 1959 — będącym cezurą wyznaczającą początek ist­ nienia diaspory tybetańskiej — zwrócił się do rządu indyjskiego z prośbą o azyl polityczny, otrzymał zapewnienie: Będzie nam bardzo miło użyczyć Panu, Pańskiej Rodzinie i Orszakowi wszelkich niezbędnych środków, które ułatwiłyby zamieszkanie w Indiach. Naród Indii, któ­ ry darzy Pana najwyższym poważaniem, niewątpliwie da wyraz tradycyjnemu sza­ cunkowi dla Pańskiej osoby. Z poważaniem, Nehru (Dalajlama 1999: 144). Trzydniowa podróż Dalajlamy specjalnym pociągiem Kolei Indyjskich do jego pierwszej siedziby w Indiach — górskiej miejscowości Mussoorie — była triumfal­ ną paradą z ogromnymi tłumami tłoczącymi się na drodze, blokującymi tory i wy­ krzykującymi pozdrowienia: Dalai Lama zindabad!, czyli „Niech żyje Dalajlama!” (Avedon 1997: 68-69). Gdy Nehru mówił w indyjskim parlamencie o szczęśliwym przybyciu Dalajlamy, jego członkowie wstali i wiwatowali (Craig 1999: 292). Tymczasem z badań przeprowadzonych przeze mnie w diasporze tybetańskiej w Indiach wynika, że Tybetańczycy żyjący w Indiach nie odczuwają „duchowej więzi” z Indusami, nie odwołująsię do wspólnego dziedzictwa kulturowego. Nie­ chętnie się integrują, rzadko wchodzą z nimi w związki małżeńskie, świadomie odrzucają wiele wartości wyznawanych przez hinduistyczną większość, wolą nie przyjmować obywatelstwa Republiki Indii. Wzajemne kontakty tybetańsko-indyjskie ograniczają się do tych, które wymusza praca czy wymiana towarów i usług. Uchodźcy tybetańscy, mimo iż fizycznie przebywają na terytorium Indii, kulturo­ wo się od nich odgradzają. I nie uda się tego w prosty sposób wyjaśnić zjawiskiem społeczno-ekonomicznego wykluczenia czy marginalizacji, którym zwykle tłuma­ czy się problemy z integracją uchodźców: młodzi Tybetańczycy, zwłaszcza ci uro­ 4 Pierwszego z nich, który zapisał się w kronikach, Padmasambhawę — pogromcę wcześniejszego rdzennego systemu wierzeń, bon, Tybetańczycy nazywają potocznie Gum Rinpoche, co wyraźnie wska­ zuje na jego pochodzenie: guru to sanskryckie określenie mistrza, nauczyciela duchowego, podczas gdy rinpoche to dokładnie to samo, tyle że w języku tybetańskim. 5 Prawdopodobnie guptyjski. Król Songtsen Gampo, za czasów którego buddyzm dotarł do Tybetu, wysłał jednego ze swoich ministrów do Indii, by ten stworzył alfabet i pierwszą gramatykę języka ty­ betańskiego. Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, czy kierował się motywami religijnymi (konieczność przetłumaczenia tekstów buddyjskich z sanskrytu) czy administracyjnymi (Songtsen Gampo był pierw­ szym władcą który zjednoczył Tybet, potrzebował zatem narzędzi, które umożliwiłyby mu zarządzanie rozległym krajem) (Snellgrove, Richardson 1978: 66 inast). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 71 dzeni już na indyjskiej ziemi i tam wychowani, majądostęp do edukacji, sąz reguły trójjęzyczni (poza tybetańskim znająrównież angielski i hindi), posługują się na co dzień Internetem, pracują coraz częściej wespół z indyjskimi rówieśnikami. Taka sytuacja powinna sprzyjać społecznemu zbliżeniu pomiędzy „urodzonymi uchodź­ cami” a obywatelami kraju osiedlenia. Z reguły do właściwej integracji imigran­ tów dochodzi właśnie w tak zwanym drugim pokoleniu uchodźców, które posiada kompetencje językowe i kulturowe, by swobodnie komunikować się ze społeczeń­ stwem kraju osiedlenia, a co za tym idzie — pozyskać dobrą pracę w celu zdobycia lepszego zaplecza ekonomicznego. W przypadku Tybetańczyków tak się jednak nie dzieje. W moim artykule próbuję odpowiedzieć na pytanie, jakie są przyczyny tej swoistej strategii oporu i jakie czynniki stojąna przeszkodzie asymilacji. Staram się znaleźć uwarunkowania sprawiające, że skuteczna integracja imigrantów nie zachodzi mimo wszelkich sprzyjających jej okoliczności. Badania w diasporze tybetańskiej w Indiach, na których opiera się niniejszy tekst, prowadzę od roku 2004'’. Grupą, z którą pracuję, sąmłodzi Tybetańczycy (po­ kolenie 20- i 30-latków) urodzeni już na uchodźstwie. Starałam się dotrzeć do Ty­ betańczyków żyjących w różnych kontekstach społeczno-kulturowych, poczynając od obozów w regionach himalajskich (Ladakh i Sikkim), poprzez osady o charak­ terze rzemieślniczo-handlowym na przedgórzu Himalajów w stanie Himaćal Pradeś6 7 (Bir, Dalhousie, Dolandźi, Dharamśala) po obozy rolnicze na wschodzie (obóz Phuntsokling w stanie Orisa) i południu (obozy Mundgod i Bylakuppe w stanie Kamataka). Prowadziłam też badania wśród młodych Tybetańczyków pracujących i studiujących w indyjskich metropoliach: Bangalor i Delhi. Indie jako „nowa ojczyzna” Młodych Tybetańczyków charakteryzuje ambiwalentny stosunek do Indii jako kraju goszczącego. Z jednej strony są świadomi, iż władze indyjskie udzieliły schronienia ich dziadkom i rodzicom, wydzierżawiły ziemię, na której powstały tybetańskie obozy, zaoferowały wsparcie finansowe tybetańskim szkołom, klaszto­ rom, szpitalom i innym instytucjom. Wiedzą, bo nieustannie im się o tym przypo­ mina, że powinni być wdzięczni za tę gościnę i pomoc. Każde oficjalne zgromadze­ nie w obozie — czy to z okazji rozpoczęcia roku szkolnego, czy dla upamiętnienia ofiar antychińskiego powstania w Tybecie — zaczyna się od zapewnień o wdzięcz­ ności narodu tybetańskiego dla „naszego szczodrego gospodarza — Indii”. Na wszystkie tego typu uroczystości zaprasza się przedstawicieli lokalnych indyjskich elit — naczelnika policji, dyrektora szkoły, przewodniczącego oddziału partii rzą­ dzącej w danym stanie — i traktuje się ich z największymi honorami. Dzieci tybe6Wyjeżdżałam corocznie na okres od 1 do 5 miesięcy. 7 Wszystkie indyjskie nazwy geograficzne podaję w spopularyzowanej, spolszczonej transkrypcji za: Stasik 1997. �72 Natalia Bloch Ryc. 1. Mapa obozów uchodźców tybetańskich w Indiach i Nepalu (ii. Centralna Administracja Tybetańska, 1996) �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 73 tańskie, mimo że uczęszczają do osobnych nie-indyjskich szkół, zaczynają każdy dzień nauki od odśpiewania nie tylko hymnu państwowego Tybetu, ale także Indii. Nawet w jednym z klasztorów odtworzonych na uchodźstwie dostrzegłam malo­ widła naścienne przedstawiające flagi indyjskie, które zdobiły sklepienie. Taka postawa politycznej poprawności wobec indyjskich gospodarzy jest stra­ tegią świadomie zastosowaną przez tybetańskie elity uchodźcze. Tybetańczycy w Indiach, jako uchodźcy, funkcjonują w układzie zależności nazywanym na gruncie studiów uchodźczych „międzynarodowym reżimem uchodźczym” (Inter­ national Refugee Regim ef, który poza organizacjami międzynarodowymi i orga­ nizacjami sponsorującymi tworzą między innymi rząd, organizacje pozarządowe i społeczeństwo kraju osiedlenia (zob. Loescher 1993). Tybetańczycy zdają sobie z tego doskonale sprawę. Schlebiając swoim gospodarzom poprzez nieustanne wyrażanie wdzięczności, zyskują gwarancję bezpieczeństwa, której nie mogą być pewni z racji skomplikowanej sytuacji prawnej uchodźców w Indiach. W tej sytuacji trudno jest usłyszeć jakiekolwiek krytyczne opinie na temat fak­ tycznych relacji tybetańsko-indyjskich. Myślę, że dobrze obrazuje to wydarzenie, które miało miejsce, gdy po raz pierwszy zetknęłam się z tak zwanymi podwój­ nymi uchodźcami, którzy po roku 1959 zbiegli do Bhutanu, a następnie, po ponad 20 latach, zostali przesiedleni do Indii. Próbowałam się wówczas dowiedzieć, jak wypada w ich oczach porównanie obu tych krajów. Rozmowa toczyła się po angielsku; pytałam, czy nie lepiej było zostać w Bhutanie — w końcu geograficz­ nie, klimatycznie i kulturowo to kraj bardzo zbliżony do Tybetu, podczas gdy tu­ taj żyją wśród ortodoksyjnych wyznawców hinduizmu na tropikalnym południu. Zdawałam sobie sprawę, iż pytanie było jak najbardziej tendencyjne — chciałam ich sprowokować do bycia krytycznymi wobec Indii. Ociągali się. W pewnym momencie jednak któryś z rozmówców ostrzegł pozostałych po tybetańsku: „Ona może być dziennikarką!”, po czym natychmiast uzyskałam odpowiedź: „W In­ diach żyje nam się bardzo dobrze, Indie bardzo nam pomagają!”. Ponadto dla Tybetańczyków urodzonych już w Indiach kraj ten, przynajmniej teoretycznie, powinien występować w roli „nowej ojczyzny”. Zauważyłam jed­ nak, że tego typu postrzeganie Indii pojawia się wyłącznie w przypadku „po­ dwójnych uchodźców”, którzy wyemigrowali na „bardziej zielone pastwiska” do Europy Zachodniej i Ameryki Północnej. Co kilka lat, w miarę możliwości finan­ sowych i prawnych, odbywają oni podróże sentymentalne do obozów, w których się wychowali, odwiedzając krewnych i przyjaciół, którzy w Indiach pozostali, klasztory, do których przynależeli, budki z indyjskim czajem, w których przesia­ dywali. Wielu rodziców dzieci urodzonych już w Stanach Zjednoczonych dekla-8 8 Słowo „reżim” w języku polskim ma nieco inne znaczenie niż w języku angielskim, gdzie na grun­ cie nauk społecznych często stosuje się je na określenie pewnego systemu reguł i instytucji mających na celu kontrolowanie czegoś. Przekładając zatem ten termin na język polski, można by użyć słowa „system”. Ja jednak zachowuję dosłowne tłumaczenie, zależy mi bowiem na zaakcentowaniu relacji władzy, które w tym układzie występują i które termin „reżim” implikuje. �Natalia Bloch 74 ruje wolę wysłania swojego potomstwa na edukację do tybetańskich szkół w In­ diach. Indie z tej perspektywy są bowiem postrzegane jako centrum autentycznej kultury tybetańskiej, w kontraście do właściwej ojczyzny, gdzie Tybetańczycy poddawani są procesowi sinizacji (Hess 2006: 94-95)9. Z kolei w biurach Rządu Tybetańskiego na Uchodźstwie i organizacji pozarządowych można spotkać mło­ dych wolontariuszy — Tybetańczyków wychowanych już na Zachodzie, którzy „chcą służyć swojej społeczności”. Obywatele „drugiej kategorii” Z drugiej jednak strony Tybetańczycy urodzeni w Indiach czują się gorsi — jako formalnie uchodźcy, choć nigdy znikąd nie uszli, a status uchodźcy niejako „odziedziczyli” po rodzicach, nie mają praw wyborczych, nie są im wydawane paszporty, nie mogą nabywać ziemi ani nieruchomości. Jeden z moich rozmów­ ców, urodzony w obozie na południu Indii, żalił się: „Znam hymn indyjski lepiej niż niejeden obywatel tego kraju, i co z tego?!”. Jego kolega, mnich, dodał: Problem polega na tym, że jesteśm y tutaj właściwie nikim — ani obywatelami, ani uchodźcami. Urodziłem się tutaj, ale nic z tego nie wynika. Gdy rodzisz się w Am e­ ryce, automatycznie stajesz się obywatelem [Stanów Zjednoczonych — N.B.]. Je­ śli natomiast dostajesz azyl, to po kilku latach możesz otrzymać obywatelstwo. Tybetańczycy urodzeni w Indiach z rodziców-uchodźców znajdują się zatem w pewnym stanie liminalności, co wynika po części z bardzo skomplikowanej sytuacji prawnej uchodźców w Indiach. Po pierwsze, Indie nie podpisały Kon­ wencji ONZ z roku 1951 dotyczącej statusu uchodźców (popularnie nazywanej Konwencją Genewską), która definiuje uchodźcę i określa jego prawa. Co wię­ cej, Indie nie wypracowały żadnego własnego prawa wewnętrznego w sprawie uchodźców, mimo że udzielają schronienia aż 419 tysiącom uchodźców, z czego Tybetańczycy stanowią grupę najliczniejszą10. Jedyną podstawą prawną regulu­ jącą pobyt cudzoziemców na terytorium Indii jest Foreigners Act (Ustawa o Cu­ dzoziemcach) z roku 1946 (Hess 2006: 81-82). Dzięki temu rozwiązaniu rząd In­ dii pozostawia sobie całkowicie wolną rękę w zakresie polityki uchodźczej: może 9Nawet jeden z Tybetańczyków wykształconych i pracujących w Polsce, ożeniony z Polką wyznał mi, że chciałby wysłać swojego kilkuletniego synka do szkoły w Dharamśali, nieoficjalnej stolicy dia­ spory tybetańskiej w Indiach, na północy kraju. 10 Pod względem liczebności, według danych pochodzących z roku 2008 zebranych przez Komitet Stanów Zjednoczonych do spraw Uchodźców i Imigrantów (U.S. Committee for Refugees and Immi­ grants, USCRI), uchodźcy z Chińskiej Republiki Ludowej, czyli Tybetańczycy, stanowią w Indiach naj­ liczniejszą diasporę. Następni po względem liczebności są uciekinierzy ze Sri Lanki (ponad 102 tys.), Myanmaru (75 tys.), Nepalu (50 tys.), Bangladeszu (blisko 36 tys.), Afganistanu (ponad 31 tys.) i Bhutanu (15 tys.) (World Refugee Survey... 2008). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 75 traktować poszczególne grupy uchodźców w sposób indywidualny, może zmie­ niać politykę wobec nich na przestrzeni czasu, dostosowując się do aktualnej sy­ tuacji międzynarodowej czy nastrojów wewnątrz kraju, może wreszcie w każdej chwili odesłać każdego uciekiniera, jeżeli uzna go za osobę niepożądaną11. Wła­ dze indyjskie taką politykę tłumaczą względami bezpieczeństwa wewnętrznego, w szczególności zaś graniczeniem z państwami, które dla tego bezpieczeństwa stanowią bezpośrednie zagrożenie (Subramanya 2004)1112. Dla uchodźców taka sytuacja oznacza permanentną niepewność. Jeszcze do niedawna mówienie o podeszłym wieku Dalajlamy w środowisku tybetańskim było traktowane wręcz jako profanacja, obecnie jednak coraz częściej można usłyszeć takie wypowiedzi jak Ngawanga13: „Jego Świątobliwość ma już 74 czy 75 lat. Gdy nie będzie go już tutaj, w tym życiu, kto wie, co się z nami stanie? Co z naszymi domami? Przecież wszystko wybudowaliśmy własnymi rękoma”. Tybetańczycy boją się, że śmierć Dalajlamy przyniesie znaczące pogorszenie w relacjach tybetańsko-indyjskich nie tylko na szczeblu władz, ale i na poziomie kontaktów międzypersonalnych, jako że w ich przekonaniu sympatia, jaką Indusi żywią wobec uchodźców tybetańskich, jest skierowana wyłącznie do duchowego autorytetu, jakim jest Tenzin Gyatso. Spotkałam się nawet z obawami, że rząd indyjski może chcieć odesłać wszystkich Tybetańczyków do Chin14. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest rosnąca aprobata, zwłaszcza wśród młodych ludzi, dla emigracji na Zachód. Wielu moich znajomych, którzy wcześ­ niej krytycznie odnosili się do tybetańskiego „snu amerykańskiego”, nie wyklu­ cza dziś możliwości wyjazdu: Jako amerykański czy kanadyjski obywatel masz pełne prawa, możesz głosować, lobbować, demonstrować jako wolny człowiek. A bycie amerykańskim obywate­ lem wcale nie oznacza, że przestajesz być Tybetańczykiem. Jesteś nim i masz w ię­ cej praw niż tutaj. 11Takie działanie jest niezgodne z prawem międzynarodowym, które zabrania odesłania uciekiniera do kraju, z którego uciekł w obawie przed prześladowaniem (według tzw. reguły niewydalania, ang. principle o f non-refoulmeni). 12 W prywatnej rozmowie z dr. N. Subramanya, który wykłada m.in. prawo dotyczące uchodźców w Indiach w Mysore University (stan Karnataka), usłyszałam argument, że Rajiv Gandhi, były premier Indii i syn Indiry Ghandi, został zamordowany w zamachu dokonanym przez „uchodźców ze Sri Lanki”. 13 Wszystkie imiona pojawiające się w tym artykule są pseudonimami. Zostały one zmienione dla ochrony prywatności moich rozmówców. 14 Obawa ta wydaje się raczej bezpodstawna, zwłaszcza w odniesieniu do tych Tybetańczyków, którzy urodzili się już w Indiach — nie można, logicznie rzecz biorąc, odesłać kogoś do kraju, w którym on nigdy nie był. Z drugiej strony, władze chińskie uważają wszystkich Tybetańczyków — bez wzglę­ du na ich miejsce urodzenia, o ile nie posiadają oni obywatelstwa innego państwa, a przebywają poza terytorium Tybetu, za „nie-rezydującyeh Chińczyków” (ang. non-resident Chinese). Zresztą w listopa­ dzie 2006 roku, podczas wizyty chińskiego prezydenta Hu Jintao w Indiach, na jednego z aktywistów tybetańskich — Tenzina Tsundue, urodzonego w Indiach, został nałożony zakaz opuszczania miejsca zamieszkania w Dharamśali pod groźbą deportacji do Tybetu. �76 Natalia Bloch To słowa brata mojego przyjaciela, z obozu we wschodniej części Indii, który jako lokalny działacz społeczny i aktywista wolnościowy, kiedyś bardzo sprzeci­ wiał się wyjazdom młodych Tybetańczyków z Indii, twierdząc, że będzie to mia­ ło negatywny wpływ na ich poczucie tożsamości narodowej. Od kilku miesięcy sam mieszka w Stanach Zjednoczonych. Chce tam również sprowadzić brata. Każdego roku, gdy wracam w teren, kogoś brakuje. Permanentny stan liminalny między uchodźcą a obywatelem Jak zatem wygląda sytuacja polityczno-prawna Tybetańczyków w Indiach? Wydaje się, że odpowiedź na to pytanie w dużej mierze tłumaczy stosunek moich rozmówców do ich „nowej ojczyzny”. Otóż Tybetańczycy w Indiach, formalnie traktowani jako obcokrajowcy, w praktyce funkcjonują jako uchodźcy — nawet te osoby, które urodziły się już poza Tybetem (czyli „urodzeni uchodźcy”). We­ dług wskazań Foreigners Act, muszą legitymować się tak zwanym Registration Certificate (RC, dowód rejestracji), rodzajem dokumentu tożsamości wydawane­ go przez władze indyjskie. Należy go przedłużać co roku (w wyjątkowych sytua­ cjach nawet co sześć miesięcy), od niedawna osobiście, w okręgu, gdzie znajduje się obóz, w którym dana osoba jest zarejestrowana. Jest to duże utrudnienie dla Tybetańczyków, którzy prowadzą bardzo nomadyczny tryb życia — znam osoby z obozów w Arunaćal Pradeś (wysunięty daleko na północny wschód stan Indii) pracujące w Bangalor (w południowym stanie Kamataka), czy z osad w Himaćal Pradeś (stan na północnym zachodzie kraju) studiujące w Cennaiu (w południo­ wym stanie Tamilnadu) — podróż do obozu w ich przypadku trwa 2-3 dni. Jeden z Tybetańczyków urodzonych w Indiach w ten sposób tłumaczył grupce północ­ noamerykańskich turystów swój status: „Mój pobyt tutaj nie różni się właściwie niczym od waszego. Tyle, że moja «wiza» jest ważna przez rok i nie mogę się zgłosić do ambasady, jeżeli mam jakiś problem”. Tak zwani newcomers15, czyli Tybetańczycy, którzy zbiegli do Indii z Tybetu po połowie lat 80., oficjalnie w ogóle nie mają prawa do posiadania RC, jednak w drodze „nieoficjalnej polityki”, czyli porozumienia pomiędzy Rządem Tybe­ tańskim na Uchodźstwie a rządem Indii, otrzymująje — obie strony udają, że urodzili się oni już w Indiach (Hess 2006: 82). Ten sposób niesformalizowanego 15 Jest to powszechnie używane w literaturze przedmiotu i przez samych Tybetańczyków określenie tej grupy uciekinierów. Trudno jest przełożyć je na język polski, tak by stworzyć operacyjny termin. Najwierniejszym tłumaczeniem byłaby fraza „nowoprzybyli (uchodźcy)”, ale często mamy do czy­ nienia z osobami, który przebywają w Indiach od kilku lat. Wydaje mi się, że bardziej adekwatne jest określenie „nowi uchodźcy”, zakłada ono bowiem pewną cezurę w napływie uchodźców, odróżniając tę falę od poprzedniej, która miała miejsce na przełomie lat 50. i 60. XX w., po ucieczce Dalajlamy z Ty­ betu w roku 1959. Ta druga duża fala uchodźców tybetańskich napłynęła do Indii w wyniku represji, do których doszło po wybuchu demonstracji niepodległościowych, począwszy od roku 1987. �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 77 regulowania legalnego pobytu Tybetańczyków na terytorium Indii sprawia, że władze indyjskie mogą traktować wydawanie i przedłużanie RC jako kartę prze­ targową w relacjach z rządem Dalajlamy. Do czego uprawnia RC? Tybetańczycy posiadający ważne RC mają prawo do przebywania na terytorium Indii i w miarę swobodnego poruszania się po nim. Oficjalnie jednak mają obowiązek zgłaszania na posterunku policji, któremu podlega dany obóz, każdego wyjazdu dłuższego niż dwutygodniowy (musząuzy­ skać pieczęć wyjazdu w RC) oraz zgłaszania pobytu w nowym miejscu (pieczęć przyjazdu w RC). I choć na co dzień nie jest to praktykowane, w każdej chwili może być wykorzystane przeciwko Tybetańczykom, jak miało to miejsce podczas próby zatrzymania Marszu Powrotnego do Tybetu, który wyruszył z Dharamśali 10 marca 2008 roku i w którym, w ramach obserwacji uczestniczącej, brałam udział. Marsz, pomyślany jako akcja protestacyjna przeciwko chińskiej polity­ ce w Tybecie w związku z nadchodzącą olimpiadą w Pekinie, w którym szło kilkaset osób, był postrzegany przez centralne władze indyjskie jako bardzo szkodliwy dla relacji indyjsko-chińskich i dlatego postanowiono go przerwać. W tym celu wykorzystano między innymi status prawny Tybetańczyków żyją­ cych w Indiach. Najpierw zabroniono im opuszczać okręg (Kangra), jako powód podając konieczność zgłoszenia wyjazdu z „rodzimego” obozu. Organizatorom udało się jednak kontynuować marsz, twierdząc, że rejestracja jest wymagana do­ piero w przypadku co najmniej dwutygodniowych wyjazdów. W związku z tym cały pochód został zatrzymany dwa dni później, z policyjnym żądaniem okazania przez wszystkich uczestników ważnych RC16. RC uprawnia ponadto do uzyskania prawa jazdy i zakupu pojazdów oraz do pra­ cy, w tym zatrudniania się u indyjskich pracodawców, ale nie w sektorze państwo­ wym, który jest uważany w Indiach za socjalnie najbezpieczniejszy. Posiadacze RC nie mają natomiast prawa do nabywania nieruchomości oraz ziemi z prawem do dziedziczenia17, posiadania indyjskiego paszportu i korzystania z umów konsular­ nych zawartych przez rząd Indii, głosowania w wyborach centralnych i stanowych oraz uczestniczenia w akcjach politycznych o charakterze anty chińskim. 16Ostatecznie cała grupa 101 tzw. kluczowych uczestników marszu trafiła do aresztu pod zarzutem zagrażania bezpieczeństwu publicznemu. W areszcie podjęła strajk głodowy. Kilka dni później z miej­ sca, gdzie został przerwany marsz, wyruszyła kolejna grupa. Gdy została zatrzymana, ruszyła kolejna. Do granicy z Tybetem dotarło blisko 300 osób, po blisko trzech miesiącach marszu. Tam zdecydowano się przerwać akcję. 17 Ziemia, na której założono obozy, została powierzona Tybetańczykom przez rząd indyjski (po­ przez rządy stanowe) na zasadzie dzierżawy. Tylko nieliczne małe obozy i klasztory posiadają teren na własność, gdyż został on wykupiony przez prywatnych indyjskich sponsorów czy organizacje charyta­ tywne (np. teren obozu wyznawców bon w Dolanji, w stanie Himaćal Pradeś, został zakupiony przez katolicką organizację pomocową). �78 Natalia Bloch „Uchodźczy reżim tożsamości” Zgodnie z indyjskim prawem (Citizenship Act — Ustawa o Obywatelstwie z 1955 roku), obywatelstwo Indii można uzyskać na dwa sposoby: poprzez naturalizację (np. w drodze zawarcia związku małżeńskiego z obywatelem Indii, jak to miało miejsce w przypadku Sonii Gandhi, Włoszki z urodzenia) lub przez uro­ dzenie się na terytorium Indii, o ile rodzice nie przebywają na nim nielegalnie. Teoretycznie wystarczy zatem złożyć odpowiedni wniosek, załączyć akt urodzenia i parę innych dokumentów (oraz, co niestety wynika z praktyki biurokratycznej w Indiach, zebrać pieniądze na łapówkę), i można zostać obywatelem Republiki Indii. Dlaczego zatem tak się nie dzieje? Dlaczego tak nieliczni Tybetańczycy uro­ dzeni w Indiach są ich obywatelami? Dlaczego, jeżeli któryś z moich rozmówców miał indyjskie obywatelstwo, przyznawał się do tego niechętnie, szeptem? Wszystko wskazuje na to, że jest to rezultatem świadomej i konsekwentnej polityki tożsamości prowadzonej przez Rząd Tybetański na Uchodźstwie, prze­ de wszystkim na gruncie edukacji, mającej na celu budowanie pantybetańskości w warunkach diaspory. W efekcie przyjęcie indyjskiego obywatelstwa jest postrzegane przez Tybetańczyków bardzo negatywnie, traktowane wręcz w ka­ tegoriach zdrady narodowej. To status uchodźcy jest obecnie jednym z najważ­ niejszych czynników konstruowania tybetańskiej tożsamości uchodźczej (DeVoe 1987: 56; Mountcastle 1997: 177-178; Anand 2000: 275; Yeh 2002: 248). Moi rozmówcy, choć urodzili się w Indiach i nigdy fizycznie nie doświadczyli uciecz­ ki z ojczyzny, podkreślają świadomość życia z wielkim U (ang. R, od refugee — uchodźca) wypisanym na czole18. Pema, Tybetanka wychowana na chrześcijankę w indyjskiej szkole misyjnej, słabo mówiąca po tybetańsku, za to świetnie w hin­ di, odrzuca możliwość ubiegania się o indyjskie obywatelstwo: „RC jest tym, co mnie łączy z innymi Tybetańczykami, jest moim jedynym dowodem na to, że ja też jestem Tybetanką”. „Odziedziczona” po rodzicach kategoria bycia uchodźcą jest podstawą tego, kim są urodzeni w Indiach Tybetańczycy (Yeh 2002: 248). Takie rozumienie tybetańskości prowadzi do powstawania fałszywych wy­ obrażeń na temat możliwości uzyskania indyjskiego obywatelstwa (zob. Hess 2006: 84). Większość Tybetańczyków urodzonych w Indiach wierzy, że nie ma legalnej drogi do stania się obywatelem tego kraju i podaje to jako ewidentny przykład dyskryminacji, co stawia ich w pozycji „ofiar najbardziej zasługujących na wsparcie” (ang. the most deserving victims — Yeh, Lama 2006: 818). Jakie­ kolwiek podejmowane przeze mnie próby zasugerowania, że taki stan rzeczy jest rezultatem nieoficjalnego porozumienia zawartego pomiędzy rządem Dalajlamy a rządem Indii, na mocy którego zapis z Ustawy o Obywatelstwie nie dotyczy 18 Tybetański poeta młodego pokolenia pisze w wierszu: „Na czole / między brwiami / masz wyryte R / mówił mój nauczyciel. / Drapałem i tarłem, / ale na czole znalazłem / smugę czerwonego bólu” (Tsundue 2008: 58). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 79 Tybetańczyków, zawsze spotykały się z oburzeniem i udowadnianiem mi, że to nieprawda. Rząd Tybetański na Uchodźstwie zastrzega sobie prawo do wydawa­ nia „zaświadczenia o braku zastrzeżeń” (ang. non-objection letter), wymaganego od Tybetańczyków, którzy zdecydowaliby się na taki krok. Zaświadczenia te są jednak wystawiane niechętnie, gdyż, jak mówi jeden z tybetańskich urzędników: „To działałoby całkowicie przeciwko naszemu celowi, którym jest uzyskanie niepodległości dla naszego własnego kraju. Stanie się obywatelem tutaj oznacza­ łoby, że się poddaliśmy” (Roy 2002, za: Hess 2006: 85)19. Gdyby Tybetańczycy masowo uzyskiwali indyjskie obywatelstwo, nie tylko groziłoby to, według tybe­ tańskich elit, asymilacją ze społeczeństwem indyjskim, ale i odebrałoby rządowi uchodźczemu moralną legitymizację do zabiegania o wolny Tybet, do którego wszyscy uchodźcy pragną przecież powrócić. W ten sposób Tybetańczycy padają ofiarą czegoś, co proponowałabym nazy­ wać „uchodźczym reżimem tożsamości”, i co w pewnym sensie jest odpowie­ dzią elit diaspory na międzynarodowy reżim uchodźczy. Okazuje się bowiem, iż autoryzowana artykulacja tylko jednej tożsamości może być potencjalnym na­ rzędziem opresji (Yeh, Lama 2006: 812, 825), które klasyfikuje pewne postawy i zachowania — takie jak na przykład ubieganie się o indyjskie obywatelstwo — jako nietybetańskie, narzucając jedną słuszną definicję tego, co znaczy być Tybetańczykiem20. Jest to rodzaj kulturowej dyktatury, będącej rezultatem upoli­ tycznienia etniczności tybetańskiej (Norbu 1992: 10)21: Tybetańczycy w sytuacji uchodźstwa prowadzą polityczną walkę o swój kraj nie przy użyciu karabinu czy ropy naftowej, bo ich nie posiadają, ale za pomocą kultury, stąd wymóg „właś­ ciwej” autoprezentacji dla świata zewnętrznego. Tybetańczyk z indyjskim oby­ watelstwem, tak samo jak Tybetańczyk wdający się w bójki czy niepraktykujący buddyzmu, traci moralne prawo do przedstawiania się jako autentyczny Tybetań­ czyk. W ten sposób kategorie tożsamości stają się regulującymi reżimami, wy­ kluczając jakiekolwiek alternatywne artykulacje tożsamości (Yeh, Lama 2006: 825). Tym bardziej, że Tybetańczycy znajdują się wciąż w procesie narodowotwórczym — wielu tybetologów zgadza się z opinią, że pantybetańska tożsamość jest produktem diaspory powstałym na subkontynencie indyjskim po zajęciu Ty­ betu przez Chińską Republikę Ludową (Norbu 1992: 11; Shakya 1993: 11; Ram­ ble 1993: 25). W tej sytuacji asymilacja jest jak najbardziej niewskazana. 19Obecnie Rząd Tybetański na Uchodźstwie oficjalnie stoi na stanowisku, iż nie domaga się niepod­ ległości dla Tybetu, a jedynie tzw. rzeczywistej autonomii (ang. genuine autonomy). 20 E.T. Yeh i K.T. Lama zaobserwowali to zjawisko, badając tybetańską diasporę w Stanach Zjed­ noczonych, na przykładzie młodych tybetańskich fanów hip-hopu, którzy spotykali się z powszechną krytyką swoich rodaków, nie pasowali bowiem do pozytywnego wizerunku uchodźcy tybetańskiego - chroniącego tradycyjną kulturę i politycznie zaangażowanego (Yeh, Lama 2006). 21 Tsering Shakya, obok Dawy Norbu, najsłynniejszy tybetański historyk, uważa, że etniczność podlega upolitycznieniu i w rezultacie przekształca się w tożsamość narodową dopiero gdy „Inny” staje się dla nas zagrożeniem (Shakya 1993: 9). Charles Ramble przytacza więcej przykładów tego procesu z regionu Himalajów: odrodzenie tożsamości sikkimskiej po wcieleniu Sikkimu do Indii czy wzrost świadomości tożsamości nepalskich grup etnicznych po zjednoczeniu Nepalu (Ramble 1993: 24-25). �Natalia Bloch 80 Od samego początku istnienia diaspory tybetańskiej w Indiach władze uchodźcze pod przewodnictwem Dalajlamy prowadziły celową i konsekwentną politykę nieasymilacji. Uchodźców umieszczono w obozach, które zaplanowano jako niezależne, kulturowo odrębne jednostki, zapewniające pełną infrastrukturę i zatrudnienie wszystkim mieszkańcom (Norbu 2004: 209). Założono oddziel­ ne szkoły dla dzieci tybetańskich, by, jak twierdzi Dalajlama, mogły zachować własną kulturę i tożsamość (Dalajlama 1999: 149). Poza szkołami o charakte­ rze stacjonarnym prowadzonymi bezpośrednio przez uchodźczy rząd tybetański, władze indyjskie administrują i częściowo finansują sieć szkół dla tybetańskich uczniów, o nazwie Centralne Szkoły dla Tybetańczyków (Central Schools for Tibetans). Kału Lal Shrimali, indyjski minister edukacji, który wspólnie z Dalaj­ lamą i w porozumieniu z Nehru kładł fundamenty pod szkolnictwo tybetańskie w Indiach, tak uzasadniał to rozwiązanie: Żywimy nadzieję, że pewnego dnia Tybetańczycy w rócą do swojego kraju. Jest zatem spraw ą najwyższej wagi, aby ich język, religia, sposób życia i kultura mogły być w pełni zachowane. Tybet posiada bogate dziedzictwo kulturowe i świat stałby się o wiele uboższy, gdyby je stracił (Shrimali 1984: bns). Dziś obozy tybetańskie w Indiach przypominają samowystarczalne osady — ze szkołami, klasztorami, przychodniami lekarskimi (zarówno medycyny za­ chodniej, jak i tybetańskiej), domami opieki nad osobami starszymi, sklepami, restauracjami i kawiarenkami internetowymi. Tybetańsko-indyjski „plac targowy” W konsekwencji polityki nieasymilacji, Tybetańczycy i Indusi żyjąw jednym państwie, ale nie razem, lecz obok siebie. Ich wzajemne relacje sprowadzają się, reinterpretując koncepcję Johna S. Fumivalla, do kontaktów na „placu targo­ wym”, czyli wymiany towarów i usług, gdyż obie strony nie wykazują wspólnej woli integracji społeczno-kulturowej: M ieszają się, ale nie łączą. Każda z grap podtrzymuje w łasną religię, kulturę i ję ­ zyk, własne idee i drogi. Jako jednostki spotykająsię, ale jedynie na placach targo­ wych, kupując i sprzedając. Istnieje tam [w Birmie, na Jawie — N.B.] społeczeń­ stwo mnogie, z różnymi sekcjami żyjącymi jedna przy drugiej, w ramach tej samej jednostki politycznej, lecz oddzielnie (Fumivall 1956: 304). Fumivall stworzył koncepcję społeczeństwa mnogiego (ang. plural societyf2 w kontekście społeczeństw postkolonialnych, gdzie potomkowie byłych kolo-2 22 W celu odróżnienia tego terminu od bardziej współczesnych koncepcji społeczeństw pluralistycz­ nych (takich jak np. w Stanach Zjednoczonych), które, mimo że składają się z wielokulturowych i wie­ �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 81 nizatorów, ludność rdzenna i ludność napływowa (np. pracownicy kontraktowi, najmowani przez kolonizatorów czy niewolnicy zwożeni do pracy na plantacjach) zmuszeni byli po uzyskaniu niepodległości funkcjonować w obrębie jednego państwa, ale myślę, że ten typ relacji można również odnieść do koegzystencji potomków uchodźców i członków społeczeństwa kraju osiedlenia. Młodzi Tybetańczycy zapytani o to, czy mają indyjskich przyjaciół, często odpowiadają: „Tak, oczywiście!”. Problem w tym, że angielskie słowo frie n d ma dużo szerszy zasięg znaczeniowy niż polski „przyjaciel”. Po mojej prośbie, by opowiedzieli o tych przyjaciołach, okazywało się zatem, że moi rozmówcy mieli na myśli znajomych rikszarzy, taksówkarzy czy sklepikarzy — tych Indusów, z którymi stykają się na co dzień w procesie wymiany towarów i usług. W obo­ zach spotyka się wprawdzie osoby o bardzo indyjskim wyglądzie, wszyscy jed­ nak utrzymują zgodnie, że są to Tybetańczycy. O ile bowiem zdarzają się dzie­ ci tybetańsko-indyjskie (zwłaszcza w tych obozach, w których wielu mężczyzn służy w armii lub w których członkowie rodzin wyjeżdżają osobno na handel sezonowy), to rzadkością są mieszane związki małżeńskie23. Jeśli takie dzieci się przytrafiają to są one wychowywane na Tybetańczyków, z pełnym zignoro­ waniem biologicznego wyznacznika tożsamościowego. Jeśli natomiast zdarzają się małżeństwa tybetańsko-indyjskie, to dwie ich cechy są charakterystyczne: z reguły to mężczyzna jest Indusem, gdyż we wciąż bardzo hierarchicznym, patriarchalnym społeczeństwie indyjskim kobiety są bardziej chronione przed tego typu mezaliansami; po drugie, zdarzają się one bądź w niższych warstwach spo­ łecznych, bądź przeciwnie — w wysokich, w kręgach artystów24 czy lokalnych liderów, gdyż w obu tych grupach kontrola społeczna jest mniejsza, przez co ich członkowie mogą sobie pozwolić na zachowania społecznie nieaprobowane25. Z reguły jednak to małżonek, który jest Indusem, porzuca swoje środowisko kul­ turowe i żyje w społeczności tybetańskiej „jak Tybetańczyk”. Konflikty, do jakich od czasu do czasu dochodzi pomiędzy Tybetańczykami z obozów a lokalną ludnością wynikają przede wszystkim z różnic w wykształ­ lorasowych elementów, podzielają pewne wspólne, konsolidujące je wartości i wyobrażenia, termin plural society przekładam tu, za Łukaszem Kaczmarkiem (2008), jako „społeczeństwo mnogie”. 23 Nie są natomiast rzadkością mieszane małżeństwa tybetańsko-zachodnie, w większości społecz­ nie aprobowane. Tu istnieje większa różnorodność i dowolność, ale, co ciekawe, dużo częściej można spotkać się z sytuacją, gdy to kobieta jest z Zachodu, a mężczyzna jest Tybetańczykiem. 24 Najpopularniejszą parą tybetańsko-indyjską jest małżeństwo reżyserskie Tenzina Sonama i Ritu Sarin, twórców filmu Dreaming Lhasa (polski tytuł: Wyśniona Lhasa), traktującego o problemach toż­ samościowych młodego pokolenia uchodźców tybetańskich. Para poznała się jednak nie w Indiach, ale podczas studiów w Stanach Zjednoczonych. 25 Mój przyjaciel, Tybetańczyk pochodzący z rolniczego obozu, opisał w felietonie historię, którą zapamiętał z dzieciństwa: linczu dokonanego na Tybetance przyłapanej przez sąsiadów w sytuacji in­ tymnej z Indusem. W tym samym czasie, w innym obozie, pani prezydent lokalnego oddziału Stowa­ rzyszenia Kobiet Tybetańskich (Tibetan Women’s Association — jedna z największych tybetańskich organizacji pozarządowych) spędzała miesiąc miodowy z mężem — indyjskim biznesmenem. Artykuł został napisany pod pseudonimem, autor obawiał się bowiem oskarżeń o burzenie pozytywnego wize­ runku uchodźców tybetańskich (Wangpo 2006). �82 Natalia Bloch ceniu i statusie materialnym, przy czym to uchodźcy tybetańscy są tymi lepiej wyedukowanymi i lepiej sytuowanymi. Należy pamiętać, iż obozy tybetańskie zakładano przede wszystkim w słabo rozwiniętych, peryferyjnych regionach, co było zresztą strategią ukierunkowaną na niewzbudzanie niepokojów społecznych w związku z tym, że przybysze odbierają rdzennej ludności wartościową, żyzną ziemię. W rezultacie Tybetańczycy sąsiadują z bardzo biednymi indyjskimi rolni­ kami, sami będąc wykształceni i relatywnie dobrze sytuowani. W kwietniu 2008 roku ludność indyjska z miasteczka graniczącego z największym obozem tybe­ tańskim na południu Indii zawiązała nieformalne stowarzyszenie, które wystoso­ wało przeciwko społeczności tybetańskiej pismo, zawierające między innymi za­ rzut, iż „Tybetańczycy nie wiedzą, iż są uchodźcami”. Lokalnych Indusów drażni to, że Tybetańczycy noszą modne, markowe ubrania, jeżdżą motorami i budują ładne domy, podczas gdy oni sami chodzą w tanich kurtach26, poruszają się na rowerach i żyją w skromnych lepiankach. Większość Tybetańczyków w Indiach nie jest zamożna, ma jednak krewnych na Zachodzie, którzy wspierają ich finan­ sowo. Ponadto młodzi Tybetańczycy, reinterpretując buddyjską zasadę życia „tu i teraz”, nie są oszczędni i szybko wydają zarobione czy otrzymane pieniądze na dobre jedzenie, motory i ubrania, zwiększając tym samym wizualnie przepaść, jaka dzieli ich od lokalnej ludności. Wydaje się, że przyczyną indyjskiej niechęci wobec Tybetańczyków jest to, że nie zachowują się oni jak przystało na uchodź­ ców: przez 50 lat udało im się bowiem stworzyć samowystarczalną społeczność i pozyskać międzynarodową sympatię, a co za tym idzie — wsparcie finansowe. Dziś to Tybetańczycy zatrudniają lokalnych robotników rolnych do prac w polu, pomocników sezonowych przy handlu odzieżą czy młodych służących z bied­ nego indyjskiego stanu Bihar. Tsewang, właściciel restauracji, złości się: „Na czym polega ich problem?! Zarabiają dzięki nam, ale zawsze narzekają! Powinni być wdzięczni — dajemy im pracę, przyciągamy turystów”. Problem polega na tym, że Tybetańczycy wykształcili system zależności, w którym to oni zajmują wyższą pozycję, co skutkuje niezadowoleniem rdzennej ludności. Kto widział, żeby uchodźcy mieli służących, będących obywatelami kraju, który ich przyjął? W takiej sytuacji trudno jest o płaszczyznę porozumienia. Wydawałoby się jednak, że taką płaszczyznę mogłyby stworzyć indyjskie me­ tropolie, w których młodzi Tybetańczycy coraz częściej znajdują zatrudnienie, przede wszystkim w telefonicznych centralach obsługi klienta (tzw. cali centres) zarówno indyjskich, jak i zagranicznych firm, które od kilku lat przenoszą telefo­ niczne doradztwo i marketing do Delhi, Mumbaju czy Bangalor, gdyż mogą tam liczyć na tańszą siłę roboczą. Firmy te prowadzą ciągły nabór; poza ukończeniem studiów licencjackich (rzadziej — matury) wymagają jedynie dobrej znajomo­ ści angielskiego i komunikatywności27. Zatrudniają wszystkich, którzy spełniają 16 Tradycyjny indyjski strój, rodzaj długiej koszuli. 27 W szkołach tybetańskich kształci się dzieci w oparciu o brytyjski model edukacji stworzony dla kolonii zamorskich i zaadaptowany przez niepodległe Indie, gdzie angielski jest językiem wykładowym (obecnie od szóstej klasy szkoły podstawowej wzwyż). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 83 te wymogi, gdyż przez telefon i tak nie widać, czy ktoś ma mniej czy bardziej skośne oczy. „Cali centres stały się naszym błogosławieństwem”, powiedział mi znajomy Tybetańczyk („I przekleństwem” — dodał). Dały młodym ludziom szansę na opuszczenie obozów i podjęcie pracy w dużym mieście za pieniądze, których nie byliby w stanie zarobić, nawet gdyby zdobyli bardzo limitowane po­ sady w administracji tybetańskiej. Od kilku lat rząd tybetański boryka się z rosnącym problemem bezrobocia, nie będąc w stanie zapewnić wystarczającej liczby miejsc pracy w obrębie społecz­ ności tybetańskiej, jak to miało miejsce w początkach istnienia obozów. Problem tkwi w pewnym paradoksie: priorytetem tybetańskich władz uchodźczych jest od momentu powstania diaspory edukacja, jednak pracy umysłowej w obozach jest niewiele — od młodych wykształconych ludzi oczekuje się zatem, że będą po studiach uprawiać ryż czy kukurydzę, tak jak ich często niepiśmienni rodzice czy dziadkowie. Dlatego, choć urzędnicy tybetańscy nie są zadowoleni z migracji młodych z obozów do miast, gdyż obawiają się asymilacji ze społeczeństwem indyjskim, to niektórzy przyznają, że jest to jedyny sposób, by zapobiec apatii i frustracji. Ku mojemu zdziwieniu, zauważyłam jednak, że obawy te są w większości przypadków bezpodstawne. Tybetańczycy w metropoliach Indii nie integrują się z indyjskimi kolegami, mimo że razem pracują na równoprawnych stanowi­ skach, jedni i drudzy są młodzi i wykształceni oraz swobodnie komunikują się w języku angielskim. Tybetańczycy najczęściej żyją razem, wynajmując w kilka osób niezależne mieszkania, z reguły w tej samej okolicy, co inni Tybetańczycy. Zwykle są to dzielnice stosunkowo biedne i społecznie marginalizowane28, ale dzięki temu tanie i położone niedaleko firm, w których pracują. Indusi z kolei mieszkają z rodzicami lub, jeśli są przyjezdni, wynajmują lepsze lokale, gdyż rodzina wspiera ich finansowo. Tybetańczycy nie odwiedzają swoich indyjskich kolegów w domach, rzadko też zapraszają ich do siebie. Spotykają się na impre­ zach w klubach, ale nie chodzą tam razem. Czasem umówią się na randkę, ale nie będzie ona miała finału na ślubnym kobiercu. Wspólna praca i przygodny seks są akceptowalne, ale prawdziwa przyjaźń i małżeństwo — nie. Dal, Gandhi i Bollywood — tybetańskie Indie Polityka tożsamości tybetańskich władz uchodźczych, a w szczególności proces narodotwórczy i programowa nieasymilacja sprawiły, iż wpływ szeroko rozumianej kultury indyjskiej na poglądy i postawy młodych Tybetańczyków jest bardzo ograniczony i widoczny głównie w takich sferach, jak kuchnia, myśl 28 Tybetańczyk mieszkający w takiej dzielnicy w Bangalor mówił mi, że w bankach nie chcą wyda­ wać im kart kredytowych, gdy okazuje się, gdzie mieszkają. �84 Natalia Bloch gandhyjska w polityce czy wybrane elementy kultury popularnej. W wielu obo­ zach popularne potrawy tybetańskie (jak momo — nadziewane pierogi gotowane na parze czy łhukpa — rodzaj gęstej zupy warzywnej z makaronem) można zjeść już właściwie wyłącznie w restauracjach lub podczas świąt, gdyż w domach jada się po indyjsku — ryż i dal29 oraz smażone warzywa. Kuchnia indyjska — prost­ sza, szybsza i tańsza w przygotowaniu, jest atrakcyjna dla młodych ludzi, zwłasz­ cza dużo pracujących i mieszkających samodzielnie. Wciąż jednak suszone mię­ so jaka przemycane z Tybetu pozostaje ulubionym przysmakiem, a w wolne dni wychodzi się zjeść do restauracji tybetańskiej. Na myśl polityczną Mahatmy Gandhiego powołuje się zarówno Rząd Ty­ betański na Uchodźstwie, z zasadą non-violence jako fundamentem oficjalnej polityki tybetańskiej, jak i organizacje pozarządowe, odwołujące się w swoich działaniach do metod biernego oporu. Diaspora tybetańska kształtowała się w at­ mosferze euforii z powodu odzyskanej przez Indie, po blisko dwóch wiekach ko­ lonializmu, niepodległości. Sukces indyjskiej drogi do wolności stał się, z jednej strony, wzorem do naśladowania, z drugiej zaś — nadzieją na zwycięstwo w nie­ równej walce z potężnymi Chinami. Metody oporu stosowane przez Gandhiego — oparte na idei obywatelskiego nieposłuszeństwa oraz zasadzie niepowodowania cierpienia określanej jako ahimsa — doskonale wpisały się w założenia doktrynalne buddyzmu. Sanskrycki termin ahimsa wywodzi się wprawdzie z hin­ duizmu, ale nawiązuje do idei reinkarnacji oraz karmicznych związków między wszystkimi istotami30. Korespondują one zatem z buddyjską koncepcją empatii i zostały zaadaptowane przez Dalajlamę do jego filozofii politycznej. Tybetańskie Ministerstwo Informacji i Stosunków Międzynarodowych wydało nawet, z oka­ zji 70. urodzin Dalajlamy, specjalny tom zebranych rozważań jego i Gandhiego na temat non-violence i współczucia (Inamdar, ed., 2005). A portrety Mahatmy są dziś nieodłącznym elementem praktycznie każdej demonstracji organizowanej przez Tybetańczyków w Indiach. W tym miejscu pojawia się jednak pytanie, na ile jest to zabieg mający na celu pozyskanie poparcia indyjskiej opinii publicznej dla kwestii tybetańskiej. Na poziomie kultury popularnej wpływy indyjskie na młodych Tybetańczy­ ków są najbardziej widoczne. Tybetańska młodzież obwiesza ściany w swoich pokojach plakatami z hollywoodzkimi gwiazdami i chętnie nuci kinowe prze­ boje (często spotykam się z opinią, że hindi jest najpiękniejszym językiem do wyrażania uczuć w piosenkach). Równie chętnie jednak młodzi Tybetańczycy oglądają anglojęzyczne filmy na kanale HBO, a w telefonach komórkowych mają 29 Najpopularniejsze danie w Indiach: rodzaj gęstego zupo-sosu z soczewicy z mieszanką przy­ praw. 30 Według idei reinkarnacji odradzamy się nieskończenie wiele razy, pod różnymi postaciami. Z innymi istotami wiążą nas zatem tzw. związki karmiczne — powiązania wynikające z poprzednich wcieleń. Według tej koncepcji nie można zadawać cierpienia innym istotom, w tym zwierzętom, gdyż w poprzednich żywotach mogły one być naszymi matkami, braćmi, stryjami. �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 85 kolekcje amerykańskich przebojów, ostatnio szczególnie hip-hopowych. Karma, dwudziestokilkuletnia Tybetanka, w pamiętniku swojej młodszej siostry, w rubryce „Czterech mężczyzn, którym naprawdę nie mogę się oprzeć”, wpisała Shah Rtikb Khana i Johna Ibrahima (popularnych hollywoodzkich aktorów) oraz Enrique Iglesiasa i Richarda Gere (o którym napisała: „Jego włosy w kolorze soli i pieprzu są po prostu zniewalające. Im starszy, tym lepszy”). Przykład ten pokazuje, iż kultura popularna Indii stanowi jedynie część zainteresowań tybetańskiej młodzieży, któ­ ra czerpie garściami zarówno z oferty kulturalnej kraju osiedlenia, jak i szeroko pojętego Zachodu, coraz częściej dokonując własnych reinterpretacji zapożyczo­ nych form (istnieją na przykład tybetańskie zespoły rockowe). Tym bardziej, iż współczesne Indie same bardzo chłoną elementy popularnej kultury pozaindyjskiej — w klubach indyjskich metropolii, do których chodzą młodzi Tybetańczycy z cali centres, gra się północnoamerykański hip-hop, salsę i karaibskie reggaetony. Pozostaje jeszcze język. Zdecydowana większość Tybetańczyków urodzonych w Indiach swobodnie posługuje się hindi. Starsze pokolenie uchodźców widzi w tym zagrożenie dla czystości języka tybetańskiego, gdyż młodzi wplatają indyj­ skie słowa i zwroty w ojczystą mowę. Nie byłam jednak nigdy świadkiem sytua­ cji, w której Tybetańczycy w Indiach rozmawialiby ze sobą w hindi. Jednocześnie — jeśli nie w większym stopniu — słychać natomiast naleciałości języka angiel­ skiego w uchodźczym tybetańskim, co być może wynika z tego, że sam hindi jest obecnie pod silnym wpływem języka angielskiego. Młodzi Tybetańczycy preferują angielski zwłaszcza w formie pisanej, bowiem jest on dla nich dużo przystępniejszy niż skomplikowana gramatyka tybetańska, wymagająca namysłu i czasu. Ponadto większość komunikatorów, jakich używają na co dzień — wiadomości tekstowe w telefonach komórkowych, e-maile czy czaty internetowe — nie posiada tybetań­ skich czcionek, komunikacja odbywa się więc po angielsku. Tybetańskie wyobrażenia o indyjskich gospodarzach Polityka oporu wobec wpływów indyjskich, podświadomie stosowana przez młodych Tybetańczyków urodzonych w Indiach, jest, w moim odczuciu, od­ zwierciedleniem negatywnego postrzegania Indusów i ich kraju. Przede wszyst­ kim, indyjski „Inny”, którego konstruują młodzi Tybetańczycy, jest ignorantem i ksenofobem. Yeshi Dhondup, pracujący w cali centre w Delhi, tłumaczy: Oni [Indusi — N.B.] m ają znikom ą wiedzę o Tybecie. Nie uwierzysz! Potrafią na­ w et pytać, czy Tybet jest częścią Indii! Brakuje im świadomości globalnej. Jedyne, co ich interesuje, to lokalne wiadomości — co się wydarzyło w Delhi, no, m aksy­ malnie w UP [Uttar Pradeś, stan, który otacza jednostkę adm inistracyjną ja k ą je st Delhi — N.B.]. O glądają tylko lokalne kanały informacyjne, czytajątylko lokalną prasę. Jeśli chcesz, by się przejęli globalnym ociepleniem, musisz użyć argumentu, że ich ukochany Ganges wyschnie — inaczej zapom nij! �86 Natalia Bloch Podczas gdy Indusi są lokalni, Tybetańczycy postrzegają siebie w wymia­ rze globalnym, co z jednej strony jest rezultatem powiązań transnarodowych w ramach diaspory, z drugiej zaś tego, iż stali się oni częścią tak zwanej kultury globalnej (Mountcastle 1997). Wprawdzie kilku działaczy tybetańskich zwraca uwagę, iż trudno oczekiwać od mieszkańców Indii, którzy borykają się z liczny­ mi problemami wewnętrznymi, że będą szczególnie zainteresowani Tybetem, ale codzienne doświadczenia Tybetańczyków pokazują im, że dla Indusów równie dobrze mogliby być Chińczykami. Drugą cechą, często przypisywaną zwłaszcza wyznawcom hinduizmu przez młodych Tybetańczyków, jest rasizm. Pewnego razu poznałam Tybetańczyka, któ­ ry dorastał w chrześcijańskiej szkole z internatem, z dala od obozów uchodźców i tybetańskich rówieśników. Codziennie rano czytał Biblię, świątynię buddyjską odwiedził po raz pierwszy, gdy miał 15 lat, i bardzo słabo mówił po tybetańsku, ale za to swobodnie poruszał się wśród indyjskich kolegów, bez charakterystycz­ nej dla Tybetańczyków powściągliwości. Odniosłam wrażenie, że jest świetnie zintegrowany. Tym większym zaskoczeniem była dla mnie jego wypowiedź: „In­ dusi to najwięksi rasiści świata! Ty mnie pytasz o nietolerancję?! Oni dyskry­ minują swoich własnych obywateli, spójrz tylko, jak traktują muzułmanów albo ludzi z północnego wschodu”. Tybetańczycy żyjący w Indiach rzadko spotykają się z jawnymi, brutalnymi przejawami dyskryminacji. Najczęściej przyjmuje ona formy bardziej subtelne i nieukierunkowane bezpośrednio w nich jako Tybetań­ czyków, ale ogólnie w rasę żółtą. Są brani za Chińczyków, Japończyków czy Nepalczyków, i przezywani „ping-pongami”. W autobusach, do których wsiadają, słyszą rzucane mimochodem, „w powietrze”, komentarze o brzmieniu mającym imitować język chiński. Młody poeta tybetański pisze o Tybetańczyku z Mumbaju: „Denerwuje się, gdy śmieją się z niego / «ching-chong-ping-pong»” (Tsundue 2008: 53). Zawsze i wszędzie towarzyszą im spojrzenia indyjskich oczu, które nie pozwalają im zapomnieć, że to nie jest ich kraj, że tu nie przynależą. Tybetańskie dziewczyny są często postrzegane przez indyjskich mężczyzn jako pochodzące z regionu Indii określanego popularnie jako North East, czy­ li północno-wschodniego stanu Arunaćal Pradeś, zamieszkałego przez ludność plemienną o mongoloidalnych cechach. Jako że dziewczyny z Arunaćal Pradeś są wychowywane bez pardy31, razem z chłopcami, ich bezpośredni sposób bycia i niezobowiązujące stroje są odbierane w konserwatywnym hinduistycznym in­ teriorze jako komunikaty seksualne. Innymi słowy, kobiety z północnego wscho­ du mają u indyjskich mężczyzn opinię „łatwych”, co jest przenoszone na Tybetanki. To z kolei wywołuje protest tybetańskich mężczyzn i czasem prowadzi do konfrontacji z Indusami. Ponadto wydaje się, iż takie postrzeganie może być przyczyną niechęci młodych kobiet tybetańskich do wchodzenia w bliższe rela­ 31W czasach panowania muzułmańskiego mieszkańcy północnej części Indii przyjęli system zwany parda, według którego kobiety, od wieku dojrzewania, powinny osłaniać twarz przed oczyma wszyst­ kich mężczyzn, z wyjątkiem męża i najbliższych krewnych. �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 87 cje z indyjskimi mężczyznami. Młodziutka Tybetanka, której mąż służy w armii i wiele miesięcy przebywa poza domem, żaliła się: „Nie lubię wychodzić sama. Ci indyjscy mężczyźni, oni mówią takie rzeczy. W ogóle nas nie szanują! Nie to, co tybetańskie chłopaki”. Tybetańczycy powszechnie uważają, że źródłem nierówności społecznych w Indiach jest system kastowy wywodzący się z hindu­ izmu, któremu przeciwstawiają buddyjską koncepcję równości. Na gruncie różnic w estetyce Tybetańczycy uważają sposób ubierania i zacho­ wania swoich indyjskich rówieśników za bezgustowny. Jeśli tybetański nastolatek założy zbyt jaskrawą czy wielokolorową koszulę, usłyszy od kolegów: „Fuj, to ta­ kie odblaskowe, takie indyjskie!”. Zwłaszcza męski styl ubierania, oparty na tanich produktach z Chin, jest przedmiotem dowcipów opowiadanych przez młode Tybetanki. Tybetańscy nastolatkowie preferują zachodni styl hip-hop, który w indyj­ skich mediach rozrywkowych też ostatnio robi karierę, tyle że został on poddany procesowi bollywoodyzacji, co wywołuje zgorszenie tybetańskich fanów kultowe­ go hip-hopowego 50 Cent. Wytyka się również Indusom brak obycia. Jeden z mo­ ich przyjaciół skomentował fakt, iż w ramach, jak mniemam, zalotów zostałam wygwizdana przez przejeżdżających na ciężarówce młodych indyjskich mężczyzn: „Indusi, nawet jeśli są wykształceni, nie wiedzą, jak się zachować wobec innych ludzi, w szczególności wobec ludzi z Zachodu”. Dla kontrastu Tybetańczycy po­ strzegają siebie samych jako obeznanych w relacjach z inji32, ponieważ od lat mają do czynienia ze sponsorami z Ameryki czy Europy. Innym istotnym elementem tybetańskiego postrzegania Indusów jest ich sto­ sunek do polityków i policjantów. Tybetańczycy gardzą indyjską polityką za korupcję i manipulacje, i nie ufają indyjskiemu systemowi sprawiedliwości. Ze względu na niearyjski, a przez to rzucający się w oczy wygląd i niepewną sytu­ ację polityczno-prawną, częściej niż inni padają ofiarą wymuszeń i prowokacji. Młodzi Tybetańczycy jeżdżący motorami są notorycznie kontrolowani — nawet jeśli mają prawo jazdy, numer rejestracyjny i kask, to zawsze się coś znajdzie: brak bocznego światła, uszkodzone lusterko itp. W jednym z obozów inspektor policji wymuszał łapówki, chodząc po domach podczas Losaru (tybetańskiego Nowego Roku). Wiedział, że w tym okresie uchodźcy wracają z sezonowego handlu swetrami, mają więc czym płacić. Wiedział też, że Tybetańczycy zawsze w Losar grają w karty, dokonywał więc wymuszeń, grożąc oskarżeniem o hazard. Z kolei zaprzyjaźniony lekarz tybetański wiózł leki ziołowe z Dharamśali do pro­ wadzonej przez siebie przychodni na południu Indii. Gdy wychodził z dworca kolejowego, wyłowili go z tłumu policjanci. Powiedzieli, że nie wolno takich rze­ czy przewozić pociągiem i zażądali zapłacenia kary dwóch tysięcy rupii (około 50 dolarów). Gdyby się nie zgodził, zabraliby go na komisariat. Bał się, więc zapłacił. Rezultat jest taki, że Tybetańczycy prawie nigdy nie zgłaszają się na 32 Tybetańskie słowo oznaczające dosłownie Anglika. Brytyjczycy byli pierwszymi białymi, z któ­ rymi zetknęli się na większą skalę Tybetańczycy, stąd dziś termin ten jest popularnie używany na okre­ ślenie wszystkich białych przedstawicieli świata zachodniego. �Natalia Bloch 88 policję — znam przypadki poważnych zranień czy nawet zabójstw w środowi­ sku tybetańskim, które były „załatwiane” pomiędzy Tybetańczykami. Mężczy­ zna, który potrącił śmiertelnie mnicha na motorze, błagał jego brata: „Proszę, nie zgłaszaj tego na policji. Wiesz, ja jestem Tybetańczyk, ty jesteś Tybetańczyk — dogadamy się. Po co oni mają się do tego mieszać”. Koresponduje to zresztą z indyjskim postrzeganiem młodych Tybetańczyków, zwłaszcza tych z dzielnicy tybetańskiej Majnu Ka Tila w Delhi, jako osób agre­ sywnych, zamieszanych w produkcję i dystrybucję nielegalnego alkoholu oraz używanie narkotyków. Nawet rektor jednej z Centralnych Szkół dla Tybetańczy­ ków, trochę przeze mnie sprowokowany, przyznał, co naprawdę myśli o swoich podopiecznych: Bo wie pani, oni w ogóle nie w iedzą jak się zachować, są wulgarni, nie m ają dla nikogo szacunku. A wie pani, co się dzieje w hostelu?! Uczniowie p a lą p iją biorą narkotyki, a w jednej szkole to dziewczyny się prostytuowały! W ten sposób stymulujące się nawzajem wyobrażenia tybetańsko-indyjskie przyczyniają się do obustronnego niezrozumienia. Podsumowanie Tybetańczycy, choć urodzeni w Indiach, spotykają się z Indusami jedynie na Fumivallowskim „placu targowym”, i wydaje się, że obu stronom taki układ jak najbardziej odpowiada. Indusi, przyjmując postawę skrajnego etnocentryzmu, uważają że gdyby nie buddyzm, który ofiarowali Tybetańczykom, ci wciąż żyli­ by w ciemności i zacofaniu — wszystko, co cenne w kulturze tybetańskiej, poza ładnymi dziewczynami i smacznymi momo, pochodzi zatem z Indii. Tybetań­ czycy z kolei nie chcą się integrować nie dlatego, że czują się zmarginalizowani czy pogardzani, ale dlatego, że wskutek konsekwentnie prowadzonej polityki tożsamości, czują się lepsi. Emily T. Yeh i Kunga T. Lama, badacze diaspory tybetańskiej w Stanach Zjednoczonych, zaobserwowali wśród Tybetańczyków proces, który nazwali „wybielaniem” (ang. whitening). Polega on na przesuwaniu się na amerykańskiej skali rasowej od bieguna czarnego do bieguna białego po­ przez „biały sponsoring” — sponsorzy tybetańskich szkół, klasztorów i szeregu innych instytucji w Indiach są bowiem prawie zawsze biali (Yeh, Lama 2006). Sympatia i wsparcie świata zachodniego dla diaspory tybetańskiej jest rezultatem takich czynników, jak eksport buddyzmu tybetańskiego, romantyczne zachodnie wyobrażenia o Tybecie czy kreowanie pozytywnego wizerunku Tybetańczyków przez władze uchodźcze. W rezultacie uchodźcy tybetańscy, nawet ci, którzy formalnie nimi nie s ą bo urodzili się już poza Tybetem, zintemalizowali stereotyp „modelowej mniejszo­ �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 89 ści”. Dlatego też termin „uchodźca” nie ma dla Tybetańczyków negatywnych konotacji i nie jest bodźcem do przyjmowania obywatelstwa indyjskiego. Tym bardziej, że gdyby do tego doszło, Tybetańczycy jako indyjscy obywatele plaso­ waliby się bardzo nisko na indyjskiej skali rasowej, prawdopodobnie gdzieś koło pogardzanych mieszkańców północnego wschodu. W takiej sytuacji korzystniej jest pozostać uchodźcą tybetańskim — godną ofiarą komunistycznych prześlado­ wań, podejmującą wysiłek ocalenia dla dobra całego świata buddyzmu tybetań­ skiego. Taka polityka tożsamości może mieć jednak negatywne, nieprzewidziane konsekwencje, jak chociażby zaobserwowany w Ameryce przez Yeh i Lamę ra­ sizm tybetański, skierowany przeciwko innym mniejszościom, głównie afrykań­ skiej. Takie samo zjawisko ma, moim zdaniem, miejsce w Indiach — jednak nie w relacji do innych grup mniejszościowych, ale w odniesieniu do społeczności kraju osiedlenia. Tybetańczycy stosują politykę oporu wobec kultury indyjskiej, ponieważ uważają, że ich kultura jest lepsza. Słowa kluczowe: Tybetańczycy, Indie, uchodźstwo, polityka tożsamości, wyobrażona ojczyzna, stereotypy, strategie opora, nieasymilacja B IB L IO G R A FIA Anand D. 2000 Avedon J.F. 1997 Craig M. 1999 (Re)imagining Nationalism: Identity and Representation in the Tibetan Diaspora o f South Asia, „Contemporary South Asia” 9: 3, s. 271-287. In Exile from the Land o f Snows, Viking: Penguin Books. Kundiin: Dusza Tybetu, przeł. S. Godziński, Warszawa: Wydawnictwo Alfa. Dalajlama Tenzin Giaco 1999 Wolność na wygnaniu. Autobiografia, przeł. A. Kozieł, Warszawa: Bertels­ m ann Media. DeVoe D.M. 1987 Keeping Refugee Status: A Tibetan Perspective, w: S.M. Morgan, E. Col­ son (eds.), People in Upheaval, New York: Centre for Migration Studies, s. 54-65. Fumivall J.S. 1956 Colonial Policy and Practice: A Comparative Study o f Burma and Nether­ lands India, New York: N ew York University Press (in cooperation with the Institute o f Pacific Relations). Inamdar S. (ed.) 2005 Mahatma Gandhi & His Holiness Dalai Lama on Non-violence and Com­ passion, Dharamsala: Department o f Information and International Rela­ tions. �90 Hess J.M. 2006 Natalia Bloch Statelessness and the State: Tibetans, Citizenship, and Nationalist Activism in a Transnational World, „International Migration” 44: 1, s. 79-103. Kaczmarek Ł. 2008 Fidżi. D zieje i barwy wielokulturowości, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Loescher G. 1993 B eyond Charity: International Co-operation and the Global Refugee Cri­ sis, Oxford: Oxford University Press. M ountcastle A. 1997 Tibetans in Exile: The Construction o f Global Identities, The State Univer­ sity o f N ew Jersey (niepublikowana rozprawa doktorska). N eh ru ’s ... 1959 N eh ru ’s Statement in the Lok Sabha, w: Dalai Lama and India: Indian Public and Prime M inister on the Tibetan Crisis, New Delhi: The Institute o f National Affairs. N orbu D. „Otherness ” and the M odem Tibetan Identity, „Himal”, May/June, s. 10-11. 1992 The Settlements: Participation and Integration, w: D. Bemstorff, H. von 2004 Welck (eds.), Exile as Challenge. The Tibetan Diaspora, New Delhi: Orient Longman, s. 186-212. Ramble Ch. 1993 Whither, Indeed, the Tsampa Eaters?, „Himal”, Sept./Oct., s. 21-25. Roy E. 2002 Tibetan Refugees to Cast Votes, „Express India”, 19 March. Shakya T. 1993 Whither the Tsampa Eaters?, „Himal”, Sept./Oct., s. 8-11. Shrimali K.L. 1984 M odem Education and Tibetan Refugees, w: Samphel, Tibet — 84. 25 Years o f Struggle and Reconstruction, Dharamsala: The Information Office, bns. Snellgrove D., Richardson H. 1978 Tybet. Zarys historii kultury, przeł. S. Godziński, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Stasik D. 1997 Język hindi, cz. 2, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG. Subramanya N. 2004 Human Rights and Refugees, New Delhi: A.P.H. Publishing Corporation. Tibetan Demographic Survey... 2000 Tibetan Demographic Survey 1998, Dharamsala: Planning Council, Cen­ tral Tibetan Administration. Tsundue T. 2008 Kora, przeł. S. Baranowski, M. Barski, Kraków: vis-a-vis/Etiuda. Wangpo T. 2006 Gender Bender: The Myth o f Gender Equality in Tibetan Society, http:// temp.phayul.com/news/article.aspx?id=14366&t=l&c=4 (12.01.2009). �Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstwie 91 World Refugee Survey... 2008 World Refugee Survey, Country Report: India, U .S. Committee for Refugees and Immigrants, http://www.refugees.org/countryreports.aspx?id=2143 (01.02.2009). Y ehE. 2002 Will the R eal Tibetan Please Stand up? Identity Politics in the Tibetan Diaspora, w: P.Ch. Klieger (ed.), Tibet, S e lf and the Tibetan Diaspora: Voices o f Difference. Proceedings o f the 9th Seminar o f the International Association fo r Tibetan Studies in Leiden 2000, Boston: Brill’s Tibetan Studies Library, s. 229-254. Yeh E.T., Lama K.T. 2006 Hip-hop Gangsta or M ost Deserving o f Victims? Transnational Migrant Identities and the Paradox o f Tibetan Racialization in the USA, „Environ­ mental and Planning A ” 38, s. 809-829. Natalia Bloch B E IN G A TIBETA N B O R N IN INDIA. T H E PO LITIC S OF ID E N TITY IN EX ILE (Sum m ary) The largest Tibetan diaspora in the world lives in India. This year it is celebrating fifty years o f its existence. A large percentage o f this community are „bom refugees” - a young generation, who have never seen Tibet and the only reality that they know o f is India. W hat is striking is a very limited impact o f the Indian culture on the view and attitudes o f young Tibetans. Young Tibetans have an ambivalent attitude to their „new motherland”. On the one hand they realise that Indian authorities have offered their families an asylum and have extended considerable financial support within the framework o f refugee adaptation schemes. They know that they should be grateful for that. A t the same time, however, they feel like second class citizens - they have no electoral rights, they have no passports, they cannot buy land. In everyday life Tibetans hardly ever make friends with members o f a host society. Marriages with them are even less frequent. They perceive them as xenophobic and dull. They oppose Buddhist equality to social inequalities imposed by the caste system. They despise the Indian policy for corruption and exploitation; they do not trust the Indian justice system. This article attempts to answer the question how young Tibetans bom in India perceive Indian culture and how they minimise its influence upon their own lives. The author also discusses the extent to which such practices are the result o f the intentional policy o f the Tibetan Government in Exile, oriented to non-assimilation and building o f a pan-Tibetan identity in the diaspora. Key words: Tibetans, India, exile, politics o f identity, imagined motherland, stereotypes, strategies o f resistance, non-assimilation �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6817579230f6b03c8c6606825300a85d.pdf 65d674ff3e9537c41864ecc2dffc2508 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:514 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:469 Title A name given to the resource Szałaśnictwo w Karpatach Polskich w świetle prac zespołowych w r. 1960 / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.321-329 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B A D A BRONISŁAWA N I A E R E N O W E KOPCZYŃSKA-JAWORSKA SZAŁASNICTWO W T W KARPATACH POLSKICH ŚWIETLE PRAC ZESPOŁOWYCH W ROKU 1960 1 Na wiosnę 1960 r. polska Komisja do Badań Kultury Ludowej w Kar­ patach postanowiła pomimo trudnych warunków organizacyjnych przy­ stąpić do badań terenowych. Prace badawcze zgodnie z założeniami progra­ mowymi Komisji powinny były zdążać przede wszystkim do pełnego opisu kultury pasterskiej. Opis ten* miał się stać przyczynkiem do wyjaś­ nienia genezy pasterstwa górskiego w Karpatach, przynosząc zarazem trwały udział w badaniach nad teorią kultury w ogóle. Wreszcie inicjaty­ wie podjęcia badań przyświecały i cele praktyczne; wobec szybko zacho­ dzących zmian w życiu wsi polskiej chodziło również o ustalenie roli, jaką gospodarka wypasowa pełni w życiu dzisiejszej wsi góralskiej. Biorąc pod uwagę możliwości realizacji powyższych założeń w roku 1960, posta­ nowiono dokonać inwentaryzacji wszystkich czynnych w sezonie letnim szałasów, czyli tradycyjnych gospodarstw zespołowego wypasu owiec. Po zebraniu wstępnych wiadomości dotyczących rozmieszczenia szała­ sów (zarówno z materiałów dotychczasowych badań, jak i przede wszyst­ kim od instytucji nadzorujących gospodarkę hodowlaną na tym terenie) przydzielono, po uprzednim porozumieniu z zainteresowanymi badaczami, poszczególnym ośrodkom różne odcinki Karpat dla przeprowadzenia prac terenowych. Każdy z badaczy otrzymał instrukcję dotyczącą zleconego mu zadania badawczego, wycinek mapy z przypuszczalnym miejscem lokalizacji sza­ łasu oraz wzór karty rejestracyjnej szałasu i szczegółowy kwestionariusz dotyczący gospodarki pasterskiej. I. P R Z E B I E G B A D A Ń Badaniami objęto cały teren Karpat Polskich, począwszy od granicy wschodniej aż po Śląsk Cieszyński na zachodzie. Do prac badawczych 1 Referat sprawozdawczy wygłoszony na międzynarodowej konferencji w S m c kowcu w listopadzie 1960 r. Etnografia P o l s k a , t. V I 21 �322 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA włączyły się różne ośrodki etnograficzne z całej Polski. I tak, posuwając się od zachodu: 4 punkty w Beskidzie Śląskim przebadał Zakład Etnografii I H K M Kraków Zakład Etnografii UŁ Łódź 15 punktów w Żywieckiem Zakład UJ Kraków 2 punkty w Babiogórskiem Muzeum Zakopiańskie 3 punkty na Orawie 8 punktów w Gorcach Muzeum w Rabce i Beskidzie Wyspowym • Zakład Etnografii UŁ Łódź 2 punkty w Gorcach Zakład Etnografii Ogólnej i Socjologii wieś Ochotnicę w Gorcach UJ Kraków Muzeum Etnograficzne w Krakowie 16 punktów w Sądeckiem 3 punkty w Beskidzie Niskim - Muzeum Etnograficzne w Krakowie 20 punktów w Beskidzie Niskim • Zakład Etnografii I H K M Kraków — Zakład Etnografii I H K M Warszawa 27 punktów w Bieszczadach Zakład Etnografii I H K M Kraków i Łódź 5 punktów w Tatrach Ogółem przebadano 106 punktów, przy czym w badaniach wzięło udział 28 osób, z czego 22 etnografów (K. Adamus, K. Apanańska, M . Bier­ nacka, M . Bujakowa, J. Bujak, K. Chojnacki, B. Jaworska, W. Jostowa, J. Kamocki, J. Kowalik, A. Lewicka, K. Łapińska, M . Maśliński, H . Mittelsteadt, I . Nizińska, G. Ogorzałkowa, J. Olędzki, E. Pietraszek, J. Pluciński, L. Szwangrub, J. Tomasik i D. Tylkowa) oraz 3 fotografów i 3 osoby spo­ rządzające rysunki. Trudno obliczyć z całą dokładnością, ile czasu zajęły badania, gdyż prowadzone były bądź w sposób ciągły, bądź w czasie powtarzających się wypadów w teren. Ponadto nieporównywalny jest czas potrzebny do zarejestrowania szałasu z czasem potrzebnym do przeprowadzenia szcze­ gółowego wywiadu. Licząc średnio, na 1 punkt badawczy zużyto dzienną pracę 3 osób. W t y m miejscu nadmienić trzeba, że z małymi wyjątkami koszty badań sfinansowały instytucje, które delegowały na nie swych pracowników. I I . SZCZEGÓŁOWA T E M A T Y K A B A D A N Badania pomyślane były dwupłaszczyznowo, czego odbiciem była an­ kieta i kwestionariusze, które otrzymali badacze. Ankieta, nazwana ,,Kartą rejestracyjną szałasu", miała służyć do ze­ brania w terenie podstawowych danych informujących o rozmiarach w y ­ pasu szałaśniczego owiec, jak również o występowaniu wypasu indywi­ dualnego (np. krów). Uwzględniała więc dane dotyczące: 1. lokalizacji, �SZAŁASNICTWO W K A R P A T A C H POLSKICH 323 powierzchni, położenia i własności pastwiska; 2. szałasów owczych, ich ilości, osoby kierownika szałasu, ilości wypasanych owiec i innych zwie­ rząt, ilości i pochodzenia właścicieli owiec, ilości i miejsca zamieszkania pasterzy; 3 dotyczące ewentualnego wypasu indywidualnego na tym sa­ mym pastwisku, na którym znajduje się szałas zespołowy; 4. zagospodaro­ wania hali, polany, zabudowań, koszenia i koszarowania pastwiska oraz ewentualnej gospodarki rolnej na t y m terenie. Kwestionariusz zawierał wytyczne do badań pogłębionych. Specjalną uwagę zwrócono na stosunki własnościowe, zagadnienia organizacji ze­ społu wypasowego, obowiązków i korzyści właścicieli pastwisk i owiec. Z zakresu gospodarki kwestionariusz rozwijał zagadnienia produkcji mlecz­ nej oraz uwzględniał podstawowe dane dotyczące budownictwa paster­ skiego. III. W Y N I K I BADAŃ Wyniki badań wyglądają następująco: w 106 przebadanych punktach sporządzono 91 .,kart szaiasów" oraz 30 szczegółowych wywiadów dotyczą­ cych organizacji i gospodarki pasterskiej. Dla 13 budynków sporządzono dokumentację architektoniczną, wykonano ok. 100 rysunków i planów dotyczących wnętrza i sprzętu szałasowego oraz ponad 600 fotografii. Analizując uzyskany materiał widzimy, że odnośnie do zagadnienia własności pastwisk i związanych z nimi organizacji wspólnego wypasu materiały z badań tegorocznych potwierdziły wyniki badań dotychcza­ sowych z tego zakresu, uzupełniając je jedynie nowymi danymi z terenów nie badanych po ostatniej wojnie, jak Babiogórskie i Beskid Wyspowy, znanych nam jedynie z badań międzywojennych. W świetle badań możemy stwierdzić, że do końca ostatniej wojny w y ­ pas zbiorowy owiec. tzw. szałasy, organizowany był: 1. w przeważającej części Karpat Polskich na terenach współwłasności chłopskiej, przy czym w większości wypadków tereny te były fizycznie nie podzielone (Śląsk, Żywieckie, Babia Góra, Tatry, Gorce); 2. jedynie gdzieniegdzie w Beski­ dzie Śląskim oraz powszechnie w Beskidzie Wyspowym występowały zrzeszenia wypasowe, gdzie każdy z członków zrzeszenia oddawał w użyt­ kowanie szałasu polanę będącą jego własnością indywidualną. Oprócz tego w Gorcach i w Beskidzie Sądeckim organizowano również wypas oparty na pastwiskach będących indywidualną własnością organizatora wypasu. Za­ znaczyć należy, że zarówno w zrzeszeniach, jak i w wypadku pastwisk i n ­ dywidualnych właściwym miejscem wypasu był las wielkiej własności albo państwowy, dzierżawiony, lub też użytkowany na prawach serwi­ tutowych; 3. na Orawie i na Spiszu polskim spotykamy ponadto szałasy �321 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA organizowane na pastwiskach urbarialnych. Są to jedyne okolice Polski, gdzie spotykamy tego typu wspólnoty. Po ostatniej wojnie szałaśnictwo początkowo zachowuje swoje dawne rozmiary, a nawet wzrasta, by począwszy od roku 1950 z wolna chylić się ku upadkowi. Tereny współwłasności pastwiskowej oraz urbarialne pozo­ stały w dalszym ciągu w rękach chłopów, dzięki czemu możliwe było utrzymanie się pasterstwa, natomiast na skutek ochrony lasów, a co za tym idzie, zakazu wypasów, tradycyjne zrzeszenia wypasowe straciły pod­ stawy, ustępując (rzecz paradoksalna w gospodarce socjalistycznej) i n i ­ cjatywie prywatnej, przejawiającej się w organizowaniu szałasów, co praw­ da małych i nielicznych, ale na pastwiskach prywatnych. Wewnętrznie organizacja zespołu wypasowego na poszczególnych terenach kształtuje się w różny sposób, nie zawsze ściśle związany z sy­ tuacją własnościową. Wszędzie spotykamy najemnych pasterzy opiekują­ cych się stadami owiec za stałe, z góry określone wynagrodzenie, oblicza­ ne bądź od dnia pracy, bądź uzależnione od ilości i mleczności inwentarza (dni bacowania na Śląsku i w Beskidzie Wyspowym). Tradycyjne wyna­ grodzenie serem dopiero w ostatnich latach zaczyna ustępować wynagro­ dzeniu pieniężnemu. Pasterze zatrudnieni są obecnie wszędzie tylko na se­ zon wypasowy, jednakże na Śląsku i na pograniczu Sądeckiego żywa jest tradycja pasterzy szałasowych, służących przez cały rok bądź u gospoda­ rzy posiadających większe stada owiec (wsie Brenna i Wisła), bądź u bacy, organizatora szałasu (wieś Szczawa). Rozmaicie układa się sprawa kierownictwa pracami szałasowymi i po­ mocy w tej pracy właścicieli owiec i pastwisk: Na Śląsku Cieszyńskim współwłaściciele pastwisk i owiec kierują ze­ społowo gospodarką, przy czym w celu usprawienia pracy wybierają jed­ nego gospodarza, tzw. szalaśnika, który bezpośrednio dogląda prac wynaję­ tych pasterzy. Wszyscy współwłaściciele biorą czynny udział w pomocni­ czych pracach na szałasie. Wyprodukowanym serem dzielą się proporcjo­ nalnie do ilości oddanych owiec na szałas, przy czym ser rozdzielany jest bez reszty. Na Żywiecczyźnie współwłaściciele pastwiska i owiec sami kierują na zmianę gospodarką na szałasie, przy czym zmieniają się co sezon. Właści­ ciele owiec otrzymują część sera w umówionej z góry ilości (licząc od sztuki oddanego inwentarza). Pozostały ser po opłaceniu kosztów utrzyma­ nia szałasu (np. wynagrodzenia pasterzy) dostaje gazdujący w danym roku tytułem wynagrodzenia za pracę i jako zarobek. Ten ostatni zależy od sezonu: raz jest większy, raz mniejszy. Kolejność kierowania gospodar­ ką przez współwłaścicieli jest stała. 2 2 Gazdujący współwłaściciel albo sam pracuje na szałasie, albo najmuje oprócz pasterzy bacę, który prowadzi gospodarkę mleczną. �SZAŁASNICTWO W KARPATACH POLSKICH 325 Formę przejściową pomiędzy organizacją śląską i żywiecką można było do ostatniej wojny spotkać w Beskidzie Wyspowym. Właściciele owiec wnosząc do gospodarki szałasowej pastwiska, będące ich własnością indy­ widualną, gospodarowali na szałasie na zmianę po kilka dni w zależności od ilości owiec (np. właściciel 10 owiec bacował 1 dzień), jak również w niektórych wypadkach długość bacowania zależała od miejsca postoju szałasu (np. każdy pasł na swojej polanie, którą wnosił do wspólnej gospo­ darki). W Tatrach koszty związane z szałasem oraz ryzyko gospodarki ponosi z roku na rok ten sam gospodarz, zwany bacą, przy czym nie musi on być koniecznie współwłaścicielem pastwiska. Zarobek jego stanowi nadwyżka sera pozostała po zapłaceniu dzierżawy za pastwisko i oddaniu części sera właścicielom owiec i opłaceniu wszystkich innych kosztów utrzymania szałasu. Obecnie właściciel owiec dostaje umówioną ilość sera od sztuki (np. 3 kg); do I wojny światowej stosowano mierzenie mleczności owiec i proporcjonalny do tego podział sera. W wyniku badań stwierdzono, że typ organizacji tatrzańskiej rozpo­ wszechnia się coraz bardziej na terenach sąsiednich. Przyczyną tego jest słabnące zainteresowanie ogółu gospodarzy pasterstwem na skutek i n ­ nych możliwości zarobkowania. Inicjatywa organizowania szałasu i kie­ rownictwa nim przechodzi z rąk współwłaścicieli terenów pastwiskowych w ręce wyspecjalizowanej zawodowo grupy baców. Nie bez znaczenia jest również rozpowszechnianie się podhalańskiego typu organizacji wypasu w związku z tzw. nowymi terenami. Są to tere­ ny na wschód od Pienin, administrowane przez władze państwowe i tery­ torialne oraz PGR, na których organizowane są szałasy oparte na trady­ cyjnych wzorach podhalańskich, na zasadach spółdzielczych. Hodowcy każ­ dej wsi zostali zrzeszeni w zespole wypasowym. Prawa i obowiązki członka zespołu określa specjalny regulamin, zespół nie maj jednak do dziś osobowo­ ści prawnej. Na czele zespołu stoi zarząd wybierany na ogólnym zebraniu członków. Gospodarkę pasterską prowadzi baca należący do zespołu. Wy­ produkowany ser dzielony jest pomiędzy właścicieli owiec (5 kg sera od owcy) i pasterzy (1,5 kg od owcy wypasanej oraz 0,5 kg na wyżywienie). Wynagrodzenie bacy i juhasów jest takie samo, lecz baca za kierowanie dostaje dodatek w postaci miesięcznego wynagrodzenia. Dochód pozostały po zapłaceniu wydatków związanych z prowadzeniem zespołu (księgowy) dzielony jest pomiędzy właścicieli owiec (10%), pasterzy (65—70%) i na amortyzację sprzętu (3%). Na terenach tych zarówno owce, jak bacowie i pasterze w przeważają­ cej ilości pochodzą z Podhala (ok. 80°/o), przy czym pod przykrywką nowej organizacji, jak wykazują badania, rola bacy jest tu równie dominująca, �326 BRONISŁAWA KOPCZYÑSK A-JAWORSKA jak na Podhalu, a nawet ze względu na trudności organizacyjne w nowych warunkach chyba jeszcze większa. Rola gospodarcza, jaką pełni pasterstwo, jest zmienna historycznie, jak również zmienia się na przestrzeni Karpat. Prawie wszędzie pierwszym celem jest przeżywienie inwentarza przez lato, natomiast na jednych tere­ nach (Śląsk, Gorce, Beskid Wyspowy i pastwiska urbarialne) na pierwszy plan wysuwa się użyźnianie łąk kośnych, na innych (Tatry i tereny wschodnie) większą rolę gospodarczą odgrywa produkcja mleczna. Na tych ostatnich terenach nie bez znaczenia są wielkie rozmiary szałasów (500—1000 sztuk owiec). W powiązaniu z gospodarką szałaśniczą pozostaje zimowanie inwentarza na polanach, które można jeszcze spotkać na Śląsku oraz gdzieniegdzie w Żywieckiem i Gorcach. Natomiast bardzo słabe jest u nas powiązanie gospodarki szałaśniczej z uprawą roli. Jedynie na Ży­ wiecczyźnie spotykamy tzw. jesienkę, czyli jesienny wypas we wsi, zwią­ zany z koszarowaniem ziemi uprawnej. Podobne zabiegi można było zgodnie z tradycją spotkać do niedawna również we wschodniej części Gorców. Podstawowym produktem tradycyjnego serowarstwa w Karpatach Polskich jest ser miękki na bryndzę, który wyrabiany jest na wszyst­ kich szałasach. Różnice w technice jego wyrobu są nieznaczne, ogranicza­ ją się do dwóch sposobów przygotowania podpuszczki, tzw. klogu, z żołąd­ ka cielęcego (żołądek z zawartością sernika lub płukany) oraz nieznacznych różnic w zabiegach związanych z uzyskaniem i utrzymaniem odpowied­ niej ciepłoty mleka. Zasadniczo różną technikę serowarską obserwujemy na Żywiecczyźnie, gdzie spotykamy szałaśnictwo krowio-owcze (produkcję sera oraz masła •z mieszanego mleka). Nawiasem należy stwierdzić, że podobna gospodarka prowadzona była do czasów I wojny światowej na Śląsku Cieszyńskim. W przeciwieństwie do sera miękkiego umiejętność wyrobu sera pa­ rzonego w postaci oscypków i małych zdobionych serków odciskanych całkowicie w foremkach znana jest wyłącznie w zachodniej części Żywiec­ czyzny, w Babiogórskiem, Gorcach i na Podhalu. Jeszcze mniejszy jest zasięg produkcji brusów — okrągłych serów formowanych w obręczach. Występują one jedynie w Gorcach i Beskidzie Wyspowym oraz żywe są tradycje wyrabiania ich w końcu X I X w. w Tatrach. Sprzęt potrzebny do wyrobu sera oraz jego nomenklatura są na bada­ nych terenach prawie identyczne (np. nazwy gieleta, puciera). Drobne róż­ nice obserwujemy odnośnie do funkcji dużej łyżki — warzechy, która służy bądź do mieszania żętycy, bądź ściętego sera, bądź przede wszystkim do jej chłodzenia. Na wszystkich terenach spotykamy cios lub cioszczek — drewnianą motyczkę do mieszania żętycy. Natomiast w Gorcach i Ta­ trach spotykamy odmienne narzędzie do mieszania ściętego mleka, zwane �SZAŁASNICTWO W KARPATACH POLSKICH 327 w Tatrach ferułą. Ponadto na Żywiecczyźnie spotykamy specjalne koryta do zbierania śmietany oraz ogromne maśnice do wyrobu masła, a na obszarze produkcji serów parzonych występują foremki drewniane po­ trzebne do ich produkcji. W związku z wyrobem oscypków jest rzeczą ciekawą, iż jedynie na Żywiecczyźnie spotykamy specjalne naczynie do wyrabiania masy serowej podobne do powszechnie używanego na Słowacji. Odnośnie do budownictwa badania tegoroczne przyniosły jedynie ma­ teriał orientacyjny przede wszystkim w postaci fotografii. W gospodarce szałasowej spotykamy zasadniczo trzy rodzaje instalacji: budynek służący do produkcji mlecznej oraz jako mieszkanie pasterzy; zagroda do dojenia owiec oraz zagrody do koszarowania; przenośne budki służące jako schron dla pasterzy czuwających przy owcach. W badaniach zwrócono uwagę na związek konstrukcji tych urządzeń z ich funkcją oraz na różnice nomen­ klatury. Przy zestawieniu różnorodnych form budynków w szałaśnictwie pol­ skim uderza występowanie obok siebie budynków stałych i przenośnych bądź to przenoszonych co sezon, bądź kilka razy w ciągu lata. Stwierdzo­ no, iż różnice te uwarunkowane są powiązaniem gospodarki szałaśniczej z sianokośną, a co za tym idzie, z użyźnianiem pastwisk. Budynki stałe spotykamy: a) w Tatrach, gdzie koszaruje się tereny na dnie dolin, blisko zabudo­ wań, albo nie koszaruje się wcale b) na polanach indywidualnych, na których prowadzi się gospodarkę szałaśniczą czy to w zrzeszeniu, czy też gdy zbiorowy wypas zorganizo­ wany jest przez właściciela polany (Gorce) ) wyjątkowo na dużych pastwiskach, które są podzielone na części użytkowane na zmianę, raz jako laki sianokośne, raz jako pastwisko (Tatry-Miętusia, Babia Góra). W tym ostatnim wypadku budynek szałasowy często jest jednak prze­ nośny, przy czym, zależnie od planów koszarowania, co roku ustawia się go na innej partii pastwiska (Żywieckie, Babia Góra, pastwiska urbarialne na Orawie). Na niektórych pastwiskach bardzo rozległych, gdzie warunki terenowe utrudniają transport, np. dla 5 części pastwiska zespół posiada tylko 3 koliby (hala Miziowa — Żywieckie). Budynki przenoszone po kilka razy w ciągu sezonu bardzo prymityw­ ne spotykamy na Śląsku Cieszyńskim, tam gdzie w drugiej połowie lata, po sianokosach, koszaruje się łąki prywatne leżące koło wspólnego past­ wiska. Wreszcie nie ma osobnego budynku mieszkalno-produkcyjnego tam, gdzie wypas organizowany jest nieomal w obrębie wsi, tuż koło gospo­ darstwa bacy. Sytuację taką spotykamy na tych terenach, gdzie paster­ stwo zanika, oraz w specyficznych warunkach nowych terenów wypasów. c �328 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Rozplanowanie budynków jest mniej zróżnicowane niż ich kon­ strukcja. Przeważa koliba jednownętrzna (Śląsk, Żywieckie, Gorce), obok niej spotykamy izbę z watrą oraz komorę na produkty mleczne (Tatry, Gorce), wreszcie tam. gdzie wypas powiązany jest z gospodarką łąkową i hodowlaną, spotykamy budynki wielownętrzne podobne do zabudowań wioskowych. Różnice w urządzeniu wnętrza uwarunkowane są rozmiarami i spe­ cyfiką produkcji. Kolibki do czuwania przy owcach występują w najróżniejszych wa­ runkach i na różnych terenach, przy czym trudno jest w obecnej fazie ba­ dań ustalić jakąś regularność. Co do ich konstrukcji badania wykazały, iż spotykamy u nas wszystkie ich typy: zasłonę od wiatru, kolibkę skrzyniowatą z dachem dwuspadowym na nóżkach, nosidłach, płozach i nawet ko­ łach. Kształt zagrody dla inwentarza pozostaje w zależności od występowa­ nia gospodarki sianokośnej. Tam gdzie zagroda ustawiona jest w pobliżu łąki sianokośnej, jest ona zamknięta, z przegrodą do dojenia w środku. Tam gdzie nie ma w pobliżu ról ani łąk, używa się zagrody tylko do dojenia i ewentualnie nocowania owiec. Po ostatniej wojnie rozmnożenie wilków i rysiów spowodowało na wielu terenach konieczność zamykania owiec na noc. Jednak na nowych terenach, gdzie plaga ta występuje szczególnie silnie, doi się owce w jed­ noczęściowej strądze, takiej jaka używana jest na Podhalu, skąd pochodzą pasterze. Co do wykonania koszarów, spotykamy na naszych terenach koszary plecione z desek dartych (Śląsk Żywiecki, Gorce), koszary z żerdzi podłuż­ nych (Żywieckie, Tatry) oraz z żerdek pionowych. W ten sposób wykona­ na jest najczęściej ściana koszaru z otworami do dojenia. Po t y m krótkim omówieniu wyników badań w dziedzinie budownic­ twa, na zakończenie chciałabym poświęcić kilka słów materiałom dotyczą­ cym wierzeń i obrzędowości. Plan badań przewidywał zgromadzenie ma­ teriałów wyłącznie do obrzędów związanych z rozpoczęciem i zakończe­ niem sezonu wypasowego oraz wierzeń związanych z przetwórstwem mlecznym. Materiał oparty na współcześnie przeprowadzanych badaniach w czyn­ nych ośrodkach pasterskich nie jest duży, pozwala jednak na stwierdze­ nie, że w chwili obecnej naj ciekawiej z punktu widzenia obrzędowości przedstawia się teren Gorców i Beskidu Wyspowego oraz pogranicze Są­ deckie. Badania pozwoliły ustalić zasięg zwyczaju opędzania owiec dokoła wbitej w ziemię jodełki (Śląsk, Żywieckie, Orawa, Beskid Wyspowy. Brak Tatr). �SZAŁASNICTWO W KARPATACH POLSKICH 329 Resztki ograniczeń odnośnie do udziału kobiet w życiu szałasowym (zakaz produkcji serów — hala Myszyca, zakaz udziału w mieszaniu owiec — hala Półrzeczki) występują w Beskidzie Wyspowym. Ciekawe wierzenia związane z kozą, której obecność ma przeciwdzia­ łać czarom (Orawa i Żywieckie) i wężom (Beskid Wyspowy). Tradycje o utrzymywaniu ciągłości ognia na szałasie (Beskid Wyspowy, Sądeckie). Znaczenie dnia św. Wojciecha (24 IV) w wierzeniach tatrzańskich, a św. Jana (24 VI) prawie na całym terenie Karpat Polskich. Na terenie Beskidu Wyspowego spotyka się ponadto wierzenia związane z kultem św. Mikołaja. IV. OCENA MATERIAŁÓW Trudno w tej chwili ocenić w pełni wartość naukową zebranych ma­ teriałów — będzie to możliwe przy ich właściwym opracowaniu. Niewąt­ pliwą jednak wartością badań jest to, że przeprowadzone były w jednym czasie, na terenie całego obszaru Karpat Polskich i wedle jednego kwestio­ nariusza, dzięki czemu materiały uzyskane tą drogą są w pełni porówny­ walne. Mamy możność śledzenia jednych i tych samych zjawisk równo­ cześnie w całych Karpatach Polskich. Trwałe znaczenie naukowe ma również zanotowanie najnowszych form pasterstwa i przemian, jakie się t u dokonują w związku ze zmienioną sytuacją ustrojową i ekonomiczną. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a59e59ef4fc3dd136213bb26be024798.pdf 1bdd9891d91da37b12d56de5dbad57b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2709 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2520 Title A name given to the resource Przyszła do mnie z wizytą sprzedaż bezpośrednia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.144-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przyszła do mnie z wizytą sprzedaż bezpośrednia Magdalena Radkowska Piękny wiosenny poranek. Trzeba wstać. Szybko posprzą­ tam, potem się ładnie ubiorę i może pójdę na jakieś zakupy. A tu tyle zmywania po wczorajszych urodzinach. Trudno, za­ biorę się do tego już teraz. Dzwonek do drzwi. Kto to może być? Listonosz już był, pan z gazowni i ten od prądu też... Goście? Przede mną stoi elegancka młoda dama, jak się później okazało o nienagannych manierach. - Dzień dobry. Nazywam się Anna Strzałkowska-Johnson. Jestem przedstawicielką francuskiej firmy kosmetycznej [nazwa jakaś krótka, bardzo zagraniczna, już teraz nie pamię­ tam]' działającej od 1923 roku. Zaświadczając o swojej prawdziwości, podaje mi wizy­ tówkę. Szczęśliwa, że wiem, z kim mam do czynienia, wpu­ szczam ją do środka. Czuję się jakoś nieswojo, ta pani ma nade mną przewagę. [No tak, przecież w tym momencie ona była osobą z tożsamością, ja - bez. Wygrywała. Przez chwilę byłam nikim. Po prostu jedną z wielu klientek pani Strzałkowskiej-Johnson. Nie dość, że zostałam przyłapana przy tak skrajnie profanicznej czynności, jak sprzątanie, to jeszcze nie miałam tożsamości.] Czuję się, jakbym była naga i brudna. A do tego ona - cały czas tak niemożliwie miła i grzeczna. - Przepraszam, że o tak nieodpowiedniej porze... (Boże! Przecież jest już południe, o co jej do diabła chodzi, chce je­ szcze bardziej mnie pogrążyć? Nie dam się, pokażę jej, że ja też potrafię być sympatyczna. I wcale nie jestem brudasem.) Chciałabym chwilę z Panią porozmawiać. Przedstawić nasze propozycje na sezon wiosenno-letni, może Pani sobie wybie­ rze coś z nowej kolekcji. Nasz komputer spośród wszystkich klientów w tym miesiącu wylosował właśnie panią. (Naszych klientów? Czy ja kiedyś, coś? Ach ta niespodzianka, którą dawno temu zrobił mi Paul...) Dzięki czemu może Pani po promocyjnej cenie zakupić naprawdę wyjątkowy zestaw. Cóż, skoro komputer właśnie mnie wylosował... W końcu i mnie się poszczęściło. [Naiwna ta nasza bohaterka. Myśli, że została przyjęta do grona wybrańców. Przestrzeń do tej po­ ry dla niej niedostępna tym razem jest w zasięgu ręki. Odbyć tylko całkiem niewinny rytuał inicjacji i już karta klubu pięk­ nych, młodych i bogatych będzie w jej rękach.] Czy można odmówić losowi? Czy mogę odmówić komputerowi? I w końcu, czy mogę odmówić tej zamiłej pani? Gość w dom - Bóg w dom, zawsze powtarzała mi babcia. - Proszę, niech pani wejdzie (dlaczego ja nie potrafię tak efektownie mówić pani z dużej litery), przepraszam, że tu ta­ ki bałagan, ale pani rozumie... (za co ja ją przepraszam? Je­ stem na siebie wściekła, przecież to ona przyszła z nie zapo­ wiedzianą wizytą.) Proszę usiąść. Ja za chwileczkę wrócę. Szybko odrzucając fartuch chwyciłam szczotkę do włosów, zarzuciłam na siebie trochę bardziej elegancki strój i wróci­ łam do mojego gościa. - Może pani się czegoś napije? [Po co ja jej to zapropo­ nowałam? Wtedy jeszcze jakoś do mnie nie mogło dotrzeć, że to jej na mnie zależy i w zasadzie bez skrupułów mogłam ją 2 3 144 nawet wyrzucić z domu. Przecież ona jest tylko jakimś tam usługodawcą... Ale wówczas jeszcze sobie z tego nie zdawa­ łam sprawy. Ona w swoim błyskotliwym entree nie zostawi­ ła mi miejsca na żadne racjonalne refleksje.] - Nie, dziękuję, ja tylko na chwilę. Niech Pani w ogóle mną się nie przejmuje. Usiadłam obok niej przy stole. Otworzyła eleganckie pu­ dełko. Wszystko w nim było równo poukładane, oznaczone, ładne i zapewne bardzo drogie. To ona była tą uporządkowa­ ną, nienaganną kulturą. Ja - zmywająca naczynia, nie uczesa­ na^ bałaganem w mieszkaniu - reprezentowałam, „co naj­ wyżej", naturę. Teraz ona mogła wprowadzić w moje życie ład, podarować mi okruch doskonalszego ze światów. - Do codziennej pielęgnacji skóry poleciłabym Pani ten oto krem. Pani ma cerę mieszaną, jak sądzę? - nie czekając na odpowiedź kontynuowała: - Jest naprawdę wyśmienity i niedrogi. Jest produktem najnowszych badań naszego insty­ tutu posiada obok trio-profazyny naturalny składnik utrzymu­ jący naszą skórę w jak najlepszej kondycji. Teraz, wiosną, bę­ dzie chronił Pani cerę przed wiatrem, a latem przed szkodli­ wą działalnością promieni UV. (Wczoraj właśnie czytałam w gazecie i nawet akurat w telewizorze mówili o tym, ile lu­ dzi w zeszłe lato umarło z powodu raka skóry...) My kobiety wiemy, że kremów niestety trzeba używać codziennie. Ina­ czej już za parę lat nasza cera... - nie dokończyła, tylko po­ trząsnęła głową. (No tak, kto dzisiaj chciałby mieć starą ce­ rę? Któż nie marzy o zatrzymaniu destrukcyjnie działającego czasu? ) Ale należy używać odpowiednich, bardzo często bo­ wiem się zdarza, że kobiety stosują całkiem nieadekwatne do ich rodzaju cery specyfiki. Kilka dni temu byłam u klientki, która, proszę sobie wyobrazić, używała kremu z emfazytami do cery tłustej, natomiast maseczkę robiła z bławatka. [Jakże bezkolizyjnie natura z kulturą połączone ostały w jednym ak­ cie codziennej pielęgnacji skóry... ] Na wieczór natomiast po­ leciłabym Pani dwufazowy krem z dodatkiem laicydów, przy­ gotowany specjalnie przez paryskie laboratorium dla osób do trzydziestego piątego roku życia. Oczywiście oba kremy są nieperfumowane, nie podrażniają skóry i nadają się nawet dla osób skłonnych do alergii. Jeżeli Pani w tej chwili się nie zde­ cyduje, i tak w prezencie od naszej firmy dostanie pani prób­ kę obydwu - powiedziała wręczając mi malutkie opakowanie z dwoma eliksirami młodości. Nie wiem, czemu ucieszyło mnie to. Czułam się, jakbym za pośrednictwem tej eleganc­ kiej damy dostała prawdziwy prezent od francuskiej firmy. 4 5 6 Mój gość nie czekał zbyt długo na odpowiedź dotyczącą kremów i zaczął przedstawiać kolejne kosmetyki: - Pani reprezentuje typ urody: jesień. Dlatego najlepszym będzie makijaż wymyślony specjalnie dla Jesieni [czytaj: specjalnie dla ciebie] przez Stephana Corbien. Potrzebny bę­ dzie zatem Pani zestaw cieni w kolorach od kawy z mlekiem po mahoń. Pięć różnych barw, których także można używać jednocześnie. Do tego oczywiście szminka karminowa. O, proszę popatrzeć pod światło: kolor dla pani idealny! I nie �muszę chyba dodawać, że nie zostawia s'ladow na męskich kołnierzykach - dodała ściszonym głosem pani Anna. Tusze do rzęs ja osobiście radziłabym wziąć dwa: czarny, zawsze uniwersalny, i brązowy, aby dopełnić makijaż Corbien. I oczywiście jeszcze puder. Trzynastka, tak - trzynastka bę­ dzie najlepsza. [Znowu ta wszechobecna taksonomia!] Od­ cień identyczny z odcieniem skóry. [Idealny makijaż na co dzień to taki, który nie rzuca się w oczy. ] - Róż? Tak, oczywiście możemy coś Pani polecić, cho­ ciaż muszę szczerze przyznać, że mamy mały wybór. - A ten komplet cieni - czy może mi pani powiedzieć, ile kosztuje? - O, ten jest bardzo dobry - tutaj nastąpiła wymiana za­ let owego drogocennego zestawu - ale i bardzo drogi [czytaj: nie stać cię na niego, dziecinko]. 7 8 9 - Chyba właśnie go wezmę, tak, wydaje mi się, że ten jest odpowiedni [czytaj: na złość tobie, mimo że mnie na to nie stać]. Jeszcze chwilkę ta Bardzo Miła Pani poopowiadała mi o produktach, które dzięki szczęśliwemu przypadkowi mo­ gą być moje. Następnie dopełniłyśmy pieniężnych formal­ ności i pani Anna, zamykając swoją „czarodziejską" waliz­ kę, wstała. Przed wyjściem podarowała mi jeszcze kilka produktów-reklamówek i nakazała dzwonić, kiedy tylko na coś jeszcze się zdecyduję. Nagle zniknął jej porządek, jej ułożenie i usystematyzowanie. Znowu zostałam sam na sam ze swoim bałaganem, brudem i nie pozmywanymi naczy­ niami. Dobrze, że po posprzątaniu będę mogła się ładnie umalować i choć symbolicznie pouczestniczyć w Prawdzi­ wym Świecie. 10 PRZYPISY 1 Pani przybyła do mnie z wielkiego świata. Tak jak dawniej, autory­ tetem są podróżujący, ci, co widzieli i słyszeli więcej. Jednak już nie są to żebracy, włóczędzy, księża czy żołnierze. Współczesny autorytet mu­ si być ładny, elegancki i elokwentny. Najlepiej, żeby pochodził z jedne­ go z zachodnich krajów arkadyjskiej pełni. W reklamach telewizyjnych widzimy, że powinien reprezentować Naukę (stomatolog czy laborant w białym kitlu), Karierę (kierowniczka sieci ekskluzywnych sklepów) czy chociażby Przebojowość (rockowy muzyk). Tu nie ma lepszej lub gorszej profesji, autorytet musi być doskonały w tym, co robi, być Spe­ cjalistą w swojej dziedzinie. Często wystarczą same atrybuty autorytetu - właśnie biały kitel, elegancki garnitur, długie włosy. No i oczywiście musi być zaświadczone na piśmie, że on to on: w praktyce sprowadza się do suchego podpisu: „Anna Nowak - stomatolg". Jednak sama zasada działania takiego autorytetu pozostaje niezmiennie ta sama: „Zwyczajo­ wą i najbardziej przekonywającą podstawą prawdziwości informacyjne­ go faktu w tej epoce [w średniowieczu - przyp. M.R.] było powoływanie się na naocznego świadka, na kogoś, kto zaświadczył o tym, lub na przedmiot, z którym związane było dane wydarzenie". (Guriewicz 1987, 335) Nowym, ale niezaprzeczalnym autorytetem jest współcześnie kom­ puter - o tym wzmianka we właściwym tekście. „Aczasowość to jedna z cech rajskiej kondycji" (Barański 1995, 36). Reklama odwołuje się do nie-czasu nie tylko poprzez nawiązanie do arkadyjskiego mitu, poprzez pokazanie, że produkt pochodzi z raju i do raju prowadzi, ale także pokazanie, że sama jest „odwieczna" i trwała. Data powstania firmy to znak, że jest ona niezmienna w świecie wiecz­ nej zmienności, (tamże, 35-36) Wizytówka działa na zasadzie uprawomocnienia własnej tożsamości. Nie sposób nie wierzyć w coś, co jest napisane. Skoro mamy napisane, że my to my, to znaczy, że to naprawdę my. (patrz przypis 1. o autorytecie) Banałem byłoby już chyba teraz pisać o ciele we współczesnej kul­ turze, które stało się kultem, zostało obdarzone nieskończoną ilością za­ biegów pielęgnacyjnych i upiększających po to, aby ani przez chwilę nie przypominało nam o tym, że jesteśmy uwikłani także w biologiczny czas. Więc na tym poprzestanę. Tutaj oczywiście warto byłoby zrobić błyskotliwy wywód na temat tego, jak współcześnie łączy się tę opozycję, jak, niczym Levi-Strauss, reklama próbuje zniwelować tę sprzeczność. Dla ułatwienia odwołam się jednak znowu do cytatu: „Rajska rzeczywistość to również harmonia w rozumieniu braku podziału na to, co naturalne, i to, co społeczne, to, co wytworzone, i to, co otrzymane (...) Opisuje ona [reklama] bowiem wysiłki przezwyciężania dychotomii natury i kultury zarówno poprzez «naturalizację działań ludzkich», jak i «uczłowieczenic praw natury»". (Barański 1995, 36) 2 1 4 5 fi W bardzo często praktykowanej formie reklamy - dawania próbek, „aby klient spróbował i sam się przekonał, jak wyśmienity jest produkt", zawiera się bardzo ciekawa antropologiczna zasada. Otóż chodzi tu właśnie nie o spróbowanie produktu przez klienta, ale o zasa­ dę daru. Dar bowiem, jak uczył nas Marcel Mauss, wymaga przeciwdaru. I tę właściwość spece od marketingu świetnie zdają się znać. Nie możemy inaczej odwzajemnić się firmie kosmetycznej za kosztowny prezent, jakim nas obdarzyła, tylko kupując jej produkty, tym razem już w większym wydaniu. Wydaje się, że makijaż jest współczesną maską. Dziwna to maska: nie dość, że zakłada sieją codziennie, to jeszcze ma udawać, że jej wca­ le nie ma. Oto maska doskonała: niewidoczna a zmieniająca. To może to wcale nie jest dobre porównanie? Może należałoby szukać sposobu in­ terpretacji gdzie indziej. Makijaż niewątpliwie służy poprawianiu natury, podkreślaniu swojej kulturowości, ale przede wszystkim „zamazywaniu" biologiczności. Dzięki „doskonałemu" pudrowi nasz nos nie będzie się świecił, czyli nie będzie pokazywał, że posiadamy jakiekolwiek wydzie­ liny. Dzięki dobremu korektorowi także znikną wszelkie zabarwienia skóry (nie mówiąc już o pryszczach, fuj). Starannie dobrany cień spowo­ duje, że nasze oczy będą większe i bardziej regularne. Zaś róż uwydatni kości policzkowe. W sprawie autorytetu zbiorowego patrz: Eco, Semiologia życia co­ dziennego, s. 92-94 No właśnie - i tutaj zaczyna się problem. Dotąd nie było wątpliwo­ ści, że modelki reklamujące jakiś produkt były uosobieniem zdrowia, młodości, doskonałości, harmonii itd., przypominały świeże owoce i piękne kwiaty. Sobą, a także scenografią, na tle której były fotografo­ wane, nawiązywały do mitu raju, wiecznej szczęśliwości i młodości. (O tym pisać już chyba nie trzeba. We wszystkich analizach reklam ten wątek się pojawia, por. Barański, 1995 lub Czaja, 1994) Ostatnio zaczy­ na się to zmieniać (na razie widać to przede wszystkim przy reklamach mody). Modelki są coraz chudsze, bledsze, mniej „żywe". (Czasem po prostu nieżywe, por. Hall, 1998). Nazywa sieje heroinowymi dziewczy­ nami. Egzystują gdzieś w przestrzeni między życiem a śmiercią, w fazie liminalnej. Nie ma już ich tu, ale jeszcze nie są tam. Pod koniec dwudzie­ stego wieku, kiedy człowiek na nowo odkrył swoją śmiertelność, stara się ją pokonać w inny sposób, poprzez wprowadzenie jej do codzienno­ ści, zwerbalizowanie, przemieszanie z życiem. Ale to inny, moim zda­ niem bardzo ciekawy, problem. Dorosły udając, że zwraca się do drugiego Dorosłego, w rzeczywi­ stości dobrze wyćwiczony i doświadczony, działa w ten sposób, aby od­ powiedź pochodziła od Dziecka. Oczywiście terminy te zaczerpnęłam od Enca Berne'a(1987). 7 8 9 10 BIBLIOGRAFIA: Barański, Janusz 1995 Czy metafora może być bajką? (w:) „Konteksty" nr 1-2 Berne, Erie 1987 W co grają ludzie ? Psychologia stosunków międzyludzkich, War­ szawa Czaja, Dariusz 1994 Reklamowy smak raju: między archetypem a historią (w:) „Kon­ teksty" nr 1-2 Eco, Umberto 1996 Semiologia życia codziennego, Warszawa Guriewicz, Aron 1987 Problemy średniowiecznej kultury ludowej. Warszawa Hall, Dorota 1998 Śmierć jako przynęta, (w:) „Konteksty" nr 2 Mauss, Marcel 1973 Szkic o darze (w:) Socjologia i Antropologia, Warszawa 145 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4342904c3fc2ee33528ff59cde3d31c2.pdf 7e0dd6d87036fe342c8cba891911cf75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2715 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2526 Title A name given to the resource Jak żywy? Końska dawka hiperrealności1 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.161-163 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grębecka-Ćwiek, Zuzanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jak żywy? Końska dawka hiperrealności 1 Z u z a n n a Grębecka-Ćwiek Koń, jaki jest, każdy widzi. Każdy widzi, jaki jest ogrodo­ wy koń arabski z betonu (il. 1 i 2). Jest „jak żywy, a tańszy." Każdy widzi, jaki jest wypchany koń Katarzyny Kozyry z jej pracy dyplomowej Piramida zwierząt - „wypchane zwierzę, które ma wyglądać «jak żywe»" jak mówi prof. Grzegorz Kowalski, promotor Kozyry (il. 3). Jak widać oba te konie łą­ czy - poza oczywistą przynależnością do tego samego gatun­ ku biologicznego - ich mimetycznośc. Choć oba są martwe, mają sprawiać wrażenie żywych. Przy czym każdy jest mar­ twy na swój sposób. Koń Kozyry byl kiedyś żywą istotą. Od­ dajmy znów glos prof. Kowalskiemu: „Istotną funkcją tego przesłania jest ukazanie relacji między czymś, co było żywe, a jest martwe i co występuje w postaci tego naturalnego, naturalistycznego zwierzęcia, które wydaje się tym bardziej martwe, że wygląda jak żywe." Ogrodowy koń arabski jest martwy z natury rzeczy, martwy martwotą materii, z której został wykonany. W końcu jest tylko zmutowanym krasnalem ogrodowym. 2 konia? Odpowiedź: nie, ponieważ nie uzasadnia tego istotna potrzeba." Zdaniem krytyków koń Kozyry został wypchany bez istotnej potrzeby, nie może przynieść żadnego pożytku. Zygmunt Bauman w Wieloznaczności nowoczesnej pisze 0 tendencji do sytuowania zwierząt nie przynoszących pożyt­ ku w obrębie natury: „Nieprzeparta wola ludzkości jako «władcy wszechrzeczy» i przysługujące jej wyłączne prawo nadawania mocy znaczeniom i ustalania norm tego, co dobre, czyni «Naturą» wszystko, czemu podobnego prawa odmówiono. A więc (...) zwierzęta, które znoszą zbyt mało jaj lub mają nie dość duże wymiona, «aby przynieść pożytek»." Jeśli tak, to mimo że koń Kozyry został kulturowo przetworzony, że stał się znakiem, jako zwierzę niepotrzebne wróci pośmiertnie do natury. 8 9 3 Koń jaki jest, a martwy Mimo że na Piramidę składają się cztery zwierzęta - koń, pies, kot i kogut - piszę tylko o koniu dlatego, że w świado­ mości społecznej Kozyra funkcjonuje jako „ta od wypchane­ go konia". Zgadzam się tu z Arturem Żmijewskim, który tłu­ maczy to tak: „Zdychanie konia to przykrość dla człowieka, który rzutuje na zwierzę swoje własne stany. Gra tu więc ro­ lę swoiste utożsamienie się ze zwierzęciem. A trudno prze­ cież rzutować swoje stany na karaczana, a tym bardziej utoż­ samiać się z nim. To nas boli, co równe nam (plus-minus) wielkością." W rozumieniu krytyków Kozyry, koń przez nią wypchany zginął bez żadnego racjonalnego powodu. Maciej Iłowiecki nazywał to „zabijaniem dla zabawy" , Xymena ZaniewskaChwedczuk „zabijaniem dla dekoracji." Kozyra odpowiada: „Zarzucano mi, że bawię się w śmierć. Ja tego nie robiłam na zimno. Warunkiem naszego istnienia, naszej egzystencji, są śmierdzące flaki. Unicestwianie jest narzędziem bycia, jest warunkiem istnienia komfortu dla rozważania egzystencjal­ nych problemów, pozwala na luksus filozofii. To chciałam sprawdzić, zobaczyć ten najniższy poziom - zabijanie, to, że trzeba sobie przy tym łapy uwalać, że to śmierdzi, że jest ba­ braniem się we flakach" . Z kolei prof. Kowalski broniąc Pi­ ramidy tak przedstawia sposób rozumowania krytyków: „Py­ tanie: czy jest etyczne zabicie konia, żeby zrobić z jego skóry np. torebki damskie, a z mięsa odżywki dla psów i kotów? Odpowiedź: tak, ponieważ jest to uzasadnione istotną potrze­ bą. Pytanie: czy jest etyczne zabicie konia, aby z jego skóry wykonać rzeźbę, wobec której widz zapyta - po co śmierć 4 5 6 7 Koń jaki jest, a tańszy Ogrodowy koń arabski jest wzorowany na blaszanym ko­ niu zdobiącym budynek dawnej lecznicy dla zwierząt przy ul. Kopernika 22 w Łodzi. W roku 1995 został odremontowany za pieniądze zebrane w wyniku akcji „Koniu wróć, czeka Łódź!". Jak mówi właściciel firmy przeprowadzającej remont Janusz Podleśny: „Udało mi się wygrać przetarg na remont konia. Podejrzewam, że dzięki temu, że zaproponowałem Urzędowi Miasta Łodzi jedną replikę konia gratis." Replika, szarego koloru, stała początkowo w korytarzu magistratu, na trzecim piętrze przy Wydziale Urbanistyki, Architektury 1 Budownictwa. Następnie została sprzedana na licytacji pań­ stwu Rafalskim. Stoi na trawniku ich rezydencji. „Ten ogród urządziłem specjalnie dla konia - Rafalski pokazuje zadbany trawnik, otoczony 60 odmianami ozdobnych krzewów. Wie­ czorem posąg podkreśla reflektor." Janusz Podleśny zaczął produkować kopie konia na sprzedaż. Podobno najlepiej sprzedają się te w kolorze szary metalik i gniadym. Warsza­ wiacy mogą obejrzeć konia arabskiego w firmie Adax przy wyjeździe w stronę Lublina i Terespola. „Sprzedaję dużo kra­ snali - mówi właściciel. - Dobrze szli gipsowi kelnerzy i kel­ nerki, kucharze i murzyńska orkiestra. Najwięcej klientów in­ teresuje się tym koniem, ale on nie jest na sprzedaż."" Tym­ czasem zgodnie z informacją uzyskaną przeze mnie 31 VIII 1998 od sprzedawczyni z firmy Adax, konia arabskiego moż­ na kupić za 2500 zł (przecena z 5000 zł). Chętnych, jak do­ tąd, nie było. Dlaczego ktoś miałby chcieć postawić sobie w ogródku pomnik konia arabskiego? Jak mówi jeden z posiadaczy, „to taki krasnoludek, tyle że przyjemniejszy. (...) Krasnoludka bym tu nie postawił. A tak mogę się pochwalić, że mam re­ zydencję z koniem." Cóż, krasnal to zwykły kicz, „miły kicz ogrodowy" , jak go nazywa A. Moles w Kiczu, czyli 10 11 12 14 13 161 �sztuce szczucia. Dlaczego mały kiczowaty krasnal przera­ dza się w wielkiego kiczowatego konia? Trzeba pamiętać, że, jak piszą Wojciech Burszta i Krzysztof Piątkowski: „kicz to pewien sposób wyrażania i ujmowania jakichś' tre­ ści." Jakie treści niesie ze sobą koń arabski? Przede wszy­ stkim jest - obok mercedesa, jachtu i kolii z diamentów symbolem luksusu i bogactwa. Arystokracja, polowania, wyścigi w Ascott, na które damy koniecznie muszą przy­ chodzić w kapeluszach, a dżentelmeni w cylindrach, Crystal Carrington hodująca hobbystycznie konie - to świat konia arabskiego. Tego wszystkiego można dotknąć, kupując ogrodowego konia arabskiego, który jest przecież „jak żywy - a tańszy". Poprzez związek metonimiczny właściciel ko­ nia staje się uczestnikiem świata luksusu. Ale, jak się oka­ zuje, aby było to możliwe, trzeba już pewnym wyjściowym prestiżem dysponować. Tak przynajmniej rozumuje produ­ cent koni. „Każdego chętnego pytam, gdzie ustawi posąg. Jak słyszę, że na działce o powierzchni 500-800 metrów, mówię, że pan Warikoff by sobie nie życzył. Musi być re­ zydencja." A jeśli nie ma się rezydencji, musi wystarczyć krasnal ogrodowy, który może służyć ozdobie, ale prestiżu nikomu nie podniesie. Jeśli żywy koń jest przede wszystkim wyznacznikiem statusu, więc ma znaczenie symboliczne, to identyczny (lub pozornie identyczny) w symbolice koń z betonu jest po pro­ stu lepszy. Tak jak z amerykańskimi muzeami figur wosko­ wych, opisanymi przez Umberto Eco: „Filozofia właściwa dla Palace nie głosi: «Pokazujemy wam reprodukcję, żeby zachęcić was do obejrzenia oryginału», lecz «pokazujemy reprodukcję po to, abyście nie odczuwali potrzeby obejrze­ nia oryginału»." Dajemy wam kopię, abyście nie potrzebo­ wali żywego konia. Nasz jest lepszy - „jak żywy, a tańszy". A żywe konie niech pozostaną razem z Tasadajami w spe­ cjalnie dla nich sztucznie podtrzymywanym rezerwacie rze­ czywistości . 16 17 18 19 20 Koń. Jaki jest? Oba konie mają być jak żywe. Ale czy w tym samym sen­ sie? I czy w tym samym celu? Koń Kozyry był niegdyś ży­ wym zwierzęciem, obecnie kontynuującym swój żywot jako rzeźba powstała po wypchaniu końskiej skóry. Po co powsta­ ła ta rzeźba? Prof. Kowalski tak o tym mówi: „Piramida zwierząt jest dziełem poświęconym śmierci w uniwersalnym znaczeniu. Stąd środki artystyczne: wypchane zwierzę, które ma wyglądać «jak żywe», wywołuje silniejsze wrażenie śmierci niż wyrzeźbione." Aby Kozyra mogła mówić o śmierci, jej koń musiał rzeczywiście sytuować się w opozy­ cji życie-śmierć. Musiał być naprawdę niegdyś żywy - dziś martwy, a nie tylko to sugerować. We wszystkich działaniach Kozyry wokół Piramidy widać dążenie do prawdy. Sama ar­ tystka tak o tym mówi: „Niczego nie zafałszowałam, nie za­ kłamałam. (...) Sztuka nie może być tylko zabawą klockami. Wtedy nie ma sensu. Robiąc to, co robię, jestem pewna, że mam rację. U mnie nie ma nic dla picu, to nie jest udawanie. U mnie to naprawdę było ze śmiercią." Warto tu dodać, że tworząc swoją Piramidę zwierząt Kozyra była chora na raka - musiała mieć więc do śmierci stosunek bardzo osobisty a koń, którego wybrała, był, podobnie jak ona, rudy i miał na imię Kasia . Z kolei Artur Żmijewski uważa, że „Kozyra ba­ da własne możliwości (jeśli chcę, zabijam)" . Tymczasem właśnie w tym miejscu wszystko okazuje się iluzją. Kozyra wcale nie zabija konia. Ona kupuje konia, który i tak był 21 22 23 24 162 przeznaczony na rzeź, więc to wcale nie ona wydała na niego wyrok śmierci. Koń zostaje uśpiony przez specjalistę. Kozy­ ra nie zabiła konia - ona zdecydowała tylko, gdzie i w jaki sposób zostanie on zabity. W ten sposób stała się sprawczy­ nią śmierci tylko trochę bardziej niż każdy, kto kupuje kaba­ nosy. Jej zamiar prawdziwego dotknięcia śmierci zrealizował się w pełni - paradoksalnie - w świadomości tych wszyst­ kich, którzy ją krytykują, zarzucając jej własnoręczne mordo­ wanie zwierząt. W ten sposób jej dzieło zaistniało w pełni w świecie gazetowej fikcji, nie w rzeczywistości. Ogrodowy koń arabski nigdy nie był żywy - od początku jest jak żywy. Jest nawet lepszy, bo tańszy. Nie podszywa się pod rzeczywistość, nie udaje, że jest czymś więcej niż pomni­ kiem. Oszukuje w inny sposób, mianowicie sugerując, że po­ mnik konia może dać właścicielowi tyle samo, co żywy koń. Ale oszukuje z intencją, że oszustwo stanie się wkrótce praw­ dą. Jest to fikcja, która próbuje wyrugować rzeczywistość. Baudrillard pisze o replice groty Lascaux: „Nie jest wyklu­ czone, że ze świadomości przyszłych pokoleń zniknie nawet pamięć o grocie autentycznej, bo już i teraz nie ma między ni­ mi różnicy: podwojenie wystarczy, aby obie uznawać za sztuczne." Koń ogrodowy marzy o czymś podobnym na miarę swych betonowych możliwości. Skoro, będąc tylko po­ mnikiem, może symbolizować to samo, co koń żywy, a jest mniej kosztowny i kłopotliwy, to po co kupować prawdziwe­ go konia - zdaje się pytać. Podobnie jak w przypadku amery­ kańskich reprodukcji historycznych obiektów w naturalnych rozmiarach, o których pisze Eco, „główną intencją (...) jest dostarczenie «znaku», który nie ma jednakże uchodzić za znak: dąży on bowiem do stania się rzeczą, do unicestwienia dystansu między nim a punktem odniesienia, do eliminacji mechanizmu substytucji." Oczywiście taki koń może zado­ wolić tylko niektórych - tych, którzy chcąc uczestniczyć w lepszej rzeczywistości tanim kosztem, kupują biżuterię z Jablonexu zamiast prawdziwych klejnotów. Koneser woli mieć żywego konia arabskiego. Ale taki koneser jest przeżyt­ kiem. Dlatego na niego również czeka miejsce u Tasadajów w rezerwatach rzeczywistości. 25 26 * * * W powieści Dzień szarańczy Nathanaela Westa można znaleźć opis czegoś, co jest syntezą obu opisywanych tu ko­ ni. „Ułożona z płaskich kamieni ścieżka, wciśnięta między szpaler oleandrów, prowadziła na brzeg zagłębionego w zie­ mi basenu. Na jego dnie w pobliżu głębszego końca Tod do­ strzegł jakąś czarną bryłę. - Co to jest? - spytał. Pani Schwartzen trąciła stopą wyłącznik ukryty pod ja­ kimś krzakiem i cały rząd zanurzonych w basenie reflekto­ rów rozświetlił zieloną wodę. Bryła okazała się zdechłym ko­ niem, a raczej realistyczną imitacją końskiego trupa, wielko­ ści naturalnej. Nogi sterczały sztywne i proste, brzuch był po­ twornie rozdęty. Głowa w kształcie młota leżała przekrzy­ wiona, z pyska wyszczerzonego w męce konania zwisał cięż­ ki, czarny język. - Czyż to nie cudowne? - wykrzyknęła pani Schwartzen, klaszcząc w ręce i podskakując radośnie jak mała dziewczyn­ ka." Sztuczny trup konia. Nigdy nie był żywy - od począt­ ku jest martwy. Jest jak martwy. Oto nowa, hiperrealna pro­ pozycja dla artystów, którzy chcą iść w ślady Katarzyny Ko­ zyry. Są flaki, a i sztuczny smród można pewnie zamówić. Ogrodowy trup arabski. Jak martwy! A tańszy! 27 �BIBLIOGRAFIA: Baudrillard Jean 1998 Precesja symulakrów, w: Postmodernizm. Antologia przekładów, red. Ryszard Nycz, Warszawa Bauman Zygmunt 1995 Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, War­ szawa Burszta Wojciech, Krzysztof Piątkowski 1994 O czym opowiada antropologiczna opowieść, Warszawa Umberto Eco 1996 Podróże do hiperrealności, w: Semiologia życia codziennego, Warszawa Gaszyński Stanisław Piotr 1993 Piramida nieporozumień, „Przegląd Akademicki", nr 18 Gnacikowska Wioletta 1998 Pegaz jako krasnoludek, „Gazeta Wyborcza. Magazyn", nr 35 Iłowiecki Maciej 1993 list do redakcji, „Życie Warszawy", 17 V I I I Kowalski Grzegorz 1993 Po cholerę toto tyje?, „Wprost", nr 37, s. 73 (odpowiedź na arty­ kuł Aleksandry Jakubowskiej pod tym samym tytułem, zamie­ szczony we „Wprost" nr 35/1993); 1995 Z wiaderkami, świńskim truchtem... (wywiad z Katarzyną Kozy­ rą przeprowadzony przez Artura Żmijewskiego), „Magazyn Sztu­ ki", nr 1 Moles Abraham 1978 Kicz, czyli sztuka szczęścia. Studium o psychologii kiczu. Warsza­ wa West Nathanael 1994 Dzień szarańczy, tłum. Maria Skibniewska, Poznań Zaniewska-Chwedczuk Xymena 1993 list do redakcji, „Gazeta Wyborcza", 18 V I I I Żmijewski Artur 1995 Piętrowy tanatoid. O pracy Katarzyny Kozyry, „Magazyn Sztu­ k i " , nr 1 PRZYPISY 1 Artykuł niniejszy jest rozszerzoną wersją referatu wygłoszonego podczas studenckiej sesji w Lanckoronie w dniach 13-14 V I 1998 noszą­ cej tytuł Przedmioty, podróże, miejsca mityczne. Grzegorz Kowalski, Po cholerę toto żyje?, „Wprost", nr 37/1993, s. 73 (odpowiedź na artykuł Aleksandry Jakubowskiej pod tym samym tytułem, zamieszczony we „Wprost" nr 35/1993). Cytat za: Stanisław Piotr Gaszyński, Piramida nieporozumień, „Przegląd Akademicki", nr 18/1993, s. 27 Artur Żmijewski, Piętrowy tanatoid. O pracy Katarzyny Kozyry, „Magazyn Sztuki", nr 1/1995, s. 13-15 Maciej Iłowiecki,,Życie Warszawy", 17 V I I I 1993. Xymena Zaniewska-Chwedczuk, „Gazeta Wyborcza", 18 V I I I 1993. Z wiaderkami, świńskim truchtem... (wywiad z Katarzyną Kozyrą przeprowadzony przez Artura Żmijewskiego), „Magazyn Sztuki", nr 1/1995, s. 20 Grzegorz Kowalski, dz. cyt., s. 73 Zygmunt Bauman, Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna. Warszawa 1995, s. 61 Wioletta Gnacikowska, Pegaz jako krasnoludek, „Gazeta Wybor­ cza. Magazyn", nr 35/1998, s. 22 Tamże., s. 23 2 I 4 5 6 7 8 9 1 0 I I 12 Por. tamże, s. 22-23 Tamże, s. 23 Tamże, s. 23 Abraham Moles, Kicz, czyli sztuka szczęścia. Studium o psycholo­ gii kiczu, Warszawa 1978, s. 74 Wojciech Burszta, Krzysztof Piątkowski, O czym opowiada antro­ pologiczna opowieść, Warszawa 1994, s. 116 Aleksander Warikoff jest właścicielem łódzkiej kamienicy, na któ­ rej stoi blaszany koń. Tamże, s. 20 Umberto Eco, Podróże do hiperrealności, w: Semiologia życia co­ dziennego, Warszawa 1996, s. 29 Por. Jean Baudrillard, dz. cyt., s. 182-183 Grzegorz Kowalski, dz. cyt., 73 Z wiaderkami, świńskim truchtem..., dz. cyt., 20 Por. tamże., s. 19 i Stanisław Piotr Gaszyński, dz. cyt., s. 26 Artur Żmijewski, dz. cyt., s. 13 Jean Baudrillard, Precesja symulakrów, w: Postmodernizm. Anto­ logia przekładów, red. Ryszard Nycz, Warszawa 1998, s. 185 Umberto Eco, dz. cyt., s. 15 Nathanael West, Dzień szarańczy, tłum. Maria Skibniewska, Po­ znań 1994, s. 27 11 14 15 16 17 1 8 19 2 0 2 1 22 2 5 2 4 2 5 2 6 2 7 O Z D O B Ą TWOJEJ POSIADŁOŚCI 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/809e03de54f4a99b707d00c5c8e82200.pdf d2394b60950a926b03c6f41c99dc5414 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2716 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2527 Title A name given to the resource Pielgrzymka do starej-nowej ziemi świętej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.164-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hall, Dorota Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pielgrzymka do starej-nowej ziemi świętej Dorota Hall W tych tchnących religią miejscach czułem się jeszcze lepiej niż we współczesnych ośrodkach rdzennych kultur. Byłem tutaj u siebie. Funkcjonowałem tu bardziej jako osoba, którą czułem, że jestem naprawdę. (Jim Berenholtz 1994:123) Nieustannie wzrasta ruch tury­ styczny w dawnych centrach kulturo­ wych. Dzięki prężnie rozwijającej się sieci Wieża z Kościoła ś. Michała komunikacyjnej co­ na świętej górze Glastonburg. Anglia raz łatwiej dziś' do­ trzeć w odległe za­ kątki wszystkich kontynentów. Stajemy się jednocześnie świadkami wytworzenia nowego typu turystyki: oto do sta­ rych świątyń czy grobowców, do miejsc uważanych przez siebie za święte, masowo ściągają ludzie odbywający „du­ chową podróż" w głąb siebie. Wydawane są specjalne prze­ wodniki dla udających się w miejsca „gdzie boskość dotyka i przenika świat ludzki", czyli do Indii, Egiptu, Jeruzalem, a także zabytków średniowiecznej Francji i „świętej Anglii" (Dickey 1994). Wibracyjny dźwięk sylaby OM intonowany jest na Piramidzie Słońca w Teotihuacan i wewnątrz pirami­ dy Cheopsa. W tej ostatniej - szczególnie często po 1990 ro­ ku, kiedy otwarta została dla zwiedzających „po godzinach", de facto: dla coraz liczniej ściągających tam grup medytacyj­ nych (Dickey 1994). Powstały biura podróży specjalizujące się w organizacji wycieczek do tego typu miejsc. Na przykład w Kalifornii w Berkeley od początku lat osiemdziesiątych działa Deja Vu Tours, które pośród licznych atrakcji oferuje wschód słońca w Stonehenge, uczestnictwo w rytuałach pro­ wadzonych przez szamana na Machu Piechu, chrzest w rzece Jordan. Właścicielka całego przedsięwzięcia opowiada o swoich klientach, że są to ludzie wierzący w reinkarnację, pragnący udać się do świętych miejsc swojej przeszłości (Kantrowitz 1994:40). Symboliczny związek podróżowania z poszukiwaniem prawdy, porządku mistycznego i psychicznego, ze zmianą wewnętrzną, nie jest chyba żadną rewelacją. Obok mitów i le­ gend (na przykład o poszukiwaczach św. Graala), w których zaczytują się ludzie z kręgów New Age, istnieje cała tradycja ezoterycznych podróży (teozofów, Gurdżijewa), z których czerpią pełnymi garściami . Tradycja to wciąż wzbogacana o przybywające świadectwa wypraw naznaczonych przeży­ ciami mistycznymi. Autor książki będącej zarazem autobio­ grafią i relacją z podróży „w starożytne tajemnice obu Ame­ ryk", Jim Berenholtz (artysta z kręgów New Age, znany przede wszystkim jako kompozytor muzyki sięgającej swymi korzeniami do kultur wszystkich kontynentów), pisze: „Życie istoty ludzkiej jest podróżą w czasie i przestrzeni - podróżą, V 1 164 dzięki której wzrastamy i rozwijamy się, świadomie i nie­ świadomie, ku spełnieniu naszego przeznaczenia. Podróż każdego z nas jest jedyna w swoim rodzaju. Jednak prędzej czy później wszyscy otrzymujemy szansę doświadczenia du­ chowej transformacji. W ten sposób rozumiemy świętość. W ten sposób rozumiemy samych siebie. Bez względu na to, którą ścieżką podążamy, siła bierze się z wiedzy, że nasza ze­ wnętrzna podróż może stać się drogą do wewnętrznego obja­ wienia" (1994:13). Droga, podróż, pielgrzymka są metafora­ mi, którymi chętnie posługują się ludzie związani z ruchem New Age na określenie swego życia widzianego jako proces transformacji (wiodącej do mistycznego oświecenia - jeśli koniecznie chcielibyśmy określić cel, który nie zawsze może być jasno określony; por. Ferguson 1993:24,35). Lecz w dzi­ siejszych czasach nieciągłej przestrzeni, ich własne, fizyczne podróżowanie niewiele ma wspólnego z pielgrzymowaniem, do którego odnoszą się w wypowiedziach na temat ludzkiego bytowania (polega bowiem na wystartowaniu samolotem, dajmy na to, z Los Angeles i rychłym wylądowaniu w Egip­ cie, Indiach, Meksyku, gdziekolwiek bądź). Sama fizyczna podróż nie jest już taka ważna, mało się o niej mówi (bo co tu dużo gadać o kolejnym przelocie boeingiem), na plan pierwszy wysuwa się zdecydowanie cel podróży: owo święte miejsce, do którego się zmierza. Nadzwyczaj ważne staje się ono właśnie i w nim przebywanie. Chciałoby się powiedzieć, że zwolennicy New Age'u wytyczyli nowe szlaki pielgrzymkowe, co w świetle powyższego nie byłoby jednak określeniem nazbyt fortun­ nym (nie ma sensu mówić o żadnych szlakach). Faktem jest natomiast, że wiele osób z kultury zachodniej (mieniącej się judeochrześcijańską) za cel wypraw zaczęło obierać zupeł­ nie nowe święte miejsca . Przede wszystkim: ośrodki staro­ żytnych kultur. Wiedza New Age uważana jest przez jej zwolenników za ponadczasową, obecną w kulturach całej Ziemi. Umiłowanie starożytności („starożytna magia Kahunów", „reiki - licząca tysiące lat tradycja naturalnego uzdrawiania" etc; por. Dobraczyński 1997:93) związane jest ze szczególną idealizacją kultur dawnych czy też w ogóle przedindustrialnych. Jak twierdzą rzecznicy New Age'u, dzięki życiu w doskonałej harmonii z naturą ich uczestnicy posiedli obszerną wiedzę na temat sił rządzących przyrodą oraz możliwości ich wykorzystywania, a wiedzą tą kierowali się wyznaczając miejsca święte i projektując cen­ tra religijne. Na łamach czasopism w rodzaju „Nie z tej Zie­ mi" czy „Nieznany Świat" często drukowane są o nich róż2 �nej wartości teksty (przy czym, choć cudowność twórców danej kultury często bywa podkreślana, bazą dla owych ar­ tykułów nie zawsze jest nachalne poszukiwanie sensacji, wbrew obiegowej opinii tych, którzy zajrzeniem do takich periodyków nie chcą się plamić) . W cudownych miejscach wyznaczonych przez mądrych starożytnych ułatwiony jest powrót do naszej „prawdziwej natury" (por. motto) rozumianej zwykle jako boskość, umożliwiony jest także kontakt z rzeczywistością pozamaterialną: z przeróżnie rozumianymi „energiami kosmiczny­ mi", z innymi wymiarami (channeling). Anne Williams, jed­ na z czołowych kompozytorek nurtu New Age, płytę Song of Isis nagrała w starożytnych świątyniach Egiptu, a więc w miejscu szczególnie dogodnym dla „zjednoczenia się z pozytywną energią kosmosu i przeniesienia jej na ziemię" (jak to określa komentarz do kasety wydanej przez toruńską „Ananda Musie"). Takie świątynie to zwykle coś więcej niż same budowle, których wzniesienie zaplanowano w zgodzie z siłami natury. W myśl ludzi z kręgów New Age, wielkie ośrodki religijne usytuowane zostały w pobliżu „czakramów", „spiral energetycznych", słowem: w miejscach o sil­ nym polu elektromagnetycznym, którego właściwości nau­ ka dopiero dziś zaczyna odkrywać. „Nieznany Świat" w ta­ ki oto sposób informuje o miejscowości Sedona w Arizonie: „Zespół tworzących ją zabudowań został usytuowany w an­ tycznym i uważanym za święte przez Indian Hopi i Navajo miejscu. Tego rodzaju magiczne miejsca uważane są za cen­ tra o szczególnym przepływie energii, tak zwane wielkie spirale, obecne w wielu punktach planety. (...) Nieprzypad­ kowo więc właśnie tutaj powstał bardzo ważny ośrodek No­ wej Ery, którego działalność polega głównie na ekspery­ mentach służących do jak najlepszego wykorzystywania po­ przez naturalne siły ziemi, energii psychicznych manifestu­ jących się w człowieku. (...) Aktualny lider grupy New Age w Sedona, Peter Sanders, utrzymuje, że naukowe analizy dotyczące szczególnych, elektromagnetycznych właściwo­ ści tak zwanych 'spiralnych prądów' nie wykazały niczego nadnaturalnego. Ich cechą charakterystyczną jest natomiast obecność form energii, o których najnowsza fizyka wie, że istnieją, nie jest jednak w stanie dokonać ich pomiarów" (Burakowska 1993). 3 Zatem miejscami, do których ściągają ludzie z ruchu New Age, są starożytne budowle powstałe na obszarach szczegól­ nie „energetycznych". Ich celem może być także sam taki „energetyczny" obszar. Może to być jakieś miejsce w natu­ rze; zwykle zresztą okazuje się, że było ono doceniane przed wiekami (na przykład „polskie miejsce mocy" - góra Ślęża, na której zresztą wiosną przyszłego roku odbyć się ma mię­ dzynarodowy zjazd adeptów reiki, jednej z naturalnych me­ tod uzdrawiania). Może to być jakiekolwiek inne miejsce; często okazuje się, że jest (lub choćby było) ono szczególnie ważne jeśli nie dla religii, to przynajmniej dla polityki. Za ro­ dzimy przykład może tu posłużyć czakram (węzeł energe­ tyczny) krakowski. Uważany jest on za jeden z siedmiu ist­ niejących na ziemi - pozostałe mają znajdować się w Delhi, Mekce, Delfach, Jerozolimie, Rzymie i Velehradzie (Rożek 1991:35) - ale nie istnieje chyba powszechna zgoda co do tej liczby (albo takiego rozmieszczenia energetycznych cen­ trów), skoro z ostatniego „Nieznanego Świata" dowiedziałam się, że za jeden z czakramów uważana jest także Majorka (Stępień 1998:22). Znajomy Chilijczyk opowiedział mi z ko­ lei o Valle de Elqui, rozległej dolinie znajdującej się w Czwartym Regionie Chile, w której swoje siedziby mają przeróżne grupy medytacyjne, rozmaite małe i duże komuny zainspirowane duchowością Wschodu, ludzie kontaktujący się z cywilizacją Ganimedesa (jeden z satelitów Jowisza o at­ mosferze zbliżonej do ziemskiej) i gdzie przed 18 laty naro­ dził się współczesny Chrystus, el Cristo del Elqui (na miejscu wydano na ten temat stosowne publikacje). Także dolina Elqui uważana jest przez jej mieszkańców i zaprzyjaźnionych bywalców za jeden z czakramów Ziemi, przy czym, według mojego rozmówcy, czakramy są centrami zmiennymi, trwają­ cymi w danym miejscu tylko przez określony czas, w zależ­ ności od ruchu naszej planety wokół własnej osi, Słońca, a przede wszystkim środka galaktyki. Trzema ostatnimi w dziejach Ziemi były Mezopotamia, jezioro Titicaca i Tybet, teraz przyszła kolej na dolinę Elqui. Tak właśnie całe skom­ plikowane zagadnienie czakramów tłumaczone jest za ocea­ nem; wracając do „naszego" czakramu, krakowskiego (w krypcie św. Gereona na Wawelu), dodam tylko, że jest on odwiedzany przez wcale pokaźną liczbę poszukiwaczy „miejsc mocy". Byłam świadkiem, jak w pierwszym nieomal rzędzie do niego właśnie została skierowana osoba zapytują­ ca gromadki znajomych o niewątpliwie New Age'owej orien­ tacji o miejsca w Krakowie, które warto by pokazać gościo­ wi z zagranicy. Nie ma dużej przesady w stwierdzeniu, że za szczególne może zostać uznane dosłownie każde miejsce. Możliwość ta­ ką stwarza fakt, że jego niezwykła energia nie zawsze uchwyt­ na jest dla „szkiełka i oka" (choć bywa, że badania radieste­ zyjne potwierdzą silne promieniowanie na danym obszarze). Wystarczy więc jedna opowieść, w gronie przyjaciół, o odby­ ciu szczególnie głębokiej medytacji na jakiejś polanie (albo w jakimś kościółku, gdziekolwiek) aby zachęcić słuchaczy do przyjazdu we wskazane miejsce (w celu doświadczenia ener­ gii sprzyjającej medytacji). Szczególne właściwości miejsca nie muszą jednak wiązać się wyłącznie z jego geograficznym położeniem. Same wie­ lokrotnie odbywane kontakty z transcendencją mogą mu przydać wyjątkowych walorów. Znane są i szeroko komento­ wane (nie tylko w kręgach New Age) badania naukowe doty­ czące TM (Medytacji Transcendentalnej) wiodące do odkry­ cia tzw. „efektu Maharishiego": 1 proc. ludzi praktykujących TM w danym miejscu jest w stanie wywrzeć porządkujący i harmonizujący wpływ na otoczenie (maleje liczba prze­ stępstw, nieszczęśliwych wypadków itp.). Idąc dalej i rozcią­ gając tę zasadę - zgodnie zresztą z duchem New Age'u - na wszelkiego rodzaju medytacje, w tym chrześcijańską modli­ twę, najzwyklejszy kościółek staje się miejscem świętym przez samo nagromadzenie w nim modlitw (a co dopiero mówić o wiekowych centrach religijnych!). Znajomy buddy­ sta opowiadał mi, jak pewnego razu Ole Nydahl (nauczyciel szkoły Karma Kagyu na Zachodzie) cieszył się „wymedytowaną salą", w której przyszło mu prowadzić medytacje; rzecz miała miejsce w ośrodku wczasowym, w którym przed spo­ tkaniem buddystów odbywał się kurs jogi. Zatem miejsce święte (na którego niezwykłość wpływa silnie oddziaływują­ ce pole elektromagnetyczne ziemi, albo na przykład obfitość jonów ujemnych w atmosferze, a może sama jego konstruk­ cja - jak w przypadku piramidy) sprzyja kontaktom ze sferą pozamaterialną, osiąganiu tzw. „zmiennych stanów świado­ mości", ale jednocześnie same te kontakty świętość miejsca generują czy też ją wzmacniają. Miejscami świętymi w tym rozumieniu są także przeróżne ośrodki zwane często z hindu­ ska aśramami, do których masowo ściągają sympatycy New Age'u, a które dodatkowo (a może przede wszystkim) uświę165 �ca sama obecność mistrza, przy którym łatwiej o „duchową transformację". By dopełnić charakterystyki miejsc uważanych w kręgach New Age za święte (a więc takich, w których łatwo o mi­ styczne przeżycia) wspomnieć jeszcze wypada o astrokartografii, która daje możliwość wyznaczenia, na podstawie indy­ widualnego horoskopu urodzeniowego, obszarów ziemi naj­ dogodniejszych dla kontaktów z sacrum. Jest to sposób na odnalezienie własnego świętego miejsca (własnego! - co zna­ mienne w czasach zindywidualizowanej „niewidzialnej reli­ gii"); warunkiem jest, aby zainteresowany dogłębnie przea­ nalizował rozkład planet we własnym horoskopie obliczonym dla danej szerokości i długości geograficznej (przede wszyst­ kim położenie Neptuna, ale także innych ciał niebieskich, do­ brze na przykład, aby Księżyc znajdował się w dwunastym domu) i może ruszać na spotkanie z transcendencją (czy le­ piej byłoby powiedzieć: immanencją - skoro rzecz dotyczy New Age'u sławnego ze sprowadzenia deus otiosus z niebie­ skiej banicji w przestrzeń znajdującą się w zasięgu ręki). Wraz ze wzrostem ruchu turystycznego w starych świę­ tych miejscach odkrywanych na nowo przybywa relacji o doświadczanych tam stanach mistycznych, o przeżyciach szczególnie silnych. Równocześnie na forum naukowym głos zabierają osoby, które opowieści takie obierają za punkt wyjścia do poszukiwań „nowego paradygmatu, który po­ zwoli na lepsze zrozumienie niezwykłej i cudownej mocy miejsc" (amerykański psycholog Jim Swan; 1989:215). Sprzysiężenie Wodnika rozszerza swoje wpływy. PRZYPISY 1 Ruch New Age traktuję szeroko jako zjawisko złożone, wewnętrz­ nie zróżnicowane i wielopłaszczyznowe (nie ograniczając jego rozumie­ nia do „Niskiej. Okultystycznej Nowej Ery" jak mogłoby wynikać z pierwszego akapitu; por. Dobroczyński 1997:89-111). Tak je właśnie tutaj nazywam: ..miejsca święte", stosując to okre­ ślenie wymiennie z innym - „miejsca mocy" - częściej używanym przez samych sympatyków New Age'u. Chodzi w każdym razie o obszary. : w których (jak o tym dalej piszę) ułatwiony jest kontakt z rzeczywisto­ ścią pozamaterialną, gdzie łatwiej o przeżycia mistyczne (niezwykle cen­ ne i poszukiwane w New Age'owych kręgach). ' Zob. na przykład dość wyważony artykuł o pobycie na Machu Piechu: R. Teyszerski, Zostało słońce i święty słup, „Wydarzenia Niesamowite", nr 3, 1998. albo tekst wręcz „odczarowujący" Tybet: M . Kalmus, Tybet z tej Ziemi - czyli legenda i rzeczywistość, „Nie z tej Ziemi", nr 12(40), 1993. BIBLIOGRAFIA: Berenholtz Jim 1994 Podróż w cztery strony. Mistyczna opowieść o podróży w staro­ żytne tajemnice obu Ameryk, Bydgoszcz. Burakowska Joanna 1993 Święte miejsca i magiczne wibracje, „Nieznany Świat", nr 35. s. 38 Dickey Christopher 1994 The Oldest Pyramid Scheme, „Newsweek". Nov. 28, s. 43 Dobroczyński Bartłomiej 1997 New Age, Kraków. Ferguson Marilyn 1993 Na rozdrożu: przemiana ludzi [w:] (wyb. i tłum.) Macura P.. New Age. Kraków, s. 21-49 Medytacje pod megalitycznym kamieniem. miejscem dawnych rytuałów. Północna Szkocja w pobliżu Forres Kantrowitz Barbara i in. 1994 / / i Search of the Sacred, „Newsweek". Nov. 28, s. 39-41 Rożek Michał 1991 Kraków, czyli siódmy czakram ziemi. O tajemniczych osobliwo­ ściach tego miasta, Kraków. Stępień Małgorzata Anna 1998 Reiki - przesłanie miłości. ..Nieznanv Świat", nr 8(92). s. 21-23 Swan Jim 1989 Lugares sagrados en la naturaleza: un instrumento en el maletin del chamem, [w:] Harner M . i in., El viaje del chaman. Си­ пи ii'm, pode г у crecimiento personal. Barcelona, s. 210-221 Medytacja w kamiennej świątyni w Findhorn Foundation kolo Forres Czerpanie świętej mocy z megalitycznych kamieni pochodzenia celtyckiego w pobliżu Forres Fot. Anna E . Kubiak /66 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d36cf1155e47e487bc15819a1fa76e4.pdf 87843269cced8d9f5b900d7d9fb11f67 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2713 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2524 Title A name given to the resource Trzy miesiące w fitness-klubie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.153-155 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Trzy miesiące w fitness-klubie Historia Ładu, jego Choroby i Nieznanego 1 Tomasz Rakowski Siłownie, fitness przeznaczone są dla każdego. Moda bu­ dowania ciała we wszelkich kierunkach zasięgiem swym obejmuje niezmierzone przestrzenie współczesnego świata. Na stałe zagnieżdżona w czasopismach, w wynaturzonych naukach sportowych uczelni, w siatce klubów body-buildingu zadaje nam życie pełne energicznych poczynań i zdycyplinowanej pogoni za coraz trudniejszymi (ale mającymi być osiągalnymi i dającymi coraz większą satysfakcję) celami. Do mojego fitness-klubu może przyjść każdy, spotykam więc zwykłych ludzi, urzędników, kobiety w średnim wieku, które ćwiczą wraz ze swoimi dziećmi, najróżniejszych „byków" i „kafarów" o mętnym spojrzeniu, studentów wszelkiej maści i profesjonalistów o trójkątnych sylwetkach. Kiedy przychodzę, poprzez zdjęcia prężących się muskułów, porozkładane czasopisma i ścienne fotosy migocze nie­ ustępliwie ideał ciała Renesansu. Dawno temu pitagorejczycy poszukiwali odpowiedniości między liczbami, geomet­ rycznymi figurami i ich transformacją - chcieli w ten sposób znaleźć ogólną proporcję świata, proporcję, którą posługiwał się Stwórca. Ciało człowieka było tekstem takiej odpowie­ dniości, poszukiwali jej alchemicy, lekarze i architekci. Witruwiusz pisząc „O architekturze ksiąg dziesięć" myślał o za­ warciu w budowli proporcjonalnej harmonii ciała, o odpowie­ dniości Makro- i Mikrokosmosu, Ładu porządkującego cały wszechświat. Z poszukiwań boskich proporcji narodził się Dawid Michała Anioła i pośrednio Mr. Olympia Joe Weidera, ojca światowego fitnessu. W dość już zakurzonym „projekcie nowoczesności" ciało ujęto w ramy całościowej modulacji, poddano ćwiczeniom porządkującym świat, nadającym po­ wszechny cel, którego obalenie było co najmniej niezrozu­ miałe. Forma uporządkowania nadana została tak, aby wszy­ stkie ciała pasowały do całości, aby były sprawne, silne i wiecznie poddane zorganizowaniu (Bauman 1995). Widzę wyraźnie oznaki upewnienia i zadowolenia u moich współto­ warzyszy ćwiczeń, którzy budują swe ciała, szukając piękna i harmonii, regularnych l i ­ nii przedramion, przepisowych krągłości barków i odpowiedniej węzłowatości łydek. Powszechny bieg ku uporządkowanemu ciału i precyzyjnie zapełnionemu kalenda­ rzowi daje poczucie sensu rzeczywistości, a właściwie nie pozwala na odczucie jego braku. Ład, porządek nowoczesny i harmo­ nia Renesansu w pewnym stopniu na stałe obecne są w fitness-klubie, podczas gdy na stronach „Muscle&Fitness" zdrowie, siła i soki witalne przepełniają cudownie spre­ parowane kulturystyczne posiłki, plażowe prezentacje umięśnionych modelek i uśmiechniętych mocarzy (jaskrawo białe zęby prawie zawsze są widoczne). 2 Każdy z nas poi się olbrzymią ilością wyobrażeń doskona­ le rozwiniętego ciała, metod treningowych, diet z odżywek i suszonych fig. W oczach mamy każdy szczegół umięśnienia, szczegóły przeobrażeń, których dokonamy. Wizerunek nasze­ go ciała zlewa się z mięśniami idoli, z mięśniami obiecanymi przez rozpisany „mikrocykl", z sylwetką widywaną w lustrze po i przed ujędrniającym treningiem, po i przed zastosowa­ niem odwadniaczy. Upodabniam moje ciało do ciała Franka Zane, ale nogi chcę mieć jak Paul Dillett. Ćwiczenia mojego brzucha widzę w obrazach ćwiczącego Doriana Yatesa, odży­ wiam się tak, jak poleca Kevin Levrone. Świat moich mięśni nie jest faktycznym stanem ciała, nie jest też umięśnieniem mistrzów, „cały system przechodzi w stan nieważkości^..) nie jest irrealny, jest symulakrem, albowiem jego gwarantem przestaje być rzeczywistość, wymiany dokonuje się we wła­ snym zakresie, w nieprzerwanym obiegu wzajemnie do siebie odsyłających referencji" (Baudrillard, 1995 s. 180). Przez półtorej godziny, na ogół dwa razy w tygodniu, wraz z przygodnymi współużytkownikami włączamy się w serie powtórzeń morderczych skurczów. Momenty przesi­ leń umykają w chwilę po zaistnieniu. Ćwiczenia odbywają się dla samych ćwiczeń, wydaje się, że efekty nie mają z ni­ mi związku, tak jak nie pamięta się serii z poprzedniego ty­ godnia. Pozostają w kręgu zmieszanych zmysłowych bodź­ ców, przydechów, chrzęstu stawów, brzęku odważników, słodkawych zapachów energizujących napojów. Dwa razy w tygodniu zatrzymuje się czas, a cel znika z pola widzenia. Absolutnej sylwetki nigdy nie osiągniemy, my tylko zapa­ miętale uprawiamy fitness. Tylko dobieramy nowych odży­ wek, porcji aminokwasów, mikrocykli na atlas i butterfly. „Wchodząc na salę z przyrządami zapominam o całym świe­ cie..." - mówi jeden z bywalców klubu, „codzienne treningi sprawiły, że każdy z nich stawał się nowym życiem..." pisze w „Muscle&Fitness" Joe Weider. Zaczynamy wiecznie od nowa, wiecznie pogrążamy się w zapamię­ tałym wysiłku. Nie istnieje przed i po, ist­ nieje tylko porcja doznań wyzwalanych przez pękające blokady bolących ramion ,,(...)w ekstazie radości umiłowanie osta­ tecznej perfekcji może rozpuścić się i znik­ nąć z widoku. Czas ciągle płynie, lecz wskazówka utonęła w nurcie. Żaden jego moment nie różni się w tej chwili od inne­ go" (Bauman 1996 s. 147). Mamy więc do czynienia z obłąkanym, schizofrenicznym działaniem, nowotworowo zmienionym i zautonomizowanym środkiem, podczas gdy cel (o ile się go pa­ mięta) porozrywał i splątał nitki wiodące do rzeczywistości. Nawet ciężar upewnie­ nia i usensowienia świata przeniósł się 153 �w zupełnie inne regiony i nie dotyczy już w tym stopniu po­ rządku, sprawności, harmonii co kiedyś. Pozostawiony sam sobie, w obawie przed „nieadekwatnością" stał się szalonym pościgiem za przyjemnością i satysfakcją, odbiorem wrażeń i walką o pozostanie do tego zdolnym za wszelką cenę (Bau­ man 1995). Kiedy przychodzę poćwiczyć, zagłębiam się w czynność, która żyje sama dla siebie. Trening, który się uprawia, ma za zadanie być maksymalny, oszałamiający, burzący wszystkie granice. Podczas gdy spinam się do ostaniego wyciśnięcia, plakaty na ścianach i stronice magazynów body-buildingu pokazują nieludzko naprężone ciała, o monstrualno-chorobliwej muskulaturze, opatrzone hasłami: „Ramiona na max", „Trening, który postawi cię na nogi", „Aby mięśnie grzbietu nie próżnowały!", czy reklamą odżywek typu Slim Max, Me­ ga Mass, Max Grain, Hard Body. Maksymalnie, hard, mega, na max - to zaklęcia, które wypełniają sobą siłownię aż po sklepienie. Znalazłem się w sytuacji powszechnego dążenia, pogrąża­ nia się w dążeniu, poszukiwaniu Czegoś, co powoli zaczyna się ukazywać. Powoli „(...) sport jako wykalkulowane marno­ trawstwo służące do ukrycia problemu, gadanina podniesiona do rangi nowotworu"( Eco 1996 s. 112) traci dla mnie swe znaczenie. To, co robimy, jest próbą zmaksymalizowania pewnej czynności. Czynności zapamiętałej, która staje w obliczu ciągle jawiących się ambiwalencji, sprzecznych doznań, dwojakich sensów i dychotomicznych obrazów świata fitnessu - zdjęcia zapełniające „Muscle&Fitness" przedstawiają ciała dławiące nas swą cielesnością, morfolo­ gią i fizjologią, ale prawie zawsze wplecione i nierozłącznie połączone są z maszynerią, tak że wydają się tylko częścią POMYŚL Wysokooktanowy treeing mięśni cmrtiriwych Jeffs Pouiitu 154 sztang i hantli. Kulturystyka nosi w sobie „sposób na życie" związany ściśle z Naturą, który jednocześnie nie jest niczym innym niż agresywną ingerencją Kultury. Rysunek sylwetki dąży ku Harmonii, ale dokonuje się na nim zabiegów jak naj­ bardziej fragmentarycznych (jeden z mistrzów fitnessu pisze 0 swych pośladkach, o które dba najbardziej i dzięki którym wygrywa). O tej dychotomiczności pisze Bauman kontynuu­ jąc rozważania nad losami współczesnego ciała - „Trzeba się uczyć, jak poddać się temu, co wyprzedza i przekracza wszel­ kie nauki (...) tresować i przymuszać ciało, by puściło sobie wodze (...) kontrolować je, by uwolniło się od kontroli ... Trzeba być w środku i na zewnątrz w tym samym czasie ..." (Bauman, 1995 s. 95) To, czego doświadczamy, to bycie zara­ zem ćwiczącym i ćwiczonym, tym, na którego się działa, 1 tym, kto działaniem swoim nadaje kształt. Siłownia, jak szybko się zorientowałem, nie jest miejscem zwykłym. Ściany wyłożone lustrami zaginają przestrzenie, zwykli ludzie obcują ze sobą nago w fizjologicznej jawności, a powszechny wysiłek pełen bólu i grymasów budują obraz Hadesu i Zaświatów. Świat kulturystyki (przywołuję jeden z poprzednich akapitów) jest ponadto zabarwiony rodzajem hiperrealności, jest światem, który „(...) poszukując prawdzi­ wej rzeczy, tworzy ostatecznie absolutny fałsz" ( Eco, 1996 s.16). Cechą takiej hiperrealności jest przywoływanie maksi­ mum, najlepszej rzeczy, tej prawdziwej rzeczy, more (są to slogany używane przez Coca-Colę, przez amerykańską tele­ wizję) (tamże). Zaczynam więc podejrzewać i poszukiwać jakiejś iskier­ ki, prześwitu, tego niezwykłego i tego, co do niezwykłości fitnessu się przyczynia. Coraz częściej skłaniam się ku idei zaistnienia w „pełny" sposób, do ujrzenia zarysów czegoś �niepojmowalnego i bezimiennego, czegoś istniejącego w obrazie klubu, co jest nieobrazowalnym. Widzę w tym za­ pamiętałym, zmaksymalizowanym działaniu proces zmian nastrojów poznawczych, proces pokrewny zdejmowaniu „na­ kładek" aparatu pojęciowego, drodze ku niedoświadczaniu. 0 idei tego, co niepojmowalne, tego, co absolutne i maksy­ malne, pisał Mikołaj z Kuzy, filozof średniowiecza - „Maksi­ mum, od którego nic większe być nie może,(...) nie jesteśmy zdolni inaczej pojąć jak tylko w sposób niepojmowalny (...) przekracza to wszelkie nasze władze intelektualne, niezdolne w swej zasadzie, drogą rozumową, pojednać przeciwieństw"(Mikołaj z Kuzy 1997 s. 34). Praca nad ciałem, sprawnością, praca zapamiętała i na max stawia nas (o czym pisałem dokładnie powyżej) w sytuacji rozszczepionej, dwu­ znacznej, pełnej nierozwiązywalnej dychotomii, aporii do­ znań. Bauman dostrzega zjawisko „postawy naraz proteo1 fikso-fobicznej - obawy, że się nigdy szczytowych przeżyć nie osiągnie (...) i zarazem strachu, że się do szczytu dotrze" (Bauman, 1995 s. 96). Mam wrażenie, iż chodzi o to, aby przetransportować się w takie miejsce (wędrówka dotyczy kategorii naszych władz poznawczych), w którym opozycje i przeciwne doznania znoszą się nawzajem, nicościują. W miejscu tym bezzasadne jest pytanie „ćwiczący czy ćwi­ czony?", ponieważ jesteśmy poza tą opozycją - „Opozycje stosują się jedynie do rzeczy dopuszczających stopnie więk­ sze i mniejsze, do Największego zaś absolutnie nie, gdyż przekracza ono wszelkie opozycje (...) Największe (...) istnie­ je w taki sposób, że jest poza wszelkimi opozycjami (...) stoi ono zarówno ponad wszelką afirmacją, jak i negacją" (Miko­ łaj z Kuzy, 1997 s. 53). Zapamiętałość fitnessu, obraz fitnessu zawarty w sloganie „Ramiona na max" jest działalnością ukierunkowaną na osią­ gnięcie stanu poredukcyjnego, stanu, w którym może zami­ gotać i zaiskrzyć się z bardzo daleka, to co Nie Jest, co Ukry­ te. Nie możemy pytać „Czy jest, czy nie jest?", ponieważ to nie-jest i zarazem nie-nie jest („jest" poza opozycją). My tyl­ ko wiemy, że to gdzieś „jest", ponieważ jak opowiadał Mistrz 3 Eckhart Bóg (Bycie) ukrył się, ale niechcący chrząknął i zdradził się ze swoim istnieniem (jest to rodzaj fortelu ma­ jącego opisać nieopisywalne). Proces zapamiętałych czynności, które należą do fitnessu (dotyczą one motywacji, nastrojów poznawczych, „świado­ mości", a pokonywane ciało temu towarzyszy) wydają się ścieżkami, które chcą być zbieżne z zadaniem nazwanym przez Mistrza „Gelassenheit", czyli totalnej bezwoli, wyrze­ czenia się swego umysłu, jego kszałtów, form, jakie nadaje. Pozwoli to na doznanie Tego „co nie jest ani tym, ani tam­ tym", Tego co jest Niczym, miejscem, gdzie ujawnia się By­ cie, gdzie więź z Byciem nie jest stracona (Kostyszak, 1997). Logika apofatyczna jest więc nie-do-pomyślenia, a poszu­ kiwania niezwykłego i absolutnego (użyłem pojęć potocz­ nych, które w pewnym odniesieniu oznaczają sacrum) karmią się nią w swych dążeniach. Właśnie „taki Bóg inspiruje poję­ cie sacrum, nie znane zinstytucjonalizowanym Kościołom (...) Ten zlaicyzowany i nieskończenie nieobecny Bóg towa­ rzyszył współczesnej myśli, przybierając rozmaite nazwy" (Eco, 1996 s. 112, 113). Fitness związany jest z niezwykłym. Jest to czynność, która dzięki zapamiętałości kruszy skłon­ ność do „nazywania" i „ujmowania", pozwala na zamigotanie („chrząknięcie"), miejsca gdzie widać Nic. Wydostaje się ona z całego szeregu dychotomii, aporii, z którymi się spotyka - „Porwali młoty w twardą dłoń i jęli w mury tłuc z łoskotem! I nie wiedziała ślepa noc, kto jest człowiekiem, a kto młotem?" , „kruszy mur", by dotrzeć w „znicościowaną nicość", tam, gdzie niczego nie można na­ zwać, gdzie słowo milknie - „I runął mur, tysiącem ech wstrząsając wzgórza i doliny! Lecz poza murem - nic i nic! Ni Żywej duszy, ni Dziewczyny!". 4 PRZYPISY ' Praca powstała dzięki moim osobistym doświadczeniom przy upra­ wianiu fitnessu. „MuscIe&Fitness" to magazyn kulturystyczny założony przez Joe Weidera, ojca światowej kulturystyki; pisząc pracę dysponowałem ośmioma numerami tego czasopisma. Logika antropologii apofatycznej zawarta w myśli Mistrza Eckharta jest mi znana dzięki wykładom dr. hab. C. Wodzińskiego pt. Jurodiwyj - antropologia apofatyczna, które odbyły się 18.02 i 11.03 br. Wiersz Leśmiana Dziewczyna pochodzi z tomu Ballady. 2 3 4 BIBLIOGRAFIA Baudrillard, J. 1996 Precesja symulakrów, [w:] Postmodernizm, antologia przykła­ dów, Kraków. Bauman, Z . 1995 Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności, Toruń. Bauman, Z. 1997 Ponowoczesność a dekonstrukcja nieśmiertelności, [w:] Postmo­ dernizm a filozofia. Warszawa. Eco, U. 1996 Semiologia życia codziennego. Warszawa. Jameson, F. 1996 Postmodernizm a społeczeństwo konsumpcyjne, [w:] Postmoder­ nizm, antologia przykładów, Kraków. Kostyszak, M . 1997 Martin Heidegger - rękodzieło myślenia, Wrocław. 755 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8da4a955291e531d2e536725da61a9fe.pdf f6b3540b05a4dfdf77ab5a2038a5b22c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2714 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2525 Title A name given to the resource O fotografiach Roberta Mapplethorpa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.156-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pilichowski-Ragno, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O fotografiach Roberta Mapplethorpa Andrzej Pilichowski-Ragno Akt - actus, to co się wydarza, proces. Języki polski i nie­ miecki przejęły ten termin z łaciny na określenie reprezenta­ cji ciała. W innych językach mówi się: nudo, the nude, nu. Akt to także odsłona, jak w teatrze. Ale nie odsłona w sensie odkrycia, zdjęcia ubrania, to raczej odsłona jako zaproszenie do uczestnictwa, jako oczekiwanie na coś, co ma się wyda­ rzyć. Nagość jest statyczna, jest cała przedmiotem swojego od­ niesienia, w pełni zawiera się jako desygnat w określającym ją znaku, jest tym, czym jest. Akt jako pojęcie artystycznej re­ prezentacji nagości wychodzi poza samą ramę reprezentacji, sytuuje się w kategoriach czasowych, w kategoriach dziania się i doświadczenia. Sama nazwa staje się w akcie punktem wyjścia interpretacji, jest wskazaniem na ten moment w sztu­ ce, w którym, jak powiada Adorno, określa ona siebie przez stosunek do tego, czym nie jest, czyli mówiąc inaczej, akt ja­ ko proces i wydarzenie wskazuje na dialektykę tego, co dane jako statyka (obraz, reprezentacja), i tego, co statykę repre­ zentacji przekracza - nieobecność. Nieobecność, czyli specyficzny stosunek „tworzywa" ak­ tu, ciała, do tego, czym ciało nie jest, czy raczej czym prze­ staje być właśnie w akcie jego reprezentacji. Andre Rouille w studium o XIX-wiecznej fotografii francuskiej rozróżnia akt i portret (mowa także o portrecie osoby nagiej). Akt jest jakby uprzedmiotowieniem portretu, stoi po stronie tego, co przedmiotowe, portret jako jednostkowość i indywidualność jest stricte podmiotowy. To jednak tylko część prawdy. Moż­ na się zgodzić, że reprezentacja odbiera ciału jego jednostko­ wość, jego istotowość i niepowtarzalność, tak jak reprezenta­ cja twarzy tylko tę istotowość i niepowtarzalność potwierdza, tyle że artystyczna reprezentacja ciała (akt) poprzez rezygna­ cję z tego, co stanowiło dla niej swoje tworzywo - konkretne ciało dane w jakimś tu i teraz, przenosi, odwrotnie niż portret, swój przedmiot poza horyzont tradycyjnie pojętej mimesis. Tak więc akt działa jakby dwustopniowo - po pierwsze uprzedmiotawia, subiektywizuje rzeczywistość po to, by z uzyskanego tą drogą obiektu uczynić punkt swojego wyj­ ścia. Zasadą i fundamentem portretu jest zaś pojęcie mimesis; portret jest zawsze portretem kogoś. - Nawet wtedy, gdy podobieństwo do tego kogoś zostało celowo zniesione (wyo­ braźmy sobie fotografię głowy od tyłu) sam fakt nazwania zdjęcia portretem wskazuje na konkretny punkt odniesienia (ta, a nie inna osoba) i intencjonalnie przynajmniej dokonuje połączenia tego, co reprezentowane, z tym, co reprezentują­ ce. Pojęcie mimesis jest również fundamentem reprezentacji pornograficznej - trzeciej kategorii reprezentacji postaci. O ile jednak portret subiektywizuje, wskazując wyraźnie na swój przedmiot, o tyle reprezentacja pornograficzna ucieka 156 od tego, co jednostkowe. Pokazuje to, co zuniformizowane, zawsze takie samo, istniejące niejako poza czasem, bojąc się dotknąć indywidualności i niepowtarzalności przedmiotu swojego odniesienia, poddanego przecież prawom przemija­ nia, przywodzącego na myśl śmiertelność wszystkiego co jednostkowe. W horyzoncie pornografii pojęcie czasu nie ist­ nieje (w portrecie jest fundamentalne) - ciało zastąpione zo­ stało przez rzecz, a ta przecież nie podlega procesom starze­ nia się i degradacji. Różnica między aktem a reprezentacją pornograficzną ry­ suje się w innym miejscu. Przedmiot reprezentacji, który dla aktu jest punktem wyjścia, w pornografii jest jej punktem dojścia, stanowi cel i koniec przedstawienia, w chwili gdy akt „dzieje się", dalej pornografia milczy, zaspokoiwszy swoje pragnienie pokazania. Akt nie pokazuje niczego, raczej daje się jako pewna ilość możliwych odczytań, rozwija się w cza­ sie jako dialektyka tego, co dane (ciało) i tego co do-dane (kreacja). Jak się wydaje, ciekawe może być spojrzenie właśnie pod tym kątem na fotografie Roberta Mapplethorpa, pomijając ich kontekst gejowski, a co za tym idzie, pomijając także kwestię przekraczania tabu obyczajowego i estetycznego, at­ mosferę skandalu, w której fotografie te funkcjonują, a w każdym razie funkcjonowały, zanim zostały anektowane przez kulturę oficjalną. Poważny kłopot z fotografią Mapple­ thorpa polega na nieumiejętności opuszczenia tego wątku, zajmującego zazwyczaj centralne miejsce w sposobie jej in­ terpretacji i opisu. Jest to jednak, jak się wydaje, specyficzne, mówiąc słowami Eco, „użycie" tekstu, tj. wpisanie go w dys­ kurs wobec niego zewnętrzny: ideologiczny, polityczny, spo­ łeczny. Poza tym obszarem, o jasno określonych oczekiwa­ niach wobec dzieła sztuki, rozpościera się to, co w dziele nie­ powtarzalne. Trzy wyróżnione kategorie - akt, portret, pornografia wy­ dają się tu współistnieć (jednocześnie się wykluczając) na au­ tonomicznej płaszczyźnie, tworząc swoisty, czwarty wymiar interpretacji, której nie można już sprowadzić do żadnej „tra­ dycyjnej" postawy wobec ciała czy wobec postaci. Zerwana bowiem została granica pomiędzy gatunkami, nawet jeżeli sztucznie stworzonymi, to przecież tak mocno istniejącymi w świadomości odbioru, że każde ich naruszenie powoduje ten specyficzny stan, w którym interpretacja chciałaby pozo­ stać niema, bojąc się naruszyć delikatność swojego przedmiotu. Mówienie o delikatności w przypadku Mapple­ thorpa może się wydawać paradoksem; tak jednak nie jest. Delikatność, o której mowa, nie tkwi w przedmiocie przed­ stawienia, nie ma jej też w sposobie obrazowania - delikat­ ność to efekt zmiany paradygmatu interpretacji, która już nie �stara się (nie może) klasyfikować pozytywnie, tj. odnosić się do tego, co jest jako gatunek, prąd, szkoła (akt, portret, po­ rnografia), ale określa obraz w kategoriach negatywnych, odbierając mu koniecznos'c bycia czymś, czymś jednym, jak powiedział Foucault w studium o fajce Magritte'a - „bycia tym oto". Tak więc pytając o Mapplethorpa, pytamy, czym nie jest fotografia, a jej jedyne „znaczenie", jak się wydaje, jest wła­ śnie tym, co wynika z jej negatywnego opisu. Współbrzmi to ze stwierdzeniem Lyotarda, dotyczącym sztuki postmoderni­ stycznej, według którego postmodernistyczne jest to, „co wy­ rzeka się pocieszenia podsuwanego przez poprawne formy, odrzuca zgodę na smak, umożliwiający wspólne doświadcze­ nie nostalgii za nieosiągalnym; to, co poszukuje nowych przedstawień, nie po to, by się nimi delektować, lecz po to, by lepiej odczuć istnienie nieprzedstawialnego". Pytanie jednak, czy nieprzedstawialne nie jest po prostu grą wykraczającą daleko poza granice konwencji - jedynego gwaranta przedstawialności, grą, która mieszając gatunki, nie po to by stworzyć nowe, lecz po to, by oczyścić dokładnie po­ le z wszelkich zastałości, staje się samo konwencją, odsyłają­ cą jedynie do siebie; czymś, za czym nie stoi już nic, a nie­ przedstawialne zyskuje status bytu stricte negatywnego, tj. stanowi tylko pustą negację tego, co jest. Czy może raczej, a wydaje się to w przypadku Mapplethorpowskich fotografii bardziej trafne, nieprzedstawialne jest nie rezygnacją z prawdy lecz, jak twierdzi Blanchot, uwidocz­ nieniem ciemności tego, co pierwotne, nie światłem (Heideg­ ger), lecz ciemnością, przywracającą naszemu zadomowieniu istotę wygnania. Jest bowiem w tej hybrydycznej formie „porno-portreto-aktach" coś, co spaja te, jak pokazaliśmy wyżej, nieprzystawalne do siebie kategorie. Coś, co stoi o wiele wy­ żej niż zdekonstruowane pojęcie konwencji czy reprezentacji. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że ukazanie człowieka jako jednostkowości czy indywidualności (portret) w połączeniu z jego zwierzęcością (pornografia) i jego zdol­ nością do jej przezwyciężenia przez piękno (akt) jest dąże­ niem do wyrażenia pełni, jakiegoś uniwersum etyczno-estetycznego, w którym reprezentacja taka byłaby odkryciem prawdy o człowieku. Jest jednak owo „coś"', pewna nieokre­ ślona kategoria, nieprzedstawialne, które burzy optymistyczną wizję człowieka jako całości, nawet jeżeli to będzie całość dialektyczna. Tym czymś jest przenikające wszystkie fotogra­ fie doświadczenie śmierci. Nie da się jednak opisać owego do­ świadczenia w terminach obecności, nie wynika ono z połą­ czenia wspomnianych kategorii, raczej przez negację każdej z nich rodzi swoistą aurę niewypowiadalnego, nieprzedsta­ wialnego, które wskazuje na to, co w ciele śmiertelne. Ciało u Mapplethorpa jest ciałem par exellence - ma swo­ ją konsystencję, fakturę, ciężar, nie jest nim jednak, bo każdy jego ruch jest przez obiektyw sprowadzony do zera - postać w ruchu jest równie statyczna jak rzeźba, odlew. Jest piękne; jest aktem, ale jego piękno ma w sobie skażenie utylitarnością, jest piękne, gdyż jest atrakcyjne. Jest pornograficzne, gdyż chce się pokazywać, dawać do oglądania, jednocześnie jego nagość służy kategorii formy i ekspresji. Jest jednostko­ we, indywidualne, jest „tą osobą", związaną z jej własną hi­ storią (tytuł fotografii to imię lub imię i nazwisko modela), ale jednostkowa historia ulega przekroczeniu przez negację czasowości, przez wyjęcie przedmiotu z uniwersum czasu, nierozerwalnie związanego z tym, co indywidualne. Jest więc ciało jakby nieobecne, bo każda próba jego nazwania spoty­ ka się z jej negacją, co sprawia, że będąc dane na fotografii, tj. istniejąc materialnie za pomocą nośnika (naświetlony pa­ pier fotograficzny), nieustannie oddala się przy każdej próbie jego uchwycenia, zatrzymania poprzez nazwanie. W tym sen­ sie jest skażone śmiertelnością, tym, co nie pozwala trwać wiecznie. Oddala się, pozostawiając owo uczucie, które Hei­ degger nazwał przeboleniem, a Gianni Vattimo - pietas: „li­ tość i współczucie, jest miłością do istoty żyjącej i do jej śla­ dów - tych, które ona pozostawia, i tych, które niesie w sobie jako otrzymane z przeszłości". Jest więc coś bardzo „niefotograficznego" w Mapplethorpowskich fotografiach - owo odejście od momentalności, od „teraz" obrazu, zwrócenie się ku śladom, ku temu, co było, ku temu, co będzie (śmierci), pominięcie teraźniejszości - właśnie owa pietas, przebolenie. I chyba żadne inne medium nie jest w stanie wyrazić tego tak mocno jak fotografia. 757 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d04670ffd48d19149fd2b3146760a0c4.pdf ed58c93ec6c619340cbecc56a79a10d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2717 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2528 Title A name given to the resource Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.167-169 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Anna E. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze A n n a E. K u b i a k Strata jest magiczną ochroną Ewa Hoffman Przechadzając się po Covent Garden w Londynie w po­ godny, wiosenny weekend, wyląduję zawsze na pchlim tar­ gu. Uwielbiam też Camden Lock, gdzie znajdują swoje przy­ tulisko klimaty New Age (Kubiak 1997): można zamówić swój horoskop, umówić się na spotkanie z uzdrawiaczem. Poetyka tych miejsc przypomina odpusty, gdzie s'wiete obrazki dewocyjne, medaliki i figurki Matki Boskiej sąsia­ dują z gumowymi pająkami, kolorowymi wiatrakami i pi­ szczącymi gadżetami. Szperając w starych metalowych dro­ biazgach, zegarkach, łańcuszkach, maskotkach, podziwiając piękne miniaturowe przedmioty dla kolekcjonerów, cudow­ ne cynowe garnki, odkrywam stoisko ze starymi, brudnymi misiami. Brudne misie są z przeszłości, czego dowodzi ich wygląd: wyleniałe, naprawdę brudne, niektórym brakuje ucha, innym oka. Są indywiduami ze swoją historią i jedyny­ mi egzemplarzami. Ich bracia i siostry dawno zginęły na śmietnikach, strychach, w ogniskach i pożarach. Patrzę na nie z nostalgią, przypominając sobie swoje dzieciństwo. Mo­ je próby kupienia w Warszawie prawdziwego misia z trocin, który ruszałby łapkami i nóżkami, nie byłby australijskim misiem koala ani misiem pandą, ani chińską kopią misia z Disneylandu, tylko miniaturą polskiego niedźwiedzia, spa­ liły na panewce. Pytam więc o cenę tych misiów i okazuje się, że kosztują kilkadziesiąt funtów. Cena tylko dla boga­ tych kolekcjonerów. Dziś prawdziwych misiów już nie ma myślę sobie - i dlatego te, jak się okazuje pochodzące z Ro­ sji, Polski i Anglii są tak cennymi, bo ostatnimi egzempla­ rzami. Brudne misie zawsze znajduję na pchlim targu, który po angielsku jest targiem muszym (fleamarket), albo sprze­ dażą w garażu w USA (garage sale) albo sprzedażą z samo­ chodów w Anglii (car sale). Nie wiem, od jak dawna kwitną starzyzną targi w Nowym Jorku, Kopenhadze i Londynie, ale w Warszawie były chyba zawsze, tylko teraz jest ich więcej. Obok tak sławnych targów jak na Kole, są i małe targi, jak grzyby po deszczu rozwijające się z wiosną obok handlo­ wych hal. W maju pod Halą Mirowską, niedaleko Wall Stre­ et Warszawy, ustawiają się staruszkowie ze swoimi małymi kramikami rodzinnych resztek z serwisu, młynków do mie­ lenia kawy, świeczników. Sprzedają też stare ubrania, kon­ kurując ze sklepami zwanymi: „ciuszek", „odzież zacho­ dnia", „odzież używana", „second hand", „grzebalnia", w których grzebią bynajmniej nie tylko jakieś skromnie ubrane starowinki, ale i modnie odziane nastolatki i zamoż­ nie wyglądające czterdziestolatki. Pchli targ jest opozycją supermarketu, gdzie rzeczy są se­ ryjnie anonimowe, kupowane w dużych ilościach. Metafora supermarketu odsyła do wyobrażenia kultury jako systemu sprawnie zorganizowanego, o jasnych przejrzystych regu­ łach, kontrolowanego przez „górę", systemu dystrybucji i wymiany dóbr. Na pchlim targu - przeciwnie - można, a na­ wet trzeba się potargować, a w niektórych miejscach świata na przykład w Hongkongu, jak miałam okazję niedawno się przekonać - nawet zaproponować połowę ceny. Jest to rów­ nież miejsce pogawędek i nostalgicznego przypominania so­ bie o istnieniu - dziś już niepotrzebnych, czy też „inaczej po­ trzebnych" - starych rzeczy. Pchli targ jest również opozycją wobec muzeów, które w przeciwieństwie do tego pomieszanego świata dostojeń­ stwa i kiczu - prezentowane są jako świat uporządkowany, usystematyzowany, skatalogowany. Tak pisze o tym Renato Rosaldo: „Na konferencji w 1980 roku na temat kryzysu w antropologii, Cora Du Bois, emerytowana profesor Harvardu, mówiła o dystansie, jaki czuła wobec «złożoności i zamętu tego, co kiedyś znałam jako zrozumiałą i wymaga­ jącą dyscyplinę... To jest jak przejście od znakomitego mu­ zeum sztuki klasycznego okresu do teraźniejszej sprzedaży w garażu». Wyobrażenie muzeum dla okresu klasycznego i sprzedaży w garażu dla teraźniejszości uderza mnie trafno­ ścią, ale ja oceniam je trochę inaczej niż Du Bois. Ona czu­ je nostalgię za znamienitym muzeum sztuki ze wszystkim na swoim miejscu, ja zaś widzę to jako relikt kolonialnej prze­ szłości. Ona nie znosi chaosu garażowej sprzedaży, a ja wi­ dzę, że dostarcza on dokładnego obrazu dla sytuacji postkolonialnej, gdzie kulturowe artefakty krążą między różnymi miejscami i nic nie pozostaje święte, stałe lub opieczętowa­ ne" (Rosaldo 1993, 44). Wracając jednak uparcie do misiów, to w Anglii i Danii odkryłam renesans (który zaczął się już i w Polsce): „misia z przeszłości". Ów Teddy Bear from the past - jak głosi do­ łączona karteczka „w starym stylu" - jest już „produkowa­ ny" tak, jakby przeszedł niejedną dziecięcą zabawę. Sierść ma nierówną i łapki nieco wykręcone. Są w Anglii czaro­ dziejskie sklepiki z misiami ręcznie robionymi, z których każdy ma niepowtarzalną osobowość. Zastanawiające jest też ponadkulturowe ponowne odczytywanie przygód Kubu­ sia Puchatka. Ich „taoistyczna" wersja jest kultową książką New Age. Łatwo ulec przekonaniu, że misie musiały być za­ wsze.' A więc jest nostalgia w kulturze. W nurcie „niuejdżowym" półki sklepów dekorowane są w nastrojowe anielskie świece, świeczniki, serwety, a sojowe kotlety (z proszku o zgrozo!) nazywane są „kotletami babuni". „Niuejdżowe" powroty nie są jednak reprodukcją tego, co było, ale produ­ kują świat odwołujący się do znaków odczytywanych okiem turysty (Culler 1981, za: Steward 1988, 233). Tak jak całują­ ca się para na ulicy Paryża jest znakiem wiecznego „roman­ tycznego Paryża", tak produkty wymienione wyżej tworzą 167 �atmosferę czarodziejską, którą rządzą: magia, ezoteryczne inicjacje i tajne stowarzyszenia - dziś oddane turyście, a więc każdemu, kto tylko może sobie na to finansowo po­ zwolić. Nostalgiczny paradygmat jest jednym z nurtów współczesnej kultury. Na ulicach Londynu, Kopenhagi, War­ szawy, Krakowa odnajdujemy piekarnie z „tradycyjnym pie­ czywem", sklepy z „domowym jedzeniem", uliczne sprze­ dawczynie lnianych serwet i firanek, renesans ołówka - i po fali automatycznych - ołówka, który trzeba temperować (w dobie komputerowej!). A powrót komody, toaletki (eta­ żerki) i starych okuć i skrzyń? Przypominam też sobie, jak czarowały mnie również ręcznie robione lalki ubrane w suk­ nie z dawnych wieków w sklepiku w Quebec City. Tę listę można by powiększać bez końca. Wojciech Burszta (1994, 54) przypomina etymologię po­ jęcia „nostalgia": „Grecki termin nóstos (=powrót) w połą­ czeniu z algos, co oznacza „cier­ pienie", tworzą łącznie pierwotny sens pojęcia nostalgii jako gorą­ cego pragnienia ujrzenia ojczy­ zny czy nawet choroby powstają­ cej w wyniku tęsknoty za krajem rodzinnym. Uczucie nostalgii od­ nosiłoby się zatem do czegoś, co było i jest w nas samych, ale cze­ go zewnętrzne atrybuty nie są w danej chwili dostępne". Dodaj­ my, że niedostępność owych atry­ butów może wynikać z dystansu przestrzennego, jak i czasowego. Ten pierwszy rodzaj nostalgii pięknie opisuje Ewa Hoffman: „Dom, ogród, kraj. które straciłaś, pozostają na zawsze takie, jakimi je pamiętasz. Nostalgia - to naj­ bardziej liryczne uczucie - kry­ stalizuje się wokół tych wyobra­ żeń jak bursztyn. Zatrzymane we­ wnątrz nich: dom. przeszłość, są jasne, żywe, uczynione piękniej­ szymi przez medium, które je trzyma i poprzez jego bezruch" (Hoffman 1990, 115). Ten drugi rodzaj nostalgii to melancholijne Fot. Anna zapatrzenia w przeszłość. Ulegają jej również antropologowie. W dyskusji nad tradycjami w New Age pojawiło się stanowisko reprezentowane na przy­ kład przez Marion Bowman. Wyraża ona obawę, że „ludzie widząc, jak to, co uważają za swoje tradycje, zostaje pocięte i pozlepiane (w kulturze New Age - AK) mogą nie być za­ chwyceni końcowym produktem" (Bowman 1995, 146). Na podobne zastrzeżenia można odpowiedzieć, że jest świadec­ twem nostalgii za autentycznymi, czystymi kulturami, orga­ nicznymi całościami, kultywującymi ich unikalne tradycje. Nostalgia ta jest sama w sobie zjawiskiem kulturowym i sta­ nowi jedną z mityzacji kultury. Pojawiają się również propo­ zycje odróżniania autentycznych tradycji od niuejdżowych. Są antropolodzy, którzy twierdzą, że mają kryteria rozróżnie­ nia między rdzennymi, autentycznymi tradycjami szamani­ zmu i nowymi formami szamanizmu.' Wydaje się jednak, że w konkretnym przypadku nie jest to takie proste. Donald Joralemon wyciąga inne wnioski: „obsesja 'tradycją' zaciemnia właściwą dynamiczną jakość kultury (...) idea. że badacz mo2 168 że orzekać o autentyczności zmieniających się tradycji (...) jest paternalistyczna" (Joralemon 1990, 117). Rzeczy same w sobie nie są towarami bądź prawdziwą tradycją, to raczej kontekst kulturowy, w jakim istnieją, o tym decyduje. Jest wiele przykładów współczesnego sięgania do obcych trady­ cji, mieszania ich, a jednocześnie tworzenia czegoś nowego i niezamykania w twierdzy czy to 'ezoteryki', czy 'Orientu'. Są na przykład grupy muzyków, takie jak „Atman", „Trebu­ nię Tutki", „Deep Forest". „Atman" korzysta z instrumentów z wielu kultur: m.in. cymbałów, gitary 12-strunowej, fletu, australijskiego didgereedoo, metalowych trąb z pogranicza nepalsko-tybetańskiego, czegoś w rodzaju indonezyjskich grzechotek, tabli, bębnów: nala, damaru z Nepalu, bębnów ramowych z Ameryki Północnej, bajanu, własnej produkcji instrumentów, пр.: nazwanego 'obój X' - połączenia paster­ skiej ligawy z indyjskim obojem shahnai i trąbką, naszyjnika z muszelek, grzechotek (Atman 1995). Tatrzańska kapela „Trebu­ nię Tutki" eksperymentuje nagry­ wając koncerty wspólnie z пр.: rastafariańską grupą reggae „Twinkle Brothers". Uczestnicy grupy „Atman" w ten sposób mówią o swoich działaniach kon­ certowo-teatralno-warsztato­ wych: Gadająca Łąka to poszuki­ wanie prawdziwych więzi i na­ szej tożsamości (...) Chodziło nam o twórczość rozumianą jako część życia, a nie coś specjalnie celebrowanego. Nie interesował nas pałac kultury, lecz normalny dom na skraju wsi lub w środku miasta, w którym się je, pracuje, rodzi dzieci, a gdy przychodzi na to czas, to słucha się muzyki, tworzy się uczestnicząc w jakiejś tradycji. I absolutnie nie chodziło nam o jakąś ludowość lub coś podobnego. Interesowała nas sztuka u samych źródeł, szczera i prosta, a nie 'konceptualna' czy podporządkowana jakiejś idei. Uderzenie w gong musi być kon­ E. Kubiak sekwencją jakiegoś narastania, naturalnym rozbłyskiem nagromadzonej energii, a nie wydu­ manym misterium ogłuszania publiczności" (Atman 1995, 38-39). Ten cytat pokazuje, że sztuka korzystająca z tradycji nie musi wznosić murów tożsamości, tworząc własną odręb­ ność powstającą poprzez mieszanie nie tylko gatunków (jak zauważał Geertz), ale i tradycji. Wojciech Burszta zwraca uwagę na jeszcze jedną formę nostalgii, jaką jest indywidualne, bolesne pamiętanie. Tutaj współczesne zjawiska, również te z kultury popularnej, stają się w indywidualnej pamięci nostalgicznym wspomnieniem. Pamiętanie nie ma bowiem charakteru ani masowego, ani popularnego, ani zuniformizowaego. Podobnie Bielik-Robson (1997. 10) pisze o nostalgii za ocenzurowanym Klossem. Nostalgia może równie stać się częścią postmodernistycznej kultury, np. w zjawisku nostagia films (Burszta 1994, Jame­ son 1983). Bryan S. Turner wyjaśnia, dlaczego głos krytyków kultu­ ry popularnej jest z konieczności nostalgiczny. Krytycy mu- �szą oglądać się na przeszłość w poszukiwaniu kultury wyso­ kiej (w opozycji do kultury niskiej), w poszukiwaniu abso­ lutnych wartości, podzielanych przez społeczność w sytua­ cji, gdy społeczna rzeczywistość będąca odniesieniem war­ tości została rozproszona, a podziały kultury straciły sens. „Nostalgia jest patrząc historycznie główną chorobą melan­ cholijnych uczonych" - zauważa Turner (1994, 117). Za przykład głosu polskich melancholijnych intelektualistów, spoglądających na kulturę popularną z elitystycznego punk­ tu widzenia, mogą służyć wypowiedzi Stefana Morawskiego (por. пр.: 1996). Detradycjonalizacja wyrażająca się w zaniku centrum odniesienia do wielkiej narracji, będącej fundamentem danej kultury - jest niezależnie od utyskiwań tradycjonalistów pewnym stanem kultury. „Jeśli autentyczne tradycje, czyste produkty, wszędzie poddają się bezładowi (mieszaniu) i bez­ celowości, wybór nostalgii utracił powab. Nie ma dokąd po­ wracać, nie ma żadnej esencji do uratowania" - twierdzi Clif­ ford (1988, 4). Tak mówi o tym Paul Ricouer: „Kiedy odkry­ wamy, że jest kilka kultur zamiast po prostu jednej i konse­ kwentnie w czasie, gdy uświadamiamy sobie koniec pewne­ go typu kulturowego monopolu, czy to iluzorycznego czy rzeczywistego, jesteśmy uderzeni zagładą naszego własnego odkrycia. Nagle staje się możliwe, że są tylko obcy, że my sa­ 4 5 mi jesteśmy 'obcymi' pośród obcych. Kiedy znika całe zna­ czenie i celowość, staje się możliwe przechadzanie się po­ przez cywilizacje jak po szczątkach i ruinach. Cała ludzkość przemienia się w muzeum wyobraźni: dokąd pójdziemy w ten weekend - odwiedzić ruiny Angkor czy na spacer do Tivoli w Kopenhadze?" (Ricoeur 1965). Kathleen Stewart (1988) pokazuje, jak nostalgiczne pragnienie tworzenia „czy­ stych produktów" prowadzi do powstawania muzeów, disneylandów, skansenów, sztucznych światów, w których nie mo­ żemy być już dłużej uczestnikami, lecz tylko konsumentami, turystami (por. też Bauman 1994, Urry 1990). Dlaczego my, dorośli, nadal, albo ponownie, lubimy mi­ sie? Przypominają oczywiście dzieciństwo lub jego rajski ar­ chetyp, ale wyrażają też klimat intymności, ciepła, czułości, ufności. Dlatego w walentynki pojawiają się misie z sercami i napisami: / love you. Misie znajdują swoje miejsce na pół­ kach, przy toaletkach i na kuferkach i zostają tam (nieco przykurzone i wyleniałe), nawet gdy kochankowie się rozsta­ ną. Są symbolem przeszłości, przypominają o „czystych rela­ cjach". Anthony Giddens nazywa tak dzisiejsze, późnonowoczesne związki, które trwają tylko dopóty, dopóki istnieje w nich intymność (Giddens 1992, 62). Potem zostają tylko misie, melancholijne, zasuszone bukiety róż i nostalgiczne rozpamiętywanie. PRZYPISY 1 Z tym mitem rozprawia się Stomma 1992 Jest ona bardzo obecna w polskiej etnografii. Por. Robotycki, Wę­ glarz 1983, Burszta 1994 Np.: Johnson 1995, Geertz 1993. Zdaniem Armina Geertza część „winy" spada na popularyzatora szamanizmu: Mircea Eliade. Sztanda­ rowymi przykładami niuejdżowego szamanizmu stały się prace: Carlo2 3 sa Castanedy, Michaela Harnera (np. The Way of Shaman), Lynn Ander­ son. Turner również zauważa, że nostalgia jest charakterystycznym mo­ tywem Szkoły Frankfurckiej, szczególnie w wydaniu Theodora Adorno. Por. szerzej na ten temat pracę: Heelas Paul, Lash Scott, Morris Paul (eds.) 1996 4 s BIBLIOGRAFIA Atman 1995 - w rozmowie z Anną Nacher, „Pracownia" Promocja Kultury Ekologicznej, Nowy Sącz. Bauman Zygmunt 1994 Dwa szkice o moralności ponowoczesnej, Instytut Kultury, War­ szawa. Bielik-Robson Agata 1997 Straceni inaczej, „Nowa Res Publica", 11 (110), 6-13 Bowman Marion 1995 77ie Noble Savage and the Global Village: Cultural Evolution in New Age and Neo-Pagan Thought, „Journal of Contemporary Religion", vol. 10, no 2, 139-149 Burszta Wojciech 1994 Yes. Nostalgiczne strefy pamięci, „Konteksty", 1994 1-2, 54-56 Clifford James 1988 The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Cambridge, Harvard University Press. Culler Jonathan 1981 Semiotics of Tourism, „American Journal of Semiotics", 1, 127-140 Geertz Armin 1993 Archaic Ontology and White Shamanism, ..Religion", 23, nr 4, 369-372 Giddens Anthony 1992 The Transformation of Intimacy, Love and Eroticism in Modern Societes, Polity Press, Cambidge UK. Heelas Paul, Lash Scott, Morris Paul (eds.) 1996 Detraditionalisation. Critical Reflections on Authority and Iden­ tity, Oxford, Blackwell. Hoffman Eva 1990 Lost in Translation. A Life in a New Language, Penguin Books. Jameson Fredric 1983 Postmodernism and Consumer Society, w: H. Foster (ed.) The An­ ti-Aesthetic Essays on Postmodern Culture, Washington, 11-125 Joralemon Donald 1990 The Selling of the Shanmn and the Problem of Informant Legiti­ macy, „Journal of Anthropological Research", vol. 46, no 2 Johnson Paul C. 1995 Shamanism from Equador to Chicago: a Case Study in New Age Rimal Appropriation, „Religion", 25, 163-178 Kubiak Anna E. 1997 Klimaty New Age, „Przegląd Religioznawczy", 4/186 Morawski Stefan 1996 Mitologiczne aspekty postmodernizmu, „Konteksty", 1/2 Ricoeur Paul 1965 Civilisations and National Cultures, in: History and Truth, Evanston, III., Northwestern University Press. Robotycki Czesław, Węglarz Stanisław Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce, „Polska Sztuka Ludowa", 1-2, 3-8 Rosaldo Renato 1993 Culture & Truth, Routledge, London. Steward Kathleen 1988 Nostalgia - A Polemic, ..Cultural Anthropology", vol. 3, no 3, 227-241 Stomma Ludwik 1992 Antropologia kultury, historia i Kubuś Puchatek, „Konteksty", 3/4, 123-124 Turner S. Bryan 1994 Orientalism, Postmodernism and Globalisation, Routledge, Lon­ don and New York. Uny John 1990 The Tourist Gaze. Sage. 169 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8693f35f275c88b4e6a89f5114f7e7ae.pdf 6d445701c096b5809c37b692b3ff55da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:508 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:463 Title A name given to the resource Kilka uwag o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na terenie Bułgarii / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.226-239 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DANUTA MARKOWSKA K I L K A UWAG O PROCESIE Z A N I K A N I A NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH NA TERENIE BUŁGARII Na podstawie badań terenowych i obserwacji grupy Karakaczanów, jących na letnich pastwiskach w Starej Pianinie koło miasta przeprowadzonych w latach 1958—1960 koczu­ Trojan, Historia wielowiekowego istnienia i współcześnie obserwowanego gwał­ townego zaniku nomadzkiego pasterstwa na terenie Bułgarii jest ściśle związana z historią kształtowania się państwowości bułgarskiej i rozwojem życia gospodarczego tego kraju, dokładniej jego dominującej dziedziny: rolnictwa. W niniejszych uwagach abstrahujemy zarówno od sprawy pochodzenia etnicznego Karakaczanów, jak i genezy nomadyzmu i skoncentrujemy całą uwagę na czynnikach powodujących zanik tej formy gospodarki pasterskiej, przebiegu tego procesu i jego efektach końcowych. Nomadyczne pasterstwo poświadczone jest na ziemiach bułgarskich już w X I w. i ponownie potwierdzone w X I I I do X V w . W ciągu wielo­ wiekowego okresu feudalizmu i niewoli tureckiej nomadyczna ludność pasterska wędrowała swobodnie ze swymi stadami z terenów pastwisk letnich w Rodopach, Rile, Osogovej Pianinie, Srednej Górze i Starej Pianinie na zimowiska w ciepłych nizinach nad Morzem Egejskim i po­ łudniowymi wybrzeżami Morza Czarnego. Ogromne imperium tureckie nie było przecięte żadnymi barierami granicznymi. Osadnictwo tureckie na Półwyspie Bałkańskim skupiało się' z reguły na żyznych terenach nizinnych, pozostawiając niedostępne tereny górskie w znacznej mierze poza zasięgiem władzy wojskowej, administracyjnej i gospodarczej. Świad­ czy o t y m dobitnie fakt, iż także bułgarski ruch oporu przeciwko Turkom, 7 1 2 1 Patrz B. U r b a ń s k a . Karakaczani. Nomadzki lud pasterski „Etnografia Polska", t. 6: 1962. K . J i r e č e k , Kniażestwo Bylgaria, Płowdiw 1899, s. 311. 2 na Balkanie, �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 227 3 znany pod nazwą hajductwa , przetrwał przez cały prawie okres panowa­ nia tureckiego w górach i władze tureckie nie zdołały go zlikwidować. Co więcej — tereny górskie przedstawiały dla Turków zawsze poważne niebezpieczeństwo. Także ustalona obyczajem sytuacja prawno-społeczna nomadzkich pasterzy była bardzo dogodna w okresie tureckiego feudali­ zmu. К. Jireček tak o niej pisze na podstawie dokumentów z X I I I — X V w.: „Nomadzcy pasterze, czyli jurukler, byli ludźmi wolnymi, nie poddanymi żadnemu wasalowi ani spahiemu. Za pastwiska letnie dawali poprzez swoich naczelników określoną daninę zwaną resmi-otlak, podobnie za 1. Karakaczańska koliba / pastwiska zimowe świadczyli daninę zwaną resmi-kyszłak" '. Dodajmy do tego, że ówczesna osiadła gospodarka rolno-hodowlana, charakteryzu­ jąca się niskim poziomem technicznym, obejmowała głównie dostępne i łatwe do uprawy tereny nizinne i podgórskie, nie ekspandując jeszcze na tereny wyżej położone. Zespół tych warunków spowodował, iż nomadzkie pasterstwo przetrwało na terenie Bułgarii prawie niezmienione przez całe stulecia, aż do schyłku X I X w. 3 Ruch hajducki to żywiołowy ruch oporu Bułgarów przeciwko bezprawiu turec­ kiemu. Zbiegła do lasów i w góry ludność organizowała napady na władze tureckie i wojsko. J i r e č e k , op. cit., s. 311. �228 DANUTA MARKOWSKA Pierwszym poważnym wstrząsem było dla niego przywrócenie samo­ dzielności państwowej Bułgarii w 1878 r. Wytyczenie granicy politycznej między Księstwem Bułgarskim a Wschodnią Rumelią stworzyło bowiem dla części nomadów pierwsze ograniczenie przestrzenne szlaków wędrow­ nych. Brak jednak przekazów źródłowych, które pozwoliłyby stwierdzić jakieś bardziej masowe osiedlanie się nomadów. Pasterze z terenów Wschodniej Rumelii nadal wędrowali ze swymi stadami na południe, a nomadzi z terenów Księstwa Bułgarskiego — ze Srednej Gory i Starej Płaniny — odcięci od Morza Egejskiego, znajdowali zimowiska nad Mo­ rzem Czarnym koło Sozopolu i Burgas. U tych ostatnich jednak — jak głosi tradycja — spowodowało to ograniczenie liczebności stad. Niemniej jednak już pod koniec X I X w. notowane są przypadki sporadycznego 5 2. Zespól trzech rodzin (ojciec, matka oraz dwaj synowie z rodzinami i rodzeństwo) wspólnie koczujących na Zimowisku osiedlania się nomadów po wsiach i miastach. Byli to na ogół bogatsi spośród pasterzy, którzy kapitał uzyskany ze sprzedaży stada lokowali zazwyczaj w handlu. Jednakże ani rozmiary tego zjawiska, ani sposób osiedlania się nie stanowią jeszcze właściwego procesu zaniku nomadyzmu, jakkolwiek są charakterystycznym przejawem wpływu ogólnych warunków ekonomicznych na życie grup koczujących. Inną przeszkodą dla nomadzkiego pasterstwa było narastanie liczby indywidualnych gospodarstw chłopów bułgarskich kosztem feudalnej wła­ sności tureckiej. Już w 1858 r. na skutek wyraźnego kryzysu obszarniczych majątków tureckich wydano ustawę umożliwiającą chłopom buł5 Patrz U r b a ń s k a , op. cit. �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 6 229 garskim nabywanie ziemi od feudalnych właścicieli , a po wyzwoleniu całkowicie przeszła ona w ręce chłopów bułgarskich. Indywidualne gospo­ darstwa chłopskie prowadziły relatywnie bardziej intensywną i staranniej­ szą gospodarkę i wykazywały większą troskliwość o swe pola uprawne. Nic więc dziwnego, że w relacjach Jirećka, dotyczących schyłku X I X w., spotykamy następujące zdanie: „Wraz z rozszerzeniem się terenów upraw rolnych i kurczeniem się pastwisk nizinnych gospodarka Włachów na­ potyka te same trudności, jakie mają nomadzcy pasterze w Dolnej Italii i Hiszpanii; wciąż jeszcze znajdują się tereny na letnie i zimowe pastwi­ ska, lecz przejście od jednych do drugich staje się coraz trudniejsze. Chłopi bułgarscy coraz częściej uskarżają się na przepędzanie wielkich stad, ponieważ nie mają z nich żadnych korzyści prócz nieznacznego nawożenia" . Dalszemu ograniczeniu przestrzennemu podlega nomadyczne pasterstwo w wyniku ponownego ustalenia granic między Turcją, Grecją i Bułgarią w 1913 r. oraz zaostrzenia przepisów granicznych w 1934 r. Nie tyle samo wytyczenie tych granic, ile konflikty pomiędzy Bułgarią a Turcją oraz Bułgarią a Grecją spowodowały rygorystyczne przestrzeganie granic, w związku z czym tylko nielicznym grupom nomadów udawało się uzyskać paszporty. Ponowne krótkotrwałe rozszerzenie zasięgu wędrówek pasterzy-nomadów nastąpiło w latach 1941—1944, w okresie tzw. Wielkiej Bułgarii, kiedy to faszystowskie państwo bułgarskie uzyskało dostęp do Morza Egejskiego. Częściową, pod naciskiem władzy politycznej dokonaną l i k w i ­ dacją nomadyzmu na terenie ziem bułgarskich było w 1940 r. przesiedlenie mówiących po rumuńsku Włachów z terenów Dobrudży do państwa rumuńskiego. Charakter masowy i planowy przybrał proces osiedlania się nomadzkich pasterzy w Bułgarii dopiero po 1944 r. Nowa polityka państwowa przyjęła jednolitą linię postępowania wobec wszelkich grup mniejszości narodo' wych lub etnicznych. Problem nomadzkich Karakaczanów stanął więc w jednym rzędzie ze sprawą mniejszości tureckiej i wędrownej ludności cygańskiej. Zrównano ich z ludnością bułgarską w prawach i obowiązkach wobec państwa. O ile jednak osiadła ludność turecka włączona już była w system ekonomiczny państwa i problem sprowadzał się do zaspokojenia jej potrzeb wynikających z odrębności kulturowej i religijnej, o tyle w przypadku wędrownych Karakaczanów i Cyganów chodziło w pierw­ szym rzędzie o włączenie w system gospodarczy kraju. 7 8 6 7 8 D. К o s e w, Nowożytna historia Bułgarii, J i r e č e k , op. cit., s. 310. Patrz U r b a ń s k a , op. cit. Warszawa 1954, s. 248. �230 DANUTA MARKOWSKA Wytyczenie nowych granic politycznych Bułgarii ostatecznie odcięło jej dostęp do Morza Egejskiego. Odtąd wszyscy nomadzcy pasterze mogli wędrować na zimowiska jedynie na wybrzeża czarnomorskie i w doliny Tundży i Maricy. Powszechny obowiązek służby wojskowej objął również młodych Kara­ kaczanów. Jest to moment dużej wagi. W grupie rówieśników-Bułgarów Karakaczani nawiązywali trwałe więzi, asymilując się coraz bardziej do kultury bułgarskiej. Oznacza to więc poważne przełamanie izolacji towa­ rzyskiej i poszerzenie styczności z ludnością osiadłą. 3. Zespól trzech rodzin wspólnie koczujących na zimowisku Nie mniejsze, a może nawet bardziej doniosłe znaczenie miało w pro­ cesie zaniku nomadyzmu wprowadzenie powszechnego obowiązku szkol­ nego dzieci. Spowodowało ono nie tylko znaczne zmiany w stylu życia rodziny karakaczańskiej, ale wydatnie podważyło zasadniczy rys ich koczowniczego bytowania. Rodziny karakaczańskie zmuszone były bowiem pozostawiać dzieci w wieku szkolnym w dolinach koło letnich terenów wypasu, powierzając je na okres zimy opiece dwu lub kilku starszych kobiet. Jest to więc poważny wyłom w dotychczasowym nomadyzmie. Najsilniej oddziałał jednak niewątpliwie system przymusu i bodźców ekonomicznych. Spółdzielnie produkcyjne i państwowe gospodarstwa rolne zajmują pod uprawę lub na cele hodowlane coraz wyżej położone tereny, wypierając z nich nomadzkich pasterzy. System podatkowy zmusza wielu Karakaczanów do wydatnego zmniejszenia liczebności stad. Produkty hodowli wolno im sprzedawać jedynie placówkom spółdzielczym i pań- �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI 4. Karakaczanka PASTERSKICH W BUŁGARII 231 �5. Młoda Karakaczanka w stroju poślubnym noszonym przez cały rok od momentu ślubu �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 233 stwowym. Wreszcie w 1953 r. ustawa stwarza i m dogodne warunki osie­ dlania się. pozwalając nabywać bezpłatnie działki do 0,4 ha, ułatwiając nabywanie materiałów budowlanych i gwarantując otrzymanie pracy. Znamienny jest fakt, że przeciwko wszystkim tym czynnikom zmusza­ jącym ich do osadzania się Karakaczanie bronili się tak długo, jak długo było to możliwe, jakkolwiek zdawali sobie sprawę, iż porzucenie koczowni­ czego trybu życia jest nieuniknione. G R U P A K A R A K A C Z A N Ó W W S T A R E J P Ł A N I N I E KOŁO T R O J A N W ŚWIETLE MATERIAŁÓW T E R E N O W Y C H Z E B R A N Y C H W L A T A C H 1958—1960 Relacje poniższe oparte są na własnych badaniach terenowych i obser­ wacjach grupy dwunastu rodzin Karakaczanów, wspólnie koczujących na letnich terenach wypasu w Trojańskiej Pianinie . Hodowla omawianej grupy nomadzkich pasterzy obejmowała dawniej, tj. na przełomie X I X i X X w., następujące zwierzęta: owce i kozy, do­ starczające mleka, mięsa, wełny i sierści, oraz konie i muły, służące do transportu. Wedle oceny samych Karakaczanów wełna ich owiec była znacznie bardziej szorstka niż wełna owiec hodowanych przez Bułgarów, ale cechował ją długi włos i znacznie większa trwałość, toteż na rynku była zawsze poszukiwanym towarem. Natomiast mlecznością ustępowały one owcom hodowanym przez chłopów osiadłych. Wykorzystując warunki przyrodnicze stworzyli Karakaczani system nomadzkiej gospodarki pasterskiej, polegającej na wyzyskaniu natu­ ralnych pastwisk górskich na wys. 1000 do 1500 m jako terenów wypasu letniego oraz terenów nizinnych nadmorskich jako terenu zimowych pastwisk. Ta organizacja pasterska łączyła się z periodycznymi migracjami całych grup rodzin karakaczańskich z terenów górskich na nizinne i od­ wrotnie — z nizinnych na górskie . Podstawowymi środkami utrzymania były produkty gospodarki hodowlanej, one też dostarczały gotówki ko­ niecznej do opłaty podatków i na zakup niezbędnego pożywienia roślin­ nego. Przeciętna „mała rodzina" posiadała — wedle relacji informatorów — na przełomie X I X i X X w., a także jeszcze w latach trzydziestych obec­ nego stulecia od 400 do 800 owiec, a czasem nawet liczba ich dochodziła do 1000. Już wówczas w grupie badanej zaznaczały się znaczne różnice n 10 ü Badania przeprowadzone zostały w e d ł u g wskazań prof. Kazimierza Dobro­ wolskiego. Jest to w i ę c typowy przypadek wyzyskiwania naturalnych warunków środo­ wiska geograficznego, jakkolwiek w cytowanej pracy J i r e č к a spotykamy następu­ jącą w z m i a n k ę : „Jesienią palą trawę na pastwiskach, aby wiosną wyrosła bujniejsza, a wraz z nią palą i młode lasy", s. 308. 111 �DANUTA 234 MARKOWSKA majątkowe, np. kuzyn jednego z informatorów posiadał stado liczące aż 3000 owiec. Od niepamiętnych czasów lato spędzali zawsze w Wysokim Bałkanie, a na zimę schodzili do Turcji lub Grecji. Jeszcze w latach 1924—1932 udało im się uzyskać paszporty do Turcji, a w latach czter­ dziestych w okresie „Wielkiej Bułgarii" wędrowali do Grecji. Tradycja przechowała pamięć o tym, jak to niegdyś za czasów panowania tureckiego na Półwyspie Bałkańskim przodkowie swobodnie wybierali na zimowiska bądź Grecję, bądź Turcję, w zależności od tego, jakich spodziewali się w danym roku w tych krajach warunków paszowych i klimatycznych. Doskonała znajomość przyrody pozwalała im bezbłędnie je przewidywać. Skupienie rodzin na terenach letniego wypasu w Bałkanie Trojańskim wynosiło jeszcze w roku 1945 od 30 do 40. Tworzyły one skupisko kolib (ryc. 1), z których każda zamieszkana była przez pojedynczą rodzinę. Ko­ liby tworzyły tzw. machlę (arab.), a zamieszkujące ją rodziny uważały się za spokrewnione ze sobą i tworzyły coś w rodzaju rodu. W latach po­ wojennych stale spadała liczba owiec przypadających na przeciętną rodzinę karakaczańska i w roku 1958 wynosiła już tylko 200 do 400 sztuk. Na skutek osiedlenia się ponad połowy ludności karakaczańskiej w okresie prowadzonych badań machia skupiała już tylko 10 do 15 rodzin. Sezon wypasu letniego trwa od Georgewden (tj. 6 maja) do Dymitrowden (tj. 8 listopada). W t y m okresie Karakaczani zawsze przebywają ze swoimi stadami w Wysokim Bałkanie i wypasają wspólnie owce. Wypasem kieruje wybierany co roku przez wszystkich mężczyzn (głowy rodzin) naczelnik zwany czelebi (tur.) lub kmet (bułg.). Zwykle bywał nim dawniej najbogatszy w grupie, t j . posiadający najwięcej owiec. Ostatnio nie prze­ strzegało się tej zasady tak rygorystycznie, zwracając baczniejszą uwagę na cechy osobiste kmeta, takie jak zaradność, energia, umiejętności organi­ zacyjne. Do pomocy przy wypasie dodawano kmetowi kilku mężczyzn, kolejno z każdej rodziny odpracowujących określoną liczbę dni przy strze­ żeniu pasących się owiec i udoju. Liczba tych dni zależna była od ilości posiadanych sztuk owiec. Część udoju przeznaczoną do spożycia przez rodzinę oddawano jej bezpośrednio w postaci mleka, natomiast część prze­ znaczoną na cele handlowe przerabiano wspólnie (pod kierunkiem specjal­ nie obranego członka grupy) i dopiero gotowe produkty (różnego rodzaju sery) rozdzielano między poszczególne rodziny w zależności od liczby posiadanych owiec. Sprzedaż tych produktów, podobnie jak strzyżenie i sprzedaż wełny, była już sprawą poszczególnej rodziny, jakkolwiek częstokroć wyręczano się wzajemnie w tych czynnościach. W roku 1958 omawiana grupa Karakaczan nie produkowała już serów, ale sprzedawała n 1 1 Porównaj opis tych kolib w pracy U r b a ń s k i e j , op. cii. �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 235 mleko w spółdzielniach mleczarskich. Wypasem owiec zajmują się w y ­ łącznie mężczyźni, jagniąt także mali chłopcy. Do tych czynności, podobnie jak do wszelkich zabiegów hodowlanych i przetwórstwa produktów hodowli, kobiety nie bywają dopuszczane. Zajmują się one jedynie przę­ dzeniem wełny i tkactwem na prymitywnych przenośnych warsztatach tkackich. 6. Grupa Karakaczanów Wyruszając na zimowiska Karakaczani rozpraszają się w małe grupki, liczące od 3 do 4 rodzin. Częstokroć grupka taka składa się z rodziny ojca, rodzin jego dwóch lub trzech pożenionych synów oraz nie pożenionego jeszcze potomstwa (ryc. 2—3). Szlaki ich wędrówek, dawniej wyraźnie wytyczone, mają dziś przebieg znacznie mniej ustalony. Sami Karakaczani mówią o sobie, że wędrują „kozimi ścieżkami", po najbardziej niedostęp­ nych terenach, do których nie dotarła jeszcze ludność rolnicza. Droga między zimowiskiem a terenem wypasu letniego wymaga 15—20 dni wędrówki. �236 DANUTA MARKOWSKA Jak już wyżej wspomniano, okres powojenny przyniósł pewne ograni­ czenie nomadyzmu poprzez tworzenie „kolonii" dzieci pod opieką kilku starszych kobiet. Reasumując tę bardzo skrótową charakterystykę grupy badanych no­ madów należy stwierdzić, że do ostatniego momentu swego koczowniczego bytowania wykazywali oni cechy „typowych pasterzy". Egzystencję swą opierali na masowym chowie zwierząt, wypasanych na terenach natural­ nych pastwisk, co tworzyło w konsekwencji koczowniczy tryb życia i szczególne powiązanie zbiorowości pasterzy ze środowiskiem geograficz­ nym Godny uwagi i charakterystyczny jest fakt ścisłego powiązania całej organizacji społecznej (wyrażającej się w postaci organizacji rodowej lub pseudorcdowej) ze sposobem organizacji wypasu. Otóż kmet był nie tylko zwierzchnikiem i bezpośrednim kierownikiem w sprawach gospodar­ czych, ale także autorytetem we wszystkich sprawach społecznych i oby­ czajowych. „Mała rodzina" była w tym systemie podporządkowana „grupie rodowej", jej samodzielność była wyraźnie ograniczona. Znamiennym i typowym prawie dla wszystkich ludów pasterskich rysem jest to, że hodowla zwierząt jest wyłączną domeną mężczyzn, ogólniej — ścisły i sztywny rozdział sfery obowiązków kobiety i mężczyzny. Kobieta zaj­ mowała się w tym układzie bardzo pracochłonnymi i trudnymi czynno­ ściami związanymi z przędzeniem i tkaniem, gospodarstwem domowym, transportem w czasie sezonowych migracji i codzienną troską o wychowa­ nie i opiekę nad dziećmi. Znamienna jest jej znaczna izolacja towarzyska. Według relacji informatorów kobiety schodziły do osad jedynie do cerkwi, na śluby, chrzty i pogrzeby. Wiele z nich, zwłaszcza starszych, do tej pory nie zna języka bułgarskiego, gdy tymczasem wszyscy mężczyźni władają obydwoma językami. Wąskość bazy gospodarczej określa całą kulturę materialną grupy badanych nomadów. Wełna i sierść obok tego, czego dostarczało środowi­ sko przyrodnicze — t j . drzewa, mchu i traw — stanowiły podstawowy materiał do budowy kolib i wyposażenia ich wnętrza. Określały one rów­ nież strój, składający się prawie wyłącznie z wyrobów wełnianych. W t y m związku zauważyć należy, iż tkaniny fabryczne najwcześniej pojawiają się w ubiorze dzieci (ryc. 4—6). Jeśli porównać Karakaczanów z innymi ludami pasterskimi na pod­ stawie ogólnej charakterystyki, jaką daje prof. К. M o s z y ń s k i w swej pracy Ludy pasterskie , przekonamy się, że cechy nie występujące w stylu życia i organizacji społecznej Karakaczanów sprowadzają się wyłącznie 13 1 2 Por. K . D o b r o w o l s k i , Studia nad kulturą pasterską w Karpatach pół­ nocnych, „Wierchy", R. 29: 1960, s. 7—51; także K . M o s z y ń s k i , Ludy pasterskie (skrypt), Kraków 1953, rozdz. I . M o s z y ń s k i , op. ciť. 1 3 �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII l*,Vi prawie do tego faktu, iż nie tworzyli oni zbiorowości zwartej, lecz byli roz­ sianymi enklawami wśród ludności rolniczej, oraz do tego, że od dawna pozostawali w kręgu kultury greckiej i bułgarskiej i religii prawosławnej. Nie byli więc Karakaczani nigdy grabieżcami ani ludem wojowniczym, jakkolwiek silne jest wśród nich poczucie niezależności i tradycja wolności osobistej w okresie niewoli tureckiej. Nie tworzyli też Karakaczani nigdy organizacji o charakterze politycznym. Religia prawosławna, którą wy­ znawali, nie doprowadziła nigdy do deifikacji sił przyrody, choć wierzenia i praktyki magiczne były wśród nomadzkich pasterzy powszechne. 7. Kolonia d o m ó w karakaczańskich w Stanke Dymitrowo w poíudniowo-zachodniej Bułgarii Studia nad nomadzkimi Karakaczanami są więc niezmiernie interesu­ jące zarówno z uwagi na to, że ich kultura i gospodarka reprezentuje bardzo archaiczny typ, jak i dlatego, że proces ich przechodzenia do osia­ dłego trybu życia jest instruktywnym przykładem procesu wchłaniania przez nowoczesne systemy ekonomiczno-społeczne małych enklaw relikto­ wych systemów gospodarczych. Kilkoma uwagami na temat asymilacji Karakaczanów w środowisku ludności osiadłej zamkniemy niniejsze rozważania. W przeciągu zaledwie dwu lat (1958—1960) na badanym terenie, t j . w Trojańskiej Płaninie, całkowicie zlikwidowano zjawisko nomadyzmu. Osiedlając się Karakaczani unikali wsi i rolnictwa, dążąc do zawodów pozarolniczych w mieście. �238 DANUTA MARKOWSKA Niewystarczające, jakkolwiek słuszne, wydaje się t u wyjaśnienie, iż ten nomadzki lud żywił przekazywaną z pokolenia na pokolenie niechęć do rolnictwa. Niewątpliwie przemysł reprezentuje bardziej nowoczesny w porówna­ niu z rolnictwem układ ekonomiczny, a miasto środowisko wyższe cywili­ zacyjnie od wsi. I ten czynnik wydaje się być decydujący. Ponadto osiedlenie się nomadów na terenie spółdzielczej wsi bułgarskiej w sposób radykalny burzy ich dotychczasowy układ rodzinny zarówno wewnątrz „małej rodziny", jak i w grupie spokrewnionych rodzin. Przenosząc się do wsi rodzina karakaczańska wchodzi z konieczności w zwartą społeczność wioskową i spółdzielczą, załamuje się tradycyjna izolacja towarzyska kobiet, z których starsze — przypomnijmy — nie władają nawet językiem bułgarskim. Załamaniu ulega też tradycyjny ścisły rozdział między sferą pracy kobiety i mężczyzny. W gospodarstwie spółdzielczym podjąć oni muszą obok siebie te same lub podobne zadania produkcyjne. Dalej — rzadko istnieje możliwość osiedlania się po sąsiedzku całych zespołów rodzin spokrewnionych Karakaczanów. Natomiast na terenie miast Kara­ kaczani osiedlają się zwykle zwartymi koloniami (ryc. 7), mężczyźni po­ dejmują pracę w przemyśle lub rzemiośle, a kobiety trudnią się gospodar­ stwem domowym, zgodnie z tradycyjnym podziałem ról, jakkolwiek w zmienionych warunkach. Także mężczyznom, przywykłym do dużej ilości wolnego czasu, praca w przemyśle lub rzemiośle gwarantuje rozdział między czasem pracy a czasem wolnym, w przeciwieństwie do gospodar­ stwa rolnego, które mimo uspółdzielczenia wciąż jeszcze stanowi identyfi­ kację „sposobu życia z pracą na roli" . Ryzykowne byłoby twierdzenie, że wybór miejsca osiedlenia przez Karakaczanów jest wynikiem tego rodzaju przemyśleń, faktem natomiast jest, że w rozmowach wielokrotnie podkreślali oni właśnie te korzyści płynące z osiedlenia się w mieście w porównaniu z osiedlaniem się na wsi. Zanik nomadyzmu na terenie Bułgarii był w latach powojennych pro­ cesem gwałtownym, ale planowo kierowanym lub co najmniej inspirowa­ nym odgórnie przez czynniki administracyjne. Nie nastąpiło więc przej­ ście od nomadyzmu do innej formy gospodarki pasterskiej, np. trans­ humancji, ale włączenie nomadów bezpośrednio w ogólny panujący w kra­ j u system ekonomiczny. u 1 4 K o e t t e r w swej pracy Landbeodlkerung im sozialen Wandel, Koln 1953, uważa to za bardzo charakterystyczną cechę tradycyjnej gospodarki chłopskiej. �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 1 239 Danuta Markowska QUELQUES REMARQUES SUR L E PROCESSUS DE DISPARITION D E S M I G R A T I O N S NÓMADES D E S B E R G E R S E N T E R R I T O I R E DE L A BUŁGARIE Résumé е L a paissance nómade a été constatée en territoire de la Bułgarie au X I siěcle et confirmee au Х Ш е et au X I V siěcle. L'établissement des pátres nómades n'a cependant pris un caractere general et planifié qu'á partir de 1944. E n mettant á profit les conditions naturelles, les Karakatchans on creé un systéme nómade d'élevage qui consistait á exploiter comme páturages d'été les páturages naturels sitúes dans les montagnes á 1000 jusqu'á 1500 m de hauteur, et comme páturages d'hiver —• les plaines du littoral. E n 1958—1960 on a fait, dans le territoire m é m e parcouru par ees nómades, des recherches englobant un groupe composé de douze families karakatchanes nomadisant ensemble dans les páturages d'été de Stara Planina auprěs de la localité de Trojan. Aux confins du X I X et du X X siécle, ainsi qu'au cours des années trente de notre siěcle, une ,.petite familie" moyenne était propriétaire de 400 á 800 moutons. Aprěs la guerre, le nombre de moutons a commence á décroitre graduellement de sorte qu'en 1958 on n'en comptait plus que 200 á 400 par familie. L a saison de páturages dure depuis le 6 V (Georgewden) jusqu'au 8 X I (Dymitrowden). Elle est dirigée par un tschelebi (nom ture) ou kmet (nom bulgare), élu chaqué année. е е е Dans le terrain exploré, le phénoméne du nomadisme a été complétement liquidé au cours de deux années á peine: 1958—1960. E n s'établissant et passant á une vie sédentaaire, les Karakatchans évitaient la campagne et l'agriculture et cherchaient dans les villes du travail autre qu'agricole. Pour donner une courte caractéristique du groupe de Karakatchans de Trojańska Plonina, il faut constater que leur train de vie et leur organisation sociále aecusent des traits de „bergers typiques". Leur existence avait pour base un élevage de grande envergure et leurs troupeaux paissaient sur des páturages naturels. E n consequence cela créait une vie nómade et une liaisen particuliérement étroite entré l'ensemble des bergers et leur milieu g é o graphique. Leur organisation sociále (en forme de clans ou de pseudo-clans) se reliait de maniere caractéristique á l'organisation de la paissance. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b65e9ce2510af950b917d787a59531c.pdf 303e5e933d49afbc6fa70e085501d167 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2191 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Asyryjczycy - pożywienie kuchnia asyryjska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2037 Title A name given to the resource Stan i perspektywy kuchni narodowej asyryjskich emigrantów w Szwecji / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.173-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, \ fICIIAU. t. 81, 1997 ABDALLA Katedra Orientalistyki i Baltologii L'niwersytct im. /\. Mickiewicza Poznań STAN I PERSPEKTYWY KUCHNI EMIGRANTÓW NARODOWEJ W SZWECJI ASYRYJSKICH Liczbę wychod;.ców asyryjskich w Szwecji szacuje się na co najmniej pięćdziesiclt tysięcy. Początek emigracji z krajów Bliskiego Wschodu datuje się Ila lata szcśćdzicsi'łlC obecnego wieku. Głównym jej powodem były prześlado\\ania rcligijno-narodowe w południowo-wschodniej Turcji, wojna domowa \\ l.ibanie i iracki dramat. Największe skupisko asyryjskich emigrantów \\ Szwecji lI1ajduje sil; w mieście Sadertalje (ok. 12 tys., tj. prawie 1/8 mieszkallców). Liczne grupy można spotkać również w innych ośrodkach w centralnych i południowych regionach Szwecji. Prawie w każdej miejscowości posiadaj 'l własne kościoly i kluby. Wydają dwa czterojęzyczne miesięczniki, ale największ'l chyba aktywność wykazują w dziedzinie spol1u, głównie piłki nożncj (II i I liga), przcnosz'lc tu swoje tradycje z Bliskiego Wschodu'. Ci ludzie zetknęli się z nieznanym im dotąd modelem konsumpcji i zupełnie odmiennymi wzorcami wychowawczym{ By zasięgnąć ich opinii na temat kondycji własnej kuchni narodowej w nowym środowisku szwedzkim, perspektyw zachowan ia lradyci i kul inarnych i obyczajów żywien iowych, latem 1995 roku przygolowa!cm ankielę i rozdałem ją osobom, które wyraziły chęć jej \\ypelnienia. Większość ankiet wręczano zainteresowanym bezpośrednio \\ kościolach i klubach oraz na boisku piłki nożnej w Sadertalje. Część została wysłana pocz.!" do innych miast do osób prywatnych i do klubów, które rozdały o wychod/'cach asyryjskich w Szwecji można znale/'ć IV: U. Bjijrklund. Lider Forlag. Slokholm 1980; M. Abdalla .. ·byrFiska diaspora, .. Sprawy '\arodO\\ościo\\c Scria nO\\a" l. 3. nr I (4). 1994. s. 67-70: Ci. Yonan, Die /Is~yrer in West /CUrtJf.'ll... i-:lhnologia Polona" l. 17. 1992. s. H1-86; G. Yonan. /Issyrer hellle: Sprache. tValiona/l'I!\·t'l'lIlIg d('/' W'llllUiisch spr"chelldel/ ('/wislen in Nahen Oslen, I 'er/ólgul1g und L\i1. WicnIlamhurg 197X: (i. Yonan. jOUI'IIll/islllus!lei dell ,'ls.lyrern. ZA VD. Bcrlin 1985. Nic wychodzący iii.' \\ Polscc Iygot!nik i1uslrowany "Perspcktywy" poświl;Cil w roku 1987 Asyryjczykom 1\ Sz\\ccji 11'/.\ rcpor!a/.c autorsIwa / .. Suchar. /'r::VSI(l/l pod p/on({cymi kOJ1l11i.nr 44, s. H-9: I'nj!llle lI't'SI'/('. nr ·IX. s. X_l): Sluga Nied::ieli. nr 52. s. 8-9. : () cicniach i hl;lsbch Illliany slylu J.ycia. problemach m!odzic/y i innych zagadnieniach sporo napis;lIlO na lamach \\ychod/.;lcego w Szwecji (oti maja 1978) asyryjskiego miesil;c7nika ..Ilujada". Rcdagowany Jcst w ci jczykach: asyryjskim. arabskim. turcckim i szwedzkim. Dzialalnośc cdukac~jn;1 pi'(l\\ad/.ą i'(·)\\'nic.' asyry'jskic kluby organizując wyklady. spotkania i obozy ktnlc dla mlod/ic.'\' I Wicccj inl(lrlnacji 1-",."11 o/i'lil/citi!l nil/ill'll. �174 je swoim członkom. Dobór respondentów był zupe/nic przypadkowy. Nie wszyscy też zwrócili wypełnione ankiety. Z blisko 300 wydanych i rozesłanych egzemplarzy otrzymałem 118 odpowicdzi. Ankieta była dość obszerna (ponad 100 pytaJl), co - jak się okazało zostało negatywnie odebrane przez respondentów. Przygotowano ją w języku arabskim. Zna go, w mowie i piśmie, większość Asyryjczyków z krajów arabskich oraz część Asyryjczyków tureckich. By umożliwić młodzieży zapoznanie się z treścią pytail, ankietę przetłumaczono na język szwcdzki, czego dokonał 3 Augin Kurt, z wykształcenia dziennikarz . Na podstawie otrzymanych odpowiedzi w języku szwedzkim (w sumie 20) odniosłem wrażenic, że młodzież asyryjska nie była zbytnio zainteresowana badaniami. Wypcłniono je prawdopodobnie pod dyktando matek, których średni wick wynosil 39 lal. Dla porównania podam, że wśród 98 ankiet arabskojęzycznych tylko cztery z nich wypełniły kobiety. Ankieta była adresowana do każdego, hez względu na wiek lub płeć. Poruszone w ankiccie tematy kulinarnc miały dać odpowiedź na wiele pytall. Jak sarni Asyryjczycy widzą swoją kuchnię w nowym środowisku? Czy i w jakim stopniu zmiana tradycyjnego, wiejskiego stylu życia, jaki wiedli w macierzystym kraju Bliskiego Wschodu, gdzie zarówno w rodzinie, jak i społeczeilstwie panowały czysto patriarchalne stosunki, wpłynęła na ocenę ich własnych obyczajów kulinarnych w wysoko uprzemysłowionym kraju, jakim jest Szwecja, do której przybyli? Czy tradycyjna kuchnia i związane z nią obyczaje kulinarne są w stanie bronić się przed naporcm rcklamowanych wzorców żywieniowych? W całej Europie bowiem zaznaczają się w tej dziedzinie nowe trendy, upowszechniane za pomocą środków masowcgo przekazu. A jeśli 1 Serdecznie ankiety. dzil,:kujl,: i\uginowi Dobór odpowiedniego unikać zadając pytania uslnie, by znali wszyscy Asyryjczycy, W macierzystych krajach Kurtowi jvzyka za lrud lIumaczenia. ankiety obu.al druko\\ania si.; pO\vai.nym i rllzprO\\auzania problemem. Można go było w formie roi'lllowy bupośredniej. Nic ma jednego all~lbelu. kt(')r: a własnym posługuje sil,: w piśmie /.aledwic kilkanaścic procent. Bliskiego Wschodu dostl,:p i\syryiczykl)\v do spuścimy prl.Odk(mjesl powa/nie ograniczony. I'amil,:lajmy również, i.e spo/cczellslwa tych z analfabelyzmem. Pochod/.ący z Tur Abdinu (poludniowo-wschodnia krai<)\\ nadal borykaj" si~ i"urcja, \\. sumie ponad polowa i lIlalo kto Asyryjczyków literacki. zY.Jl\cych w Szwccji) W tYIll wlaśnie $awoce z Tur i\bdinu .Jednak Ie wydawnictwa sporo kontrowersji, /.redagowana dialekcie, mówi,\ w swoim ale w przystosowanym wydaje w Siideniilje (od nic malazly powszechnej choć sallla próba godnajesl wc wspolllnianym dialekcie, syryjskich, jednak nic w pełni go rozulllieją Wschodu, którymi Z ankiel wynika, zmniejszyła języka nie). wladają Asyryjczycy. i.e na II g badanych sil,: z 112 (w poprzednim ojczystego uczą sil; dzieci zauważenia. Z tych pO\\odó\\ również np. Asyryjczycy na cmigracji rodI..in, liczba z 82 rodzin alhtlKclc I nich /na j~/yk Jan Ik\- laciliskim, 1987) książki i regułamc czasopismo .. sibin" akceptacji wśn'ld Asyryjczykl)w i nadal budzą klórym doszedł kraju) dialekcie do niego mówiących do XS (obecnie lm'm'i I. Iraku. jeszcze (20 ankietowanych nic I.Ostala i\syryjczykllW Do jFykllW Jeden w domu w Szwecji) ankieta wi<;Ksmść Iłliskiego j~/.yk - europcjski. wylącznic po asyryjsku Zaś w szwedzkiej osób żyie samolnic szkole lub bC/d/iel- �175 chodzi o Szwecje; to trzeba dodać jeszcze specyfikę systemu szkolnictwa, który zapewnia uczniom wspólne śniadanie w szkole. Ankietowani pochodzili z krajów Bliskiego Wschodu (Syria, Turcja, Irak, I.iban - tab. I). Dobrze więc znali swoją tradycyjną kuchnię i związaną z nią obyczajowość, która w obrębie wymienionych krajów jest dla Asyryjczyków bardzo podobna. a w niektórych sytuacjach nawet identyczna. Pobyt w Szwecji pozwolił im zetknąć się nic tylko z narodową kuchnią szwedzką, lecz również z kuchniami żyj,\cych w tym kraju licznych grup obcokrajowców. Okazją mógł być chociażby okres spc;dzony w obozie dla uchodźców, gdzie stykali się ze sobą pr/.eclstawiciele różnyclI narodowości. Żywili się głównie podawanymi im potnl\vami szwedzkimi, których nic mogli w całości zastąpić swoimi dania4 mi narodowymi. najwyżej uzupcłnić . Tabela 1. Podstawowe dane statystyczne liczba respondentów, pochodzenia oraz podział na grupy wiekowe. I Pkc \1 (J" "rai pncilnd/cnia " 2.• SYria TlIrcla 211 )2 płeć, kraj Średnia wieku Podział wickowy Irak I.ihan 2-+ 12 21-29 211 30-39 40-49 50-5') 60-69 >70 46 20 16 8 2 40 Dla zrozumienIa poziomu i kierunku ewentualnych innowacji lub zmian \\ kuchni naroclowej Asyryjczyków pod wpływem pobytu w Szwecji, konieczna jest podstawowa o niej informacja, która może służyć jako pewne odniesienie. W poprzednim miejscu zamieszkania Asyryjczyków cechowała zbiorowa i \\ zajcml1a troska () pomy~lność rodziny, co okrcślało zakres odpowiedzialności jei czlonkó\\' i wiąz,do siC; z kwestią podziału obowiązków. Uzależnienie jedncgo od drugiego, bez wzglC;clu na wiek i status społeczny, wzmacniało więź rodzinną Uwidaczniało siC; to nic tylko podczas wykonywania codziennych prac. ale szc/.ególnie w okresie sezonu letniego, w którym wszyscy musieli. \\ mniejszym luh wic;kszym stopniu, angażować si<; przy przygotowywaniu zapasów żywności na zime;. co byJo zajęciem ciężkim I czasochłonnyms. Warte podkrcślenia jest również i to. że niektóre rodziny stale borykały siC; I. problemami finansowymi!'. Bardzo często świeże mięso było jadane tylko raz ., Od wielu /\s: ryjClII·;(m lllożlil\()śC zaopaln CI ch \\ S/\\ecji usl)'Slaiclll. \\;lIl1a si.; II orielllallle Cllollkl')\\ rod/.in)' że kiedy przebywali produkty luh znajomych. w obm.aeh spożywcze. Mogli doslarezane też kupować dla wychodźców, przezju;i. mieli mieszkaj'l- je bC/,pośrednio od sprze- da\\cll\l. klor/: \\ pohli,kleh miastach prowadzili sklepy i. licz'łe Ila zyski. sami przy.ieżdżali / lo\\arami do l)'mC/.asow)'eh miejsc przebywal1l<1 uchodźców. , Wlcho\\: wallie mlodzieży odb)'wało si.,: przez prac.,:. Przy braku telewizji, drukowanych ksiqż,ek i zbiorlm)'ch miejsc rozrywki zorganizowanej, dzieci sluchaly opowiadań sIarszych i \\ I'IClal)' si.; do prac domow)'eh. " KOIlIrasl)' 'pOicClIlC II' krajach Bliskicgo Wschodu były i nadal są bardzo dużc. /e stroll)' pa(lst\\;Ije,( pr;lkt)'e/llic nic zllana Brakujc syslclllÓw ubezpieczdl społeczllych. Opieka i\bdul- �176 w tygodniu, w niedzielę, w ilościach wręcz mikroskopijnych. Właśnie dlatego dominowało w kuchni mięso mielone lub pokrajane w malą kostkę, by można było równomiernie wymieszać je, niczym przyprawę, z kaszą, ryżem bądź 7 warzywami . Błogosławiellstwem dla ubogich rodzin były natomiast podroby s owcze (głowa z móżdżkiem lub bez , nerki, serce, wątroba, jelita, nóżki, śledziona, płuca\ Wszystkie razem kosztowały tyle, ile jeden kilogram mięsa. Poszczególne części świeżych podrobów można było kupić z porannego lub nocnego uboju. Ich przygotowywanie było dość żmudne, ale nawet dziesięcioosobowa rodzina mogła się najeść nimi do sytości. Zresztą dość powszechn) był całkiem racjonalny sposób przyrządzania potraw z podrobów (głównie nóżki i głowa) przez trzymanie ich w gorącym piecu chlebowym przez całą noc. z soboty na niedzielęlO. "Podrobowe" uczty były organizowane szczególnie we wrześniu, zaraz po zabiciu specjalnie utuczonej owcy lub krowy. których mięso konserwowano na zimę. Z praktyk związanych z przygotowywaniem potra\\ z podrobów, oprócz wątroby, jadanej również przez I:uropejczyków, przetrwał u Asyryjczyków w Szwecji zwyczaj kupowania jelit baranich na metry~ faszeruje się je ryżem z mięsem mielonym i przyprawami, otrzymując tradycyjną potrawę he.\:.i';ayat. Osoby bardziej zaradne zamawiają u asyryjskiego rzeżnika na przykład całą tuszę owczą (w tym komplet owych podrobów). którą kilka rodzin dzieli między sobą. Przetrwał więc ów zwyczaj "chomikowania" zapasów żywności, choć nie jest to konieczne w warunkach szwedzkich. Karim Abou Zeid uważa. ze malo jest na świecie krajów o lak wielkich Bliskiego Wschodu <..Nidal As-Sa' b" nr 523. Damaszek I')l)(,.~. II) .leszcze 7 wie nic dwadzicścia iSlnial znajdowaly przenoszono lat temu w arabskich W tej dziedzinie chyba krajach niewiele Bliskicgo W~chodu si,,: zmieni lo. Przy przemysi jak kralc' mi<;sn) pra- prymitywnych rzOniaeh siy ludowe bazary, gdzie każdy mógl sprzedać OWCy lub krowy. Po uboju tuszc do sklepów. Większość rod/.in (nawet na peryrcriaeh miast) sama hodowala i luC/yla w domu niezbędną ilość inwcntarza. aby na jesieli zabić. a otrzymanc stosuj'lc stare tecbniki ludowc. Sprowadzane z Europy nieliczne gatunki mialy wielu Assvrians. kontraSIach nabywców. w: Food M. Abdalla. TraJiliolla/ Conserva!iol1 Eihll%gica/ Prospect Books, London l nB, s. 178-191. 8 M. Abdalla, 13. LJrtJaniak. Mó::g w kuchni Melhods miyso zakOnSerllll\\ać. konserw miysnych nic oj" !-"<)()d/'re.H'/TUli,)// SllIdies. i lrac~vcjacli rcd. /\. Riddervold {!sed hy .Ifor/em i 1\. Ropciel ,.1.nnjcrk,jll'. ,.I'r/.cgl<,d (jastrono- nr I. 19B5, s. 29-30. miczny" 9 Nerki. scrcc. wątroby i śledziony konsumowano po sma/eniu b'ldi upieczcniu: jclila I"a,zcrowano ryżem. hurg/llI/em 7. miysem i przyprawami. otr/)'mując wyn·)tJ podohny do Kaszanki (bu dodatku krwi I); pluca. potrawy: risa w aq/a, yallni, 10 Polega Podroby. nóżki i glowy on na racjonalnym głównie nóżki gotowano otrzymujqc popularnc wśród /\syryiczykó\\ qar o w gawo. i żołądki, wykorzystaniu wklada ciepla w glinianym siy na noc do naczynia piccu po wypieku z. wypalonej gliny chleba olulając je gorącym żarem i popio!elll. M. Abdalla. Cookin? /lols Usee! in {'rcsenl /JUl' .·/s.ITrian "iI/age Ki[chen in [he MichIle F;osl. w: 'the ('ooking Pol. rcd. T. .Iainc, O:xl"ord Symposium on Food 8:. Cookery 19BB, S. 7-1 I. �177 Okres pobytu w Szwecji W tabeli I. podano tylko pierwszy kraj pochodzenia respondenta, bez uwzględnienia innych krajów, do których wyemigrował i przebywał przez krótszy lub dluższy czas. Życiorys niektórych okazał się fascynujący: zanim dotarli do Szwecji. tułali się z całymi rodzinami po różnych krajach, zarówno bliskowschodnich. jak i europejskich. Nie ulega jednak wątpliwości, że \\ ukształtowaniu osobowości człowieka i jego nawyków największy wpływ mają warunki środowiska. w których dorasta. Pomimo, i.e w ankiecie wyszczególniono odrębne pytania dotyczące charakteru poprzedniego miejsca zamieszkania (wieś, miasteczko. miasto) oraz stylu życia. otrzymane odpowiedzi i własne obserwacje autora pozwalają przyjąć. że zdecydowana większość respondentów prowadziła raczej wiejski tryb życia. Ci. którzy po przeniesieniu się do miasta pozbyli się typowych gl)spodarstw wiejskich. w dalszym ciągu utrzymywali ścisłe kontakty ze swoimi bliskimi na wsi. Wc własnych podwórkach, budowanych na wzór wiejski, \\iększość hodowała kury. owce, a nawet krowy, prowadząc prawie identyczną jak na wsi. gospodarkę żywnościowąii. Chyba jedynym wyjątkiem było miasto Bejrut, w którym urodziło się pięciu respondentów, a dziewięciu spędziło \\ nim średnio 7 lal dorosłego życia. Tak naprawdę dopiero przyjazd do Szwecji oznaczał dla tych ludzi radykalną zmianę warunków żyeial2. Wykres I. pokazuje stosunek dlugości pobytu respondentów w Szwecji w momencie przeprowadzen ia badali do ich wieku Iiczonego od urodzen ia. Dane dotyczą poszczególnych grup \v zależności od kraju pochodzenia. Przy rozdawaniu ankiel nic kierowano się ani stanem prawnym respondenta, ani jego zawodem czy rodzajem wykonywanego zajęcia. 52,5% ankietowanych posiadało obywatelstwo szwedzkie, łiczba zaś pracujących zarobkowo wynosiła 35.6%. W grupic pracujących dominowały wolne zawody (gastronomia 15,2%; rzemiosło 5, I[Yo; praca umyslowa 11,9%; inne 3,4%). Było 6 emerytów (5, I %). Wśród pracuj'lcych tylko 10 osób (8,5%) nie posiadało jeszcze obywatelstwa szwedzkiego. Wszystkie przedstawicielki płci żeJiskiej biorące udział w badaniach zajmowały sit; wyląC/nic domem. i.yciu Asyryjuyków w miastach Bliskiego Wschodu na przykładzie Qameshli w Syrii. i\1. Ahdalla. nI(' .·/.I'sl'riaJ/ Community of Qomeshli in North-l~ostern Syria in the Years 1Y15-1970 ... I:thno!o!2.ia PoJona·· L 17.1992. s. S7-I03. 12 )J iekll·)r/.y. /.1I1~s/C/.a II' pierwszych latach pobytu w Szwccj i. w swoich mieszkaniach. pod oknelll. upnll\iali np. cchulr; IV doniczkach. Sam lo wid!..ialcm. Mówi się O jednej J\syryjcc l Turcji. kt(>ra ujrl.'lIIs!.} po ral pierws!.} w i.yciu wanny do kąpieli. i nic wiedząc do czego może slui.~ć. lIypclnilaj., liCllli'l z podlvórka. hy uprawić właśnie swoją uluhioną cehulę. i I () lob.: �178 Wykres 1. Stosunek długości okresu pobytu respondentów w Szwecji do ich wieku 50% 40% 30% 20% 10% 0% Zaopatrywanie Syna Turcja Irak Liban się w pmdukty spożywcze Specyficzna obyczajowość w niektórych krajach Bliskiego Wschodu (lub w niektórych miejscowościach w obrębie tego samego kraju) raczej zniechęca kobietę do zajmowania się zakupami, a jeśli już jest zmuszona, czyni to raczej w towarzystwie męża lub któregoś z dzicci, najlepiej płci m<;skiej, albo wspólnie z sąsiadkami. Nietrudno się domyślać przyczyn takich ograniczell w krajach islamskich. Robienie zakupów niekoniecznie jednak musi si<; wi<\zać z wychodzeniem z domu. To zadanie ułatwiają w<;drowni sprzedawcy, którzy pchając wózki obładowane towarami, docierają prawic do każdego punktu w mieście" Takie warunki wymuszają określony podział obowiązków w rodzinie. Echo wyżej wymienionego zjawiska, ale w dużym pomniejszeniu, jest nadal wyczuwalne wśród żyjących w Europie emigrantów z Bliskiego Wschodu. Tutaj jednak powody są zupełnie inne. W 30,5% rodzin ankietowanych zakupami zajmują się prawie wyłącznie mężczyźni (mężowie); w 15,2% - niemal wyłącznie kobiety (żony), a w 37,3% - oboje małżonkowie razem. W pozostałych rodzinach (17%) zakupy są zajęciem dorosłych dzieci. Zakupu środkó\\ spożywczych dokonują zarówno w sklepach szwedzkich, jak i oricntalnych. Na pytanie, jakimi kryteriami się kierują przy zaopatrywaniu si<; w sklepach orientalnych: asortymentem, ceną, językiem. znajolllośc i'l ze spr/.eda\\cą. L1 W ten sposób sprzedawane były glólVnic Świci.c warzywa. W micścic C)'lIncshli. IV klól"\m sp<,:dzilcm lata szkolne (1951\-1970). wydrolVni sprz.cdawcy zaupalrylVali siO;II produkty spoil\\' CLC na specjalnym placu. gdzic o ślVicie ogrodnicy zanosi Ii upr,l\V ianc przL/. sicbic II arz) II a Wózki byly przeważnie lrójku/owe. a niektón: udckorowanc maIOl\idlami. Wio;ksmsc II<;dnm. nych sprzcdawców miala lVytyczone trasy. prowadz<1Cc przcz osicdla i ulice:. gdz.ic mie:s/lali stali klienci. Pchając wózki przcmierzali nieraz kilkanaście: kilomctról\ d/.ie:nnie:. donośnym gloscm wymieniając proponowane: towary. Zaznaczyć trzcb,!. i.c wiO;Ksmśc owych wo;drownych sprzc· dawców IVC)ame:sh/i nic byla miejscowa, Iccz pochodz.ila glównic z Aleppo i .ie:go okolicy. �179 specyficzną atmoslcr,\ i usługą. większość, bo aż 86,4% osób, wymieniła rodzaj asortymelllu. cen~ punktowano na drugim miejscu, zaś atmosferę i usługi na trzecim. Najmniej ważną okazała się znajomość oraz język. .lest oczywiste. że w sklepach z orientalnymi towarami ankietowani kupują \\ pierwszym r/~dzie tc produkty, które znają z kraju pochodzenia. Długą listę t~ch produktów otwiera kasza pszenna hurghul (bulgur)14. Ryżu kupują trzy razy \'vi~ce.i' Sklepy te są też źródłem zaopatrzenia w tak lubiane nasiona roślin strączkowych: soc/ewicy, ciecierzycy, bobu, fasoli15. W nich nabywają warzy.. 1(' . k W prosz k u J Is, ba'kł'azany 19 , ,.,Iscle• \\a klS/.one J marynowane. o ,. IW'Ik' i 7 , tyllllane 211 \\ inorośl i • pcstk i arbuzów, dyn i i melonów. orzeszki21, tahinę (przecier seza- '.l I kg na osol1,,: micsi~C/:nic. lilll'ghu/jcs\ na I3liskilll Wschodzie drugim po chlebie produktcm pS/cnn\ Ill. l ;iylla ,i~ go do \\iclu potraw. W latach 60. i 70. był ważnym tematem badawLI\ m II rói.nych p\;IU'1I1kac h naukllllych USA. gdlie obecnie produkuje się go również na cksport / pSIcnicy tll",mkj. podobncj do tej. z której utrzymuje si.,: na Rliskim Wschodzic. [) .. \. h:llers. I'S II hell! I'mdllc/s ill WOl'ld Feedillg fJl'Ogl'ams. w' Wheal - Production and ilili:alioll. rcd. (i. I,. IJJgldl. A VI Pul. Co .. Wcstport 1974. s. 467-474: W..l. Haley, W. Pencc. !3l1lgUi' lu .IUCf<'ul IIheell /-rwe! ... (\:1"<:<11Sciencc Today" vol. 5. nu. 7. 1<)60. S. 203-207: \1. S Shclly. Il.L .. ·\mla. liII/gul' i/he(/{ ... Journal of Food Science and Technology" vol. 12. no 'J. I'J72. s. I(J.'-I (,55 i mni. alonWISI o roli hUl'ghulu w kuchni asyryjskiej Lob.: M. Abdalla. li II ig II l' ./11 IIiI/WI'IOII! II'I7co/ l'mc/lIc/ 1:'0.\/. \\: SllIl,le !-"rJOc/s.I\:d. II. Walker. ill II/(' Cllisille o{Col1/emporarv Assyrians in the Middle O"ford Symposium on Food and Cookery 198<). S. 27-37: AssyriGl/ Cuisine ... Journal of the Assyrian Acade- \ 1 ,\hdall,1. lilIIgIli' ./ 1':1'1'!o ('oll/ell/floi'(//)' mic Soeicly" 1'01. (J. no. I. spring 1')')2. S. 3-17. I' Roślill\ \tr'lC/kollc odgry\\aj'i duią rolo; w kuchni bliskowschodniej. M. Abdalla. ZapoIIIII!UIIL' li cellllL' \1,,10/.1' kulilllll'l/C Soc.~c1I'ic\'.. .Przegląd (,astronomiczny" nr 2. 1981. S. 16-\7: \1. .\hdalla. (':1' 1'<'I!IIhdil(/('jll SOccll·in':'- .. O\\C Rolnictwo" nr 8. 1981. S. 9-10: M. Abdalla. /3,)/, \I hli.\/ul\Iscillid/lic;I'lIc1/11i. .. I'rz.cgląd Gastronomiczny" nr 4, /982. S. 31-32. l'· ledny m ze SPOSohl)\\ ull'\valanla ś\\iez.yeh warz.)'w jest ich naturalne kiszenie. Technika 1:.jcS! hard/o popu!:Jm:l na Bliskim Wschodzie i obejmuje papryk~. ogórki, malo dojrzale pomidory. kapuSI,,: (liście). kalalior. rzodkiew. faso l.,: szparagową buraki ćwiklowc. botwinę. li'cic' II inorośli i innc. Slosuje siO;prz)' t)'m czosnek jako stalą przyprawę. Kisząc mieszankę kilku ull1icj';lnic dohranych ~alunk<'JW warz.)'w otr/.ymuje si~ produkt bogaty smakowo i atrakcyjny II izualnic. I' Oli\\li lIysl~puj:1 na Bliskim Wschod/ic w bardzo wielu odmianach. Konserwuje się jc II solancc i spoi.y lIa na śniadanie. IX Micszaj:! go z sC/amem i zalewają olejcm. Potrawa śniadaniowa. Swój zachwyt tą potrawą. klórą latem / ')')2 r. mial okazj~ pJ'(')bować w Szwecji. mój profesor technologii żywności wyrazil nasl~l'ui'lcymi siollami: ../aslan'l\\ ianl siO;.C/y naszc badania idą w dubrym kierunku". l" Ibklaiany maj'l dość sZ.erokie zastosowanic w kuchni: spożywa się je surowe. sma7one. !;IS/erollanc. duszonc i pieczonc. I'rzctany po upieczcniu biały miąższ (pasta) wzbogaca się przecierem sC/amo\\YIll i okjem otrzymując znaną na Bliskim Wschodzie potrawę Baba Cannug \/ i\hdalla. Ohecrllll II' kuchni lIol'Odó\I' Rliskiego Wschodu •. .Przegląd Gastronomiczny" nr 2. I(}86. S. 38-39. :u W lalach mojcgo d/.icl'ilislwa. mlode liście winorośli. zrywanc z kOliców pędów. spożywało ,i,: nalld na SllJ'()\\O. ivlaj'l lekko kwaskowalY smak. Po krótkim gotowaniu można je faszerować jak liśeic kapusly. otrzynlUj'lC bardzo popularną potrawo; wschodnią oprah, aprahe. yabrah. :\a ,urOll'O ,iadanc byly J'('l\l'I1ici liście rzodkwi. �180 mowy), syrop daktylowy22, chałwę, ser biały roznego kształtu. olej roślinny2'. konfiturę morelową24, świeże warzywa i owoce, chleb plackowi:', kaw<;?'. W sklepach szwedzkich zaś asyryjscy emigranci najcz<;ścicj kupują mąkęc-. 2S mleko , drób, jajka, ryby, warzywa i owoce, ser i mięso (częściej ni;;. w sklepach orientalnych), margarynę, napoje, drożdże, makaron. lody, chleb (sporadycznie), używki. Układanie jadłospisu Na pytanie, kto w domu ustala jadłospis. w 61 % ankiet odpowiedź brzmiała: matka, bądź żona, tylko u 6% rodzin zaznaczono również prawie równy udzial ojca, bądź męża, a u 21 % odbywa się to na zasadzic pclncj konsultacj i między cz10nkami rodziny. Reszta respondentów podkrcśliła. że żyje samotnie. Odpowiedzi na kolejne pytanie odzwierciedlają pozycję, jaką w domu zajmuje kobicta. Jeśli g1ównie ona decyduje o wyborze określonej potrawy, to przy jej przyrządzaniu w kuchni i podawaniu do stołu może liczyć na znaczną pomoc pozostałych cz10nków rodziny. Nadal jednak 44% gospodYll pracuje \V kuchni samotnie, bezjakiejkolwiek pomocy ze strony innych członków rodziny. I tylko 17% z nich może Iiczyć na wy1ączną pomoc męża, a da Iszym 14% pomagają również dzieci. W pozosta1ych 25% rodzin zanotowano wyłączne zaangażowanie dzieci, bez udziału ojca. Ugotowane 21 żych ilościach zawarty i podsuszone jako w pestkach arbuza i ((I'll/ przysmak miąższ. nil Bliskim lub wyprażone (szczególnie Więcej f/\cllOd::ie nasiona wśród na tcn temat zob.: ... Przegląd la. The Fall' 0/ As;,yr/af1 'Ii'ad/liolla/ l I. Walker. Proceedings of the Oxfrord spoi.ywa mlodzieży). M. Abdalla. CJastronomiczn/' ('Illinar}' Symposium si.,: na Illiskim C/.,:ścią Wschod/.ie jadalną Wl"kOrZlslalli<' jest \I du- ocz~ II iście lIasioll IIle/olla. nr 2. I <)X3. s. 30-32: M. AbdalTechll%gles. IV' IJisapf!<,al"lllg Foods. red. on Food and Cookery I C)')-l. Prospcct Boob 1995. s. 5-10. 22 Syrop daktylowy Asyryjczycy traktują jako Iwykly pokarm. zwlavua roduas post(lII .. lest on słodki jak miód i bardzo smaczny z przl:cicrem sezamowym oral. jajeCl.nic,!. 1)0 ninl<l\\ na b: I jednym 23 ze środków Głównie slodzących. słonecznikowy, podobnil: jak syrop winogronow)'. którcgo UŻYWa się jako jcdynego tluszuu w dni postne. Na Hli- skim Wschod7.ic spożycic olejów (również bawelniany. sc/amowy i oliwa) jest I\ysokie. 24 Di.cmy jako masa zżelowana nie byly znane na Bliskim Wschod/ie. !eh micjsce /ajmO\laLI konfilura 2' 2<> z moreli. lig. dyni i p!mków rói..anych. głównic azywany przez nich ..alcppai\skim" .. .Iibai\skim" Mocno przypalona i bardzo mocno rozdrobniona. domowcj produkcji. lub oricntalnym. o (;,farnej barwie i przypralI iona karda- moncm. Nicktórzy nazywają j'l arabską Przebywajqcy II' Polsce obyw,llele /. Bliskiego Wschodu poddav,:ali kupowaną II' sklcpie kaw.; l.iarnist'l dodatkowcmu pra/.eniu na patelni. gdyż _.. Iledlug ich gustu nasiono kach. - środek przyprawy 27 Średnio 2& 7 litrów i sera. ziarna kawy musi być qarny. do jednej 4,5 kg na osobę objętości młynka) miesięcznie. na oso b.; miesi<;cznic. BardZll drobno gotowali Wykorzystui'lj,! zmicion,! \I' wod/.ie do wyrieku Cz<;ść mll:ka przeznauaj;l I kard<lmonem (jedno II małych liliz,ln- i podawali chleba do produkcji w domu. domowego jogurtu �181 Charakter' kuchni Panowała dot'1d opmla, żc poczucie odrębności narodowej u większości Asyryjuyków można raczej odnieść bardziej do sfery duchowej, aniżeli materialnej. Przynajmniej tak moglo wyglądać na Bliskim Wschodzie. Jednak życie tych. którzy znależli sit;: w Luropie nic jcst już tak głęboko uduchowione, choć masowy udzial w ceremoniach kościelnych budzi nieraz podziw rdzennych Europejczyków. Obserwuje się, że więzi z wiarą i tradycjami Kościoła, bardzo silne do niedawna, ulegają pod wpływem europejskiego modelu życia stopniowemu rozluźnieniu. Z drugiej jednak strony notuje się pewien przełom \V postawach i nastawieniu tych ludzi. Dość nagle i szybko powstającą pustkę duchową staraj<l sit;: wypełnić glębszym niż dotąd zrozumieniem i przeżywaniem roli wlasncj kultury materialnej. Kluby i organizacje społeczne prowadzą \V tym kierunku działalność edukacyjną. Przywi<\Zanic Asyryjczyków do własnej kuchni jako nośnika pewnych tradycj i nie przes/.kadza w podkreślan iu jej orientalnego rodowodu i traktowaniu jej jako integralnego elementu szeroko rozumianej kultury Orientu. Są oni także skłonni przyj<\ć te potrawy z kuchni szwedzkiej, które im odpowiadają. Na pytanie, czy przyrządzane obecnie w domu potrawy należą do jednej kuchni. tylko 37% respondentów odpowiedziało "tak", odpowiedź "nie" stanowiła 49%, a 14% wstrzymało się od wyrażenia zdania. Próba sprecyzowania pytania, tzn. określenia. cly ich kuchnia domowa jest narodową, orientalną, szwedzką bądź mieszaml, wprowadzi la pewien chaos. Tylko 36% ankietowanych jednoznacznie podkrcśliło narodowy asyryjski charakter swojej kuchni, 14% uważa ją po prostu za orientalną, 15% widzi ją jako narodowo-orientalną, a 36% n;spondentó\V nazwalo ją mieszaną, czyli stanowi już ona połączenie elementów kuchni narodowej, orientalnej i szwedzkiej. Wśród badanych tylko 27% informowało, iż cotygodniowe menu składa się wyłącznic z potraw narodowych, zaś u 25% potrawy takie pojawiają się jedynie przez dwa dni w tygodniu. Odpowiedzi typu "trudno powiedzieć"; ,Jak popadnie": "okazyjnic podczas przyjęć", udzieliło 19% respondentów. U 12% rodzin potrawy narodowe "goszczą" przez 3 dni w tygodniu, 9% przyrządza je przez 4-6 dni w tygodniu, a pozostałe 8% woli je konsumować tylko raz w tygodniu. Potra,vy narodowe S<j różnie traktowane w zależności od dnia tygodnia. 9 Najczęściej podaje się je w piątki oraz w niedziełe i środl . Pozostałe dni tygodnia były nieco rzadziej wymieniane przez respondentów (wykres 2). Odpowiedzi na podobnc pytania dotyczące dni tygodnia, w których podaje sit;: potrawy kuchni szwedzkiej, były mnicj zdecydowane. Tylko 20% respondentów ustosunkO\valo sit;: do pytania. Reszta pominęła je lub udzieliła niepełnych, b,\di: nicjasnych odpowiedzi. Nietrudno się domyślić, że wśród odpowieC'J Środy d/i.:laj.:s\ i pi'lIki S,l w kości()!ach dnicm świ'll.:unym. wschodnich dniami. w których obowiązuje ścisły post. a nic- �182 dzi najczęściej wymieniane były dni "martwe" dla kuchni narodowej, a więc poniedziałek (wymieniony 12 razy); wtorek (12 razy); środa (4 razy); czwartek (12 razy); piątek (2 razy); sobota (4 razy); niedziela (2 razy). 10% ankietowanych podało, że potrawy szwedzkie pojawiają się w domu przez 1-2 dni \\ tygodniu i to wyłącznie na prośbę dzieci. 8yly tcż odpowicdzi typu: "nigdy"; ,.bardzo rzadko"; "trudno określić". Tylko dwie osoby (1.7%) zaznaczyły. że szwedzkie potrawy podaje się przez wszystkie dni tygodnia. Wykres 2. Częstotliwość przygotowywania potraw narodowych w zależności od dni tygodnia 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Poniedziałek Wtorek Sroda Czwartek Piątek Sobota Niedziela Rzeczą nicmai świętą u Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie jest wspólne spożywanie trzech posiłków dziennie. Pory posiłków dobiera się, by odpowiadaly wszystkim czlonkom rodzin/o. Podporządkowanie sil( stylowi europejskiego życia nieuchronnie prowadzi do zachwiania tak utrwalonej praktyki. Blisko 1/3 respondcntów przyznała, że tylko sporadycznie spoi.ywa trzy posiłki dziennic. Prawie połowa boleje również z powodu nieregularności wspólnego siadania do stołu. Tylko u 1/3 ankietowanych występuje silna wola do regularnego i wspólnego spożywania posiłków przez wszystkich członków rodziny. Rola matki w pielęgnowaniu tradycji kulinarnych Wypełniający ankiety z wielkim uznaniem odnosili sil( do roli matki. która nieustannie stara się wpajać córkom nawyki i umiejętności przyrządzania potraw narodowych. Jednak zaintercsowanie samych córck nie zawszc jest .,0 M. ceedings Abdalla. ofthe Al an //:;~Yl'ion Fahle in the Middle Lasl. w: IJ)()k & h.:eI. red. II. Walker. Oxford . Symposium on rood and Cookery 1993. Prospect Pro- IlOl1ks 19()4. s. S-I D. �183 zgodnc z wolą lIlatki. Taką właśnic obawę wyraziło 36% matek mających córki \\ wieku szkolnym. choć ai'. 75% lIlatck pozytywnie ocenia już posiadane przez córki umiei9tności. przy czym tylko połowa uważa te umiejętności za wystarczającc, by córka mogła w przyszłości czuć się pewnie w sprawach kulinarnych. W rodzinach, gdzie i'..yją babki, ocena wnuczek była w obu przypadkach bardziej surowa. Ohrazują to odpowiedzi na to samo pytanie zadane zarówno matce. jak i babci: e:-v 1111'0::0.1":-, że e()rki (wnuczki) będą w przyszło.ści umiały g%ll'OL/ok. juk ich /lw/ka? Odpowiedzi "tak" udzicliło 70% matek i tylko 50% babck. Kuchnia jako clement kultury narodowej Docenianic roli kuchni Jako jednego z czynników kształtujących osobowość można przypisać \\'Zrostowi świadomości narodowej Asyryjczyków. Ludzie, którzy nic w każdym przypadku z własnej woli oddalili się od swych korzeni, starają Si9 grupować wokół tego, co im przypomina utraconą ojczyznę i kultywowane tam wartości. Zdarzają się jcdnak i tacy, którzy z różnych powodów chcieliby. niekiedy nawet na siły_ oderwać się od wszystkiego, co łączy ich z macierzą. Próhuj,j zacząć życie od nowa, uzasadniając to przede wszystkim dobrem dzicci. Ich działania w tym kicrunku sprowadzają się np. do zmiany nazwiska, a takżc modelu konsumpcji i domowego jadłospisu. Analizowanc wyniki ankiety wykazują, że 90% respondentów uważa swoją kuchnię za wa/n) clcment identyfikacj i narodowej i poczuwa się do odpowiedZialności za piclęgnowanic tradycji kulinarnych jako pewnej spuścizny odziedziczonej po przodkach, traktując to w kategoriach obowiązków patriotycznych. Nieco mniej respondentów (50%) gotowych jest czynić to z pobudek czysto humanitarnych. 90% ankictowanych odczuwa więź i bliskość wobec osoby mającej te same potrawy i takic same ohyczaje kulinarne. Takiej jednomyślności zabrakło jednak kicdy w gry wchodziło określenie swojej postawy i stanowiska wobec innych grup etnicznych Bliskiego Wschodu, które sobie przypisują to, co jest autentycznie asyryjskie w dziedzinie kulinarne/I. Na osiem zasugerowanych odpowiedzi wobec takich poczynaJl, 37% ankietowanych zaznaczyło wyraz "zazdrość", 54°;(J podkrcślilo swą dezaprobatę, 20% wyraziło chęć podejmowania polcmiki. a 64% jcst gotowych nawet protestować i sprzeciwiać się. Tylko 7% respondcntów wykazaloby sympatię i wyrozumiałość. Żadna natomiast osoba nic zadeklarowala, iż byłaby gotowa zrezygnować z tego, co uważa za swoje. a dwic osoby zaznaczyły, iż nie warto podejmować polemiki. " 1',lka praktyb jest. niesldy. si.,: S/C/.cglJlnie KlIIdOlvit:. dość POIVszt:t:11I1ana Bliskim Wschodzit:. IV czym specjalizują �184 Ocena swojej kuchni w nowym środowisku Jest rzeczą naturalną, iż kontakty międzyludzkie stwarzają oka/je do poró\\naJl, konfrontacj i i wcryfikacj i poglądów. Zm iana kraj u zam ieszkania przez Asyryjczyków dała im możliwość samokrytycznego i szerszego spojrzenia na własną kuchnię. Tylko 20% ankietowanych nie zauważa wpływu nowego środowiska na ocenę własnej kuchni, zaś 47% twierdzi. iż nowc warunki przyczyniły się do pozytywnego jej dowartościowania, natomiast 15% respondentów jest innego zdania twierdząc, iż na tle nowych warunków ich kuchnia wypada źle, i zaczynają oceniać ją negatywnie. 18% nic ma jeszcze wyrobionego zdania. Wychwalanie przez większość ankietowanych kuchni narodowej w porównaniu ze szwedzką, nie daje podstaw, by sądzić, że ich pogleld jest bezpośrednią konsekwencją konfrontacji z kuchnią Szwedów jako punktem odniesienia. lecz raczej wynikiem pewnego procesu ewolucji cywilizacyjnej. 59% ankietowanych twierdzi, iż ich kuchnia jest bogatsza, bardziej urozmaicona i starsza od kuchni szwedzkiej. Większy odsetek, bo 76%. uważa. że jest ona ,.smaczniejsza", 42% jest zdania, iż jest lepsza. Odpowiedzi wskazuj'lce, że kuchnia asyryjska jest prostsza od szwedzkiej stanowily 15%. Żadcn z respondcntów nie wywyższył kuchni szwedzkiej nad swoją. Asyryjski emigrant żyjąc w nowym środowisku usiłuje nawi,\Zać dobrosąsiedzkie kontakty z tubylcami. Dobrą okazją może być zwykly poczęstunek. który nie zawsze wymaga dobrej znajomości języka goszczonej osoby. Wszyscy respondenci utrzymują, iż podejmowanie szwedzkiego sąsiada posiłkiem sprawia im przyjemność. Niektórzy praktykują to często. Kilku ankietowanych rozumiejąc napięty czas Europejczyka podkrcśliło konieczność wcześnicjszego ustalenia z nim terminu wspólnego posiłku. Spośród 27 najeze;ściej wymienianych przez respondentów potraw narodowych, którymi Czystowano kiedyś szwedzkich sąsiadów, dominuje kutle'."2 (34 razy). oprah'; (22 razy), hurghul (16 razy), .~(Jmborakat34 (16 razy), do/ma') (J 4 razy). Interesująca wydaje się w relacj i Asyryjczyków occna przez Szwedów potraw, którymi byli częstowani,. Była ona na ogół pozytywna. Tylko w dziesięciu przypadkach (8,5%) zanotowano negatywne zdanie. które odnosiło się do barwy potrawy. W ankiecie wybija siy przekonanie asyryjskich emigrantów. iż Szwedzi uważają ich za ludzi gościnnych. Tak odpowiedziało 80% respondentów, 12% nie miało zdania na ten temat, a 8% nie odpowiedziało na pytanie. 3: KI/de mięsem 33 34 mają kszlalt mi.:lonym l. bardzo dużych drobno pierogów. posiekaną Ciasto cebulą rl7)'golo\\"ujć si.; z kaszy h"rgl/lll i 1:IS/Cl"Uj.: i rr/yprawam1. Aprah (potrawa nazywana też: aprahe. yahrah). Fas/no\van.: liści.: \vinorośli. Salllhorakat (pierogi olbrzymie). Pud smażony Ihrsz mięsny uk/ada sie,: na rlaeku i przykrywa się drugim blasze. 3; Do/ma - głównie plackiem. Pu przylepieniu rozgrzanej faszerowane kabaczki. brzegów pićcz,: się w ri.:karniku ciasla lub na �185 Interesująca jest również opinia Asyryjczyków na temat gościnności Szwedów. Tylko 10% uważa ich za ludzi mało gościnnych, wahających się było 15%, a 9% nie wyraziło zdania (tab. 2). Tabela 2 Wyrażana przez Asyryjczyków domniemana opinia Szwedów o asyryjskiej gościnności i opinia Asyryjczyków a gościnności Szwedów I ! Czy Szwedzi uważają ciebie za człowieka gościnnego? Czy uważasz Szwedów nych? Tak Nie Nic wiem Tak Nie 94 O 14 78 12 Zmiany w dotychczasowym za ludzi gościn- Nie wiem 18 modelu konsumpcji ie ulega wątpliwości, że sytuacja materialna większości imigrantów \\ Szwecji jest znacznie lepsza w porównaniu z poprzednim krajem zamieszkania. Zmienil si~ także harmonogram zajęć poszczególnych członków rodziny, co może rzutować na wielkość spożycia tradycyjnych produktów, które na ogół są dost<;:pne na szwedzkim rynku. Sprowadzają je nie tylko założone przez samych imigrantów lirmy i punkty sprzedaży, lecz znajdują się również \\ "iclu szwedzkich sklepach. W tabeli 3 zgrupowano artykuły, których spożycie wzrosło lub zmalalo albo pozostało na tym samym poziomie. W tabeli 4 zaś zestawiono oc(,;n<; respondentów dotyczącą wielkości spożycia niektórych produktów w porównaniu I. poziomem spożycia w kraju pochodzenia. Tabela 3 Artykuły spożywcze, których poziom konsumpcji wzrósł, nie zmienił się, obniżył się Nazwa produktów Poziom spożycia W i<;:cej Tyle samo Mniej Mlcko i jego przetwory, owoce i soki owocowe, mięso I jego przetwory, kawa, ziemniaki, warzywa świeże i gotowane, jajka, orzechy, ciastka Nasiona dyni i arbuza, warzywa kiszone, burghul, herbata, cukier, chlcb, nasiona strączkowych (bez soczewicy), sól, cebula Nasiona mclona i słonecznika, czosnek, soczewica �186 Tabela 4. Liczba respondentów i ich ocena zmian wielkości spożycia różnych produktów spożywczych Nr 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 II 12 13 14 15 16 17 Poziom spożycia Nazwa produktu M leko świeże Owoce Soki owocowe Mięso Przetwory mleczne Kawa Ziemniaki Warzywa świeże Jajka Napoje alkoholowe Warzywa gotowane Orzechy Ciastka "kilichd' Nasiona dyni Warzywa kiszone Nasiona arbuza Burg/wI Potrawy z hllrghlllll: - Kibbe (Kub/m) ,(, -- KUfIe - Tabboule _ Ballo'S 18 19 20 21 22 7~ _.J * 24 25 26 27 .17 Herbata Cukier Chleb Strączkowe (bez soczewicy) Nasiona melona Sól Czosnek Nasiona słonecznika Cebula Soczewica KwestIOnariusze 7. llIekompletnyml Więcej Mnicj Tyle samo 94 90 90 80 80 74 72 66 64 54 54 52 50 44 40 38 34 10 14 16 14 14 18 18 26 16 34 34 24 77 42 36 46 48 14 12* 10* 22* 18* 26 26* 20* 38 24* 77* -30* 42* 20* 30* 20* 36 80 70 56 28 26 36 50 78 38 40 30 36 58 34 47 58 34 500 12 12 12 12 46* 44* 58 46* 18* 56* 50 18* 58* 46 ~7 J_ ~7 .J_ 30 28 28 26 26 26 24 22 danymI. kliMa) -- klopsiki o różnym ksztakie się. smaży. 37 Tabbll/e - salatka wioscnna z małą ilością bllrg/lldll posiekanej pietruszki z dod<ltkiem innych warzyw i Okjll. 38 Ballo' jest to bllrg/lId ugo!O\V<lny ., soC/.cwicą 36 Kibbe (Kbbe, z mit,:sa mielonego i hllrg//lI/!/. które wypieka nawilżonego sokicm hardzo drobno �]87 Grupa produktów o zwiększającc.i się konsumpcji Największym powodzeniem wśród Asyryjczyków w Szwecji cieszy się mleko świeże. W poprzednim kraju zamieszkania było ono dla wielu rodzin rarytasem, może z wyjątkiem tych, które miały własne gospodarstwa. Wzrost spożycia mleka jest wiyc zwią/.any z jego dostępnością na rynku jako jednego z podstawowych produktów. 80% ankietowanych pije mleka więcej niż \\ poprzedn im kraj u. Drugim artykulcm spożywczym, którego konsumpcja wzrosła, są wszelkiego rodzaju owoce. glównie jabłka i cytrusy. Podaje się je nie tylko po posiłkach, ale zgodnie z utrwalonym zwyczajem, stawia się w misce na stole na cały czas trwania wizyty. Od czasu do czasu goście są namawiani do częstowania się. Niekiedy sam gospodarz obiera np. pomaraliczę, dzieli ją, kładzie na talerz i podaje po kolei każdelllu gościowi. W okresie letnim dominują typowe dla Bliskiego Wschodu owoce: winogrona i arbuzy. Bardzo slabo rozwinięte przetwórstwo owoców w krajach Bliskiego Wschodu jest przyczyn'l niedostatku soków owocowych, a pragnienie gasi się zazwyczaj zwykl,j wodą Nic wir;c dziwnego, że bliskowschodni emigrant stara się poniek,\d nadrobić wieloletnie braki, włączając do swojej diety powszechne \\ Szwecji soki owocowe. Na liście produktów faworyzowanych, soki znalazły się na trzecim miejscu. Biorąc pod uwagę fakt, że ilość wypitego przez badaną grupę napoju herbacianego nic zmieniła się, można przypuszczać, że soki O\\ocowe zajęły miejsce owej wody pitnej (choć szwedzka woda jest znana z bardzo dobrej jakości). Na I1liskim Wschodzie herbatę traktowano jako stalą część śniadania lub poobiedni "deser". Nadal jednak wielu nie może po obiedzie zapomnieć o wypiciu tradycyjnego jogurtu rozciellczonego lodowatą wodą· Jedna I. różnic mir;dzy dietą bliskowschodnią a europejską polega m.in. na ilości spożywanego mięsa. Na stole Europejczyka, wyjąwszy wegetarianów, przetwory mir;sne podaje się niemal codziennie. Wydaje się, że kościoły europcjskie. nic wliC/ając jednak prawosławnych, już dawno zapomniały o postach. Podczas POSIÓ\N, które u chrześcijan asyryjskich trwają 140-220 dni w roku, obowiązuje zakaz spożywania wszelkich produktów pochodzenia zwierzęcego"). iski udzial mięsa w diecie tych ludzi nie jest więc uwarunkowany tylko względami natury ekonomiczncj, chociaż mięso uchodzi za dość drogi produkt. lwiększenie jego sJ10życia u 68% respondentów można wytłumaczyć lepszą sytuacją matcrialml, osłabieniem rygorów postnych (o tym będzie mowa póź- ;'J M. !\hdalla. ni': 11'(/\' II", ('onlellljJorarv WeSlem .../s;yrians in Ihe /vliddle F.asl lake Food nuring hlsls and ('Iwrch I/o!idays. w: Feasling ond I··osling, red. 1-1.Walkcl', Oxford Symposiulll on Food & ('ookery 1')90. Prospcct Books. I.ondon 1990. s. 15-26. �188 niej), różnorodnością atrakcyjnych i wygodnie opakowanych wyrobów mi~snych i ich dostępnością na rynku oraz zmianą trybu życia i lepszym wyposaże4o niem kuchni . Te same kryteria, które spowodowały zwic,;kszenie popytu asyryjskich emigrantów na mięso, można odnieść do wyrobów mleczarskich. Szacunki respondentów dotyczące wielkości spożycia tych dwóch ważnych artykuló\\ są niemal identyczne. Do przygotowywanych w domu tradycyjnych produktó\\ mlecznych. doszły nowe, typowo europejskie. np. ser i.ótty. którego Asyryjczycy dotychczas nie znali. Podobnie jak w przypadku wyrobów mięsnych. rynek proponuje całą gamę różnorodnych przetworów z mleka. Pamic,;tając o tym. że również i one są objęte zakazem spoi.ywania w dni postne. można wnioskować, iż ich konsumpcja w pozostałe okresy świąteczne jest dość wysoka. Do bardzo popularnych w Europie Zachodniej napojów. a które nie są europejskiego pochodzenia, należy niewątpliwie kawa. Tymczasem na Bliskim Wschodzie kawę, w przeciwiellstwie do herbaty, podaje si~ rzadziej i w małych ilościach. Gorzka i esencjonalna kawa rozpuszczalna jest stałym poczęstunkiem na stypach. Odpowiedzi respondentów dowodzą, iż wielkość konsulllpcj i kawy może być pewnym wskaźnikiem sytuacji materialnej. Konsumpcja kawy wzrosła u 63% ankietowanych. u 15% zmniejszyła się, a u 22% nie zmienila się. Podobne zjawisko dotyczy także spożycia ziemniaków. Choć Asyryjczyc: na Bliskim Wschodzie używają w kuchni dużo ziemniaków, szczególnie w okresach postnych. ponad połowa ankietowanych (62(Yo) twierdzi. iż teraz I spożywa ieh więce/ , motywując to wpływem kuchni szwcdzkicj. Niektórzy pochwalili się. iż wymyślili nowe potrawy z udziałem zicmniaków. Pewną niespodzianką była natomiast informacja od 56% ankietowanych o wzroście spożycia zarówno warzyw świeżych, jak i goto\vanych, tym bardziej, że warzywa są niezmiernie popularne w tradycyjncj kuchni asyryjskiej. Z n ich nadal przygotowuje się pełne potrawy. które Spo7.ywa się z eh Icbem do sytości42, a takie warzywa, jak: liście winorośli, kabaczki. pomidory. baklażany, paprykę, a nawet cebulę, o wiele czc,;ściej niż w poprzednim kraju. nadziewa się t~\rszem ryż.owo-mięsnym. Wzmocnila się leż pozycja sałatki prz:rządzanej z drobno pokrojonych pomidorów i cebuli. Nic straciły na znaczeniu 40 I'rawie każda asyryjska rodzina w S/.wecji cząj, że w okresic letnim czlonkowic rodziny. w przydomowym ogródku kuruaki i miyso. ogródka udział pr/cnośnc Nicraz Ilybicraj_1 mi.n_1. W) kS/I_lIci! sic i /.apros/onvmi sic /c slloim gośćnil. spr/ctelll dzialkowcgo lub gdzieś poza miasto, nad wody. Takie uuty Sól dość czcstc. \V kilku. Przyznać wypada. ze mi.;so /. rożna. pieczone /e str_lKallli papr\'ki. i cebulą. 41 posiada wraz zc /najomymi smakuje na lL"rcn Sam hrakm ponl1ll0rallli wyśmicnicic. M. Abdalla, Role a/the na 10th Intcrnational Conrcrenee by Food: Thc I'otato'·. 42 M. Abdalla. /11)- piek<! Freising. !'otalo in AS5~vrian Olisille It)r Ethnological Niemcy. The Fale ofAs.\)'J"iall (i-lO czerwca 7i-adiliolla! ill Ihe iIIidd!e Last. Food Research ... Cullural rercrat 1994. ('/llillarv 7'.'chllli!ogies, I\·yglos/on) and Social lif! c/I. Inllucncc �189 również arbu/.y, które pomimo ich dość wysokiej ceny, podaje się przez cały sezon !etn i jako deser po obiedzie. Cz~sts/.ym niż w macierzystym kraju artykułem sPożywczym stały Się również jajka. Najwit;ccj spożywa si~ ich podczas Swiąt Wielkanocnych (szerzej o tym poniżej). Jajka często pojawiają się na śniadanie i są używane do przygotowywania tradycyjnych ciastek kilicza. Sondaże wskazują wzrost spożycia tych ciastek. które kiedyś wypiekało się tylko na święta i ważne uroczystości rod/inne. Stopniowo zaczynają tracić swoje pierwotne, prawie rytua Ine, przeznaClen ie. O ile nic .lest niespodzianką ogólny wzrost spożycia napojów alkoholowych, do Clego przyznało sit; 46% respondentów, o tyle zastanawia fakt, iż wzrost tcn jest chyba niewielki. skoro 29%, ankietowanych twierdzi, że alkoholu pije mniej niż \\' poprzednim kraju. Należy wspomnieć. że Asyryjczycy nie są wielkimi amatorami trunków wyskokowych. Malo kto pije bez ważnej okazji. którą może być np. wesele, gdzie przed gośćmi ufnie stawia się różne gatunki alkoholu i daje im peine prawo dysponowania nimi. Stalą zakąską do alkoholu są orzeszki. Z\\it;kslOny popyt na nie m07.e być konsekwencją m.in. wzrostu spożycia napojów alkoholowych. Grupa pnl<!uktilw o nic zmienionym poziomie spożycia C;rupa la obejmuje wymienione w ankiecie produkty, których wielkość spoiycia mniej wit;cej u polowy ankietowanych wzrosła, a u drugiej połowy spadła. Niewielkie odchylenia ponad lub poniżej graniey 50% mogą się wyró\\nać. st,!d tt; f"(')żnic<;kilku punktów pominąłem. W tej grupie produktów znalazly sit; prażone nasiona dyni i arbuza, Na Bliskim Wschodzie nasiona te m~jc sit; i susz)' na slolleu. a nastc;:pnie gotuje w osolonej wodzie i/lub praży \\ gon\cym piasku. Ten wartościowy przysmak jest spożywany w dużych ilościach. zwłas/Cla przcz mlodzież. W Szwecji surowe lub prażone nasiona są dostc;:pne w hurtowniach orientalnych'u. W przeciwielistwie do warzyw świeżych i gotowanych, których spożycie \\?rosło. iiość warzyw konserwowanych przez kiszen ie nie ulegla zasadn iczej zmianic. W tradycyjnej kuchni asyryjskiej kiszonki przygotowywane przez mieszanie wielu war;:yw s'1 stalym dodatkiem do obiadów, Choć w Szwecji nadal niektórzy otrl:ymuj,\ je w domu wedlug tradycyjnych metod, większość jednak woli nabywać w sklepach. Kolejnym wytworem, który broni sic;: przed utratą swej ważnej jak dotąd p<vycj i w kuchn i asyryjsk iej. jest hurghu/. Towarzyszy on Asyryjczykom przez trzy tysi'lcC lat, staj,\c sit; clementem ich historii i kultury. Obserwuje się tendencję do zwit;kszenia spożycia potraw uchodzących dotąd za kosztowne I' WlOn:1ll asyryjskich rówi.:śnik(l\\'. ni.:któI7.y uczniowie szwedzcy w S(jdertalje przychodząc na "awcia. prl.ylHl.v'lllieral.. prai.oll': p.:stki. które grynl podczas prl.erw. �190 i luksusowe (np. kihhe i kUlle) kosztem potraw prostych. tanich i mniej atrakcyjnych (np. bolla"). Burg/lUI ugotowany jako kasza lub zamiennik ryżu (danie dla ubogich), coraz rzadziej pojawia się na stole. Czyżby produkt. który nabywa się prosto ze sklepu. cieszył się mniejszym szacunkiem od otrzymanego ciężką pracą własnych rąk? Pocicszającajest stabilna rola chleba. Pozytywnym przcjawcm w domowym procesie wypieku chleba jest używanic mąki ciemncj. czasem również otrąb lub zarodków pszennych oraz włączanie się młodzieży do prac związanych z jego . ,14 przygotowywaniem . Na niezmienionym poziomie pozostaje także wielkość spożycia roś/in strączkowych, głównie ciecierzycy, bobu i fasoli, z wyjątkicm jednak soczewicy. Soczewica odgrywała w tradycyjnej kuchni asyryjskicj bardzo ważną rolę. Ciecierzyca i bób dają dość monotonne potrawy i nie nadają się do swobodnego łączenia z innymi produktami (np. z mięsem). Kupujc si<;:je zakonsenvowane. w puszkach. Fasola natomiast, zarówno sucha jak i zielona, ma szersze zastosowan ie kul inarne. Prawdopodobn ie n ie słabnący popyt na t'asol<;:zadecydował o zachowaniu dotychczasowej pozycji strączkowych w kuchni (nic było odrębnych pytall dotyczących poszczególnych gatunków roślin tej grupy). Zachowanie poziomu konsumpcji cukru, pomimo zmniejszenia si<;:spożycia herbaty, której coraz więcej ludzi nie słodzi, można wytłumaczyć zwi<;:kszeniem ilości słodzonych cukrcm wypicków domowych. Sol i natom iast u:l.ywa się wi«ccj do wypieku chleba i obgotowywania nasion dyniowatych. aniżeli jako dodatku do potraw. Grupa produktów o zmniejszającej si~ wielkości spożycia Grupa produktów, których konsumpcja zmniejszy/a siy \V kuchni emigrantów asyryjskich w Szwecj i, jest niewielka. Znalazły się w niej nasiona mclona i słonecznika, a także czosnek (z powodu jego zapachu. choć nadal używa się go do potraw typu "gołąbki"). ;\syryj skim dzieciom w Szwccj i obcy już jest ów sposób podawania czosnku, znany ich rówieśnikom na Rliskim Wschodzie. Kiedy w przerwie między posiłkami odczuwają głód, biorą kawałek wicjskiego chleba (ok. 2 cm grubości: takiego nie produkuje się w Szwecji), którego wierzch posypują solą, po czym rozsmarowują czosnkiem. Trudną do uchwycenia resztę ząbka czosnku wciskają do środka chleba, zostawiając ten kęs na sam kon iec. 44 Bi;dąc Uniwersytetu Siostrzcnicc piersiach latem 1995 roku u mojej w Sztokholmie). jednak odmówil mogą wpadać którego przyji;cia do ciasta' siostry matka w Szwecji prosila pomocy, ehcialem pomóc o przygotowanic tlumaczqc si\(. je siostrzeJlcowi ciasta wlosy. i wypiek kt(lrc rosn'l (student chleba. mi na �191 Do artyku!<'lW, których spożycic spadło, należy również soczewica. Czy jest to zapowicd/. rozlu/.nicnia rygorów kuchni postnej? Właśnie soczewica uchodzila za potrawy typowo postml. Wypiek chleba w domu B<;dąc wick razy gościcm asyryjskich emigrantów w Szwecji obserwowa!cm złożony proccs przygotowywania ciasta w domu, jcgo fcrmentacj i, formo\\ania placków i wypicku chleba. Ten podstawowy artykuł spożywczy gospodyn ic wol" wytwarzać ręczn ic, choć n iektórc mają miesiark i elektryczne. Anstrahuj'lc od pr/cslanek cmocjonalnych, którc skłaniają gospodynie do podejmowania trudu wypicku ,,Swojego" tradycyjncgo chleba plackowego, należy podkrcślić ważny dla hudżetu rodziny aspekt finansowy. Typowy chleb sz\\cdzki jcst nie tylko inny pod względcm kształtu i smaku, ale ma stosunko\\-o wysok'l ccny. Dodajmy również, że standardowe wyposażenie kuchni \\ szwcdzkim mieszkaniu ułatwia wypiek chleba: piec clektryczny z regulowaną tcmperatur'l. zamrażarka do przechowywania chleba i przedłużenia jego ś\\ icżości. duża przcstrzc(l. Obccny w wielu gospodarstwach piec mikrofalowy umożliwia szybkic odmrażanic i odgrzewanic chleba na bieżące potrzeby. Wśród ankictowanych chich wypieka się u 86% rodzin, robią to nawet niektóre osony żyj'lce samotnic. Rodziny tc, liczące 416 osób, kupują tygodni()\\() 412 kg Il1qki. czyli na każdego czlonka rodziny przypada około l kg m'lki. co daje \v przynliżcniu 1,6 kg chleba. U 61 % rodzin wypiek chleba odbywa si<; rai. w tygodniu: u 22% - 2 razy, a u 17% 2 - 3 razy. 59% ankieto\\anych do chleba dodajc nieraz czarnuszkę lub sezam, zwłaszcza przy oka~ji s\\-iąt. Niektórzy wznogacają go gotowymi otrębami i zarodkami lub przygoto\\uj'l ciasto I. domicszką mąki razowej. Te innowacje wprowadzają raczej ueZ'jce sil,: dzicci, zaznajomione z zasadami zdrowego odżywiania się. 6()(;;(l ankietowanych zaoparruje się również w okrągłe placki dwuwarstwo45 \\c pochodz'lcC I. dużej pickarni prywatnej w mieście SbderUi.lje . Profesjonalnic wypiekany w niej chleb rozprowadza się w wielu ośrodkach szwedzkich. Trochi¢ mniej osób (61 %) kupuje także chleb szwedzki. Trzeba jednak zaznaczyć. że z obu tych źródcl chleb kupuje się sporadycznie, jako uzupełnienie chleba domowego, \V ilości nie przekraczającej 0,8 kg na osobę tygodniowo. U\\zglc,:dniaj'lc fakt, żc swój pierwszy posiłek dzieci jedzą w szkole, i że sporo ludzi pracuje \V piucriach, można wnioskować, iż spożycie chleba przez przeciętnego Asyryjczyka w Szwecji jest jednak większe niż wynika to z powyż- .' Pid:ami<; II" Siidćrliilje "i.;cc.i /woknni~JlIV. picoy" a ćllropćjsk nawet ićgo. /wied/iklll wśród dwuboInie. S/wcdów. Wyprodukowany Produkuje również IV niej chleb niektóre typowc ma coraz gatunki �192 szych obliczeJ'l. Może wynieść około 0,5 kg dziennie (tab. 5). W rodzinach. które pieką chleb w domu dzieci stanowią połowy czlonków~('. Tabela 5. Źródło zaopatrzenia się w chleb i wielkość spożycia Wypiek chleba Chleb z piekarni Chleb w domu w Sadertalje szwedzki 65% 86% Przeci<;tne spo7.ycie chleba przez osob<; tygodniowo (kg) Z produkcji Kupiony domowej 1,6 61% 0,8 Nabiał: fabryczny czy domowy? W krajach Bliskiego Wschodu, z których pochodzą respondcnci. przemysł mleczarski prawie nie istnieje. Na wsi mleko pochodzi z własnej hodowli. a w miastach jest dostarczane do domów przez prywatnych hodowców. Głó\\nymi produktami mleczarskimi są masło, maślanka, jogurt i ser. Wytwarza się je w domu lub kupuje hurtem w specjalnych punktach zaopatrywanych co47 dziennie przez drobnych hodowców . Dostępność mleka, um iejętność produkcj i jogurtu i sera przez Asyryjczyków em igrantów nie powodują zmn iejszen ia zauważalnej tendencj i do stopn iowego uzależnienia się rodziny od proponowanej przez przcmysl szerokiej gamy produktów. Domowa produkcja w warunkach europejskich nie jest w stanie konkurować z produktami, które masowo wytwarza coraz doskonalsza i zdrO\vsza technologia wielkoprzemysłowa. Dodajmy, że prawie wszyscy emigranci asyryjscy żyją w miastach. W wielu rodzinach powszechne stalo sic.; używanie masła do smarowania chleba oraz margaryny do smażenia. 83(Yo ankietowanych lubi żółty ser. Większość przygotowuje jogurt w domu, używajclc do tego celu około litra mleka na osobę tygodniowo. Ze wzglc.;du na to, że produkcja białego sera w domu jest bardziej czasochłonna i wymaga więcej naczy"], coraz mil iej rodzin zadaje sobie trudu wzbogacania swojego jadłospisu tym produktem, tym bardziej, że prawie identyczny ser można już kupić w sklepach IX. Tylko J 7% ankietowanych zaznaczyło, że w ich kuchni dominujc ser pochodzący z produkcji domowej. Stosując gotową zaprawę w tabletkach wytwarzają go tylko raz w roku, kiedy cena mleka (najczęściej kupowanego bezpośrednio u fanne- 46 M. Abdalla. Milk in the Rural w: Milk and lv/ilk I'rodllclsfi"om tional 47 Conference I'<:wien o nazwie balkan, umieszc7.ono 48 on Ethnological asyryjski importcr ini"ormacj,< równicż waną w aptekach żywności jako COllle/1//JorarV Modem Food Research. w który zaopatrywanc .Jedcn 7. ankietowanych 0/ ClIlwre Medieval/u .·łs.\yri(/lIs Till/es. red. I'. Lysaght. Canongale zamówil i sklepy są hurtownie I'r<:ss, Ldinhllrgh w Czechach prodllkcj.; orientalne ill the c\fiddle rusI. The Nil1\h Int<:rna- 11)1)4, s. 27-40. specjalnego sera w Szwecj i. Na etykieci<: w .ic;:zyku asyryjskim. pochwalił sic;:, że odkrył lek . .lest nią prawdopodobnie ostatnio pankrcatyna itkalną zapraWI; serową. sprzeda- �193 ra) jest na.lnlzsza. . ~,) rocznIc . Posty i kuchnia Niektórzy przeznaczają na ten cel ponad 500 litrów mleka postna Jedną z wyraźnych ccch chrześcijallstwa wschodniego jest rygorystyczne przestrzeganie [Jostów i specyficzna kuchnia postna, która nie przewiduje żadnych potraw choćby ze śladowymi ilościami składników pochodzenia zwierzęcego. Z postnego jadłospisu eliminuje się więc mięso i jego przetwory, mleko i jego pochodne, jajka i tłuszcze zwierzęce. Z wyjątkiem prawosławnych. wyzna\Ncy innych kościolów europejskich praktycznie już nie znają tego tY[Ju postów. a świecki ruch wegctari3l1ski tylko częściowo wprowadza w życie te odwiccznc praktyki tradycyjnych chrześcijan Bliskiego Wschodu. Obraz kuchni asyryjskiej bez typowej kuchni postnej jest niekompletny i traci dużo zc swej oryginalności. Czy realia europejskiego życia pozwolą Asyryjczykom znaleźć w sobie tyle sił i determinacji, by zachować owe tradycje postne. których przez wieki dumnie i skrupulatnie przestrzegali? Żyjąc na Bliskim Wschodzic chyba nikomu nie przyszłoby do głowy kiedykolwiek I. nich rczygnować. Z podobnymi pytaniami zwróciłem się do ankietowanych. Trzeba prryznać, ;i.e większość respondentów potrafi wyliczać, niektórzy bardzo dokladnic. wszystkie kanoniczne okresy postne oraz prawidłowo określ ić charakter kuehn i, która podczas ich trwan ia obowiązuje. Z odpowiedzi \vynika. że stosunkowo najbardzicj przywiązani do tradycji postnych są Asyr)jczyey tureccy. a po nich kolejno znaleźli się pochodzący z Syrii, Libanu i Iraku (wykres 3). Wydaje się, że ostatnia grupa Asyryjczyków charakteryzuje się większym poczuciem tożsamości narodowej w wydaniu świeckim, a tradycjom kościelnym poświ9ca mniej uwagi. L. danych zawartych w wykresie widać jak niski odsetek ludzi w pełni przestrzcga rygorów kuchni postnej. Do tego przyznało się zaledwie 7% rodzin, a w sumie tylko w 12% rodzin tak postępuje również część dzieci. Wśród dorosłych mężczyzn tyłko 25% nadal odnosi się do postów jak w poprzednim kraju, 46% czyni to polowicznie, a 29% wcale już nie pości. Szacunek dla tradycji postnej jest jednak większy u dorosłych kobiet, do czego przyznało się 53% respondentów. Ci. którzy zaniechali kuchni postnej, jako główną przyczynę poda\vali zlllian~ ich punktu widzenia na kwestię postów, niektórzy z żalem przyznali. jż ich wola uległa nieodwracalnemu osłabieniu. Cytując przykład szwedzkich sąsiadów podkreślali, że do postów nie podchodząjuż automatycz- l'J /.nam II iadomo. taki.: prz.yklady. l:Zy kieruj.: sZl:Z.:gólni.: wśród żellskiej nimi wiara czy eho;ć odchudzania młodzieży się') uniwersyteckiej. Jednak nie �194 nie jak dawniej, duchowe/o. lecz wybiórczo, w raZie odczuwania konkretncj potrzeby Wykres 3. Stopień przestrzegania kuchni postnej 60% 53% 50% 40% 30% 20% 10% 0% A A1 A2 B c D E A, A 1, A2 - stopień przestrzegania postów przez mężczyzn A - pełne, A 1 częściowe, A2 - nieprzestrzeganie B, C, D, E - pełne przestrzeganie postów przez innych członków rodziny B - rodziny w całości: C - żona, matka, D - część dzieci, E - nikł, Na Bliskim Wschodzie większość poszczących Asyryjczyków przYJmuJe pierwszy swój posiłek dopiero w południc, po nahożeilstwie. Właśnie dla nich nieznany ofiarodawca zostawia przy bramie kościola świeży chleb. Choć taką formę postu praktykuje w Szwecji coraz mniej osób, to 19% ankietowanych nadal pamięta o poszczących, ofiarując im podobny poczęstunek, 24% czyni to sporadycznie, a 14% nigdy tak nie postąpiło i nie postąpi. Reszta nie chciała się wypowiadać. 50 24 kwietnia 1992 r. uczestniczyłem w nabożei\stwie wielkanocnym w syrY.lskoortodoKs>.'nym kościele pod wezwaniem św. Jakuba Nisibii\skiego w Siidertiilje. Pod k(lIllec uroczyslOscl biskup publicznie oznajmi!, iż przy wrotach kościola oczekują przcdstawlcicle rod/lny Sharro. by każdego wychodzącego pocze;:stować świe;:conymjajklcm. Ilicrarcha nic zapomnlalzaapciollac do wiernych o nicwyrzucanie skorup na chodniki i ulice. Zapytany prz.cze mnie o!iarodawca o liezbe;: zakupionych jajek przyznał. że jest ich 1200. Otrzymawszy .Ie. ludzie składali sobie życzenia świąteczne. uderzaiąc przy tym koi\cemjednego jajka o koniec drugiego. Odbywalo si.; to - co trzeba podkreślić - na ulicach wokół kościola. który znajduje si.; w centrum miasta. co budzi lo niema1c zainteresowanie nawet wśród zmotoryl.Owanych Szwedów. To widowisko przypomniało mi sceny z lat dziecii\stwa spe;:dl.Onego na asyryjskiej lIsi II p(llnocno-wschodniei Syrii, tym razem jednak z udziałem doroslych. Widać I\i.;c. ze la. d:l\\niej Ilylącznie dziecl,;ccl zabawa. nabiera na emigracji większego znaczenia. M. Abdalla. rlldml'''(ol"lJll' ohchod::clllO .I'\I'I,!I ko.s·cielnych 11 wspólc::esnych Asyryjcyków na IJ/iskim Ww-jlOd::ie. w: I-'olklor SIICI"lIIII HeliglO. red . .I. Bartmii\ski i M. Jasii\ska-Wojtkowska. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej. Pogranicze. Lublin 1995. s. 104-114: M. Abdalla. Fasting lind 1-'11.1'1 ('11.1'10111.1' j'mclised hy Ijodem Assyrians in the Middle East. The Publishing l10use of Nsibin. SiiderUilje 1993. �]95 Nie ulega wątpliwości, iż posty odgrywają pewną rolę integracyjną. Rozluźnienie ich rygorów jest oznaką osłabienia więzi z tradycyjną formą praktykowania wiary. Może to wpłynąć negatywnie na całokształt kuchni narodowej, której walory, wlaśnie za przyczyną obowiązujących podczas postów restrykcji kulinarnych, mogą dostrzegać jcdynie żywieniowcy i dietetycy. Jajka na Wielkanoc W obyczajowości kulinarnej wielu narodów chrześcijaJlskich jajko jest symbolem Swiąt Wiclkanocnych. W nim bowiem jest zawarta siła witalna, odnosząca sit; do zmartwychwstania Chrystusa. U Asyryjczyków na Bliskim \Vschodzie wykształcił się bogaty zwyczaj związany z jajkami. Uczestniczą w nim wszyscy członkowie rodziny, ale głównymi bohaterami są dzieci. Zwyczaj zaopatrywania sit; w jajka na Wielkanoc przetrwał u Asyryjczyków w Szwecji. Choć dzieci znaj,! - co prawda -- ową "zabawę" w jajka wielkanocne, jednak nie baWią się nlllli jak ich rówieśnicy w macierzystych krajach, ani nie regulują nimi wzajemnych zobowiązaI1 nieużywania wulgarnych słów podczas Wielkiego Postu. Zdarza się nieraz, że dla przypomnienia swojego dziecillstwa, niektó51 rzy z dorosłych demonstrują nicktórc elementy tego zwyczaju • Dzięki pobytowi w Europie Asyryjczycy z różnych krajów Bliskiego Wschodu mieli okazję do poznania się. Pomimo, że ci którzy żyli w górach północnego Iraku mogą mieć potrawy nieznane np. pochodzącym z Libanu, jednak jeśli idzie o jajka wiclkanocne wszyscy jednakowo interpretują ich znaczcnic, a z okazji Świąt Wielkanocnych kupują ich więcej niż kiedykolwiek \V ciągu calego roku (tab. 6). Rcspondenci zaznaczyli, że w Szwecji kupują na Święta Wielkanocnc prawIc tyle samo jajek, iłe w macierzystym kraju. ZawaJie w tabeli liczby pokazują. że na każdą osobę w rodzinie przypada średnio 22,3 jajka! Najwięcej kupują ich Asyryjczycy pochodzący z Turcji. Potwierdza to wcześniejszą tezę, iż ta właśnie grupa jest najbardziej przywiązana do tradycji kościelnych. Ci zaś, 'I Na Bliskim otrz~nlllj'lc dość Wschod/.ie jajka pOlls/cC!lila \\śród asyr~jskieh u/y\\ać n')\\ nież synlclyu.nych bolami narod()\\~ odpolI·jcdnich mi (~m"o, wycinanek jajka "\ konsunHmane \\ najbliiSl,! niedzicl,,:. tar/ach sz\\edzkich' skrzydlaty cmentarzu polra\\ dominuj,! II SiiderUiljc co ,prawia i\syryjCl.ykom byk, Te sztuki Po nied/.ielnym rodlina pr/yehml/i barwi sil; przez o różnej gotowanie intensywności. hasla) przez są bardziej ich z liśćmi Praktyka przylepianie eksponowane cebuli. ta jest nadal zaczl;li coraz częścicj jesi dekorowana symna powierzchni od innyeh. jajka Nie wszystkie w ciągu Świąt Wielkanocnyeh. Pozostałą ez~ść zabiera sil( na cmcntarz ohclwd/oną jako ŚWi,,:IO Zmarłyeh. Asyryjczyków chowa się na cmen- każda cicka\\osĆ barwo; imigrantów w Szwecji. choć niektórzy środków o różnych barwac!1. Cz~ść jajck I. papieru. tarz. gdzie na cmenalarZll wielkanocne Il"\\al<1 i j\xlnolilą zbiera jajka I. nabożelistwic wicrni si.,: przy grobach swoich wielkanocne. zadO\\olcniem udają Informowano dziclą na len dzieli na cmcntarz, prawdzim\ przyjemność. si~ jajkami zabierając się wraz najbliższych. mnie. z kapłanami Wśród żc obecni Z mlodzieżą do domu na na tej uroczysiości szwedzką. ponoć na cmen- spożywanych pełnc która przez kosze jajek, �196 którzy przybyli z Iraku i Libanu, kupują stosunkowo najmnicj jajck. Przyjmując ogólną liczbę asyryjskich emigrantów w Szwecji na poziomie conajmniej 50.000, łatwo można obliczyć. że na Święta Wielkanocne kupują ze sklepó\\ szwedzkich łącznie ponad 1.100.000 jaj, na co wydają około miliona koron szwedzkich. Tabela 6. Liczba jajek kupowanych na Święta Wielkanocne w przeliczeniu na osobę w zależności od kraju pochodzenia respondenta Kraj * Liczba rodzin Liczba członków rodziny Porównanie z macierzystym krajem* Liczba jaj Średnia ilość jaj na osobę Więcej Mniej Tyle samo 20 :w 16 Syria 56 226 5400 23.9 Turcja 26 100 2660 26.6 X 12 6 Irak 24 70 1130 16.1 2 6 16 Liban 12 54 860 15.9 4 4 4 118 Razem Liczba osobo 225 10050 22.3 34 42 -12 Postawa wobec poczęstunku w intencji zmarłych U Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie znany jest obyczaj organizowania poczęstunku na cmentarzu po pochówku zmar/ego. Bionlcym udział w pogrzebic podaje się chleb, daktyle, chałwę, winogrona, k/ic:::i(. lub inne produkty. Będąc na kilku pogrzebach w Szwecji nie zauważyłem co prawda oznak odejścia od tej tradycji, chociaż owe produkty coraz cz<,;ściej zast<,;pujc się suchą galaretką z orzechami bliskowschodniej produkcji. bąd/. ciastcczkami szwedzkimi. Zdania respondentów o zasadności trwania \V tym obyczaju \V warunkach szwedzkich są podzielone. 46% ocenia tę praktyk<,; pozytywnie. a 44% negatywnie. Podobny poczęstunek, choć ciepły i bogatszy, rodzina zmar/ego przygotowuje kilka razy w roku; po 3 dniach, 40 dniach i w pierwszą rocznicę śmierci krewniaka. Gości zaprasza się do domu lub do wynajętego lokalu. Również i w tym przypadku nie było wśród ankietowanych jednomyślności: Si % respondentów nadal akceptuje ten obyczaj, a 41 % patrzy na to z dezaprobatą. Taki poczęstunek jednak nie zawsze łączy się z pam ięcią o zmarłym. Niektórzy organizują go również w związku z ważnym dla rodziny wydarzeniem, które miało miejsce podczas jakiegoś święta kościelnego. W takim przypadku dziękczynna biesiada odbywa się na terenie kościoła, po nabożer'lstwic. Odprawiający mszę proboszcz zachęca obecnych do wzięcia w niej udziału. Adresatem są więc nie tylko krewni i bliskie osoby, lecz wszyscy uczestniczący w nabożel1- �197 stwie. W ocenie tego obyczaju zdania respondentów były mniej rozbieżne; 64% opowiada się za jego kontynuacją, a 24% - za zaniechaniem. Połowa badanych oznajmila, iż w czasie pobytu w Szwecji organizowała taki poczęstunek. Zarówno u Asyryjczyków żyjących w Szwecj i, jak i w innych krajach Europy Zachodniej i USA, utrwalił się nowy zwyczaj, który aż 98% respondentów ocenia bardzo pozytywnie. Po zakollczeniu niedzielnego nabożeństwa uczestniczący w nim wierni spotykają się w należącym do kościoła salonie, aby wypić kawę. Stąd, nowo budowane na obczyźnie świątynie mają inny niż na Bliskim Wschodzie układ architektoniczny. Zanikające potrawy Kuchnia jest niejako pochodną określonych warunków życia. Zmiana tych warunkó\v, zwlaszcza jeśli jest ona wymuszona i nagła, nie zaś ewolucyjna, odciska niekiedy trwaly ślad na charakterze i tożsamości kuchni. Zastany przez wychodźców asyryjskich bardzo wysoki poziom życia w Szwecji wywołał u większości zachwyt: wygodne mieszkania o imponującym standardzie, doskonale zaopatrzone sklepy, bezpłatny i obfity pierwszy posiłek dla dzieci w szkole, zapewniony byt swoboda wyrażania poglądów. Czy jednak nowy styl życia nic oddali niektórych potraw narodowych, mogących się nieraz kojarzyć z nędznym i warunkami bytowa n ia \v macierzystym kraj u n iejednego em igranta') Odpowiedzi respondentów pozwalają sporządzić listę obejmującą 69 różnych produktów i potraw zagrożonych zupełnym zapomnieniem już za życia drugiego pokolenia. icktórych produktów nie da się odtworzyć, inne, oferowane pr/.el Ilrmy nastawione na zyski, nie mogą stanowić wiernej kopii domowych wyrobów tradycyjnych. Zastanawia rozbieżność opinii ankietowanych. Aż 31 produkll'l\v wymieniono zaledwie jeden raz lub dwa razy, przez jedną lub dwie osoby. azwy pozostałych 38 powtórzyły się u trzech lub więcej ankietowanych, w tym tylko 10 z nich wystąpiło częściej niż 10 razy. Na wykresie 4 przedstawiono wybrane przez respondenta przyczyny, które jego zdaniem zadecyduje\ o zniknięciu w najbliższej przysdości owych 10 potraw z domowej kuchni. Przyczyną najczęściej wymienianą przez respondentów był brak surowców. Istotnie, niektóre surowce na Bliskim Wschodzie zbierano z pól i łąk. Są też takie produkty. których nie da się otrzymać w warunkach szwedzkich, gdyż ich technologia wymaga stosowania specyficznych technik i sprzętu. Drugą przyczyną jest wygodnictwo. Niektórzy, dla wygody lub może z braku odwagi i c1H,:ci podejmowania ryzyka. nic próbują znaleźć odpowiedniego zamiennika, by odtworzyć jakąś tradycyjną potrawę. �198 Wykres 4. Liczba respondentów zestawiona z wybranymi przez nich przyczynami (A-G) zanikania dziesięciu najbardziej zagrożonych potraw* 44% A B c D E F G * Część respondentów podała kilka powodów A - brak surowców; B - niedbalstwo; C - brak czasu; D - zmiana upodobali E - powodowanie przykrych skojarzeli z dawnymi czasami; F - potrawę zastąpiono innymi; G -inne. Zapewne sporo czasu upłynie zanim przybysze z Bliskiego Wschodu uzmysłowią sobie wartość tego, co dobrowolnie utracili. Dla osiągniycia takiego stanu świadomości konieczne jest wiykszc otwicranic sil,? na Europejczykó\\ i głębsze zrozumienie pewnych mechanizmów oraz wykształcenie odpowiedniej kadry. Ku rozczarowaniu chrześcijan z Bliskiego Wschodu, społeczellstwa Europy wykształciły całkiem inne obyczaje wynikające z praktycznego przestrzegania wiary. Pod tym względem start każdej grupy imigrantów jest jednakowy, gdyż wyznanie w Europie nie łączy, ani nie dzieli. Potrzebna jest więc mobilizacja niezbędnych środków dla zachowania i utrwalenia pamięci o kuchni narodowej, chociażby przez pisanie o niej i wydawanie ksi<\żek kucharskich oraz organizowanie pokazów ciekawych potraw. Takie przedsiywziy51 cia mogą wzbudzić pewne refleksje . Potrawy szwedzkie w domowej kuchni Skoro faktem jest, że niektóre potrawy narodowe są coraz rzadziej przygotowywane w domu, czy wobec tego są one stopniowo wypierane przcz poznane w Szwecji nowe potrawy, które w niedalekiej przyszłości mogą zająć ich miejsce? Interesujący jest również rodzaj i forma tych potraw. Odpowiedzi na takie 52 Wychodzącc i obchodach. tubylcy. np. przewiduje potraw. kilku sprzedaż Podobno najbliższych pierwszym w Europie czasopisma asyryjskie cz.;sto donosz'l o spotkaniach. festynach którym towarzyszą dania narodowe. Organizuj'lje Zarl)\VnO sami imigranci lub tei z okazji świąt różnych miast, dnia imigranta itp. Program niektl)rych festynl)\\ przygotowanych stoiska asyryjskie miesi.;cy ukaże tego typu wydawnictwcm i wystawionych bywają oblegane się w Szwecji w Europie. przez przez poszczcgólm; smakoszl)w asyryjska ksiąi.ka grupy ohcych tradycyjnych kuchni. kucharska. ktlJnl W ciągu b.;dzie �199 pytania chęlnil: udzielano. W grupie przyjmowanych produktów i potraw znalazło si~ 21 rodzajów, ł 4 z nich wymienione zostały przez więcej niż jednego respondenta, alc uwzględniono tylko 5, które wystąpiły częściej niż 10 razy. Wykres 5. Nazwy pięciu najczęściej wymienianych przez respondentów szwedzkich, które wprowadzono do kuchni domowej* 45% potraw .,------,r-----,-----.--------,r-----, 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Kotlbullar * Na/llY podano /godnie /. pisownią Korv IV Lasagna Pizza Hamburgare ankietad/\. Spośród czynników, które spowodowały udomowienie owych wyrobów i potraw najczc;ściej wymieniono zainteresowania dzieci (60% ankiet) jako bezpośredniego I<jcznika między wewnętrznym światem domowym a szwedzkim światem zcwnętrznym. Dzieci poznały te potrawy w szkole lub poprzez swoich szwedzkich rówieśników. Niektórzy rodzice podkreślili, że nie odmawiają swoim dzieciom, które wręcz domagają się takich właśnie potraw w domu. Tą właśnie drogą rodzice stopniowo poznają owe potrawy, a nawet chcą do nich siC; przyzwyczajać. 10% dorosłych respondentów uważa, że m.in. dzi<;ki temu szybciej mogą czuć się zintegrowani w społeczellstwie szwedzkim. Czas pokaże w jakim stopniu ta grupa etniczna, której przedstawiciele reprezentuj<j starą kultury, zdoła zachować swoje nader oryginalne tradycje kulinarne i eharakterystycznc potrawy. Czy europejska edukacja, którą pobierają. lwiykszy ich szacunek dla tradycji przodków i wykorzystają ją dla łączenia tego. co dobre w bliskowschodniej i europejskiej obyczajowości kulinarnej. Taką odpowiedź można by zapewne uzyskać przeprowadzając w odpowiednio dobranych odstępach czasu badania porównawcze na szerszej grupie respon- ,; I'OIlli 1I111. i.e niell<'Jre /. produkl<')\\' lą nazll ,t lub postacią sZlled/kie. byly jednak wymienionych dOląd nianallc w tabcli Asyryjczykom. spotyka Dlatego się w wielu krajach podali je jako pod potraw)' �200 dentów z podziałem na wiek, poziom wykształcenia. i wykonywanego zawodu oraz kraj pochodzenia. rodzaj wyuczonego Michael Abdalla rIlE PRESlcNT STAII~ AND PROSI'I:CTS Ol' Till': I':IIINIC OF ASSYRIAN IMMIGRANTS IN SWI':DEN l"lJISINI': (Summary) The lirst wave of Assyrian fugitives reached Sweden in th..: 1960s and IlOW th..:ir porllllatlOn IS estimated to be 50 000. Most ofthem come fromth..: region ofTur Ahdin (south-..:aSll:rn Turkey). On the basis of questionnain::s filled in the summer of 1995 by I J X informants. th..: author sholl s how the culinary traditions of that group of immigrants from th..: Ncar Last hal''': he..:n changing under new circumstances. The qu..:stionnaire concerned a wide range of issu..:s relatcd to cuisine and culinary occupations: buying groceries: selecting the m..:nu: th..: character of household kitclll:n: the role of the mother and other family members in the kitchen: Cllisine as an clement of ethnic identification: thc condition of cuisine in the eontc,\I of ..:urrcnt soeio-economic changes and its ass\::ssment in thc new environm\::nt: baking br\::ad and pr..:paring dair\" products at home: modili\::ation of the traditional model or consumption and division of produc..: in tenns of ns Il1cn:asll1g. dccreasing. and stable level of consumption: the degn::e of observing the rules of fasting and lilsting di\::t: the approach ll) th\:: basic Easler dish (i. e. eggs): and th..: repast lO commemorate the dead. Moreover. the author discusses the Assyrian dishes I,hich seem to become less and less popular. and the dishes of the Swedish cuisine which hav..: been accepted h' the Assyrian families. The analysis of responses has allowed to present the informants opinions on their cuisine and to indieah: how onen they pn::pan:: at home traditional elhnic meals. Appan::ntl:. lhe most signilicant information relales lo Ih\:: role of th..: ..:thnlc cuisinc in the proc..:ss of adaptation. integration. and assimilation in th..: n..:w Slvcdish cnvironmcI1l. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dec30c65f29ba87f0f2f4dfd2d017b15.pdf 6ddae9e42f757af478433b33314e4624 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2184 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource kultura enkulturacja społeczeństwo średniowieczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2030 Title A name given to the resource Enkulturacja w średniowiecznym społeczeństwie / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.77-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. SI. 1997 MARLK nlJLlŃSKI I1S[:llll I:lnoiogii i AntrO[1ologii KlIltllrow~.i _'ni\\~rsyt~l illl. i\. Mic"i~\ViCl:a )O/l1atl L\R1YC.JlIS/ ENKULTURACJA W ŚREDNIOWIECZNYM SPOŁECZEŃSTWIE Poniższy tekst wyszedł spod pióra antropologa, a więc niemądrym byłoby Jrz)wdziewać szat<; doświadczonego historyka i próbować skrupulatnie ł oszczędnie używać słów i zwrotów przynależnych tej dyscyplinie. Średnio.viecze to przecież okres nader zróżnicowany i geograficznie, i czasowo, tym Jardziej, że nie chodzi mi o szczegółowo umiejscowioną monografię, lecz Jardziej o generalny zapis najpowszechniejszych idei. Stąd też, gdy mówię ,średniowiecze", mam na myśli te tendencje w myśleniu i zachowaniu, które me najpclniejsze urzeczywistnienie uzyskały w wiekach X - XII na obszarze Europy Zachodniej (Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, Króle,two Francj i, Królestwo Leonu, Królestwo Anglo-Sasów). Idzie więc o ideał .I'poleczellslwa trójdzielnego, gdzie oratores się modlą, ~e//atore.l' walczą, a /a!Joralores pracują, aby wszyscy mieli co jeść. Ideał ten :hwalil Boga pełnym głosem właśnie w wieku X do XII. Później, wraz z rozwojem miast. wraz z przerzuceniem mostów między sztukami wyzwolonymi l sztukami mechanicznymi, z podziałem pracy i powstaniem w XIII wieku nowej, czwartej klasy społecznej, tj. kupców, w pełnym, nowożytnym tego ,łowa rozumieniu, ta religijna wizja zaczyna tracić blask. Miejsce społeczell,twa trójdzielnego zajmuje spo/eczeńslwo stanowe, świat stanów czyli kondycji :>połeczno-zawodowych. Z kolei obraz wczesnośredniowieczny to albo dwie :lualistyczne klasy, tj. kapłanów i ludzi świeckich, albo schemat wieloczęściowy. zróżnicowany, wyszczególniający pewną liczbę kategorii społecznych na bazie klasyfikacji rzymskiej (Le Goff, 1994, s. 261-270). La cnkulturacj9 będę uważać całość doświadczenia danej jednostki, które :zyni ją człowiekiem, tj. sprawia, że inni ludzie postrzegają ją jako podobną :lo nich samych. Innymi słowy - jest to wdrażanie w kulturę, tworzenie nowego ;;złonka społeczcJ1stwa. Na doświadczenie to składa się przede wszystkim wpływ innych ludzi, którego większa część nie jest przez nich uświadamiana. Jednak ich działania, które mają na celu nauczenie kogoś kultury (tj. przekonań i \varlości powszechnie respektowanych w danej społeczności) i które podejmowane są świadomie, nazywam wychowaniem (por.: Herskovits, 1956, 5.310). �78 1. Terminowanie Terminem tym będę umownie określał średniowieczny sposób wdrażania w kulturę. Na czym polegał? Otóż kiedy dziecko nasze potrafi już samo zadbać o siebie w najbardziej podstawowym sensie (spożywanie posiłków, ubieranie się, komunikowanie z innymi ludźmi itp.), nadchodzi czas, aby nauczyło się żyć w spoleczellstwie. Trzeba więc wysłać je na służbę do innego domu, w inne strony, ażeby zaczęło podpatrywać, na czym polega dany fach, jak należy się zwracać do wyższych i niższych urodzeniem, co dobre, a co złe itd. Jednym słowem - dziecko w wieku sześciu, siedmiu lat (choć rozpiętość jcst tutaj dość duża - od trzech do dziewięciu lat) zwykle odchodzi z domu rodzinnego, w którym przyszło na świat i, jeśli nie wiążą go z nim interesy rodowe. bywa tak, że nigdy do niego nie wraca. Jeszcze o XV-wiecznej Anglii włoski podróżnik powie: "Brak serc Anglików widać wyraźnie po tym, jak traktują własne dzieci. Trzymają je w domu do siódmego czy dziewiątego roku życia, po czym wysyłają jc tak samo chłopców, jak dziewczynki na służbę do obcych, na okres od siedmiu do dziewięciu lat. Nazywa się wtedy te dzieci uczniami. Wykonują w ciągu tego czasu wszystkie domowe posługi. Niewiele unika takiego losu, bo każdy, niezależnie od posiadanego majątku, posyła swoje dzieci do cudzych, sam zaś przyjmuje u siebie obce" (Aries, 1995, s. 192). Dzieci wprowadza w świat kultury zbiorowość złożona z sąsiadów, kre\\nych, czeladzi, znajomych i przypadkowych podróżników. Ilistorycy francusc) (np. Le Goff, Duby, Aries, Delumeau, Riche) określają tę tcndencję mianem towarzyskości, czyli ciągłej potrzeby nieustannego przebywania w grupie. spotykania się z innymi. a przede wszystkim świętowania i zabawy. Życie rozgrywa się na ulicy lub placu, we wspólnocie, a nie wewnątrz murów rodzinnego domul. Zresztą nawet tam załatwianie intcresów, przyjaciclskic pogawędki, stosunki seksualne, spożywanie pokarmów, odpoczynck i spanie itd .. słowem - cała aktywność, upływa na oczach innych ludzi. W śrcdniowieczu. by pielęgnować samotność, trzeba było być pustelnikiem. Wszystko to. co dzisiaj wydaje się nam pogwałceniem intymności (jak np. słynne pokładzin). a więc publiczna noc poślubna), posiadało wymiar normalności. Nie powinniśmy się temu dziwić. Rodzina otrzymała przecież funkcję wychowawczą w czasach nowożytnych. Przedtcm jcj podstawa, a więc małżellstwo, postrzegane było jako związek w pierwszym rzędzic politycznoekonomiczno-społeczny, związek nie dwojga ludzi, lecz dwóch rodów. Przestrzegano nawet przed namiętnością w związku małżellskim, od tcgo byla l Nawel si~ ze sobą, konstrukcja żadne budynku pomieszczenie. chwili może stać się jadalnią. olwarty na ulicl,: c1zied/iniec. odzwierciedla prócz bawialnią kuchni, nastawienie na wspólnot.;: nic ma sprecy/Owanego czy sypialnią NalOmiasl wszyslkie pr/eznaC/enia: eenlralnym miejscem sale ląc?,! IV jednei domujesl �79 miłość dworska. Rodzina ma zabezpieczyć byt doczesny, zapewnić przedłużenie rodu, powiększyć jego potęgę, a nie dostarczać uczuć. N ie inaczej chyba trzeba też postrzegać terminowanie. Dzieci nie wysyłano przecież do byle kogo. Każdorazowe przyjęcie na służbę to zadzierzgnięcie określonej więzi społecznej, zwykle opartej na pokrewieI1stwie. Etnologia zna tego rodzaju przypadki. U Czerkiesów istnieje obyczaj zwany atalykatem, polegający na oddawaniu na służbę syna przywódcy komuś z bardziej poważanych członków plemienia. Przyjmujący dziecko pozyskuje względem niego wszystkie prawa rodzoncgo ojca. W tej perspektywie opartej na myśli Maussa i Levi-Straussa terminowanie to nic innego, jak tylko kolejny przykład społecznej wymiany, zacieśniającej społeczne więzi. Tak więc dzieci, uczestnicząc w życiu całej wspólnoty, uczą się poprzez praktykę, obserwację i naśladownictwo. A uczą się nie tylko stanowego zajęcia. Nie zapominajmy wszak, że granica pomiędzy prywatnym a zawodowym jeszcze nie istniała. Jeśli ktoś jest płatnerzem, to nie oznacza to wyłącznie posiadania umicjętności konstruowania i naprawy zbroi, ale stoi za tym także określony świat wartości. I tc właśnie wartości, prócz kwalifikacji, dzięki dzieleniu radości i trosk codziennych, uczell przejmował od mistrza. Średniowiecznc terminowanie składa się zwykle z trzech etapów, opartych na ustaleniach prawnych, tyczących okresów życia jednostki, według których dzieli się ono na: ł. małoletniość, l7Iinorennitas - brak jakichkolwiek praw; 2. lata sprawne, Il/aiorennitas - w których dzieci tylko za zgodą opiekuna mogą uczestniczyć w nicktórych czynnościach prawnych. Za swe wykroczenia podlegająjednak takim samym karom jak dorośli; 3. lata roztropne, tzw. anni discretŹ(mis - dopiero wtcdy, wraz ze zdolnością władania bronią lub oględzin orzekających dojrzałość fizyczną, jednostka staje się pełnoprawna. Oto przykłady ich nazewnictwa: scholarz- wojownik rzemieślnik małoletniość paź terminator student lata sprawne giermek czeladnik bakałarz lata roztropne rycerz majster magister terminy prawne Przedstawmy teraz podręcznik krótkiego kursu zostania rycerzem i majstrem, albowicm właśnic te dwie profesjc najlepiej zostały udokumentowane. wychowaniu rycerskim tak powiada XIII-wieczny Ordre de la Chevalerie: ..Trzeba, aby syn rycerza, podczas gdy jest giermkiem, nauczył się czuwać nad koniem: trzeba. aby służył i był podwładnym, zanim będzie seniorem, ponieważ a Slo\\<:m ..s<:l1OIar/· [1oslugujy s. 555). W<:dk ni<:go j<:st to uczony, do jakiejś szkoly lub krygu slkól. siy IV którego s<:nsi<: zapożyczonym roly s[1oleczną od wyznaczają F. Znanieckiego inni uczeni, (J 984. należący �80 inaczej, kiedy będzie rycerzem, nie pOJlllIe dostojellstwa godności seniora; dlatego każdy rycerz powinien oddać swego syna w slużbę do innego rycerza. ażeby się w swej młodości nauczył krajać przy stole i służyć, uzbrajać i ubierać rycerza. Tak jak człowiek, chcący zostać krawcem albo cieślą, potrzebuje mistrza, który byłby krawcem albo cieślą, tak samo trzeba, aby każdy szlachcic. który miłuje rycerstwo i chce zostać dobrym ryccrzem, miał najpierw mistrzarycerza" (ChałasiIlski, 1958, s. 76-77). Rozumiemy już. chyba teraz różnicę pomiędzy śrcdniowiecznym a nowożytnym pojmowaniem służby. Do wieku XVII służenic innym ludziom nic było bynajmniej zajęciem pogardzanym i obraźliwym. tym bardziej, że nie stanowiło stałego zajęcia, lecz etap życiowy pomiędzy wczesnym dzicciJlstwem a niezależnością dorosłości. Chyba nie jest przypadkicm, żc pojawienie się zawodu służącego, który zaczyna przywdziewać togę pogardy, zbiega się z powstaniem klas społeczeJlstwa nowożytnego. U rok Sancho Pansy i Kubusia Fatal ist~ z wolna odejdzie w zapomnienie. Tak więc kurs rozpoczyna się zwykle w wieku 7-8 lat, kiedy to chłopiec zostaje odstawiony od matki i wysłany na dwór feudalny. Zowie się jJa:::ielll a jego miejsce jest wśród najniższych członków dworu. Czym się zajmuje'.' Usługuje do stołu, uczy się etykiety i zasad galanterii wobec dam. dba o vvygodę gości, przenosi posyłki, poznaje prawidła szachów i instrumentów muzycznych, układa początkowe, nicwprawne rycerskie ballady i pieśni miłosne. czasami nawet odkrywa tajniki czytania i pisania w języku ojczystym. Równocześnie zacięcie ćwiczy władanie bronią, jazdę konną. pływanic, biegi i zapasy. Co prawda podczas wojny nosi pancerz i hełm. ale w miejscu miecza widnieje maczuga, a rola pazia ogranicza się do służby obozowej. Okres ten kOllczy się, gdy jakiś rycerz zechce go na y,lerlllka. Od tcj chwili gotowy jest na każde skinienie swego pana i ustawicznie za nim podąża. Poprzez życie sługi, oporządzanie konia, zbroi, ubrania. uczy się rycerskiego fachu. Uczestniczy więc wespół z nim \\1 wyprawach wojennych (choć nie wolno mu jeszcze atakować wroga; osłania tylko swego mistrza tarczą. paruje ciosy i podaje nową broJl; powiadano, że sukces wojownika zależał w dużej mierze od zręczności jego giermka), turniejach rycerskich, polowaniach. rozrywkach dworskich (gry towarzyskie, opowiadanie przygód i anegdot, śpie\\ i tailce). Oprócz tego wykonuje tylko dla niego przeznaczonc zajęcia. Na zamku istnieje podział giermków wedle funkcji. Istnieje giermek krajczy. pokojo\\:. stajenny, podczaszy, klucznik i tak dalej. Wraz z pasowaniem na 'ycer::.a kOllczy się jego enkulturacyjna droga. Wychowanie rzemieślniczc także zasadza się na trójstopniowości. Chlopca oddaje się wprzódy li' termin do majstra, który odtąd staje siC; najważniejszą osobą w jego życiu. Zapewnia mu wikt i dach nad głową. a w zamian żąda wyłączności dysponowania jego osobą. Gdy tenninator opanował już wszystkie umiejętności w danym zawodzie, majster pod nadzorem cechu, wyzwala go �81 Ja c::eludniku, osoby vvolną w wyborze mIejsca pracy i zamieszkania, lecz lic posiadającą niczcgo. Stąd też czeladnik zwykle najmował się w miejscu \\ej nauki i cierpliwie czekał, ażjego mistrz umrze lub zniedołężnieje. Dopiero lO \\iclu latach cech dopuszczał go do egzaminu na mislrza czyli wykonania lopisowej pracy. Jdli egzamin przebiegł pomyślnie, zyskiwał prawo otwarcia ,łasnego warsztatu i przyjmowania terminatorów oraz czeladników. Rzec:; nie inaczej ma siy ze stanem duchownym, o którym jednak pisać będę , nast~pnej czyści Na temat chlopów brak niestety informacji. Wiadomo tylko, :e inicjacyjne wkroczenie w świat dorosłych odbywało się podczas cykJu udowych świ,)! od św. Jerzego do św . .lana (23.IV-24.VI), podczas których ,iejscy mlodziet1cY uczestniczyli w rytuałach mających zapewnić płodność alej wspólnocie, cz~sto wykonując popisy związane z konnąjazdą. Jest jeszczc jedna rzec:;. bardzo ważna, której zapomnienie wypaczyłoby ,braz średniowiec:;.nej enkulturacji. Do przejścia do następnego etapu zawsze iieodzowna byla ingerencja sacrum. Nie wystarczyła sama materialna zmiana lbioru. terminologii lub sieci relacji społecznych. Konieczny jest religijny ytual uświl;cający'. który dzięki interwencji sfery nadprzyrodzonej zmienia l1icjowanego w inną jakościowo istotę. Wspomnienie Gennepowskiego riles If! j!wsugf! jest tu jak najbardziej na miejscu. By paź Illógl stać sil; giermkicm, wprzódy kapłan kładzie miecz i pas a oltarzu. blogoslawi i dopicro wtedy wręcza je byłemu paziowi. Akt pasowaia na rycerza wymagał z kolei: I. nadzwyczajnych okoliczności, np. koronaja. bitwa. wescle, chrzciny, zaręczyny; 2. poświęcenia bojowego rynsztunku; całonocnych medytacji, postu i modlitw odbywanych przez kandydata; przyjęcia przez niego komunii i odmówienia zwyczajowej modlitwy oraz rzysiygi stanu rycerskiego; 5. tzw. colee, czyli klepnięcia przez celebrującego t\\artą dlonią w kark inicjowanego; 6. klepnięcia płazem miecza w ramię a\\nego giermka i wymówienia formuJy: "W imię Boga, Świętego Michała ś\\iętego .ferzego pasujy ciy na rycerza" (Angutek, 1993; Aries, 1995; Chałaitiski. J 928. 1958: owacki, J 967; Kurdybacha, J 967, s. 232-239; Le Goff, , :vlaj'lc na ll\vad/(: :Iigjjnego \~lIsle moi.na zdobywaniu :/pośrcdnio '1\\ :Iigijnych. ast<;puje sobie rytuałów koncepcji religijnych. nadpr/.yrodl.Ong. nawzajcm W tym przypadku łeez od wykonujqeych wY/.nawane czy tei społecznej. ms/.a wartości. Do pierws/.ego świl,:ta przed efekty w społeczeństwie typu - religijny rytuał z nich podjętych je osób. a tym samym bitwq, typu rytuału która działań które uznają kill/lilT. Warsz.awa 1994). należy uprawomocniła drugiego pasowanie na rycernI, wyzwołenie terminatora, \ iecel'] kapl,lIiskich itp. (zob. !\ngutck 1993: G.Banaszak, .1 )ill~f!clu kultury Pierwszy wagę poprzez nie zależą działania panujących idei Natomiast drugi rodzaj możemy nazwać religijnym Iytuałem a sensie uświęcającym. II nim \. /Ianie sil,: wymiaru komunikacyjnego i światopoglądowego oraz 2. transfor- .aeia rzeczyllistości 'iorami typy li<"Jbrmaterialnych. od skry icszc/aj'ł społeczno-regulacyjnej dwa chanlkteryzuje si« posiadaniem wymiaru zarówno techniczno-użytkowego, I'okga pr/.ede wszystkim na zmienianiu rzeczywistości lizycznej, przy- I!wkl}'cmm \k i komunikacyjnego. ldniczcj. uSlaknia W)T(linić błogosławienie mające nastąpić pola przed czynności; ślub, chrz.est, koronacja. zdobycie .I.Kmita, Społeczno-regulacyjna �82 1994, s. 313; Pastoureau, niewska, 1986). 1983, s. 32-36; Riche, 1979, s. 75-77; Sójka-Ziele- 2. Szkoła Słysząc słowo "szkoła" uruchamiamy zazwyczaj wspomnienia z dziecilistwa: widzimy ogromny budynek pełen dzieci siedzących w ławkach lub biegających z krzykiem po boisku. Chciałbym jednak uwrażliwić czytelnika na przepaść tkwiącą pomiędzy nią a tą znaną ze średniowiccznych zapiskó\\. Błędem jest postrzeganie tej drugiej poprzez pryzmat roli, jaką ta instytucja odegrała w późniejszych wiekach. Z tej perspektywy interesującą może się zdawać przyczyna słynnej "reformy szkolnictwa" z roku 789, w której Karol Wielki nakazuje JakłaJać szkoły. gdzie dzieci będą się uczyły czytać. Niech w każdym klasztorze i w każdym biskupstwie uczą psalmów, nut, śpiewu, obliczania komputu, gramatyki i niech mają właściwie poprawione księgi katolickie" (Riche, 1979, s. 178). Teodulf. następca Alkuina - duchownego doradcy Karola, dorzucił dodatkowo ideę powszechnego nauczan ia wszystkich chłopców w Cesarstwie. II istoria pedagogiki dostrzega w tym ogromny krok naprzód. Być mo:l.e. Praktyka była jednak Inna. Pomysł Teodulfa spotkał się z całkowitym niezrozumieniem jemu współczesnych. Nawet nie sprzeciwem - z niezrozumieniem! Zaś syn Karola - Lud\\ik Pobożny nie robił żadnych trudności Benedyktowi z Aniany w zamykaniu szkól znajdujących się poza obrębem jego klasztorów i stanowiących niebezpieczną konkurencję· Historycy upatrują przyczynę tego oświatowego ożywienia raczej w potrzebach młodziutkiej monarchii karolii1skiej, która bazując na nowej religii. usiłowała jakoś scalić obszar olbrzymi i kulturowo różnorodny. Słowem - to wymóg posiadania warstwy królewskich urzędników oraz jednolitej administracji spowodował renesans karolii1ski (Kurdybacha, 1967. s. 170-177; Le Goff. 1994, s. J 40). Tak więc średniowieczna władza od początku była sprzęgnięta ze szkołą, a Michel Foucault może zacierać ręce ... Pojęcia "szkoła klasztorna" używam tutaj jako wygodnego skrótu obejmującego wszystkie szkoły reprezentujące sposób wdraż.ania w kulturę IHIZ\\an:wcześniej przeze mnie terminowaniem. Będą więc to szkoły przyklasztorne. katedralne oraz tzw. szkoły biskupie, które polegały na gromadzeniu przez biskupów wokół siebie nielicznych grup chłopców i uczeniu ich czytania i pisania oraz przysposabianiu do czynności zawodowych. Z drugiej natomiast 4 strony sytuuje się uniwersytet , a gdzieś pośrodku znajduje się szkola parafialna, która zresztą, zaistniała tak naprawdę dopicro w XII wieku. 4 Pierwszy uniwersytet powstaje co prawda w roku 1213. a wiyc teoretycznie nic pOll inienclr si<; nim zajmować. albowicm przekracza nakreślone prZQC mnic ramy Claso\Vc. Ponicważ .icdna~ �83 U. Funkcjonowanie średniowiecznej szkoły Program nauczania. Jakie były wymagania względem uczniów wstępują:ych do szkoly katedralnej lub klasztornej? Kandydat winien umieć na pamięć jlka psalmów Dawidowych oraz najgłówniejsze elementy wiary, także nieco ęzyka łacillskiego w czytaniu i pisaniu. Jeśli zaś umiejętności tych nie posiadł, o właśnie one stanowiły jego pierwszy przedmiot nauczania. Nadto przyuczany )y! do rzeczy praktycznych, a więc posługa do mszy, odmawianie psalmów nade wszystko śpiewanie. Dopiero gdy rola pomocnika kapłana była już ,\ykonywana w miarę dobrze, dziecko zaczynano zapoznawać z labiryntem ;ztuk wyzwolonych. Tych zaś było siedem. Poziom niższy, tzw. trivium, o gramatyka, retoryka (nie było to krasomówstwo, lecz umiejętność redagowalia urzędowych dokumentów i listów) oraz dialektyka. Poziom wyższy, quad·i\'illlJl. wypełniała arytmetyka, geometria (dzisiejsza geografia), astronomia obliczanie kalendarza świąt ruchomych i pobieżne wiadomości o planetach) muzyka (śpiewanie psalmów oraz hymnów religijnych). Nie było budynków specjalnie przeznaczonych do nauczania. Na szkoły "asztorne, które m ia!y szczęście powstać przy wielkich ośrodkach, jak np. ~ankt Gallen, składał się dom z dwoma dużymi salami rekreacyjnymi, kilkana;cie sal malych oraz ustępy. To jednak duża rzadkość. Zwykle lekcje odbywały ;ię. po usunięciu kramów, na klasztornym podwórcu, w kościele albo u jego )ram. Później, wraz z powstaniem szkół świeckich, wynajmowano izbę lub ~!oszono nauki po prostu na rogu ulicy. Ławek nie było. Pojawią się w XIV ,\ieku. Uczniowie zatem siadali na podłodze, na której przedtem rozrzucono ;łomę· Metody nauczania. Być może ze względu na szczupłość miejsca, w jednej zbie odbywało się jednocześnie kilka lekcji, co jednak najwyraźniej nikomu lie p~zeszkadzało), choć nas to nieco dziwi, zważywszy, że prawie cała nauka )dbywała się ustnie. W takiej izbie musiał panować wielki gwar. Stosowano dwie techniki nauczania. Pierwsza to pamięciowe powtarzanie, \spomagane mnemotechnicznymi sposobami (np. wierszowane deklinacje). )rugą zaś stanowiła kara cielesna, która, jeśli wierzyć kronikarzowi życia iw. Wojciecha, przynosiła rzeczywiste efekty: "Gdy potem z przeczytanej ekcj i ani słowa nic rozumiał, a bardzo rozgniewany nauczyciel zaczął chłostać, \tedy «Puść Panie!» wołał, a puszczony bardzo dobrze czytał, jakby rzecz ~naną,,6 No cÓŻ. Nic przypadkowo gramatyka przedstawiana była zawsze , trzciną w ręku. lobrze obrazuje róJnic<; w stylu myślenia pomi<;dzy średniowieczną szkołą W\\oJytną. zdecydowalem si<; naszkicować idee mu przyświecające. , Warto zauwaJ.yć. Je wczesne średniowiecze nie znało innego sposobu n> Jeszcze Brunona św. Augustyn ;;l'\Io{ .I'W czytał na glos. To zakonnicy Wo/ciccha; za: Wołoszyn, wprowadzili 1965. s. 169. obyczaj klasztorną lektury, cichego a szkołą jak tylko głoczytania. �84 Brak wychowywania. Oznacza to całkowity brak kontroli nauczycieli względem tego, co ich uczniowie czynią po zajęciach, a związek ich łącząc) przypomina zażyłość pomiędzy kupcem a klientem - uczell ma być posluszny i sprawnie przyswajać wiedzę, którą nauczyciel jest zobowiązany mu przekazać. To, co się z nimi dzieje poza miejscem nauczania, zupelnie ich nie interesuje. Szkoła ma kształcić, nie wychowywać. Od tego jest wspólnota. np. zakonna, która na drodze współuczestnictwa w codziennym życiu kształtuje moralność wychowanka i wpaja w niego odpowiednie wartości. B.-ak podziału wiekowego uczniów. "WidzC; uczn iów w szkole - mó\\ i Robert de Salisbury w XII wieku - Wielu ich jest. Widzy myżczyzn w rozmaitym wieku: pueros. adolescenles. juvelles. senes" (tj. chlopców, młodzikó\\. młodziel1ców, starców) (Aries, 1994, s. 140). Średniowieczny człowiek nie dziwi się widząc dorosłą osobę i siedzące obok ośmioletnie dziecko, razem powtarzających łacillski wierszyk. Chodzi wszak o wiedzy i tylko o wiedzy. nie zaś o enkulturację, jak to ma miejsce w kulturze nowożytnej. I podczas gel) do stworzenia zwykłego członka społeczności średniowiecznej opanO\vanie szkolnego materiału n ie jest w żadnym razie kon ieczne, to świat nowo:i.ytn) spogląda na człowieka nie skażonego ż a d n y m edukacyjnym trudem z wyrażnym obrzydzeniem, pogardą i czym prędzej przykleja mu ctykietky prymity\\nego, chamskiego ezy nienormalnego lub po prostu przyglupiego osobnika. Równoczesne nauczanie wszystkich przedmiotów. ŚredniO\viecze jeszcze nie sądzi, aby dziecko nie bylo w stanic czegoś pojąć ze wzglydu na wiek. Może więc uczyć się w tym samym czasie zarówno gramatyki, jak i czytania. a jedyny podział to trivium i quadrivium (Pernoud, 1990; Kurdybacha, 1967: Karbowiak, 1898; Riche, ł979, s.195-203; Delumeau, 1987, s. 324-327). Dwie ostatnie cechy wynikają ze średniowiecznego obrazu dziecka, które do momentu wkroczenia w świat dorosłych (zwykle okolo 6-7 roku życia) postrzegano jako nieporadną istotę w okresie przejściowym, pozba\\ioną zupełnie znaczenia, która nie potrafi się sama zatroszczyć o sienie. Więź uczuciowa pomiędzy nim a rodzicami była raczej słaba i nie rozpaczano za mocno po jego śmierci. Po tym okresie dziecko wkracza bezpośrednio w świat dorosłych i jest traktowane w ten sam sposób jak i oni, stąd też CZysto takie postrzeganie dziecka określa się metaforycznie "maly dorosly". Od tcj chwili naze\\nictwo nie będzie wynikało z rzeczywistego wieku, lecz z zajmowanej pozycji społecznej (np. sługa czy podwładni będą określani jako chłopaczkowie. !aciliskie puer to jednocześnie dziecko i niewolnik itp.) 2.2. Różnica pomiędzy szkołą klasztorną Sprowadza i wypełnianiem rzystali tylko a uniwersytetem się ona do stopnia powiązania z praktyk'l_ codziennym i'.ycien" jakiejś funkcji. Albowiem z tej pierwszej formy edukacji ko· ci, którzy przygotowywali się do stanu duchownego. Reszt, �85 ipołeczellstwa uważała ją za rzecz całkowicie dla siebie bezużyteczną. Wszak wychowania religijnego, niezbędnego każdemu chrześcijaninowi, dostarczał :iom. i to tam dziecko uczyło się na pamięć pacierza oraz znajomości głównych :iogmatów wiary katol ickiej. Mało tego, dla rycerza posyłanie syna do szkoły Jylo wysoce obraźliwe i poniżające; sugerowało, że latorośl nie jest zdolna :io noszen ia bron i. Do szkól klasztornych (a tym samym i do klasztoru) powszechnie wysyła się młodziutkich chlopców, których średni wiek to 7-6 lat, choć zdarzali się i tacy, ledwie odłączeni od matczynej piersi. Byli to zwykle chłopcy, dla których nie ,tarczało maj,\tku do dziedziczenia albo strawy do jedzenia - w zależności od \\arstwy społecznej. Stan kaplaliski był dla nich najlepszym wyjściem i od tej :11\\iii klasztor byl ich domem i przeznaczeniem. Tak ich zresztą nazywano Jblaci, tj. Bogu poświęceni, w przeciwielistwie do nielicznych extranei, którzy mi myśleli wstąpić do zakonu, a szkołę klasztorną traktowali jako dostarczy:ielkę wiedzy wystarczającej do sprawowania funkcj i kapłana. Ci jednak mllsieli utrzymywać się sami i mieszkali gdzie bądź za murami. Z czasem 11ast,\pil także rozdzial na szkoly" wewnętrzne" i "zewnętrzne", który utrzymał ,ię aż do rozkwitu szkolnictwa świeckiego w XIII i XIV wieku. W każdym razie jedynym celem szkoły klasztornej było przygotowanie świeżej tkanki kapł<ulskiej a "każdy przedmiot zmierzał konsekwentnie do pogłębienia przede \\szystkim pobożności. do wyrabiania w uczniach niezłomnego przekonania, że kościół jest najwyższym dobrem, poza którym już nic lepszego nie istnieje" IKu~dybacha, 1967, s. 1(2). li n iwersytet hołdował innej zasadzie, rodem ze starożytnej Grecj i. N ieprzypadJ...owo scholastyJ...a paryska bazowała na Arystotelesie, a bolollska uczelnia słynęla z prawa rzymskiego. Nieprzypadkowo Abel<:ll'd w swym dziele Sic el 1/011 piemszy w średniowieczu odwołuje się do rozumu. "Należy wierzyć nie dlatego, ie Bóg tak powiedział, lecz jedynie z tego powodu, że rozum tak dyktuje" - powiada. Nie bez powodu wreszcie, to uniwersytet najmocniej tęsknił za niezależności,\ programu nauczania i starał się usilnie wyzwolić spod bacznej kurateli dostojników kościelnych. Zasada ta opiera się na przekonaniu, że każde nasze twierdzenie jest o tyle słuszne, o ile bywa uzasadnione. A uzasadnione może być wylącznie prawami rozumu bazującymi na regułach logicznych. To nie osoba przeciwnika w sporze stanowi rację, dla której ulegamy jego perswazji lub nie, lecz bezimienny Logos, dla wszystkich jednaki. Tak samo jak Akademia Platona czy Liceum Arystotelesa, średniowieczny lin i\\ersytet stanowi grupę myśl iciel i poszukujących Prawdy Jedynej, którą codzienne zycie mało obchodzi. W dość krótkim czasie scholastyka zyskała miano nauki o rzeczach absurdalnych, np. jak ubrany był Jezus lub o rozmnażaniu aniołów. W kOllcowym rozrachunku tradycja przestaje być ważna na placu boj u dysput, nader popularnych w Paryżu, pozostaje wyłącznie rozum i dc)\\odzenie. �86 To pierwszy podmuch nowożytnej naukowości. Myśl pierwotna (to jest w tak zwanych kulturach pierwotnych) opiera/a się na szacunku. pozycji społecznej i sile magicznej mówiącego, zaś mentalność religijna nie może się obyć bez autorytetu Ojców Kościoła. W obu przypadkach liczy się wspólnota, a nie indywidualizm. W tym rozumieniu uniwersytct rzeczywiście stanowił forpocztę "drugiego odczarowania świata" Maxa Webera. Zmiany, jakie to powoduje, są widoczne gołym okiem. Wiedza przestaje być jedynie furtką do społecznej kariery, staje się także narzl(dziem poszukiwania Prawdy. Ludzie zaczynają się spieszyć. Chcą poznać jak najwięcej. Książka uniwersytecka różni się od tej sporządzonej mrówczą pracą mnicha-kopisty. Jest mniejsza, pisana minuskułą gotycką, dzięki której szybciej można machać gęsim piórem (już nie trzciną). zawiera coraz: mniej ozdobników i coraz więcej skrótów. Słowem - staje się narzędziem zdobywania wiedzy, a nie przedmiotem zbytku, nabożnej czci a nawet - w świadomości chłopów -- mocy magiczneJ. Uniwersytet zatem kształci do samodzielnego, odpowiedzialnego myślenia i nie interesuje się moralnością swoich studentów7. Szkoła klasztorna natomiast przygotowuje do objęcia roli społecznej księdza i wyposaża kandydata zarówno w umiejętności praktyczne, jak i w pożądane wartości (Chalasillski, 1958: Le GatT, 1966, 1994; Pernoud, 1990; Karbowiak, 1898; Hallpike, 1979; Aries, 1995; Kurdybacha, 1967). 3. Uczenie przez mówienie ., Wygłaszaj kazania, wygłaszaj. w porę czy nie w porę" Alkuin Rzecz to doprawdy rewolucyjna. Kultura religijna wierzy, iż samo sło\\o odarte ze swego praktycznego kontekstu przedstawia wartość i może zmienlac świat. "Jasną jest rzeczą, ż.e zbawienie ludu zależy przede wszystkim od nauczania i kaznodziejstwa" - głoszą uchwały synodów (Riche, 1979, s. 185). Nie czynu, a myśli nam trzeba! Oto po raz pierwszy uczy się rzeczy, które nie mają żadncgo powiązania ze sferą utylitarną, które nie są użyteczne w żaden widzialny, empiryczn: 7 Studenci korni marginesie w 'ogófc wieczną Uniwcrsytely uczniów, jest chyba toczyć papug. dowcipów. a uporZi\dkowanym ludzie niczależni. ci'lglc a7. nadlo widol:/,na. studentom Różnica miejskimi walki I. w stylu wilkl)\v /scia przypisanym niepożyją na o lo. b: bronią gier hazardowych. nicdżwil:dzi. i lak naprawd<; gościńca. i prostytutkami hoje z. wladzami gry w lenisa, malp. ludzie złodziejami m.in. zahraniano kogutów, hodowania niccenzuralnych bracią jako żebrakami. musialy W Paryżu w walkach muzycznych. i opowiadania nowożylnych z wlócz~gami. do miasla. uczestniczenia studencką czas byli postrzegani wcspół spolcczcllstwa. instrumentach alkoholu dlugi którzy byli wpuszczani i szermierki, na zreszlą i krnąbrni, w r~kll śpie\\u. i PSI)\\. p()l1li~d/'y do inslytucji gr': pi(ia śrcdnil)tlum<.'111 �87 ;posób. Nast((puje przeJscle od konkretu do abstraktu, a tym samym ~najdujemy silt w punkcie granicznym pomiędzy dwoma rodzajami myślenia, h\oma sposobami porządkowania świata, pomiędzy NAMI a NIMI. W tym ,\łaśnie miejscu, umownym rzecz jasna8, dokonują się narodziny naukowości, ak doskonale nam przecież znanej. Wszystko, co poza, wydaje się nam niezro~umiałc i trzeba filozoficzno - etnologicznego trudu, aby cokolwiek pojąć 'obszaru kultur nic nowożytnych. Oczywiście proces ten n ic przebiegał bezboleśn ie, a oderwan ie wyrazu )d sytuacji, \V jakiej był stosowany, nie nastąpiło od razu. Nie czas jednak miejsce, aby a tym szczegółowo mówić. W tej chwili wystarczy nam przyponnienie. że język w kulturze magicznej był nierozerwalnie związany z otoczeliel11 i posiadał swojel moc zmieniania rzeczywistości. Stanowił zatem narzęjzie panowania. Wystarczyło tylko znać odpowiednie słowa i właściwe gesty, l świat leżał u naszych stóp. I chociaż myślenie religijne zmieni ten pogląd, o do pełnego oddzielenia dźwięku od określanej rzeczy trzeba będzie jeszcze :rochę poczekać. Dla filozofii religijnej pierwotny związek przekształcił się w przekonanie, ~e między symbolami a przedmiotami istnieje idealna i obiektywna adekwatlOŚĆ. której poznanie zapewnia już nie władzę, ale dogłębne i prawdziwe ~rozumienie Haskich tajemnic. Dla Greków przecież .\ymbolon był znakiem 'ozpoznawczym, reprezentowanym przez dwie połowy przedmiotu podzieloneSO między dwie osoby. Jeśli wi~c określy kogoś strusiem, to równocześnie ujawniam jego prawdziI\ą natur~. ponieważ struś jako ptak, który wprawdzie składa jaja, lecz ich 'lie wysiaduje, stanowi symbol grzesznika. Jeśli biskup okrzyknie kogoś heretykiem, to najważniejsze zostało już uczynione - natura zbrodniarza została , l 'mo\l'n) 111.albOlvi<:nl ni<: sposób go ul11i<:ścić w konkretnym punkcie czasoprzestrzennym. \a przyklad staro/.) tna Cir<:cja w warstwic lilozoflczncj będ7,ie wykazywała mnóstwo eech ao\\ OŻ) tnych i na miano oica myśli naukowej zaslużyla sobie w zupełności. Z drugiej strony jej pojmo\\ani<: r<:ligii j<:SI mocno skażone myśleniem magii tzw. dualistycznej, a wil,:c takiej, gdzie :Icm<:nl S) mbolicl.llY j<:st ,już doslrz<:gany. ku. sianowi nieodzowny skladnik praktycznych :zynności (Ij. /Illicniai'łcych r7.<:Cl.ywistoś~ elllpiryczną). W ten sposób funkcjonuje przecież. caly pOlllni.:.is7y pantcon greckich i rzymskidl bogów. którzy są odpowicdzialni za konkretne sfery :oc!zi<:nncgo lud/ki<:go ż.yci" i czynności. np. za sianie. bronowani.:. nawożcnie. rodzinę. dllm. ogniskll dOIllOl\<:. pn')g itp. Lud/ie zwracają sil,: do nich (lub właściwiej - starają się na nich \\plyną~) za pOnlOG\ i'llrlllulmagiclllych (oliary. inkantacje) tylko wtedy, gdy maiąjakiś problem \\ dan<:j skrze. (ir<:cki stoicyzm mllWi jeszCl.<: o ..sympatii wszechrzeczy" i przenikającej ealą rz<:C/)\\ isloś~ IJII<'lIl1li<'. kh'ml jesl niepokojąco podobna do many Polinezyjezyków. orenda lrokuó\\ C7.y \mAIIII Siuks(·lW. Ni<: inaczej będzic w kai.dym innym spoleczeństwie religijnym. Illli<:nia~ się b<;d/.i<:tylko proc<:ntowa zawartoś~ Illyślenia magicznego. religijnego i naukowego. Taki.<: i \\ nas7.y1ll ś\\icci<: występują wszystkic te typy Illyślcnia. Niemniej jcdnak. to właśnie \\ "ullurz<: religijnCj uruchamia si.; proces uwalniania myśli od kontekstu i jej triumfalny pochód \\ siron.; abstrakcji. średniowicu.e jest tylko jego. co prawda nam najbliższym, przykladem. Zob. E,Cassir<:r. le·.ITi () c:/rJ\l'ieA/I. Warszawa 1971. s.169-177; Kmita. 1989; Buchowski, 1993. �88 odsłonięta, tcraz wystarczy go skazać. Nazwać rzccz - znaczy powołać ją do życia. W średniowieczu ,język jcst wierną ręką ducha" (Alain z Lilie). nic zaś jcgo przcciwnikicm, jak obccnie. Każdy przcdmiot uważa się za przedstawienie czegoś, co jcst jego odpowiednikiem w planic wyższym i tym samym staje się jego symbołem - kluczem do ukrytcgo. sakralncgo świata. W tej sytuacj i zrozum iała jest chyba waga sporu. który od X I wicku zaprzątał wszystkic wykształcone glowy śrcdniowiccznej Europy. Jest to "spór o uniwersalia". A przy tym n ie można powiedzieć. żc myślcn ic rcl igij nc było konkretne lub abstrakcyjne. Mamy tutaj do czynienia z jcdnoczcsnym występowaniem obydwu elemcntów. co zrcsztą stanowi przykład charaktcrystyczncgo dla typu przejściowego wymieszania ccch dwóch skrajnych modcli spoleczel1st\\ (pierwotnego i nowożytnego). Średn iowieczny człowiek c i'lgle m iota się pomiędzy pragnieniem odkrycia za namacalnym konkrctcm jcszczc prawdziwszcj niż on abstrakcj i a wysiłkiem ukazan ia pod dostrzcga11U1 cmpiryczną fórmą owej ukrytej rzcczywistości. Przykładcm może być pojęcie pll/cher, które pochodzi od pelle rubens, zatem ten, kto jest piękny. ma czcr\vona skórę. a równocześnie innc abstrakcyjnc okrcślenie piękna vel/es/lis wyprowadza się od venis, a więc żył. Powyższe informacjc stawiają śrcdniowicczn'l pasję wychowawczą. to Jcst e.Yelllp/a. w trochę innym świetle. Całe kaznodzicjstwo opicra się przecież na przykładach. Pierwszy traktat pcdagogiczny w wickach śrcdnich autorstwa Dhuody Podręcznik d/a .\~Vł1Owręcz kipi od odwołal1 do Biblii i pism OjCÓ\\ Kościoła. Czyżby więc owe rozlicznc opowiastki. ciąglc przytaczanc w pedagogicznym trudzie, zachowały moc wpływania na rzcczywistość? Czyi\b) cytowanie bogobojnego żywota równocześnie mówiło o czymś innym. co zrozumiałe tylko dla adeptów tej ezoterycznej wiedzy? Artykuł ten nie udzieli niestety odpowiedzi. Gdyby jednak były onc pozytywne, wtedy bardziej zrozumiałym stałby się fakt powstania uczcnia przez mówienie. W takim przypadku nie zaistniałaby owa niewytłumaczalna. nagła przepaść pomiędzy nauczanicm przez działanie. powiązanym z użytccznością i konkretyzmem a światem wiedzy, która do niczcgo się nic przydaje. Choć pamiętajmy, że to zorganizowane wdrażanic w posługiwanic się abstrakcjami było ledwie wyspą w morzu enkulturacji przez tcrminowanic i to także na terenie szkoły przyklasztornej (podział na zajęcia praktycznc, potrzebne do roli kapłana. i te wspomagające jedynie w osiągnięciu Prawdy drogą rozumu). W dodatku nie jest wcale pewne, czy zamiłowanie do konkrctu wykazywał) jedynie warstwy niewykształcone, zaś abstrakcyjnym dywagacjom oddawał) się wyłącznie uczone głowy. Tak chciałby zapewne cwolucjonizm. Niestety. historycy, tacy jak Jacques Le Goff. nie zamierzają się z nim zgodzić. Pozostaje jeszcze jedna kwestia: spróbować znaleźć wyjaśnienie tej rcwolucji. Wiemy już, że kaznodziejstwo jest możliwe dopiero po zaistnieniu relacji �89 :-mbolizacji. Ale co spowodowało tę ostatnią? łnaczej mówiąc jak to ię stalo, że powstały szkoly'? Marksizm, na przykład, widzi tutaj niewidzialną rękę roZI1lC klasowych. -a grupa, która skupia nadwyżki produkcyjne i w rezultacie z wolna opanowuje roclki produkcji, przestaje interesować się pracą (konkretem), a zaczyna wy\\arzać abstrakcyjną ideologię usprawiedliwiającą istniejący stan rzeczy. , kolei Florian Znaniecki genezy szkól dopatruje się w plemiennych tajnych \\iązkach, których magiczna wiedza wyewoluowała w zarysowanym powyżej ierunku. My jednak oprzemy się na koncepcji Jacka Goody'ego, według której J p a w s t a n i e p i s m a wydatn ie dopomogło narodzinom naukowego sposobu 1:-ślenia') Wedle niego dekontekstualizacja mowy sprzyjała wykształceniu się ,ostaw sceptycyzmu i krytycyzmu oraz umiejętności intelektualnych, które \ efekcie doprowadziły do myślenia typu naukowego. Oto człowiek może 'o raz pierwszy spokojnie spojrzeć na swój produkt, który dotychczas niec!miennie mu umykał. Czym innym jest bowiem rozumienie pisma jako wyąCL:nie fonetycznego zapisu langue de Saussure'a (a tak je postrzegano przed siążk'l Goody'ego), a czym innym patrzenie na nie jako na obiekt analizy. Dzięki pismu mówi'lcy oddziela swoją wypowiedź od kontekstu, w jakim :-la dotychczas uwic;ziona, i zaczyna spoglądać na nią z pewnego oddalenia. 'umie przeistacza siC; z narzędzia działania w jego przedmiot. Człowiek dotrzega. że można j'l poprawiać, zmieniać, wydobywać zeil różnorakie znaczeia]". a przy tym uwalnia umysł od konieczności jej przechowywania, kierując ałąjego energic; na badanie tekstu. Innymi słowy ~ mowa staje się abstrakcyja. pozakontekstowa i co najważniejsze ~ coraz mniej uzależniona od osoby ,ypowiadającej. Autorytet oratora będzie jeszcze odgrywał rolę w społeczeót\\ic religijnym (Ojcowie Kościoła, Biblia), ale już nowożytność za jedyny ,:-znacznik prawdy przyjmie zgodność empiryczną wypowiedzi z rzeczywistoci,! oraz jej logiczn,\ poprawność (Goody, 1977; Guriewicz, 1976; Pernoud, 990: Znaniecki, !9X4, s. 373-375; Le Got1~ 1994, s. 330-335). \llISZ<,: \\:Tainie pisma spra\\C/.cj 1\\1 i /: nnikt'l\\ starozytnej jako podkreślić. !'Oli w /adnym myślenia które miejscu nic przypisuj naukowcgo. wedlug c wyłącznie Do tego konieczny niego wynalazjest po raz pierwszy szcreg zaistniały (;reei i doskonaly n'\l'o/lIc/i ii'lihllir::L' /e (,oody Ksztaltowaniu spoleuno-polityuno-gospodarezyeh. pr'zyklad "'()lh (1977. s. 49-)0) Ill: hl tcraz II II yohrazić podaje 1/(/111\1))1'('/ ()\Iej artykul u/ywa olbrzymiej ró/niey M. Mastcrman. slowa sohie pracę KuhlJa jako pomiędzy która .. paradygmat" wypowicdź wykazała, tekstem w dwudziestu ustną, pisanym że Kuhn jeden to z pewnością a mową w swcj słynnej znaczcniach. nikt nic zauwa- dh: tc.i ogromnCj ró/n()J'odnośei ukrytej pod jednym wyrażeniem. Pismo to umożliwia. Zob.: l. \Iasteflllan. Jhe .\01111'1' oj 1)(/J'Odigm. w: I. Lakatos. A. Musgrave (rcd.), Criticism and tlze umIli olJ\I/I!\1'le(~f!,e. Camhridgc ]970, �90 l3IBLlOGRAFI/\ Angutek D. () dwu historyc:::nych odlllianach ohr:::r:d()\l'o.~ci r<'Ii,'{l/nc/... ('/!owick 1993 i Spo!cc/en- stwo". Aries Ph. 1995 Historia d=iecillstwa. D=iecko i rod=ina \I' dlllrnl'ch casach. M. Magia i Iytual. Instytut Kultury, WarszalVa. l3uehowski 1993 Marabut. ('(hllisk. .I. Chalasiński 1928 1958 Wvchowanie II! dOlllu obcym jako illstVlucja SI){)lcc:::na.Po/nań. SiJolec:::eństwo i wychowanie. PWN, Warslawa. .J. t:klumeau 1987. C:vwi/i::.acjaOdrod:::enia, PIW. Warszawa. Goody.l. 1977 The Domestication Guricwiez 1976 1987 Hallpike a/the Savage Minel. Cambridge llni"crslly Press, Cambridge. A. Kategorie kult liry .,'redniowiec:::nej, PI W. Wars/.alVa. Problemy ś/'ednio\l'iec=nej kultlllY ludowej. 1'1W, WarS/.awa. C. R. 1979 The Foundat/ons 0/ Primitive Thought. Clarendon Prcss. ()xliJrlI. M . .I. Hcrskovits 1956 Mon and flis Works. 77le Science o/Cllltllml Karbowiak /lnlhm/Joto,!!,):. NCli' York. A. D:::iejewychowania i s=kól 11-' Polsce 11' lt'!l·J,lIeh .~redllich (':::p'ć' Inel'lrs:::a. od do 1363, Ksi<,:garnia K. GrendyszYliskiego. I'etcrsburg. 189R ')f)r. Kmita.l. /)=ied:::ictwo magii w nauce. w: !?acjonalno.l'ć'. Nauko. ,\j){)lecclis/lvo, 1989 kiewiez L. (red.) Kurdybacha 1967 i in .. PWN. red. II. 1'.0/;\- Warszawa. /listorio wychowania. t. I. PIW, Warszawa. Le Gol'f.I. Inteligencja w wiekach ,\'rednich, C7.ytclnik. Kllltura .i'rednill.wiecznej europy. Volulllcn. 1966 1994 Nowacki T. Warszawa. Warszawa. S=kice :::dziejów ks:::talcellia :::awodowego do pocątk(jw 1967 Wydawnictwo Pastourcau Szkolenia Zawodowego, XIX wieku. PańSl\\O\\C Wrociaw. M. 1985 Żvcie cod=ienlle we Francji i z/nglii \I' casach ITcer:::)' Okrąglego Stolu. 1'1 \\. Warszawa. Pernoud R. 1990 Kobieta w c:::asachkatedr. PIW. Wars/awa. Riche P. 1979 /.ycie cod:::ienne w pClllstwie Karola lVielkiego. PI W. Warszawa Sójka-Zielenicwska 1986 Woloszyn S. (wyb. 1965 Znaniecki 1984 K. Historia prawa. PWN, Warszawa. i oprac.) Źródla do d:::iejów wychowania i myśli pedagogicncj. go do końca XVIII wieku, PIW, Warsz<l\va. F. SiJołecne role uconych, PWN, Warszawa. (Jd \lTchow(/}lia piel'lm/l7c' �91 INClJLTl!RAIION IN MEDIEVAL SOCIETY ( Summary) Ihe aniek discusses the Illlldamental teatures and specific character of medieval eneulturaIon (by enculturation the author means the ovnall experience of an individual thanks to which he '1" she gallls cullmal cOlllpdencc and becomes a member of socidy with full rights). In the ,ilddk !\grs the enculturation process consisted ot" two stages. The lirst took place in a small ,umly in which a child was born. ending when it gained a physiological and motoric independenc. liii that moment. a child was treated as a weak. mindless indivitlual requiring constant care i1d help. Ihe ne"t stage consisted primarily in apprenticeship: a lew year aIds (usually aged 6-7) ,,:re sell! to serve in another ElInily or social group so as to <lcquire knowledge necessary to fulfill ocial roks (e.g. of the nallsman. knight or priest). Thus. inClllcation into culture was not 1e task of the ElInily (any\\ay. in the Middle Ages the family home did not play an important. uk I. hul of the comnlllnity \\ hich ćnnsisted not only of blood-related people. but also of neigh'clrs. servants. ultural \i'iends. competencc and tra\elkrs. through :arning through practice. ,. preparc tllr priesthood. Taking I;ractice. Likewise Ahstract part in the lite of the community. observation. and imitation - one may children say that learnt it was should one treat the medieval schooi whose primary task was knowkdge (i. e. the one not associated with everyday life) ,Iayed harlily any rok. It was only the medieval university that made learning through speaking ., major principk. Iiy pl~lCing mueh emphaSIS on print (which permitted separation of language ["(lm conte"t) and illl the rights ) a discrepancy 1die\ al uni\usity modern variation bet\\cen \\as ot"reason the school ,1I1outpost of cncultllration. borrowed knowledge from the antiquity. and every ot" Max Weber's the university day lik.situations. ..second disenchantment contributed In this sense, of the world" the and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca65bd01ed19cb0a2e2352409652768d.pdf 93441ece0bd6f6d5caa81288d81bc99d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2185 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie akulturacja mniejszości etniczne i narodowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2031 Title A name given to the resource Pluralizm kulturowy czy integracja? / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.93-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, l. 81, 1997 CW!\ NOWICKA nst) tut Socjologii ~:ni\\crsytet Wars/awski PLURALIZM KULTUROWY CZY INTEGRACJA? POLITYKA OŚWIATOWA WOBEC OSIADŁYCH ROMÓW W POLSCE L.Pojęcie pluralizmu kulturowego i jego zastosowania W badaniu przeprowadzonym w latach 1994-1996 podjęłam złożony pro)Iem pluralizmu kulturowego w spoleczellstwie polskim, skupiając się zwłasz;za na funkcjonowaniu systemu oświaty wśród Romów w lokalnych zbiorowo;ciach województwa nowosądeckiego!. Wzięłam na warsztat problem oświaty ",omów rozważając, w jakim stopniu stanowi ona przejaw działaó na rzecz <LIlturowego pluralizmu w Polscc. O pluralizmie kulturowym społeczeilstwa mówić możemy albo wtedy, gdy .\ obrębie jedncgo, szerszego systemu spolecznego pojawiają się zbiorowości (ulturowo zróżnicowanc, albo wówczas, gdy ta różnorodność staje się w tego -odzaj u społeczellstwie wartością. W niniejszym artykule będę się zajmować tym drugim sensem kulturowego Jluralizmu. Powinniśmy sobie zadać pytanie: jakie warunki muszą być spełniole. aby można było mówić o społeczeilstwie pluralistycznym w interesującym las drugim sensic. Otóż pierwszym warunkiem jest dostrzeżenie przez rozmaite <ręgi społeczeóstwa różnic między odmiennymi grupami w społeczeóstwie jako Jdrębności o charakterze kulturowym. Warunkiem drugim jest nadanie tej (ulturowej różnorodności wartości pozytywnej - uznanie kulturowej różnorodlości w postrzcganym wymiarze za cenną i pożądaną. Warunkiem trzecim jest laistnienie instytucjonalnych form działania, zmierzających do zachowania, Jielęgnowania i rozwoju owej różnorodności. Od paru pokoler'] w tzw. świecie zachodnim wielokulturowość i różnorod10ŚĆ kulturowa staje się wartością cenioną, a jej zachowanie celem licznych :izialall ideologicznych i politycznych. Przy innych okazjach wskazywałam już ila zachodzący wc współczesnym świecie proces antropologizacji myślenia, i Artykul niniejszy Jest oparty na badaniach prowadzonych IV latach 1994-1996. Badaniem Jbj.,:te były przede WS/.yslkim wsie: Ochotnica Górna (Gorce), Czarna Góra i JurgóIV (Spisz) oraz Lososina Górna (Beskid Wyspowy). Ponadto konieczne okazało się dotarcie do wielu instytucji cajmujących si.,: hczpośrednio luh pośrednio oświatą Romów: chodzi o odpowiedni Departament V1inislCrstwa Edukacji Narodowej. Kuratorium Oświaty w Nowym Sączu. a także o osoby Jczpośrednio zaangażowane IV realizację programu edukacji Romów: ks. Stanislawa Opockiego IV l.ososinic Górnej oraz mgr Martę Królik, do niedawna kierowniczkę Poradni Spolecznoc<modowej w Limanowej. �94 polegający na rozpowszechnianiu się poza kręgi profcsjonalistów - antropologów społecznych - treści, które traktuję jako "rdzcll" antropologii społecznej czy kulturowej. W ostatnich dziesięcioleciach zarówno w systemic aksjononnatywnym obowiązującym w kręgach intelektualistów, jak i w mentalności potocznej zachodzą głębokie przeobrażen ia, które określam v"'/aśn ic m iancm "procesu antropologizacji myślenia". Istotą jego jest przenikanic idei. stanowiących clemcnty składowe "rdzenia" tej dyscypliny, do systcmu myślenia szcrszych kręgów społecznych. Wiąże się on z akceptacjel pewnych wartości, które jeszcze sto lat temu dopiero zaczynały gościć w umysłach nici icznych wówczas antropologów, a dziś są podstawą norm i przekonaJl nicomai powszechnie uznawanych (choć z pewnością nie zawsze realizowanych). Antropologizacja dotyczy nie tylko wąskich kręgów naukowców. Proces ten nie omija w pewnym stopniu kręgów decydentów politycznych, a także potocznego myślenia o człowieku w obrębie euroamerykallskicgo kn;gu kulturowego. Dotyczy to zarówno krajów tzw. zachodnich, jak i - w ostatnich dziesięcioleciach, a zwłaszcza paru latach - także naszego kraju, wchodzącego nic tylko ekonom ieznie, ale także społeczn ie i kulturowo w krąg współczesnej cywi Iizaeji zachodniej. Wyraża się to nic tylko w dyfuzji materialnych rekwizytó\\. stylu życia, czy kulturowych gadżetów z centrum położonego w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej, ale także w traktowaniu serio pcwnych wartości, których respektowanie stało się udziałem krajów zachodnich, przynajmn iej na poziom ie deklaracj i, a czasem też na poziom ie działa,'] pol itycznych. Wśród wartości, które coraz częściej dochodzą do głosu również w naszym kraju, trzeba wskazać ponad wszystko na rclatywizm i pluralizm kulturowy, uznanie prawa różnych kultur - zarówno tych odległych, jak i tych tuż obok - do autonomicznego istnienia, prawa mnicjszości etnicznych, wyznaniowych i wszelkich innych do podtrzymywania swojej specyfiki kulturo\\ej i rozwoju. Coraz częściej i wyraźniej podkreślane i egzekwowane jest premo różnych kulturowych grup do własnej tożsamości. Z zakresem tych wartości wiążą się nie kwestionowane dziś prawa człowieka, który choć jest obdarzony zasadniczą wspólnotą biologiczną, to jednak jest zarazem człowiekiem różnych kultur. 2. Osiadli Romowie jako grupa kulturowa W niniejszym artykule staram się ukazać zastosowanie przedstawionej koncepcji pluralizmu do sytuacji Romów w Polsce. Pragnę się przyjrzeć temu. jak przemiany wartości, wskazane w picrwszym paragrafie, rzutują na politykę edukacyjną wobec Romów, a ściślej zbiorowości nalehlcych do romskiego "plemienia" Bergitka Roma, grupy etnicznej, mniejszościowej, głęboko kultu- �95 1"0\\0 odmienncj, postrzeganej postrzegającej siebie jako obca w naszym k.raju. Dla zrozumienia czynników oddziałujących na kształtowanie się postaw wobec Romów, znajdujących odbicie w określo.nej polityce oświatowej i jej prak.tyczncj realizacji, zastosuje; dwa podejścia: sięgnę do sformułowanego cztery lata tcmu programu nauczania początkowego dla l~/icci romskich, oraz od\\olam siC; do sposobu postrzegania Romów przez osoby, pełniące istotne role z punktu widzenia procesu pluralizacji społeczcóstwa polski~go na poziomie Ibiorowości lokalnych. Wśród nich szczcgólnie duże znaczenie przypisać trzeba nauczycielom i całcmu systemowi służby oświatowej, a także hierarchii Kościoła Katolickiego. w tym zwłaszcza księżom, pełniącym rolę katechetów oraz księżom. którym oficjalnie powierzono pracę duszpasterską wśród Romó\\. 3. Duszpasterstwo Romów Inicjatorami rcformy oświaty dla Romów nie byli sami Romowie, mimo że o' interesy Romów zaczyna systematycznic zabiegać Stowarzyszenie Romów w Polsce, grupuj<lce garstky dzialaczy romskich i romskiej inteligencji. Stowarzyszenie to, poza dramatycznymi rozdarciami wewnętrznymi, które są charakterystyczne d la wszelk ieh nO\\ ych form organ izacyjnych spoleczeóstwa oby\\atelskiego. pomstaje w znaczncj izolacj i od zbiorowości szeregowych Romó\\. zarówno tych, którym siC; dobrze wiedzie finansowo, jak i tych, którzy Ż)ją \V ubóstwie. Bardzo ważm\ role; w rozpoczęci Li inicjatywy organizowania osobnych klas cyg<1I1skich z nieco odmiennym programcm pelni duszpasterz Romów w południowej Polscc (diecc/ja tarnowska), ks. Stanisław Opocki, mieszkający \\ Lososinic Górnej kolo Limanowej. Z jcgo inicjatywy powstało wiele nowych zja\\isk kulturowych. Od kilk.u lat ks. Opocki organizuje pielgrzymki Romów z Lososiny Górncj do Limanowcj, gdzie w historycznym kościele parafialnym przepiękna figura Matki Boskiej Bolesnej, średniowieczna Pieta, została za sprawą ks. Stanislawa uznana przez mieszkallców okolicznych wsi za Matkę Bożą Romów. Scns tego pomysłu jest oczywisty: ksiądz Opocki pragnie w ten sposób przywrócić lub raczej zbudować Romom właściwe, godne szacunku miejsce w spoleczcllstwie polskim zarówno na poziomie lokalnym, jak i globalnym. formując wśród Romów poczucie godności, a także stwarzając ich obrazjako równoprawnej grupy społecznej. Efektem tego działania jest choćby to. ze najbliżsi s<lsiedzi Romów w Lososinie, jak i w tych osadach, gdzie ks. Opacki pracowal, mówią o Romach używając tego właśnie etnonimu, podk.reślając. jak pie;knym obrzędem jest pielgrzymka w trzecią niedzielę września w Limanowej, wspominając, jak zajeżdżały autokary tu i ówdzie, �96 zabierając Romów oraz chętnych do Lososiny, jak miejscowi księża ogłaszali i zachęcali do uczestnictwa w pielgrzymce. Wśród licznych działall ks. Stanisława Opockiego, duszpasterza Romó\v diecezji tarnowskiej, mgr Maliy Królik, do niedawna kierowniczki Poradni Spolecznozawodowej w Limanowej i, w mniejszym już stopniu, paru innych osób, nie będących Romami, powstało w ciągu ostatnich paru lat wiele eksperymentalnych klas dla dzieci Romów, jeszcze przed ogłoszcniem programu ministerialnego. 8 lipca 1992 roku został zatwierdzony przez Ministra r:dukacji Narodowej program specjalnego nauczania początkowego dla Romów; wc wrześniu tcgo samego roku wprowadzono program w życic tam, gdzie sil:(to dało zrobić. Program opracował zespół w składzie: mgr Maria Królik. mgr Ewa Golillska, mgr Maria Gądek, mgr Barbara Arendarczyk, mgr Stanislaw Kwietniewski, mgr Andrzej Burkat. Walio poddać analizie ten dokument pod kątem problemu pluralizmu kulturowego - zastanowić się nad tym, ile jest w nim obrony różnorodności kulturowej, a ile dążenia do kulturowej integracji społeczcllstwa polskiego. 4. Analiza programu dla klas romskich Zaproponowany dla szkół w południowych częściach Polski (a ściślej dla Romów plem ien ia Bergitka Roma) program nauczan ia da lek i jest od koncepcj i pluralizmu kulturowego. Autorzy programu we wprowadzeniu wyrażają opinię. że dzieci romskie (termin "romskie" pojawia się wymiennie z "cygallskie") "wymagają szczególnej opieki, aby w dalszym życiu mogły sprostać warunkom życia w społeczellstwie polskim". Już na wstępie więc pojawia się zadanie integracyjne, dla którego wartością nadrzędną jest sprawne i bezkonfliktowe życic w jednym społeczellstwie. Autorzy podkreślają zarazem konieczność rozszerzania programu nauczania na rodziny romskich dzieci, które w całości są zaniedbane. Zaznaczają, iż dzieci Romów uczęszczają do szkoły bardzo nieregularnie, zła frekwencja powoduje, że nie można mówić o ciC)glości nauki. Czasem w ogóle odchodzą ze szkoły przed ukOllczenicm ośmiu klas. a często powtarzają po cztery razy klasy, co sprawia, że do szesnastego roku życia (do kiedy mówimy o obowiązku szkolnym wymaganym prawem), nic SC)\V stanic ukollczyć szkoły podstawowej. Przyczynami złej frekwencji podawanymi przez autorów programu są przede wszystkim wyjazdy rodziców i choroby. Warto dodać, że wszyscy badani przeze mnie nauczyciele kontaktujący się z dziećmi romskimi, a także urzędnicy lokalni (sołtysi, wójtowie, pracownicy pomocy społecznej) zgodnie twierdzą, iż prawdziwą przyczyną tego stanu rzeczy jest niechęć dzieci romskich do nauki jako do formy systematyczncgo wysiłku. W analizowanym programie nauczania początkowego dla Romów czytamy: "Aby prawidłowo prowadzić proces nauczania tych dzieci. należalo opracować �97 a podstawie ich obserwacji program minimum, dostosowany do ich możliwo:i". Już to sformulowanie zawiera sugestię, że jedynie program jakoś rozulianego .,minimum" jest "dostosowany" do ograniczonych możliwości dzieci )Illskich. Autorzy programu wskazują na ogromne trudności w ich nauczaniu; a ich glówną przyczyny uznają bariery językową - słabą znajomość języka niskiego ... ktllry Jcst dla nich językiem obcym". W programie czytamy: Trzeba pamiytać. że dziecko cygallskie. wywodzące się z rodziny o odmiennej ulturzc. systemie wartości. w której rozmawia się w języku cygallskim \\arowym, posiada bardzo maly zasób słów polskich. Pierwszy kontakt nauczycielem mówic\cym innym językiem utrudnia mu zrozumienie polecell auczyciela. Niekiedy nie rozumie tego, co mówi nauczyciel, co utrudnia mu oprawnie rozumować". Nie dziwi więc następujące sformułowanie zamieszzone \v zakollczeniu programu: "Głównym zadaniem dla nauczyciela w realiacji tych zamierzell jest pokonanie bariery językowej". Ciekawe, że wątek ieznajomości j<;zyka polskiego pojawia siy w większości rozmów, jakie przef"l1\\adzilam z nauczycielami w szkołach, do których uczęszczają dzieci mniej:wści rcJlllskiej. Wyjc\td stanowili ksiyża katecheci, którzy jednomyślnie Ie zam\a/ali rói.nic w znajomosci języka polskiego między dziećmi uczestniD\cym i w lekcjach rei igi i. Następny problem. jak dowiadujemy się z programu, to "nadrobienie braó\\ \\ adaptacji środowiskowej. manualnej, nauczenie ich pisania i czytania". o ostatnie sl'ormulowanie objaśnia. co oznacza "minimum", dostępne dla zieci romskidl. Autorzy dalej stwicrdzają w sposób znamienny, iż nauczenie .ch elemcntarnych umiejytności "pozwoli je zintegrować ze środowiskiem zicci polskich". \V analizowanym dokumcncie dwa razy pojawia się kwestia odrębności u lturo\\ ej Romów. I.a pierwszym razem mówi się o konieczności włączenia o programu wielu wycieczek i rozmów z ludźmi, co "pomoże znaleźć mot y.ację do nauki i pomoże im się odnaleźć w spoleczellstwie polskim, co · rezultacie moi.e im dać wiarę we wlasne siły". Sens wycieczek i rozmów ludźmi uzasadnia się tym. że "ich przodkowie byli ludem wędrownym"". \\raca się lakil: uwagę na to. że poza dostarczaniem wiadomości trzeba ~ztaltować charakter. Twórcy anal izowanej propozycj i programowej są · pl:!ni świadomi kulturowych różnic dzielących środowisko Romów od śro0\\ iska dominujc\cego, zarazem jednak różnice te interpretują głównie · kategoriach zaniedbania. nieprzystosowania, zapóźnienia. "Mając na uwadze zicci ze spccylicznego środowiska o odmiennej kulturze, systemie wał10ści 110rm postępowania. nauczyciel powinien im ukazać obraz człowieka uczci.ego. pracowitego. szanujc\cego bliźnich. Poprzez naukę dzieci cygal1skie C.I : rr/.ch~ lU 1.a/naC/~ ć. ic Ikrgitka Roma od swleci nic są ludem m;drownym, kulturzc hrakjcst klas~ unych cech cyg.~liskicg.o nom~dyzmu. a w ich lokal- �98 powinny zrozumieć takie pojęcia jak: kultura i higiena osobista, godność. poszanowanie pracy innych, szacunek dla osób starszych. prawdomówność. obowiązkowość, rzetelność, uczciwość". Program także ujawnia założenia na temat cech wrodzonych młodzież) romskiej, nie uwarunkowanych kulturowo: "Dzieci cygai1skie ScI z natur) agresywne, łatwo się zniechęcają". Szczegółowy program z rozbiciem na przedmioty i klasy zwraca uwagę na konieczność wielokrotnego powtarzania elementarnych treści w celu uzyskania efektu edukacyjnego. co pośrednio sugeruje pewne "naturalne" zapóźnienia, o których otwarcic mówią niektórzy nauczyciele w wywiadach. Wskazują oni na ogromnc rozmiary patologii społecznej: alkoholizmu i kazirodztwa w niektórych osicdlach romskich. a także na ich związki ze środowiskami przestępczymi. W programie szczegółowym znajdujemy tak podstawowe tcmaty. jak umiejętność korzystania z urządzei1 sanitarnych, rozróżnienie własności prywatnej i wspólnej, pozycja ciała przy czytaniu i pisaniu, poszanowanie zieleni, sprzętów klasowych i przyborówosobistycll. Jako temat w drugiej klasie umieszczona jest kwestia: "Domy mieszkalne i ich wygląd: np. nowy - stary, parterowypiętrowy, murowany - drewniany, dom jednorodzinny _.blok". Zastanawiająco natrętnie we wszystkich trzech klasach powtarza się temat o ptakach pozostających na zimę w kraju, dla dziecka wiejskiego raczej znany, który też nie 1'0\\ inien być obcy dla dzieci romskich, żyjących w bliskim kontakcic L przyrodą. Z aktualnych uroczystości, które powinny być obchodzonc, wymieniane są: Dziei1 Nauczyciela, Święto Zmarłych, choinka noworoczna, Dziei1 Kobiet. Dziei1 Matki, Dziel1 Dziecka. W klasie trzeciej pojawiają się nowe tematy: regulamin szkolny, biblioteka. lekarz szkolny, uczestnictwo w życiu szkoly, korzystanie z telefonu, numer) alarmowe. Zapoznanie się z magnetofonem; zegar, budzik. W kaj.dej klasie powtarza się temat ruchu drogowego i bczpieczcllstwa. W tcmacie "Dom rodzinny dziecka" pojawiają się pod temat y: zbieranie i wykorzystanie odpadów użytkowych oraz oszczęd/.anie w gospodarst\\ie domowym; higiena pisania i czytania, własny kącik do pracy: rozeznanic w topografii wsi lub miasta - najważniejsze. miejsca, jak dworce. przystanki. W programie znajdują miejsce zainteresowania przyrodą w ogólności i przyrodą okoliczną, miejscami pamięci narodowej i treści ogólnonarodo\\e. choć tych ostatnich jest stosunkowo mało. Mówi się dużo o zaletach pielęgnacyjnych zabiegów wobec roślin oraz o potrzebie opieki nad zwierzętami. W trzeciej klasie pojawia się też tematyka wydarzcll okolicznościowych: rozpoczęcie roku szkolnego, wrzesiei1 miesiącem budowy stolicy i kraju., październik miesiącem oszczędności, Dzieil Policjanta, Dziell auczyciela, Święto Zmarłych, zwyczaje świąteczne i noworoczne. Dzieil Kobiet, kwiecieil miesiącem pamięci narodowej, dni oświaty, książki i prasy, Dziell Matki, Dziell �99 )7iecka. zakollCl.enie roku szkolnego i inne aktualne wydarzenia z życia \ środO\\isku dziecka. W odniesieniu do przedmiotu o nazwie "praca - technika" nauczyciele lrrzymują nast<;puj'lce dyrektywy: "Nauczyciel winien zwracać szczególną l\\agę na dokladność wykonywanych czynności, gdyż rozwijanie sprawności nanualncj u dzieci cygallskieh jest jednym z ważnych elementów decydujących ) IW\\odzeniu szkolnym uc/nia. Należy kszta1tować poczucie estetyki i wrażli\ośei na Cl.ystoŚć wokól stanowiska pracy. ( ... ) Każdy wytwór ucznia trzeba )ccnić. a najlcpsze nagradzać. rod koniec każdego semestru zorganizować \ Y5\(1\\<;naj lepszych prac na teren ie szkoly, co dowartośc iuje cygatlskie dzieci \ \)uaeh pU/.ostalych uC/.niów". \'1 i<;d/.y innym i ce Iem nauczan ia jest ,.Kształtowan ie szacunku do pracy, 11'7) S\\ nien ic i sh)S()"a n ie podstawowych zasad BHP". Oszczędzan ie i porząd,()\\ an ic m icjsca pracy wyst<;puje jako element programu nauezan ia w pierw,zej klasiI:. \V odniesieniu do plastyki dyrektywy są nastltpująee: "Należy zwrócić I\\ag<; sZCl.cg(\lnic na estelyky i porządek miejsca pracy oraz pełną swobodę \ \\ yrażaniu spoj rzcn ia na otaczając,\ dziecko rzeczywistość". Mówi się też l I)śm iell:n iu dzil:c i romsk iell. ;\ 010 przykłady tematów z plastyki: "nasze osiedle eyg'1I1skie. moja rodzina. mój ulubiony przyjaciel, najważniejsze wyda'Ll:nie \V moim :i.yciu. uluoiona bajka z dobranocki"; "przykłady projektowania ';IJl11pozycji: chusta cyg,1I1ska, wóz cyg3l1sh" ludziki z kasztanów, zwierzęta , plastl:liny": "na/.yw'lnie i poznawanie kolorów". \\ drugil:j klasie proponmvanl: są lemaly, np.: "ilustrowanie scen związalych l. życil:m Cyganów. projl:ktowanie stroju cygallskiego, wycinanie :lt'l1ll'nló", stroju cygallskil:go z matcrialu i naklejanie na niebieskim podkłaJzil: l) dużYIll j'orlllaeil:. ilustrowanie różnych środków lokomocji - czym jeźJ7ili Cyganil: kil:dyś. a Cl.ym jeżdż.ą teraz, wykonanie dowolnymi technikami ,\/lJru na spódnic<; eygallsk,(. \\ 1.\\ j,vku I. naucI.anil:m pr/.edmiotu "środowisko" autorzy mówią: "Dzieci ~~ (c)gallskil: L. N.) nil: znają prawie j~zyka polskiego - literackiego, mają ;..:iopl1ty z porolllmil:niem si~, nazywaniem przedmiotów, rzeczy, zjawisk, j lalego lak \\ainl: jl:sl d la tej grupy dzieci środowisko spoleezno - przyrodn i:1.(:. Dlil:c i cyg~lI'lskie maj ,l bardzo ma Iy zasób słów w jQzykll polskim. ( ... ) SZCll:gt'Jlnil: obsl:r\Vacjc. bl:/pośrl:dni kontakt ze środowiskiem przyrodniczym i spllkcznym dostarczy im du/o wrażcJl, a tym samym pobudzi ich do myślenia i nauki"". , ". 1\ m Pllllkcic ; :\ ill r~I/(!n ć~l'it;Jm:. (klllCIlI\ prO~r;JlIllI r/ckollło klor<: r<:prLlI.·ll!lIj'ł :-~I'rLll'IlII1\I;t1o kilk:! pokoicll mO/Clił) m(l\1 it: O pewnym C\~,lI'lskil'j Ikr~ilka I<:mll. kultury Roma. l:ainl<:n:sOl~·anill -. <:l1usta. sródllica Ni<: Illemy l<:z. uy romsk,! kulturą. i WÓl: wędrowny te cechy kulturowe <:ho':: - nil' są plernil,: lO �100 Analizowany program zarówno klasy pierwszej, jak i drugiej, wydaje się przeładowany; zauważamy tu zresztą poważną niekonsekwencję: jeśli dzieci nie umieją słów, nie znająjęzyka, to uczyć o zdaniach pytających i wykrzyknikowych, rzeczownikach i czasownikach wydaje się na pierwszy rzut oka zbyt trudne. W programie pojawia się do wyboru lektura, w której obrybie znajdujem~ opowiadania o tematyce romskiej - Czarna !;wiec::ka J. Grabowskiego, wśród takich standardowych pozycji jak Najlllilsi E. Szelburg-Zarębiny, Pilot i ja A. Bahdaja, Psotki i .\:mieszki J. Porazit'1skiej, Lokolllo/vwa J. Tuwima, Ba.\:llie H. Ch. Andersena - wybór, Plastusiowy pallli(:Jnik M. Kownackiej, Dzieci z Bullerbyn A. Lindgren. Na zakot'1czenie autorzy piszą: "Treści programu zostały dostosowane dla dzieci cygat'1skich, «odstających» od swoich rówieśników (ponicwaz dziecI cygat'1skie uczęszczające do przedszkola i właściwie wychowane przez rodziców uczęszczają do klas z polskimi dziećmi i doskonale dają sobie radę). u których dominującą przyczyną trudności w nauce Sil ogromne zaniedbania środowiskowe ( ... ). W możliwie naj krótszym terminie dziecko powinno \\yrównać braki wiedzy, które powinno osiągnąć do przedszkola i klasy zero\\ej (większość z dzieci cygat'1skich nic uczestniczy w przygotowaniu przedszkolnym)". Uzasadnienie jest następujące: "W okresie przygotowawczym (dzieci przychodzą do szkoły nieprzygotowane kompletnie) dziecko musi nadrobić braki w adaptacji środowiskowej, ruchowej, manualnej, gdyż tak zaniedbane nie nadąża". Autorzy programu zwracają uwagę na cechy osobowościowe dzieci romskich: "Dzieci przychodzące do szkoły są łeniwe, roztargnione. wybuchowe, agresywne, nie potrafią właściwic zachować się w czasie lekcji. Całkowity brak koncentracj i nie pozwala im poprawnie rozumieć wypowiedzi nauczyciela. Wielką rolę w tej sprawie ma do odegrania właśnie nauczyciel. który musi poznać środowisko dziecka, aby mógł właściwie pokierować procesem jego nauczania.( ... ) Poza tym, dzieci te są zbyt «żywe», aby siy skoncentrowały na uważnym słuchaniu". Autorzy przypuszczają, że można to jednak zmienić: "poprzez czytanie opowiadat'1, bajek przez nauczyciela dzieciom należy ukazać świat inny, kolorowy, co potrafi wywołać w nich chęć nauki czytania, aby same w przyszłości mogły czytać choćby krótkie bajki i przenosić się w krainy, gdzie nie ma trosk, kłopotów, a wszystko staje siy za dotknięciem czarodziejskiej laski. W ten sposób można u dzieci wypracować poszanowanie książek". Widzimy więc wyraźnie, że trzyletni program nauczania początkowego w klasach romskich, opracowany przez zespół pedagogów a zaakceptowan~ przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w roku 1992 mial, jak widać, charakter zdecydowanie integracyjny. Jak napisali jego autorzy: "Głównym celem w pracy z dziećmi cygat'1skimi powinna być nauka pisania i czytania oraz przygotowanie do nauki z dziećmi �101 ~olskimi". Zabiegi edukacyjne proponują wpojenie wartości istotnych dla normatywnego kodeksu kultury polskiej takich jak pracowitość, gospodarność, JszczC(dność, poczucie ladu, a także pewnego zakresu wiedzy, potrzebnej do sprawnego działania w obrębie społeczellstwa polskiego. Realizacja programu, który zakollczył siC( faktycznie w roku szkolnym 1995-1996, w wojevvództwie nowosądeckim wskazuje na to, że pełni on raczej rolę programu zastępczego, reedukacyjnego czy resocjalizującego, wprowadzającego do norm, \\zorów szkoły powszechnej, obowiązującej w Polsce. Romowie są traktowani raczej jako margines społeczny niż jako odrębna grupa etniczna, dysponująca vvłasną kulturą. Mimo zaakcentowania faktu odmienności kulturowej Romów, żadna z istotnych cech rolllskiej kultury plemienia Bergitka Roma nie jest v\ analizowanym programie dostrzeżona. Jeśli się wspomina O wzornictwie c~ gallskich chust czy muzyce cygaJlskiej, to się tym samym konstruuje jakąś domn iemaną tradycj<; cygclllską, czy ściślej ogólnocygallską, która istn ieje bardziej w wyohrażcniaeh przeciętnego Polaka niż w rzeczywistym życiu spoteczności romskich w naszym kraju. Latwo z postulatów edukacyjnych, zawartych w analizowanym programie, odczytać obraz specyfiC/nie cygaóskiego systemu wartości, zakładanego przez autorÓ\v. Nalcż<t do nich następujące cechy: brak uczciwości, pracowitości, obowiązkowości, rzetelności, szacunku dla innych, w tym również osób starszych, dla ich pracy, prawdomówności, rzetelności, a także nieznajomość godności oraz koncepcji kultury i higieny osobistej. Nie dostrzegamy tu żadnej cechy. która nie mialaby charakteru prywatywnego, tzn., która nie polegałaby na porównaniu z kultur<t dominującą i nie wykazywałaby braku jakiejś cechy cila tej kultury charakterystyczne/. 5. Cechy kulturowe a cechy naturalne Duża część dzieci romskich poddawana jest badaniom psychologicznym jest ich zapóźnienie rozwojowe. Nauczyciele zdają sobie \V zasadzie sprawy z tego, że dziecko, które do siódmego roku życia nie miało \\ ręku książki, zeszytu, ołówka, kredki czy pędzelka, nie umie nawet wziąć do ręki tych przedmiotów, ale czy to z lenistwa (konieczność dodatkowej pracy), czy z przekonania o nieuniknionym skazaniu dzieci romskich na niski poziom wyksztalcenia odsyłają notorycznie dzieci do poradni społecznozawodowych. Prawie żadna z osób, z którymi przeprowadziłam wywiady, nie mówiła przy tej oka7j i o różnicach kulturowych, ale zawsze o cechach naturalnych, wrodzonych. posiadanych "wc Krwi". Jedyną osobą, która z własnej inicjatywy zabro- i stwierdzane I II !.llaulli<: SI.<:r/.<:jo s\lojskoś<:i i obcości \V postawach Polaków wobec Romów pisałam an: l-.uk: NOII/juko .Iw"j i juko ohcy. Ibiorowo.l:Ć: Romów w ,I'wiadomości społec;:no,~ci wiej- ski"l ... LlId"\. 7X. 1<)1)5.s. .157-.175. �\02 niła stosowania testów na inteligencję w stosunku do dzieci romskich. jest mgr Marta Królik, dawna kierowniczka Poradni w Limanowej. glc,;boko prześ\\iadczona o społecznych uwarunkowaniach niepowodzcll szkolnych dzieci rOIllskicll. Naraziła się w ten sposób na ataki nie tylko z.e strony niektórych zwierzchników, ale także ze strony niektórych przywódców intelektualnych społeczności romskiej w Polsce. Rozmowy z osobami odpowiedzialnymi za problem oświaty dla Romó\\ i podejmującymi w tej sprawie decyzje wskazuj". że postrzegają one odmienności Romów przede wszystkim w katcgoriach pozakulturowych. WypO\viadane są opinie, iż Romowie nie reprezentują żadnej odn;bnej kultury. stanowiąc raczej przypadek degradacji. zdziczenia. rozkładu. degeneracji czy nawet patologii społecznej. Nie może więc w ich przypadku być mowy o jakiejkolwiek edukacji w kategoriach kultury mniejszościowej. Podkreśla się n(l\\el. że Romowie nie dysponują formą kultury, któr'l mo/na by traktować jako podstawę systemu edukacyjnego. tak jak np. kultura mniejszości łcmkowskiej. białoruskiej ezy niemieckiej. Ani w kręgach lokalnej elity czy lokalnych dcc:dentów, ani wśród przeciętnych czlonków zbiorowości wiejskiej jako odmienność kulturowa Romów nic jest odbierana odmienność ich systemu wartości. wyrażająca się m. in. w innym stosunku do pracy. czasu (wolnego i zajętcgo). do nauki szkolnej, opieki nad dziećmi, obowiązków wynikaj'lcych z mieszkania w jednej wsi, umowy o pracy, sposobu troszczenia się o z.drowic \,łasne i dzieci. specyficznym rodzaju lojalności wewnątrz grupy \\ Jasnej i jej braku na zewnątrz. Również wśród romskich przywódców problem odrębnej kultury !"Omskiej nic pojawia się w sposób wyraźny i sprecyzowany. Co wi<;cejwszystkie inicjatywy stawiające sobie za ccl "naprawę sytuacji" ROllll)'V zmierzają nieustannie do sformułowania programu ich calkovvitej integracji kulturo\\ej ze zbiorowością większościową. Analizowany wyżej program spccjalnego nauczania początkowego dla dzieci Romów jest doskonalą ilustrac.ią takich postaw. Elva Nowicka CULTURAL 1:I)UC/\T10NAL I'OI.lCY I'LURALlSM OR 11'\n:(iIC\ liON" FOR Till: IW. 'If\; liS :->1111.1.1) 1:\ I'()L\NJ) (SumnIary) The author deals with the practical aspeel or the concept or cultural pluralism in I'oli,h -,"ciely in the recent ycars_ arguing that the prerequisite, lilr Ihe developmen! 'lI' a pluralistic· 'OClC!\. i. e. society liII' which eullural diversity bccomes <llalllc. 'lI·C Ihl' lill\I1\1 illg: till' rc'c·ognlli"!1 by various social groups or the dirlcrcnec, among group, ,IS indic;llions ol· cultural diILT,il\. �103 l:,signm.:nt of a posiliv·.: valu.: lo su.:h diversity. and foundation of institutionalized forms .lfa.:tiviti.:s intcndn!to p.:rp.:tuatc. nurture. and develop such diversity. I"h.: aUllwr appli.:s th.: <:olKepi of cultural pluralism 10 tiK situation of Romanies in Poland . .lr I(l hc pr.:cisc. to onc group- thc Ikrgitka Roma in southern PolaneJ. As the analytical material. ,11\:lI:'CSa syllahus of L'lenlCnlary cducation for Romany children and the observations concerning lh~ pcn:,:plion of Romanies hy p.:rsons playing important roles Irom the point of view of the pro.:css ofso.:iet~ plurali/ation on th.: local!cvcl (mainly teachers and priests). The author comes lo a conclusion that the uniqucllCss of thc it!cntity Romanies is still perceived mainly in noncllilllr,i1 .:atcgori.:s: thcir systcm of valucs is not pcrccived as a fCatun.: of their culture. Similarly. :1nHlng thc ROIll'IIlV· leaders Ihe problem or uniquc Romany culture is not ckarly and precisely dclined cithcr a'· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a56d5fe6d6ac881e2b9a4e4dcf6828f8.pdf 82111b5c5dbc267f70d6153d0036aa7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2109 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource regiony przemyslowe - badania etnologiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1958 Title A name given to the resource Etnologiczne badania regionów przemysłowych w Polsce / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.147-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 IRENA BUKOWSKA-FLOREŃSKA Instytut Nauk Pedagogicznych i Społecznych Filia Uniwersytetu Śląskiego Cieszyn ETNOLOGICZNE BADANIA REGIONÓW PRZEMYSŁOWYCH W POLSCE. PRZESZŁOŚĆ, STAN TERAŹNIEJSZY I PERSPEKTYWY Społeczno-kulturowa rzeczywistość tradycyjnych kultur ludowych i plemiennych, w ich szerokim aspekcie historycznym i funkcjonalnym, była jeszcze do niedawna głównym obszarem dociekań w polskich badaniach etnologicznych (etnograficznych). Źródłem' trwania tradycji kulturowej w społecznościach chłopskich była realna możliwość bezpośredniego jej przekazu drogą transmisji ustnej oraz przez symbole i przykład. Dziedziczone w ten sposób przez pokolenia wartości kultury były widocznymi cechami względnie zwartego systemu kulturowego, odrębności regionalnych, a także narodowych. Rozwijające się od XIX wieku, coraz bujniej, różne gałęzie przemysłu, migracja ludności ze wsi do miast, przekształcanie się miast w aglomeracje przemysłowe w XX wieku i pojawianie się wielu czynników wywołujących proces urbanizacji wsi, przyczyniły się do postępującego regresu tradycyjnej kultury ludowej. Polscy badacze tej kultury, świadomi procesu jej nieuchronnej zmiany, już w wieku XIX spieszyli z "rejestracją" tego co dawne, rodzime, cenne dla wiedzy o tradycji ludowej, co w każdej chwili może ulec przetworzeniu lub całkowitemu zanikowi. Tego co jest świadectwem oryginalnej kultury regionalnej, a za jej sprawą też narodowej. O zbieranie i opracowywanie tej kultury dbają nadal ośrodki etnologiczne (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976, s. 21 - 49). Obok biedoty miejskiej, w XIX i XX wieku mieszkańcy wsi stanowili główne źródło siły roboczej dla przemysłu. Mieszkańcy wsi podmiejskich, bądź położonych w pobliżu kopalń i tworzących się innych zakładów przemysłowych, przekształconych z czasem w osady przemysłowe (na przykład na Górnym Śląsku) oraz ludność przybywająca ze wsi do miasta, do przemysłu wnosiła w tworzące się społeczności przemysłowe własny bagaż kulturowy. Był on świadectwem ciągłości tradycji rodzinnych i miejsca pochodzenia, z którym rzadko zrywano kontakty. Jednakże, w nowych warunkach dyktujących inny sposób i styl życia, stawał się on w znacznym zakresie nieprzydatny. Warunki te sprzyjały innowacji kulturowej i tworzeniu się nowych wartości oraz wzorów zachowań, a z czasem nowej tradycji będącej odbiciem innego, bardziej otwartego na wpływy zew.nętrzne systemu kulturo- �148 wego. W takich ośrodkach przemysłowych jak śląski i łódzki, wytworzył się on w ciągu kilku dziesiątków lat, z jednej strony, jako pochodna procesu zmiany, z drugiej, jako własny dorobek kilkunastu pokoleń społeczności industrialnej złożonej z robotników przemysłowych (w Łodzi, Żyrardowie - tkacze, na Śląsku - górnicy, hutnicy i inni), obsługi technicznej i urzędników, rzemiosła i handlu - usług związanych z potrzebami tych społeczności (BukowskaFloreńska, 1987b, s. 85-92; Stawarz, 1982a, s. 29-45). Naukowe zainteresowania społecznościami skupiającymi się wokół rozbudowującego się przemysłu zrodziły się na terenie Europy w XIX wieku, w Polsce sięgają przełomu XIX i XX wieku. Dotyczyly one położenia i warunków bytowych robotników. Opracowania takie najbardziej znane są dla terenów Warszawy, Łodzi i Zagłębia Dąbrowskiego (Pietraszek, 1973, s. 37). Jako prekursora badań etnologicznych (etnograficznych) nad kulturą robotniczą wymienia się Stanisława Ciszewskiego i jego monografię, w której opisuje dwuzawodową grupę rolniczo-górniczą z okolic Sławkowa w Olkuskiem. Obok ogólnej charakterystyki i opisu niektórych dziedzin kultury materialnej i społecznej (ubiór, pożywienie, obrzędy i inne) sporo miejsca poświęcił on folklorowi i wierzeniom (Ciszewski, 1886 - 1887). Nieco materiału dotyczącego rodzinnego i publicznego życia robotników (przykłady z terenu Łodzi, Warszawy, Żyrardowa i Zagłębia Dąbrowskiego) można znaleźć w nielicznych opracowaniach z początku XX wieku, wśród których współcześni etnologowie jako najciekawszą cytują pracę ks. A. Wójcickiego z 1922 roku Robotnik polski w życiu rodzinnem. W pierwszej połowie XX wieku rozrastające się i stabilizujące rejony przemysłowe oraz kształtująca swój obraz i tradycję kultura robotnicza, nie leżały jeszcze w sferze zainteresowań badawczych polskiej etnologii. Badania nad społecznościami robotniczymi podejmowali przedstawiciele innych dyscyplin naukowych zainteresowanych warunkami życia robotników lub bezrobotnych (Trawińska, 1961, s. 19 - 104; Stawarz, 1982 c, s. 148) i ich własnymi opisami życia (Mysłakowski, Gross, 1938; Pamiętniki, 1933). Znane są z tego okresu pierwsze koncepcje teoretyczne dotyczące kultury klasy robotniczej (Rudniański, 1932; Gross, 1938), bądź po prostu kultury robotniczej. Na przykład Stefan Czarnowski w 1938 roku zwraca uwagę na powstanie nowej kultury, której twórców, jak pisze, cechuje świadomość "sprawiedliwości", "braterstwa", "godności ludzkiej", "myślenie konkretne ... materialnymi kształtami". Podkreśla istnienie etosu mas robotniczych, próbując zanegować dotychczasowe mniemanie jakoby postęp i mechanizacja pracy miały "wyjaławiać proletariat z wszelkiej zdolności do tworzenia wartości duchowych". Po dłlłższym wywodzie stwierdza, iż "Fakty nie potwierdzają słuszności tego poglądu. Kultura robotnicza wytwarza się w naszych oczach, nawet w kapitalistycznym systemie, choć wbrew niemu. I widoczne są w niej zadatki zarówno bardzo wielkiej, jak człowieczeństwem przenikniętej kultury" (Czarnowski, 1946, s. 101 - 120). �149 Poglądy te miały oparcie nie tylko w obserwacjach i przemyśleniach własnych, we wspomnianych wyżej publikacjach przedstawicieli, zwłaszcza ówczesnych lewicowych prądów filozoficznych, ale też we wcześniej publikowanych materiałach rozproszonych w najczęściej nieprofesjonalnych wydawnictwach. Zaliczyć tu można między innymi ogłaszane w poznańskiej "Warcie" podania i legendy dotyczące śląskiego górnictwa, przez pochodzącego z Wielkopolski zbieracza folkloru górniczego, Skromnego (pseudonim), 1875, o czym obszernie pisze Józef Ligęza w wydanej przed kilkunastu laty monografii Podania górnicze z Górnego Śląska (Ligęza, 1972). Podobne materiały, wzbogacone opisem pierwszych procesów industrializacyjnych w Tarnowskich Górach, Gliwicach, Katowicach i okolicy, można znaleźć w artykułach Józefa Lompy pochodzących z XIX wieku i opublikowanych przez A. Zielińskiego dopiero w 1984 roku (Simonides, 1989c, s. 12, 25). różnych przejawach życia robotniczego na początku wieku XX, zwłaszcza wśród społeczności górniczych na Górnym Śląsku, interesujący materiał znajdujemy w ukazujących się w okresie międzywojennym monografiach miejscowości, takich jak: Knurów, Krywałd, Chorzów, Tarnowskie Góry czy Świętochłowice. Stanisław Wallis ówczesny zbieracz miejscowego folkloru, a także założyciel kolekcji muzealnej, w rozdziale monografii Świętochłowic zatytułowanym "Sztuka ludowa", zamieścił szczegółowe informacje o kulturze aż 15 wsi przemysłowych w centrum Górnego Śląska. Opisując kulturę ludności pracującej równolegle na roli i w przemyśle, bądź tylko w górnictwie i przemyśle, zwrócił po raz pierwszy uwagę na wyrabianie przedmiotów codziennego użytku, często zdobionych, z odpadów pochodzenia przemysłowego, jak blachy, płytki ż.elazne, druty, węgiel (używany do rzeźbienia) i inne (Wallis, 1931, s. 196-200). Nacjonalistycznie zorientowane badania nad kulturą ludową Śląska prowadzili etnografowie niemieccy już od około 1919 roku, między innymi pod kierunkiem Alfonsa Perlicka (Bytomskie, Gliwickie, Opolskie) uwzględniając także "ludową kulturę stanu robotniczego" (Perlick, 1943). Szerzej o tym wspomina Mieczysław Gładysz w opracowaniu Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku opublikowanym w wydawnictwie powstałego w 1934 roku Instytutu Śląskiego w Katowicach. W podsumowaniu stanu i potrzeb ówczesnej etnografii śląskiej, której przedstawiciele podejmowali w latach trzydziestych naukowe penetracje terenu, zbierając zabytki dla tworzonego Muzeum Śląskiego, nie podjął jednak wątku badań kultury powstałej tu społeczności przemysłowej. Skupił się, podobnie jak inni badacze tego okresu, na gromadzeniu wiedzy o ulegającej regresowi kulturze chłopskiej. Przyczyną była świadomość, że śląska kultura chłopska posiada cechy świadczące nie tylko o tradycjach regionalnych lecz także narodowych (Gładysz, 1936, s. 157 - 187). W okresie międzywojennym opublikowano tylko część materiałów zebranych przez zespół (Agnieszka i Tadeusz Dobrowolscy, Mieczysław Gładysz, Jerzy a �150 Longman, Longin Malicki), dotyczących głównie Beskidu Śląskiego z Cieszyńskiem, Opolskiego, Pszczyńskiego (Bazielich, 1973, s. 711 - 713), w mniejszym stopniu Rybnickiego i Katowickiego. Syntezę zebranych materiałów, uwzględniającą szersze wzmianki o części przemysłowej regionu, opublikowano dopiero w latach pięćdziesiątych (Ligęza, 1948, s. 167 -209; Gładysz, 1959, s. 453 - 522). Podobnie sprawa wyglądała w innych regionach Polski, gdzie przez długi czas, jeszcze po 1945 roku, zajmowano się przede wszystkim zbieraniem i dokumentowaniem kurczących się zasobów tradycyjnej kultury chłopskiej, badano jej przemiany, nie próbując opisu kultury funkcjonujących już od lat społeczności skupionych wokół centrów przemysłowych. O ile historycy podejmowali i rozwijali na coraz szerszą skalę badania dotyczące "polskiej klasy robotniczej", nie biorąc jeszcze, w latach 1945 - 1956, pod uwagę problematyki kultury (A. Stawarz wymienia takich autorów, jak: T. Lepkowski, S. Kolabiński, L Pietrzak-Pawłowska, N. Gąsiorowska i inni), etnolodzy dopiero zaczęli właściwie dostrzegać to pole badawcze. Za pierwsze, szersze tego sygnały, można uznać zainteresowanie twórczością plastyczną górników, zwłaszcza zaś wyrobami i rzeźbą węglową oraz solną (Życki, 1949; Żywirska, 1949; 1951; 1952; Gładysz, 1952; Seweryn, 1952), a także muzycznym folklorem górniczym (Ligęza, 1952; Wallis, 1952; Dygacz, 1960). Za przełomowy moment w wytyczeniu nowych kierunków badań przyjmuje się metodologiczną konferencję jaka miała miejsce 23 kwietnia 1956 roku w Krakowie (Pietraszek, 1958, s. 401 - 431), z wprowadzającym w dysKusję referatem profesora Kazimierza Dobrowolskiego (1958, s. 76 - 77). Zwrócił on uwagę na "doniosłość historii kultury ludu pracującego" różnych formacji w dziejach ogólnonarodowych, na znikomą liczbę prac reprezentowanych przez etnografię i inne dyscypliny naukowe, poświęconych kulturze robotniczej XIX i XX wieku (zwłaszcza "kulturze materialnej, życiu rodzinnemu, zwyczajom, obyczajom i folklorowi robotniczemu"). Podkreślając konieczność wypełnienia tych luk badawczych stwierdził wówczas, iż jest to także istotna dziedzina pracy etnograficznej. Realizacja głoszonego tu między innymi postulatu badań społeczności robotniczych miała oparcie we wcześniej podjętych badaniach śląskich muzeologów i członków Komisji Etnograficznej Instytutu Śląskiego w Katowicach (o czym będzie mowa szerzej w dalszej części). Opierała się jednak przede wszystkim na doświadczeniach kra k o wskiego ośrodka badawczego, prowadzącego badania pod kierunkiem K. Dobrowolskiego. Były to badania podjęte w 1951 roku przez Zakład Etnografii Ogólnej UJ nad życiem i kulturą górników salinarnych w Wieliczce w latach 1880-1939 oraz kontynuowane nad innymi ośrodkami przemysłowymi w ramach prac Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie. Efektem była w pierwszym rzędzie praca Danuty Dobrowolskiej Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939 �151 (później książka o poszerzonym zakresie), w której konsekwentnie zastosowano zalecane przez Dobrowolskiego integralne, możliwie wszechstronne ujmowanie badanych zjawisk. Wychodząc od zadań badawczych, scharakteryzowano źródła, przebieg badań i ich wyniki. Uwzględniono zarówno dzieje żupy i zakładu produkcyjnego, jak i zagadnienia związane z pracą i swoistymi cechami kultury i tradycji kulturowej badanej społeczności (Dobrowolska, 1958a, s. 288 - 314; Dobrowolska, 1965; Kutrzeba-Pojnarowa, 1981, s. 17 - 35). Ta sama autorka, w tym samym czasie, opublikowała w "Etnografii Polskiej" artykuł nie typowy dla dotychczasowych zainteresowań etnograficznych, dotyczący sposobu spędzania czasu wolnego robotników małopolskich, zwracając uwagę na nowy element - "współczesną kulturę wczasową". Opracowanie to jest relacją z badań zespołowych wymienionego Zakładu, prowadzonych w latach 1949 i 1950 (Dobrowolska, 1958 b, s. 315 - 322). Podobny charakter miały też prace Edwarda Pietraszka Wiejscy robotnicy kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim ośrodku górniczym w X I X i X X wieku (l 966b ), czy Materiały do historii załóg fabrycznych w Polsce południowej pod redakcją K. Dobrowolskiego, opublikowane przez dwóch autorów w "Pracach Komisji Socjologicznej" (Hutka, 1966; Żychowski, 1966). Prace te uwzględniały zarówno życie społeczne i kulturę materialną, jak i społeczno-kulturowe skutki funkcjonowania badanych zakładów. O kulturze robotniczej "na tle rozpadu tradycyjnej kultury ludowej w Zagłębiu Krakowskim" pisał wcześniej Edward Pietraszek (1964), zaś o społeczno-kulturowych skutkach industrializacji, w związku z badaniami nad grupą zawodową górników w Lubiążu, Antoni Stojak (1964). Wymienione prace z pogranicza etnografii, historii i socjologii, otworzyły nowy rozdział w badaniach etnologicznych nie tylko ośrodka krakowskiego, lecz dały przykład nowych potrzeb i możliwości badawczych innym. Na szerszy kontekst problematyki badań nad kulturą robotniczą zwróciły uwagę późniejsze artykuły E. Pietraszka i D. Dobrowolskiej. Jak już wspomniano wyżej, najwcześniej badania kultury robotniczej podjęto na G ó rn y m Ślą sku. Pierwsze artykuły dotyczyły folkloru górniczego, słownego i muzycznego oraz sztuki i znalazły się w specjalnym zeszycie "Polskiej Sztuki Ludowej" z 1952 roku (Żywirska, Ligęza, Wallis, Gładysz). Problematyce związanej z tymi dziedzinami kultury śląskiego regionu przemysłowego poświęcono później wiele opracowań, zarówno o charakterze materiałowym, jak syntetyczno-podsumowującym. Taki charakter ma na przykład jedna z dwóch książek Józefa Ligęzy Śladami tradycji, w której omówiono nie tylko podania, opowieści, przysłowia śląskie, lecz także tradycje literatury górniczej z Polski południowej (1968; 1972). Podobny charakter mają późniejsze publikacje. Należą do nich: Doroty Simonides, dotyczące humoru i rymowanek, w których uwzględnia folklor przemysłowego Śląska �152 (1984; 1985), zbiory pieśni Adolfa Dygacza, poprzedzone ogólnym omowleniem (1960; 1987), bądź historyczną i formalną analizą etnomuzykologiczną, jak w opracowaniach Krystyny Turek (1986a; 1986b). W okresie powojennym zespół członków Komisji Etnograficznej Śląskiego Instytutu Naukowego w Katowicach podjął badania nad tradycyjną kulturą zawodowej grupy górniczej. Zakres badall był szeroki, bo obejmujący nie tylko tradycje zawodowe (narzędzia pracy, ubiór, organizację pracy) i związaną z nimi obyczajowość, lecz także problemy osadnicze, strukturę etniczno-społeczną, mieszkanie, pożywienie, wierzenia, plastykę, folklor. Prowadzono je w osiedlach przykopalnianych, miastach i wsiach o przewadze ludności górniczej; ich wyniki opublikowano w 1964 roku w monograficznej pracy zbiorowej opracowanej przez Józefa Ligęzę i Marię Żywirską Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie (1964). Wcześniej, w trakcie zbierania materiałów, zaprezentowano uwagi o sposobie prowadzenia badań, co stanowiło cenną wskazówkę metodologiczną dla późniejszych badaczy tego regionu i podobnej problematyki (Żywirska, 1952, s. 127 - 130; 1953, s. 93 - 103). Zgodnie z intencją wspomnianych autorów, ich praca, która wyprzedziła inne monografie dotyczące kultury środowisk przemysłowych, stała się wskazówką do podejmowania wielokierunkowych, szczegółowych inicjatyw badawczych, zarówno na Górnym Śląsku, jak w Łodzi i w Warszawie. Warto wspomnieć, że w tym samym czasie ukazały się w ramach "Górnośląskich Studiów Socjologicznych", wydawanych przez Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, dwie książki poświęcone rodzinie górniczej i hutniczej (Mrozek, 1965; Adamski, 1966), które stanowią znakomite poszerzenie wiedzy o kulturze społecznej tego przemysłowego regionu w badanym okresie, a także dowód na bliskość obszarów badawczych współczesnej etnologii i socjologii kultury. Począwszy od lat sześćdziesiątych etnolodzy śląscy, zwłaszcza związani pracą zawodową z muzealnictwem, później z Uniwersytetem Śląskim w Katowicach i jego Filią w Cieszynie, z Uniwersytetem Wrocławskim, Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Komisją Etnograficzną przy Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach, prowadzili badania nie tylko nad stanem zanikających form i procesem zmian w tradycyjnej kulturze chłopskiej i robotniczej (Kaczko, 1968, s. 90-107; 1982; Dubiel, 1968; Buko',vska-Floreńska, 1968, s. 62-92; 1985, s. 126-152). Dążyli także do w miarę pełnego przebadania, zgodnie z indywidualnymi zainteresowaniami, niektórych dziedzin kultury śląskiej społeczności, zwłaszcza w regionie przemysłowym, który jako dominujący na obszarze Górnego Śląska, stał się z czasem głównym poligonem badawczym pracujących tu etnologów. W ostatnim dwudziestopięcioleciu, jako efekt tych dociekań, ukazały się w postaci artykułów i publikacji zwartych, dalsze opracowania dotyczące między innymi folkloru słownego i muzycznego, wierzeń, obrzędowości, sztuki niezawodowej, rodziny oraz zmierzające do próby ujęcia syntetycznego roli tradycji w społecznościach zindustrializowa- �153 nych. Z ważniejszych wymienić tu trzeba kolejno, zbiór Podania i opowieści Dąbrowskiego Marianny i Dyonizjusza Czubalów (1984), dwie prace Mariana Gerlicha o ludowych wierzeniach związanych z pracą w górnictwie i przemyśle, z interesującą antropologiczną analizą relacji "wierzenia a życie codzienne", "wierzenia a problem pracy" i "wierzenia i tradycyjny światopogląd w perspektywie robotniczej obrzędowości rodzinnej" (1992a; 1989). Charakter monograficznego opisu ma praca zbiorowa Górniczy stan ... , prezentująca wybrane dziedziny folkloru w powiązaniu z niektórym i zagadnieniami kultury społecznej (rodzina, wzory zachowaó, obrzędy), wierzeniami, sztuką, pod redakcją Doroty Simonides (1988). Szersze ujęcie, pod tą samą redakcją, prezentuje pozycja Folklor Górnego Śląska (Simonides, 1989 a), która obejmuje co prawda cały Śląsk (z rolniczym Opolskiem), zamieszczono tu jednak sporo materiału dotyczącego specyfiki kulturowej regionu przemysłowego. Wart podkreślenia jest fakt uwzględnienia, między innymi, rozdziałów dotyczących: "literatury dla ludu", której rozwój był możliwy dzięki istnieniu drobnych przedsiębiorców przemysłowych - drukarzy, "ruchu śpiewaczego" i "muzykowania", tak typowych właśnie dla śląskich osad robotniczych, podobnie jak amatorski teatr. W książce tej zwraca się uwagę zarówno na wątki archaiczne, jak i współczesne, w kontekście całościowego, systemowego ujęcia kultury i tradycji. Interesujący materiał z badaó nad obrzędowością rodzinną w katowickiej aglomeracji przemysłowej zebrały dwie autorki: Halina Gerlich i Krystyna Turek. Pierwsza z nich prowadziła badania w latach 1975 -1976 w środowiskach miejskich. głównie zaś w Katowicach, obejmując problematyką badawczą najważniejsze momenty z życia człowieka - Narodziny, zaślubiny, śmierć (Gerlich, 1984). Druga, zajęła się wyłącznie zwyczajami, obrzędami i śpiewami pogrzebowymi, dokonując dokumentacji dawnego i współczesnego repertuaru pieśni wykonywanych na Górnym Śląsku. Badaniami terenowymi i archiwalnymi w Jatach 1988 - 1992 objęła aglomerację górnośląską i niektóre miejscowości w Gliwickiem i Opolskiem. Wyniki pracy, łączącej dwie postawy badawcze - etnograficzną i muzykologiczną (bogata część z zapisem nutowym), zawarła w książce Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku (Turek, 1993). Jak już wspomniano wyżej, w badaniach kultury śląskiego regionu przemysłowego podjęto też problem amatorskiej sztuki robotników, szczególnie górników zaangażowanych w jej uprawianie zarówno w dziedzinie malarstwa, rzeźby, jak i innych form plastycznych. Wykorzystuje się w niej od wielu lat odpady pochodzenia przemysłowego i węgiel. Badania, rozpoczęte przez M. Żywirską, prowadzili inni intensywnie w latach 1958 - 1994 zarówno drogą penetracji terenowych i kontaktów osobistych z twórcami, jak i przez dokonywanie okresowych przeglądów dzieł twórców przystających do zez Zagłębia �154 społów amatorów spotykających się w lokalnych domach kultury i biorących udział w konkursach i wystawach organizowanych przez muzea w Zabrzu, Bytomiu, Rybniku, Wodzisławiu, Katowicach. Z tej okazji ukazywały się liczne katalogi wystaw o charakterze tekstów autorskich, z rejestrami twórców i ich prac. Badania terenowe publikowano sukcesywnie w artykułach, w rocznikach muzealnych i "Polskiej Sztuce Ludowej" (Bukowska-Floreńska, 1970; 1972; 1973; 1983) oraz jako publikacje zwarte (Żywirska, 1959; Bukowska-Floreńska, 1987 s; Fiderkiewicz, 1994). Prace dotyczące twórczości śląskich robotników mają najczęściej charakter opracowań monograficznych. Uwzględniają sylwetki twórców i analizę formalną ich prac. Podkreśla się w nich jednak nie tylko wartości formalno-estetyczne lecz także społeczno-kulturowe, wynikające z konkretnych uwarunkowań społeczno-ekonomicznych i tradycji kulturowych przemysłowego regionu. Taki materiał zawiera zwłaszcza książka I. Bukowskiej-Floreńskiej Twórczo.fć plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska ... , mająca charakter monografii etnologiczno-socjologicznej uwzględniającej także aspekt historyczny warunków w jakich kształtowała się ta twórczość (1987a, s. 35-41 i 138-140). Badaczy śląskich społeczności przemysłowych interesują coraz bardziej także różne przejawy kultury społecznej oraz czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, oddziaływające na zmiany w sposobie i stylu życia, w systemie kulturowym i systemie wartości. Ujawnia się to w życiu rodzinnym, zachowaniach i specyfice funkcjonującej tu współcześnie tradycji (Jaworski, 1967, s. 18-56; Kaczko, 1982, s. 75-80; Bukowska-Floreńska, 1968; 1983, s. 126·152; 1988, s. 253-278; 1993; 1991). Są opracowania, które mają już charakter podsumowujący, a nawet syntetyzujący wiedzę o tradycji kulturowej społeczności industrialnych, jak określa się ludność zamieszkującą od wielu pokoleń region przemysłowy, która zdołała już w znacznym stopniu wytworzyć własną kulturę i tradycję. Ma to znaczenie dla świadomości tożsamości społeczno-kulturowej tej ludności (Bukowska-Floreńska, 1983; 1987b; 1988; 1994a; 1994b, s. 72-82). Takie ukierunkowanie badań i dociekań etnologicznych stało się w ośrodku śląskim możliwe i konieczne ze względu na głębokość wewnętrznych zmian kulturowych i społecznych jakie zaszły w regionie już w XIX wieku, ulegając utrwaleniu i pogłębieniu w wieku XX. Zainteresowania badawcze w drugiej połowie XX wieku zostały jakby zobligowane konkretnymi warunkami środowiskowymi z jakimi ma do czynienia badacz. Niemałą rolę odegrała też współpraca niektórych etnologów z istniejącym do początku lat osiemdziesiątych Komitetem Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN, który prowadził tu także interdyscyplinarne prace badawcze (Bukowska-Floreńska, 1987b, s. 98-99; 1992c; 1994c; Łysik, 1975). Badania nad społecznością robotniczą i jej kulturą rozwinął także szeroko oś r o d e k ł ó d z k i. Zapoczątkował je w latach sześćdziesiątych tego wieku. Poprzedziły je powojenne (pod koniec lat czterdziestych) badania archiwalne �155 prowadzone przez członków PTL nad migracją ludności wiejskiej do przemysłowej Łodzi. Badania terenowe związano pierwotnie z Łodzią, ośrodkiem przemysłu włókienniczego, w którym dominują kobiety (w przeciwieństwie do śląskiego górnictwa i hutnictwa). Prowadziły je wspólnie etnograficzne placówki Uniwersytetu Łódzkiego i Pracowni Etnograficznej IHKM PAN w Łodzi. Współpracowano także z Komitetem Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN i Katedrą Socjologii. Tematyka kultury robotniczej weszła również do programu działalności Akademickiego Koła Ludoznawców przy Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Już od 1957 roku rozpoczęto starania o utworzenie skansenu domów robotniczych w centrum Łodzi (skansen istniał kilka lat). Większość materiałów w postaci artykułów publikowano od początku w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" wydawanych do dziś przez PTL. Wiele też pozycji ukazywało się w ogólnopolskich czasopismach etnograficznych: "Etnografii Polskiej", "Ludzie", "Polskiej Sztuce Ludowej" oraz w różnych pracach zbiorowych. Etnolodzy łódzcy rozpoczęli swe badania, podobnie jak wyżej wymienieni, od tak zwanej tradycyjnej kultury (częściowo na zamówienie Związku Zawodowego Włókniarzy), opisując obyczajowość, zwyczaje świąteczne, życie rodzinne i sąsiedzkie oraz folklor (Lipiński, 1965; Lechowa, 1961; Matysiak-Polakowa, 1964; Dekowski, 1982). Już w 1963 i 1968 roku, przy współpracy z Pracownią Etnograficzną IHKM PAN w Łodzi, prowadzono badania nad czasem wolnym robotników łódzkich. Przygotowywano też założenia szerszych badań realizowanych w dzielnicy Łodzi - Księży Młyn (Lipiński, 1970; Piotrowski, 1970). Oddział Łódzki PTL zainicjował konkurs na folklor robotniczy Łodzi i wraz z Katedrą Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego i Działem Etnografii M uzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi robocze seminarium - dyskusję poświęconą badaniom kultury robotniczej, ze szczególnym uwzględnieniem Łodzi (10 - 11 marca 1972). Prezentowano na niej dorobek nie tylko badaczy łódzkich (Lechowa, 1973, s. 63 - 78; Władykowa, 1973, s. 111- 116), ale także wypowiedzi przedstawicieli różnych ośrodków i dyscyplin. Pozwoliło to na dyskusję wskazującą dalsze potrzeby i kierunki badań kultury społeczności przemysłowych. Materiał zamieszczono w kolejnym, 15 tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych" z 1973 roku. W sześć lat później ośrodek łódzki stał się ponownie inicjatorem i organizatorem ogólnopolskiej sesji naukowej na temat etnografii ośrodka przemysłowego, która odbyła się 12 -13 września 1977 roku z okazji Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Łodzi. Tym razem kontynuatorem idei profesor Zawistowicz-Adamskiej była profesor Bronisława Kopczyńska-Jaworska i współpracujący z nią od lat badacze kultury robotniczej Łodzi. Sesja dała możliwość podsumowania dotychczasowych prac badawczych w skali ogólnopolskiej, które, jak się okazało, były jeszcze wówczas w fazie przede �156 wszystkim gromadzenia materiału faktograficznego i opisowego. Wszystkie wypowiedzi opublikowano w 21 tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych", wydanym w 1982 roku. Podsumowaniem wiedzy o kulturze robotniczej Łodzi są opracowania B. Kopczyóskiej-Jaworskiej opublikowane w monografii miasta Łodzi i we wspomnianym tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych" (1980, s. 493 - 507: 1982, s. 15-34). Wydano też drukiem zbiór materiałów z ogłoszonego w 1972 roku konkursu na folklor robotniczy Łodzi Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, pod redakcją B. Kopczytlskiej-Jaworskiej, J. Kucharskiej i J. P. Dekowskiego. Opracowanie to wniosło sporo wiedzy na temat mieszkatl łódzkich robotników, kojarzenia małżeóstw i wesela, świąt dorocznych, form odpoczynku w czasie wolnym oraz tekstów muzycznych (z nutami) pieśni śpiewanych z różnych okazji. Badania w ośrodku łódzkim są kontynuowane. Od blisko dwudziestu lat prowadzone są także badania nad kulturą robotniczą w największym na Mazowszu ośrodku przemysłowym - w Żyrardowie. Są to badania ośrodka warszawskiego. Badania te podjęli w 1976 roku pracownicy Katedry Etnografii (obecnie Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej) Uniwersytetu Warszawskiego, zainteresowani obyczajem i modą, rozumianymi jako swego rodzaju kody informacyjne w stosunkach międzygrupowych. Tematem badaó był obyczaj i moda w środowisku robotniczym Żyrardowa w XIX i na początku XX wieku. Jak pisze Andrzej Stawarz, ponieważ przyjęto dość szerokie definicje "obyczaju" i "mody", badania objęły w zasadzie całą kulturę robotniczą w Żyrardowie oraz mieszkatl.ców podżyrardowskich wsi. Objęto też nimi środowiska inteligenckie i mieszczaóskie (Stawarz, 1986). W badaniach, które w pierwszym etapie trwały cztery lata, brano pod uwagę zarówno materiał z penetracji terenowej, jak i źródła archiwalne, opisowe i ikonograficzne. Pozwoliły one na opracowanie wiedzy o organizacji życia rodzinnego, obrzędowości, ubiorach, urządzaniu wnętrz, o czasie wolnym i formach świętowania od kotlca XIX wieku do roku 1939. Wyniki badaó zaprezentowano między innymi na konferencjach w Łodzi (szczególnie w 1977 roku), w Żyrardowie i stopniowo publikowano. Podsumowaniem pierwszego etapu badań, zakoóczonego w 1980 roku, była praca zbiorowa Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materialy do etnografii miasta), pod redakcją Andrzeja Woźniaka. Zespół autorski uwzględnił zarówno obszerne omówienie źródeł i stan badaó nad kulturą robotniczą, jak materiały dotyczące pochodzenia i struktury społeczności miasta (A. Stawarz, 1982a), życie rodzinne (A. Kuczyóska-Skrzypek, 1982a: J982b), obrzędy (A. Woźniak, 1982 b) oraz wiedzę i religijność robotników (E. Bulka-Laskowska, 1982). Mimo, iż od 1981 roku Katedra Etnologii Uniwersytetu Warszawskiego nie kontynuuje już badań zespołowych w Żyrardowie, dotychczasowe stały się, podobnie jak to było na Śląsku i w Krakowie, inspiracją do dalszych �157 pogłębionych dociekaó indywidualnych, najczęściej przy współpracy z Mazowieckim Ośrodkiem Badań Naukowych (Stacja w Żyrardowie) i Towarzystwem Przyjaciół Żyrardowa, wydawcami wspomnianej publikacji. Kolejne opracowania publikowano w "Etnografii Polskiej" (Stawarz, 1982c), w"Łódzkich Studiach Etnograficznych" (Kuczyńska-Skrzypek, 1982b; Woźniak, l 982a), w popularnonaukowej serii "Biblioteka Wiedzy o Żyrardowie", w różnych p:-acach zbiorowych i jako pozycje indywidualne. Szczegółowy wykaz tych publikacji zamieszcza na końcu swego artykułu A. Stawarz, podsumowując dziesięciolecie badaó nad kulturą robotniczą Żyrardowa we wspomnianym wyżej tekście w "Etnografii Polskiej". Część swego dorobku wieloletnich badań A. Stawarz zawar! także w książce Żyrardów. Narodziny społeczności ( 1830 - 187U), poświęconej zagadnieniom związków między strukturą społeczną a kulturą (1985). Zespół żyrardowski, zainteresowany badaniami kultury robotniczej Żyrardowa na tyle się rozrósł w latach osiemdziesiątych, że powstała idea stworzenia Centrum Badaó Kultury Robotniczej, którego podstawę mieli stanowić przedstawiciele ośrodka warszawskiego związani z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej w Uniwersytecie Warszawskim, JHKM PAN w Warszawie i Muzeum Okręgowym w Żyrardowie. W ostatnich latach ukazują się kolejne materiały z badań kontynuowanych przez badaczy Żyrardowa w, jak mówią, "modelowym ośrodku miejsko-przemysłowym" (Stawarz, 1986; 1989; 1993). Chcąc w pełni ogarnąć badania polskie nad środowiskami przemysłowymi, należałoby uwzględnić dociekania przedstawicieli innych dyscyplin - zwłaszcza historyków, socjologów i ekonomistów, w tym wieloletni dorobek Komitetu Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN (wydawane do użytku wewnętrznego liczne "Zeszyty Komitetu Badaó. Rejonów Uprzemysławianych" dostępne w Polskiej Akademii Nauk w Warszawie i w prywatnych bibliotekach osób biorących udział w badaniach od lat siedemdziesiątych do początku osiemdziesiątych). W tym artykule z założenia pomijam je (a temat zasługuje na odrębne opracowanie), ograniczając się do wyboru ważniejszych badań etnologicznych prowadzonych przez przodujące w omawianym zakresie ośrodki. Choć badania tradycji kulturowej i kultury ludności ośrodków i regionów przemysłowych nadal są podejmowane, to etnologiczna wiedza w tym zakresie jest ciągle niewystarczająca. Muzeolodzy zobowiązani do gromadzenia materialnych przejawów kultury, w przypadku kultury robotniczej mają zadanie niełatwe. Podejmują więc dyskusję nad tym co konkretnie należy zbierać, by udokumentować nie tylko odległą przeszłość kulturową lecz także teraźniejszość. Problem ten podniosła Barbara Bazielich na jednej z łódzkich konferencji, dotyczących badania kultury robotniczej, próbując określić ramy kol.ekcjonerstwa etnograficznego przez reprezentatywne egzemplarze zabytków (Bazielich, 1982, s. 81- 87). �158 Podejmowano też dyskusje nad zakresem kolekcjonerstwa kultury robotniczej. Jednym z przykładów może być "dyskusja przy redakcyjnym stole" zwołana w marcu 1985 roku w ówczesnym Muzeum Historii Walk Rewolucyjnych i Narodowo - Wyzwoleńczych w Warszawie (Przy redakcyjnym stole ... , 1986). Brali w niej udział przedstawiciele kilku muzeów i uniwersytetów polskich (historycy' i etnolodzy), z których wypowiedzi wynikała potrzeba pełnego dokumentowania zarówno tradycyjnej kultury materialnej, jak i umysłowej robotników. Trudności w decyzjach kolekcjonerskich wiążą się z faktem, iż kultura materialna robotników i innych współczesnych społeczności i grup społecznych, to przede wszystkim standardowe wyroby masowe, w których produkcji uczestniczą co prawda nieraz sami użytkownicy, ale które są raczej dokumentem inżynierskiej myśli technicznej i wchodzą w zakres zbiorów muzeów techniki. Tylko nieliczne obiekty mogą być zatem brane pod uwagę jako wartości obrazujące regionalną, przemysłową tradycję kulturową. Nieco lepiej przedstawia się sytuacja z określeniem zakresu prac badawczych, który, jak już wspomniano, pierwszy zarysował K. Dobrowolski, a rozwinęli jego uczniowie i inni badacze kultury· robotniczej w społecznościach industrialnych. Badania nad kulturą grup zawodowych i robotniczych zrodziły zainteresowania bardziej ogólną problematyką, jaka wiąże się z tą płaszczyzną dociekań etnologicznych. Przede wszystkim zastanawiano się nad pojęciem "kultura robotnicza" w kontekście dotąd badanej kultury ludowej (w rozumieniu kultury chłopskiej). Prekursorską wypowiedzią w tym zakresie jest artykuł Edwarda Piet raszka Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury (1964, s. 143 - 162). Odwołał się on do Jana Stanisława Bystronia, który już na początku tego wieku twierdził, iż kultura ludowa jest własnością nie tylko warstw czy klas społecznych. Kultura robotnicza wywodząca się w znacznej części z wiejskiej, często była definiowana jako kultura ludu pracującego. Wyodrębniano ją też jako klasową, zawodową, z pominięciem kultury rodzin i środowisk robotników. E. Pietraszek uważał początkowo, że nie można mówić o jedności środowiska zawodowego i rodzinnego, trudno też zakładać wyraźną odrębność kulturową robotniczego środowiska. Jak się okazało w późniejszych badaniach, między innymi na Śląsku, nader liczne grupy zawodowe górników i hutników, tworzące zrąb tutejszych społeczności industrialnych, tę kulturową jedność środowiskową stworzyły (Bukowska-Floreńska, t 987b). Zwracając uwagę na kulturę masową jako element kultury współczesnej, rozumianej jako kultura współczesnych społeczeństwo wysokim rozwoju techniczno-przemysłowym i urbanizacyjnym, Pietraszek dostrzegł, że nie wszystko w niej jest rzeczywiście masowe i standardowe, choć każda nowość może tu być szybko upowszechniona, podczas gdy tradycyjna kultura ludowa jest bardziej zachowawcza. I tę zachowawczość daje się także zauważyć w kulturach robotniczych. �159 Współcześnie, w sytuacji upowszechnienia się wysokich standardów kultury, zmienił się nie tylko obraz, ale i forma przekazu kultury chłopskiej i robotniczej (urbanizacja kultury w wyniku industrializacji, wpływów kultury masowej, procesów migracji). Stąd, zdaniem Pietraszka, na kulturę ludową składałyby się dziś już raczej nie wytwory i instytucje, lecz przede wszystkim zachowania. Dlatego stwierdził, że "problematyka zachowań (także w ramach instytucji powszechnych) wysuwać się będzie chyba coraz bardziej na czoło także w etnograficznych badaniach nad współczesną kulturą ludową" (Pietraszek, 1966a, s. 92). Słuszność tego założenia potwierdziły inne późniejsze badania i publikacje etnologiczne, pojawiające się w miarę pogłębiania się zainteresowań badawczych społecznościami regionów przemysłowych. Wspomnę tu dla przykładu kilka. Kulturowe aspekty pracy badały Danuta Dobrowolska i Anna Zadrożyńska. D. Dobrowolska oparła się na badaniach środowisk robotniczych formułując, w dwóch opracowaniach poświęconych pracy: Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka i Praca w życiu człowieka, interesujące tezy dotyczące funkcji pracy (1974; 1980). Ilustrowała je omawiając między innymi takie zagadnienia, jak: droga do zawodu, miejsce pracy w systemie wartości jednostki, praca zawodowa a środowisko społeczne, kultura i etyka zawodowa, praca a styl życia i inne. A. Zadrożyńska, w książce Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, podjęła próbę teoretycznego wyjaśnienia zjawiska pracy i nie-pracy, w wymiarze czasu, przestrzeni, człowieka, bytu i ich wzajemnych zależności. W analizie posłużyła się materiałem z etnologicznych badań środowiskowych (mieszkańców wsi - robotników z gospodarstwa rolnego oraz robotników z warszawskiej fabryki), jak i z literatury przedmiotu. W poznaniu, opisie i analizie zjawiska kultury zastosowała układ modeli systemu kultury (Zadrożyńska, 1983). Społeczno-kulturowymi funkcjami tradycji w społecznościach industrialnych oraz systemem wartości w rodzinach śląskich w tych społecznościach zajęła się Irena Bukowska-Floreńska (między innymi książka Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, 1989), opierając się na wieloletnich badaniach regionów przemysłowych: Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego i Rybnickiego Okręgu Węglowego. Tym razem uwzględniła na równi tradycyjną kulturę ludową chłopską i robotniczą oraz kulturę współczesną różnych grup społecznych o rodowodzie robotniczym, dążąc do stwierdzeń ogólniejszej natury (Bukowska-Floreóska, 1987b; 1992a; 1992b; 1992c; 1994a; 1994b). Wnioski sprowadziły się między innymi do wskazania, że wielopokoleniowe społeczności regionu przemysłowego, posiadające wspólne korzenie, historię, wspólnie pracujące i współżyjące, mogą stworzyć środowiskowy, względnie jednorodny system kulturowy i system wartości, oparte na tradycji wytworzonej przez kolejne pokolenia. Tradycji, która zwłaszcza w zakresie systemu wartości ma znaczenie dla świadomości regionalnej toż- �160 samości społecznej i kulturowej, jest społecznym i jednostkowym punktem odniesienia, ma znaczenie etyczne jako regulator i stymulator zachowań i postaw społecznych. Jest także, w takiej nowoczesnej społeczności industrialnej przekazywana i kontynuowana, szczególnie w sferze zachowań. Stąd kultura współczesnych społeczności przemysłowych (zwłaszcza społeczna i duchowa) może i powinna być polem dociekań etnologów. Problem zachowań związanych z sytuacją pograniczną na styku "swój obcy", na terenie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, badał w ostatnich latach Eugeniusz Kłosek. Badaniami objął zarówno starsze, jak i nowe osiedla robotnicze w Świętochłowicach i Chorzowie. Zwrócił uwagę na zjawisko współczesnych stosunków między ludnością miejscową i napływową. Wykorzystał wskazania integralnego podejścia badawczego K. Dobrowolskiego. Przedmiotem analizy są wzajemne postawy, funkcjonowanie stereotypu świadomości zróżnicowania regionalnego, znajdującego oparcie w miejscowej tradycji. Autor poruszył też problem czynników integrujących i dezintegrujących tutejsze współczesne społeczności (Kłosek, 1993). To zagadnienie jest tematem prowadzonych badań socjologicznych w sąsiednim mieście Ruda Śląska (red. Wódz, 1993). Wzory zachowań w śląskich środowiskach robotniczych poddał analizie etnologicznej Marian Gerlich. Interesowały go codzienne zachowania człon,' ków rodzin robotniczych wynikające z pełnionych w nich naturalnych ról, z rytmu dnia podyktowanego pracą zawodową i miejscową tradycją (Gerlich. 1992b). Założenia wstępne teorii i metodologii nauki o kulturze ludowej w nowoczesnym społeczeństwie industrialnym, w świetle dotychczasowego stanu badań etnologicznych tego zagadnienia, próbuje sformułować Jerzy Damrosz w książce Kultura ludowa w spoleczelistwie industrialnym (1992). Interesując się od dawna problemem przemian związanych z rozwojem cywilizacji industrialnej (1973a; 1973b), podjął problem teraźniejszości i przyszłości kultury ludowej w społeczeństwie zurbanizowanym i industrialnym. Problem to od dawna dyskutowany, obarczony w etnologii świadomością faktu nieuchronnego regresu tak zwanej tradycyjnej kultury ludowej, która znana jest i chroniona w formach zabytków w muzeach, skansenach, w powielanych, wzorcowych okazach sztuki ludowej w "Cepelii"; także świadomością coraz silniej rozpowszechniającej się kultury masowej, zunifikowanej, stechnicyzowanej. Utrzymuje się, że nie ma w niej miejsca na "żywą" kulturę ludową. Damrosz próbując bronić jej istnienia, wskazuje na potrzebę badań interdyscyplinarnych (wzorem Dobrowolskiego) nad obecną i przyszłą kulturową rzeczywistością. Powtarza od dawna stawiane przez etnologów pytania: co badać? jak badać? po co badać? Szukając na nie odpowiedzi, przedstawia, w sposób może nieco kontrowersyjny, swój obszerny ogląd problemu i pogląd na współczesne i przyszłe wartości funkcjonujące w coraz to szerszych "przestrzennych kręgach �161 społeczno-kulturowych". Wskazuje na "strefy życia człowieka", na "przestrzenny horyzont kulturowy o skali lokalno-regionalnej", który w "tradycjach ludowych oznaczał pojęcie "ojczyzny prywatnej", w przeciwieństwie do "ojczyzny ideologicznej". Długi i obszerny wywód Damrosza można sprowadzić do ogólnej konkluzji, że "każdą kulturę, w tym kulturę ludową czy kulturę lokalno-regionalną, należy rozpatrywać w dwóch ujęciach: jako warstwę powierzchniową (elementy bardziej zmienne, przejściowe, moda) i jako warstwę głębinową (elementy bardziej stałe, powszechniki kulturowe, niezmienniki etyczne)". Zatem badacz powinien interesować się składnikami trwałymi, symbiozą człowieka z przyrodą i "nad przyrodą", z drugim człowiekiem. Kierunek poszukiwań teoretyczno-metodologicznych traktuje Damrosz także dwutorowo: jako badanie wiejskich, małych grup społecznych, żyjących w symbiozie z przyrodą, opartych o bezpośrednie stosunki społeczne oraz jako badanie społeczno-kulturowych kategorii zróżnicowania w czasie i przestrzeni (etnos, etos, ludowość, regionalność, ciągłość i zmiana kulturowa), bez względu na podział "wieś - miasto" (Damrosz 1973a; 1973b; 1985, s. 153 -187; 1992, s.187-190). W kontekście przedstawionego tu przeglądu ważniejszych badań i publikacji, będących z jednej strony dokumentacją stanu wiedzy etnologicznej o regionach przemysłowych w Polsce, z drugiej, zbiorem przemyśleń dotyczących tego pola badawczego, ostatnia z omówionych pozycji wskazuje w jakim kierunku mogą i powinny iść współczesne badania etnologiczne. Warto też sobie uświadomić, że regiony przemysłowe to swoiste laboratoria dla badań wielu aspektów tradycji funkcjonującej w kulturze społeczeństw nowoczesnych. Dlatego, nadal nie zaniedbując badań tak zwanych kultur tradycyjnych, należy prowadzić badania etnologiczne w społecznościach przemysłowych. Empiryczne i teoretyczne ich efekty (dotyczące tradycji "dawnej" i "nowej") mają nie tylko znaczenie poznawcze lecz i praktyczne dla polityki społecznej, kulturalnej, wreszcie dla wzajemnego rozumienia się ludzi z różnych środowisk i regionów. BIBLIOGRAFIA Adamski Franciszek 1966 /lulIlik i jego rodzina. Badania nad środowiskiem zawodowym hutnika oraz składem i typem rodziny hutniczej, "Górnośląskie Studia Socjologiczne" t. 3. Bazielich Barbara 1973 Stan etnoyrafii .Hąskiej po 1945 roku, "Zaranie Śląskie" z. 3. 1982 Perspektywy kolekcji etnograficznych w rejonach wielkoprzemysłowych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Bukowska-Floreńska Irena 1968 Z etnograficznych badań /lad rodziną w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 2. II - Lud t. LXXVlIf �162 1970 Amatorska twórczo.~ć plastyczna w Zabrzu. Ruch zorganizowany, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 3. 1971 Współczeslla ludowa rzeźba w zbiorach Muzeum w Zabrzu, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 4. 1972 Malarstwo w etnograficznych zbiorach Muzeum w Zabrzu, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 5. 1973 Współczesna rzeźba w węglu i jej twórcy w województwie katowickim, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2. 1983 Eugeniusz Bąk - malarz i rze=biarz z Szopienic, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3 - 4. 1985 Tradycja a przeobrażenia społeczno-kulturowe regionu przemysłowego na przykładzie Górnego Śląska, w: Kultura wsi - kryzys wartości?, pod red. J. Damrosza, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. 1987a Twórczość plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska na przykładzie rzeźby w węglu w XIX i XX wieku, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" z. 8. 1987b Spo/eczno-kulturowefunkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, Uniwersytet Śląski, Katowice. Wpływ industrializacji i urbanizacji na kształtowanie się współczesnego obrazu kultury 1988 ludowej na Górnym Śląsku, w: Kultura ludowa sercem .~ląska, pod red. B. Bazielich. Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Wrocław. 1989 Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w systemie warto.~ci rodzimej ludności śląskiej. Stan badań. postulaty badawcze. w: Śląska kultura ludowa. (Stan badań. studia i szkice), pod red. D. Simonides, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Śląskie uciechy i zabawy. Materia/y etnologiczno-folklorystyczne, pod red. 1. Bukow1991 skiej-Floreńskiej, PTL, Muzeum Górnośląskie, Bytom. 1992a Problematyka badawcza hierarchii wartości wśród współczesnej rodzimej ludno.~ci śląskiej, w: Współczesne oblicze kultury ludowej na Śląsku, pod. red. B. Bazielich, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. Rola tradycji w społecznościach zindustrializowanych i zurbanizowanych (na przy1992b kładzie przemysłowych rejonów Górnego Śląska), w: Przeobrażenia społeczno-kulturowe wsi polskiej, pod red. J. Damrosza i H. Jastrzębskiej-Smolaga, Instytut Kultury, Warszawa. Customs and rites as a value stabilizing social bonds in the changing circumstances of 1992c contemporary life, w: Ecology andfolklore I. cd. V. Krawczyk-Wasilewska, Uniwersytet Łódzki, Łódź. 1993 Kulturowe uwarunkowania społecznej świadomości odrębności regionalnej Górnego Śląska, w: Społeczne problemy Górnego Śląska we współczesnych badaniach socjologicznych, pod red. W. Świątkiewicza, Instytut Górnośląski, Katowice. Świadomość regionalnej tożsamo.~ci społeczno-kulturowej Ślązaków, w: Wspólnola 1994a i odrębność regionalna, t. 1 Z problematyki tradycji. wartości symbolicznych i ludJ'cznych kultury, pod red. I. Bukowskiej-Floreńskiej, Rybnicki Ośrodek Kultury. Rybnik. System wartości w tradycji kulturowej w rodzinach śląskich, w: W trosce a rodzinę, pod 1994b red. W. Świątkiewicza, Instytut Górnośląski. Katowice. 1994c The degradation of the natural environment as an innovative factor of culture alld folklore in Upper Silesia, w: Ecology and folklore II, ed. V. Krawczyk-Wasilewska, Uniwersytet Łódzki, Łódź. Ciszewski Stanisław 1886-1887 Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" t. 10- 11. �163 Czarnowski Stefan 1946 Kultura, "Książka", Warszawa. CzubaJa Marianna i Dyonizjusz J984 Podania i opowieści z Zaglębia Dąbrowskiego. Sto lat temu i dzisiaj, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Damrosz Jerzy 1973a Wieś i per8pektywy rozwoju cywilizacji industrialnej, "Człowiek w Pracy i Osiedlu" nr 6. 1973b Kultura ludowa wohec przemian cywilizacji industrialnej, "Kultura i Społeczeństwo" nr I. 1985 Rozważania o terainiejszości i przyszlości kultury ludowej w związku z problematyką ciąg/rJ.I'ci kulturowej (warianty ujęć interdyscyplinarnych), w: Kultura wsi - kryzys warto/óci1, op. cit. 1992 Kultura ludowa w społeczeństwie industrialnym. GłówIle problemy i spory teoretyczne oraz związki z praktyką spo/eczną w Polsce po 1945 roku, Instytut Kultury, Warszawa. Dekowski Jan Piotr 1982 Z obyczajowości robotniczej miasta Tomaszowa Mazowieckiego, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Dobrowolska Danuta 1958a Górnicy salinarni w Wieliczce i ich ku/tura w latach 1880 -1939, "Etnografia Polska" t. I. 1058b Wczasy rohotnicze w Polsce Ludowej. Kształtowanie się nowej kultury socjalistycznej mas pracujących. Studia i materia/y, "Etnografia Polska" t. 1. 1965 Górnicy salinami IV latach 1880-1939. Studium historyczno-socjologiczne za/ogi robotniczej, PA N, Kraków. 1968 Przeobrażenia 8po/eczne wsi podmiej8kiej, Wrocław. 1974 Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka, Warszawa. 1980 Praca w życiu człowieka, Warszawa. Dobrowolski Kazimierz 1958 Droyi rozwoju etnografii pol.~kiej i jej obecne zadania, metody związki z innymi naukami (rozważania dyskusyjIle ), "Etnografia Polska" t. 1. Dubiel Ludwik 1968 Mielerze i .. kurzocy" nad K/odnicą, Bierawką i Rudą, "Zeszyty Gliwickie" t. 6. Dygacz Adolf 1960 Pieśni gómicze. Studia i materia/y, "Śląsk", Katowice. 1987 Pieśni ludowe miasta KalOwice. Źródła i dok ument a(ja, Katowickie Towarzystwo Spoleczno-K ulturalne, Katowice. Fiderkiewicz Maria 1994 Śląscy "pariasi" pędzla i dłuta (1945 -1993), Muzeum Śląskie, Katowice. Folklor roho/tliczej Łodzi ... 1976 Folklor robotniczej Lodzi. Pok/osie konkursu, pod red. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, J. Kucharskiej i 1. P. Dekowskiego, "Literatura Ludowa" R. 12/15. Gerlich Halina 1984 Narodziny. zaśluhiny. śmien'. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach górniczych. Śląski Instytut Naukowy. Katowice. Gerlich Marian Grzegorz 1989 Strachy. W kręgu dawnych śląskich wierzeń, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. �164 1992a Tradycyjne wierzenia śląskie. Świat nadzmysłowy a ::ycie codzienne, praca i obrzęd. Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. 1992b Wzory zachowań a .flaskie środowiska robotnicze, w: W~pó/('zesne oblicze kullUry ludowej na Śląsku, op. cit. Gładysz Mieczysław 1936 Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku w zakresie etnografii, w: Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku, pod red. R. Lutmana, Instytut Śląski, Katowice. 1959 Kultura ludu śląskiego, w: Górny Śląsk, l. 1 - 2, Instytut Zachodni, POl.nań. Gross Franciszek 1938 Proletariat i kultura, Warszawa. Hulka-Laskowska Elżbieta 1982 Religijnoś(', wierzenia i tradycyjna wiedza robOlnik ów Żyrardowa drugiej polowy X/X wieku we wspomnieniach Paw/a Hulki-Laskowskie{}o, w: Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materia/y do etnografii miasta), pod red. A. Woźniaka, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, Warszawa. Hutka Jerzy 1966 Środowisko robotników fabrycznych huty Z{}oda obecnie ZUT Zgoda, w: Materia/y do historii zalóg fabrycznych w Polsce poludniowej, pod red. D. Dobrowolskiej, PAN, Kraków. Jaworski Eugeniusz 1967 Uwa{}i o współczesnym stanie tradycyjnej kultury ludowej w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, "Kroniki Miasta Zabrza" z. I. Kaczko Krystyna 1968 Tradycyjne doroczne zwyczaje ludowe w Górnośląskim Okrrgu Przernysiowym. "Kroniki Miasta Zabrza" z. 2. W~półczesny stan tradycyjnej kultury w środowisku wielkoprzemysłowym Górnego 1982 Śląska, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Kłosek Eugeniusz 1993 "Swoi" i "obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku. Środowisko miejskie, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. Kopczyńska-Jaworska Bronisława 1980 Zwyczaje i obyczaje ludności /"odzi, w: Łódź. Dzieje miasta, Warszawa. 1982 Kultura .frodowiska robotniczego Łodzi, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Kuczyńska-Skrzypek Anna 1982a Z badań nad rodziną robotników Żyrardowa na początku X X wieku, w: Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa .... op. cit. 1982b Dom i rodzina w kulturze robotniczej Żyrar<lowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Kutrzeba-Pojnarowa Anna 1976 Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnograficznych, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. l, pod red. M. Biernackiej i in., Ossolineum, Wrocław. M eloda integralna Kazimierza Dobrowolskiego (założenia teorel yczne i prognoz y 1981 badań), w: Metody etnologii, cz. I, Uniwersytet Warszawski, Warszawa. Lechowa Irena 1961 Tradycyjne zwyczaje świąleczne w łódzkim .vrodowisku robotniczym (/890-1939), "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna" nr 11. 1973 Relacje wieś-miasto w tradycji robotniczej Łodzi, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 15. �165 Ligęza Józef 1948 Ślqska kultura ludoWIJ, w: Ślqsk. ziemia i ludzie, pod red. R. Lutman, K. Popiołek, Instytut Śląski, Katowice·- Wrocław. 1952 Kilka uwag o muzycznym folklorze górniczym, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3. 1968 Śladami tradycji. Scudia nad folklorem górniczym, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" Z. 3. 1972 Podania gómicze z Górnego Śląska, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" z. 5. Ligęza Józef, Maria Żywirska 1964 Zarys kultury !/l'rniczej. Górny Śląsk. Zagłębie Dąbrowskie, "Śląsk", Katowice. Lipiński Andrzej 1965 Pozostałości kultury tradycyjnej w łódzkich rodzinach robotniczych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 7. 1970 Założenia i postulary badań łódzkiej dzielnicy robotniczej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 11. Łysik Stefan Tradycje przemysło •••. e, w: Zabytki kullury ludowej na Śląsku i w Częstochowskiem, 1975 pod red. B. Bazielich, M uzeum Górnośląskie, Bytom. Matysiak-Polakowa Barbara 1964 Etnograficzna problematyka /ladań nad środowiskiem robotniczym Łodzi, "Łódzkie Studia Etnograficzne" l. 6. Mrozek Wanda 1965 Rodzina górnicza. Przekształcenia społeczne w górno.~ląskim środowisku górniczym, "Górnośląskie Studia Socjologiczne" l. 2. Mysłakowski Zbigniew, Gross Franciszek 1938 Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników, Kraków. Pamiętniki ... 1933 Pamiętniki bezrobotnych, Warszawa. Perlick Alfons 1943 Volkskunde des Arbeitstandes, w: Landeskunde des Oberschlesischen Industriegebietes, l. I, Breslau. Piet raszek Edward 1958 Etllogra/iczna konferencja metodologiczna (Kraków 24 IV 1956), "Etnografia Polska" t. L 1964 Problem kult.ury robotniczej na tle rozpadu tradycyjnej kultury ludowej w Zagłębiu Krakowskim od schyłku epoki feudalnej, "Etnografia Polska" l. 8. 1966a Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury, "Etnografia Polska" t. JO. 1966b Wiejscy robotnicy kopalń i hill. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim ośrodku górniczym w X I X i X X wieku, PAN, Kraków. 1973 Etnograjiczne badania kultury robotniczej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" l. 15. Piotrowski Andrzej 1970 Zalożenia i postlllaty badań lód::kiej dzielnicy robotniczej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 11. Przy redakcyjnym stole ... 1986 Przy redakcyjnym stole. Dysku~;a o gromadzeniu zabytków kultury materialnej i umyslowej robotników przez muzea historii ruchu robotniczego, "Muzea Walki. Rocznik Muzeum Historii Walk Rewolucyjnych i Narodowo-Wyzwoleńczych", Warszawa. Rudniański Stanisław 1952 Walka o kullurę, Warszawa. �166 Simonides Dorota 1984 Bery LO nie tylko gruszki. czyli rzecz a humorze śląskim, Śląski Instytut Naukowy, Opole. Ele mele dudki. Rymowanki dzieci .Hąskich. (SlUdium folklorystyczne), Śląski Instytut 1985 Naukowy, Katowice. Górniczy stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach, pod red. D. Simonides, 1988 Śląski Instytut Naukowy, Katowice. 1989a Folklor Górnego Śląska, pod red. D. Simonides, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. 1989b Stan i metody badań ,Hąskiej kultury ludowej, w: Śląska kultura ludowa, op. cil. Skromny (pseudonim) 1875 Obrazki ze świata górniczego. Legendy i podania górnośląskie, "Warta", Poznań. Stawarz Andrzej 1982a Z badań nad pochodzeniem i strukturą społeczeństwa Żyrardowa w latach /S30 - 1914, w: Tradycyjna kultura rubotnicza Żyrardowa ... , op. cil. Źródła i stan badań nad kulturą robotniczą Żyrardowa XIX - / polowy X X wieku, 1982b w: Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa ... , op. cit. Przegląd problematyki badań nad ku/turą robotniczą w Polsce (ze szczególnym 1982c uwzględnieniem badań najnowszych), "Etnografia Polska" t. 26, z. t. 1985 Żyrardów. Narodziny społeczności (1830-/970), Warszawą-Żyrardów. 1986 10 lat badań nad kulturą robotniczą o.§rodka żyrardowskieyo, "Etnografia Polska" t. 30, z. 2. 1989 Zwyczaje rodzinne robotników żyrardowskich w XIX i na początku X X wieku, "Zaranie Śląskie" nr 3 - 4. Spolecznu,§ć robotnicza i wzory zachowml w X 1X i puczątkach X X wieku (pr:yk/ad 1993 Żyrardowa), w: Miasto i kultura pulska doby przemysłowej. Czlowiek, pod red. H. Imbsa, Ossolineum, Wrocław. Stojak Antoni 1964 Spoleczno-kulturowe skutki industrializacji (wyniki badań nad grupą zawodową górników kopalni ..Janina" w Lubiążu w województwie krakowskim w latach 1905-(960), "Etnografia Polska" t. 8. Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa ... 1982 Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materialy do etnografii miasta), pod red. A. Woźniaka, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, Warszawa. Trawińska Maria 1961 Stan badań nad klasą robotniczą w Polsce w latach 1900-1939, w: Studia nad rozwojem klasy robotniczej, cz. l, Łódź - Warszawa. Turek Krystyna 1986a Pieśni ludowe na Górnym Śląsku w XIX i w początkach XX wieku. Charakterystyka poetycko-muzyczna źródel, Uniwersytet Śląski, Katowice. Pieśni zlodziejskie i więzienne z zapisów Jana Kupca, "Kwartalnik Opolski" nr 3. 1986b Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku, Uniwersytet Śląski, 1993 Katowice. Wallis Stanisław 1931 Sztuka ludowa, w: Powiat ,§więtochlowicki, pod red. T. Szalińskicgo, Katowice. 1952 Śląskie pieśni górnicze, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3. Władykowa Elżbieta 1973 Problematyka badań kultury robotniczej Lodzi z uwzylędnieniem potrzeb muzealnych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 15. Woźniak Andrzej J982a Badania nad obyczajem i modą w .~roduwisku rubutniczym Żyrardowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. �167 ObrzędowoN doroczna w środowisku robotniczym Żyrardowa w początku XX wieku, kultura robotnicza Żyrardowa .... op. cit. Wódz Kazimiera (red.) 1993 "Swoi" i "obcy" na Gómym Śląsku. Z problematyki stosunków etnicznych, pod red. K. Wódz, "Śląsk", Katowice. Zadrożyńska Anna 1983 Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic a pracy w kulturach tradycyjnej i wspólczesnej, PWN, Warszawa. Życki Leonard 1949 Na marginesie pierwszej ogólnopolskiej wystawy amatorów plastyków, "Polska Sztuka Ludowa" nr 6. Żychowski Marian 1966 Rozmieszczenie miejsc pracy i miejsc zamieszkania robotników przemysIu metalowego w Krakowie, w: Materialy do historii załóg fabrycznych w Polsce poludniowej, pod red. K. Dobrowolskiego, PAN. Oddział w Krakowie, Kraków. Żywirska Maria Zagadnienie prymitywnej sztuki robotniczej, "Polska Sztuka Ludowa" nr 1 - 2. 1949 Twórczo.~(' plastyczna yórników, "Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 3, 4 - 5. 1951 Podloie ludowe w kulturze górniczej, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3. 1952 Problem badania kultury grup zawodowych w świetle materialów zbieranych dla grupy 1953 górniczej, "Zaranie Śląskie" t. 23, z. l. Gawędy górnicze, Warszawa. 1958 Amatorski ruch pla.~tyczny w.~ród górników, "Śląsk", Katowice. 1959 1982b w: Tradycyjna Irena Bukowska-Floreńska ETHNOLOGICAL STUDY OF INDUSTRIAL REGIONS ITS PAST, PRESENT AND PROSPECTS IN POLAND. The ethnological study of industrial regions of Poland began already in the 19th century, bUl is developed only in the 20th. The main object of research was at first the culture of stable workingc1ass communities, while later some attention was paid also to the dynamic of cultural changes in communities of industrial and developing regions. The main areas under scrutiny were: the regions of Cracow, Silesia, Łódź, and Żyrardów. Nowadays, an important task is also the analysis of elements of folk culture in contemporary urban communities. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c2fa9d5f64cb58000d980da93ddb150a.pdf 721cdcdc70e2e590886d696f7bb52805 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2110 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource medycyna ludowa medycyna komplementarna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1959 Title A name given to the resource Medycyna ludowa i komplementarna w polskich badaniach etnologicznych / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.169-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Instytut Etnologii i Antropologij Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań MEDYCYNA LUDOWA I KOMPLEMENTARNA W POLSKICH BADANIACH ETNOLOGICZNYCH Artykuł wymaga wprowadzenia pewnych wstępnych uściśleń. Po pierwsze, nie aspiruję do pełnego, szczegółowego przedstawienia dziejów polskich badań nad medycyną ludową. Nie byłoby to zresztą możliwe w ograniczonych ramach tekstu. Celem artykułu jest raczej scharakteryzowanie głównych wątków przewijających się w tych badaniach, ich zmienności i kontynuacji, poszukiwanie źródel niektórych ujęć obecnych we współczesnych polskich opracowaniach etno medycznych, a także wskazanie pewnych, wartych głębszych studiów, obszarów badawczych. Tylko kilka wybranych prac przedstawię bliżej, nie opisując wszakże szczegółowo ich zawartości, a raczej, z jednej strony, specyfikę podejścia, z drugiej - w<!tki kontynuowane później i rozwijane. Po drugie, opracowania etnologiczne z tego zakresu trudno ściśle oddzielić od socjologicznych, etnofarmakologicznych czy historyczno-medycznych. Wiadomo, że w początkowym okresie rozwoju polskiej etnologii wiele prac dotyczących medycyny ludowej pisali lekarze i przyrodnicy. Obecnie medycyna komplementarna jest przedmiotem zainteresowania szeregu dyscyplin pokrewnych etnologii. Etnomedycyna czy antropologia medyczna jest usytuowana w "strefie pogranicznej" między etnologi:ł i innymi naukami społecznymi oraz dyscyplinami przyrodniczymi. Toteż będę wzmiankowała również prace autorów, którzy nie są z wykształcenia etnologami, ale ich wkład jest cenny dla rozwoju badań etnomedycznych. Po trzecie, niezbędne jest wstępne wyjaśnienie (sądzę, że dalszy tok wykładu pełniej wyjawi moje intencje) zamieszczenia w tytule terminów "medycyna ludowa" i "medycyna komplementarna". Najkrócej rzecz przedstawiając, polskie badania etnologiczne z interesującego nas zakresu koncentrowały się na medycynie ludowej. Współcześnie jednak ów przedmiot przekształcił się; trudno obecnie wyizolować medycynę ludową z szerszego zespołu przekonań i praktyk medycznych spoza oficjalnej nauki medycznej, zespołu, który określam jako medycynę komplementarną. * * * �170 We wczesnym okresie polskich badań nad medycyną ludową wyrazme zaznaczony był ich cel praktyczny. Mniej więcej od połowy XIX wieku coraz częściej podejmowali ten temat lekarze, którzy wskazywali na pożytki wypływające ze skrupulatnego zbadania "przesądów" z zakresu lecznictwa i znalezienia sposobów ich wykorzenienia. Powstawało wiele drobnych, przyczynkarskich opracowań, publikowanych w rozlicznych pismach medycznych i przyrodniczych Uak: "Przegląd Lekarski", "Gazeta Lekarska", "Przegląd Farmaceutyczny", "Przyrodnik"), opisujących głównie postacie i działalność znachorów, wierzenia i praktyki magiczne, a także ludowe ziołolecznictwo. Szerzej zakrojoną pracę, O przesądach lekarskich ludu naszego, opublikował w 1845 roku M. Zieleniewski (był to wyciąg z jego rozprawy doktorskiej z zakresu medycyny). Stosunkowo wyczerpująco przedstawia on przekonania i praktyki medyczne, dzieląc je na profilaktyczne i terapeutyczne. Odwołuje się skrupulatnie do źródeł pisanych, z których korzystał, natomiast nie dokumentuje pochodzenia materiałów, które sam zebrał, stanowiących podstawę pracy. Głównym celem autora nie jest jednak dokumentacja ludowych praktyk medycznych; opisanie owych "przesądów lekarskich", ich poznanie, wskazanie źródeł, ma pomóc w znalezieniu "środków do ich usunienia", bo przecież "lud, który je dotąd uroczystą czcią osłania ( ... ), najwięcej z nich cierpi" (Zieleniewski, 1845, s. 13). M. Zieleniewski zwraca ponadto uwagę na inny jeszcze pożytek płynący z badania tych "przesądów" l -- może być ono pomocne dla poznania dziejów medycyny. Zgodnie z ewolucjonistycznym założeniem (na które autor wprost nie powołuje się), dają one wyobrażenie o "pierwszych zawiązkach medycyny" (tamże, s. 12 - 13). Ten motyw przewija się w szeregu XIX-wiecznych opracowań etnograficznych, między innymi w naj pełniejszej pracy na temat polskiej medycyny ludowej powstałej w tym okresie, autorstwa M. Udzieli (1891), również lekarza. W medycynie ludowej, w tym ujęciu, kryją się "zapatrywania naszych przodków", które "... zachowały ( ... ) pierwotną czystość, nieskażoną naleciałościarni" (M. Udziela, 1891, s. 5, 7). Praca Udzieli zasługuje na szczególną uwagę ze względu na dobre udokumentowanie źródła materiałów, pochodzących zarówno z szeroko wykorzystanych opracowań opublikowanych, jak i (w mniejszym stopniu) z badań własnych autora. Inaczej niż Zieleniewski, Udziela używa terminu "medycyna ludowa", a "przesądy lecznicze" znalazły się dopiero w drugiej części tytułu, poza tym rzadko pojawiając się w tekście. Jednak Udziela podkreśla często także szkodliwość różnych przekonań, praktyk, stosowanych leków, a szczególnie działalności 1 Jest to wątek poboczny; autor stara się przede wszystkim zrealizować zalecenie Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, "aby opisać przesądy ludu naszego, pod jakimkolwiek względem nauki lekarskiej dotyczące; wskazać o ile można ich początek i źródło z którego l prawdopodobieństwem wypłynąć mogły i podać środki do ich usunicnia" (Zieleniewski, 1845, s. V). �171 "pokątnych lekarzy", czy "doktorów ludowych" (tamże, s. 43 - 49). Sceptycznie odnosi się do przekonania niektórych lekarzy i etnografów o możliwości wykorzystania pewnych elementów medycyny ludowej w medycynie naukowej 2. Ale i on (tamże, s. 6) pisze, że u wszystkich ludów obok środków, "które są wynikiem sił nadprzyrodzonych", które ściśle wiążą się z religią, są też jakieś środki lecznicze mniej lub bardziej skuteczne. Ten wątek wyraźnie uwidacznia się w polskiej literaturze etnograficznej traktującej o medycynie ludowej i nie stracił popularności do dziś. Do upowszechnienia tego podejścia niewątpliwie przyczyniła się postawa niektórych szanowanych przedstawicieli świata lekarskiego z końca XIX wieku, którzy głosili potrzebę zastosowania w oficjalnej medycynie środków medycyny ludowej. Jak podaje K. Moszyński (1967a, s. 176)" W. Niemiłowicz, b. profesor uniwersytetu lwowskiego, dał z pewnością wyraz przekonaniom bardzo wielu współczesnych sobie lekarzy i teoretyków medycyny w swej odezwie z r. 1893, nawołującej do zbierania wiadomości z zakresu lecznictwa chłopów, uważając, iż zgromadzone dane przyniosą pożytek nie wyłącznie dla etnografii, ale i w ogóle dla <cierpiącej ludzkości>" 3. Moszyński zauważa, że te zawodne nadzieje doprowadziły jednak do stworzenia cennej dokumentacji medycyny ludowej. Tworzyli je zarówno medycy i przyrodnicy, jak i etnografowie. Zainteresowanie medycyną ludową wynikało więc z innych już motywacji niż uprzednie dążenie do wytępienia przesądów. Obydwa zresztą omówione wątki mieszczą się doskonale w ramach pozytywistycznej nauki XIX wieku. W istocie, można je traktować nie jako przeciwstawne, ale mieszczące się w ramach jednego schematu. Zgodnie z ewolucjonistycznym paradygmatem, rozwój prowadził od "prymitywnych", "przesądnych" przekonań i praktyk leczniczych, przez protonaukowe, aż do współczesnej medycyny naukowej. Podejście to określane jest w literaturze jako empirycystyczne bądź racjonalistyczne (por.: Good, 1994, s. 29-47). Można dodać, że tendencja do poszukiwania w ludowej medycynie "racjonalnego jądra" jest dobrym przykładem zjawiska określanego jako mityzacja kultury ludowej, które dostrzegli i opisali współcześni badacze (Robotycki, Węglarz, 1983; Stomma, 1986). Zresztą zjawisko to, ci rebours, można obserwować również w pierwszej z omówionych postaw. Jak wspomniałam już, przedstawiając prace Zieleniewskiego i Udzieli, badacze tego okresu doszukiwali się w medycynie ludowej świadectw odległej przeszłości, wskazywali na jej nieskażony charakter. Takie podejście zgodne 2 M. Udziela (1891, s. 41 -42) krytycznie ocenia wypowiedź 1. Grajnerta (1880), podkreślającego przede wszystkim skuteczność stosowanych w medycynie ludowej ziół. 3 Według odezwy tej: "Lud nasz tak hojnie obdarzony zmysłem spostrzegawczym, liczne porobi! odkrycia, potrzebne mu w użyciu codziennym; liczne wynalazł leki i praktycznie je wypróbował, a obecnie potrzeba by tylko naukowych badań, aby te skarby dla dobra ogółu zebrać i ułożyć, aby krytycznie zhadać wartość rzeczy i w naukowym je świetle przedstawić" (za: Moszyński. 1967. s. 176). �172 było z generalnym stanowiskiem XIX-wiecznych ludoznawców wobec kultury ludowej, podkreślających archaiczność, trwałość, niezmienność elementów do niej należących. Mechanizmy owej "podstawowej" mityzacji, która sama w sobie okazała się nadzwyczaj trwała, przedstawili szczegółowo współcześni badacze (np. Stomma, 1986; K. Piątkowski, 1994). Warto jednak zwrócić uwagę, że w konkretnych analizach autorzy prac o medycynie ludowej dostrzegali nieraz przejawy jej dynamiki. Wzmianki o tym świadczące znajdujemy na przykład, jakby wbrew generalnym konstatacjom autorów, w omówionych wyżej opracowaniach. Zieleniewski (1845, s. 69) pisze, że " ... wiele przesądów od najdawniejszych czasów w książkach zawartych, między lud weszło, i że tym sposobem same księgi stały się źródłem częścią dla nowych przesądów, częścią rozpowszechniały dawniejsze"4. Udziela (1891. s. 23, 41) podaje przykłady pojęć zaczerpniętych z medycyny oficjalnej, wskazuje również na pochodzenie szeregu ludowych leków, zapożyczonych ze starych zielników, kalendarzy i innych książek, często za pośrednictwem dworu. Warto dodać, że autor zauważa, iż jest to proces dwukierunkowy. Cytuje opinię A. Podbereskiego (1880): "Trudno jest odróżnić leki dworsko-szlacheckie od ludowych, albowiem z dworu przez sługi rozchodzą się one na wieś do znachorek i odwrotnie od znachorek dostają się do dworu, skąd znowu wracają między lud, mniej lub więcej zmienione" (M. Udziela, 1891, s. 41). Z kolei J. Rostafiński (1885, s. 2 - 3), twierdzi, że ziołolecznictwo ludowe wywodzi się z literatury popularnej, a niewiele czy zgoła nic nie zostało w nim z pierwotnych wyobrażeń 5. Różne, jak starałam się pokazać, były przesłanki, które skłaniały badaczy w XIX wieku do gromadzenia materiałów z zakresu medycyny ludowej. Faktem jest jednak duże zainteresowanie w tym okresie ową dziedziną. Opracowania jej dotyczące miały przede wszystkim charakter dokumentacyjny i do dziś pozostają cennym źródłem do badań etnomedycznych. Były to zwykle drobne przyczynki. Często dotyczyły pojedynczej wsi, parafii albo powiatu, omawiały wybraną chorobę i sposoby jej leczenia, czy też poświęcone były poszczególnym metodom i środkom leczniczym. Wśród tych ostatnich przeważały opracowania dotyczące leków ziołowych, ale szereg prac dotyczył także odczyniania uroków, formuł zamawiania. Interesujące i wartościowe jako źródło są zapisy relacji znachorów. Opracowania dotyczące medycyny ludowej ukazywały się na łamach takich pism, jak "Lud", "Wisła", "Zbiór Wiadomości 4 Jednakże autor we wstępie podkreśla, że starał się owe obce naleciałości pomijać, by przypadkiem "przesądów nicrodzimego pochodzenia naszemu ludowi nie przypisać". 5 J. Burszta (1967, s. 4(0) pisze, że: "... etnograficzne dane terenowe świadczą, że sens ludowych praktyk i przesądów, związanych z określonymi ziołami i roślinami używanymi w lecznictwie, nie różni się zbyt wiele od tych, jakie ukazane są w opracowaniu J. Roslafińskiego. Świadczy to niewątpliwie o wpływach tej literatury na lecznictwo ludowe, a może tcż i o czerpaniu przez autorów wprost z wiedzy ludu. �173 do Antropologii Krajowej", "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", a także we wzmiankowanym wyżej czasopiśmiennictwie medycznym i przyrodniczym oraz w popularnych tygodnikach i miesięcznikach (np. "Tygodnik Ilustrowany", "Przyjaciel Ludu", "Wędrowiec") i prasie codziennej. Materiały z tego zakresu można również znaleźć w ogólniejszych pracach etnograficznych, np. Ł. Gołębiewskiego, Lud polski. Jego zwyczaje, zabobony, wierzenia (1830), R. W. Berwińskiego, Studia o guslach, czarach, zabobonach i przesądach leczniczych (1862) oraz w Dziełach wszystkich Oskara Kolberga. Wiadomości o medycynie ludowej zawierają ponadto niektóre monografie regionów i wsi (np. M. Federowski, 1888; S. Udziela, 1902). Niewiele było obszerniejszych prac w całości poświęconych medycynie ludowej: oprócz przedstawionych już dzieł Zieleniewskiego i M. Udzieli (pracę tego ostatniego można uznać za pierwsze w tym okresie opracowanie syntetyczne), należy wymienić wartościowy zbiór autorstwa 1. Talko-Hryncewicza Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej (1893)6 oraz J. Rostafińskiego Zielnik czarodziejski, lj. zbiór przesądów o roślinach (1885), do dziś wykorzystywany jako cenne źródło przez polskich etnofarmakologów. Zakres terytorialny opracowań obejmuje różne regiony Polski, ale najwięcej chyba materiałów zgromadzono na terenie Galicji i kresów wschodnich. Charakterystyczny jest zastosowany przez autorów układ prac. Punktem wyjścia są z reguły choroby, uporządkowane z grubsza zgodnie z ówczesną klasyfikacją medyczną. Przy poszczególnych chorobach omawia się środki i metody lecznicze. Zieleniewski (1845) zastosował prosty podział, także zapożyczony z nauki medycznej, na przekonania i praktyki (w jego terminologii "przesądy") związane z zachowaniem zdrowia oraz z leczeniem chorób. To, co nie zmieściło się w odpowiednich dwóch rozdziałach, omówił w oddzielnym, trzecim (np. "pomór", zwyczaje związane ze śmiercią). Natomiast w późniejszym dziele M. Udzieli (1891) występuje układ, który - z różnymi modyfikacjami, bardziej lub mniej rozbudowany -- przewija się w licznych pracach na temat medycyny ludowej. Autor wyodrębnia: choroby mózgu, nerwów i zmysłów; choroby narządu oddechowego; choroby narządu trawienia, moczowego i płciowego; choroby skóry;"cierpienia chirurgiczne" i narządu ruchowego oraz Gako równorzędne z powyższymi) rozdziały: ciąża, poród, połóg; wiek dziecięcy i choroby dzieci; śmierć, zwłoki i pogrzeb. Z takiego podziału wynikają nieuniknione trudności (uświadamiane bądź nie) z zakwalifikowaniem poszczególnych chorób, a zwłaszcza tych, które nie mają odpowiedników (albo ścisłych odpowiedników) w nozologii medycznej. W wypadku Udzieli (1891, s. 158-159,171,178-187,226-234) przejawia się to np. 6 Jest to obszerna. solidnie przygotowana praca, w której Talko-Hryncewicz wykorzystał nie tylko literaturę etnograficzną, ale i takie źródła, jak rozmaite notatki w czasopismach i kalendarzach oraz informacje zbierane dla autora przez lekarzy, aptekarzy, księży działaj<lcych na wsi. �174 w zaliczeniu do "chorób narządu trawienia, moczowego i płciowego" takich dolegliwości, jak "morzysko" (skutek duszenia przez zmorę), "przełamanie", zimnica (febra 7), a do "cierpień chirurgicznych i narządu ruchu" - róży i krost. Dodać należy, że we wstępnej części pracy, przed omówieniem poszczególnych chorób, autor zamieścił rozdziały dotyczące przekonań o przyczynach chorób, ogólnych koncepcji leczenia oraz o "doktorach ludowych". Uprzedzając dalsze rozważania, można zasygnalizować trwałość pewnych wątków, które pojawiły się i rozwinęły w polskich badaniach nad medycyną ludową XIX i początku XX wieku. * * * W okresie międzywojennym zainteresowanie medycyną ludową znacznie się zmniejszyło. Zapewne przyczyniło się do tego osłabienie pozytywistycznej wiary w korzyści, jakie może odnieść medycyna oficjalna ze studiów nad lecznictwem ludu. Pojawiały się nadal drobne przyczynki w popularnych pismach, takich jak "Orli Lot", "Kurier Literacko-Naukowy", w regionalnych wydawnictwach w rodzaju "Ziemi Nadnoteckiej" czy "Zarania Śląskiego". Niewiele było jednak poważniejszych opracowań. Do takich można zaliczyć prace dotyczące roślin leczniczych: A. Fischera, Ro.Wny w wierzeniach i ohrzędach ludu polskiego (1929), S. Udzieli, Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego (1931) oraz J. W. Szulczewskiego, Rośliny w mianownictwie, przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego (1932). Nieco informacji o ludowej medycynie można znaleźć w podręcznikach etnografii polskiej (Fischer, 1926; Poniatowski, 1932). Próbą syntezy była obszerna praca H. Biegeleisena, Lecznictwo ludu polskiego (I 929). Mimo ambicji autora, zestawiającego bogaty materiał dotyczący nie tylko Polski, ale i innych krajów europejskich, a nawet niektórych pozaeuropejskich, nie jest to wiarygodne źródło (brak dostatecznej dokumentacji), a wywody genetyczne nie są przekonujące. Dla ułatwienia korzystania z rozrzuconych (dość chaotycznie) w tekście danych, J. Obrębski (1931) opracował osobny indeks. Najwięcej wniósł w tym okresie w badania nad omawianą dziedziną K. Moszyński (1963; wyd. 1, 1939). Obszerny rozdział Kultury ludowej Słowian dotyczący medycyny ludowej jest doskonałym źródłem, syntetyzuje materiały dotyczące Słowiańszczyzny, a ponadto zawiera wiele ogólniejszych, interesujących przemyśleń autora o cechach ludowej medycyny. Moszyński (1963, s. 175 - 176) podkreśla, że jest ona swoistym działem kultury, który szczególnie trudno poddaje się zabiegom klasyfikacyjnym. Nie można jej zaliczyć do "kultury technicznej", bo przedstawia "bardzo ścisły splot składników technicz7 Dodać trzeba, że M. Udziela (1891, s. 178) zauważa, iż pod nazwą ,,febra"]ud rozumic wiele różnych chorób, którc łączą się z występowaniem dreszczy. �175 nych z magicznymi, a nieraz i kultowymi", nie możliwy do rozdzielenia. Autor zauważa przy tym, że istotna jest nie tylko forma zabiegu leczniczego, ale przede wszystkim jego podmiotowa treść, a tę większość źródeł pomija. Wspominałam już wypowiadany przez Moszyńskiego sąd o złudności nadziei na znalezienie w lecznictwie ludowym "skarbów", które mogłaby wykorzystać medycyna naukowa. Przypadki takie są, jego zdaniem, rzadkie. Opisuje zjawisko mityzacji (nie używając, oczywiście, tego słowa) ludowego lecznictwa: ". ..nawet profesorzy uniwersytetów ogłaszają w ciągu ostatnich jeszcze dni medycynę ludową za <głęboką skarbnicę wiedzy lekarskiej), choć w gruncie rzeczy jest ona olbrzymim chaotycznym bric-a-brac'iem, wśród którego cenne rzeczy zajmują stosunkowo bardzo niewiele miejsca" (Moszyński, tamże, s. 232). Moszyński jednak nadal podtrzymuje XIX-wieczny podział zabiegów terapeutycznych na racjonalne i irracjonalne (którego punktem wyjścia jest paradygmat medycyny), mimo że zauważa, iż to, co jest bezwartościowe dla medycyny naukowej, nie jest takie dla ludu. W dziele Moszyńskiego medycyna została omówiona w ramach wiedzy ludowej. Przy wspomnianych trudnościach klasyfikacyjnych jest to na pewno lepsze wyjście niż wtłaczanie jej w obręb "kultury technicznej". Materiał pogrupowany jest w ustępy dotyczące chorób i ich nazw, przyczyn chorób (te Moszyński podzielił na nadprzyrodzone i przyrodzone), profilaktyki oraz terapii, z wyróżnieniem zabiegów leczniczych i leków. Autor odstąpił więc, z korzyścią dla pracy, od stosowanego już rutynowo omawiania całego materiału "według chorób". * * * W polskiej literaturze etnograficznej powstającej po II wojnie światowej nurt badań nad medycyną ludową nie jest reprezentowany szczególnie bogato. Przeważają przy tym prace, które są w prostej linii kontynuacją tradycyjnego etnograficznego podejścia do tej dziedziny. W czasopismach takich, jak "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", "Opolski Rocznik Muzealny", "Łódzkie Studia Etnograficzne" ukazują się artykuły omawiające lecznictwo ludowe w jakimś regionie, powiecie albo jednej czy kilku miejscowościach (na przykład: Jastrzębski, 1961; Hajówna, 1966; Jakubowska, 1966; Olszowy, Tylkowa, 1968; Pawłowska, 1972; Szychowska-Boebel, 1978; Dłużewska, 1983). Inne teksty opisują wybrane techniki terapeutyczne, na przykład upuszczanie krwi (Kisielewska, 1966), leczenie gliną (Czubala, 1984), bądź też prezentują pojedynczą chorobę i sposoby jej leczenia (Nowakowski, 1979). Ten ostatni temat podjęli również w nowszych, interesujących artykułach A. Paluch i Z. Libera. Pierwsza z tych prac dotyczy kołtuna (Libera, Paluch, 1988), druga - suchot (Paluch, 1994). Wyniki studiów nad roślinami leczniczymi znajdujemy między innymi w gruntownych opracowaniach M. Henslowej (1962; �176 1972; 1976), traktujących zresztą szerzej o wiedzy ludowej o roślinach. Duży wkład w badania nad roślinami w medycynie ludowej wniósł A. Paluch, który opublikował szereg prac z tego zakresu, także o charakterze popularyzatorskim (między innymi: Paluch, 1984; 1989; Libera, Paluch, 1993). Nieco informacji o medycynie ludowej zamieszczono w różnych monografiach regionalnych (albo poszczególnych wsi), ale często ta dziedzina kultury ludowej bywała pomijana albo przedstawiana bardzo skrótowo. Wyjątkiem jest Kultura ludowa Wielkopolski, w której temat ów został potraktowany wyczerpująco w artykule autorstwa J. Burszty (1967); szerzej omówiła również medycynę ludową D. Tylkowa w ramach monografii kultury ludowej Beskidu Śląskiego i Beskidu Sądeckiego (Tylkowa, 1984; 1985). W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych opublikowano także oddzielne monografie regionalne medycyny ludowej: B. Szychowskiej- Boebel, Lecznictwo ludowe na Kujawach (1972) i D. Tylkowej, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich (1989). Prace z omawianego zakresu oparte są z reguły na rzetelnej dokumentacji etnograficznej i mają dużą wartość źródłową. Omówię pokrótce trzy wymienione wyżej opracowania monograficzne, zwracając szczególną uwagę na niektóre, istotne moim zdaniem, wątki pojawiające się również w innych publikacjach. Monografia wielkopolskiego lecznictwa ludowego, autorstwa J. Burszty, to praca solidna, znakomicie udokumentowana i wnosząca wiele interesujących przemyśleń. Odwołują się do niej często inni autorzy piszący o medycynie ludowej. J. Burszta szeroko przedstawił historyczne źródła polskiego lecznictwa ludowego, wskazując szczególnie na silny wpływ literatury popularnej XVI - XVłII wieku, z której liczne motywy przedostawały się, różnymi drogami, do środowisk wiejskich. Oddziaływania te jeszcze bardziej nasiliły się w XIX wieku, kiedy ukazywały się coraz częściej rozmaite wydawnictwa kierowane specjalnie do ludu. Jak pisze Burszta (1967, s. 401), w lecznictwie ludowym "nie da się ( ... ) oddzielić treści przejętych z zewnątrz od tych, które ukształtowały się w obrębie doświadczeń życiowych wielu pokoleń wsi". W układzie pracy wyróżnione zostały poglądy etiologiczne (podzielone na kosmiczne, przyrodnicze i demonologiczno-magiczne, do których autor dołączył naturalistyczne); magia w lecznictwie ludowym; lecznictwo domowe (tu omówione zostały roślinne i inne środki lecznicze); "ludzie leczący", czyli "lekarze ludowi"; wreszcie podsumowanie zatytułowane "od medycyny ludowej do współczesnej". Autor wnikliwie przedstawił charakterystyczne cechy lekarzy ludowych i ich praktyk, włączając również dane o miejskich znachorach, których wpływy sięgały przecież także na wieś. Nie izoluje zatem sztucznie tego, co "wiejskie" czy "ludowe" i "miejskie". We fragmentach dotyczących profilaktyki i terapii wyróżnione zostały zabiegi i środki "zabobonno-magiczne" i te, które są "mniej lub więcej racjonalne i realne" (tamże, s. 412). Autor jednak wyraźnie zaznacza, że owe sposoby "zabobonno-magiczne" �177 czy inaczej irracjonalne są takimi z naszego, dzisiejszego punktu widzenia 8. Pisząc - krótko - o przemianach medycyny ludowej, Burszta zwraca uwagę na jej dawniejszą autonomię, rozdział od medycyny szkolnej. Utrzymuje, że medycyna ludowa staje się obecnie reliktem kulturowym, pozostałym jeszcze w pamięci informatorów (tamże, s. 430). Jednakże w innym miejscu, pisząc o ludowych etiologiach, zauważa, iż są one złożonym kompleksem, "w którym uwidaczniają się zarówno ubożejące gwałtownie treści bardzo dawnego pochodzenia, jak też - w stopniu coraz większym - elementy współczesnej wiedzy" (tamże, s. 406). Ta uwaga jest słuszna nie tylko w stosunku do etiologii. Można więc chyba powiedzieć, że ludowa medycyna nie tyle ginie, co zasadniczo przeobraża się. Monografia lecznictwa ludowego Kujaw B. Szychowskiej-Boebel jest opracowana w sposób tradycyjny. Przekonania etiologiczne, profilaktyka, zabiegi i środki lecznicze zostały omówione nie w odrębnych rozdziałach, a przy poszczególnych chorobach. Choroby ujęto w grupy, według uproszczonej nieco systematyki medycznej. Ten sposób prezentacji materiału jest charakterystyczny dla dawniejszych opracowań etnomedycznych, o których już była mowa. Oczywiście, powoduje on kłopoty z klasyfikacją niektórych chorób. I tak na przykład autorka zaliczyła tak spcyficzną dolegliwość, jak kołtun (por. wspomniany wyżej artykuł Libery i Palucha, 1988) do chorób skórnych, a szereg chorób tak różnych, jak reumatyzm, anemia, nowotwory, oberwanie, przełamanie, ujęła pod nagłówkiem ,,inne". Dodatkowy rozdział został poświęcony znachorom. W zgodzie z XrX-wieczną tradycją, Szychowska-Boebel dzieli środki i metody leczenia na racjonalne i irracjonalne (choć zauważa, że trudno je rozdzielić), nie określając zresztą, co jest punktem wyjścia tego podziału. Mimo deklaracji we wstępie o potrzebie uchwycenia współczesnych zmian ludowego lecznictwa, opracowanie koncentruje się raczej na odtworzeniu tradycyjnych przekonań i praktyk. Interesujące są uwagi autorki na temat wcześniejszych przeobrażeń, przenikania do lecznictwa ludowego, z dużym opóźnieniem, poglądów medycyny 'oficjalnej, czy popularyzacji na wsi poglądów i rad księdza Kneippa (Szychowska- Boebel, 1972, s. 14 - 15). Pracę D. Tylkowej, omawiającą medycynę ludową regionu Karpat Polskich, cechuje nieco zmodyfikowane ujęcie tradycyjne. Poszczególne rozdziały dotyczą: etiologii i diagnostyki; form organizowania pomocy medycznej; środków terapeutycznych; klasyfikacji chorób i zabiegów leczniczych. Sposoby leczenia zostały więc omówione dwukrotnie - raz oddzielnie (choć oczywiście odniesione do leczenia poszczególnych chorób), po raz drugi w rozdziale, którego punktem wyjścia są choroby. Te ostatnie zostały pogrupowane według M J. Burszta (1967, s. 429) pisze, że medycynę ludową cechuje "... swoista sfera myślenia (oo.). W płaszczyźnie tego myślenia wszystkie środki są celowe i racjonalne. Tylko z bazy współczesnego, realnego, racjonalnego poglądu na świat znaczna część tych środków staje się nierozsądna". 12 - Lud t. LXXVII' �178 bardzo uproszczonej klasyfikacji medycznej (jednym z jej członów są tu "choroby wewnętrzne") i generalnie podzielone na "choroby wieku dziecięcego" i "choroby wieku dojrzałego" (a przecież wiele chorób występuje i u dzieci, i u dorosłych). Ponownie pojawia się problem zakwalifikowania poszczególnych chorób, choć przy tak ogólnym podziale jest to mniejsza przeszkoda. Ale na przykład kołtun-gościec wcale nie jest tu ujęty (omówiono go w rozdziałe o środkach terapeutycznych). W całej książce przewija się rozróżnienie racjonalnych i irracjonalnych przekonań (etiologii, wiedzy ośrodkach leczniczych) i praktyk medycznych. Autorka określa generalnie jako "racjonalne" środki pochodzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego oraz "zabiegi mechaniczne", takie jak na przykład stawianie baniek (Tylkowa, 1989, s. 84). "Irracjonalne" - to praktyki i środki magiczno-religijne 9. I tu nie wskazano na źródło takiego podziału, można się tylko domyślać, że chodzi o perspektywę nauki medycznej. Ale jak można z tej perspektywy zaliczać do "racjonalnych" etiologii przekonanie o przeziębieniu jako przyczynie chorób wątroby (tamże, s. 25) albo do "racjonalnych" sposobów leczenia smarowanie krost słodką śmietanką (s. 89)'1 W innym miejscu (s. 80) autorka pisze o racjonalnych sposobach terapeutycznych "ludowych bądź przyjętych z medycyny oficjalnej", a więc może chodzi raczej o "zdroworozsądkowy", bardzo zmienny i nieprecyzyjny punkt widzenia. Tylkowa (tamże, s. 105 - 106) poruszyła również zagadnienie "racjonalnego jądra" medycyny ludowej, doszukując się go przede wszystkim w lekach ziołowych oraz w takich zabiegach, jak stawianie banie~ czy pijawek. Takie stanowisko jest zresztą logiczną konsekwencją wyodrębnienia racjonalnych i irracjonalnych praktyk i środków. Ostatni rozdział, poświęcony współczesnym przemianom lecznictwa ludowego na terenie Karpat Polskich, wskazuje na "procesy modernizacyjne", wpływające na zmianę proporcji w ludowej wiedzy medycznej "pomiędzy tym co racjonalne a irracjonalne, na korzyść wiadomości posiadających uzasadnienie naukowe". Z drugiej strony, autorka zauważa, że zachowano jeszcze "wiele dawnych przesądów i praktyk ludowego lecznictwa" (s. 101, 103). Mamy więc tu charakterystyczne dla licznych ujęć "procesu przemian" przeciwstawienie tego, co "tradycyjne", temu, co "nowoczesne", brak jednak pogłębionej analizy, która pokazywałaby, jak "nowe" splata się ze "starym". Zajmę się jeszcze nieco bliżej kilkoma wątkami wskazanymi w omówionych monografiach. Przewijają się one zresztą często we współczesnej polskiej literaturze etnomedycznej. Przejęty z pozytywistycznie zorientowanej etnografii XIX-wiecznej podział 9 Autorka (Tylkowa, 1989, s. 79) zastrzega się, że zdaje sobie sprawę ze "znacznej sztuczności" wyodrębnienia zabiegów magicznych. Pisze: "Czynności magiczne towarzyszyły bowiem większości ludowych zabiegów terapeutycznych, a więc tych, które posiadały racjonalne uzasadnienie". A więc utożsamia zabiegi magiczne z irracjonalnymi, a pozostałe z racjonalnymi. �179 na "racjonalne" i "irracjonalne" przekonania i praktyki ludowej medycyny jest. nadal często spotykany. Niektórzy autorzy już we wstępie pracy sygnalizują jego stosowanie, czasem z zastrzeżeniem, że jest to trudne zadanie, ze względu na "zagmatwany splot praktyk racjonalnych z irracjonalnymi" l0, inni dopiero omawiając poszczególne przekonania etiologiczne albo zabiegi lecznicze formułują oceny na ten temat. Z reguły nie precyzują punktu wyjścia takiego podziału. Można sądzić, że ukrytym założeniem jest odwołanie się do perspektywy medycyny oficjalnej. Jednak, po pierwsze, jej paradygmat ulega ciągłym zmianom, a po drugie, w istocie oceny autorów formułowane są, jak już wykazywałam, ze zdroworozsądkowego punktu widzenia. Co zaś najważniejsze, we współczesnej etnologii przeważa podejście podmiotowe, które generalnie podważa sens takiego podziału. W takim ujęciu można mówić jedynie o "racjonalności" zrelatywizowanej kulturowo. A więc jakiekolwiek przekonania o chorobie i jej leczeniu mogą być uważane za racjonalne, jeżeli - według systemu wiedzy danej grupy - zachowania zgodne z tymi przekonaniami prowadzą do pożądanych rezultatów. Nie jest przy tym istotne, jak owe przekonania oceniane są z punktu widzenia innych systemów wiedzy 11. Myśl tę wyraził nieco innymi słowy znany amerykański antropolog medycyny B. Good (1994, s. 29): "to, co odbiega od założonej - z perspektywy biomedycznej - racjonalności, nie wynika z ignorancji czy (przesądów), ale jest zakorzenione w kulturze, systemie wierzeń i praktyk, które mają swą własną (logikę kulturową) i pełnią funkcje adaptacyjne". Podejście takie jednak, jak można wnioskować przeglądając literaturę, z trudem toruje sobie drogę w polskich badaniach etnomedycznych, przeważa tradycja "racjonalistyczna". Znamienne, że na przykład trafne uwagi J. Burszty na ten temat, przytoczone wyżej, zostały zignorowane przez autorów późniejszych prac. Jednym z nielicznych wyjątków jest wymieniany już artykuł Z. Libery i A. Palucha (1988, s. 151), w którym autorzy ostro krytykują przeciwstawianie przez badaczy elementów racjonalnych i irracjonalnych w medycynie ludowej 12 (por. też: Libera, 1995, s. 8 - II). Być może do zmiany tego stanu rzeczy przyczynią się publikowane w ostatnich latach opracowania teoretyczno-metodologiczne takich autorów, jak M. Buchowski i W. Burszta, prezentujących i propagują- 10 Na przykład 1. Jastrzębski (1961, s. 135) wypowiada taką Opinię, powołując się na Moszyńskiego. Interesujące, iż Jastrzębski zauważa nie tylko fakt, że "medycyna oświecona" zmienia swoje poglądy na skuteczność poszczególnych ludowych leków i praktyk, ałe także dodaje: ,.Zdarzają się również fakty, że zabieg, który etnograf skłonny jest uważać za irracjonalny, według lekarza nie jest zupełnie pozbawiony postaw". Innymi słowy, perspektywa etnografa nie jest tożsama z medycznym punktem widzenia. II Pisałam już na ten temat niejednokrotnie (na przykład: Penkala-Gawęcka, 1983, s. 28; 1991, s. 46). 12 Warto dodać, że obecnie na relatywizm określeń "racjonalny-irracjonalny" w odniesieniu do lecznictwa ludowego wskazują również socjologowie medycyny (por.: W. Piątkowski, 1994). �180 cych "podmiotową rekonstrukcję kultury" (na przykład: Buchowski, Burszta, 1992). Jeśli przyjmiemy naszkicowane powyżej rozumienie "racjonalności", bezsensowne stanie się rozważanie, czy medycyna ludowa zawiera, czy nie, "racjonalne jądro". Wspominałam już, że problem ten i związane z nim próby "odsiewania ziarna od plew", poszukiwania tych leków i metod ludowej medycyny, które mogłyby być włączone przez medycynę oficjalną, bardzo zajmowały XIX-wiecznych medyków i etnografów (często w jednej osobie łączyli oni obydwie te profesje), a później także przewijał się w badaniach etno medycznych i jest obecny do dziś. Niektórzy badacze Uak Moszyil.ski) sceptycznie oceniają wartość medycyny ludowej dla naukowej. inni natomiast podkreślają, że ta ostatnia wiele skorzystała ze zdobyczy pierwszej i nadal dużo cennych elementów może w niej odnaleźć. Na przykład A. Paluch (1979, s. 87 - 88) pisał: "Często pewne wskazania, recepty, ludowe sposoby lecznicze wplątane są w system magicznych zaklęć, formułek słownych, gestów, rytuałów, a jednak przy tym zawierają często jądro racjonalne i posiadają rzeczywistą aktywność. A tylko ze względu na otoczkę <otoczkę magiczną) wydają się być irracjonalne ... ". Stanowisko to (nazywając je "mitem lecznictwa ludowego") ostro skrytykował L. Stomma (1986, s. 193 - 195), twierdząc, że ogromna większość ludowych praktyk i środków leczniczych jest bezwartościowa dla naukowej medycyny, i że w lecznictwie ludowym nie ma i nie może być mowy o eksperymencie. Stomma pisze: "Nie oznacza to bynajmniej, by nie mogły się w <medycynie ludowej) zdarzać przepisy mniej czy bardziej celne (prawidłowe) z punktu widzenia naukowej wiedzy medycznej. Jest to jednak przede wszystkim kwestia przypadku" (tamże, s. 195). Paluch i inni badacze (na przykład Tylkowa) wypowiadający się pozytywnie w kwestii "racjonalnego jądra" medycyny ludowej, odwołują się wprost albo domyślnie do perspektywy biomedycznej. Stomma również przyjmuje ten punkt widzenia, dochodząc wszakże do diametralnie odmiennych wniosków. Tymczasem, jak sądzę, rozwiązywanie tego problemu nie należy wcale do etnologa 13, co starałam się wykazać omawiając pojęcie racjonalności. Etnografowie posługują się często perspektywą nauki medycznej także wtedy, gdy próbują klasyfikować wyróżniane w ludowej wiedzy medycznej choroby. Z reguły jest to układ bardzo uproszszony w stosunku do nozologii medycznej; zresztą wierne jej przeniesienie uniemożliwiłoby włączenie do 13 Oczywiście, poszukiwaniem owych "racjonalnych" (z punktu widzenia biomedycyny) elementów w medycynie ludowej, czyli, inaczej mówiąc, sprawdzaniem. skuteczności poszczególnych leków i metod, mogą się zajmować - i zajmują - przedstawiciele medycyny i innych nauk przyrodniczych, na przykład farmakologii. Pomocą służą im takie dyscypliny pograniczne, jak etnofarmakoJogia (por.: Penkala-Gawęcka, 1994). �181 schematu szeregu chorób. Ale nawet przy bardzo ogólnym podziale, badacz napotyka trudności, szczególnie w przypadku tego rodzaju chorób, które określane bywają w literaturze jako "ludowe" (folk illnesses) bądź jako "syndromy zrelatywizowane kulturowo" (culture-bound syndromes), a więc takie dolegliwości (czy ich zespoły), które nie mają odpowiedników albo mają tylko przybliżone odpowiedniki w klasyfikacji biomedycznej 14. W polskiej ludowej wiedzy medycznej można do nich zaliczyć na przykład "przełamanie", "oberwanie", kołtun, a także - jak można wnioskować z interesującego studium A. Palucha (J 994) - suchoty. Omawiając monograficzne opracowania medycyny ludowej wskazywałam na kłopoty, jakie nastręcza etnografom ujęcie takich chorób w ramy schematu. Wydaje się, że badacz winien każdorazowo wnikliwie dokumentować treść podmiotową danego pojęcia określającego jakieś dolegliwości, aby, między innymi, uniknąć automatycznego jej utożsamiania z biomedyczną jednostką chorobową tylko na podstawie zbieżności nazwy (przykładem może być tu "gościec"). A więc należy gruntownie zbadać sens (zgodnie z zasadami interpretacji humanistycznej - por.: Buchowski, Burszta, 1992) nie tylko tych chorób, które wyraźnie jawią się nam jako "ludowe", ale także takich, które na pierwszy rzut oka wydają się odpowiednikami jednostek medycznych. Innym problemem, zwracającym uwagę przy lekturze etnograficznych prac o medycynie ludowej, jest przedstawienie jej zmian. Najczęściej zagadnienie to jest potraktowane bardzo ogólnikowo, jako konieczny dodatek do zasadniczej części opracowania, poświęconej rekonstrukcji owej "tradycyjnej medycyny ludowej". Takie ujęcie to kontynuacja wzmiankowanego w pierwszej części artykułu, XIX-wiecznego podejścia do kultury ludowej jako niezmiennej, przechowującej dawne treści. Świadczy o tym już sam układ prac, przeciwstawiających obraz sztucznie wyizolowanej medycyny ludowej "procesowi zmian", który opisany jest zwykle w sposób schematyczny. Schemat ów polega na pokazaniu "wkraczania na wieś" nowoczesnej medycyny (instytucji, lekarzy, pielęgniarek) i stwierdzeniu ograniczania wskutek tych "modernizacyjnych wpływów" medycyny ludowej, która stopniowo nabiera charakteru reliktowego. Jednak, zauważają na koniec badacze, niemało przekonań i praktyk medycyny ludowej przetrwało, jest to więc ta dziedzina kultury, która zmienia się wolniej niż inne. Brak w tych opracowaniach pogłębionej analizy przeobrażeń medycyny ludowej; nie jest ona bynajmniej przedstawiana "w procesie zmian", wbrew temu, co często głosi tytuł rozdziału. Ciekawe, iż nieraz autorzy dostrzegają oddziaływania dawniejsze - dworu, kościoła, popularnej literatury - przekształcające ludową medycynę w toku jej dziejów, natomiast 14 W obrębie światowej antropologij medycznej powstała obszerna literatura na ten temat (na przykład: Simons, Hughes, 1985. Por. teź: Penkala-Gawęcka, w druku). �182 pomijają, a w każdym razie nie interesują się głębiej zagadnieniami współczesnego przenikania do niej nowych treści różnego pochodzenia 15. A przecież owe oddziaływania i idące za nimi przekształcenia są znacznie bardziej nasilone, z oczywistych przyczyn, niż w okresach dawniejszych. Być może zresztą z powodu tempa i zakresu zmian szereg badaczy skłonnych jest traktować medycynę ludową jako relikt, mniej czy bardziej świadomie uznając, że to, co z niej obecnie rodzi się, to jakaś nowa jakość, której nie można już nazywać medycyną ludową. Ale niezależnie od tego czy zajmiemy takie stanowisko, czy też uznamy, że jest to nadal ludowa medycyna, przekształcająca się ciągle, ale zachowująca wiele swoich cech, przede wszystkim w "warstwie myślowej", powinniśmy badać ją właśnie taką, jaka jest, nie izolując sztucznie tego, co uważamy za "tradycyjne". Proponuję termin "medycyna komplementarna", rozumiany szeroko, w odniesieniu do wszelkich form przekonań i praktyk leczniczych - niezależnie od ich proweniencji - które istnieją poza medycyną' oficjalną, tzw. naukową (por.: Penkala-Gawęcka, 1991; 1993). Spośród wielu terminów stosowanych w literaturze polskiej (najczęściej popularnej) i w etnomedycznej literaturze światowej (takich, jak: medycyna alternatywna, niekonwencjonalna, nieortodoksyjna, naturalna) 16, wybrałam określenie "medycyna komplementarna" dla podkreślenia, że jest ona traktowana (przez podmioty czynności medycznych) jako uzupełnienie, a nie alternatywa w stosunku do medycyny oficjalnej 17. Zazwyczaj ten termin, jak i inne, pokrewne, używany jest w odniesieniu do takich, popularnych obecnie praktyk (wraz z odpowiadającą im wiedzą), jak homeopatia, bioenergoterapia, akupunktura, akupresura, aromaterapia, reiki, magnetoterapia i wiele, wiele innych. Uważam jednak, że w ramach medycyny komplementarnej mieści się także medycyna ludowa: 15 Na przykład D. Tylkowa (1989, s. 61) w swojej monografii pisze o upowszechnieniu się pod koniec XIX wieku we wsiach Beskidu Śląskiego zabiegów wodoleczniczych propagowanych przez księdza S. Kneippa. Natomiast w rozdziale o współczesnych przemianach ludowego lecznictwa wcale nie wspomina o obecnych jego przekształceniach pod wpływem środków masowego przekazu, przenikania rozmaitych nowinek niekonwencjonalnej medycyny z miasta itp. Autorka widzi jedynie "... dwutorowość: z jednej strony zachodzące przeobrażenia, z drugiej zaś tradycja zakorzeniona w świadomości micszkańców badanych wsi" (tamże, s. 106). 16 Szczegółowo przeanalizowałam te terminy w artykule na temat perspcktywy etnologicznej w badaniach nad medycyną komplementarną (Penkala-Gawęcka, 1993). Należy pamiętać, że w krajach Trzeciego Świata, odwrotnie niż w Europie czy Stanach Zjednoczonych, charakter uzupełniający może mieć medycyna zachodnia, szczególnie tam, gdzie istnieją silne, o wielowiekowej tradycji "wielkie systemy medyczne". 17 Niektórzy badacze patrzą na ową "komplementarność" z inncj perspcktywy. Na przykład socjolog W. Piątkowski (1990, s. 115) pisze, że być może w przyszłości "pojawi się potrzeba wprowadzenia nowego pojęcia (lecznictwo komplcmentarne) w miejsce terminu (lccznictwo niemedyczne)", ale wymaga to głębokich zmian w świadomości zdrowotnej i systemie opieki medycznej. A więc chodzi tu przede wszystkim o uznanie uzupełniającego charaktcru mcdycyny niekonwencjonalnej przez przedstawicieli medycyny oficjalnej. �183 łącznie z wyżej wymienionymi praktykami tworzy jakby zestaw propozycji uzupełniający względem medycyny oficjalnej 18. Podobnie widzi tę złożoną całość (również włączając w nią lecznictwo ludowe) socjolog medycyny W. Piątkowski, który zajmuje się tą problematyką od wielu lat i jest autorem wielu interesujących opracowań (1981; 1984; 1990; 1994 i inne). W swojej pionierskiej książce z tej dziedziny Spotkania z inną medycyną (1990) autor wydziela w obrębie "lecznictwa niemedycznego" (takim terminem konsekwentnie operuje) samolecznictwo, lecznictwo ludowe i "praktyki lecznicze uzdrowicieli". Punktem wyjścia dla tego podziału jest rodzaj praktyk i typ terapeutów. Jednak przy takim ujęciu lecznictwo ludowe zostało ograniczone do praktyk wykonywanych przez specjalistów - różnych ludowych terapeutów, a przecież bardzo ważną jego część stanowi leczenie domowe i w kręgu sąsiedzkim. Podobnie, lecznicza działalność uzdrowicieli została oddzielona od analogicznych nieraz praktyk (przykładem może być akupresura albo różdżkarstwo) wykonywanych samodzielnie przez niespecjalistów. Tymczasem samoleczenie występuje w obu z wyróżnionych działów medycyny komplementarnej, podobnie jak w obu (medycynie ludowej i "niekonwencjonalnych praktykach") spotykamy różnych specjalistów. W etnologicznych badaniach nad interesującą nas dziedziną przewijały się terminy "medycyna" i "lecznictwo", najczęściej stosowane zamiennie. Jeżeli któryś z autorów chętniej używał określenia "lecznictwo ludowe" czynił to bez wyjaśnienia swojej preferencji. Tradycji stosowania terminu "medycyna" w odniesieniu do ludowej wiedzy i praktyk leczniczych, a także szerzej - do całego kompleksu, który nazywam tu "medycyną komplementarną", przeciwstawił się W. Piątkowski. Dążąc do uściślenia terminologii, w swoich pracach opowiada się za rygorystycznym ograniczeniem terminu "medycyna" wyłącznie do medycyny "naukowej", empiryczno-doświadczalnej (W. Piątkowski, 1990, s. 15 - 16 i inne opracowania) 19. Proponuje termin "lecznictwo niemedyczne", który wydaje się jednak niezręczny ze względu na występującą w nim podwójną negację: już w pierwszym członie autor neguje użycie w odniesieniu do interesującej nas sfery zjawisk określenia "medycyna", a w drugim właściwie powtarza to samo. Spośród etnografów L. Stomma kwestionuje stosowanie terminu "medycyna ludowa", ujmując go, jak pisze, w "sarkastyczny cudzy18 Wiele trudności sprawia znalezienie ogólnej nazwy dla wymienionych wyżej przykładowo niekonwencjonalnych praktyk. W. Piątkowski (1990, s. 22-23) określa je opisowo jako "praktyki lecznicze uzdrowicieli". Ale w ich skład wchodzą także pewne działania samolecznicze, np. akupresura, ćwiczenia zdrowotne (tai-chi, hatha-joga). 19 Autor zauważa zmienność pojęcia naukowości medycyny, arbitralność w wyznaczaniu granicy "między tym, co jest medycyną (nauką), a co medycyną nie jest" (W. Piątkowski, 1990, s. 16). Dodać można, że coraz większa jest obecnie świadomość - przynajmniej w antropologii medycznej - kulturowych uwarunkowań tak zwanej biomedycyny, traktowanej przedtem jako obiektywna i nick westionowalna. �184 słów". Jego zdaniem, "dobór recept 'medycyny ludowej'oparty jest na 'Tablicach Mendelejewa' - na micie, nie zaś na racjonalnej analizie reakcji i skutków" (Stomma, 1986, s. 195). Te uwagi autora wiążą się z krytyką poglądów o "racjonalnym jądrze" medycyny ludowej, o czym pisalam już wyżej. Nie będę przytaczać tutaj szczegółowej argumentacji za pozostaniem przy terminie "medycyna,,2o. Najkrócej mówiąc, oponenci patrzą na medycynę ludową czy komplementarną z perspektywy medycyny oficjalnej, która stara się wytyczyć wyraźną linię graniczną oddzielającą ją od takich praktyk leczniczych (i wiedzy), które nie spełniają kryteriów "naukowości". Według tego rozumowania, jeśli ludowa medycyna nie spełnia owych kryteriów, nie jest medycyną. Moim zdaniem natomiast, po prostu, nie jest medycyną naukową. Lecznicze praktyki ludowe (i szerzej - komplementarne) i oficjalne różnią się, bo oparte są na różnych systemach wiedzy. Ale nie jest to wystarczający powód, by rezygnować z utrwalonego w naszej dyscyplinie uzusu językowego2I. Pewne kontrowersje dotyczą również samego przedmiotu badań, a dokładniej zasadności jego wyodrębniania. Wielu badaczy zwracało uwagę na ścisłe powiązania medycyny ludowej z magią, religią, mitem (między innymi Moszyński, 1967, s. 22, na którego pogląd powołuje się często w swoich pracach A. Paluch). Daleko idące wnioski wyprowadził z tego faktu L. Stomma, którego "sarkastyczny cudzysłów" zdaje się dotyczyć nie tylko sensu nazywania lecznictwa ludowego medycyną, ale także prawomocności jej wyodrębnienia. W jego ujęciu ".. .'medycyna ludowa' stanowi summa summarum zbiór kombinacji, zdeterminowanych przez 'Tablice Mendelejewa' elementów opozycji i mediacji". Oponują przeciw temu ograniczeniu między innymi Z. Libera i A. Paluch (1988, s. 152-153), zwracając uwagę, iż mit, choć bardzo ważny, nie wyczerpuje obszaru ludowej medycyny. Autorzy generalnie przeciwstawiają się redukcjonizmowi strukturalizmu, który prowadzi do tego, że: "Na poziomie 'Tablic Mendelejewa' nie ma już medycyny, religii, magii czy sztuki; jest jedynie zbiór 'elementów', organizujących wszelkie rodzaje działalności ludzkiej w ramach danej kultury zgodnie z tymi samymi założeniami". Piszą dalej: "Medycyna jest integralną częścią systemu kosmologicznego. Funkcjonuje jako jedno z narzędzi utrzymywania porządku, spójności, ciągłości społecznej i kosmicznej, podtrzymuje harmonię w stosunkach człowieka z jego środowiskiem ( ... ) i dlatego wszystkie problemy medyczne mają jednocześnie 20 Przedstawiłam ją w innym artykule (1993). Interesujące jest, że obecnie niektórzy lekarze podkreślają brak granicy między medycyną naukową i kornplementarni1, choć nadal przeważa stanowisko ostro je przeciwstawiające. 21 Podobna dyskusja toczyła się w antropologii na temat zasadności u7.ycia takich terminów. jak "prawo pierwotne" czy "ekonomia społeczellstw pierwotnych". Przeważa jednak stanowisko, że pojęcia: "prawo", "ckonomia" mogą być odnoszone do różnych kultur, jeśli nie podkładac pod nie znaczeń zrelatywizowanych do euroamerykańskiego kręgu kulturowcgo. �185 mityczną, magiczną, religijną, moralną etc. naturę" (tamże, s. 153). Zatem zajmując się medycyną, należy widzieć ją na szerszym tle kulturowym; nie podważa to jednak zasadności jej wydzielania. Zgadzam się z tym stanowiskiem, dodając jeszcze, że medycyna ludowa (czy szerzej: komplementarna), rozumiana jako system wiedzy, wchodzący w skład ogólnej wizji świata/ kosmosu (por.: Stomma, 1986, s. 193), reguluje specyficzny, odrębny typ praktyki społecznej 22. Z pewnością podejście strukturalne, zapoczątkowane w odniesieniu do problematyki etnomedycznej przez L. Stommę (1986), wniosło wiele do polskich badań z tego zakresu, przyczyniło się do nowego spojrzenia na problemy traktowane dotąd w literaturze w sposób rutynowy, powielający dawne, XIX-wieczne schematy. Kategorie opozycji i mediacji, zastosowane przez Stommę do przekonaó o chorobach, recept, środków i sposobów ludowej medycyny, przejęli badacze nawet nie akceptujący w pełni podejścia strukturalnego. A. Paluch wraz z Z. Liberą (1988), wyrażając swoje względem niego zastrzeżenia, przeprowadzili semiotyczno-strukturalną analizę kołtuna - Pilica polonica. W artykule na temat suchot (1994, s. 199), A. Paluch jeszcze dobitniej wypowiedział się o ograniczeniach orientacji strukturalno-semiotycznej, korzystając wszakże z nieco zmodyfikowanych jej koncepcji w analizie tej choroby. Zastosowanie kategorii strukturalnych znajdujemy także w nowszych opracowaniach dotyczących medycyny ludowej poszczególnych regionów (na przykład: Ruszel, 1993). Medycyna ludowa i medycyna komplementarna są również obiektem zainteresowania przedstawicieli innych dyscyplin. Wyniki ich badaó są nieraz bardzo wartościowe dla etnologów zajmujących się tą problematyką. Dla studiów nad medycyną komplementarną duże znaczenie ma wkład socjologów medycyny, szczególnie M. Sokołowskiej (1980a; 1980b; 1986; 1987) i W. Piątkowskiego (1981; 1984; 1990; 1993; 1994). Raport psychologów prezentujący wyniki badaó nad uzdrowicielami (Mellibruda i in., 1984) jest niestety wyjątkiem, można jedynie postulować większe zaangażowanie przedstawicieli tej gałęzi nauk społecznych w omawianą problematykę. Wiele skorzystać może etnologia z badań prowadzonych przez historyków medycyny. Znane są prace z tego zakresu S. Szpiłczyńskiego (1956) i popularne opracowania Z. Kuchowicza (1954). Obecnie interesujące studia prowadzą B. Płonka-Syroka (1994), A. Syroka oraz J. Jeszke (1986), zajmujący się lecznictwem ludowym w Wielkopolsce. Dawne tradycje mają studia etnofar22 Owa praktyka organizuje się wokół "wartości naczelnej", jaką jest - w obrębie tej dziedziny - zdrowie. Zdrowie - to oczywiście kategoria kulturowo zrelatywizowana, tak samo. jak choroha. Należy przy tym pamiętać, że czasem działania dla realizacji tej wartości (zdrowia) nie są podejmowane, a dzieje się tak wówczas, gdy stawiane są przed nią inne wartości, np. honor czy posl.anowanie dla przodków (por.: Penkala-Gawęeka, 1983. s. 26-28). �186 makologiczne i etnofarmaceutyczne, po wojnie rozwijane między innymi przez J. Muszyńskiego (1956). Obecnie prowadzi je Pracownia Historii Nauk o Leku w Instytucie Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN (powołana w 1989 roku, a wcześniej działająca jako Pracownia Historii Farmacji). Badania etnofarmaceutyczne rozumiane są jako opisanie tradycyjnego ziołolecznictwa i ocena skuteczności poszczególnych surowców roślinnych z punktu widzenia współczesnej wiedzy farmaceutycznej (Kuźnicka, red., 1986, s. 16). Pracownia zaprasza do współpracy etnologów i przedstawicieli innych dyscyplin humanistycznych; jej wynikiem są interesujące opracowania (Kuźnicka, red., 1986; 1989; 1993). W tym przypadku działalność interdyscyplinarna koncentruje się na badaniu tradycyjnych leków ludowej medycyny. Niewątpliwie potrzebne są również kompleksowe, interdyscyplinarne studia nad medycyną komplementarną. Etnomedyczne nad nią badania znajdują się dopiero w stadium początkowym i współpraca, szczególnie z socjologami medycyny, jest dla nas bardzo pożyteczna. Omówiłam w tym krótkim opracowaniu tylko niektóre, wybrane wątki ich dobór był oczywiście subiektywny23. Starałam się wykazać ciągłość pewnych motywów i ujęć w polskich badaniach nad medycyną ludową. Przy przewadze tradycyjnych ujęć, nowsze opracowania wniosły podejście strukturalne, które daje nam narzędzia przydatne do wielu analiz etnomedycznych 24. Nowym polem badawczym, którego etnologia nie powinna pomijać, jest medycyna komplementarna - studia nad nią doskonale wpisują się w nurt "antropologii współczesności". BIBLIOGRAFIA Berwiński R. W. 1862 Studia o gus/ach. czarach. zabobonach i przesądach leczniczych, t. I - 2, Poznań. Biegeleisen H. 1929 Lecznictwo ludll polskiego, Prace Komisji Etnograficznej PAU, Kraków. Buchowski M., Burszta W. J. 1992 O założeniach interpretacji antropologicwej, PWN, Warszawa. Burszta J. 1967 Lecznictwo ludowe, w: Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 3, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 393 - 436. 23 Pominęłam polskie badania nad medycyną tradycyjną innych krajów. Wspomnę jedynie prace M. Czaplickiej (1914), które zyskały duży oddźwięk i do dziś cytowane są w literaturze światowej (szczególnie jej studia nad histerią arktyczną). Ponadto, autorka niniejszego tekstu prowadziła badania nad medycyną tradycyjną w Afganistanie, których wynikiem było kilka artykułów i opracowanie książkowe (1988). 24 Warto również wymienić, jako interesujące novum w polskich studiach antropologicznych nad chorobą (mające znakomite wzorce w literaturze światowej, choćby w pracach M. Foucault), doskonałą ksiąźkę M. Sznajderman (1994). �187 Czaplicka M. Aboriginal Siberia. A study in social anthropology, Clarendon Press, Oxford. Czubala D. o ludowym leczeniu gliną w Polsce, "Lud" t. 68, s. 181 - 195. 1984 Dłużewska S. kaszubskiej okolic Bytowa, "Łódzkie Studia 1983 Ludowa wiedza medyczna ludno.ki Etnograficzne" t. 25, s. 35 - 58. Federowski M. Lud okolic Żarek. Siewierza i Pilicy. Jego zwyczaje. sposób życia, podania, gus/a. 1888 zagadki i właściwości mowy, t. 1, Warszawa. zahohony, pidni, zahawy. przysłowia, Fischer A. 1926 Lud po/ski, Lwów. Ro.Hiny w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, "Lud" t. 28, s. 240-247. 1929 Gołębiowski Ł. 1830 Lud polski. Jego zwyczaje, zabobony, wierzenia, Warszawa. Good B. J. Medicine, rationality, and experience. An anthropological perspective, Cambridge 1994 University Press, Cambridge. Grajnert J. 1880 Zapiski etllograficzne z okolic Wielunia i Radomska, "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" t. 4. Hajówna L. 1966 Lecznictwo ludowe w Tyńcu, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" t. l, s. 141 - 151. Henslowa M. Ro,V/iny dziko rosnąc/! w kulturze ludu po/skiego, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 1962 Wrocław, Archiwum Etnograficzne nr 25. 1972 Wiedza ludowa o bożym drzewku, bylicy i piołunie, "Slavia Antiqua" t. 19, s. 81 -168. Z badmi nad wiedzą ludową a roślinach, "Slavia Antiqua" t. 23, s. 229-251. 1976 Jakubowska H. 1966 Wyniki dotychczasowych badań nad medycyną ludową w powiecie oleskim, "Opolski Rocznik M uzealny" t. 2, s. 223 - 226. Jastrzębski J. 1961 Lecznictwo ludowe w Za/ęczu Wielkim, "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna" nr 5, s. 135 - 164. Jeszke J. Stan badwi lecznictwa ludowego Wielkopolski na tle wiedzyetnomedycznej w Polsce, 1986 "Poznańskie Roczniki Medyczne" t. 10 (20), s. 103 -111. Kisielewska A. o upustach krwi i narzędziach do tego celu używanych współcześnie przez ludność 1966 w pow. hrzozowskim, sanockim. jasielskim krośnieńskim, "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" nr 4, s. 51- 57. Kolberg O. 1961 - 1994 Ozie/a wszystkie, t. l - 68, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Kuchowicz Z. 1954 Leki i gus/a dawllej wsi, Łódź. Kuźnicka B. (red.) 1986 Historia leków naturalnych, t. I Źródła do dziejów farmacji polskiej, Warszawa. 1914 1989 Historia leków lekoZ/lawstwa, naturalnych, Warszawa. t. 2 Natura i kultura - wspó/zależno.~ci w dziejach �188 1993 Historia leków naturalnych, Rzeszowszczyzny, Warszawa. t. 3 Zioloznawstwo w dawnej wspólczesnej kulturze Libera Z. Medycyna ludowa. Chłopski rozsądek czy gminna fantazja?, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Libera Z., Paluch A. 1988 Ethnomedicine and the plica, w: Poland at the 12th Congress of AllIhropological and Ethnological Sciences, cd. S. Szynkiewicz, Ossolineum, Wrocław, s. 149 - 160. Lasowiacki zielnik, Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy Kolbuszowa, Varia 1993 Kolbuszowskie 2. Mellibruda i.. (i in.) Uzdrowiciele. Raport z badań przeprowadzonych w latach 1982 - 1984, Warszawa. 1984 Moszyński K. KulLUra ludowa S!owian, t. 2 Kultura duchowa, cz. I, wyd. 2, Książka i Wiedza, 1967 Warszawa (wyd .. 1: Kraków 1939). Muszyński J. 1956 Roślinne leki ludowe, Warszawa. Nowakowski C. 1979 Ludowe techniki i sposoby praktykowane w terapii chorób wewnętrznych. Zarys systematyki na przykładzie leczenia febry, "Materiały Zachodnio-Pomorskie" t. 25, s 353- 362. Obrębski J. 1931 Indeks do "Lecznictwa ludu polskiego" Henryka Biegeleisena, Kraków. Olszowy 8., Tylko D. 1968 Z zagadnień medycyny ludowej IV Karpatach, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" t. 3, s. 181-186. Paluch A. Badania nad lecznictwem ludowym w Polsce i ich współczesne znaczenie, w: Funkcje 1979 spo!eczne etnologii, pod red. Z. Jasiewicza, Polska Akademia Nauk, Oddział w Poznaniu, Poznań, s. 85 - 92. Świat ruślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej, Wrocław. 1984 Zerwi; ziele z dziewięciu miedz ... , Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, 1989 Biblioteka Popularnonaukowa t. 10. SllChoty: przyczynek do Il/dowego pojęcia o chorobie. etiologii i terapii, w: Pożegnanie 1994 paradygmatu? Etnologia wobec wspó!czesno.~ci, pod red. W. J. Burszty i 1. Damrosza, Instytut Kultury, Warszawa, s. 192-201. Pawłowska J. 1972 Relikty tradycyjnych form medycyny i weterynarii ludowej na Dolnym Śląsku w latach 1945 - 1964, "Roczniki Etnografii Śląskiej" t. 4, s. 27·59. Penkala-Gawęcka D. 1983 Antropologia medyczna i etnomedycyna. Rozwój, sum badań, perspektywy, "Lud" t. 67, s. 9-37. Medycyna tradycyjna w Afganistanie i jej przeobrażenia, Polskie Towarzystwo 1988 Ludoznawcze, Wrocław, Prace Etnologiczne t. 12. 1991 M edycyna komplementarna w Polsce i jej badanie, "Lud" t. 74, s. 43 - 54. 1993 Perspektywa etnologiczna w badaniach nad medycyną komplementarną, w: Historia leków naturalnych, t. 3 Zio!oznawstwo w dawnej i współczesnej kullurze Rzeszowszczyzny, pod red. B. Kuźnickiej, Warszawa, s. 25 - 33. 1994 Antropologia medyczna a etnofarmak%gia, "Lud" t. 77. s. 13-21. (druk: 1995) 1995 �189 w druku Antropologiczne spojrzenie na chorobę jako zjawisko kulturowe. Piąlkowski K. 1994 Badacz wobec tradycji, w: Pożegnanie paradygmatu? Etnologia wobec współczesności, pod red. W. J. Burszty i J. Damrosza, Instytut Kultury, Warszawa, s. 117 - 131. Piątkowski W. 1981 Medycyna naukowa wobec naturalnych sposobów leczenia. Konwergencja czy konfronlacja? "Studia Socjologiczne" t. 3(82), s. 89 -101. 1984 Lecznictwo niemedyczne. Próba spojrzenia socjologicznego, "Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska" t. 9, s. 87 - 99. J990 Spotkania z inną medycyną, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin. 1994 Z badań socjologicznych nad lecznictwem niemedycznym w Polsce. Wyhrane problemy teoretyczne i melodologiczne, w: Medycyna u progu XXI wieku. Filozofia i technika lecunia, pod red. K. Imielińskiego, Warszawa. Piątkowski W., Jezior J., Ohme R. 1993 Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin. Płonka-Syroka B. 1994 Mesmeryzm. Od astrologii do bioenergoterapii, wyd. 2, Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocław. Podbereski A. 1880 M aterialy do demonologii ludll ukraińskiego, "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" t. 4. Poniatowski S. 1932 Etnografia Polski, w: Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa. Robolycki c., Węglarz S. 1983 Chlop potęgą jest basta. a mityzacji kultury ludowej w nauce, "Polska Sztuka Ludowa" R. 37, nr l - 2, s. 3 - 8. Rostafiński 1. 1895 Zielnik czarodziejski. tj. zbiór przesądów o roślinach, "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" t. 13. Ruszel K. 1993 Funkcje lecznictwa ludowego w kulturze wsi rzeszowskiej w XIX i XX wieku, w: Historia leków naturalnych, t. 3 Ziołoznawstwo w dawnej i wspólczesnej kulturze Rzeszowszczyzny, pod red. B. Kuźnickiej, Warszawa, s. 61- 67. Simons R. C, Hughes C C (eds.) 1985 The culture-bound syndromes. Folk illnesses of psychiatric and anthropological interest, D. Reidel Publishing Company, Dodrecht. Sokołowska M. Granice medycyny, Wiedza Powszechna, Warszawa. 1980a 198Gb Interpretacja socjologiczna zjawiska C. Harrisa, w: Człowiek. jego ból, cierpienie i prawo do szczę.kia, Gdańsk. Socjologia medycyny, Warszawa. 1986 1987 Medycyna alternatywna, "Problemy" nr I. Stomma L. 1986 Anthropologia kultury wsi polskiej X I X wieku, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa. Sznajderman M. 1994 Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa. Szpilczyński S. 1956 Z dziejów przesądu zabobonu w lecznictwie, Warszawa. �190 Szulczewski J. W. 1932 Rośliny w mianownictwie. przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego, "Lud" t. 31, s. 93 - 100. Szychowska-Boebel B. 1972 Lecznictwo ludowe na Kujawach, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Toruń. 1978 Tradycyjne lecznictwo ludowe Wiela i okolicznych wsi (Kaszuhy), "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Toruniu" t. 1, s. 75 -126. Tylkowa D. Wiedza ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, pod red. M. 1981 Biernackiej, M. Frankowskiej, W. Paprockiej, Ossolineum, Wrocław, s. 71-88, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 34. Lecznictwo ludowe, w: Tradycja a wspólczesne przeobrażenia wsi Beskidu Śląskiego, 1984 "Etnografia Polska" t. 28, z. l, s. 202 - 222. Medycyna ludowa, w: Studia z kultury ludowej Beskitlu Sądeckiego, pod red. A. 1985 Kowalskiej-Lewickiej, Ossolineum, Wrocław, s. 33 - 52. Afedycyna ludowa IV kulturze wsi Karpat Polskich. Tradycja i w.~pólcZl!sność, 1989 Ossolineum, Wrocław, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 42. Talko-Hryncewicz J. 1893 Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Poludniowej, Akademia Umiejętności, Kraków. Udziela M. 1891 Medycyna i przesądy lecznicze ludu polskiego. Przyczynek do etnografii polskiej, Warszawa, Biblioteka "Wisły" t. 7. Udziela S. 1902 Dwory. Zapiski etnograficzne z /90/ i 1902 r., "Prace i Materiały Komisji Antropologicznej" t. 4. Ro.Wny w wierzeniach ludu krakowskiego, "Lud" t. 30, s. 36 - 75. 1931 Zielen iewsk i M. 1845 O przesądach lekarskich ludu naszego, Kraków. Danuta Penkala-Gawęcka FOLK AND COMPLEMENTARY MEDICINE IN POLiSH ETHNOLOGICAL INVESTIGATIONS (Summary) The article discusses some aspects of folk medicine occurring in Polish ethnological investigations. The discussion covers the period from the 19th century to modern times. One aspect can be defined as "searching for a 'rational nucleus'" - methods and means which scientific medicine could use. The search once gave an impulse to ethnomedical studies. The division of medications and medical practices into "rational" and "irrational" is the legacy of these studies. often encountered in works on folk medicine. Treating the notion of rationality as relativized to a given system of knowledge, such a dichotomy, formulated from the perspective of a dilTcrent system of knowledge (medical or "common sense") should be abandoned. The biomedical perspective (with considerable simplifications) is also adopted when illnesses identified by folk medical knowledge arc classified. As a result of this, thc so-called "folk illnesses" which do not have their counterparts (or precise counterparts) in medical nosology, arc disregarded or "forcefully" included in an assumed system. �191 More reccnt ethnomedical works usually discuss the "process of change" in addition to the "traditional folk medicine". Usually it is trcated very schematically, as "modernization" leading to gradual limitation of folk medicine, which becomes a rdic. It is believed, however, that deeper transformations of folk medicine should be researched. The medicine which adopts a new meaning and yet preserves many of its specific features. The author suggests the notion of "complementary medicine", which would comprise both folk medicine and other unconventional, heterogenic, "urban" practices (together with the accompanying knowledge). Jointly, they would complement the official, "scientific" medicine. Complementary medicine should be a greater focus of interest on the part of ethnologists who used to concentrate on the classical studies of folk medicine, leaving this wider field to the penetration of sociologists of medicine. Investigations of complementary medicine fit perfectly the trend of "modern anthropology". The structural-semiotic trend contributcd much to classical investigations of folk medicine. Ethnologists can profit a lot from cooperation with representatives of other branches of science. interested in folk and complementary medicine, e.g. with sociology of medicine, history of medicine, ethnopharmacy and ethnopharmacology. Trans/. Z. N adstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/297cf22f2762a0d2664b78dbc50c6463.pdf 50c34c7fec6fd0b95e4c6c53722c20f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2104 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource folklorystyka oświecenie romantyzm Lud - czasoppismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1953 Title A name given to the resource O folklorystyce polskiej w stulecie"Ludu" / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.69-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krawczyk-Wasilewska, Violetta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 VIOLETTA KRAWCZYK-WASILEWSKA Katedra Wychowania Muzycznego Uniwersytet Łódzki o FOLKLORYSTYCE 1. Formacja romantyczna POLSKIEJ W STULECIE "LUDU" wobec folkloru Rok 1802 zwykło się przyjmować jako datę wyjściową polskiej folklorystyki. Wtedy to narodził się - mający już dziś znaczenie historyczne - słynny memoriał Hugo Kołłątaja, antycypujący program badań ludoznawczych i zamykający okres tak zwanej prefolklorystyki, o której istnieniu świadczą odkrycia rękopiśmiennych zbiorków piosenek z wieku XVIII (Hernas, 1965). Jednakże świadome i programowe zbieractwo materiałów - dziś określanych mianem folklorystycznych - rozpoczęło się w Polsce doby romantyzmu (Maślanka, 1984). Inicjatorem badań terenowych "z kosturem w ręku" był legendarny Zorian Dołęga-Chodakowski, za którym poszła duża grupa entuzjastów z Żegotą Paulim, Wacławem z Oleska, Ryszardem Berwińskim, Romanem Zmorskim, Józefem Lompą, Janem J. Lipińskim, a przede wszystkim Lucjanem Siemieńskim i Kazimierzem W. Wójcickim. Owi zbieracze tak zwanych "starożytności polskich i słowiańskich" gromadzili pieśni i podania ludu w przekonaniu, iż uzyskują bezpośrednie źródło do poznania przeszłości narodowej zachowanej w kulturze duchowej gminu, zamieszkującego tereny rdzennie polskie i kresowe (Litwę, Białoruś i Ukrainę). Ich licznie drukowanym zbiorom przyświecała motywacja literacka i narodowa a nie naukowa, dlatego też publikacje te obciążone były - zależnymi od fantazji edytorów - interpolacjami, "obróbkami" literackimi i nieścisłościami regionalnymi, świadczącymi o amatorskim podejściu do zagadnienia (Kapełuś, Krzyżanowski, 1970). W połowie XIX stulecia pojawiły się pierwsze próby rozważań teoretycznych na temat sensu i wartości owej "gorączki" zbierackiej. Podejmowali je J. I. Kraszewski, M. Wiszniewski, W. A. Maciejowski, W. Pol i E. Dembowski, jednakże - z dzisiejszego punktu widzenia - generalnie szli oni drogą manifestu Chodakowskiego. W tej sytuacji nie zdobył zwolenników Ryszard Berwiński, który w 1854 roku na kartach obszernego dzieła dowodził, iż twórczość ludu nie ma charakteru samodzielnego, lecz jedynie przetwórczy i domagał się, by poznawać ją drogą naukowej "krytyki" (Berwiński, 1854). Mimo oburzenia z jakim się spotkał u współczesnych, był pierwszym, który utorował drogę poszukiwań naukowych badaczom epoki pokolbergowskiej. �70 W romantycznej modzie na lubowanie się gminem w twórczości literackiej i muzycznej oraz w atmosferze entuzjazmu dla zbieractwa terenowego dojrzewał Oskar Kolberg, górujący nad poprzednikami rzetelnością w gromadzeniu materiału, pozyskiwanego w toku regularnie prowadzonych badań terenowych (od 1839 roku przez lat pięćdziesiąt) na całym niemal obszarze ziem polskich. Choć również amator i pasjonat, wykazał się jednocześnie ogromnym talentem metodologicznym, wyrażającym się ewolucją jego programu badawczego. Początkowo zamierzał popularyzować pieśń ludową w salonach, dlatego też notował tekst wraz z melodią, systematyzując równocześnie gatunki i podając miejsce ich znalezienia. Wobec nabieranego doświadczenia i powiększających się zbiorów zaplanował stworzenie kompleksowej systematyki pieśni poprzez obserwację ich wariantów melodycznych z różnych terenów. Niebawem jednak zmienił swe założenia badawcze, dostrzegając związek pieśni z innymi elementami kultury chłopskiej, które równorzędnie począł gromadzić i notować, choć nie zawsze potrafił właściwie objaśnić i zrozumieć poszczególne zjawiska. Tak szerokie spectrum pozwoliło zbieraczowi wyabstrahować pojęcie regionu (określanego przezeń najczęściej mianem "prowincji"), dla którego stworzył model monografii typu folklorystyczno-etnograficznego. Za życia Kolberga ukazały się 33 tomy ułożone w "serie" (czyli regionalne monografie encyklopedyczne), połączone wspólnym tytułem: Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy. pieśni, muzyka i tańce l. Tytuł ten sam w sobie stanowi pierwszą polską definicję i klasyfikację folkloru, realizując nieomal w całej rozciągłości oświeceniowy program Kołłątaja. Rozległość dzieła Kolberga sytuuje naszego zbieracza na pierwszym miejscu wśród innych europejskich kolekcjonerów folkloru. W dziejach zaś polskiej folklorystyki stanowi łącznik między romantycznym zbieractwem "starożytników" a unaukowioną folklorystyką epoki pozytywizmu. 2. Początki folklorystyki naukowej W ostatnim ćwierćwieczu XIX stulecia ugruntowuje się tendencja, aby wszelkie poczynania w dziedzinie folkloru odbywały się zgodnie z wymaganiami nowoczesnej nauki europejskiej oraz odpowiadały pilnym potrzebom poszerzania wiedzy o własnym kraju i narodzie żyjącym pod zaborami. W okresie tym następuje rozwój archeologii, antropologii, językoznawstwa oraz etnografii i etnologii, które takim terminom jak "kultura" i "cywilizacja" nadają nowy sens. Jest to też czas upowszechniania się nowego terminu "folklor", odkrytego przez Williama Thomsa w 1846 roku, a przeniesionego na grunt polski przez Jana Karłowicza w 1888 roku 2. 1 Reedycja zbiorów Kolberga powiększona o inedita obejmuje 68 tomów wydanych jako Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, Wrocław-Poznań 1961-1990. 2 J. Karłowicz: Folklore, "Wisła" t. 2, 1888, s. 84. Por. teź: W. Thoms, Folklor, "Literatura Ludowa" 1975, nr 6, s. 37 - 39 (przekład V. Krawczyk). �71 Wraz z ukonstytuowaniem się w 1874 roku Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności i jej Sekcji Etnologicznej określony został program badawczy niezbędnych prac ludoznawczych, które modyfikowano odpowiednimi uchwałami o charakterze instruktażowym (Jaworska, 1982). Tamże wiele miejsca poświęcono zasadom gromadzenia materiałów folklorystycznych w terenie, wierności zapisu, sposobom weryfikacji tekstów (między innymi wnioskowano pomijanie obscenów), problematyce transkrypcji fonetycznej zapisów gwarowych 3 oraz innym zagadnieniom edytorskim, jak również postulatom ograniczenia prac zbierackich na rzecz interpretacyjnych. Tak więc pod koniec XIX wieku inspiratorami badań nad folklorem są pozytywistyczni uczeni, interpretujący literaturę i kulturę ludową z pozycji etnologicznych, historycznych, językoznawczych i literackich. Prowadząc własne badania, kierują jednocześnie zespołami amatorów dostarczających materiał terenowy i organizują instytucjonalne życie naukowe o wyraźnym międzyzaborowym oddziaływaniu. Głównym forum naukowej wymiany myśli stają się czasopisma naukowe redagowane przez antropologów i filologów. Pierwszym tego rodzaju periodykiem był "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (organ Komisji Antropologicznej Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie), redagowany przez Izydora Kopernickiego w latach lR77 - 18954. Tamże, obok Kopernickiego, materiały folklorystyczne publikują kontynuatorzy tradycji Kolbergowskiej: Władysław Siarkowski, Władysław Kosiński, Karol Matyas, Józef Rostafiński i Seweryn Udziela. Ważniejszym ze względu na oddziaływanie i zawartość folklorystyczną był miesięcznik krajoznawczy "Wisła", wychodzący w Warszawie w latach 1887 - 1916. Czasopismo to lokowało się na czołowej pozycji w zakresie opieki nad amatorami (rekrutującymi się z postępowych mieszkańców prowincji), dostarczającymi materiałów według dokładnych instrukcji i kwestionariuszy. Do )903 roku "Wisłę" prowadził Jan Karłowicz, wybitny językoznawca i twórca polskiej szkoły komparatystycznej w folklorystyce. W swych pracach (Kapełuś, 1982a) poświęconych podaniom, bajkom i pieśniom lansował studia oparte na szerokim materiale porównawczym polskim i obcym, odrzucając tym samym przestarzałe poglądy Maxa Miillera (teoria solarna mitów), a także romantyczną koncepcję o narodowym charakterze wątków bajkowych i pieśniowych. Dostrzegając poligenezę zjawisk folkloru zbliżył się do angielskiej szkoły antropologicznej Tylora i Langa. Uwzględniał także historyczny aspekt ewoluowania wątków podaniowych. Postulowana przezeń metoda badań 3 w związku z odkryciem przez Lucjana Malinowskiego alfabetu fonetycznego, dyskusja wokół problemu zastosowania transkrypcji fonetycznej trwała w Komisji od 1888 roku do roku 1890. Ostatecznie folkloryści postanowili odrzucić - jako nieczytelną - tę formę wydawania tekstów i pozostawić dialektologom do dalszego wykorzystania. 4 Kontynuacją tego czasopisma były "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" (1896 - 1919); redakcję działu etnograficznego prowadził Seweryn Udziela, autor licznych prac o folklorze Galicji. organizator i pierwszy dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie. �72 prozy ludowej wykazuje wiele zbieżności z metodą fińską (zwaną też porównawczo-geograficzną), bezpośrednio uczonemu polskiemu nie znaną (Krawczyk-Wasilewska, 1986, s. 123-125). Tym samym Karłowicz kładzie podwaliny pod nowoczesną komparatystykę folklorystyczną, która znajdzie zwolenników dopiero w następnym pokoleniu. 3. "Lud" (1895 -1918) jako czasopismo folklorystyczne Poza "Wisłą" doniosłe znaczenie dla rozwoju polskiej myśli folklorystycznej w początkach wieku XX miało czasopismo "Lud", wychodzące wówczas we Lwowie jako organ Towarzystwa Ludoznawczego. Już bowiem w pierwszym tomie redakcja (pod zarządem slawisty Antoniego Kaliny) zamieszcza obszerny artykuł metodologiczny Najnowsze prądy w ludoznawstwie autorstwa ukraińskiego pisarza i uczonego Iwana Franki (Franko, 1895). Znamienne, że w artykule tym, będącym zresztą tekstem odczytu wygłoszonego na pierwszym posiedzeniu naukowym TL, wyraz "folklore" pojawia się jako angielski odpowiednik polskiego pojęcia "ludoznawstwo" i niemieckiego "Volkskunde". Pojęcie to autor traktuje szeroko, choć odnosi do badań nad ludem, generalnie rozumianym jako "niższe warstwy, które najmniej uległy przemianom cywilizacyjnym". Opowiadając się za nowoczesnymi badaniami w duchu szkół: migracyjno-historycznej i porównawczo-literackiej oraz antropologicznej, Franko wielokrotnie odwołuje się do przykładów z zakresu tradycyjnej literatury ustnej: mitów, bajek i pieśni, czyli klasycznego przedmiotu zainteresowań zbierackich i interpretacyjnych folklorystyki, od jej zarania po dzień dzisiejszy. Tak rozumiane zjawiska folkloru znajdą szeroką reprezentację w kolejnych tomach "Ludu", redagowanych przez następców Kaliny (po 1904 roku), a więc Karola Potkańskiego (historyka), Seweryna Udzielę (etnografa) czy historyków literatury - Wilhelma Bruchnalskiego i Józefa Kallenbacha. Do 1918 roku ukazało się 20 tomów "Ludu", udzielającego swych łamów cennym dla dokumentacji folkloru pracom materiałowym, przeważnie z terenu Galicji (autorstwa B. Gustawicza, J. Świętka, H. Dobrowolskiego, L. Młynka, H. Windakiewiczowej, W. Brzegi, S. Udzieli i innych). Sporadycznie też publikowano materiały z innych terenów, że wymienimy Sieradzkie (I. Piątkowska), Poznańskie (W. Łabiński) czy Śląsk (W. Madłówna). Nadmienić tu należy, że pod koniec XIX wieku prace badawcze nie były adekwatne do wielkiej ilości prac zbierackich. Sytuacja ta niewiele zmieniła się po 1905 roku, kiedy to Seweryn Udziela apelował w "Ludzie" do zbieraczy, by swe wysiłki kierowali na opracowania i komentarze (Udziela, 1905). Poza dokumentacją w zakresie bajek i pieśni szczególne miejsce w zainteresowaniach redaktorów "Ludu" zajmował tradycyjny teatr ludowy, czego �73 świadectwem są liczne artykuły pOSWlęcone szopce i ludowym widowiskom bożonarodzeniowym (S. Gonet, W. Semkowicz, F. Gawełek, J. Cieplik i inni) oraz historyczne już studium syntetyzujące pl. Polskie widowiska ludowe opracowane przez Adama Fischera w 1913 roku. Charakterystyczną cechą przemian w profilu naukowym "Ludu" pierwszej dekady nowego wieku było dostrzeżenie aktualnie występujących zjawisk folkloru, których do tej pory nie poddawano obserwacji badawczej. Odnotowano więc fakt istnienia przekazów pisanych emancypującego się chłopstwa galicyjskiego, takich jak samorodne pisarstwo czy ludowe formuły epistolograficzne. p'ropagowano też gromadzenie folkloru dziecięcego i żydowskiego; zauważono gwarę i folklor rekrutów polskich oraz ukraińskich, a także folklor i język flisaków oraz lwowski folklor przedmiejski wraz z gwarą złodziejską (Kapełuś, 1982b, s. 355 - 358). W zakresie gatunków folkloru ówcześnie występujących, szczególny nacisk położyła redakcja na gromadzenie przysłów, o czym świadczą wysoko cenione przyczynki paremiograficzne Franciszka Krceka, krytycznie uzupełniające Księgę przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich Samuela Adalberga (Adalberg, 1889 - 1894). Przy okazji należy nadmienić, że Krcek, w dziesiątkach drobnych opracowań i recenzji prac obcych, rozproszonych na kartach licznych tomów "Ludu", przyczynił się do nowoczesnego oglądu zjawisk folkloru. Zamierzenia redakcji dotyczące folkloru Słowian ościennych realizowane były w niewielkim stopniu i dotyczyły głównie materiałów ukraińskich i huculskich oraz recenzji, w tym cennego zwłaszcza dorobku bajkoznawczego czeskiego komparatysty J. Polivki. Studia komparatystyczne nad wędrownymi wątkami literatury ustnej dominują w tomach z lat 1909 - 1912, zawierających interesujące pod względem metodologicznym artykuły Stanisława Ciszewskiego i Adama Fischera oraz słynną rozprawę filologa klasycznego Witolda Klingera, zatytułowaną Do wplywu starożytno.ki na folklor (Klinger, 1909). Podkreślić tu należy dorobek "Ludu" w zakresie wzajemnych relacji literatury pięknej i folkloru. Te studia, przynależne raczej komparatystyce literackiej, opublikowali: W. Bruchnalski, S. Dobrzycki, W. Jankowski, H. Łopaciński, S. Maykowski, W. Nartowski, S. Wasylewski, H. Windakiewiczowa, S. Windakiewicz, W. Szyszkiewicz i S. Zdziarski (Karpińska, Niewiadomska, 1988). O rozległości zainteresowań folklorystycznych redakcji "Ludu" świadczy też ogłoszenie w 1907 roku pionierskiego studium O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych Adolfa Chybińskiego, ojca nowoczesnej etnografii muzycznej na gruncie polskim (Chybiński, 1907; 1910). Tak więc w latach 1895-1918 "Lud" odegrał ważną rolę w programowaniu rozwijających się badań nad folklorem, przynależącym - w owym czasie - do �74 szeroko pojmowanego przedmiotu zainteresowań ludoznawstwa, na którego polu pracowali wyspecjalizowani amatorzy na równi z uczonymi reprezentującymi różne dyscypliny humanistyczne, społeczne, artystyczne i przyrodnicze. Stąd też rozmaitość metod i rozmaitość zagadnień poddawanych naukowemu oglądowi. Wszystkie zaś działania podporządkowywano naczelnemu celowi, jakim było pogłębienie samowiedzy o własnym narodzie w sytuacji życia pod zaborami. 4. Folklor w dwudziestoleciu międzywojennym Odzyskanie niepodległości przyniosło nową rzeczywistość społeczną, kulturalną i naukową. Zmianie uległ stosunek do folkloru i kultury chłopskiej, podlegając wpływowi ideologii regionalistycznej (propagowanej także poza Polską) oraz orientacji agrarystycznej. Agraryzm jako doktryna ruchu ludowego nobilitował kulturę chłopską, dostrzegając w niej wartościową i godną rozwoju część kultury narodowej. Idee agrarystyczne ujawniły się, między innymi, w odkrywaniu dorobku folklorystycznego i literackiego pamiętnikarzy chłopskich, że wymienimy J. Kupca, H. Derdowskiego, Jantka z Bugaja, S. Nędzę-Kubińca czy F. Kurasia. Idee regionalizmu zaś ukształtowały głównie koncepcje rodzime, przeciwstawiające kulturę wsi polskiej - miejskiej kulturze kosmopolitycznej. Regionaliści dostrzegali w folklorze i tradycji ludowej siły twórcze, zdolne do pobudzenia ogólnonarodowej sztuki i kultury. Ten typ myślenia wpłynął na folkloryzację literatury, muzyki, plastyki i twórczości scenicznej, ukształtował także koncepcję amatorskiego teatru ludowego. Jędrzej Cierni ak, animator i realizator tej koncepcji, dążył do wykreowania teatru chłopskiego, którego tworzywem były udramatyzowane obrzędy i zwyczaje, tradycyjne i współczesne wraz z autentycznymi rekwizytami, strojem, muzyką i pieśniami ludowymi (Olcha, 1963). W okresie międzywojennym kontynuowano folklorystyczne zbieractwo terenowe; nie ustawał również ruch amatorski, do czego w niemałym stopniu przyczyniło się zorganizowanie sieci regionalnych kół Towarzystwa Krajoznawczego, powstanie muzeów regionalnych oraz czasopism typu "Ziemia" czy "Orli Lot". Naukowe zaś podejście do folkloru nie miało dawniejszego, jednostronnego charakteru. W studiach etnograficznych, socjologicznych i kulturoznawczych Adama Fischera, Aleksandra Brucknera, Stefana Czarnowskiego czy Kazimierza Moszyńskiego dochodziły do głosu nowe założenia teoretyczne i metodologiczne. Przeważać zaczął genetyczno-typologiczny, interetniczny i historyczno-socjologiczny ogląd folkloru jako kategorii żywej, stanowiącej integralny element kultury narodowej. Dla dziejów polskiej myśli folklorystycznej tego okresu istotne znaczenie miało stanowisko socjologa Stefana Czarnowskiego �75 z roku 1929, obalające pokutujące przekonanie, iż folklor jest przeżytkiem czasów pierwotnych i postulujące naukowe poznanie folkloru różnych grup społecznych i zawodowych (Czarnowski, 1956). W omawianym okresie na specjalne wyróżnienie zasługuje pierwsza w nauce polskiej syntetyczna monografia paremiologiczna Jana S. Bystronia - Przysłowia polskie (Bystroń, 1933), który - podobnie jak Karłowicz przy analizie bajek i podań - włączył się bezwiednie w nurt światowych tendencji na tym polu (Krawczyk-Wasilewska, 1986, s. 127). W pracach filologów tego pokolenia (Witolda Klingera, Jana Janowa, Stefana Vrtela-Wierczyńskiego czy Ryszarda Gansińca) dominowała szeroko pojęta komparatystyka w postaci reminiscencji antycznych w folklorze polskim, słowiańskich zasięgów wątków bajkowych, legendowych i romansowych. Właściwym zaś twórcą polskiej' szkoły komparatystycznej okazał się Julian Krzyżanowski, autor licznych studiów o związkach literatury (głównie staropolskiej) z literaturą ludową i popularną (Krzyżanowski, 1935) oraz prac poświęconych bylinie i bajce. Należy też wspomnieć o obecności folkloru na łamach "Ludu", który pod redakcją Adama Fischera (w latach 1914 - 1939) zmienił charakter na bardziej naukowy i antropologiczny, również dzięki tak znakomitym współpracownikom jak Jan Czekanowski czy Bronisław Malinowski. Unaukowienie czasopisma powoduje większe otwarcie na światowe badania. Szczególnego znaczenia nabierają więc liczne recenzje i artykuły informacyjne dotyczące prac folklorystów za granicą. Sporo miejsca na łamach "Ludu" poświęcono folklorystyce słowiańskiej (czeskiej, słowackiej, słoweńskiej i łużyckiej), ale też dostrzeżono prace folklorystów angielskich, francuskich, niemieckich, włoskich i węgierskich (recenzja Karola Korany'iego). Pojedyncze informacje dotyczą także folkloru greckiego, litewskiego, czy wreszcie panamskiego. "Lud" międzywojenny zawiera również całkiem pokaźną dokumentację w zakresie badań folkloru obrzędowego (szopka i jasełka), a także muzycznego i choreograficznego w ujęciu metodycznym, gatunkowym, regionalnym i historycznym (Karpińska, Niewiadomska, 1988). 5. Folklorystyka między filologią a antropologią W powojennych dziejach polskiej myśli folklorystycznej osobną kartę stanowią osiągnięcia badawcze Juliana Krzyżanowskiego (1882 - 1976), wybitnego historyka literatury polskiej, edytora i redaktora oraz teoretyka folkloru i organizatora folklorystycznego środowiska naukowego. Rozpoczęte przed wojną studia bajkoznawcze Krzyżanowskiego zaowocowały pionierskim katalogiem Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, opracowanym według międzynarodowego systemu Aarne-Thompsona nawiązującego do metody fińskiej (Krzyżanowski, 1947). Poza licznymi studiami �76 z dziedziny bajki wszedł na grunt nowoczesnej paremiologii, zajmując się genezą i systematyką przysłów polskich; dał temu wyraz w pracy Mądrej głowie do,§ć dwie słowie oraz w krytycznej i powiększonej edycji dzieła Adalberga (Krzyżanowski, 1958 - 1960; 1969 - 1978). Uczony opowiadał się za wyodrębnieniem folklorystyki z etnografii i jej usamodzielnieniem. W swych studiach nad teorią literatury ustnej i pisanej dowodził integralności obu zjawisk, czym zjednał dla folklorystyki grupę młodych badaczy o orientacji filologicznej (Helena Kapełuś, Ryszard Górski, Ryszard Wojciechowski i inni). Jednocześnie budował nowej folklorystyce instytucjonalne oparcie w Pracowni Badań nad Literaturą Ludową przy Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Powołał także do życia (w 1957 roku) pierwsze polskie czasopismo folklorystyczne - "Literaturę Ludową", którego był redaktorem do 1972 roku. Z licznych inicjatyw edytorskich uczonego na specjalną wzmiankę zasługują: pionierski Słownik folkloru polskiego (1965) i Dzieje folklorystyki polskiej, doprowadzone do 1918 roku (Kapełuś, Krzyżanowski 1970; 1982). Prace Juliana Krzyżanowskiego kontynuują i rozwijają długą tradycję badań porównawczych· i genetyczno-historycznych. Kierunek ten dominuje zresztą w dorobku polskich folklorystów ostatniego półwiecza, których prace prezentują wątki i motywy, a także całe teksty z opisem ich geografii (wpływy szkoły fińskiej) oraz przenikania przez granice kulturowe i językowe. Od połowy lat sześćdziesiątych polskie badania nad folklorem cechuje szeroki rozrzut tematyczny i metodologiczny. Obserwuje się wzmożone zainteresowanie folklorem różnych środowisk zawodowych, nowatorskie ujęcia folkloru dziecięcego (Jerzy Cieślikowski, Dorota Simonides), a także wzrost monografii i systematyk poświęconych pojedynczym gatunkom folkloru (na przykład: balladzie - Jadwiga Jagiełło czy zagadce - Mirosław Kasjan). Z kolei odkrycie takich zjawisk jak folkloryzm (Burszta, 1974, s. 309 - 311) czy nowe oświetlenie ludowości literatury (Sulima, 1976) oraz języka folkloru (Bartmiński, 1973; 1990) świadczą o toczącym się procesie poszerzania ogląd u folkloru w kontekście interdyscyplinarnym. Od 1972 roku "Literaturę Ludową" redaguje we Wrocławiu Czesław Hernas. Zmieniając profil czasopisma, redakcja odchodzi od regionalnych opisów folkloru słownego i otwiera się na nowoczesną myśl folklorystyczną. Publikuje tłumaczenia i recenzje znaczących prac zagranicznych wyrosłych na gruncie strukturalizmu, semiotyki, kontekstualizmu i etnolingwistyki oraz patronuje współczesnym badaniom krajowym, tworząc zaczyn dyskusji nad specyfiką istoty folkloru i jego funkcjonowaniem, zwłaszcza w obiegu współczesnym. Coraz częściej pojawiają się studia świadczące o rozwoju myślenia o folklorze w sposób antropologiczno-kulturowy. W tym aspekcie folklor jest traktowany jako żywy element komunikacji społecznej, co wymaga badal1 �77 z uwzględnieniem kontekstu kulturowego i sytuacyjnego, a także samego wykonawcy i procesu wykonania. Pod koniec lat siedemdziesiątych umacnia się problematyka związana z nowym definiowaniem folkloru jako części kultury symbolicznej (wyrażanej nie tylko słownie), co łączy się z koniecznością stosowania nowych metod badania zjawiska w ramach usamodzielniającej się folklorystyki: Odnotować tu należy falę prac o charakterze podręcznikowym (Waliński, 1978; Krawczyk-Wasilewska, 1979; 1986; Czekanowska, 1988; Kowalski, 1990). Warto też zwrócić uwagę na nowocześnie opracowane hasła "folklor", "folklorystyka", "folkloryzm" na kartach Słownika etnologicznego (Staszczak, 1987) oraz nowatorskie ujęcia zjawisk folkloru na łamach czasopisma "Polska Sztuka Ludowa", o wyraźnie antropologicznym zabarwieniu, zwłaszcza po poszerzeniu profilu i tytułu czasopisma na "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" (od roku 1990). Na szczególne podkreślenie zasługuje też - znaczący w ostatniej dekadzie - rozwój badań etnolingwistycznych ze szczególnym uwzględnieniem środków wyrazu w folklorze, głównie stereotypów językowych, topiki i formuł. Największe osiągnięcia na tym polu ma ośrodek lubelski, w którym od roku 1988 Jerzy Bartmiński wydaje czasopismo "Etnolingwistyka". Nowością ostatnich kilku lat są zainicjowane przez ośrodek łódzki badania współczesnego folkloru w aspekcie ekologicznym. Doświadczenia w zakresie tak zwanej ekologii ludzkiej i głębokiej inspirują potrzebę oglądu folkloru jako wyrazu świadomości ekologicznej, stanowiącej relację między stanem a jakością życia społeczności w obliczu zagrożeń cywilizacyjnych, kulturowych, politycznych i moralnych. W ostatnim pięćdziesięcioleciu nastąpił poważny postęp w badaniach polskiego folkloru muzycznego dzięki prężnie rozwijającej się etnomuzykologii, zwłaszcza w ramach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, ale także w poznańskim i katowickim ośrodku akademickim. Wymienić trzeba interesujący dorobek Jadwigi Sobieskiej, Jana Sadownika, Ludwika Bielawskiego, Anny Czekanowskiej, Jana Stęszewskiego, Piotra Dahliga, Bogusława Linette'a czy Zbigniewa Przerembskiego, korzystających również z doświadczeń folklorystyki "filologicznej" i "antropologicznej". Przypomnijmy też, że problematyka folklorystyczna interesuje również filologów słowiańskich, działających w licznych ośrodkach naukowych. Jest również bliska Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu, patronującemu licznym inicjatywom wydawniczym, z których największą było powołanie w 1960 roku redakcji Dzieł wszystkich Oskara Kolberga, kierowanej do 1987 roku przez Józefa Bursztę, po jego zaś śmierci przez Bogusława Linette'a; do chwili obecnej ukazało się 67 tomów tego wydawnictwa. Naszkicowane powyżej, jedynie najbardziej charakterystyczne, kierunki współczesnych badań folklorystycznych wskazują, że się one wzajemnie wspie- �78 rają i uzupełniają, choć często wychodzą z różnych założeń podstawowych. Folklorystyka bowiem nie wypracowała sobie dotąd jednolitej metody badawczej, stanowiąc raczej system poglądów interpretacyjnych określonego fragmentu zmieniającej się kultury. Ciągle otwierające się możliwości nowych interpretacji powodują, iż folklorystów nie ubywa, lecz przybywa wraz z rozwojem nauk o kulturze. Na zakończenie należy dodać, że obecność folkloru i folklorystyki zaznacza się nadal na łamach "Ludu", zarówno w studiach i artykułach, jak i recenzjach, a także sprawozdaniach z konferencji i wydarzeń istotnych dla współczesnej folklorystyki. BIBLIOGRAFIA Adalberg Samuel 1889 - 1894 Księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. Warszawa. Bartmiński Jeerzy 1973 O języku Iolkloru, Ossolineum, Wrocław. 1990 Folklor. język. poetyka, Ossolineum, Wrocław. Berwiński Ryszard 1854 Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, t. 1·2, Poznań. Bielawski Ludwik 1970 Rytmika polskich pieśni ludowych, PWM, Kraków. 1976 StreIowa teoria czasu i jej znaczenie dla antropologii muzycznej, PWM, Kraków. 1986 Drogi i bezdroża muzykologii polskiej, Ossolineum, Wrocław. Burszta Józef 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. LSW, Warszawa. Bystroń Jan Stanislaw 1933 Przysłowia polskie, PAU, Kraków. Chybiński Adolf 1907 O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych, "Lud" t. 13. s. 171·201. 1910 Etnografia muzyczna na III międzynarodowym kongresie muzycznym w Wiedniu (25-29 maja 1909), "Lud" t. 16, s. 160-178. Cieślikowski Jerzy 1967 Wielka zabawa, Ossolineum, Wrocław. 1975 Literatura i podkultura dziecięca, Ossolineum, Wrocław. Czarnowski Stefan 1956 Kształtowanie się Iolkloru polskiego, w: Dzieła, t. 5, PWN, Warszawa. Czekanowska Anna 1988 Etnografia muzyczna. Metodologia i metodyka, "Pomorze", Bydgoszcz. 1990 PolishIolk music: Slavonic heritage. Polish tradition. contemporary trends, Cambridge University Press, Cambridge. Dahlig Piotr 1987 Muzyka ludowa we współczesnym społeczeństwie, WSiP, Warszawa. Fischer Adam 1913 Polskie widowiska ludowe, "Lud" t. 19. �79 Franko Iwan Najnowsze prądy w ludoznawstwie, "Lud" 1895 Hernas t. I. Czesław W kalinowym lesie. U źródeł folklorystyki 1965 Jagiełło polskiej, t. 1 - 2, PIW, Warszawa. Jadwiga Polska hal/ada ludowa, Ossolineum, 1975 Jaworska Wrocław. Elżbicta DziałalnoJć folklorystyczna Komisji AlItropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, w: Dzieje jiJlklorystyki polskiej 1864 -1918, pod red. H. Kapeluś, J. Krzyżano- 1982 wskiego, Helena Kapełuś PWN, Jan Karlowicz (1836 -1903), 1982a H. Kapełuś, w: Dzieje folklorystyki J. Krzyżanowskiego, PWN, polskiej 1864 -1918, pod red. Warszawa. "Lud". Oryan Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (1895 - 1918), w: Dzieje, op. cit. ł 982b Kapełuś Warszawa. Helena, Krzyżanowski Dzieje folkloryslyki 1970 Julian (red.) polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska, Ossolineum, Wrocław. Dzieje folklorystyki 1982 Karlowicz Folklore, .,Wisła" 1888 Karpińska Grażyna Warszawa. Ewa, t. 2. Nicwiadomska Maria Bihliografia zawarto.vci ..Ludu" za lata 1895 -1985, PTL, 1988 Kasjan Jan Wrocław. Mirosław Polska zagadka ludowa, Ossolineum. 1983 Klinger polskiej 1864 -1918, PWN, Jan Wrocław. Witold 1909 Kowalski Do wpływ(JW starożytno.ki na folklor, "Lud" t. 15. Piotr W~półczesny jólklor i {()Iklorystyka, 1990 Kra wczyk- Wasilewska PTL, Wrocław. Violetta Wprowadzenie do {ólklorystyki, Uniwersytet Łódzki, WspMczesna wiedza a folklorze, LSW, Warszawa. 1979 1986 Krawczyk-Wasilewska Violetta Łódź. (red.) Ecology and Folklore, Łódź. Ecology' and folklore 11, Łódź. J992 1994 Krzyżanowski Julian Paralele, Warszawa. 1947 Pol.~ka hajka ludowa w układzie systematycznym, t. 1-2, Warszawa. 1958 - 1960 Mądrej glowie doH dwie słowie, t. 1- 2, PIW, Warszawa. 1935 Krzyżanowski 1969-197R Linette (rcd.) W oparciu a dzielo Bogusław Ohrzędowe pidni weselne w Rzeszowskiem. Typologia wątków muzycznych kryteriów wyznaczających regiony etnograficzne, KAW, Rzeszów. 1981 Maślanka jako Julian 1984 Olcha Julian Slownik folkloru polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa. Nowa księga przyslów i wyrażeń przyslowiowych polskich. S. Adalberga, l. 1 -4, PIW, Warszawa. 1965 Polska folklorystyka romantyczna, Ossolineum. Wrocław. Antoni 1963 Jędrzej Cierniak i jego dzieło. Wstęp do źródel i nurtów polskiego teatru ludowego, Warszawa. �80 Przerembski Zbigniew 1994 Style i formy melodyczne polskie; pidni ludowej, IS PAN, Warszawa. Sadownik Jan (red.) 1971 Pidni ludowe Podhala, PWM, Kraków. Simonides Dorota 1969 Współczesna śląska proza ludowa, WSP, Opole. 1976 Wspó/czesny folklor s/owny dzieci i m/odzieży, PWN, Wrocław. Sobieska Jadwiga 1972 Ze studiów nad fólklorem muzycznym Wielkopolski, PWM, Kraków. Staszczak Zofia (red.) 1987 Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, PWN, Warszawa. Stęszewski Jan 1966 Prolegomena do klasyfikacji etllomuzykologicznych, "Muzyka" nr 3·4. 1974 Rzeczy. świadomoi;ć i nazwy w badaniach etnomuzykologicznych, "Rocznik Historii Sztuki" nr 10. Sulima Roch 1976 Folklor i literatura, LSW, Warszawa. 1982 Literatura a dialog kultur, LSW, Warszawa. 1990 S/owo i etos: szkice o klllturze, "Galicja", Kraków. Thoms William 1975 Folklor, "Literatura Ludowa" nr 6. Udziela Seweryn 1905 O potrzehie zestawienia i uporządkowania opowiadań ludowych, "Lud" t. II. Waliński Michał (red.) 1978 Teoria kultury. Folklor a kultura, Uniwersytet Śląski, Katowice. Violetta THE Krawczyk-Wasilewska STUDY OF POLISH FOLKLORE ON THE "LUD" CENTENNIAL ANNIVERSARY OF (Summary) The article consists of the following sections: I. Romanticism and folklore; 2. The beginning of academic folklore studies; 3. "Lud" (1895-1918) as a journal of folklore studies; 4. Folklore between the World Wars; 5. Folklore studies between philology and anthropology. The author discusses the history of Polish folklore studies since 1802 until today, taking into consideration the main achievements in collecting and interpreting folk artifacts. She also deals with the role of the journal "Lud" in the history of Polish folklore studies, treating as specifically, "folklore-oriented" the volumes published before World War I. Transi. M. Wilczyński �