16 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e0c697e01be449f62d71069d4987514.pdf b897cfdf4a74767ba16d2badf0ec1812 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2491 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2314 Title A name given to the resource Filodzoon. Ciesząca się życiem - albo - Ogławianie. Kultura wierzby / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.90-99 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text F I L O D Z O O N . Ciesząca się życiem albo OGŁAWIANIE. Kultura wierzby Jacek Olędzki „Witam cię, drzewo, ty najmniej cenione" Tadeusz Lenartowicz, Na wierzbę, 5 „...A grajże mi piszczałeczko (...). Uliniłem cię z wierzbiny" Jan Kasprowicz, Moja pieśń wieczorna, brutalnego traktowania drzew przez podstawową reprezen­ tację Polaków - „lud". W omawianiu złożonej kwestii, towarzyszyła autorowi od początku do końca, opozycja naczelna: Germanie - Słowianie. Wiadomo, że w mitologii skandynawskiej pochodzenie pierwszych ludzi jest roślinne. „Według Eddy, Odyn stworzył pierwszych ludzi z jesiona i olchy, drzew północy." Natomiast Słowianie, jeśli mieli swoją genesis, to jest ona nieznana. Moszyński poddaje śmiałej krytyce, dziś w niczym nie kwestionowanej, głośne poglądy autora Złotej Gałęzi, Frazera, czy Mannhardta oraz licznych ich naśladowców (wymie­ nia przykładowo E. Anickova). Wychodzi z założenia - jakże wówczas odkrywczego - że „kult bóstw, odprawiany pod drzewami, może być bardzo łatwo wzięty za kult drzew". Z całą stanowczością stwierdza, że: - religie starożytnych Greków i Rzymian nie znały „kultu drzew jako takich (drzewa były u nich z reguły poświęcone 2 „Gdzie polem powiewa wierzbina, wiem, że się Polska kończy lub zaczyna" Kazimierz Laskowski, Wierzby 2,17-18 Pragnąłbym przypomnieć pokrótce bezcenne stwierdzenia Kazimierza Moszyńskiego związane z wierzeniami i ogól­ nym stosunkiem Słowian do drzew. Swoje stwierdzenia przekazał nam uczony językiem wprost publicystycznym, emocjonalnie, będąc zapewne nie­ raz poruszony do żywego znanymi sobie świadectwami 1 90 I 3 �bogom)" - etnograficzne poszukiwania w obrębie ludów ugrofińs­ kich, gdzie ,,nie zaginęła tam jeszcze religja pogańska, wykazały zupełną nikłość kultu drzew" - u ludów kaukaskich, w Afryce północno-wschodniej, cześć okazywana pewnym drzewom wynika z uznawania ich za miejsce („mieszkanie") przebywania istot czczonych. Argumentację tę można uzupełnić o wyniki najnowszych badań prowadzonych przez Mateusza Wiercińskiego w In­ diach. Wszelako, mimo wspólnej ludom świata postawy, uzna­ wania drzew li tylko za przybytek („mieszkanie") istot czczonych, również złowrogich demonów (nie wyłączając diabła), dusz osób zmarłych, postrzegać należy różniący się nieraz zasadniczo stosunek zarówno do tych istot, jak też ich drzewnych siedlisk. u Germanów z jednej a u Finów z drugiej strony, istniał podobno bądź co bądź pewien ogólny szacunek dla wszelkiego rodzaju drzew, którego u Słowian nie ma ani śladu. O wielkiej czci drzew u germańskich ludów oraz o okrutnych karach, jakie u nich w niektórych krajach wymierzano za obłupianie drzew z kory itp., pisano już niejednokrotnie." 1 zaraz po tym przytacza słowa P. Mielnikova o Mordwinach, Czeremisach (Finach nadwołżańskich) oraz Czuwaszach: „Lubią te plemiona głuche lasy i ciemne gaje; ani jeden z nich bez potrzeby drzewa nie ruszy; siec bezcelowo las - to, ich zdaniem, grzech wielki: według ich starodawnego zwyczaju las jest mieszkaniem bogów. Las niszczyć, - to znaczy boga obrażać, jego domostwo ruj­ nować, karę na siebie sprowadzać." Dalej, tenże Mielnikov przeciwstawia Finom lub Czuwaszom Wielkorusa. „Dla niego nie znaczy nic zrąbać wiekowe drzewo po to tylko, by wyciosać z gałęzi oś czy hołoblę, złamać bez potrzby drzewo, obłupić lipkę, spowodować uschnięcie brzózki przez wypusz­ czenie oskoły (...). Nawet stuletnie dęby rąbie jedynie dlatego, aby obrać z nich żołądź na karmę dla świń." Sięga również Moszyński do opinii o chłopie polskim. „Władysław Orkan, sam wieśniak rodem, takie mu wystawia świadectwo: '(•••) Już od dziecka (...) nożem wycina płaty kory świeżej z bujnego świerka na »kozubki«, młode drzewka z pasją kaleczy, smołą płaczące najradniej podpala, (...) i naturalnie w rosnącym ten złośliwy, zbrodniczy stosunek do drzew, do lasu ostaje..."' Kończy Moszyński charakterystykę słowiań­ skich animozji wobec drzew przytoczeniem sądu Fr. Kraussa o Serbochorwatach - „drzewołupcy, złośliwi tępiciele la­ sów". Różnice w stosunku do drzew między Słowianami a Fina­ mi i Germanami stanowią doniosłe zagadnienie, którego istoty - według Moszyńskiego - nie sposób dociec poprzez „przesłanki natury gospodarczej", albowiem każda z trzech grup etnicznych od wieków zajmuje się rolnictwem i hodow­ lą. Aby nie popełnić błędu przedstawienia hipotetycznych przyczyn owych różnic, uczony uznał, że sformułuje je na końcu całego dzieła. Ponieważ wojna przeszkodziła w ukaza­ niu się czwartego tomu Kultury Ludowej Słowian, nie mamy przyrzeczonego wyjaśnienia różnic między sąsiadującymi grupami etnicznymi w ustosunkowaniu się do drzew. W moim przekonaniu w brutalizacji stosunku Słowian do drzew odnajdywać można z jednej strony świadectwo faktów długiego trwania oraz z drugiej, faktów nie mających takiej metryki, mających zaś nieraz najświeższą datę. Być może w kulturze ludowej niektórych grup Słowian (przede wszystkim bałkańskich), jako świadectwo faktów odległych, jest rodzaj pamięci zbiorowej, archetypicznej, goszczącej w najprostszych umysłach wieśniaków (oczywiś­ cie chyba już nie dziś, lecz przed stuleciem), odnoszącej się do kolebki tej ludzkiej zbiorowości, pochodzenia jej ze stepów, gdzie nie rosną drzewa, następnie przejścia w jakimś momen­ cie swych dziejów w zasięg środowiska naturalnego w niczym nie przypominającego stron rodzinnych, prowokujących do 4 5 6 7 8 znanych głównie z obszaru Bałkanów postaw drzewołupstwa. Jest też wielce charakterystyczne, że owa brutalizacja wcale nie wyklucza postaw zasadniczo odmiennych, sakralizujących jakieś wybrane drzewa, a nawet całe ich zespoły. Mogłem się o tym przekonać, prowadząc badania w Kame­ runie (grapa Bamileke) oraz w Nigerii, znajdując potwier­ dzenie wyników tych badań wśród kopieniaczy krajów sąsiednich (Zair, Republika Środkowo Afrykańska, Tan­ zania). Stepowcy-pasterze (пр., niczym Mongołowie, o czym mogłem się przekonać uczestnicząc przez 13 lat w Etno­ graficznej Ekspedycji I H K M P A N do Mongolii pod kierow­ nictwem prof. Witolda Dynowskiego), jak gardzą nawet najcenniejszymi rybami, chyba z powodu dostatku mięsa swych zwierząt udomowionych, tak również do drzew nie żywią sympatii, chociaż również antypatii. Mają tu w swej kulturze rodzaj luki. Wynika ona bez wątpienia z faktu nieobecności drzew na rozległych obszarach stepu i pustyni. Saksauł, krzewiaste drzewo pustyni Gobi, prawie jak skały czy kamienie szlachetne i półszlachetne, przynależy do cennych surowców i raczej tylko surowców, wytworów głównie kultury materianej. W kulturze Słowian bałkańskich mogła się błąkać jakaś forma pamięci raju utraconego, nie sprzyjająca oswojeniu się z nowym miejscem, zmuszającym do trzebieży, karczunku i nieustającej walki z chwastami. Przetrwało jednakowoż umiłowanie, trawy, traw. Natomiast Germanie i Finowie oswajali się z przebogatym światem roślin, przede wszystkim drzewami, wcześniej i dłu­ żej, a najważniejsze, nie podlegając skazie raju utraconego, co jak się wydaje, w procesach kulturowych rzadziej przyj­ muje formę wygaszania resentymentów, częściej zaś przeis­ tacza się w irracjonalne, niekontrolowane reakcje, na koniec zachowania, znane nam u Słowian. Germanie i Finowie potrafili oswoić się ze swym naturalnym środowiskiem, skutecznie opanować go i zagospodarować, kiedy na na­ szych ziemiach, długo utrzymywały się bory i puszcze, wyzwalające u osadnika najniższe reakcje. Nie zapominaj­ my, że dla osadników (dodajmy zestresowanych zbiegów pańszczyźnianych) kolonizujących dopiero w drugiej poło­ wie X V I I I w. dziewiczą Puszczę Zieloną, Goniądzką, Graje­ wską, Kampinowską, albo Augustowską, ludzi zakładają­ cych w tak późnym czasie wsie „na surowym korzeniu", drzewo nie mogło budzić uczuć przyjacielskich czy chociażby życzliwych. Aby zrekonstruować stan emocjonalny jaki mógł towarzyszyć kształtowaniu się wówczas postaw, brze­ miennie rozwijających się przez co najmniej następne stule­ cie, należy szukać dziś sytuacji podobnych gdzieś na Nowej Gwinei, w nieprawdopodobnej wyłącznie biegłości Papua­ sów w rąbaniu drzew (na początku lat sześćdziesiątych jeszcze siekierami kamiennymi), zdobywaniu przestrzeni dla ogrodów i hodowli umiłowanych świń. Mozolna walka z puszczą, a wcale w nie mniejszym stopniu z wszędobylskim zielskiem, nie wyzwala wznioślejszych uczuć a tym bardziej stanów ducha, w których gościłaby religijna cześć w stosunku do roślin. Jednakże wydaje się, że - mówiąc delikatnie - osobliwie niechętny stosunek do drzew, krzewów względnie nawet roślin dziko rosnących (w najlepszym przypadku zabar­ wiony zmyślonym utylitaryzmem) występuje zazwyczaj w parze z awersją do różnych drobnych stworzeń, małych gryzoni, ślimaków, małży, owadów i wcale nie musi mieć określonych uwarunkowań historycznych, a wynika z cech naszej ludzkiej kondycji, z jej ograniczeń i słabości. Niedoj­ rzałość emocjonalna, ujemne stany psychiczne, prowadzące do chorobliwej pobudliwości, frustracji, decydować mogą o sposobach reagowania na cudowny świat natury. Owe przejawy dezintegracji negatywnej - jak doskonale wiadomo - najłatwiej się odreagowuje poprzez uśmiercanie czy apro­ bowanie aktów uśmiercania bytów słabych lub bezbron9 10 91 �nych. Rozluźnienie zasad reguł życia społecznego, niestałość nastrojów, jak niedostatek dóbr, usług a nadmiar mniemań, przekonań, wzorców pańskości (wyniosłości), wszystko to, co tak dobrze zna nasza ojczyzna, nie sprzyjało życzliwości wobec natury. Ostatnie półwiecze zaowocowało dodatkowo nie spotykanym wcześniej w Polsce rozkwitem głupoty. Gdyby Kazimierz Moszyński pisał swą Kulturę ludową Słowian w czasach demoludów, byłby zmuszony rozszerzyć swoje najdrastyczniejsze przykłady niszczycielstwa przyrody przez tych, „którym nie było dane", o tych „którym było dane", a więc nową inteligencję (pracującą), różnej maści urzędników, inżynierów, nie wyłączając pracowników nauki a nawet osób legitymujących się przynależnością do Ligi Ochrony Przyrody. Pan S. z Płocka, osoba starsza i statecz­ na, członek właśnie LOP, spadkobierca sadu i starych wierzb przydrożnych swą obecność w Murzynowie rozpoczął od dziarskiego usuwania spróchniałej Salix alba. Udało się jednak uratować inne bezcenne drzewa, powiadając, że sadził je sam Jagiełło podążając na Grunwald. Zwyciężyła wysoce patriotyczna postawa pana S., lecz nie bez znaczenia pozostała jego, jako członka LOP, wprost niewiarygodna ignorancja. Wierzby, które chciał wyciąć, a nadal rosnące, uratowane, posadzono w dziesięciolecie odzyskania niepod­ ległości w 1928 r. Wspaniały żywopłot okalający mego domu ogródek szczezł jednego wieczoru pod ostrzem siekiery. W tym przypadku nie udało mi się odwołać do jakiejś słabości rąbiącego, działał bowiem nie z własnej woli, lecz z polecenia służbowego. Decyzję wycięcia żywopłotu podjął kierownik administracyjny i sekretarz partii w jednej osobie... Instytutu Sztuki P A N przed kolejną pielgrzymką papieża do Polski. Wiadomo zaś, że żywopłot osłania i nie można wszystkiego dobrze zobaczyć, a ponadto łatwo ukryć w nim bombę. Jedna ze starszych mieszkanek mego domu, reprezentantka inteligencji twórczej, osoba utytułowana, uznała wycięcie blisko 50 m pielęgnowanych przez ponad ćwierćwiecze krzewów za prawdziwe dobrodziejstwo, a to dlatego, że już o zmierzchu mogły sprzyjać komuś w niecnym czynie, oddawania w stanie nietrzeźwym moczu. Klasyfikacja drzew w kategoriach ich znaczenia w wierzeniach Moszyński po ustaleniach, które ludy uznają, a które nie uznają (tak, jak Słowianie) posiadania przez drzewa dusz, 92 T poświęca sporo uwagi szczegółowszemu omówieniu po­ szczególnych rodzajów. W klasyfikacji znaczeń, na czoło wysuwa się dąb, a następnie lipa: „(...) U nas na przykład uważa się zwłaszcza dęby i lipy za drzewa 'lepsze' od innych w rozumieniu religijnem. Na tych to głównie drzewach tradycja ludowa chce widzieć święte zjawy, pod ich konarami często zawiesza lud czy ustawia kapliczki i t d . " Dalej autor pogłębia swoje wywody danymi 0 zachowaniach „w świętych gajach pogan nadwołżańskich", którzy pod tymi dwoma rodzajami drzew oraz pod brzozami składali ofiary dla swych „jasnych bóstw". Prze­ konamy się niebawem jak ulotne są ustalenia etnografów. Że zjawiska towarzyszące czy też ściśle związane z Salix - której poświęcony jest niniejszy tekst - skorygowały w sposób zasadniczy nasze wcześniejsze mniemania o drzewach. Wy­ dawałoby się, że na zawsze ustalony, trwały porządek w zachowaniach i systemie wartościowania naruszony został przez nieoczekiwane, żywiołowo rozwijające się cudowne zdarzenia na wierzbach. Posłuchajmy jednak, jak jeszcze rzeczy się miały na początku naszego stulecia. „Fakt, że nie wszystkie drzewa mają jednakowe znaczenie w religijnem życiu ludów jest bardzo zajmujący. Na czoło tych, co mają znaczenie największe, wysuwa się u Słowian niewątpliwie dąb. Jego ogromne rozmiary i zwłaszcza krzepkość są powszechnie sławione przez lud. (...) dąb na całym obszarze Słowiańszczyzny liczy się do drzew bądź 'dobrych' czy 'czystych', bądź 'świętych' (tzn. godnych Boga i świętych Pańskich); częstokroć listowiu jego przypisuje się własności apotropeiczne, jemu zaś samemu moc leczniczą." Kolejne drzewo w hierarchii wierzeniowych znaczeń Mo­ szyński charakteryzuje następująco: ,,(...) obok dębu czoło­ we miejsce zajmuje lipa, co zawdzięcza może swemu miododajnemu, wonnemu (odurzającemu według włościan) kwie­ ciu. (...). Tu i ówdzie w rdzennej Polsce (Łuków Mazowiecki) mówi nawet lud, że lipa dlatego jest drzewem 'świętem', bo w niej Matka Boska mieszka!" Po dębie i lipie uwagę uczonego zaprzątnęła brzoza 1 jarzębina. Wierzbę wymienia Moszyński dwukrotnie, przy tym w takich kontekstach, jakby było drzewem najpośledniejszym a w kulturze duchowej Polski bez poważniejszego znaczenia: „Do mniej znaczących, ale bądź co bądź wziętych drzew i krzewów należą: klony, jawory (głównie na Bałkanach), sosny, leszczyny, jesiony, wiązy, wzgl. brzosty (głównie na Bałkanach), jabłonie, jałowce, wierzby i niektóre inne. (...). 1 1 12 13 �П. 3. Wojtek Marchlewski gra na instrumencie wykonanym z wierzby Dwuznaczne wierzenia krążą o osinie (a poczęści i o wierz­ bie); jest ona z jednej strony pogardzana i ma jakoby pozostawać w związku z nieczystymi mocami, a z drugiej uważa się ją za apotropeiczną i używa przeciwko tymże mocom." Trzy lata po ukazaniu się drugiego tomu Kultury Ludowej Słowian Adam Fiszer przedstawia w „Ludzie" znamienny tekst poświęcony wierzeniom o drzewach. Bez jakiegokol­ wiek wstępnego wywodu, tytułując kolejno części swej pracy: 1. Brzoza; 2. Buk; 3. Cis; 4. Dąb; 5. Olsza; 6. Jasion; 7. Osika, jasnym, zwięzłym językiem mówi o tych drzewach. Wspólne dla obu wybitnych uczonych jest chyba tylko to, że z rodziny wierzbowatych (Salicaceae) rodzaj Populus, czyli topola, w reprezentacji gatunkowej Tremula, a więc osika, zamyka listę omawianych drzew. Jest wielce charakterys­ tyczne to, że Fiszer pomija lipę, jak pamiętamy, drugie pod względem znaczenia u Moszyńskiego drzewo, natomiast dębowi poświęca uwagę po cisie, aż na czwartym miejscu. Można przypuszczać, że kryje się za tym subtelna krytyka rozważań o drzewach w Kulturze Ludowej Słowian. Do przekonania takiego skłania również sposób formułowania informacji przez dwóch uczonych. Jeśli pierwszy pomija specjalistyczne dane botaniczne oraz próbę uhistorycznienia obecności obiektu w kulturze, to drugi, od tych danych, każdorazowo swój wywód o danym drzewie zaczyna. Ponad­ to, za każdym razem, po omówieniu kolejnego drzewa, Fiszer przedstawia całkiem obszerny rejestr źródeł z jakich korzystał. Piszę o tym wszystkim, co wydawać się może Czytelnikowi mało istotne, ale urzeka nie tylko fakt, że onegdaj, na krótko przed straszliwą wojną potrafili etnografowie myśleć o roś­ linach, lecz również to, że umieli ceniąc sobie szacunek nade wszystko do drugiego, łagodnie, choć stanowczo wyrażać swoje odmienne poglądy. Czytając Fiszera, miałem często przed oczyma postacie... Brunona Schulza i Witolda Gomb­ rowicza, prowadzących ze sobą w „Wiadomościach Literac­ kich" urzekający dyskurs, fascynującą rozmowę, w której współgrały uzupełniając się wzajemnie stanowiska pisarzy odmiennych temperamentów, wyobraźni twórczej, intelek­ tualnych postaw. Powracam do zbywanej przez obydwu wielkich uczonych wierzby, a raczej wierzb. Wywołują one nie tylko skojarze­ nia, jak na znanym plakacie Tadeusza Trepkowskiego, z klawiaturą Chopina, jego Mazurkami, ale poprzez swoje nazwy witwa, iwa czy łoza również z osobami w naszej kulturze doniosłymi, Witwickim, Witkacym, Łozińskim oaz Iwaszkiewiczem. Ponadto, mamy Wierzbickich, Rokitów i Rokickich, lwów czy Iwickich, Topolskich oraz Sokorskich. 14 15 Natura Salicaceae (wierzbowatych) Dendrolodzy zajmujący się szatą roślinną Polski wskazują na występujące w niej - zdumiewające takiego laika jak ja - dysproporcje gatunkowe. Otóż, 250 gatunków drzew i krzewów rodzimych w kraju, a stanowiących - jak mówią owi znawcy - „ubogą reprezentację" w świecie roślin, jest zdominowana tylko przez trzy rodzaje: Rubus (jerzyna, malina) - 67, Rosa (róża) - 22 oraz Salix (wierzba) - 30. Pozostałe (przeważnie te, które objęli swymi rozważaniami, Moszyński i Fiszer), należą do rodzajów mających od 1 do 7 gatunków, a w istocie od 1 do 2, może 3. Do interesującej nas liczby 30 Salix należy jeszcze dodać kilka gatunków Populus (topola), przede wszystkim topoli białej, białodrzewu (P.alba), czarnej, sokory (P.nigra), osiki (P.tremula), które wraz z wierzbami stanowią jeden rodzaj, wierzbowatych, a chyba jeszcze ważniejsze dla nas, wy­ stępujących w krajobrazie śródpolnym Polski z reguły wspólnie. Nawet dla zwykłego obserwatora przemierzające­ go dziś Europę, rzuca się wyraziście w oczy - przy prze­ kraczaniu wschodniej, a jeszcze bardziej zachodniej granicy naszego kraju - pojawianie się nie widzianych, czy to na obszarach odległej Rosji, czy pobliskich Niemiec, rosnących w najrozmaitszych konfiguracjach (pojedynczo, tylko po parę w bezładzie, zwartymi kępami, to znów rzędami i szeregami) wierzb, topól oraz olch. Nie sądzę aby gdzieś na świecie można było spotkać jeszcze podobny pejzaż. Powstał on pod wpływem uwarunkowań naturalnych, ale również historycznych, społeczno-kulturowych. Wierzba i topola, to znaki naszej kulturowej tożsamości, symbole bytu chłopa polskiego, dawniej i obecnie. Co mnie upoważnia do takich stwierdzeń? Otóż Salicaceae wyróżnia od pozostałych rodzajów drzew i krzewów parę cech, których konsekwencje w obrazie kultury chłopskiej nie zawsze sobie w pełni uświadamiamy. Oto te dobrze znane cechy: - tylko wierzby i topole w naszej strefie klimatycznej można sadzić mówiąc wprost „z kołka", ściętego ukośnie siekierą, gdy inne wymagają wykopywania ukorzenionych sadzonek, staranniejszego pielęgnowania i t p . ; 16 17 93 �- przyrost roczny masy drzewnej wierzb i topól jest nieporównanie większy niż innych drzew. Obliczono, że z jednego hektara wierzb (Salix alba) można uzyskać dziesię­ ciokrotnie więcej owej masy drewna niż z hektara ob­ sadzonego świerkami lub sosnami; - Filódzdon, ciesząca się życiem, dzięki swemu bujnemu rozwojowi (głównie Salix alba, wierzba biała, S. nigrikans, czarniawa, S. cinerea, szara czyli łoza, S. fragilis, krucha (była i jest nadal sadzona w Polsce przez chłopów na granicach pól i łąk, nieraz nawet na miedzach, wzdłuż dróg, obok domu, na nieużytkach, mokradłach) w celu ogławiania, zdobywania po upływie zaledwie 3 lat drągowiny, przeznaczonej głównie na o p a ł ; - Populus (alba i nigra) do końca X I X w., a w niektórych regionach kraju do początku bieżącego stulecia, sadzono w obrębie gospodarstw w celu uzyskania, przede wszystkim, cennego surowca budowlanego - topoliny. Topolina spożytkowywana była również do produkcji kadłubów, dłubanek (niecek, niecułek, kopań i kopaniek), owych tak charakterys­ tycznych naczyń drewnianych w dawnej kulturze chłopskiej, ale także szlacheckiej, tudzież dworskiej rozwijającej się na ziemiach Polski. Dziś sadzą gospodarze topole nie tak do celów gospodarczych, jak z potrzeby manifestowania swej obecności, posiadania czy dbałości, - Salix caprea, czyli iwa, duży krzew lub drzewko o nieli­ cznych gałęziach, pospolite w lasach na niżu i w górach po regiel górny; S. cinerea, czyli łoza, (szara), krzew do 5 m wys., często występujący na niżu, na mokrych łąkach, nad brzega­ mi wód, w górach rzadziej i tylko po regiel dolny; 5. pentandra czyli pięciopręcikowa, laurowa, krzew lub drzewo do 15 m wys., na niżu, na wilgotnych łąkach i obrzeżach torfowisk; S. daphnoides, wawrzynkowa, na niżu nad rzeka­ mi, w górach nad potokami; S. purpurea, purpurowa, (wiklina), krzew do 6 m wys., na niżu nad rzekami, w niż­ szych częściach podgórza nad potokami; S. amygdalina, czyli migdałowa, krzew do 4 m wys., rzadziej drzewko, nad potokami i rowami; S. incana, czyli siwa, krzew lub małe drzewo, nad rzekami w Karpatach; S. aurita, uszata, krzew do 2 m wys. na niżu nad rowami, na łąkach i torfowiskach oraz w górach po regiel górny; S. lapponorum, krzew do 2 m wys., relikt polodowcowy w Karkonoszach, na Wyż. Lubelskiej i na Mazurach; S. livida czyli śniada, krzew do 70 cm wys. na łąkach i torfowiskach niżu; wreszcie dwie bodaj najważniejsze, S. rosmarinifolia, zwana przez lud rokitą, krzew do 1 m wys., na całym niżu i po regiel dolny na wilgotnych łąkach; no i S. viminalis, wiciowa, czyli witwa, to dostarczycielki chrustu, prętów i wici, okorowywanych lub nie, surowca plecionkarskiego, który w tak zwanej tradycyj­ nej kulturze ludowej służył do wyrobu niezliczonej ilości przedmiotów codziennego użytku (najrozmaitszego kształtu i przeznaczenia koszy i koszyczków, nie wyłączając schow­ ków na domowe przybory, nici, przybory toaletowe, lekarst­ wa, ogromniastych koszy wasągowych, słomianych naczyń zasobowych wielkich aż ponad 1,5 m wys., slomianek, baniek, uli, koszek - zawsze szytych rozdwojoną wicią wierzbową - kapcy na zimę, butli oplatanych na olej czy naftę, narzędzi rybackich, wierszy, wieraszek, chobotni, butlastych sadzy, koszałek, mebli, szczególnie kołysek oraz pytek na gęsi. Jak wiemy, plecionkarstwo, głównie jako koszykarstwo, przetrwało do dziś. Ale zdarzają się przypa­ dki szczególne, reaktywowania wyrobów prastarych, które wydawało się, że zanikły bezpowrotnie. Od paru lat nad Jeziorem Włocławskim, to jest spiętrzonej Wiśle od Włoc­ ławka po Płock, wyrabiane są masowo wiersze (wirsze, wiraszki), które w pletniach (połączonych 9 sztuk) skutecznie nieraz zastępują drogie sieci. 18 19 20 Wierzby, to również dostarczycielki wiechci do łapania much, próchna do okadzania mieszkań, liści i kory do stosownych driakwi, obrzędowych gałązek do wypędzania 21 22 23 94 24 i przypędzania na pastwiska stad b y d ł a , gałęzi do linienia piskawek i piszczałek, kręcenia ze zdjętej kory trąb i trąbit, wreszcie, sakralizującej te drzewa palmy wielkanocnej. Populus tremula (osika), poprzez sporządzany w niej kołek o osobliwie magicznym przeznaczeniu, to włączanie się wierzbowatych w sferę wierzeń związanych z wędrówką dusz, pokutników i t d . Oto zaledwie materialne świadectwa spożytkowywania wierzbowatych, szczególnego rodzaju drzew-krzewów, osią­ gających nawet wysokość 30 m (Salix alba, S. fragilis, krucha; Populus alba, nigra czy tremula), albo zaledwie kilkanaście cm (Salix herbacea, zielna, w Tatrach i Sudetach, w krainie alpejskiej, na granitach), kwitnących w marcu, lecz również w maju (S. fragilis, alba, aurita), a nawet w lipcu-sierpniu (S. retusa, wykrojona, reticulata, żyłkowana), zachowujących liście nawet w 2 połowie grudnia (Salix babylonica, elegantissima, płacząca), drzew z a w s z e u n a s o b e c n y c h . Wymienione wyżej świadectwa ma­ terialne spożytkowywania wierzbowatych stanowią jedynie ramy symbolicznych znaczeń - istoty mych tu zainteresowań - Salix i Populus, drzew zbywanych w dawniejszych opraco­ waniach. 26 27 Symbolika wierzb i topól Ogólne nazwy interesujących nas drzew wymieniłem w l i ­ czbie mnogiej, albowiem - jak wiemy - jest ich wiele gatunków, mających cechy (wygląd, właściwości, na koniec przeznaczenie), różniące się nieraz zasadniczo. Tym też należy tłumaczyć sprzeczne czy wykluczające się treści (пр.: sens dodatni, to znów ujemny), łączony z wierzbą i topolą. Sens pierwszy można kojarzyć z iwą lub wierzbą białą, mającą strzeliste gałęzie a liście zadzierzyście wzniesione do góry. Sens drugi odkryjemy natomiast w wierzbie płaczącej, której liście z gałęźmi zwisają - niczym „strugi łez" - do dołu, a cała sylwetka drzewa często jest pochylona ku samej ziemi. Bywa, że autorzy słowników symboli, encyklopedii zapomi­ nają, że mówią o różnych desy gnatach, ujętych w jedno tylko hasło. Podstawą źródłową mych dociekań stały się dane z Nowej księgi przysłów i wyrażeń przysłowiowych, w oparciu o dzieło Samuela Adalberga opracowane przez Zespół Redakcyjny pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego, PIW Warszawa, 1969, t. I-IV, oraz wiadomości rozsiane w czasopiśmiennict­ wie etnograficznym, głównie jednak w „Ludzie". Nim przejdę do przedstawienia rezultatów uzyskanych w tych dociekaniach, pragnąłbym powiedzieć parę słów o miejscu, w którym zrodziła się i rozwijała potrzeba skupienia się nad omawianymi tu kwestiami. Otóż od kilkunastu lat rokrocznie, przemierzam kilkaset razy drogę po obu stronach obsadzoną starymi wierzbami, która przeci­ na z północy na południe zbocze tarasu nad Wisłą w Murzy­ nowie koło Płocka. Kieruję się do Muzeum-Pracowni, albo ją opuszczam, każdorazowo przeżywając bezpośredni kon­ takt z drzewami, przedmiotem tych rozważań. W pobliżu Muzeum rośnie na grzępie, wysokim brzegu, ponad stuletnia topola, białodrzew, pomnik przyrody. Kilkanaście metrów od drzew rozciąga się rząd posadzonych przeze mnie z kołka wierzb, które chronią brzeg przed falami jeziora i stawiają czoło złowieszczym podmuchom kujawy. Wszelako droga z jej wierzbami jest w tej scenerii najważniejsza. Anodos, droga w górę, w stronę ducha, dobra i światła... Ale również kathodos, droga przed siebie, schodzenie... Jeśli drzewa nie zostały ogłowione, ich konary spotykają się w górze niczym sklepienia katedr gotyckich. Kolumny pni rozmieszczone zostały w przemyślanych odstępach, na dole, gdzie wilgot­ niej, mniejszych (ok. 3 m), na górze, gdzie suszej, większych (5 i więcej m). Zależnie od kierunku marszruty obcuje się cieleśnie z R Y T M E M , ze spianato, spiccato-staccato, albo 28 �spiccato-staccato, spianato. Spowija ów wyrazisty porządek rytmiczny nostalgia. I znowu, w zależności od kierunku, to wzniosłość, podniosłość, to znów przyziemność. Ptactwo śpiewające znajduje w tej świątyni schronienie. Chcesz czy nie chcesz myślisz o Szopenie. Znane jest powiedzenie Claude'a Levi-Straussa, które zamyka krytykę animistycznych teorii totemizmu, tudzież prelogicznego jakoby stadium myślenia, mającego stanowić cechę ludów pierwotnych. Oto owo powiedzenie: „Zwierzęta bardziej się nadają do myślenia niż do jedzenia." Z małym uściśleniem (zmianą zwrotu „do jedzenia" na „do spożyt­ kowywania") można to założenie rozszerzyć na rośliny: krzewy i drzewa. I wierzbowate znakomicie egzemplifikują Lćvi-Straussowskie stanowisko. Wierzby i topole, pospołu z innymi objętymi uwagą składnikami natury, przez łączone z nimi w kulturze pojęcia i wyobrażenia, porządkowały rozumienie rzeczywistości, kodowały o niej wiedzę, przeni­ kając do najrozmaitszych sfer naszego życia. Oto jedna z naczelnych sfer, uczucia miłosne, ale też oddanie się czemuś czy komuś itd. Przy tym intrygujące są nie tyle owe sfery i pojęcia, ile związki między nimi utworzone w przysłowiu czy wyrażeniu przysłowiowym. I też w jednym tylko takim komunikacie bywa wierzba okazją do refleksji nad paru kwestiami: MIŁOŚCI (zakochanie) - ZŁA (diabeł) - JAŁOWOŚCI (sucha w.). Związek tych pojęć odnajdujemy w powiedzeniu: „Zakochał się jak diabeł w suchej wierzbie." To najdosadniejsze wyrażenie ujmujące intrygujący związek: wierzba-diabeł. Oto inne: „Siedzi tam jak diabeł jaki w spróchniałej wierzbie." „Siedzi jak diabeł na kępie." „Siedzi jak diabeł w bagnie." „Kępa", „bagno", to środowisko Salix rosmarinifolia, krzewu rokity. „Siedzi jak diabeł w rokicinie (w rokicie)." „Chichocze jak diabeł w rokicinie". „Roześmiał się jak diabeł w rokicinie". „Śmieje się jak diabeł w suchej wierzbie." „Śmieje się jak diabeł na kępie." „Trzęsie się jak diabeł na kępie." „Wrzeszczy (wrzeszczący) jak diabeł na kępie." „W starej wierzbie diabeł mieszka." Nie jest wykluczone, że wierzba pierwotnie mogła ucho­ dzić za siedlisko niekoniecznie złych mocy. Przeciwnie, mocy dodatnich, jeśli obłaskawionych. Wszelako, w świadomości prostych ludzi, pod wpływem głównie ewangelizacji moce te stały się jednoznacznie złymi. Diabeł stał się ich symbolem, a nazwa uroczyska (Rokicie) synonimem miejsca diabel­ skiego, domagającego się świątyni jedynego Boga. Rokita - nazwa wierzby, będącej krzewem zaledwie metrowej wysokości - stała się imieniem własnym szatana Rokity (takoż Rokickiego albo wręcz Wierzbowskiego lub Wierz­ bickiego). Ów szatan jest poczciwiną! Zakochiwuje się, mieszka, chichocze lub śmieje się, w najgorszym przypadku wrzeszczy. „Wanielicy (Ewangelicy - JO.) powiadają, że głośno śpiewają, bo Pónbóczka w niebie mają, a katolicy na wierzbie." Ten wielce żartobliwy komunikat aż z cieszyńskiego, zanotowany przez Jana Brodę - nakłania do jeszcze wnikliw­ szego spojrzenia na wierzby, jako siedliska tajemniczych mocy. Pamiętamy, że Kazimierz Moszyński objawienia świętych pańskich, w szczególności Najświętszej Panny Maryji, łączył tylko z dwoma drzewami, dębem i lipą. Otóż, prowadzone w siedemdziesiątych latach badania nad świa­ domością mirakularną w kraju, nie potwierdziły danych Moszyńskiego (zapewne dlatego, że obydwa drzewa znik­ nęły prawie doszczętnie z naszego kaj obrazu). Natomiast, wykazały wspomniane badania, że łąki i rosnące na nich 29 30 31 32 33 34 wierzby są najczęstszym miejscem, dziejących się w „natural­ nej" przestrzeni zdarzeń cudownych. Łąka i nieodłącznie z nią związane wierzby to osobna sprawa. Kazimierz Wyka z powodu średniowiecznej notacji, „Dusza z ciała uleciała, na łące odpoczywała", poświęcił jej, jeden ze swych naj­ wspanialszych tekstów. Nieustający cud od 1990 roku na wierzbie w Okoninie nieopodal Grudziądza, nakłania do postrzegania wierzb w kategoriach zdecydowanie mirakularnych. „Jeszcze jeden cud. Gałęzie wierzby niemal uginają się pod ciężarem tysięcy r ó ż a ń c ó w . " T o jeden z tytułów wiadomo­ ści prasowych, dotyczących cudu w Okoninie. Wybrałem ten tytuł z powodu owego szczegółu odnoszącego się do wierzby. Oto coś więcej o tym drzewie: „W dn. 14.06.1990 r. w Dzień Bożego Ciała, wieczorem 0 godz. 20.30, po dojeniu krów na łące, pan Krzysztof Czarnota zauważył, że korona jednej z wierzb chwieje się na wietrze. Było to zjawisko o tyle dziwne i zastanawiające, że pozostałe wierzby rosnące w pobliżu, trwały w niemym bezruchu. Zdziwiony i zaciekawiony podszedł bliżej i wtedy zobaczył wielką jasność, a na jej tle Matkę Bożą Niepokala­ ną. Matka Boża stała na obłoczku i była w płaszczu oraz sukni nieskazitelnej białości z niebieską przepaską. Jej głowę okalała jakby korona z gwiazd." Na odwrocie okładki broszury, z której zaczerpnąłem przedstawioną relację, zamieszczono zdjęcie fragmentu pnia z konarami z takim podpisem: „Twarze na korze wierzby". 1 w istocie rysują się wyraziście - jedna nad drugą - z profilu oraz trois quarts, głowy kobiet ufryzowanych współcześnie. Tak więc, w żadnym przypadku nie można - jak czynił to Moszyński - wierzb dyskryminować, wyłączać te drzewa z wierzeń o objawieniach. Objawienia Matki Boskiej na wierzbach to trwały już w naszej kulturze fakt z zakresu najszerzej rozumianych zdarzeń mirakularnych. Wierzbę jako synonim dobra, nie tylko godne miejsce najświętszych objawień, poznajemy w dramatycznym akcie walki człowieka ze śmiercią. Ów odwieczny wątek odkrył Henryk Sienkiewicz w naszej bajce góralskiej. Ukazuje ona wierzbę jako jedyną pułapkę, do której sprytnemu góralowi udaje się zwieść przebiegłą kostuchę. Skoro dotknęliśmy na wstępie pojęcia ZŁA, a obecnie DOBRA, związanego z wierzeniami i wyobrażeniami jakie rozwinęły się wokół wierzby, łatwo już nam będzie ukazać to drzewo w kontekście ludzkich skłonności, tak przywar, jak i cnót: NIECIERPLIWOŚĆ „Jak co kogo na języku świerzbi, to niech se to wmówi do dudławej (wypróchniałej JO.) wierzby." WYSOKIE ASPIRACJE „Mało żabie na bagnie rzegotać, że się na wierzbę wspina, drzewa pragnie." Przysłowie znane już w X V I I weku. UŁUDA i MRZONKI „Gruszki na wierzbie." Gdy powinno się wiedzieć, że „Pan Bóg wie co czyni i na wierzbie (dębie) nie da rodzić się dyni." N I E Z D A R A lub N I E R O Z G A R N I Ę T Y „Za niezdarą złota wierzba r o ś n i e . " „Gdzie się ruszy, złota wierzba za nim wyrośnie." CHWIEJNOŚC i U L E G A N I E „Nie bądź wierzbową witką, która tak uroście, gdzie ją z młodu nachylą." „Grzbiet wierzbowy łatwo się gnący." ŁATWOŚĆ PRZYSTOSOWANIA SIĘ „Dziewka jest jak wierzba, gdzie ją posadzisz tam roś­ nie." „Natura niewieścia jak złotowierzb, według przypowieści przyjmuje się wszędy." „Niemiec jak wierzba, gdzie go posadzisz, tam się przyj­ mie." OPTYMIZM 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 95 �„Rózga bije, nie zabije, kości nie przetrąci". Takoż, „Wierzba (palma) bije, nie zabije, kości nie p o ł a m i e . " Ale i: PESYMIZM Bowiem z wierzbą kojarzyć się może jałowość, marność i nicość. Oto konkrety prowadzące do tego, aby wierzbę uznać za drzewo wybrane w kategoriach sankcji karzącej, aż po haniebną śmierć. Zacząć należy od tego, że na chybcika zerwana witka służy do pogrożenia psocącemu dziecku. Starannie, z namaszczeniem przygotowywana wić stawała się rózgą w rytuale chłosty. Na co dzień też zdarzały się sytuacje jak ta, którą wspomina nieoceniony Zdzicho z M u rzynowa. Będąc dzieckiem lubił psocić. Dobrze więc sobie zapamiętał: „Kajtek (imię psa) bierz go, to go złapiemy i mordę mu rozwalimy o tę wierzbę!" No i : „1674. Godzien być dawno na gałęzi." To Wacław Potocki. Zaś w 1806 roku Samuel Linde notuje. „Na suchej wierzbie powiesić." W tym samym brzmieniu (sformułowa­ niu) żądanie kary śmierci przez powieszenie żyje aż po drugą połowę X I X wieku. W 1910 roku Adolf Nowaczyński w swym Wielkim Fryderyku upowszechnia szczególną przy­ datność wierzby: „Wieszać na gałęzi suchej wierzby." Skąd, ach, skąd, czemuż to, ach czemuż tak osobliwie wyróżniona została wierzba? Może wyjaśni to po części porzekadło z okolic Uniejowa: „Chroń mnie Panie Boże od takiego (wymienienie ze stosownym epitetem imienia osoby), chodzenia w kozim kożuchu i palenia drewnem wierz­ bowym." Drewno wierzbowe spala się szybko i prawie bezszelestnie (płomieniem bez iskier), gdy palenie się drewna np. akacjowego, to prawdziwa symfonia dźwięków, wśród których miarowe trzaskanie, wreszcie strzelanie iskier, aż po zgoła wybuchy, wcale nie oznacza, że się ten proces skończył. Długo jeszcze w piecu coś się żarzy. Polscy chłopi skazani na trwające do dziś o g ł a w i au n i e wierzb, dodajmy w kraju onegdaj słynącym z borów i lasów nieprzebytych, zaś obecnie liczącego się na świecie wydobycia węgla, stworzyli ponurą symbolikę Salix. Nie omija ona nawet samotności i bezdomności: „ M a gościniec przez wieś - ma numer na wierzbie." NADZIEJA Tworzą ją błąkające się tu i ówdzie niegdysiejsze humore­ ski, a dotykają one nawet cenionego u nas sztywniactwa i pryncypialności, niczym ta: „Lepi, żeby buł Pan Bóg duse we wirzbe wsadził, jak w ciebie, bo by się k i w a ł a , " oraz dzisiejsze fakty kulturowe, chociaż szczególnej rzadkości (w najlepszym tego słowa znaczeniu, wyjątkowości). Takim faktem, ważkim bez wątpienia, jest twórczość malarska i graficzna Leszka Emila Gensierskiego. Młody ten artysta, pochodzący z wioski spod Przemyśla, dziś mieszkający na Pradze, systematycznie wystawia swoje prace na Rynku Starego Miasta w Warszawie w pobliżu wejścia do Instytutu Historii PAN. Pośród koszmarnej tandety, kiczów, wszel­ kiego rodzaju pamiątkarskiego śmiecia, aż dziw, że coś takiego jak prace Gensierskiego mogły zaistnieć. Najczęst­ szym tematem jest w nich wierzba, pojedyncza, ogłowiona (akwarelki), albo ich wielość w ujęciu pejzażowym (akwarele i miedzioryty). Jest to twórczość dojrzała, profesjonalnego artysty. 49 50 51 52 53 54 55 56 Salicaceae farmacologica Nie ulega kwestii, że wierzbowate spowijają mity silnie poruszające wyobraźnię. Różnią się one pod względem sensu zawartego w nich przesłania dosyć wyraźnie. Łatwo też jest ustalić zachodzące opozycje w przypadku mniemań tylko 0 jednym z drzew, a tym bardziej w przypadku ich gatunków 1 odmian. Powtarza się upodmiotowianie, traktowanie re­ prezentantów określonych odmian, a więc drzew nazwanych na podstawie ich charakterystycznych cech, jako bytu o zdol­ nościach czucia, a nawet konstatowania na wzór zachowań zwierzęcych czy ludzkich. 96 Zacznijmy od Populus tremula, czyli osiki. Mając niewiel­ kie liście szerokie na stosunkowo długich ogonkach, rzadko rozsadzone na gałęziach strzeliście wyrastających z pnia, przy lada powiewie uwidacznia natychmiast jego obecność, osobliwym ożywieniem się, gdy inne w tym czasie drzewa niczym nie zdradzają zmiany, jaka nastąpiła w powietrzu. Stąd powiedzenie „drży jak osika". W chłopskiej kulturze Polski odnotowano tłumaczenie tego zjawiska pamięcią poczucia przez to drzewo, z jednej strony WSTYDU I H A Ń ­ BY, a z drugiej WSPÓŁCZUCIA a nawet ŻALU. Pierwszy rodzaj emocji można by nazwać umownie negatywnymi, a drugi, również umownie pozytywnymi. Emocje negatywne artykułuje poczucie, że: - drzewo nie udzieliło schronienia Matce Boskiej i Jezuso­ wi w czasie ich ucieczki do Egiptu, - krzyż Jezusowy sporządzony został z drewna osowego, - Judasz wybrał osikę, aby się powiesić. Emocje pozytywne artykułuje poczucie, że: - drżał również Jezus na Górze Oliwnej, - Jezus został ukrzyżowany (drżenie liści jako symbol boleści, ż a l u ) . Mityzacja drżenia liści osiki według ostatniego spośród tych pięciu tłumaczeń koresponduje z wyobrażeniami o na­ turze wierzby, chyba płaczącej, czyli Salix babylonica wzglę­ dnie elegantissima. Mogę tu skorzystać z ujęć interesującego nas zagadnienia w legendzie średniowiecznej, którą przed więcej niż osiemdziesięciu laty - dzięki Franciszkowi Gawełkowi - znalazła się w kanonie literatury etnograficznej Polski: „Wierzba babilońska posłyszawszy straszną wieść z Gol­ goty, westchnęła: 'On umarł, teraz smutne moje gałęzie zwieszać się będą zawsze ku wodom Eufratu i płakać łzami jutrzenki:' Sosna, cis oraz kwiat fryzu, każde z tych istnień na swój sposób wyraziło wielką boleść." Jedynie tylko dumna topola pozostała niewzruszoną: 'Cóż mnie to ob­ chodzi? - wyrzekła - On zmarł z powodu grzeszników, a ja jestem niewinna, zostanę taką, jaką b y ł a m ' " Warstwa mityczna związana z rodziną wierzbowatych znajduje swoje dalsze rozwinięcie i niewątpliwie ukoronowa­ nie w praktykach związanych z Niedzielą Palmową, w prze­ szłości zwanej też Wierzbna lub Wierzbową. Praktyki te ogniskują się zaś wokół palmy wielkanocnej. Już sam fakt, że spośród drzew właśnie wierzba, jej gałązki, wybrane zostały jako odpowiednik właściwej palmy, jej gałęzi, którymi pozdrawiano Jezusa w Jerozolimie, nie jest bez znaczenia. To, że wierzba, szczególnie iwa (Salix capresa L.) efektownie zakwita wczesną już wiosną mogło oczywiście sprzyjać owemu wyborowi, ale chyba o nim nie decydowało. Wydaje się, że decydowało znaczenie wierzby czy w ogóle wierz­ bowatych, mających wcześniej ważką pozycję w jakimś zespole wierzeń przedchrześcijańskich. Zresztą mówiłem już o tym wcześniej zastanawiając się nad nazwą i zachowaniami Rokity, jednej z postaci diabła. Przywołałem też, to śląskie powiedzenie, żartobliwe, lecz jakże w naszych rozważaniach istotne: „Wanielicy powiadają, że głośno śpiewają, bo Pónbóczka w niebie mają, a katolicy na wierzbie." Sporządzanie palm wielkanocnych, w niektórych rejonach kraju z nieprawdopodobnym zaangażowaniem, wędrowanie z nimi do kościoła, święcenie i - jak na Mazowszu Starym - wtórowania obrzędowi dźwiękiem z trąb wykonanych z kory wierzbowej (!), inicjuje praktyki religijne Wielkiego Tygodnia. Wydaje się, że palma nie tylko stanowi przedmiot inicjacji sacrum, lecz również jego symbol. W świadomości reprezentantów kultury chłopskiej - chociaż nie tylko - przejmuje (lub przejmowała), jakby w sobie zaklinając, moce i treści całotygodniowych praktyk wielkanocnych. W najbardziej kompletnym obrazie ról wyznaczanych pal­ mie znajdzie się chronienie zdrowia ludzi i żywego inwen57 58 59 60 �tarza, piecza nad rodziną i domem, aż po zdolność zażeg­ nania wyładowań atmosferycznych oraz odpędzenia chmur gradoych (dymem z palonych kociek). Na czoło jednak wysuwa się niewątpliwie osobliwa praktyka łykania bazi, zwanych też kotkami, kocankami czy bagniątkami. Jest to obyczaj ogólnopolski. Łykanie bazi miało zapobiegać jeno schorzeniom gardła, przewodu pokarmowego, żołądka, ali­ ści również - u osób ufniejszych - chronić zdrowie na cały rok, aż do następnej Niedzieli Wierzbnej. „Chronić zdro­ wie", to tyle co CIESZYĆ SIĘ Z D R O W I E M , nie doświad­ czać żadnych dolegliwości. Z łykania wielkanocnych bazi kpił sobie już sam Mikołaj Rej. 1 skory byłbym ton tej kpiny rozszerzyć na współczes­ ne postawy nadmiernego zaufania do zażywania leków w postaci nieprawdopodobnie rozmaitych tabletek, piguł i pigułek. Ale... W opracowaniach typu Dendrologia lub Drzewa i krzewy, klucze do oznaczania, wiadomości o niezwykłych właściwoś­ ciach leczniczych składników, znajdujących się w korowinie wierzby czy pączkach sokory nie ma. Natomiast w innego rodzaju dziełach poświęconych roślinom, takich wiadomości jest pod dostatkiem. W ich śwetle, kpiny Reja z łykania bagniątek wydają się być nie na miejscu. Tylko posłuchajmy, jak wnikliwie nie tylko zostały rozpoznane, ale również wykorzystane składniki lecznicze, kryjące się w drzewach z rodziny wierzbowatych: Oto najpopularniejsza w krajobrazie Polski Salix alba L . , „wierzba biała." (...) o żółtawej lub brunatnawej korowinie. Liście podłużnie lancetowate, piłkowane, młode gęsto jed­ wabisto owłosione, później łysiejące, pod spodem szarozielo­ ne. Kwiaty w kotkach, rozwijające się jednocześnie z liśćmi; męskie z miodnikami i powabnią pręcikową. Owoc: torebka dwuklapowa z owłosionymi nasionami, rozsiewanymi przez wiatr. Lecznicza korowina (Cort. Salicis) zawiera glikozyd feno­ lowy salicynę, pod wpływem enzymu salicynazy odszczepiająca hydrolitycznie aglikon saligeninę, poza tym zawiera do 10% garbników. ( , . . ) . " To się tyczyło drzewa dwupiennego wyrastającego w krzew lub ...roślinę wysoką do 30 m. A oto Salix purpurea L . , wierzba purpurowa. „Jest to krzew wysokości do 6 m, wchodzący w skład nadrzecznych wiklin, o pędach cienkich, giętkich, purpurowoczerwonych odwrotnie jajowatolancetowatych, u szczytu drobnopiłkowanych, pod spodem sina­ wych. Kwiaty w kotkach, rozwijające się przed liśćmi.W korowinie występuje obficie (do 7,5%) salicyna. (...)." Według tego źródła w korowinie istnieje sporo garbników, a salicyna jest „bardo gorzka". Potraktujmy te informacje jako zwięzłe preludium do prawdziwej symfonii (przepraszam suity!) wiedzy o far­ makologii, kryjącej się wśród drzew pod których konarami tak chętnie lubimy odpoczywać. Pozostańmy jeszcze przy Salix purpurea L . : „Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się wczesną wios­ ną przed wytworzeniem się liści korę z młodych i gładkich gałązek, zdejmując ją w odcinkach długości około 20 cm. Suszy się w miejscach przewiewnych w suszarniach natural­ nych. Surowcem jest kora wierzby - Cortex Salicis. (...). Kora zawiera glikozydy fenolowe w ilości do 10% (m.in. salicynę, salikortynę, triandrynę i salirepozyd), flawonoidy (m.in. izosalipurpurozyd i hiperozyd), garbniki pirokatechinowe i galotaniny w ilości 10%, kwas elagowy, katechinę i sole mineralne. Działanie. Glikozydy fenolowe łatwo rozpadają się w prze­ wodzie pokarmowym, uwalniając alkohol salicylowy, który utlenia się do kwasu salicylowego. Powstające rozpuszczalne sole tego kwasu dobrze wchłaniają się do krwioobiegu i wywierają działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe, prze­ ciwgorączkowe oraz przeciwbakteryjne. Związki salicylowe 61 62 63 64 6S hamują powstawanie prostaglandyn wywołujących i pod­ trzymujących procesy zapalne w błonach, stawach i mięś­ niach (...). Garbniki kory wierzby wykazują działanie prze­ ciwbakteryjne, przeciwzapalne i w niewielkim stopniu przeciwzakrzepowe (to jedyna jak dotąd słabość interesujących nas składników - przyp. JO), a ponadto zmniejszają przepu­ szczalność ścian naczyń włoskowatych przewodu pokar­ mowego i zapobiegają mikrokrwawieniom. Mają też działa­ nie zapierające, przeciwbiegunkowe i nieco przciwpotne. (...)" Przedawkowanie, to zaparcia. Zastosowanie. „Odwary z kory wierzby stosuje się jako leki pomocnicze w podostrym i przewlekłym gośćcu stawo­ wym lub mięśniowym. Kora wierzby jest składnikiem mie­ szanki ziołowej Pyrosan i Reumosan oraz granulatu Reumogran, a wyciąg gęsty wchodzi do maści Capsiplex, produko­ wanych przez Herbapol. Przetwory z kory wierzby zalecane są w niektórych chorobach gorączkowych, zwłaszcza w grypie i chorobie z przeziębienia, podobnie jak związki salicylowe otrzymywa­ ne syntetycznie. Stosuje się je w słabo nasilonych ner­ wobólach i migrenie, w łuszczycy, w nieżycie żołądka i jelit, a także w zapaleniu błon śluzowych przewodu pokarmowe­ go ze względu na garbniki." Jest w tym coś z humoru zeszytów szkolnych, no nie? Poznaliśmy właściwości jedynie surowca koszykarskigo, wikliny. Wydaje się, że ustępują one temu, co kryje w sobie sokora, topola czarna (Populus nigra L.), a także znana nam dobrze z innych powodów osika (Populus tremula L.): „(...) Kora ciemnobrunatna, liście ogonkowe, jajowatorombowe, szerokie, o podstawie ściętej lub szerokoklinowatej. Pylniki czerwone, znamiona żółte. Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się zimą lub wczesną wiosną pączki przed ich pękaniem, zrywając je ręcznie ze ściętych gałązek, a następnie suszy w suszarniach ogrzewanych w temperaturze nie wyższej niż 30°C. W pączkach topoli (sokory - JO) występują glikozydy fenolowe (m.in. salicyna, populina i salicylopopulina), flawnoidy, chryzyna i tektochryzyna, około 0,5% olejku eterycz­ nego (...), żywice, woski, garbniki, kwas galusowy i sole mineralne. W liściach topoli znajdują się te same składniki. Działanie. Ze względu na obecność związków salicylo­ wych i flawnoidów przetwory z pączków topoli działają moczopędnie, słabo napotnie i przeciwgorączkowo. Ob­ niżają poziom kwasu moczowego oraz innych szkodliwych metabolitów we krwi. (...) Podane zewnętrznie, przyspieszają gojenie ran i zmniejszają stany zapalne błon śluzowych odbytu i pochwy oraz skóry. Mają także działanie grzybo­ bójcze i nieco ściągające. (...) Zastowanie. Odwar z pączków topoli stosuje się doustnie w stanach zapalnych nerek i dróg moczowych oraz w skazie moczanowej, przede wszystkim u osób starszych. W połącze­ niu z innymi surowcami stosuje się w bólach stawowych i mięśniowych. Również w nerwobólach oraz ze względu na skuteczne działanie przeciwgorączkowe - w grypie i chorobie z przeziębienia. Wchodzą one w skład mieszanki ziołowej Pyrosan. Zewnętrznie odwar z pączków topoli służy do przemywań i kompresów w zapaleniu sromu i pochwy. Kompresy ze zmiażdżonych pączków topoli lub maść z tego surowca stosuje się na trudno gojące się rany, żylaki odbytu i żylakowe owrzodzenie n ó g . " Wypada więc zgodzić się, że klasyfikacje znaczenia drzew w naszej kulturze, sformułowane w okresie międzywojennym przez Kazimierza Moszyńskiego i Adama Fiszera, mają pewne niedostatki. Już tylko w świetle dotąd przedstawio­ nych danych, wierzbowate, niczym bambus w rejonie Azji Południowo-Wschodniej lub sierść z owiec i wielbłądów (a raczej owce i wielbłądy) w Azji Centralnej, stanowią nie­ zwykle ważny czynnik scalający lokalne kultury. I jak mogliśmy się przekonać ów czynnik dysponuje tak wielo66 67 97 �rakimi cechami (wartościami nie tylko materialnymi), aby można mówić o scaleniu, rodzaju jednorodnego i dosyć wszechstronnego w przeszłości kształtowania świadomości, pojęć, wyobrażeń. Niektóre z nich zdają się być żywe również w naszych czasach (np. percepcja objawień, odkrywanych na wierzbach). Ciesząca sie życiem 69 PRZ Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. II, Kultura duchowa, z. 1, Kraków 1934, rozdz. 11, §§ 423-438, Wierzenia o roślinach, s. 521-541 Por. Franciszek Gawełek, Palma, jajko i śmigus w praktykach wielkanocnych ludu polskiego, „Lud", t. XVII: 1911, s. 20 K. Moszyński, op. cit., s. 521-522 3 4 Mateusz Wierciński, Współczesne zachowania obrzędowe związane z drzewa­ mi w południowym Radżastanie (w świetle mitologii indyjskiej), praca magisterska pod kier. prof, dr hab. Zofii Sokolewicz w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej WH UW, Warszawa 1988 K. Moszyński, op.cit., s. 523 Tenże, tamże, s. 523-524 Tenże, tamże, s. 524 Tenże, tamże, s. 524 Por. Jacek Olędzki, Szkice afrykańskie (Baleng), 1989, zapis filmowy w Archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie Jednym z dosyć wymownych przejawów tego umiłowania trawy jest malowanie przez marynarzy z wielkim zapałem na zielono polskich pokładów statków PLO i PŻM. Inne bandery miewają na statkach pokłady zachowujące barwę surowego drewna. Kiedy zapytywałem dlaczego się wyróżniamy poprzez tę zieleń, słyszałem znamienne wyjaśnienia: „Przecież to przypomina nam łąkę", „to jest jak trawka". Ponadto wyczuwałem, że marynarze poprzez to malowanie pokładów statków na zielono jakby pogłębiali w sobie przywiązanie do bytowania antywodniackiego, zdecydowanie lądowego. K. Moszyński, op.cit., s. 531 Tenże, tamże, s. 531-532 Tenże, tamże, s. 533 Tenże, tamże, s. 534-535 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 13 1 4 1 5 Por. Adam Fiszer, Drzewa w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, „Lud", t. XXXV: 1937, s. 60-76 Por. Stanisław Kościelny, Bolesław Sękowski, Drzewa i krzewy, klucze do oznaczania, PWRiL Warszawa 1971, s. 7 W literaturze pięknej ów fakt, łatwego przyjmowania się wierzby, nie uszedł uwadze pisarzy. Celują w tym Czesi: „(...) pan doktor Gruntorad, wtedy młody i na pewno odważny i dzielny, nieoczekiwanie wrócił w nocy do domu, na parterze zdjął fuzję ze ściany i kopniakiem otworzył drzwi do sypialni swojej żony, zdążył jeszcze zobaczyć pana obersta, jak biegnie do otwartego okna na pierwszym piętrze (..., oberst, JO) z przestrzeloną cholewką zdołał jeszcze wspiąć się na konia, zdążył wyciągnąć zza cholewy wierzbową witkę, zdążył pochylić się z konia do samej ziemi i wetknąć tę witkę w ziemię, tę witkę, z której wyrosła wierzba tak dziś ogromna, że podczas burzliwej i wietrznej nocy puka w szyby 16 1 1 98 10 Suplement 68 2 Trzymała się Kasia wierzby i tak sobie bujała. Wierzba pękła, Kasia brzękła aż się wierzba roześmiała. -filódzoon Występowanie 300 gatunków wierzb na świecie, wśród nich naszych 30 oraz parę topól, przy tym każda inna, chyba coś istotnego w kategoriach kulturowych łączy? Czy filó­ dzoon ujawnia tę ich wspólnotę, jakąś ich wspólną cechę przyrodniczą, mającą wyrazistą konotację kulturową? Czy byłaby nią przysłowiowa giętkość, kruchość, miękość i naj­ ważniejsze - krótkowieczność? (rzadkie przypadki dożywa­ nia 100 lat)? Grecka nazwa wierzby wyróżnia to drzewo spośród innych, kładąc akcent nie na dosyć banalny aspekt życia w ogóle (jak we wszelkich „drzewach życia"), lecz na jego rodzaj, sposób traktowania. Cieszyć się, to nie znaczy żywiołowo się radować, czy w jakiś euforyczny sposób wyrażać zadowolenie. Cieszyć się, to - jak sądzę - uznawać życie z dojrzałym wejrzeniem w jego tajemnicę, podobnie jak „cieszyć się zdrowiem". Wydaje się, że owa tajemnica życia jawi się też w ustalonych, skupionych wejrzeniach lub spojrzeniach i osobliwie spokojnych gestach, towarzyszą­ cych graniu na gwizdkach, świstawkach, piszczałkach piskawkach, kogutkach, fujarkach i trąbach wykonywanych z kory i gałązek wierzbowych. Wylinienie, ulinienie („uliniłem cię z wierzbiny", Jan Kasprowicz), po delikatnym obtłuczeniu, zdjęciu kory z wiosennego pędu, cieńszej lub grubszej gałęzi, jest nieodłącznym, wstępnym składnikiem tej muzyki, tego grania. Mamy też piosenki o wierzbie. Bywa ona w nich uczłowie­ czona. Jak już wcześniej powiedziałem, czuje, konstatuje, ale też po prostu cieszy się życiem, się śmieje. Bardzo rzadki 1 to przypadek wśród pieśni z „wątkiem roślinnym", zwykle spowitych rodzajem smutku, nostalgii: Nasza pejzażowa odrębność w stosunku do Europy Zachodniej, odrębność ukształtowana m.in. obfitością wie­ rzbowatych, powoli a miejscami dosyć gwałtownie zanika. Dla wielu Polaków wierzba i topola jest symbolem chłopskości, ubóstwa i smętku wiejskiego. Stąd być może wywodzi się u „ambitniejszych" potrzeba usuwania tych drzew, zastępo­ wania ich „elegantszymi". Budowa nowych dróg to również eliminacja „wstydliwych drzew". Zastępowano stare wierz­ by (świecące nocą w pełni lata próchnem z dziupli) jarzębinkami, lipkami, klonkami jesionolistnymi (Acernegundo L.), niezidentyfikowanymi jabłoneczkami. Dla niektórych, pamiętających czasy sprzed wojny, wierz­ ba to drzewo żydowskie, albo pospołu z topolą szwabskie. Żydowskie, bo w czasie jesiennego Sukkot, Święta Szałasów (zwanego też Kuczkami), bywało że szałas (sukka) budowano z gałęzi wierzbowych. Ponadto w rytualnym bukiecie łuław, niezbędnym podczas tych śwąt, obok trzech gałązek mirtu znajdowały się dwie wierzbowe. Szwabskie, bowiem osad­ nicy niemieccy (ale też holenderscy, Olendrzy) w swych osadach nadwiślańskich i na kępach (głównie dolna i środ­ kowa Wisła) hołubili wierzby i topole, jako niezbędne w konstrukcjach przeciwpowodziowych. Zatem, wycinanie wierzbowatych, jak żywopłotu przed domem w którym mieszkam, znajduje zawsze u drzewołupców jakąś - ich zdaniem - poważną motywację. W województwie głogows­ kim znaleziono uzasadnienie nawet dla wycięcia 142 dębów zabytkowych i kilku jesionów pensylwańskich (miały od 116 do 149 lat). 71 72 PISY okien całego domu niczym żywe wspomnienie." Bohumil Hrabal. Postrzyżyny, w: Lekcja tańca dla starszych i zaawansowanych, przekład Andrzej Sci- bor-Piotrowski, PIW Warszawa 1991, s. 162-163 Stwierdzono, że jeśli gałęzie odcięte zostały piłą, to przyrost nowych jest powolniejszy niż wówczas, kiedy ścięto je siekierą. W związku z tym ogławianie ma dosyć zrytualizowany przebieg. Rębacz sadowi się między konarami na głowie wierzby i stara się jednym wprawnym uderzeniem odciąć kolejną gałąź. Po ukończonej pracy składa ścięte gałęzie w poziome wiązki aby przeschły. W Murzynowie koło Płocka ostatnią chatę z 1868 roku zbudowaną z topoliny rozebrano w 1992 roku. Bale z tej topolinowej chaty nie były naruszone przez robaki, jak też nie uległy spróchnieniu. Z wierzchu drewno zachowało szarawo-srebrzystą barwę, natomiast wewnątrz, jasną, świeżo ściętego drzewa. 18 19 Por. Wincenty Badura, Husów wieś powiatu łańcuckiego. Zarys etnograficzny. IV. Budownictwo, „Lud", t. IX: 1903, s. 268: „Wszystkie budowle są drewniane, starsze budowane głównie z drzewa topolowego, nowsze z jodły i sosny. „Dane te wskazują na popularność topoliny nie tylko na niżu środkowopolskim. Uzupełniają ten inwentarz (obiekty znajdujące się m.in. w Muzeum w Murzynowie) narzędzia koszykarskie, półkoski (sznycle) do ścinania wikliny oraz szydła i żelazka. Żelazko, to dwa pręty stalowe u nasady połączone ze sobą. Narzędzie do obdzierania witek ze skóry, czyli kory. Za dnia wiecheć zawieszano u powały. Wieczorem zdejmowano go, aby włożyć do worka i w ten sposób uwięzić muchy. Potakówka pow. Jasło. Wiadomość tę zawdzięczam pani prof. dr. hab. Marii Biernackiej. Jeszcze w okresie międzywojennym zwyczaj dosyć popularny w zamożniej­ szych domach Ziemi Dobrzyńskiej. Wiadomość zawdzięczam panu inż. arch. Wojciechowi Popławskiemu. Szerzej mówię o właściwościach leczniczych wierzbowatych w dalszej części, zatytułowanej Salicaceae farmacologica. Por. F. Gawełek, op.cit., s. 18 i nast.; Bronisław Gustawicz, O zwyczajach świętomarcińskich, „Lud", t. XVI: 1910, s. 2 i nast. Por. Seweryn Udziela, Zabawki, z roślin, „Lud", t. XXVIII: 1928, s. 59-61; K. Moszyński, op.cit., cz. I I , z. 2, s. 1238-1304 Por. F. Gawełek, op.cit., s. 18 i nast. Zagadnienie podejmowane niezwykle często w literaturze przedmiotu. Wspomnę tu tylko cytowanego już A. Fiszera, Drzewa..., s. 73-74 Chociażby hasło wierzba w: Marianne Oesterreicher-Mollwo, Leksykon symboli, przekład Jerzy Prokopiuk, Wydawnictwo ROK Warszawa 1992, s. 175 W wierzbach tych mają swe gniazda obok najpospolitszych dwóch rodza­ jów sikorek, szpaków i kosów o wiele rzadziej spotykane ptaki, dudek, puszczyk, 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 �drozd, raniuszek, dzwoniec, makolągwa, szlamniki, petzacze, a także dzięcioł kręlogłów. Claude Levi-Strauss, Totemizm, przekład Aniela Steinberg, PWN, War­ szawa 1968, s. 120. Przy okazji warto zwrócić uwagę, że w Nowej księdze przysłów polskich hasło dąb występuje w 20 odrębnych zapisach oraz w 56 kontekstach, mających własne hasła. W przypadku innych drzew, mających poważniejsze znaczenie w dawnej kulturze Polskiej, liczby te przedstawiają się następująco: lipa 1 i 7, brzoza 2 i 10, wierzba 6 i 26! Można zatem przyjąć, że pojęcie wierzby posłużyło do oceny rzeczywistości w 26 sferach życia. 3 0 3 1 Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich (dalej w skrócie NKPP, przyp. JO), W oparciu o dzieło Samuela Adalberga opracował Zespół Redakcyjny pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego, PIW Warszawa 1969-1978, t. II: 1970. s. 95, § 65 NKPP, t. I , s. 431, § 82 Mam tu na myśli późnoromański kościół w Rokiciu, pow. Lipno. Legendy związane z tym kościołem wskazują wyraźnie na fakt wzniesienia go w miejscu nadwiślańskiego uroczyska wierzeń przedchrześcijańskich. Rokicie, to być może ogólna nazwa określająca w przeszłości miejsce demoniczne, uroczysko wierzeń 3 2 3 3 przedchrześcijańskich. Por. Seweryn Udziela, Świat nadzmyslowy ludu krakows­ kiego, mieszkającego po prawym brzegu Wisły, „Wisła", t. XIII: 1899, s. 78-79, § 216. Djabeł Rokita i § 217. Rokita daje babie mleko: „ - 'Jasiu Rokilka, Przyślą do ciebie kobietka Daje ci duse i ciało, Bo i (= jej) się mleka zachciało!'" 3 4 NKPP, t. I , s. 557, § 3 Kazimierz Wyka, Wędrując po tematach. Puścizna, t. 2, WL Kraków 1971, s. 5-50 Leszek Misiak, Jeszcze jeden cud, „Kulisy" - ..Express Wieczorny", R. XLVI: 1992, nr 239 (13679), 4 grudnia, s. 3 Por. Autor nieznany, Czego chcesz od nas Pani?, Quidam Grudziądz 1992 3 5 3 6 3 7 oraz tegoż. Orędzia Matki Bożej Maryi Niepokalanej, Okonin 1990-1992, Opamiętania nadszedł czas, Grudziądz 1992 Wydarzenie w Okoninie nie należy do wyjątkowych. Prowadząc w latach siedemdziesiątych badania nad zdarzeniami o charakterze mirakularnym w Po­ lsce spotykałem się z faktem objawień postrzeganych na wierzbach. Jednym z nich jest zdarzenie z końca lat pięćdziesiątych w Radziejowie w lubelskiem. Zdjęcie 4 wierzb na łące w Radziejowie oraz opis samego zdarzenia znajdzie Czytelnik w pracy: Andrzej Hemka, Jacek Olędzki, Wrażliwość mirakularna, „Polska Sztuka Ludowa", R. XLIV: 1990, nr 1, s. 10-11 3 8 Por. Mikołaj Rybkowski, Dvabel w wierzeniach ludu polskiego (Z okolic Biecza), „Lud", t. Xli: 1906, s."212-232; Jan Janów, ..Sabatowa Bajka" H. Sienkiewicza i legendy o ,,Dziwnych sądach bożych", „Lud", t. XXX: 1931, s. 82 i nast. NKPP, t. 1, s. 866, § 17 NKPP, t. III, s. 931, tj 11 NKPP, t. I , s. 752-753 NKPP, t. 1, s. 152, § 99 NKPP, t. I I , s. 624, § 2 NKPP, t. II, s. 624, § 2. Wyrażenie to Redakcja opatrzyła komentarzem: „Prawdopodobnie pogłos baśni ludowej o nierozgarniętym chłopie, który skarb znajduje." Można tu również przywołać powiedzenie: Głupiemu szczęście sprzyja. Por. F. Gawełek, op.cit., s. 23, „Czesi wierzą, że przy pomocy poświęconej wierzby i trzech pręcików białego orzecha można odnaleźć zaklęte skarby, (...)." 4 5 NKPP, t. II, s. 503, § 3; M. Rej, 1568 NKPP, t. I , s. 540, § 35 NKPP, tamże NKPP, t. III, s. 95, § 4. Redakcja słusznie wyrażenie to i jemu podobne umieściła pod hasłem rózga, a nie palma. Zdzisław Caban, Murzynowo. NKPP, t. III, s. 715, § 18 NKPP, tamże Wiadomość tę zawdzięczam panu doc. dr Witoldowi Kusińskiemu. NKPP, t. II, s. 457, § 97 NKPP, t. I , s. 186-187, § 511 Artysta studiował malarstwo w Poznaniu u prof. Stanisława Teiseirea, a grafikę w Warszawie u prof. Haliny Chrostowskiej. Por. A. Fiszer, Drzewa..., op.cit., s. 73 Por. Tenże, tamże Por. F. Gawełek, Palma..., op.cit., s. 23 Tenże, tamże, s. 24 Por. Józef Sulisz, Zwyczaje wielkanocne w sanockiem, „Lud", t. XII: 1906, s. 310 Niezwykle moce łączono nie tylko z palmą wielkanocną, ale również z poświęconym łykiem wierzbowym. Oto zapis z 1922 roku z Retek koło Złakowa Kościelnego, który zawdzięczam wielkiej przychylności dra Tadeusza Baraniuka: „Do niedawna w Retkach mieszkała rodzina Śmiałków. Nad kolejnymi pokoleniami tej rodziny, wedle przekonania sąsiadów, ciążyło jakieś fatum. Około 1920 r. w obejściu i na polu prześladowanego gospodarza przeprowadzo­ no obławę, by pochwycić sprawcę nieszczęść. Złapano jedynie karmiącą zajęczy­ cę, zlitowano się tedy nad nią i wypuszczono. Oswobodzona zajęczyca zaśmiała się 'po ludzku' i uciekła. W jakiś czas potem pojawił się w Retkach nieznany wędrowiec. Opowiedziano mu zdarzenie a on odrzekł, iż retkowianie postąpili nierozumnie: należało z łyka wierzbowego - tego łyka, którym oplecione są wianuszki poświęcane w oktawę Bożego Ciała - sporządzić postronek z pętlą. Dławiona wierzbowym postronkiem zajęczyca przyznałaby się do winy." Podaję za: F. Gawełek, Drzewa..., op.cit., s. 22 Por. S. Kościelny, B. Sękowski, Drzewa.... op.cit.; Włodzimierz Seneta. Dendrologia. PWN Warszawa 1983 Marian Nowiński, Dzieje upraw i roślin uprawnych, PWRiL, Warszawa 1983, wyd. II, s. 28 Tenże, tamże 4 e 4 1 4 8 5 0 51 52 53 5 4 s s 5 6 57 58 5 0 6 0 61 6 2 6 3 fi4 6 5 6 6 0 7 6 8 ..Smutna wierzba u jeziora kąpie swój zielony wlos." 3 5 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 W. Jaroniewski, A. Ożarowski, Rośliny lecznicze i ich praktyczne za­ stosowanie. IWZZ, Warszawa 1987, s. 383-384 Tamże, s.s. 377-378 Por. przypis 25 o" Np.: Piosenka z Podlasia, Archiwum IS PAN, sygn. 1592/3 Krasnystaw, Archiwum IS PAN, sygn. PT. 379 B. Za odnalezienie i udostępnienie tych bezcennych zapisów serdecznie dziękuję pani Annie Szałaśnej. Por. Judaizm, „Biblioteka Pisma. Literacko-Artystycznego", pod redakcją Mariana Dziwisza, Kraków 1989, s. 234. Wartp też nadmienić, że tak jak niegdyś Niedzielę Palmową nazywano Wierzbna, tak Święto Szałasów zwano też Dniem Wierzby. I też wierzba w Starym Testamencie posiada bogatą symbolikę. Por. tylko Psalm 136, 1-2 oraz Izajasza 44,4 10 lat za dęby, „Gazeta Wyborcza", nr 291,14-15 grudnia 1991 7 0 7 1 7 2 Boruta w starej wierzbie. Fotografie: J. Olędzki - il. 1, 2; W. Marchlewski - . 3 Litografia z Kalendarza Warszawskiego popularno-naukowego, 1864 r. 99 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32ed9093c85cbd3efb0898bd4facd21c.pdf 5ebefdc6f0b366ed0ae383b72ce3e6c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2524 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2344 Title A name given to the resource Filozof w podróży / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.129-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkiewicz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Filozof w podróży O dekonstrukcji pewnej metafory Anna Wieczorkiewicz Filozofia lubi przedstawiać siebie samą jako podróż odkryw­ czą, jako medytacyjną wędrówkę z ciemności błędu do światła prawdy, jako błądzenie w poszukiwaniu pierwszych zasad, czy jako ruch myśli. Nowatorskie pomysły wykłada korzystając z figur drogi na zewnątrz. Ewokują one idee przekraczania oraz wykraczania i pozwalają poddać w wątpliwość dany system filozoficzny, czyli wyjść poza niego. Projekt innowacyjnej podróży zarysowany w tym filozoficznym toposie ma działanie ambiwalentne - w pewien sposób determinuje poznanie i za­ kreśla mu granice. Zwrócenie uwagi na ten topos i jego analizowanie wiąże się z badaniem warunków poznania. Egzys­ tencjalną podstawę figury drogi stanowi podróż rozumiana jako fizyczna zmiana miejsca w przestrzeni. Dla człowieka podróż jest też przemieszczaniem się w przestrzeni kulturowej, a także w swoistym psycho-temporalnym środowisku (zwłaszcza w przypadku oglądania pamiątek przeszłości, zabytków, muze­ ów i innych. ..cmentarzysk sztuki").Przestrzeń podróży może być również dostarczycielem czasu - dla refleksji, dla przemian wewnętrznych i zewnętrznych, dla gromadzenia wrażeń i do­ świadczeń. A ujmując rzecz nieco inaczej: teren, przez który biegnie szlak to także obszar, na którym podróżujący pisze - pozostawiony przez niego ślad to zapis podróży. Ten pierwszy, śladowy zapis może być trawestowany na tekst dziennika podróży, na opis dalekich krajów; może przerodzić się w przygodową fabułę, w opowieść alegoryczną o ludzkim losie, lub dać impuls do tworzenia fantastycznych i imaginacyjnych opowieści podróżniczych. Teksty te wykazują różne związki z podstawowym doświadczeniem podróżowania w przestrzeni fizycznej, doznawanej w kategoriach konkretnozmyslowych. * ** Zwracając uwagę na dyskurs autorów, którzy podejmowali w swym życiu podróże, pisali o podróżach własnych i cudzych, ale zajmowali się też problematyką ściśle filozoficzną, można badać tak egzystencjalny, jak i dyskursywny czy instrumentalny (w znaczeniu instrumentu wyrażania abstrakcyjnych treści) wymiar podróży. Drogą takich przypuszczeń szedł Georges Van Den Abbeele w swej książce o metaforze.' Dzienniki podróży i zapiski, przywołujące odbywane niegdyś peregrynacje, potraktował jako suplement do prac teoretycznych. (Suplement rozumiał zgodnie z koncepcją Jacquesa Derridy.) Interesowały go po­ stacie Montaigne'a, Kartezjusza, Monteskiusza i Rousseau. Pomiędzy tekstami, w których przedstawiali oni swe roz­ ważania a ich podróżniczymi doświadczeniami mógł istnieć 'stotny związek. Co więcej, być może metaforyka podróży uczestniczyła w konceptualizacji myśli filozoficznej. U pod­ staw tej sugestii leży nie tylko przekonanie o wyjątkowości "Walory podróży (a nawet ojej ontologiczncj i epistemologicz" J fundamentalności); przesłanki dają się wysnuć z samego tyskursu filozoficznego. Czterej wymienieni powyżej filozofowie zastanawiali się nad Podróżowaniem jako takim, porównując je niekiedy z osiadłoś•Jj domowych medytacji. Mówili także o drodze osiągania P awdy, o błądzeniu w poszukiwaniu rozwiązania problemów e r filozoficznych. Co więcej, ich czasy charakteryzowały się współwystępowaniem pewnych zjawisk kulturowych związa­ nych z podróżą. Chodzi, po pierwsze, o wzrastającą popularność sztuki podróżowania, pełniącej istotną rolę w życiu społecznym, po drugie, o odkrywcze podróże do egzotycznych krajów, a po trzecie o obfitość literatury podróżniczej, także tej mówiącej o podróżach fantastycznych. Szczególnie istotne jest tu zagadnienie kontaków międzykulturowych. Obserwacja społeczeństw pozaeuropejskich skłania­ ła do uogólnień dotyczących istoty życia społecznego. Dawała też impuls do kwestionowania wartości zakorzenionych w greko-katolickim paradygmacie kulturowym. W paradygmat ó w wpisana była szeroko rozumiana narracja o podróży. For­ mowała ona chrześcijańską narrację o odkupieniu i o pielg­ rzymiej ścieżce do zbawienia. Obecna była też w idei sokratycz­ nego poszukiwania absolutu. W kręgu tych koncepcji narodziły się wiekie podróże alegoryczne. Podróżny, pełen lęku przed utratą właściwej drogi i przed osunięciem się w błądzenie, rzadko kiedy żywił pragnienie poszukiwania nowych horyzon­ tów. Wyprawy do obcego kulturowo świata w pewien sposób relatywizowały, a nawet kwestionowały te narracje. Poddawały w wątpliwość idee kultywowane w ojczyźnie podróżnika. Dzieła renesansowych podróżników i geografów podszyte są zwątpieniem w niektóre pryncypia teologiczne, a dzieje się to zanim wątpliwości te zaczęły być artykułowane bezpośrednio w tekstach filozoficznych. Nurt filozoficzny, w którym sytuuje się analiza Van Den Abbeelego to ten, w którym filozofia określana jest jako dziedzina usiłująca zatrzeć swój tekstualny status. Wychodząc z tego założenia dekonstrukcjoniści tropią ślady tych zabiegów. Podkreślają znaczenie językowej tkanki rozważań filozoficz­ nych. Poprzez wnikliwą lekturę chcą dotrzeć do bezwiednie stosowanych figur językowych i strategii retorycznych, które deformują i rozkładają formułowane explicite programy filozo­ ficzne.' Tak jak Derrida pisze o różni jako o ekonomii drogi okrężnej, Van Den Abbeele pisze o ekonomii podróży. Chce wykryć to. co niejawnie rządzi tekstem, wskazać zespoły pojęć i powiązać je nieiami odpowiedniości. Okrężna droga, o której mówił Der­ rida, wywodzi z siebie wątki „ n o w e " . I c h nowość jest wpraw­ dzie problematyczna o tyle, że w istocie mamy tu nawiązanie do dosłownego znaczenia drogi. Nowe są one jednak w tym sensie, że wskazują ciekawe możliwości interpretacyjne. Chodzi tu o te interpretacje, które powstają w polu relacji przestrzeń-ciałotekst. Podobnie dzieje się z kategoriami ruchu, odejścia czy śladu, a poniekąd także obecności i nieobecności. Przywołajmy tu jedno z tych Derridiańskich pojęć: „ślad odnosi się w nie mniejszym stopniu do tego, co nazywamy przyszłością, niż do tego, co nazywamy przeszłością, ustanawiając to. co nazywamy teraźniejszością przez sam stosunek do tego, co nią nie jest, nie jest nią w sposób absolutny, tzn. do przyszłości lub przeszłości ujętych jako zmodyfikowana teraźniejszość. Jakiś odstęp musi oddzielać teraźniejszość od tego, co nią nie jest, aby mogła być sobą" . 2 4 Takie ujęcie pozwala pisać o czasowości ludzkiego życia, o kondycji ludzkiej, nieodłącznie związanej z drogą, na której 129 �pozostaje ślad wędrowca. W opowieści o metaforze podróży wyrazistość zyskują te spośród derridiańskich kategorii, które tworzą pole „ d o s ł o w n o ś c i " - w dosłowność zresztą postmoderniści nie wierzą tak do końca, stąd ten cudzysłów. Interpretator-dekonstrukcjonista wędruje zatem przez różne płasz­ czyzny rozumienia podróży, okrążając pozostałe po tych po­ dróżach znaki. To „ o k r ą ż a n i e " jest oczywiście Derridiańskie: „Znak - jak się powiada potocznie - zajmuje miejsce samej rzeczy, rzeczy obecnej, przy czym „ r z e c z " dotyczy tutaj zarówno sensu, jak odniesienia. (...) Kiedy nie możemy wziąć do ręki lub pokazać rzeczy, powiedzmy raczej czegoś obecnego, bytu obecnego, kiedy to, co obecne, nie uobecnia się, oznacza­ my to. nakładamy drogi przechodząc przez znak." 5 Kiedy dekonstrukcjonista bierze na warsztat książki, które mają zrelacjonować podróż, odzwierciedlić ją i w pewien sposób przywrócić, ma na uwadze tekstowy wymiar przedmiotu badań. Narracja - mówi Van Den Abbeele - powstaje dzięki powtórzeniu i przemieszczeniu; konstytuuje się jako repetycja, a struktura relacji pozwala rozpoznać podróż jako taką. Można mówić tak o czytaniu tekstu, jak i o odczytywaniu przestrzeni. Oba te rodzaje lektury można następnie odnieść do wewnętrznej i zewnętrzej przestrzeni własnego Ja, a następnie rozważać problematykę tożsamości. (W pantekstualnym świecie dekonstrukcjonistów sama podróż też zresztą jest tekstem.) W instrumentarium dekonstrukcjonisty nie może zabraknąć pojęcia ekonomii. U Van Den Abbeelego jest to ekonomia krytycznego myślenia, w której motyw podróży odgrywa niebagatelną rolę. Wątek ten przechodzi w kolejny - rodzi się koncepcja ekonomii podróży pojęciowo związana z domowością. Nici tego związku dostrzegalne są w greckim źródłosłowie - greckie oikos oznacza bowiem dom. Z kolei pojęcie domu stanowi zasadniczy czynnik kształtowania się semantyki po­ dróży. Dzięki odniesieniu do punktu stałego, do domu. osadzo­ nego w przestrzeni świata podróż może zyskać tożsamość. Ruch konstytuujący podróż narusza tożsamość domu. Z drugiej strony, pełne znaczenie domu i zadomowienia może się for­ mować dzięki ciągłemu odchodzeniu, dzięki drogom okrężnym, wiodącym poprzez przestrzeń świata, na powrót do domu; dom też wciągnięty jest w grę pomiędzy stałością i niezmiennością a płynnością nieustannych przemian. Przyjrzyjmy się dokładniej, jakie oblicza przyjmuje szeroko rozumiana podróż filozoficzna u Montaigne'a, Kartezjusza. Monteskiusza i Rousseau. MONTAIGNE Montaigne swą włoską podróż dokumentował w dzienniku. Część zapisków dokonał sekretarz, którego potem Montaigne odprawił z nie znanych nam przyczyn. Nazwy miejscowości, daty postojów, komentarze dotyczące sytuacji politycznej i to­ pografii tworzą w dzienniku system odniesień dla informacji historycznych, dla reminiscencji literackich itp.; ale z drugiej strony topografia jest rodzajem tekstu. Sam Montaigne od­ wołuje się do metafory podróżowania jako czytania. Co charak­ terystyczne, Journal de voyage en Italie częściowo jest pisany po włosku. Posługiwanie się językiem kraju, przez który się przejeżdża odzwierciedla przemieszczanie się w przestrzeni. Abbeele opisuje dziennik w kategoriach celu, topografii i okoliczności przemieszczania się, by następnie określić podstawę dla symbolicznej funkcji podróży w Próbach. W pla­ nie najogólniejszym włoska podróż ma dla Prób tego rodzaju znaczenie interpretacyjne, że dzieli czas ich powstawania na dwa okresy - pierwszy od 1571 do 1580, a drugi do 1588, kiedy to ukazała się trzecia księga wraz z licznymi uzupełnieniami w dwóch pierwszych. Eseje pochodzące z pierwszego okresu są mniej osobiste; te późniejsze mają więcej rysów indywidual­ nych tak jakby włoskie peregrynacje przyczyniły się do „huma­ nizacji" twórczości Montaigne'a, a jednocześnie były metaforą całego dzieła Montaigne'a jako długiej podróży medytacyjnej. 130 Prawdopodobnie Montaigne nie zamierzał publikować dzien­ nika. Liczne jego fragmenty znalazły się w Próbach. (Journal stanowi zatem suplement do esejów w derridiańskim tego słowa znaczeniu.) W tekstach Montaigne'a dyskurs o podróży przebiega pod znakiem ciała. Filozof wiele uwagi poświęca swojemu zdrowiu. Podróż podjął zresztą także po to, by je podreperować. Jako człowiek cierpiący na kamienie w nerkach sądził, że wody mineralne przyniosą mu ulgę. Zainteresowany „hydrauliką c i a ł a " , zapisuje w dzienniku szczegóły dotyczące wypitych i wydalonych płynów. (Jest świadom komiczności tych infor­ macji.) Rozważa wpływ środków komunikacji na stan nerek i żołądka. Powóz i łódź pogarszają kondycję chorego, a jazda konna łagodzi dolegliwości - pisze w eseju o pojazdach. Van Den Abbeele daje psychoanalityczną interpetację tego zamiło­ wania do jeździectwa: filozof lubił poruszać się jeżdżąc konno, gdyż dodawało mu to powagi i rekompensowało odczuwane przez niego niedostatki, szczególnie niewielki wzrost oraz stosunkowo świeże szlachectwo rodu Montaignów. Na grzbie­ cie wierzchowca jeździec czuł się godnie. Koń jest, zdaniem interpretatora, metaforą dominacji i udomowienia; w pewnym momencie staje się też dominującą metaforą dyskursu. Psychoanalityczne rysy interpretacji Abbeelego są w ogóle dość silne. Pisze on na przykład o Montaigneowskim komplek­ sie kastracji, o uczuciach, jakie Montaigne żywił w stosunku do ojca. (Montaigne sytuuje siebie samego jako syna-nomadę buntującego się przeciwko paternalizmowi. Pragnąc odcięcia, postępuje śladami ojca - tak jak on podejmuje podróż do Italii i tak jak on prowadzi szczegółowy dziennik.) Do swych interpretacji Van Den Abbeele włącza analizy sensów kojarzących się z nazwiskiem Montaigne'a. Chodzi mu 0 zdefiniowanie stosunku, jaki ma filozof do własnego nazwis­ ka. Świadomość tego nazwiska ma określać tożsamość poj­ mowaną w kategoriach niepowtarzalnego i indywidualnego „ J a " . Nie chodzi tu j u ż o nazwisko kojarzone w pierwszym rzędzie z posiadłością, ale o takie, które raczej wskazuje na jednostkę. Poprzez nazwisko sygnujące autorskie dzieło tworzy się punkt stały - podstawa dla konstytuowania tożsamości filozofa. (Abbeele podkreśla znaczenie przejścia od feudalnego do kapitalistycznego sensu nazwiska.) Rodzi się tu też nowe rozumienie autora kładącego podpis pod swym dziełem. W in­ terpretacji Van Den Abbeelego nazwisko przywołuje znaczenie wielorako rozumianej własności oraz prawa do posiadania. Posiadanie to dotyczy tak dóbr ziemskich (nazwisko pochodzi od nazwy posiadłości ziemskiej), jak teksu (nazwiskiem sygnuje się własne dzieła dzieła) czy ciała (nazwisko określa toż­ samość). Te trzy zastosowania tworzą w dyskursie Montaigne a sieć ekwiwalencji, którym Van Den Abbeele poświęca wiele uwagi. Na przykład wspomniane wcześniej zaabsorbowanie Montaigne'a gospodarką płynów wewnątrz ciała ma specyficz­ ny odpowiednik we fragmentach poświęconych technice hydrauliczej w Augsburgu, Prattolino. w Tivoli. Ta swoista odpowiedniość wpisuje się w ustalaną przez Abbeelego korespon dencję kodu antropomorficznego i topograficznego. Z mówiąc o pisaniu i podróżowaniu, Mointaigne wymieni* stosuje kategorie opisu - jedno konceptualizuje w terminacn drugiego. Podróżowanie - nieustannie podkreśla Van Е*" Abbeele -jest czytaniem tekstu topografii. Z drugiej stronyj też czynieniem pewnych zapisów w tym tekście, czego najpr° szym przykładem są ślady pozostawione przez konia. ,.FW wracanie'' podróży poprzez opowiadanie o niej to postępo po śladach, którymi przeszedł koń. „Ślad podróżnika zoho*^ żuje nas do zniesienia opozycji pomiędzy czytaniem a P ^ - csl s wa IS 1 do zobaczenia w niej stałej, złożonej cyrkulacji znaków pisanych co czytanych, które o tyle/ przekształcają речкой*» o ile on przekształca teren w niekończącym się różnicują i 1 teks" pojawianiu się, zarazem nieskończonej drodze okrężnej si« tekstu nieskończonej drogi o k r ę ż n e j " - tak porusz. i l : u: I , I, i i d p O ^ ' interpretator we wskazanych przez siebie zespołach odpo*" 1 �niości. W swe rozważania włącza kategorie ruchu oraz powrotu. Ta ostatnia wiąże się z symboliką domu i daje się oczywiście rozważać na kilku planach. Szczególne znaczenie interpretacyj­ ne ma rzymski etap podróży. Rzym stanowi dla Montaigne'a dom prawdziwszy niż ten, z którego wyruszył. Tekst O próżno­ ści kończy się zacytowaniem dokumentu, w którym przyznaje się mu obywatelstwo Rzymu. Rzym - twierdzi Van Den Abbeele - jest miejscem, w którym Montaigne wyzwala się z paternalistycznych więzów, i niejako powołuje do życia samego siebie. W tym sensie Rzym staje się jego prawdziwym domem. (Znamienne, że to właśnie w Rzymie Montaigne odprawia swego sekretarza i przejmuje pisanie dziennika.) Dopiero z tego „rzymskiego d o m u " wraca Montaigne tam, skąd rozpoczął wędrówkę - do siedziby Montaigne'ow. Van Den Abbeele ujmuje proces powstawania korpusu Prób jako autorskie, kreacyjne w swej istocie, doświadczanie samego siebie. Podróżowanie kojarzy się tak z utratą tożsamości jak i z wewnętrznym powrotem oraz z odnalezieniem domu; także z dojściem do kresu ziemskiego żywota, czyli do śmierci („Jako filozofować znaczy uczyć się u m i e r a ć " - c z y t a m y w jednym z esejów. Jest to ostateczny cel filozofii. Śmierć jest podróżą w miejsce, skąd nikt nie wrócił.) Fragmentaryczność Prób sprawia, że trudno wskazać ramy tekstu. Skłania to do zrewidowania kategorii podróży, która zwykle opiera się na założeniu, że możliwe jest określenie tego, co wewnętrzne (wewnętrzne w stosunku do tekstu, do domu, ciała - zależnie od tego, do czego metafora się odnosi.) U Montaigne'a tekstualna podróż formuje się w nieustannne dywagacje. Niekończąca się wędrówka koresponduje z niekoń­ czącym się dyskursem. (Brak pierwszej strony dziennika, czyli niezamierzony brak początku, ma dla Abbeelego znaczenie symptomatyczne, gdyż wskazuje na ważną cechę narracji o podróży, a mianowicie na jej fragmentaryczność.) KARTEZJUSZ Kartezjusz za wszelką cenę pragnie odnaleźć szlak wiodący ku prawdzie. Jego metoda ma wskazywać drogę wyjścia z labiryntu stereotypowych błędów. Jak twierdzi w Rozprawie 0 metodzie, można próbować trzech dróg. Pierwsza jest drogą emdyty, sięgającego do ksiąg. Obcowanie z myślą minionych stuleci jest równoznaczne z podróżowaniem, a „czytanie wszel­ kich dobrych książek jest niby rozmowa z najgodniejszymi ludźmi minionych wieków, będącymi tych dzieł autorami, ba, 1 to nawet rozmowa przemyślana, w której odsłaniają nam jedynie swe najcenniejsze myśli ( . . . ) . " Znajomość tego, co różne od nas. pomaga nam w osądzaniu nas samych i uczy lepiej wyważać sądy. gdy chcemy orzekać o nieracjonalności czy niedorzeczności innych ludzi. Druga droga to zwiedzanie zagranicy w celu gromadzenia doświadczeń i sprawdzania samego siebie w różnych sytua­ cjach. (Topografia myśli - zauważa Van Den Abbeele - staje się mapą_ Europy, a ta ostatnia zmienia się w księgę, Wielką Księgę Świata. Dosłowne podróżowanie staje się figuratywnym czytaniem.) „ P o d r ó ż " , „ b ł ą d z e n i e " i „tekst" stanowią w dys­ kursie Kartezjusza jakby oblicza tego samego problemu. Na P zykład te same niebezpieczeństwa kryją się w nadmiernym Podróżowaniu i w nieumiarkowanym czytaniu. Erudyta, podob­ ne jak człowiek, który spędził zbyt wiele czasu na podróżach, tatwomoże stać się obcym we własnym kraju. Może też. popaść *błąd [ ) Kichota i to, co pochodzi z dawnych opowieści, brać * Prawdziwe. Droga trzecia to introspekcyjna medytacja. Ją właśnie w pew• / " i okresie swego życia wybrał filozof: „obróciwszy kilka lal ^ studiowanie w ten sposób w księdze świata i zdobywanie 'Kiego doświadczenia, postanowiłem pewnego dnia zarównież w samego siebie i użyć wszelkich sił mojego ystu dla wyszukania dróg, jakimi iść mi należało. Powiodło ^ J . - j a k sądzę, o wiele lepiej, niż gdybym się nie był nigdy " od mego kraju, ani od mych książek. 6 lu f o n a s , e t0 a r Kartezjusz. zdecydował się użyć własnego umysłu, aby położyć kres lekturze cudzych ksiąg i błądzeniu pośród życia (błądzeniu cielesnemu i mentalnemu). Wycofał się do domo­ wego zacisza, by podjąć podróż szczególną. Moment wycofania się i samozamknięcia rozpoczyna metafizyczną podróż medyta­ cyjną, wędrówkę od cogito do nieskończoności Boga. Domowe pomieszczenie (poele), w którym chroni się filozof, Van Den Abbeele uważa nie tylko za przestrzeń fizyczną, ale i za metaforę konieczną dla Kartezjańskiego odkrycia podmiotowo­ ści. Metafora ta, ufundowana na relacji wnętrza podmiotu do jego zewnętrza, dana jest w materiam errandi, bez której nie mógłby ukonstytuować się podmiot. (Po okresie wycofania Kartezjusz udał się zresztą ponownie w podróż. Pojechał do Włoch z pielgrzymką do Matki Boskiej Loretańskiej. Włochy nie przypadły mu do gustu - narzekał na klimat, na niebez­ pieczeństwa. Potem swą stałą rezydencję przeniósł do Holandii, stanowiącej przeciwieństwo Italii w jego indywidualnej psychogeografii.) W kartezjańskim dyskursie często pojawiają się metafory podróży i metafory topograficzne. Kartezjusz ucieka się do figury podróży na przykład wtedy, gdy chce wyjaśnić po­ chodzenie różnic w ludzkich sądach. „Tak więc rozbież­ ność mniemań nie pochodzi stąd, aby jedni byli roztropniejs od drugich, ale jedynie stąd, iż prowadzimy myśli nasze rozmaitymi drogami i nie rozważamy tych samych rzeczy."" Zawarta jest tu swojego rodzaju topografia myśli, topografia, w ramach której każdy układa własne itinerarium. Za pomocą metafor przestrzennych zarysowana jest nieprzestrzenność lu­ dzkiego wnętrza. Fundamentalna dla kartezjańskich poszukiwań jest prze­ strzenna w swej istocie metafora utraty punktu oparcia, pojawia­ jąca się w drugiej Medytacji. Wyraźnie wskazuje ona na cechy obecne potem w filozoficznym poszukiwaniu. Nagłe osunięcie się spod nóg stałego gruntu powoduje, iż człowiek zapada się w bezdenną otchłań. „Wczorajsze rozważania pogrążyły mnie w takich wątpliwościach, że nie mogę już o nich zapomnieć ani nie widzę, jakby je należało rozwiązać, lecz tak dalece straciłem równowagę, jak ktoś, co wpadłszy w głęboki wir, ani dna dosięgnąć, ani też na powierzchnię wypłynąć nie może. Chcę jednak wydobyć się z tego i spróbuję ponownie iść tą samą drogą, na którą wczoraj wkroczyłem. Będę mianowicie odsuwał od siebie to wszystko, co najmniejszą choćby dopuszcza wątpliwość, zupełnie tak samo, jak gdybym był stwierdził, że jest to zgoła fałszem. Będę też podążał dalej, póki nie poznam czegoś pewnego, i jeśli j u ż nie poznam niczego innego jako pewne, to przynajmniej to, że nie ma nic pewnego. Aby całą ziemię poruszyć z miejsca, żądał Archimedes tylko punktu, który by był stały i nieurchomy; należy więc oczekiwać wielkich rzeczy, jeżeli znajdę choćby coś najmniejszego, co byłoby pewne i niewzruszone." (W tekście łacińskim jeszcze silniej uwypuklony jest sens wątpienia, wpisany w metaforę dezorientacji, czy raczej niemożliwości topograficznego zorien­ towania się w przestrzeni, wpisany w tę metaforę.) Konsekwentnie postępując drogą wątpienia, można - jak sądzi Kartezjusz - przybyć do punktu absolutnej pewności. Ostateczne uzyskanie pewności (czyli poczucia, że stoi się na twardym gruncie i że jest się bezpiecznym przed groźbą bezładnego nomadyzmu) to cel, który stawia sobie filozof. Projekt filozoficzny Kartezjusza, obejmujący poszukiwanie stabilności, zarysowuje dyskursywną podróż, w czasie której ma się do dyspozycji metodę, czy raczej metodyczne wątpienie. Podróż, poprzez wątpienie to dyskursywny ruch w czasie i przestrzeni. Wędrowanie, czy może raczej błądzenie, kon­ stytuuje podmiot. Dopiero ustanowienie cogito jako punctum firnntm zneutralizuje bezład wędrówki, obróci je w nie-wędrówkę, a z błądzenia uczyni drogę celową. (Ujmując dyskurs od innej strony, Van Den Abbeele stwierdza, że tekst, podobnie jak otchłań wątpienia, jest także przestrzenią, którą trzeba przejść, by dotrzeć do tego, co pewne i niewzruszalne.) J 131 �Im więcej się myśli, tym więcej się błądzi i tym więcej się wie. Mówiąc o błędach, Kartezjusz także korzysta z metaforyki topograficznej. Błąd jako błądzenie pojawia się w paru po­ staciach. Może być mianowicie rezultatem wędrówki; może polegać i na niezdolności do utrzymania się w ramach pewnych ograniczeń. Błędem jest czynienie sądów, przekraczających naszą zdolność rozumienia, a więc, powodowane przez hybris, niewłaściwe używanie zdolności, którymi obdarzył nas Bóg. Dzięki metaforze wędrówki można zrozumieć, jaki rodzaj błędu bywa prawomocny: taki mianowicie, który jest jedynie odej­ ściem od prawdy, a nie poddaniem w wątpliwość prawdy jako takiej. (Zatem wędrowanie ma ograniczenia.) Odejście od prawdy stanowi bowiem sposób aby sprawdzić stabilność cogito. Prawda cogito jest tu rozumiana także jako punkt topograficzny. Działanie topograficznej topiki w dyskursie Kartezjusza jest nie tylko ambiwalentne, ale i wieloaspektowe. Jak twierdzi Van Den Abbeele, skojarzenie topograficznej metaforyki z metafo­ ryką podróży zdradza fundamentalne niepokoje Kartezjusza, ajednocześnie aktywnie uczestniczy w ich uśmiercaniu. Chodzi tu o niepokoje nieodłączne od sytuacji błądzenia, które w formie najbardziej przerażającej dotykałoby nieskończoności - byłoby niekończącą się wędrówką lub niekończącym się tekstem. Układając swój projekt (włączający nie tylko cogito, ale i metodę, kwestie geometrii, czy elementy moralności). Kartez­ jusz chce w jakiś sposób zrozumieć nieskończoność. I tak jak montaignowska próżność, kartezjańskie błądzenie jest am­ biwalentne. MONTESKIUSZ Półtora wieku po Montaigne'u pisze Monteskiusz swoje Voyage de Gratz d la Haye (wydane dopiero pośmiertnie). W podróż udał się w roku 1728, by zebrać materiały do swych rozważań. Z Paryża wyruszył do Wiednia. Potem zwiedzał kopalnie miedzi w Chemnitz. We Włoszech zatrzymał się w Wenecji, Mediolanie, Turynie, Genui, Florencji. Pięć miesię­ cy spędził w Rzymie, skąd zrobił wycieczkę do Neapolu. Wracając przez Niemcy, zatrzymał się w Hanowerze, po czym przez Hagę udał się do Londynu. Następnie przez 18 miesięcy przebywał w Anglii, gdzie w dużym stopniu ukształtowały się jego poglądy polityczne. (Niestety, rękopis tej części Dziennika został spalony na początku X I X wieku przez jednego z jego spadkobierców.) Podróż dzieli twórczość Monteskiusza na dwa okresy, zaznaczając przejście od literatury pięknej do teoretycz­ nej i politycznej. " Swoją metodę podróżowania filozof opisał dość szczegóło­ wo. Polegała ona na tym. że po przyjeździe do danego miasta wspinał się na najwyższą wieżę, by stamtąd objąć spojrzeniem całą okolicę; potem dopiero wędrował po ulicach, by przed odjazdem znowu udać się na wieżę i jeszcze raz spojrzeć z góry na całość. Wieża stanowi punkt orientacyjny i pozwala plano­ wać przyszłe ruchy. Pełni ona funkcje oikos; ekonomizuje turystyczne trasy i stanowi miejsce, do którego wraca się kończąc pobyt w mieście. W przypadku tego powtórnego spojrzenia z góry można mówić tak o dystansie przestrzennym, jak i czasowym. Monteskiuszowka turystyka wymaga zatem uwzględnienia zarówno zmiany miejsca dokonującej się w przestrzeni hory­ zontalnej, jak i punktu stałego osadzonego na osi wertykalnej. Ten ostatni dostarcza perspektywy całościowej, co nie znaczy, że perspektywa ta byłaby wystarczająca i ostateczna. (Każda z możliwych perspektyw ma pewne ograniczenia.) Pojawia się tu zagadnienie mediacyjności podróży, związanego z nią ruchu, oddalania się od obiektu oglądanego, co inicjuje grę perspek­ tyw. (Taką grę perspektyw można też wyartykułować w narracji o podróży - a dowodem tego Listy perskie. Ukazany tam Uzbek widzi w Europie to. czego nie dostrzegają rodowici mieszkańcy, ale w dużym stopniu pozostaje ślepy na braki własnej kultury, np. na dylematy despotyzmu.) 1 132 Ponieważ kolejne miasta zwiedzane są według tego samego klucza, każde z nich staje się w pewnym stopniu repetycją wszystkich innych, a żadna z perspektyw nie jest nadrzędna. Istnieje jednak Rzym - miasto na siedmiu wzgórzach, gdzie filozof zatrzymał się na dłużej w czasie swej włoskiej podróży. Do tego miasta, które nie pozwala się ujrzeć w jednej nadrzędnej perspektywie, prowadziły wówczas wszystkie drogi „kultural­ nego ś w i a t a " . Rzym był domem cywilizacji Zachodnioeuro­ pejskiej. Paradoksalnie, w miejscu nieobjętym jednym spoj­ rzeniem, rodziła się perspektywa zasadnicza. Nadrzędność rzymskiej perspektywy polegała na tym, że oglądało się tu to, co widzieli inni; Rzym stawał się widokiem widoków. Sposób, w jaki Monteskiusz zwiedzał zagranicę, daje początek teorii - rozumianej w związku z jej znaczeniem etymologicznym, to znaczy jako oglądu. Teoria wiąże ze sobą poszczególne elemen­ ty rzeczywistości i umiejscawia je dzięki założeniu istnienia wszystkowidzącego podmiotu. Jak twierdzi Jean Starobinski, ten totalizujący ogląd z góry może stanowić metaforę postawy Monteskiusza jako teoretyka." Wyraźnie widać to w dziele O duchu praw, mającym dać całościowy zarys instytucji ludzkich (le tout ensemble). Zdaniem Starobinskiego, ów wertykalizm perspektywy związany jest z przekonaniem o wza­ jemnym powiązaniu ze sobą poszczególnych elementów bada­ nych przedmiotów oraz o ich istnieniu w ramach jednej całości. Dialektyka Monteskiusza może być rozumiana jako totalizująca w tym też sensie, że - za sprawą wpisanej w tę perspektywę symultaniczności - neutralizuje lub anuluje temporalny aspekt ruchu. Van Den Abbeele, mówiąc o Monteskiuszu jako o turyścieteoretyku, przywołuje nie tylko Starobinskiego, ale i prace Deana MacCannella, a zwłaszcza jego teorię turystyki. Turysta ujęty jest w niej jako kolekcjoner wrażeń. Dokonuje on gestów interpetacyjnych, w wyniku których dochodzi do konstrukcji imaginacyjnego universum. Jeśli zwiedzanie - mówi Van Den Abbeele - wiąże się z takim interpretacyjnym konstruowaniem, to trudno zakładać istnienie nieprzekraczalnej granicy pomię­ dzy wizją świata a teorią. Z drugiej strony, teoria daje ogląd całości danego schematu pojęciowego i w ten sposób staje się zwiedzaniem. Zarówno teoria jak i zwiedzanie kierowane są pagnieniem oglądania, a następnie totalizowania poszczegól­ nych elementów w ramach pewnej wizji ogólnej. Pragnienie to leży u podłoża oświeceniowej epistemologii, a ta z kolei jest immanentnie związana i z metaforyką wizualną, i z istotną wówczas praktyką społeczno-kulturową, a mianowicie modą na grand tour. Podejdźmy teraz do problemu monteskiuszowskiego po­ dróżowania od innej strony. Dzieło O duchu praw może być czytane jako rodzaj teorii turystycznej. Dana w nim jest swojego rodzaju polityczna topografia. Krajobraz zostaje opisany naj­ pierw w terminach opozycji pomiędzy gorącym a zimnym klimatem, pomiędzy północą a południem. Z opozycji tych rodzi się topografia moralna. Północ to domena ludzi aktyw­ nych, pracowitych, odważnych, męskich, wolnych; południe jest ojczyzną istot biernych, leniwych, zniewieściałych i służal­ czych. Klimat wpływa na obyczaje. Geografia istnieje w związ­ ku ze społeczeństwem, z jego historią i polityką. Teoria stara się ująć aspekt strukturalny i progresywny. Zmiana rozmiaru państwa wpływa na zmianę rządów, a rządy warunkują oblicze stanu państwa. Z kolei historię można rozumieć tylko jako historię stosunków p o m i ę d z y narodami, jako śledzenie wciąż zmieniających się linii zarysowujących mapę. Tu właśnie jest miejsce dla toposu podróży: podróż ustanawia relację pomiędzy dwiema jednostkami geograficzymi, które są „uW lane" poprzez różnice przestrzenne. Bez podróży nie byłoby mapy; z drugiej strony mapowanie to próba myślowego ujC - ' podróży wraz z całą płynnością ruchu, który ona implikujeAnalizując powyższe wątki dyskursu Monteskiusza, Van Dj> Abbeele stwierdza, że sytuacja teoretyka społeczności ludzkie tematyzowana jest w terminach poszukiwania perspektyw) Niebagatelną rolę odgrywa przy tym metaforyka ujawniają 1 11 c 1 �problem dominacji (tak teoretycznej, jak politycznej czy rodzin­ pieczna, gdyż czytając m o ż e m y zapomnieć, że obcujemy nej). jedynie z tekstem; same znaki są niczym, jeśli nie ma się W zakończeniu O duchu praw pojawia się topos końca wyobrażenia o tym, na co one wskazują. (Podobnie mapa jest książki jako końca podróży. Monteskiusz przywołuje ten dla nas zrozumiała jedynie wtedy, gdy znamy ideę tego, do fragment Eneidy (ks. I I I , 523), w którym towarzysze Eneasza czego się odnosi.) Znacznie mniej wiedzy zyskamy czytając wypatrują wybrzeży Italii. Nie jest to koniec dzieła Wergiliusza księgi niż skupiając się na subiektywnym odczuwaniu świata i niekiedy tłumaczy się to pomyłką Monteskiusza - ale on sam natury. Warunki do tego stwarza proste wędrowanie, w czasie którego człowiek znajduje się w bezpośrednim kontakcie daje przypis do odpowiedniego miejsca w tekście Wergiliusza. z przestrzenią, którą przemierza. (Ten wątek myślenia o po­ Finał traktatu wskazuje sugeruje raczej to, że koniec książki nie dróży przejęli potem romantycy.) jest końcem ostatecznym, bo struktura podróży to powtarzanie ciągów epizodów. „Italiom, Italiom... Kończę ten traktat o len­ Podróży nie powinno się jednak przeciągać ponad miarę. nach tam, gdzie go większość autorów r o z p o c z ę ł a . " Koncepcja wewnętrznego powrotu i odnalezienia samego siebie koresponduje z koncepcją celu w podróży edukacyjnej. Celem tym winno być odnalezienie własnego miejsca. Ostatecznie, ROUSSEAU dom opuszcza się po to. by następnie powrócić do niego. Ryzyko podróży byłoby zbyt wielkie, jeśli człowiek nie wie­ W wielu miejscach swej twórczości Rousseau zarysowuje rzyłby w powrót do domu. Dom stanowi miejsce uprzywilejo­ portret siebie samego jako samotnego wędrowca. Pisze o swym wane, a podróż można uznać za udaną, jeśli nauczy człowieka umiłowaniu wędrówek pieszych, w czasie których nie korzysta wybierać d o m o w ą ńsiadłość. z żadnych środków transportu i o bezpośredniości takiego Van Den Abbeele tak określa topograficzny model sytuacji podróżowania, o niezależności i wolności samotnego wędrow­ edukacyjnej zarysowanej przez Jana Jakuba: element ruchu, tak ca. Jest to wolność od społecznego uwikłania: wolność wkracza­ jak i pewna dawka podróżowania, są potrzebne, żeby zachować nia w świat imaginacyjny. (Niespieszne wędrowanie w po­ istotę domowości. Ale aby poznać świat w sposób, który dla czuciu pełnej wolności i niezależności wydaje się idealnym człowieka jest interesujący, wystarczy poznać siebie; wraz wyobrażeniem autotelicznej fikcji.) z odnalezieniem własnego miejsca, odnajduje się to. co człowie­ Rousseau czuje, jak sama czynność chodzenia ożywia myśli kowi potrzebne. Jest to ten moment rozumowania, w którym - c i a ł o potrzebuje ruchu po to, aby umysł był zasilany. O ile rodzi się moralna topografia Rousseau. Jej solipsystyczne Descartes potrzebował pewnej stabilności, aby oddać się po­ implikacje najwyraźniej widać w Przechadzkach samotnego dróży medytacyjnej, to według Rousseau ruch umysłu jest wędrowca, które zaczynają się kwestią - „Tak więc jestem na ożywiany przez ruch ciała. Stan umysłu powstający w czasie ziemi sam, skazany na własne tylko towarzystwo, bez brata, chodzenia jest początkiem dyskursu filozoficznego. Człowiek bliźniego, przyjaciela." chciałby przedłużać ów czas, czas bycia w stanie natury, choćby przez przypominanie go sobie, czy poprzez zapisywanie tego stanu duszy. Tak rodzą się Reveries du promeneur solitaire - Marzenia samotnego wędrowca. Mówiąc o podróży, nie zawsze m ó w i m y naprawdę o niej. Rousseau wierzy, że w czasie samotnej wędrówki odzyskuje Przywołując obraz podróży, często chcemy ukazać to, co swoje ..Ja" i osiąga samopoznanie. Jest to najistotniejszy rodzaj pozbawione wymiarowości, co nieuchwytne zmysłowo - jakieś poznania. Nie znaczy to. że podróż nie daje niczego ponadto. przeczuwane przez nas idee, abstrakty, ulotne doznania i prze­ Rousseau włącza ją do planu edukacyjnego przedstawionego czucia. Podróżą są podszyte teksty mówiące o czymś zupełnie w Emilu. Odpowiednio wyedukowany człowiek powinien innym - topika podróży czai się wszędzie. Tylko po co j ą bowiem znać nie tylko swych ziomków. Jest jednak zasadnicza dekonstruować? Po to między innymi, by ujawnić ryzyko różnica pomiędzy podróżą podjętą po to, by zobaczyć inne intelektualnych podróży odkrywczych. Dyskurs używa do odkrywania tego, co odkrywa - ujawnia sam siebie w narracji, kraje, a taką, w czasie której poznaje się innych ludzi. Pierwszy mającej owo odkrycie reprezentować. Nigdy nie będzie więc cel obierają ludzie powodowani próżną ciekawością; dla tych, wolny od groźby oskarżeń - zawsze można poddać w wątp­ co umieją podjąć refleksję filozoficzną, jest drugi cel. Emil liwość nie tylko to, co odkrywa, ale to jak odkrywa. Do odbywa podróż dopiero wówczas, gdy właściwie jest j u ż ujawnienia takich uwarunkowań zmierza dekonstrukcja metafo­ wychowany, a jego skutki podróży zostały zaplanowane przez ryki podróży w tekstach filozoficznych, j a k ą przeprowadza nauczyciela. Podróż Emila jedynie dopełnia edukację i określa Georges Van Den Abbeele. ucznia jako pełnego członka społeczeństwa. 12 1 Zwróćmy jednak uwagę na to, że takie usytuowanie podróży w planie edukacji sugeruje, że to lekcja trudna, a może 'niebezpieczna. Uczeń musi być należycie przygotowany, jako żeo wartości podróży ostatecznie zadecydują jej skutki, czyli to, eo uczeń wyniesie z lekcji. (Znów mamy tu problem ambiwalencji podróży; tym razem jest to ambiwalencja moralna.) Aby zrozumieć naturę wiedzy zdobywanej przez Emila, trzeba pamiętać o lekceważeniu, jakim Rousseau darzył książki. Przeszkadzające jakoby w czytaniu Księgi Świata. Wartość 'ektury cudzych opisów podróży jest znikoma, a nawet niebez­ 1 W jego ujęciu topos podróży urasta do czynnika warun­ kującego poznanie - a stwierdzenie to można rozumieć wielo­ rako. Podróżowanie tworzy warunki poznania, i dostarcza języka, by opowiadać o poznaniu samym. Metaforyka podróży otwiera drogę myśleniu abstrakcyjnemu, ale poprzez swą warstwę obrazową związana jest z tkanką życia. Dana jest nam więc nić, którą możemy uchwycić, gdy j u ż zanadto zapętlimy się we własne myśli. Z labiryntu dywagacji można wyjść ku życiu - gdzieś wyjechać, uciec, udać się w podróż, na wakacje, czy choćby wyjść na ulicę. P R Z Y P I S Y ' CJ . Van Den Abbeele, *nnesoia 1992 Travel us Metaphor from Montaigne to Rousseau. Goeffrey Atkinson, Les Nouveaux Horizons de la Renaissance franca/s, «" 1935. s. 254 - 61. 402 - 5, podaję za V a n Den Abbeele, s. 14ft for.: Nycz, Tekstowy świat. Poststruktualizju a wiedza o literaturze. 'jrszawa 1993. s. .31 • J- Derrida, Różnią, przcl. J . Skoczylas, (w.) Drogi współczesnej filozofii, 1*°г M Siemek, Warszawa 1987. s. .389 , Derrida, op. cit., s. 383 kariez|usz. Rozprawa o metodzie właściwego kierowania rozumem ™zukiminia prawdy w naukach, przcl. T . Ż e l e ń s k i Boy. W a r s z a w a s 7 Ibidem, s. 3 5 - 3 6 " Ibidem, s. 29 ' Rene Descartes, Medytacje o pierwszej Filozofa, prze! M i К Ajdukiewicz, Warszawa 1958, s. 32 "' P r z y w o ł a ć tu m o ż n a znamiennne daty: 1721 - Listy perskie: 1748 - O duchu praw " J . Starobinski, Monlesqieu par lui-тёте, Paris 1943, s. 60 - 1 1 3 , podaję za: V a n Den Abbeele. op cit, s. 64 - 66 i 155 Montesquieu, O duchu praw, przeł T . B o y - Ż e l e ń s k i , Warszawa 1957. t. II, s. 527 " J . J . Rousseau, Mar.tenia samotnego wędrowca, przeł. E w a Rzadkowska, W r o c ł a w 198.3, s. 3 l : 133 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13ad73694f5548dc93bc68a963ae8670.pdf 86f2916cef052a210c0f50024b15be7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5576 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5185 Title A name given to the resource Fitzcarraldo/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne s.48-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Karwat, Artur Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Borys Malkin jest etnografem i entomologiem, podróżnikiem i fotografem, naukowcem i kolekcjonerem. Przez ponad czterdzieści lat (1953-1 994) intensywnie podróżował, gromadząc na zlecenie muzeów i uniwersytetów kolekcje etnograficzne i entomologiczne. Stworzył zbiory obiektów etnograficznych liczące około 15 000 egzemplarzy. Badał kultury 42 różnych społeczności Ameryki Południowej. Na 40 000 klisz fotograficznych utrwalił sceny z życia tubylców obu Ameryk oraz nakręcił kilkanaście filmów dokumentalnych. Jest jednym z ostatnich dwudziestowiecznych kolekcjonerów działających w Ameryce Południowej. Jego badania mają szczególną wartość, ponieważ pracował w trakcie wielkich przemian kulturowych, które nieodwracalnie zmieniły charakter tubylczych społeczności. W Polsce jego zbiory etnograficzne można oglądać w muzeach w Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu, Warszawie i Szczecinie. �Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat Panie Borysie, kiedy czytałem Pana biografię, przypomniała mi się historia o pewnym szama­ nie Nawaho. Był on skarbnicę wiedzy swojego płemiema, znał mnóstwo rozbudowanych, wie­ lowątkowych mitów, rytuały i pieśni. Pytany o wybór swego następcy, stwierdził, że nie sposób już znaleźć odpowiedniego ucznia zdolnego to wszystko zapamiętać. Pamięć i pewna wrażliwość zabijane sę przez inny rodzaj wiedzy - szkolny. Pan często zmieniał gimnazja i nie był Pan pry­ musem. Ale sędzęcpo Pana osięgnięciach, szkoła nie zdołała zatrzeć w Panu prawdziwej pasji. Nigdy nie zależało mi na zbieraniu stopni. Je­ żeli jednak mnie coś zainteresowało, to dostawa­ łem dobre oceny. Na ogół było jednak inaczej. A co Pana interesowało najbardziej? Podróże. Namiętnie oglądałem i przeryso­ wywałem mapy, na których Polska była zawsze większa n i ż w rzeczywistości. Dyrektor mojego gimnazjum dostrzegł także moje wyjątkowe za­ interesowanie przyrodą i podsuwał mi do czyta­ nia odpowiednią literaturę. Wtedy też zacząłem zbierać i kolekcjonować owady. Skupił się Pan bezkompromisowo na kilku rze­ czach, które interesowały Pana najbardziej, i po­ płynął Pan przez życie wiedziony pasję. Skęd ona się wzięła? Czy to zasługa wychowania, rodzi­ ny? Robię to, co lubię. W mojej rodzinie nikt nie miał tak egzotycznych zainteresowań. Mój oj­ ciec swego czasu dużo fotografował, ale można powiedzieć, że pierwszym mistrzem był mój nauczyciel Tennenbaum - to on zaraził mnie miłością do owadów. Dużo później znalazłem poparcie dla swoich zainteresowań etnozoologicznych na uczelni w USA. Wydawałem się W) PD08 BARBARZYŃCA 49 do nich szczególnie predestynowany z powodu znajomości przyrody i etnografii, choć nikt po­ czątkowo nie chciał prowadzić takich badań. Przeniosłem się do Minneapolis. Tam zaczęła się moja czterdziestoletnia podróż. Nim jednakzaczęłPan pracować jako wykładow­ ca w Minneapolis, spędził Pan rok zachodniej Afryce. w Do Afryki wybrałem się z moim przyjacielem z Nigerii, którego poznałem w Londynie. Zbie­ rałem owady i robiłem zdjęcia. Potem podróżował Pan po zachodnich Stanach. Pracowałem wtedy na uniwersytecie w sta­ nie Waszyngton. Miałem być inkubatorem dla świeżo wyklutych magistrów i zostać na uczelni. Wolałem jednak podróżować. Mojej pani pro­ fesor powiedziałem, że nie znoszę zimna, więc muszę podróżować. Przemierzaliśmy Góry Ska­ liste. Przede wszystkim skupiliśmy się na wulka­ nicznych Górach Kaskadowych zamieszkałych przez białych osadników i tubylców. Raczej nie odwiedzaliśmy indiańskich rezerwatów. To była wyprawa przyrodnicza - zbieraliśmy owady. Jeździliśmy ambulansem z demobilu. Mieli­ śmy duże zniżki na benzynę jako pracownicy uniwersytetu. Potem dostałem grant z mojego zakładu na pierwsze poważne badania etnogra­ ficzne. Udałem się do Indian Seri mieszkających na Półwyspie Kalifornijskim w Meksyku. Był Pan wtedy niedoświadczonym Jak Pan sobie radził? naukowcem. Było to prostsze, bo nie spodziewałem się, że ci Indianie będą mnie kochać. Zdarzało się, że ktoś był niezadowolony, nie chciał rozma­ wiać. Wtedy ja odpowiadałem tym samym - nie �Wywiad 50 chcesz, nie musisz. Mieliśmy takich kolegów, którzy prowadzili fatalne badania w terenie. Gdy któryś z Indian, w ich mniemaniu, źle się zachował, od razu tracili ducha. Mnie to nie ruszało. Miałem j u ż w końcu za sobą jakiś etap w wojsku. w skrzyniach i podzielone, aby można było je racjonować. Często wracałem też do tych sa­ mych plemion, ponieważ zaprzyjaźniałem się z Indianami. Wtedy oni prosili mnie, żebym przywiózł jakieś konkretne rzeczy, najczęściej broń i haczyki na ryby. Oni, w zamian, dostar­ czali m i eksponaty. Prowadziłem po części han­ del wymienny. Tutaj Borys Malkin zamilkł na chwilę, przy­ mknął oczy i powiedział: Listen you guys! Re¬ member, you are in the army now. We will make Pana mieszkanie nie przypomina muzeum, choć you a grown up man. You play bali with us, we można by się tego spodziewać. play bali with you. Nie zbierałem eksponatów dla siebie, robiłem prezenty innym. We wszystkich armiach świata mówię to samo. Tak. Poza tym pracowałem wcześniej w naj­ większej stoczni w Stanach. Po tej pracy i po służbie w wojsku nie miałem problemów z ba­ daniami w terenie. Byłem też starszy i bardziej doświadczony od moich kolegów. W jaki sposób organizował Pan swoje podróże? Nawiązywałem kontakt i współpracowałem z rozmaitymi instytucjami. Szczególnie czę­ sto wyjeżdżałem na zlecenie Muzeum Historii Naturalnej w Chicago, bo przyjaźniłem się tam z kustoszem. Wybierałem teren i plemię, któ­ re mnie interesowało. Sugerowałem miejsce, w które chcę pojechać. Dostawałem fundusze i udawałem się w teren. To zawsze odbywało się w ten sposób. Bardzo rzadko narzucano mi - za moją zgodą oczywiście - inne plemię niż to, któ­ re ja miałem w głowie. Podróżował Pan zawsze z ogromnym wracał Pan ze zbiorami. Jak to wyglądało ny technicznej? bagażem, od stro­ Dlaczego dziś niewielu ludzi poświęca się tak drobiazgowemu i pracochłonnemu kolekcjoner­ stwu? Istnieją nadmierne ułatwienia. Można dalej jeździć, ale wszystkie potrzebne elementy zała­ twia się na odległość, bez wysiłku. Zmienia się charakter takiej pracy. Czy może Pan powiedzieć kiem pracowitym? o sobie, że jest człowie­ Nie. Jak to możliwe, skoro z taty sumiennością rannością przez tyle lat jeździł Pan po i kolekcjonował? Jak to inaczej nazwać? i sta­ świecie Jestem leniwy. Przez czterdzieści owadowi lat zebrał Pan milion sztuk Owady są małe i bardzo liczne. Wynajmowałem ludzi i płaciłem za transport. Wszystkie zbiory przywoziłem do laboratorium w zakładzie. Sprzęt, żywność były zapakowane Do tego ogromne zbiory etnograficzne wśród lu­ dów, których część zdążyła już do tejpory zniknąć. BARBARZYŃCA nn �Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat Tak, to prawda, zniknęły one albo zamieniły się w lumpenproletariat dżungli. O Indianach mówi się, że są cywilizowani, kiedy noszą na sobie cuchnący i postrzępiony podkoszulek. Oni w większości pragną czerpać z osiągnięć naszej cywilizacji, nie chcą być izolowani. Czy kiedykolwiek był Pan turystę? 51 odpowiada angielski charakter. Drugie to Sao Paulo, Rzeczywiście, to dwa zupełnie nieprzystające siebie miejsca. Wiem również, że jest Pan snikiem opery. Kolejne przeciwieństwo? do miło- Opera i podróże, wbrew pozorom, nie są od siebie tak odlegle. Muzyka to też podróż. W najprostszym rozumieniu tego słowa - nie. Czy jest Pan niespełnionym Dziś coraz łatwiej jest podróżować, ale mam wra­ żenie, że coraz mniej rozumiemy miejsca i ludzi, do których się udajemy. Czy zgodzi się Pan, ze jest to jakiś paradoks? Tak. Pomiędzy turystą a tubylcem wytwarza się przepaść wynikająca z samej sytuacji. W zor­ ganizowanej grupie zaczynamy bardziej inte­ resować się sobą n i ż otoczeniem. Z tym wiąże się moja krytyczna ocena Margaret Mead, która uważała, że trzeba badać, podróżując grupami, żeby obserwacjami wzajemnie zapładniać swoje umysły. Ja wolę podróżować sam, bo wtedy za­ mieniam się w słuch i wzrok. Widział Pan wiele ciekawych miejsc. Jeśli mógłby Pan wybrać, to gdzie chciałby Pan mieszkać? Mam dwa ulubione miejsca, kompletnie przeciwstawne. Jedno to Anglia, pomimo mo­ jej niechęci do wilgotnego zimna. Bardzo mi {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA śpiewakiem? Kiedy mieszkałem przed wojną w Polsce, dochodziły nas słuchy, że mamy krewną, która zrobiła fenomenalną karierę w Ameryce. Trak­ towałem to jako plotkę, ale kiedy się tam zjawi­ łem, niebawem poznałem tę niezwykłą osobę. Była śpiewaczką operową. Kocham m u z y k ę , więc bardzo często spotykaliśmy się na przed­ stawieniach, na które mnie zapraszała. Mówiła, że mam dobry głos, zaproponowała mi grant i studia muzyczne. Miałem zostać tenorem li¬ rycznym. Kto wie, kim byłbym dzisiaj ? Ale od­ mówiłem, jakoś mi to nie odpowiadało, wolałem podróżować... Przypomina mi to historię Herzoga i jego film Fitzcarraldo. Może występowałby Pan w operze w Manaus, w środku dżungli? Odwiedziłem kiedyś to miejsce, ale wątpię, że mógłbym tam śpiewać. �52 Wywiad 19 1 7 - r o d z i się w Witebsku, na terenie dzisiejszej Biatorusi 19 I 8 - jego rodzina przenosi się do Warszawy 1938 - w y j e ż d ż a do Nowego Jorku 1941 - uczęszcza do szkoty zawodowej w Oregonie 1941 - University of Oregon 1942 - otrzymuje obywatelstwo a m e r y k a ń s k i e 1942 - rozpoczyna czteroletnią stuzbę w o j s k o w ą na terenie Australii i Oceanii 1946-University of Oregon 1947 - Londyn, University College 1948 - w y j e ż d ż a na rok do Afryki 1949 - University of Washington 1952 - p o d r ó ż u j e po zachodnich stanach USA 1953 - rozpoczyna badania w ś r ó d Indian Sen i 40-letnią p o d r ó ż 1957 - otrzymuje stanowisko w y k ł a d o w c y w University of Minnesota 1994 - prowadzi badania w Paragwaju W 2007 roku ukazała się książka Odchodzący świat, d o k u m e n t u j ą c a p o d r ó ż e Borysa Malkina. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/661950fe9b83af8f4b426639df26ab4d.pdf 7b691c81a79213ec2152a6be04192fbe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2136 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource medycyna ludowa medycyna komplementarna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1984 Title A name given to the resource Folk and Complementary Medicine in Polish Ethnological Investigations / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.121-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, DANUTA Institute Adam vol. 79, 1995 PENKALA-GAWĘCKA of Ethnology Mickiewicz and Cultural Anthropology University Poznań FOLK AND COMPLEMENTARY MEDICINE IN POLISH ETHNOLOGICAL INVESTIGATIONS The article is not a complete and detailed account of the history of Polish investigations of folk medicine. Its aim is to characterize the main aspects of these investigations, to show how they were changing, to look for and characterize the sources of modern Polish ethnomedical investigations, and, finally, to point to some areas of research that need further investigation. Only some works will be discussed in detail. However, I will not summarize their contents but, instead I will focus on the specific approaches they employed and characterize those aspects of research that were later continued and developed. It is not easy to distinguish between ethnological works pertaining to folk medicine and sociological, ethnopharmacological or historic-medical ones. It is known that at the initial perid of the development of Polish ethnology, doctors and naturalists wrote many works on folk medicine. Today, complementary medicine is researched by many disciplines related to ethnology. Ethnomedicine or medical anthropology are in the "border zone" between ethnology and other social and natural sciences. For this reason, I will also be referring to works written by authors who are not ethnologists by education but whose contribution to ethnomedical investigations is considerable. Polish ethnological investigations focused on folk medicine. Today, however, folk medicine has been transformed - it would be difficult to isolate folk medicine from a wider set of medical beliefs and practices belonging to official medical science, a science which I have defined as complementary science. Early investigations of folk medicine were mainly practical. In the middle of the 19th century, doctors started to stress the benefits that could be gained if various "superstitions" pertaining to medicine were investigated and if they could be eradicated. Many articles were written and published in various medical and natural journals ("Przegląd Lekarski", "Gazeta Lekarska", "Przegląd Farmaceutyczny", "Przyrodnik"). The articles described the best known quack doctors and the procedures they used, various beliefs and magic prac- �122 tices, and the therapeutic use of herbs. A more extensive work entitled [On medicinal superstitions of the Polish people] was published by M. Zieleniewski in 1845. M. Zieleniewski exhaustively presented beliefs and medical practices, dividing them into preventive and therapeutic ones. He made frequent references to written sources which he used but provided no bibliography of the materials he had collected and on which his dissertation was based. However, the author did not intend to provide documentation on folk medical practices but to describe "medical superstitions", their sources and how to find "ways to eradicate them" because it is "the people who protect them ( ... ) that suffer most" (Zieleniewski, 1845, p. 13). M. Zieleniewski also pointed to another benefit that could be gained from the investigation of "superstitions" 1, namely it would be possible to learn about the history of medicine. According to the evolutionist assumption, the history of medicine can help understand "the beginnings of medicine" (ibid., pp. 12 - 13). This motive was present in many 19th century ethnographic works. The most extensive work on Polish folk medicine at the time was written by M. Udziela (1891), a medical doctor. M. Udziela claimed (1891, pp. 5,7) that folk medicine concealed the "beliefs of our ancestors" which "retained (... ) their original purity". Udziela's work is well documented. The author based it on published sources and his own materials. Unlike Zieleniewski, Udziela used the term "folk medicine" whereas that of "healing superstitions" rarely appeared in the text. However, Udziela often emphasized the harmfulness of various beliefs, practices and medications used and, particularly, the work of "quack doctors" or "folk doctors" (ibid., pp. 43 - 49). He was also skeptical about the belief held by many doctors and ethnographers that some elements of folk medicine could be used in scientific medicine 2. However, he also wrote (ibid., p. 6) that, in addition to "supernatural means", many peoples used some medications, more or less effective. This aspect is easily found in Polish ethnographic literature dealing with folk medicine and is popular even today. Some renowned representatives of the medical world from the end of the 19th century, who claimed that it was necessary to use the procedures of folk medicine in official medicine, helped make it widespread. According to K. Moszyński (1967, p. 176), "W. Niemiłowicz, a former professor of Lvov University, expressed the opinion of many doctors and theoreticians of medicine in his appeal from 1893 which called for collecting information pertaining to the healing of peasants. He believed that the information would be useful not only to ethnography but O przesądach lekarskich ludu naszego 1 This is discussed only marginally. The author's main intention was to "describe the superstitions of the Polish people pertaining to the medical science; to point, as far as possible, to their sources and suggest ways to eradicate them" (Zieleniewski, 1845, p. V). 2 M. Udziela (1891, pp. 41- 42) criticized J. Grajnert's view (1880) on the effectiveness of herbs used in folk medicine. �123 to <suffering mankind)"3. Moszyński believed that these hopes, although illusive, helped create valuable documents on folk medicine. The documents were created by both medical doctors and naturalists as well as ethnographers. The motivation behind the interest in folk medicine was different from that behind the drive to eradicate superstitions. Both aspects fit perfectly the framework of the positivist science of the 19th century. According to the evolutionist paradigm, "primitive", "superstitious" beliefs and healing practices developed into protoscientific ones and then into modern scientific medicine. This approach is defined in the literature as empiricist or rationalistic (cf. Good, 1994, p. 29 - 47). One could add that the tendency to look for the "rational nucleus" in folk medicine is a good example of a phenomenon defined as the mythologization of folk culture, noticed and described by modern ethnologists (Robotycki, Węglarz, 1983; Stomma, 1986). As mentioned above, authors writing in the first half of the 19th century looked for the distant past in folk medicine and pointed to the pure character of the latter. This approach was typical of the general position held by 19th century ethnographers with respect to folk culture, which emphasized the archaic character, permanence and invariability of elements belonging to folk culture. Mechanisms of this "basic" mythodologization have been presented in detail by modern ethnologists (e.g. Stomma, 1986; K. Piątkowski, 1994). However, it should be pointed out that the authors of works on folk medicine sometimes noticed manifestations of its dynamism. This can be found in the works discussed above. Zieleniewski (1845, p. 69) wrote that "many superstitions found in books were assimilated by the peasants. The books themselves became the source of new superstitions and helped to popularize the old ones,,4. Udziela (1891, pp. 23, 41) gives examples of concepts drawn from official medicine and points to the origin of many folk medications - old herbaria, calendars and other books, often found in manor houses. The author noticed that this was a bi-directional process. He quoted the opinion of A. Podbereski (1880): "It is difficult to distinguish between medications used by the gentry and at manor houses and those used by peasants because manorial servants would often take these medications to female quack doctors and from female quack doctors back to the manors. Then they would again return to the peasants, changed or unchanged" (M. Udziela, 1891, p. 41). J. Rostafiński (1885, pp. 2-3) 3 According to this appeal "The Polish people, so generously equipped with the sense of perception, made many discoveries, useful in their everyday life; discovered many medications and tested them practically. What is needed now are scientific investigations to collect these treasures, to critically examine their value and present them in the scientific light" (after: Moszyński, 1967, p. 176). 4 In the introduction, however, the author said that he tried to avoid this foreign influence so as not to ascribe these foreign "superstitions" to the Polish people. �124 says that folk phytotherapy derived from popular literature and it bore no or almost no resemblance to the original beliefs 5. There were different reasons for which 19th century ethnographers collected materials on folk medicine. It remains a fact that interest in folk medicine was considerable. The works on folk medicine usually were of a documentary type and even today are a valuable source for ethnomedical investigations. Some works were on a single village, parish or district, and described a specific illness and ways of treating it or were devoted to individual methods and therapeutic medications. The works on therapeutic medications were mainlyon herbal medications, although there were also many works on breaking spells and sorcerer's formulae used to charm illnesses away. Descriptions of practices used by quack doctors are an interesting and valuable source of information. Works on folk medicine were published in such journals as "Lud", "Wisła", "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" as well as in the medical and natural journals mentioned above and in popular weeklies and monthlies (e.g. "Tygodnik Ilustrowany", "Przyjaciel Ludu", "Wędrowiec") and in dailies. Materials on folk medicine can also be found in more general ethnographic works, e.g. L. Gołębiowski's Lud polski. Jego zwyczaje, zabobony, wierzenia [The Polish people. Its customs, superstitions, beliefs] (1830), R. W. Berwiński's Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach leczniczych [The study of witchcraft, magic, superstitious practices and therapeutic superstitions] (1862) and in Oskar Kolberg's Dzieła wszystkie [O. Kolberg's Collected Works]. Information about folk medicine can also be found in some monographs on regions and villages (e.g. M. Federowski, 1888; S. Udziela, 1902). There were very few works entirely devoted to folk medicine. Apart from the works by Zieleniewski and M. Udziela (the latter's work can be considered the first synthetic monograph on folk medicine), mention must be made of a valuable collection of articles on folk medicine written by J. Talko-Hryncewicz Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej [An outline of folk medicine in Southern Ruthenia] (1893)6 and J. Rostafiński Zielnik czarodziejski, tj. zbiór przesądów o roślinach [A magic herbarium, i.e. a collection of superstitions about plants] (1885), used even today by Polish ethnopharmacologists as a valuable source. Materials for works on folk medicine were collected in different regions of 5 J. Burszta (1967, p. 400) writes that "ethnographic field data suggest that the essence of folk practices and superstitions connected with specific herbs and plants used in therapy is not much different from those described by J. Rostafiński. This undoubtedly indicates the influence of this literature on folk therapy or, perhaps, that authors of this literature had drawn directly from peasant lore. 6 This is an extensive, well documented work in which Talko-Hryncewicz used ethnographic literature as well as such sources as various notes in magazines and calendars and information collected by doctors, apothecaries, and village priests. �125 Poland. Most of them, however, were collected in Galicia and eastern parts of Poland. The arrangement of information in the books adopted by the authors is very interesting. They usually start from illnesses, ordered more or less according to the medical classifications used at the time. Descriptions of illnesses are accompanied by descriptions of medications and therapeutic methods that should be used to heal the illnesses. Zieleniewski (1845) used a simple division, also borrowed from the medical science, into beliefs and practices (in his terminology - "superstitions") connected with health and treatment of illnesses. The topics that did not fit the first two chapters were discussed in the third chapter (e.g. "plague", customs related to death). The arrangement of information in M. Udziela's work (1891) is more or less typical of many works on folk medicine. The author distinguishes illnesses of the brain, nerves and senses, illness of the respiratory organ, illnesses of the digestive, urinary and sexual organs, skin illnesses, "surgical illnesses" and illnesses of the motorial system. There are also such chapters as: pregnancy, birth, puerperium; adolescence and pediatric diseases; death, the corpse and funerals. Because of this classification, there are unavoidable problems with classifying individual illnesses, particularly those that do not have their counterparts (or precise counterparts) in medical nosology. For example, Udziela (1891, pp. 158- 159, 171, 178 - 187, 226 - 234) classified such ailments as "gripes" (the feeling of suffocation caused by a nightmare), "paints in bones", ague (fever 7) as "illness of the digestive, urinary and sexual organs", and erysipelas and pimples as "surgical ailments and ailments of organs of movement". It should be added that the introductory part of the work, preceding the discussion of the illnesses, includes chapters on beliefs about the causes of illnesses, general methods of their treatment and about "folk doctors". At this point it will suffice to note the permanence of some aspects of research which appeared and were developed in Polish investigations of the folk medicine of the 19th and the beginnings of the 20th century. In the interwar period interest in folk medicine decreased considerably. This was due to the weakening of the positivist belief in the profits that official medicine could derive from studies of folk medicine. Some articles appeared in such popular magazines as "Orli Lot", "Kuryer Literacko-Naukowy", in regional publications such as "Ziemia Nadnotecka" ar "Zaranie Śląskie". However, there were very few serious works. Mention can be made of A. Fischer's Rośliny w wierzeniach i obrzędach Ludu poLskiego [Plants in the beliefs and customs of the Polish folk] (1929), S. Udziela's Rośliny w wierzeniach ludu 7 According to M. Udziela (1891, p. 178), the name "fever" entails maDy illnesses with shivers. �126 [Plants in the beliefs of Cracovians] (1931) and J. W. Szulczeww mianownictwie, przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego [Plants in the designation, beliefs and treatment of the inhabitants of Wielkopolska] (1932). Some information on folk medicine can be found in manuals on Polish ethnography (Fischer, 1926; Poniatowski, 1932). H. Biegeleisen's Lecznictwo ludu polskiego [The medical care of the Polish folk] (1929) was an attempt at a synthetic analysis. Despite the author's ambitious aim, the book, presenting an extensive materialon Poland and other European countries, is not a reliable source (it lacks satisfactory documentation) and the genetic arguments are not convincing. An index prepared by J. Obrębski (1931) helps locate the data, freely scattered all over the text. The greatest contribution to the investigations of folk medicine was made by K. Moszyński (t 963, 1st edition in 1939). An extensive chapter on folk medicine in the book entitled Kultura ludowa Słowian [Folk culture of Slavs] is an excellent source of information. It synthesizes materials on the Slavs and, moreover, includes many more general, interesting ideas on the features of folk medicine. Moszyński (1963, pp. 175 - 176) emphasized that folk medicine was a branch of culture which was particularly hard to classify. It could not be included in the "technical culture" because it presented a "very close combination of technical and magic, and sometimes cult, elements", which could not be separated. According to the author, what mattered was not only the form of the therapeutic procedure but, first of all, its essence, its contents, which were not taken into account by most sources. I have already mentioned the opinion made by Moszyński on the illusiveness of hopes to find "treasures" in folk medicine which could be used by scientific medicine. In his opinion, such cases are rare. Moszyński describes the mythologization (he does not use this word) of folk medicine: "even university professors claim that folk medicine is the <treasure of medical knowledge> although practically it is an enormous chaotic bric-a-brac in which valuable things occupy relatively little space" (Moszyński, ibid., p. 232). However, Moszyński still maintains the 19th century division of therapeutic procedures into rational and irrational, although he notices that what has no value for scientific medicine is very valuable for people. In Moszyński's book medicine was discussed from the standpoint of folk medicine. As there were problems with classificatin, this was a better solution than trying to make folk medicine a part of "technical culture". The material is organized into chapters on illnesses and their names, causes of illnesses (these were divided by Moszyński into supernatural and natural), prevention and therapy, with a distinction between therapeutic procedures and medications. krakowskiego ski's Rośliny The investigations of folk medicine are poorly represented in Polish ethnographic literature written after 1945. The majority of works are con- �127 tinuations of the traditional ethnographic approach to folk medicine. Such periodicals as "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", "Opolski Rocznik Muzealny", "Łódzkie Studia Etnograficzne" carried articles on folk medicine practiced in some region, district or town (e.g. Jastrzębski, 1961; Hajówna, 1966; Jakubowska, 1966; Olszowy, Tylkowa, 1968; Pawłowska, 1972; Szychowska-Boebel, 1978; Dłużewska, 1983). Other texts described selected therapeutic techniques, for example, bleeding people (Kisielewska, 1966), clay treatment (Czuba la, 1984) or discussed a single illness and its treatment (Nowakowski, 1979). The latter problem was also studied in more recent articles by A. Paluch and Z. Libera. One of them deals with plica (Libera, Paluch, 1988), another with consumption (Paluch, 1994). Reasults of studies of medicinal plants are found in M. Henslowa (1962; 1972; 1976). A. Paluch also made a great contribution to the investigations of plants used in folk medicine (Paluch, 1984; 1989; Libera, Paluch, 1993). Some information about folk medicine can be found in various regional monographs (or monographs on individual villages). In Kultura ludowa Wielkopolski [The folk culture of Wielkopolska], J. Burszta (1967) treated folk medicine very extensively. A similar treatment of folk medicine can be found in D. Tylkowa's monograph of the folk culture of the Silesian Beskidy Mountains and Sącz Beskidy Mountains (Tylkowa, 1984; 1985). In 1970s and 1980s regional monographs on folk medicine were published by B. Szychowska-Boebel, Lecznictwo ludowe na Kujawach [Folk medicine in Kujawy] (1972) and D. Tylkowa, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich [Folk medicine in the culture of villages in the Polish Carpathian MountainsJ (1989). These two monographs are based on reliable ethnographic documents and are very valuable source materials. All three books merit a detailed discussion. The monograph on folk medicine in Wielkopolska written by J. Burszta is very well documented. J. Burszta presented the historical sources of Polish folk medicine, pointing to the strong influence of popular literature of the 16th, 17th and 18th centuries. This influence was even intensified in the 19th century with the publication of various works written specifically for peasants. According to 1. Burszta (1967, p. 401) in folk medicine "it is not possible to (oO.) separate what was adopted from what was shaped by life experience of many generation inhabiting a given village". The author discusses etiological views on folk medicine (divided into cosmic, natural and demonological-magic ones, supplemented by the author with naturalistic ones); magic in folk medicine, home medicine (herbs and other medications), "healers" or "folk doctors". The conclusion is entitled "From folk to modern medicine". The author presented the characteristic features of folk doctors and their practices, including data on quack doctors residing in towns whose influence was felt in villages. Consequently, he did not artificially distinguish between what is "rural" or "folk" and what is "urban". In sections on prevention and therapy the author �128 discussed "superstitious and magical practices" and those which are "more or less rational and real" (ibid., p. 412). However, the author clearly stated that those "superstitious and magic procedures" are considered superstitious and magic procedures from our modern point of view8. Writing about changes in folk medicine Burszta points to its former autonomy. He maintains that today folk medicine has become a cultural relic (ibid., p. 430). Elsewhere, however, when writing about folk etiologies, Burszta says that they are a complex "in which old knowledge, which is rapidly diminishing, and elements of modern knowledge can be detected" (ibid., p. 406). This remark is true not only with respect to etiology. One can say that folk medicine has undergone a transformation. The monograph on the folk medicine in Kujawy by B. Szychowska-Boebel is written very traditionally. Etiological beliefs, prevention, therapeutic procedures and means are not discussed in separate chapters but accompany the discussion of individual illnesses. Illnesses were classified into groups, according to a slightly simplified medical system. This presentation is characteristic of former ethnomedical works discussed above. Obviously, there are some problems with the classification of some illnesses. For example, SzychowskaBoebel treats plica as a skin disease (cf. the article by Libera and Paluch, 1988) and a number of such different illnesses as rheumatism, anaemia, neoplasms, overstrain are under the category of "other". One chapter is devoted to quack doctors. In accordance with 19th century tradition, Szychowska-Boebel divides therapeutic means and methods into rational and irrational (although she admits that it is difficult to separate them), without specifying the reasons for this division. Although, as declared in the introduction, one of the aims was to grasp modern changes in folk medicine, the monograph is rather focused on the reproduction of traditional beliefs and practices. The author's remarks on earlier changes, adoption of the views of official medicine by folk medicine, and the popularization of the views and advice of Reverend Kneipp in villages (Szychowska- Boebel, 1972, pp. 14 - 15) are all worthy of note. D. Tylkowa's monograph on folk medicine in the region of the Polish Carpathian Mountains is characterized by a slightly modified traditional approach. There are chapters on etiology and diagnostics, forms of medical care, therapeutic means, classification of illnesses and therapeutic procedures. Methods of treatment are discussed twice - first with reference to specific diseases and then in a chapter on illnesses. Illnesses are grouped according to a very simplified medical classification and generally divided into "pediatric diseases" and "adult diseases" (although many diseases are typical of both age groups). Like Burszta and Szychowska-Boebel, Tylkowa also had problems 8 J. Burszta (1967, p. 429) writes that folk medicine is characterizcd by a "peculiar way of thinking (... ), in which all means are rational and purposeful. A considerablc part of these means become irrational only from the perspective of the modern, real, and rational view of the world". �129 with classifying individual illnesses. For example, plica-rheumatism is not listed at all (it is discussed in the chapter on therapeutic means). The distinction between rational and irrational beliefs (etiology, knowledge about therapeutic means) and medical practices is present in all the chapters. According to the author, "rational" are means of plant, animal or mineralorigin and "mechanical procedures", such as, for example, the application of cupping glasses (Tylkowa, 1989, p. 84), whereas magic and religious practices and means are irrational9. Again, the reason for such a division is not given. One can only suppose that it is made from the point of view of medical science. If this is true, it seems absurd to define the belief that a common cold is the cause of liver diseases part of a "rational" etiology (ibid., p. 25) and rubbing cream onto pimples part of "rational" therapeutic procedures (ibid., p. 89). Elsewhere (ibid., p. 80) the author writes about rational therapeutic procedures, "folk ones or adopted from official medicine". Does she mean a "common sense" point of view? Tylkowa (ibid., pp. 105 - 106) also mentions the problem of the "rational nucleus" of folk medicine, finding it mainly in herbs or in such procedures as application of cupping glasses or leeches. Such a position is a logical consequence of identifying rational and irrational therapeutic practices and means. The last chapter, devoted to modern changes in folk medicine in the area of the Polish Carpathian Mountains, describes the "modernization processes" that influence the change of proportion in the knowledge of folk medicine "between what is rational and what is irrational in favour ofknowledge that can be scientifically proved". On the other hand, the author notices that "many old superstitions and practices of folk medicine" have still been preserved (ibid., pp. 101, 103). Thus, what is '"traditional" is in opposition to what is "modern". There is no analysis of this situation which could show how the "new" is combined with the "old". I will now address some aspects dealt with in the monographs discussed above. These aspects are very common in modern Polish ethnomedical literature. The division into "rational" and "irrational" beliefs and practices of folk medicine, adopted from positivistically oriented ethnography of the 19th century, is still very widespread. Some authors signal this division in the introduction. Sometimes, they make a reservation that it is not easy to make such a division because of the "complex combination of rational and irrational practices" 10. Others make this distinction when discussing individual etiologi9 Thc author (Tylkowa, 1989, p. 79) says that she realizes that identification of magic procedurcs is "considcrably artificial". She writes: "Magic acts accompanied most folk therapeutic procedures, i.c. those which could be rationally justified". Consequently, she identifies magic procedure with irrational ones and the rest with rational ones. 10 This opinion is voiced by, for example, J. Jastrzębski (1961, p. 135), who makes a reference to Moszyński. It is intercsting that Jastrzębski noticcd that "enlightened medicine" changed its views about thc cffcctiveness of individual folk medications and practices. He also added that 9 - Lud l. LXXIX �130 cal beliefs or therapeutic procedures. Generally, they do not identify the reasons for such a distinction. One could think that reference to the views of official medicine is a concealed assumption. However, its paradigm undergoes constant changes and, secondly, the authors' opinions are formulated from the "common sense" point of view. In modern ethnology the subjective approach, which generally undermines any sense of such a division, is dominant. In this situation, it is difficult to speak only about culturally relativized "rationality". Any belief about an illness and its treatment can be considered rational if, according to the system of knowledge held by a given group, behaviour which is in harmony with these beliefs helps obtain desired results. It is not important how these beliefs are evaluated from the point of view of other systems of knowledgell. This was expressed in slightly different words by B. Good, an eminent American medical anthropologist (1994, p. 29): "what strays from rationality, assumed from the biomedical perspective, is not the result of ignorance or <superstitions) but is rooted in the culture, system of beliefs and practices which have their own <cultural logic) and perform adaptation functions". Such an approach can hardly find its place in Polish ethnomedical investigations. The "rationalistic" tradition is still dominant. It is significant that J. Burszta's remarks on that problem, quoted above, were ignored by authors of later works. The article by Z. Libera and A. Paluch (1988, p. 151) is a noteworthy exception. The authors criticize the opposition of rational and irrational elements in folk medicine 12 (cr. also Libera, 1995, pp. 8 - 11). Perhaps the theoretical and methodological works of such authors as M. Buchawski and W. Burszta, which present and promote the "subjective reconstruction of culture" (e.g. Buchawski, Burszta, 1992), will help change this state of affairs. If we adopt the above understanding of "rationality", the question whether or not folk medicine contains a "rational nucleus", becomes pointless. l have already mentioned that this problem and attempts at looking for the medications and methods of folk medicine which could become part of official medicine were of particular interest to 19th century medical doctors and ethnographers (often the two professions were combined) and later could be traced in ethnomedical investigations. Some scholars (e.g. Moszyński) were skeptical about the value of folk medicine and the role it might play in official medicine. Others say that the latter benefited a lot from the former. For example, A. Paluch (1979, pp. 87 - 88) wrote: "Often some indications, recipes, folk therapeutic methods are part of magic formulae, spells, gestures, rituals "There are also facts that a procedure which an ethnographer would consider irrational, would not be considered entirely irrational by a doctor". In other words, the view of an ethnographer is not identical with the medical point of view. II I have written about it elsewhere (e.g. Penkala-Gawęcka, 1983, p. 28; 1991, p. 46). 12 Today, the relative character of the concepts "rational-irrational" with reference to folk medicine, is pointed out by medical sociologists (cr. W. Piątkowski, 1994). �131 and yet often contain the rational nucleus and are endowed with real activity. And they seem to be irrational only because of the (magic framework)". This position was severely criticized by L. Stomma (1986, pp. 193 -195) who called it "the myth of folk medicine" and said that majority of folk practices and therapeutic means had no value for scientific medicine and that in folk medicine there was no place for experiments. Stomma wrote that "This does not mean that there cannot be (in folk medicine) recipes, more or less correct from the point of view of scientific medical knowledge. But this is very accidental (ibid., p. 195). Paluch and others (e.g. Tylkowa) who spoke positively on the problem of the "rational nucleus" of folk medicine, refer directly or indirectly to the biomedical perspective. Also Stomma adopte this point of view, although his conclusions are entirely different. In my opinin, ethnologists should avoid judgements concerning the "rationality" of folk medicine, which is a position I tried to prove when I discussed the concept of rationality 13. Ethnographers often use the perspective of medical science when they try to classify the illnesses identified by folk knowledge. Usually, this classification is very simplified compared to medical nosology. But even the division is very general, a scholar encounters problems, particularly in the case of illnesses which are defined in the literature as "folk illnesses" or as "culture-bound syndromes", that is such ailments (or their syndromes) which do not have counterparts or have only approximate counterparts in biomedical classification 14. In Polish folk medical knowledge these would include, for example, overstrain, plica and, as one can judge from an interesting study by A. Paluch (1994), consumption. When I discussed the monographs on folk medicine, I pointed out to problems that ethnographers face when they want to classify such ailments or illnesses into a system. It seems that a scholar should always provide detailed documentation on a given concept that would describe some ailments or, for that matter, avoid its automatic identification with a biomedical illness only on the basis of a similar name. The sense and meaning of the illnesses which clearly appear to us as "folk" illnesses and those which appear to be counterparts of medical illnesses should be determined (in accordance with the principles of humanistic interpretation, cf. Buchawski, Burszta, 1992). Presentation of changes occurring in folk medicine is another problem that is encountered when reading ethnographic works on folk medicine. Most often I J Obviously, these "rational" elements (from the point of view of biomedicine) in folk medicine can be looked for, or, in other words, the effectiveness of individual medications and methods can be tested by representatives of medicine and other natural sciences, for example, pharmacology. They can be assisted by, for example, ethnopharrnacology (cr. Penkala-Gawęcka, 1994). 14 There is extensive literature in world anthropology on this problem (e.g. Simons, Hughes, 1985. Cf. also Penkala-Gawęcka, in print). �132 this problem is treated very generally, as a necessary addition to the basic part dealing with the reconstruction of the "traditional folk medicine". This is a continuation of the 19th century approach to folk culture, one which never changes and always retains the old meanings. The works usually present a picture of an artificially isolated folk medicine in opposition to the "processes of changes", described very schematically. What is usually shown is the "introduction" of modern medicine (institutions, doctors, nurses) into villages and the restrictions imposed on folk medicine by these "modernization influence". Gradually, folk medicine becomes a relic. However, many beliefs and practices of folk medicine have been preserved and for this reason this is a domain of culture which changes more slowly than others. These works lack more elaborate analysis of the transformations of folk medicine; it is not presented "in the process of change". It is interesting that sometimes authors detect the older influence, that of the manor, the church, or popular literature, that transformed folk medicine in the course of its history, but omit, or are not interested in how new elements of various origin penetrate folk medicine J 5. And this influence and the transformations that follow it are more intensified than in the past. Perhaps because of the speed and scope of change many scholars are willing to treat folk medicine as a relic, more or less consciously acknowledging that what is being born nowadays is some new quality which cannot be called folk medicine. But irrespective of whether we adopt this position or we acknowledge that it is still folk medicine, continually changing but preserving many of its features, we should examine it as it is, without artificially isolating what we consider "traditional". I would like to suggest the concept of "complementary medicine", understood very broadly, to be used with reference to all forms of beliefs and therapeutic procedures which exist outside official medicine (cf. PenkalaGawęcka, 1991; 1993). From among many concepts used in Polish popular literature and world ethnomedical literature (such as alternative medicine, unconventional medicine, unorthodox medicine, natural medicine) 16, I chose the concept of "complementary medicine" to emphasize that it is treated (by IS For example, D. Tylkowa (1989, p. 61) writes in her monograph about hydrotherapy promoted by Rev. S. Kneipp, which became widespread at the end of the 19th century in villages of the Silesian Beskidy Mountains. On the other hand, in a chapter on modern changes of folk medicine she does not mention transformations inOuenced by the mass media, various clements of unconventional medicine brought from towns, etc. The author only notices "on the one hand the transformations, and on the other - the tradition rooted in the inhabitants of the villages investigated" (ibid., p. 106). 16 I analyzed these concepts in detail in an article on the ethnological perspective in investigations of complementary medicine (Penkala-Gawęcka, 1993). It should be rcmembered that in Third World countries, unlike in Europe and the United States of America, only western medicine can have a complementary character, particularly where there arc "great medical systems" with a long tradition. �133 subjects of medical activities) as a supplement and not an alternative to official medicine 17. Usual1y this concept, like other, similar ones, is used with reference to such popular practices as homeopathy, bioenergopathy, acupuncture, acupressure, aromatherapy, reiki, magnetotheraphy and many others. I think, however, that folk medicine fits the framework of complementary medicine; together with the practices mentioned above it makes up a set of proposals complementing official medicine 18. This view is shared by W. Piątkowski, a medical sociologists, who has been dealing with this problem for many years and who wrote many interesting articles on this sucject (1981; 1984; 1990; 1994 and others). In his pioneer book, Spotkania z inną medycyną [Meetings with a different medicine] (1990), in the section on "non-medical therapeutics" the author identifies autotherapy, folk medicine and "therapeutic practices of healers". His classification is based on the type of practices and therapists. In this approach, however, folk medicine is limited to the practices of specialists - different folk therapists. But medicine practiced at home or among neighbours constitutes its important part. Likewise, the therapeutic activity of healers was separated from often analogous practices performed individually by nonspecialists (acupressure or dowsing). Autotherapy, on the other hand, is present in both types of complementary medicine. Likewise, different specialists can be found both in folk medicine and "unconventional practices". The use of the term "folk medicine" was opposed by W. Piątkowski. In his works he advocated that the term "medicine" be used only with reference to "scientific", empirical and experimental, medicine (W. Piątkowski, 1990, pp. 15-16 and other works)19. He proposes to use the term "non-medical therapeutics" which, however, seems awkward. L. Stomma, a representative of ethnographers, questions the use of the term "folk medicine". In his opinion, "the choice of recipes in <folk medicine> is based on <Mendeleyev's periodic table of elements> - on a myth and not on a rational analysis of reactions and consequences" (Stomma, 1986, p. 195). These remarks are related to the criticism of views on the "rational nucleus" of folk medicine. I will not quote 17 Some scholars treat this "complementary" character differently. For example, W. Piątkowski (1990, p. 115), a sociologist, writes that perhaps in the future "there will be a need to introduce a new concept <complementary medicine> in place of the concept of <non-medical medicine)". This, however, requires deep changes in the system of medical care. What is important is to fully recognize the complementary character of unconventional medicine by representatives of official medicine. 18 It is very difficult to find a general name for the unconventional practices mentioned above. W. Piątkowski (1990, pp. 22 - 23) describes them as "therapeutic practices of healers". But they also include such autothcrapeutic procedures as, for example, acupressure, tai-chi, hatha-yoga. 19 The author notices that the scientific character of medicine differs, that there is arbitrariness in determining what "is medicine (science) and what is not medicine" (W. Piątkowski, 1990, p. 16). Onc could add that today there is greater awareness, at least in medical anthropology, of cultural conditions of so-called biomedicine, formally treated as objective and unquestionable. �134 here detailed arguments in favour of the term "medicine" 20. In a nutshell, opponents look at folk or complementary medicine from the perspective of official medicine which tries to set a clear border separating it from such therapeutic practices (and knowledge) which do not meet the "scientific" criteria. According to this reasoning, if folk medicine does not meet these criteria, it is not medicine. In my opinion, however, it is simply not scientific medicine. Therapeutic folk (and, more broadly - complementary) practices differ because they are based on different systems of knowledge. But this is not a reason to abandon the prevailing linguistic custom 21 . There are also some controversies pertaining to folk medicine itself. Many scholars pointed out close relations between folk medicine and magic, religion, and myth (e.g. Moszyński, 1967, p. 22. Also A. Paluch often refers to Moszyński in his works). Far reaching conclusions were drawn from this fact by L. Stomma. It seems that his use of "inverted commas" with reference to folk medicine questions the validity of the term itself, i.e. folk medicine is not medicine but some therapeutics. As he put it "<folk medicine) is summa summarum a set of combinations, determined by <Mendeleyev's periodic table), of elements of opposition and mediation". This restriction is opposed by Z. Libera and A. Paluch (1988, pp. 152 -153). They say that myth, although very important, does not exhaust the domain of folk medicine. The authors generally oppose the reductionism of structuralism because "At the level of <Mendeleyev's periodic tables) there is no medicine, religion, magic or art; there is only a set of <elements) which organize all kinds of human activity within the framework of a given culture, in accordance with the same assumptions". And further on the argue "Medicine is an integral part of a cosmological system. It functions as one of the tools to maintain order, cohesion, social and cosmic continuity, sustains the harmony in relations between man and his environment ( ... ) and' therefore all medical problems have a mythical, magic, religious, moral, etc. nature" (ibid., p. 153). Hence, when dealing with medicine, one should see it in a wider cultural perspective; this, however, does not stop us from making it a separate discipline. I agree with this opinion. I would like to add that folk medicine (or more broadly - complementary medicine), understood as a system of knowledge being part of the general vision of the world/cosmos (cf. Stomma, 1986, p. 193), regulates a specific, separate type of social practice22. 20 I have presented them in another articles (1993). It is interesting that today some doctors stress the lack of borders between scientific and complementary medicine, although the position which puts the latter in opposition to the former is still dominant. 21 A similar discussion was held in anthropology on the validity of such terms as "primary law" or "economics of primary societies". Scholars are of the opinion that such concepts as "law" and "economics" can be referred to different cultures if meanings relativized to the Euro-American cultural circle are not substituted for them. 22 This practice is organized around the "supreme value", i.e. health. Health is a culturally �135 The structural approach, used for the first time with reference to ethnomedical problems by L. Stomma (1986), contributed much to Polish investigations of folk medicine. It helped look differently at problems treated in the literature in a routine manner, duplicating the old, 19th century schema. The categories of opposition and mediation, used by Stomma with reference to beliefs about illnesses, recipes, means and methods of folk medicine, were adopted by scholars who did not fully accept the structural approach. A. Paluch with Z. Libera (1988), expressing their reservations, analyzed plica semiotically and structurally - Plica polonica. In an article on consumption (1994, p. 199) A. Paluch spoke very clearly about the restrictions of the structural-semiotic orientation, using, however, modified concepts to analyze this illness. The use of structural categories can be found in more recent articles on the folk medicine of individual regions (e.g. Ruszel, 1993). Folk medicine and complementary medicine are also investigated by representatives of other branches of science. Results of their investigation are often very valuable to ethnologists dealing with folk medicine. Much has been contributed to the studies of complementary medicine by sociologists of medicine, particularly M. Sokołowska (1980a; 1980b; 1986; 1987) and W. Piątkowski (1981; 1984; 1990; 1993; 1994). A psychologists' report presenting the results of investigations of healers (Mellibruda et al., 1984) is, unfortunately, an exception. Ethnology can profit much from investigations conducted by historians of medicine. Works by S. Szpilczyński (1956) and popular articles by Z. Kuchowicz (1954) are well known. Currently, interesting studies are conducted by B. Płonka-Syroka (1994), A. Syroka and J. Jeszke (1986) who deal with folk medicine in Wielkopolska. Ethnopharmacological and ethnopharmaceutical studies were developed after the war by J. Muszyński (1956). Presently, they are conducted by the Pracownia Historii Nauk o Leku [Department of the History of Sciences about Medications] at the Institute of the History of Science, Education and Technology of the Polish Academy of Sciences (established in 1989 and earlier known as the Department of the History of Pharmacy). Ethnopharmaceutical investigations are understood as a description of traditional phytotherapy and evaluation of the effectiveness of individual floral ingredients from the point of view of modern pharmaceutical knowledge (Kuźnicka, ed., 1986, p. 16). The department invites cooperation of ethnologists and representatives of other humanistic disciplines; this cooperation has already resulted in interesting articles (Kuźnicka, ed., 1986; 1989; 1993). In this case, interdisciplinary work is focused on the examination of the traditional medications used in folk medicine. Complex, interdisciplinary relativized category, just like an illness. One should remember that sometimes any action attempted to accomplish this value (health) is not undertaken. This happens when other values, e.g. honour or respects of ancestors, are put before it (cr. Penkala-Gawęcka, 1983, pp. 26 - 28). �136 studies of complementary medicine are also needed. Ethnomedical investigations of complementary medicine have just started and cooperation, particularly with sociologists of medicine, is very useful for us. In this short article I have discussed only some problems; their choice was very subjective23. I have tried to show the continuity of some motives and formulations in Polish investigations of folk medicine. The traditional approach is still dominant, yet new works contributed a structural approach which gives us a tool useful in many ethnomedical analyses 24. Complementary medicine is a new research area which ethnology should not avoid. Studies of complementary medicine perfectly fit the trend of "modern anthropology". BIBLIOGRAPHY Berwiński R. 1862 Studia o gus/ach, czarach, zabobonach i przesądach leczniczych [The study of witchcraft, magic, superstitious practices and therapeutic superstitions], vol. 1-2. Poznań. Biegeleisen H. 1929 Lecznictwo ludu polskiego [The medical care of the Polish folk], Prace Komisji Etnograficznej PAU, Kraków. Buchowski M., Burszta J. W. 1992 O założeniach interpretacji antropologicznej [On the assumptions of anthropological interpretation], PWN, Warszawa. Burszta J. 1967 Lecznictwo ludowe [Folk medicine], in: Kultura ludowa Wielkopolski [Folk culture of Wielkopolska], ed. J. Burszta, vol. 3, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, pp. 393 - 436. Czaplicka M. 1914 Aboriginal Siberia: A study in social anthropology, Clarendon Press, Oxford. Czubala D. 1984 O ludowym leczeniu gliną w Polsce [On clay treatment in Poland], "Lud" vol. 68, pp. 181-195. Dłużewska S. 1983 Ludowa wiedza medyczna ludności kaszubskiej okolic Bytowa [Folk medical knowledge of Kashubians in the area of Bytów], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 25, pp. 35- 58. 23 I have not discussed Polish investigations of the traditional medicine in other countries. Let me mention works by M. Czaplicka (1914), particularly her studies of arctic hysteria. Furthermore, the present author conducted investigations of traditional medicine if Afghanistan. described in a few articles and books (1988). 24 We should also mention an excellent book by M. Sznajderman (1994), which is an interesting novum in Polish anthropological investigations of illnesses. Excellent paradigms for the latter have been set by world literature, for example the works by M. Foucault. �137 Federow~ki M. Lud okolic Żarek. Siewierza i Pilicy. Jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, !Ius/a. zahohony, pie.i:ni, zahawy, przys/owia, zagadki i w/aściwości mowy [The people 1888 of Żarki, Sicwierz and Pilica. Their customs, way of life, rituals, sagas, superstitious practices, songs, plays, proverbs, riddles and peculiarities of speech], vol. 1, Warszawa. Fischer A. l.ud polski [The Polish folk], Lwów. Ro,i:liny IV wif'rzl'niach i obrzędach ludu polskiego [Plants in the beliefs and customs of the Polish folk], "Lud" vol. 28, pp. 240 - 247. 1926 1929 Ł. Gołębiowski Lud 1830 polski. Je{}o super~titions, zwyczaje, zahobony, wierzenia [The Polish folk. łts customs, beliefs], Warszawa. Good B. 1. 1994 Medicine. rationality and experience. An anthropological perspective, Cambridge University Press, Cambridge. Grajnert J. Zapiski etnowaliczne z okolic Wielunia i Radomska [Ethnographic notes from the areas of Wicluń and Radomsko], "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" vol. 4. 1880 Hajówna L. Lecznictwo ludowe w Tyńcu [Folk medicine in Tyniec], "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" vol. I, pp. 141- 151. 1966 Henslowa M. rosnące w kultlIrze ludu polskiego [Wild plants in the culture of the Polish folk], Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, Archiwum Etnograficzne No 25. Wiedza ludowa o hożym drzewku, bylicy i pio/unie [Folk knowledge about southernwood, mugwort and common wormwood], "Slavia Antiqua" vol. 19, pp. 81-168. Z hm/ań /lad wiedzą lllllową a /'O.Wnach [On investigations of folk knowledge about plants], "Slavia Antiqua" vol. 23, pp. 229-251. H. Wyniki dotychczasowych hadilli nad medycyną ludową w powiecie oleskim [Results of investigations of folk medicine in the Olesno district], "Opolski Rocznik Muzealny" vol. 2, pp. 223 - 226. 1962 Ro.i:liny dziko 1972 1976 Jakubowska 1966 Jastw;bski 1961 J. Lecznictwo ludowe w Za/ęczu Wielkim [Folk medicine in Załęcze Wielkie], "Prace i Materiały M uzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna" No 5, pp. 135 - 164. Jeszke 1. 1986 lecznictwa ludowego Wielkopolski na tle wiedzyetnomedycznej w Polsce [Investigations of folk medicine in Wielkopolska from the perspective of ethnomedical knowledge in Poland], "Poznańskie Roczniki Medyczne" vol. lO (20), pp. Sllln hadań 103-111. Kisielewska A. 1966 O upustach krwi w pow. hrzozowskim, i narzędziach do tego celu używanych wspó/czdnie przez ludność sanockim, jasielskim i kro.i:nieńskim [On bleeding and tools used today for the purpose by inhabitants of the Brzozowo, Sanok, Jasło and Krosno districts], "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" No 4, pp. 51-57. Kolberg O. 1961 - 1995 Ozie/a wszystkie Wrocław. [Collected works], vol. 1-68, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, �138 Kuchowicz 1954 Kuźnicka 1986 1989 1993 Libera Z. 1995 Z. Leki i gusła dawnej and superstitious practices in old villagesJ, [History of natural medieationsJ, vol. I Źródła do dziejów for the history of Polish pharmacy J, Warszawa. [History of natural medications], vol. 2 Natura i kultura - współzależności w dziejach lekoznawstwa [Nature and culture - relationships in the history of pharmacognosy J, Warszawa. Historia leków naturalnych [History of natural medicationsJ, vol. 3 Ziołoznawstwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny [Knowledge of herbs in the old and modern culture of the Rzeszów provinceJ, Warszawa. Historia leków naturalnych farmacji Historia polskiej [Sources leków naturalnych Medycyna ludowa. Chłopski sense or communal cław. Libera Z., Paluch A. 1988 wsi [Medications Łódź. B. (ed.) Ethnomedicine rozsądek fantasy?], [Folk medicine. Common Uniwersytetu Wrocławskiego, Wro- czy gminna fantazja? Wydawnictwo and the plica, in: Poland atthe 12th Congress of Anthropological and ed. S. Szynkiewicz, Ossolineum, Wrocław, pp. 149 - 160. Lasowiacki zielnik [A herbariumJ, Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy, Kol1993 buszowa, Varia Kolbuszowskie 2. Mellibruda L. (et aL) 1984 Uzdrowiciele. Raport z badań przeprowadzonych w latach 1982 -1984 [Healers. Report on investigations conducted in 1982-1984J, Warszawa. Moszyński K. 1967 Kultura ludowa Słowian [Folk culture of Slavs], vol. 2 Kultura duchmva [Spiritual cultureJ, part 1, 2nd edition, Książka i Wiedza, Warszawa (1st edition: Kraków 1939). M uszyński 1. 1956 Rośliny i leki ludowe [Plants and folk medications], Warszawa. Nowakowski C. 1979 Ludowe techniki i sposoby praktykowane w terapii choróh wewnętrznych. Zarys systematyki. na przykładzie leczeniafehry [Folk techniques and methods practiced in the therapy of internal diseases. An outline], "Materiały Zachodnio-Pomorskie" vol. 25, pp. 353 - 362. Obrębski 1. Indeks do "Lecznictwa ludu polskiego" Henryka Biegeleisena [Indeks to Henryk 1931 Biegeleisen's 'The medical care of the Polish folk"], Kraków. Olszowy B., Tylkowa D. 1968 Z zagadnień medycyny ludowej w Karpatach [On problems of folk medicine in the Carpathian Mountains], "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" vol. 3, pp. 181 - 186. Paluch A. 1979 Badania nad lecznictwem ludowym w Polsce i ich wsp()łczesne znaczenie [I nvestigations of folk medicine in Poland and their significance today], in: Funkcje społeczne etnologii [Social functions of ethnology], ed. Z. lasiewicz, Polska Akademia Nauk. Oddział w Poznaniu, Poznań, pp. 85 - 92. 1984 Świat roślin w tradycyjnych praktykach lecznictwa wsi polskiej [Thc world of plants in traditional therapeutic practices used in Polish villages], Wrocław. Zerwij ziele z dziewięciu miedz ... [Pick up a herb from nine balks ... ], Polskie 1989 Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, Biblioteka Popularnonaukowa vol. lO. Ethnological Sciences, �139 1994 do ludowego pojęcia o chorobie, etiologii i terapii [Consumption: to the folk concept of an illness, etiology and therapy J, in: Pożegnanie paradygmatuł Etnologia wobec współczesno.~ci [A farewell to the paradigm? Ethnology in vicw of modern timesJ, ed. W. J. Burszta and J. Damrosz, Instytut Kultury, Warszawa, pp. 192 - 201. Suchoty: przyczynek a contribution Pawłowska J. 1972 Relikty tradycyjnych .form medycyny i weterynarii ludowej na Dolnym Śląsku w latach 1945 -1964 [The relics of traditional forms of folk medicine and veterinary in Lower Silcsia in 1945 - 1 964J, "Roczniki Etnografii Śląskiej" vol. 4, pp. 27 - 59. Penkala-Gawycka D. 1983 Antropologia medyczna i etnomedycyna. Rozwój. stan badań. perspektywy [Medical anthropology and ethnomedicine. Development, investigations, prospectsJ, "Lud" vol. 67, pp. 9 - 37. 1988 Medycyna tradycyjna w Afqanistanie i jej przeobrażenia [Traditional medicine in Afghanistan and its transformationsJ, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, Prace Etnologiczne vol. 12. 1991 Med ycyna komplementarna w Polsce i jej badanie [Complementary medicine in PolandJ, "Lud" vol. 74, pp. 43 - 54. 1993 Perspektywa etnologiczna w badaniach nad medycyną komplementarną [Ethnological pcrspcctivc in investigations of complementary medicineJ, in: Historia leków naturalnych [History of natural medicationsJ, vol. 3 Ziołoznawstwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny [Knowledge of herbs in the old and modern culturc of the Rzeszów provinceJ, ed. B. Kuźnicka, Warszawa, pp. 25 - 33. 1994 Antropologia medyczna a etno.farmakologia [Medical anthropology versus ethnopharmacology J, "Lud" vol. 77, pp. 13 - 21. in print Antropologiczne spojrzenie na chorobę jako zjawisko kulturowe [An anthropological look at an illness as a cultural phenomenon]. Piątkowski K. 1994 Badacz wobec tradycji [A scholar and traditionJ, in: Pożegnanie paradygmatu? Etnologia wobec współczesno.~ci [A farewell to the paradigm? Ethnology in view of modern timcsJ, ed. W. J. Burszta and J. Damrosz, Instytut Kultury, Warszawa, pp. 117-131. Piątkowski W. 1981 Medycyna naukowa wobec naturalnych sposobów leczenia. Konwergencja czy kon.fron- [Scientific medicine and natural therapeutic methods. Convergence or confrontation ?J, "Studia Socjologiczne" vol. 3 (82), pp. 89 - 101. 1984 Lecznictwo niemedyczne. Próba spojrzenia socjologicznego [Non-medical therapeutics. A sociologist's viewJ, "Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska" vol. 9, pp. 87 - 99. 1990 Spotkanie z inną medycyną [A meeting with a different medicineJ, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin. 1994 Z badań socjologicznych nad lecznictwem niemedycznym w Polsce. Wybrane problemy teoretyczne i metodologiczne [On sociological research of non-medical therapeutics in Poland. Selected theoretical and methodological problemsJ, in: Medycyna u progu X X 1 wieku. Filozofia i technika leczenia [Medicine at the turn of the 20th century. Philosophy and technique of therapy J, ed. K. Imieliński, Warszawa. Piątko wski W., Jezior J., Ohmc R. 1993 Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne [Letters to Kashpirovski. A sociologist's viewJ, Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin. tacja'l �140 Płonka-Syroka 1994 Podbereski 1880 Poniatowski 1932 B. Mesmeryzm. Od do bioenergoterapii [Mesmerism. From astrology 2nd edition, Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocław. astrologii bioenergotherapy], A. Materiały Ukrainian S. do demonologii /tldu ukraińskiego people], "Zbiór Wiadomości to [Materials on the demonology of the do Antropologii Krajowej" vol. 4. Etnografia Polski [Ethnography of Poland], in: Wiedza o Polsce [Knowledge about Poland], vol. 3, Warszawa. Robotyeki c., Węglarz S. 1983 Chlop potęgą jest i basta. O mityzacji kultlll-Y ludowej w nauce [A peasant is a power and that's that. On mythologization of folk culture in science], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 1 - 2, pp. 3 - 8. Rostafiński J. Zielnik czarodziejski, tj. zbiór przesądów o roślinach [A magic herbarium, i.e. 1895 a collection of superstitions about plants], "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" vol. 13. Ruszel K. 1993 Funkcje lecznictwa ludowego w kulturze wsi rzeszowskiej w X I X i X X wieku [Functions of folk therapeutics in the culture of villages in the Rzeszów province in the 19th and 20th centuries], in: Historia leków naturalnych [History of natural medications], vol. 3 Ziololecznictwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny [Knowledge of herbs in the old and modern culture of the Rzeszów province], ed. B. Kuźnieka, Warszawa, pp. 61-67. Simons R. c., Hughes C. C. (eds.) 1985 Sokołowska 1980a 1980b 1986 1987 Stomma L. 1986 The culture-bound syndromes. Folk illnesses o.f psychiatric Interpretacja socjologiczna zjawiska int erest. Wiedza Powszechna, Warszawa. [Sociological interpretation of Clive i prawo do szczęścia [Man, his pain, C. Harrisa Harris], in: Człowiek, jego ból. cierpienie suffering and right to happiness], Gdańsk. Socjologia medycyny [Sociology of medicine], Warszawa. Medycyna alternatywna [Alternative medicine], "Problemy" Antropologia kultury wsi polskiej No I. [Anthropology of the culture of the Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa. X I X wieku Polish village from the 19th century], Sznajderman 1994 and ant hropological D. Reidel Publishing Company, Dodrecht. M. Granice medycyny [The limits of medicine], M. Mitologia dżumy, cholery i AIDS [The plague. Mythology ofbubonic plague, cholera and AIDS], Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa. Szpilczyński S. 1956 Z dziejów przesądu i zabobonu w lecznictwie [On the history of superstitions and superstitious practices in medicine], Warszawa. Szulczewski J. W. 1932 Ro.Wny w mianownictwie, przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego [Plants in the designation, beliefs and treatment of the inhabitants of Wielkopolska], "Lud" vol. 31. pp. 93 -100. Szychowska-Boebel B. 1972 Lecznictwo ludowe na Kujawach [Folk medicine in Kujawy], Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Toruń. Zaraza. �141 19711 Trudycvjne lecznictwo ludowe Wiela i okolicznych wsi (Kaszuby) therapeutics in Wiei and adjacent villages (Kashubian Etnograricznego w Toruniu" vol. I, pp. 75 - 126. 1981 Wiedza ludowa [Ethnography M. 1984 1985 [Folk W. Polskiej LecZllicrwo knowledge], of Poland. Frankowska, Etnograrii Paprocka, folk Muzeum Śląskiego Silesian Beskidy Medycyna Ossolineum, therapeutics], [Tradition 19119 Medycyna medicine [Folk and modern "Etnografia medicine], times], kultury ludowej vol. 2, ed. M. Biernacka, pp. 71- 88, Biblioteka a wspólczesne Polska" wsi Karpat Polskich. in the Polish Ossolineum, Wrocław, of villages vol. 28, folio z kultury in: Studia of villages przeobrażenia transformations ludowej Tradycja Carpathian Biblioteka 1, pp. 202 - 222. Beskidu Mountains], ed. Sądeckiego A. Kowals- i wspólczes/lość Mountains. Etnografii wsi in the [Folk Tradition Polskiej No 42. of folk medicine in J. Zarysy lecznictwa Southern Udziela w kulturze in the culture modern Talko-Hryncewicz 1893 ludowa Przemiany Wrocław, in: Tradycja versus Mountains], ludowa Polski. of folk culture], 34. No ludowe [Folk Beskidu in: Etnografia Transformations [Studies of the folk culture in the Sącz Beskidy ka-Lewicka, Ossolineum, Wrocław, pp. 33 - 52. ludowego Ruthenia], /la Rusi Akademia Poludniowej Umiejętności, [An outline Kraków. M. 1891 Medycyna i przesądy [Medicine and therapeutic ethnography], lecznicze Warszawa, ludu polskiego. superstitions Biblioteka Przyczynek of the Polish "Wisły" do etnografii folk. Contribution polskiej to Polish vol. 7. S. 1902 Dwory. from 1931 Zicleniewski 1845 "Rocznik O. Tylkowa Udziela [Traditional Region)], Zapiski etnoqrajiczne 1901 and 1902], Ro.Wny w wierzeniach vol. 3D, pp. 36 - 75. "Prace z 1901 i 1902 r. [Manor i Materiały ludu krakowskiego Komisji [Plants houses. Ethnographic Antropologicznej" notes vol. 4. in the beliefs of Craeovians], "Lud" M. O przesądach lekarskich ludu naszego [On medicinal superstitions of the Polish folk], Kraków. Translated by Zbigniew Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2584f8c33b17546e516bdfcae2e0ed8b.pdf 75b39d9e48ca994a8ef8bbe39af7623e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3118 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2919 Title A name given to the resource Folkloryzm - inspiracja, manipulacja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.211-212 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski FOLKORYZM — I N S P I R A C J A , M A N I P U L A C J A Folkloryzm, jak wiemy, obejmuje różne przejawy stymulacji twór­ czości ludowej, inspirowania się nią. W tym szkicu chciałbym ukazać dwa, krańcowo różne, przykłady stosunku do twórczości ludowej — na przykładzie Dagestanu. Dlaczego Dagestanu? Dlaczego, ponieważ trudno by mi było wskazać w Polsce tak wyraziste przykłady sytuacji krańcowych; zadecydował też o tym wyborze przypadek, lektura książki Świadectwo. Wspomnienia Dymitra Szos­ takowicza a w niej fragment o Dżambule Dżabajewie (który przedrukowuję) oraz w kilka tygodni później przeczytany artykuł Dymitra Mitlańskiego Maleńkie arcydzieła z Balcharu . Oba teksty opisują sytuacje niemal równoległe w czasie, historia Dżambuła to lata czterdzieste i pięćdziesiąte a bałcharskie figurki ceramiczne pochodzą z końca lat pięćdziesiątych. Przedtem ich nie było. Był natomiast ośrodek garncarski, znany ze swych wyrobów artystom zgrupowanym w sekcji sztuki ludowej radzieckiego związku plasty­ ków. Sekcja ta, przypomnę, w odróżnieniu od instytucji handlo­ wych, dba przede wszystkim o zachowanie autentycznych wartości twórczości ludowej. Pracownicy Sekcji jeżdżą do mało znanych ośrodków nie skażonych jeszcze komercją, prowadząc skup wyro­ bów wykonanych przez starych twórców. Sprzedawano je miłośni­ kom sztuki, zbieraczom, muzeum w salonie przy Kutuzowskim Prospekcie. Najlepsze dzieła pokazywano na wystawach w Związku Radzieckim i za granicą. Wystawa taka gościła przed kilkunastu laty także w Warszawie. Przywiózł ją członek prezydium Sekcji, sam zresztą świetny artysta, Grigorij Derwiz. Artykuł jego ukazał się w 1974 r. na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej". Wystawa była znakomita, dostarczyła mi wzruszeń takich, jakie towarzyszą oglą­ daniu doskonałych dzieł sztuki. A były to tylko dzbanki, misy, tkaniny, maty. Już nie chcę porównywać waloru tych dzieł mądrych doświadczeniem pokoleń z masową produkcją pamiątkarską w skle­ pach „Nataszy" nawet z manieryczną precyzją malatur na lace szkatułek z Palecha. 1 2 3 Otóż w 1958 r. z ramienia Sekcji pojechał do Dagestanu moskie­ wski historyk sztuki B. Aleksiejew, aby przywieźć naczynia, które miano wysłać na międzynarodową wystawę ceramiki w Ostendzie. W aule Bałchar ceramiką zajmowały się kobiety, tocząc garnki na ręcznie obracanych kołach. Wszystko to jeszcze było jak za dawnych lat. Kobiety spowite w czerń, siedziały w kucki i toczyły naczynia na ręcznie poruszanych kołach garncarskich. Później wypalały je w piecu, zwieńczonym postacią ducha, chroniącego ogień. Lepiły też zabawki — gwizdki dla dzieci, wśród nich z rzadka spotkać było można wyobrażenie ptaszka, jeszcze rzadziej baranka. Aleksiejew, zachwycony urodą tych figurek zachęcił kobiety, by zrobiły dla niego figurki większe, z ornamentem podobnym do tego, jakim zdobiły misy i garnki. Kobiety nie dały się prosić, a ich prace otrzymały medal w Ostendzie. Zachęcone sukcesem kobiety zrobiły następne partie figurek i wysłały do Moskwy. Ale dużego zbytu nie było, na domiar złego sporo zabawek uległo zniszczeniu w transpor­ cie. Złym okiem patrzyli też na ceramiczki starcy z aułu, stojący na straży przepisów Koranu. Grozili kobietom, że będą w życiu pozagrobowym odpowiadały za dusze wykonanych przez nie w gli­ nie postaci. Kobiety, choć przestrzegały nakazy religii i zwyczaje (np. rękę podawały przez chustkę) gotowe były, mimo niezadowole­ nia starców, lepiej dalej swoje figurki. Rodziły to z chęcią, chyba nie tylko dla zarobku. Mitlański, który pojechał do nich w 1966 r. chcąc zidentyfikować autorstwo już mu znanych figurek poprosił je o wykonanie figurek podobnych do tych, które zrobiły dla Aleksiejewa. Nie wahały się, nawet zgodziły się przedstawić postać złego ducha. W tym czasie z 8 kobiet zajmujących się garncarstwem pracowała już tylko jedna, najmłodsza (autorka Syreny, na ilustracji lewa figurka w 2 rzędzie od góry). Aleksiejew zainteresował się kunsztem bałcharskich ceramiczek w momencie, gdy były one zakorzenione w tradycjach rodzimej kultury. Nie umiały pisać i czytać, nie przejęły jeszcze miejskich wzorców estetycznych. Ich wiedza o świecie była znikoma, wzorem dla postaci syreny, smoka, dinozaura, borsuka czy renifera stały się obrazki w szkolnych podręcznikach dzieci. Jednocześnie słabła siła zakazów, autorytet starszyzny. W takich warunkach zachęta ze strony moskiewskiego gościa mogła w nich wyzwolić inwencję twórczą, która znajdowała wyraz w formach zakotwiczonych w tra­ dycji estetycznej. Rzeźbiarkom obcy jest naturalizm, postacie kształ­ tują zgodnie z wymogami materiału i techniki, osiągając prostymi środkami formy lakoniczne i wręcz doskonałe. Inwencja jest tu bowiem wsparta wrażliwością zakotwiczoną w tradycji, w gustach środowiska. Jednocześnie jest w tych figurkach coś, co każe myśleć 0 sztuce ludowej różnych kultur, autentyzm, prostota, doskonałe wyczucie proporcji, roli ornamentu. Podobnie jak — dalekie przecież pod wieloma względami — rzeźby eskimosów kanadyj­ skich, figurki Laków mają w swych proporcjach cechy monumen­ talne (widać to doskonale, gdy się je powiększy na fotografii). Jest w nich, i w tym także można doszukiwać się podobieństw w myśleniu plastycznym do rzeźb eskimoskich znakomite poczucie bryły, wy­ porności, te cechy, które w rzeźbie X X wieku szczególnie akcento­ wali Brancusi, Arp czy Henri Moore. Monumentalność tych rzeźb, zauważa Mitlański, polega na doskonałości bryły, kształtu ograni­ czonego napięciem gładkiej powierzchni. „Ciekawe, dodaje, iż z dziesięciu, piętnastu minut, które trwa proces lepienia jednej figurki, większość czasu zużywa się na wygładzenie powierzchni". Inspiracja, a właściwie propozycja rozszerzenia kręgu tematycz­ nego nie zakłóciła w przypadku bałcharskich kobiet istoty ich myślenia i działania plastycznego.Taka inspiracja daje dobre rezul­ taty, gdy zgodna jest ze świadomością ludowego artysty, gdy uruchamia jego inwencję, nie naruszając zasad estetyki. W obrębie definicji folkloryzmu opisana sytuacja może być uznana za pozytywną, nie narusza bowiem wartości autentycznych 1 wynika z szacunku dla ludzi, ich tradycji kulturowych, dla ich sztuki. Drugim biegunem będzie postawa manipulacyjna, której towarzyszy brak szacunku a nawet — jak w przytoczonej dalej historii z Dżambułem Dżabajewem — pogarda dla prawdy, dla ludzi: twórców i odbiorców. Powstrzymam się od komentarzy i porównań (choć w skromniejszej skali można by znaleźć i w dzie­ jach naszych powojennych zainteresowań twórczością ludową), i ograniczę się do przytoczenia fragmentu z relacji Dymitra Szos­ takowicza. „Pewien znajomy kompozytor opowiedział mi historię, która jest zarazem i zwyczajna i niezwykła. Zwyczajna, ponieważ prawdzi­ wa, a niezwykła, bo opowiada o zdarzeniach, godnych pióra Gogola czy E.T.A. Hoffmanna. Otóż ów kompozytor dziesiątki lat pracował w Kazachstanie. Naprawdę został czymś w rodzaju nadwornego kompozytora, stąd też wiedział o wielu sprawach, które na ogół są tajemnicą. Każdy mieszkaniec ZSRR zna Dżabajewa Dżambuła. Mój syn uczył się jego wierszy w szkole, moje wnuki też się ich uczą — oczywiście po rosyjski (przetłumaczono je z kazachskiego). Są to wzruszające wierszyki. Może pan sobie wyobrazić, jak to było w czasie wojny: „Leningradczycy, dzieci moje..." — mówił przybra­ ny w dostojne szaty stuletni mędrzec. Wszyscy nasi zagraniczni goście lubili się z nim fotografować — te zdjęcia były takie egzotyczne. Ludowy pieśniarz, mądrość stuleci malująca się w jego oczach i tak dalej. Nawet ja się na to nabrałem, przyznaję, napisałem muzykę do paru jego tekstów. Tak się złożyło. A tu okazuje się, że to wszystko bujda. To znaczy Dżabajew Dżambuł jako człowiek 4 5 211 �oczywiście istniał i rosyjskie teksty, czyli tłumaczenia jego wierszy, także istniały, tylko oryginałów nigdy nie było. Dżabajew Dżambuł może i był dobrym człowiekiem, ale nie był poetą. Przypuszczam, że mógłby nim być, ale nikogo to nie obchodziło, bo te tak zwane tłumaczenia nieistniejących wierszy pisali rosyjscy poeci nie pytając nawet naszego wielkiego pieśniarza ludowego o pozwolenie. Zresz­ tą, gdyby nawet chcieli go zapytać, to i tak by nie mogli, bo nie znali ani słowa po kazachsku, a Dżambuł nie znał ani słowa po rosyjsku. Nie, to nieprawda. Znał jedno rosyjskie słowo: „honorarium". Jego sens wytłumaczono Dżambułowi tak: za każdym razem, po złożeniu podpisu (nie ulega wątpliwości, że Dżambuł był analfabetą, ale nauczono go wykonywać zakrętas, który miał być jego podpi­ sem) ma wypowiedzieć magiczne słowo „honorarium", a wtedy dostanie pieniądze i będzie mógł kupić wiele owiec i wielbłądów. Za każdym razem, gdy Dżambuł stawiał swoją parafkę na umowie, otrzymywał honorarium i stawał się coraz bogatszy. To mu się podobało. Pewnego razu jednak przywieziono go do Moskwy i w ramach marszruty pełnej konferencji, przyjęć i bankietów zorganizowano także spotkanie z dziećmi, z drużyną pionierów. Pionierzy otoczyli Dżambuła prosząc o autografy. Wyjaśniono mu więc, że ma kreślić swój słynny zakrętas. Czynił to, owszem, ale za każdym razem powtarzał „honorarium". Był pewien, że płacą mu za podpis, nic nie wiedział o swoich wierszach. Był bardzo rozczarowa­ ny, gdy zrozumiał, że tym razem nie będzie honorarium i że nie przybędzie mu bogactwa. Jaka szkoda, że nie było przy tym Gogola, to temat dla niego: wielki, znany w całym kraju nieistniejący poeta. Każda groteskowa historia ma jednak również swoją tragiczną stronę. Może ten nieszczęsny Dżambuł naprawdę był wielkim poetą? W końcu brzdąkał na swojej dombrze i coś tam śpiewał. Nikogo to jednak nie interesowało. Potrzebne były szumne ody na cześć Stalina, życzenia w stylu orientalnym z różnych okazji — urodzin, wejścia w życie stalinowskiej konstytucji, wyborów, wojny domowej w Hiszpanii i tak dalej. Setki powodów do rymowania. O żadnej z tych spraw ten niepiśmienny starzec nic nie wiedział. Skąd miał wiedzieć o górni­ kach w Austrii, zresztą, co go to obchodziło? Cała brygada rosyjskich wierszokletów trudziła się za Dżambu­ ła, w tym ludzie znani, jak Konstantin Simonów. Mieli dobre rozeznanie w sytuacji politycznej i pisali tak, żeby zadowolić wodza i nauczyciela, co sprowadzało się głównie do pisania o nim samym. Nie zapominali też o jego sługusach, choćby o Jeżowie. Pamiętam, że w swoim czasie bardzo chwalono pieśń o Jeżowie. Był to utwór w stylu pseudoludowym, którego tematem była tajna policja i Jeżów, jej wspaniały dowódca. Autor wyrażał w niej następujące życzenie: Niech pieśń ma poniesie szeroko w świat chwałę naszego bojownika. Jeżów rzeczywiście zyskał światową sławę, ale nie z tych powodów, o których myśleli twórcy pieśni. Pisali szybko, byli płodni, a kiedy jednego „tłumacza" opuszcza­ ło natchnienie, zastępował go inny, ze świeżymi siłami. W ten sposób nie było przestojów w produkcji. Fabrykę zamknięto dopiero wraz ze śmiercią Dżambuła. Ludzie powiedzą, jak zwykle, że to przypadek wyjątkowy, a ja twierdzę, że bardzo typowy. Nie ma tu nic sprzecznego z regułą, przeciwnie, wszystko jest w zgodzie z regułami, wszystko było tak, jak być powinno. Wielki przywódca wszystkich narodów potrzebo­ wał natchnionych śpiewaków spośród przedstawicieli poszczegól­ nych narodów, a zadaniem państwa było tych śpiewaków wyszukać. Jeśli nie mogli ich znaleźć, to musieli ich stworzyć, stworzyli więc Dżambuła. Dzieje narodzin tego wielkiego nowego poety są także, według mnie, typowe i pouczające. Pewien rosyjski poeta i dzienni­ karz zatrudniony w latach trzydziestych w kazachskiej gazecie partyjnej (wydawanej po rosyjsku) przyniósł do redakcji kilka wierszy, które, jak twierdził, zanotował słuchając pewnego pieśnia­ rza ludowego, a potem przetłumaczył. Wiersze podobały się, wydrukowano je. Wszyscy byli szczęśliwi. W 1 5 1 1 1 c/asie w Moskwie przygotowywano właśnie wystawę osiągnięć s/tuki kazachskiej. Sekretarz partii w Kazachstanie przeczytał w gazecie wiersze „nieznanego poety" i kazał go odnaleźć: „Niech natychmiast pisze pieśń ku czci Stalina". Zwrócono się do dziennikarza: „Gdzie ten twój poeta?" Pismak tak długo stękał i kwękał, aż stało się jasne, że wszystko wyssał z palca. Trzeba było jakoś z tego wybrnąć, a „narodowy poeta kazachski" do wychwalania Stalina i tak był im potrzebny. Ktoś przypomniał sobie, że widział malowniczego starca, który grał na dombrze i wyglądał na fotogenicznego. Stary nie znał ani słowa po rosyjsku, więc nie było problemu. Trzeba było tylko znaleźć mu dobrego „tłumacza". Napisaną naprędce w imie­ niu Dżambuła pieśń sławiącą Stalina posłano do Moskwy. Spodo­ bała się Stalinowi, to było najważniejsze. I tak zaczęło się nowe życie Dżabajewa Dżambuła." PRZYPISY 1 Świadectwo. Wspomnienia Dymitra Szostakowicza tak jak zostały opowiedziane Solomonowi Wolkowowi i w opracowaniu tegoż, przełożyła Barbara Maluch. Niezależna Oficyna Wydawnicza, War­ szawa 1987, s. 176—178 D. Matlański, Malenkije szedewry iz Bałchara. „Dekoratiwnoje Iskusstwo", 1967, nr 9, s. 48 2 3 Grigorij Derwiz, Tradycyjna sztuka ludowa republik radziec­ kich, „Polska Sztuka Ludowa", R. 28, 1974, nr 2 Laki (Lakcy), grupa narodowościowa licząca wg oficjalnej statystyki sprzed 20 lat — 75000 członków Świadectwo ... op. cit. 4 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b82c7bd991eccf82015f0c1066b1a5a.pdf 4cdffbe6e883c498bde4d6d36bd3e30e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2929 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2733 Title A name given to the resource Folkloryzm nauk o kulturze ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Piotr Kowalski FOLKLORYZM NAUK 0 KULTURZE LUDOWEJ* Problem można b y ł o b y s p r o w a d z i ć d o zasadniczego pytania c y n o w a n a s w o i m p r z e d m i o t e m p o z n a n i a , sprzyja m i t o l o g i z o w a - 0 to co i dlaczego u c z y n i o n o z f o l k l o r e m i kulturą l u d o w ą w e n i u i często w t ó r n e m u w p r o w a d z a n i u u t o p i j n y c h w i z j i , bądź współczesności. Tak s f o r m u ł o w a n e zadanie jest w ł a ś c i w i e nie d o wysoko ocenianych zabytkowych tekstów do współczesnego wykonania w j e d n y m , k r ó t k i m tekście. P o w o d y t e g o są tyleż o b i e g u . W s p ó ł c z e ś n i badacze pisali o stałej o b e c n o ś c i mechaniz­ oczywiste, co g i g a n t y c z n i e s k o m p l i k o w a n e — z f o l k l o r e m z r o b i o ­ m u mityzacji k u l t u r y l u d o w e j w myśli n a u k o w e j . Stefan Kołacz­ no wszystko, c o się zrobić d a ł o i t o , c o b y ł o z u p e ł n i e n i e m o ż l i w e , k o w s k i przed laty ujął t o ładniej — „ n a s z stosunek estetyczny d o w y k o r z y s t y w a n o g o w e w s z y s t k i c h m o ż l i w y c h sytuacjach i d o poezji l u d o w e j " celów rozmaitych. W latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h , k t ó r y c h kulturą rozmaite. Nasze d o b r e s a m o p o c z u c i e zyskuje d o d a t k o w y ar­ 1 8 7 p o z w a l a n a m w p r o j e k t o w y w a ć w nią treści masową autor z a j m o w a ł się d o k ł a d n i e streszczało się t o w haśle g u m e n t , g d y m o ż e m y nieco p r o t e k c j o n a l n i e w m ó w i ć f o l k l o r o w i „kultura l u d o w a — d o b r e m n a r o d u " . K ł o p o t z o d p o w i e d z i ą na m y ś l o w e głębie. Często są o n e t y l k o naszą w ł a s n o ś c i ą . zadane pytanie polega także i na t y m , że udzielano jej już wielokrotnie, c o niestety w c a l e nie oznacza, że 8 T e r m i n „ f o l k l o r y z m " k w i t u j e p e w n e nasilające się w różnym ostatecznie s t o p n i u zjawiska społeczne i kulturalne. Trzeba jednak stale Z racji t a k i c h w ł a ś n i e o g r a n i c z e ń — i l o ś c i o w y c h w y m i a r ó w w kulturze m a s o w e j , z a r ó w n o o a n t r o p o l o g i c z n y p r o g r a m k u l ­ tematyki — bohater liryczny tekstu będzie t y l k o j e d e n — nauka, t u r o w y c h ofert, jak i a n t r o p o l o g i ę ich o d b i o r c ó w . Są t o jednak która p o w i n n a z a j m o w a ć się o b i e k t y w n y m o p i s e m , później zaś s p r a w y zasadniczo — interpretacją, zjawisk o b d a r z o n y c h m i a n e m „ k u l t u r y l u d o w e j " . masowej mylone. Nauka j e d n a k często m i e w a uznać za zasadniczy obszar s w o i c h r o z w a ż a ń . wyjaśniano s p r a w ę . pamiętać, że są t o zjawiska inaczej określony stosunek do własnego p r z e d m i o t u p o z n a n i a . I t o s t a n o w i p r o b l e m t e g o t e k s t u . 9 w i e l o r a k i e , c h o d z i , jak różne, c h o ć często w krytykach Kulturę o d b i o r c ó w e t n o l o g o w i e zawsze kultury proponują 10 T e r m i n „ f o l k l o r y z m " zaś ma r z e c z o w o , o b i e k t y w n i e o p i s y w a ć ludowa s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą rzeczywistość; p o s ł u g u j ą c się n i m trzeba Książka jest starannie p r z y g o t o w a n a , z e l e g a n c k i m i w c i ą ż w i d z i e ć o w ą c o najmniej d w u a s p e k t o w o ś ć : oferta komer­ komentarzami i k o l o r o w y m i f o t o g r a f i a m i . Jest w ś r ó d n i c h zdjęcie cyjna — czy w polskiej sytuacji — decyzje p o l i t y k i kulturalnej, W roku 1 9 8 8 A r k a d y o p u b l i k o w a ł y a l b u m Sztuka 2 w Polsce . są oraz społeczna p r a w d a — r y n k o w e z a p o t r z e b o w a n i a k o n s u m e n ­ l u d o w o , c h o ć niektóre e l e m e n t y stroju są bardzo w s p ó ł c z e s n e . t ó w . R y z y k o w n e jest zawsze b u d o w a n i e u o g ó l n i e ń na temat Podpis przynosi i n f o r m a c j ę „ O k o l i c e Ł o w i c z a . Ok. 1 9 7 5 przedstawiające „Kobietę z dzieckiem". Postacie ubrane r." o d b i o r c ó w , (zakres z a i n t e r e s o w a ń a n t r o p o l o g ó w , e t n o l o g ó w ) , Wszystko się niby zgadza, ale t o w s p ó ł c z e s n e zdjęcie, z dzisiej­ w y ł ą c z n i e na p o d s t a w i e t o w a r ó w o f e r o w a n y c h im przez rynek szymi l u d ź m i i o d l e g ł y m i t ł a m i , zawiera w sobie p e w i e n w y o b ­ czy p r o p a g a n d ę . 11 rażeniowy p r z y m u s , p o d p i s g o jeszcze w z m a c n i a . Pisała o t y m Dyskusja o f o l k l o r y z m i e w y b u c h ł a u s c h y ł k u lat sześćdziesią­ Susan S o n t a g : „ F o t o g r a f i a w z m a c n i a n o m i n a l i s t y c z n y p o g l ą d na t y c h i t r w a ł a przez całe lata siedemdziesiąte. W k s z t a ł t o w a n i u rzeczywistość społeczną t r a k t o w a n ą tak, j a k b y składała się z m a ­ m o d e l u p o l i t y k i kuluralnej t o okres szczególny. Programy k u l ­ łych j e d n o s t e k w y s t ę p u j ą c y c h w nieskończenie w i e l k i e j liczbie turalne z a r ó w n o a k c e n t o w a ł y „ u p o w s z e c h n i e n i e " , „ d e m o k r a t y ­ — jako, że n i e s k o ń c z o n a jest liczba zdjęć c z e g o k o l w i e k . Poprzez zację k u l t u r y " , jej „ o ś w i a t o w o ś ć " , jak i skłaniały d o „ r a d o s n y c h " , fotografie ś w i a t staje się c i ą g i e m n i e z w i ą z a n y c h ze sobą s w o b o d ­ k o n s u m p c y j n y c h p o s t a w . Społeczne skutki t e g o b y w a ł y jednak nych cząstek, a historia i w s p ó ł c z e s n o ś ć — s k u p i s k a m i a n e g d o t e k dość d w u z n a c z n e , c o pokazują badania nad ś w i ę t o w a n i e m po 1 fait polsku. 3 divers." N o m i n a l i s t y c z n a sugestia zawiera w s o b i e p u ł a p k ę hipo- stazowania t e g o , c o na f o t o g r a f i i się znajduje. T e r m i n y n a u k o w e , które stają się p u b l i c y s t y c z n ą w ł a s n o ś c i ą , przez s w o j e t e m a t y 12 Obraz „ w s i s p o k o j n e j , w s i w e s o ł e j " i c e p e l i o w s k o k o l o r o w e j , b y ł w t y m w y p a d k u p r o p a g a n d o w o n i e z w y k l e poży­ teczny. S p o r y w o k ó ł „ f o l k l o r y z m u " u s i ł o w a ł y u c h w y c i ć istotę k u l ­ t u r o w y c h zjawisk. Stale u p o m i n a n o się o w i d z e n i e mogą p o w t a r z a ć sugestie takie same. Artykuł chce więc powiedzieć o jednej z m o ż l i w y c h , zapewne między f o l k l o r e m a f o l k l o r y z m e m . różnicy 13 nieprzyjemnej dla p r o f e s j o n a l i s t ó w o d k u l t u r y l u d o w e j , s p r a w i e . W c a l e j e d n a k nie oznacza t o , że udało się ostatecznie uniknąć Otóż za perypetie z f o l k l o r y z m e m , za tracący na o p e r a t y w n o ś c i pułapek interpretacji i s p o ł e c z n y c h użyć i nadużyć n a u k o w y c h termin i p e w n ą k u l t u r o w ą rzeczywistość, za użycia i nadużycia k o n c e p c j i . Rzecz nie t y l k o w przecenianiu znaczenia niektórych w p o s ł u g i w a n i u się l u d o w y m i r e k w i z y t a m i i l u d o w o ś c i ą j a k o instytucji k u l t u r a l n y c h dla p o d t r z y m a n i a „ a u t e n t y c z n y c h " trady­ p e w n y m m o d e l e m , zapisem hierarchii w a r t o ś c i , w s p ó ł o d p o w i e ­ cji. Problem leży w t y m , że ó w r e a n i m o w a n y „ a u t e n t y z m " także dzialni są n a u k o w c y , którzy f o l k l o r e m się z a j m u j ą . Źródła t e g o są zawsze jest w y ł ą c z n i e „ f o l k l o r y z m e m " , jeżeli t y l k o towarzyszą m u różne: brak precyzji w określeniu p r z e d m i o t u p o z n a n i a , s a m o gesty „przebierania s i ę " , w y k o n y w a n i a o d t w a r z a n e j roli. Parado­ 1 s k o m p l i k o w a n i e materii n a u k o w y c h penetracji. Jest też rzecz ksalnie w i ę c f o l k l o r y ś c i m o g l i przyczyniać się d o utwierdzania najważniejsza — t r u d n o ś ć rezygnacji z rozmaitości ról, jakie z m i t y z o w a n y c h przekonań o „ a u t e n t y c z n o ś c i " , f o l k l o r y s t y c z n o - humaniście p r z y c h o d z i pełnić w s p o ł e c z e ń s t w i e : bycia n a u k o ­ ści zjawisk, które były p r z e d m i o t e m ich n a u k o w y c h w c e m , p o p u l a r y z a t o r e m , moralistą, działaczem, c o d o p r o w a d z a e s o w a ń . Niektóre takie zjawiska w c i ą ż f u n k c j o n u j ą w s p ó ł c z e ś ­ zainter­ Skutki nie, ale nie oznacza t o w c a l e , że są t y m s a m y m , czym były wizji w k u l t u r a c h d a w n y c h . N a u k o w i k o n s u l t a n c i STL i Cepelii speł­ kultury l u d o w e j , poprzez p r o g r a m a t o r s k i e intencje o r g a n i z a t o r ó w niają n i e w ą t p l i w i e w a ż n e spłecznie f u n k c j e , ale utrwalają także do mieszania r ó ż n y c h zjawisk i p o s t a w w o b e c b y w a j ą różne: o d t w o r z e n i a nich. literacko-humanistycznych m i m o c h o d e m m n i e m a n i a o istnieniu rzeczywistości, która zamar­ k o n k u r s ó w aż d o s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h z a s t o s o w a ń . 5 Folkloryzm j a k o p o s t a w a s w o b o d n i e z a d o m o w i ł się w nauce, która zajmuje się b a d a n i e m k u l t u r y l u d o w e j . Działalność n a u k o ­ w a także b y w a f o l k l o r y z m e m , w t e d y kiedy nauka — zafas- ła w m u z e a l n y c h salach. Przed dalszymi rozważaniami należy p o c z y n i ć istotne za­ strzeżenie. Pisząc o f o l k l o r y s t y c e m a m na myśli jej społeczne znaczenie, sensy p r z y p i s y w a n e n a u k o w y m u s t a l e n i o m w p o t o c z ­ * A r t y k u ł jest wersją referatu w y g ł o s z o n e g o na sesji pt. Folklor i folkloryzm na Pomorzu Zachodnim dawniej i dziś z o r g a n i z o w a ­ nej w 1 9 8 9 roku w Szczecinie przez W o j c i e c h a Łysiaka. n y m , o b i e g o w y m odbiorze. Przykłady przytaczane nie są w i ę c pretensjami p o d adresem badaczy, e d y t o r ó w , p o p u l a r y z a t o r ó w . Służą one w y ł ą c z n i e d o t e g o , by pokazać, że nałożenie się na 23 �siebie p e w n y c h n i e d o s t a t k ó w w p r e c y z y j n y m ustaleniu w s p ó ł ­ założenia myślenia „ s k a n s e n o w e g o " , n o b i l i t u j ą c e g o p o s z c z e g ó l ­ czesnego p r z e d m i o t u etnografii i f o l k l o r y s t y k i , zadań p o p u l a r y z a ­ ne, cenne okazy w m u z e u m sztuki l u d o w e j . t o r s k i c h , muzealniczych i d o k u m e n t a c y j n y c h oraz działanie k u l ­ Warte o d n o t o w a n i a w t y m kontekście są trzy s p r a w y : tury m a s o w e j i aprobata ze s t r o n y k o n s u m e n t ó w — w s p ó ł k o n s - a. Na naszym r y n k u w y d a w n i c z y m rzadko t y l k o p o j a w i a j ą się t y t u u j ą s k o m p l i k o w a n y obraz w s p ó ł c z e s n e g o f o l k l o r y z m u . N a u ­ scjentystyczne o p r a c o w a n i a o charakterze f o l k l o r y s t y c z n o - d i a l e - k o w c y usiłując u w o l n i ć w ł a s n e prace o d t e g o rodzaju niebez­ k t o l o g i c z n y m . Przykładem w y d a n a przez Instytut Śląski w O p o l u pieczeństw, sami pogłębiają społeczną m i t o l o g i z a c j ę w ł a s n e g o i o p r a c o w a n a przez S t a n i s ł a w a S m i e ł o w s k i e g o a n t o l o g i a Klek- przedmiotu poznania. Folkloryści p r o d u k u j ą f o l k l o r t r a d y c y j n y ; limanki. Opo­ może inaczej — przyczyniają się d o h i p o s t a z o w a n i a historycz­ wieści ludowe Zawiera ona zapisane z d i a l e k t o l o g i c z n ą precyzją ze Śląska Opolskiego Z a s t o s o w a n a notacja jest postacie tak d o k ł a d n a , że staje się barierą nie d o przebycia dla n i e p r o f e s ­ h u m a n i s t y c z n y c h działań n a u k o w y c h m o g ą się w s p o ł e c z n y m j o n a l n e g o czytelnika. T o o c z y w i ś c i e d y l e m a t e d y t o r s k i , decyzja odbiorze na siebie nakładać. „ P o p u l a r y z a c j a n a u k i " a l b o raczej 0 kształcie j ę z y k o w y m oznacza f i n a n s o w ą klęskę, a dla c z y t e l n i k a , nych w y o b r a ż e ń o n i m w e w s p ó ł c z e s n o ś c i . Różne „ n a u k a na użytek m a s o w y " w latach siedemdziesiątych wy­ twarzały także „ a u t o r e f l e k s j ę " k u l t u r y m a s o w e j " , której f o l k loryzm był istotną częścią. Nauki badające kulturę ludową z n a j d o w a ł y się w i ę c zawsze w t a k i m „ a g r e s y w n y m " kontekście. który książki nie przeczyta, lecz t y l k o zobaczy — t o m a g i c z n e w r a ż e n i e czegoś nieskończenie e g z o t y c z n e g o . b. A n t o l o g i e , które c h c ą być 19 przekrojami historycznymi, należą d o p o m y s ł ó w e d y t o r s k i c h najczęściej p o d e j m o w a n y c h . Niebezpieczeństwa b y ł y szczególne, g d y teksty były a d r e s o w a n e Ich kształt w i ą ż e się z d a w n y m i d o szerokiego a u d y t o r i u m . — p r e z e n t o w a n i a najcelniejszych p r z y k ł a d ó w o k r e ś l o n y c h f o r m tradycjami wydawniczymi W p o t o c z n y m r o z u m i e n i u u s a n k c j o n o w a n y m przez p o p u l a r n e działalności literackiej w p e r s p e k t y w i e historycznej. Dla p o t r z e b leksykony, f o l k l o r t o „ l u d o w a t w ó r c z o ś ć artystyczna o b e j m u j ą c a e d u k a c y j n o - m u z e a l n y c h t e g o rodzaju zabiegi p o r z ą d k u j ą c e są literaturę (baśnie, p o d a n i a , p r z y s ł o w i a ) , m u z y k ę (pieśni i t a ń c e ) , n i e w ą t p l i w i e n i e z w y k l e przydatne i pouczające. A n t o l o g i a staje W a r t o zobaczyć, jak p o t o c z n y o d b i o r c a , się prezentacją d z i e j ó w g a t u n k u , f o r m y , t e m a t u itd., i r ó w n o c z e ś ­ czytający a d r e s o w a n e d o n i e g o teksty badaczy k u l t u r y l u d o w e j , nie jest skarbczykiem najlepszych d o k o n a ń . P o p r a w n o ś ć l o g i c z ­ sztukę zdobniczą i t p . " 1 5 nabiera przekonania o w s p ó ł c z e s n o ś c i tak p o j m o w a n e g o f o l k ­ na t a k i e g o założenia jest poza dyskusją. J e d n a k dla c z y t e l n i k a , loru. który w muzeach b y w a nieczęsto, kryje się w t y m niejaka p u ł a p k a . O t o n p . J a n i n a H a j d u k - N i j a k o w s k a o p u b l i k o w a ł a a n t o l o g i ę Nie 1. Konkursy f o l k l o r y s t y c z n e i nieoficjalność. Troską nie t y l k o r e g i o n a l n y c h działaczy k u l t u r a l n y c h jest wszystko 20 bajka . O d b i o r c y o b y t e m u z tekstami f o l k l o r y s t y c z n y m i „ r o z w i j a n i e f o l k l o r u " . Intencje takie są tyleż szlachetne, c o oparte dostarcza ona materiału d o przemyśleń na temat l u d o w e g o , ale na zasadniczym n i e p o r o z u m i e n i u . Jeżeli „ k u l t y w o w a n i e folk­ także i p o t o c z n e g o , myślenia o historii, o s p o s o b a c h postrzegania l o r u " przybiera kształt e s t r a d o w y c h p o p i s ó w a r t y s t ó w w y s t ę p u ­ d z i e j ó w , zasadach selekcji f a k t ó w h i s t o r y c z n y c h w folklorze i ich p a c h n ą c y c h naftaliną k o s t i u m a c h , t o z p e w n o ś c i ą p r z y s w o j e n i a w narracjach e p i c k i c h . Lektura może j e d n a k być w intencjach działaczy miesza się społeczne p o s ł a n n i c t w o z b a ł a ­ także inna ( w y s o k o ś ć n a k ł a d u w s k a z u j e także i na n i e p r o f e s ­ jących w mutnym nazewnictwem. j o n a l n e g o c z y t e l n i k a ) — o d b i o r c a w ł ó c z ą c się p o m u z e a l n y c h 16 Oto po zakończeniu w i d o w i s k o w o - k o n k u r s o w e j Ogólnopolskiego przeglądu gawędziarzy części // salach, g d y l e n i w i e nie będzie m u się c h c i a ł o szukać b i b l i o ­ w g r a f i c z n y c h i n d e k s ó w , może p o g u b i ć się w ś r ó d z a p i s ó w z róż­ regionalnych Byto­ miu ( 1 9 7 6 ) o d b y ł o się t r a d y c y j n e , kameralne s p o t k a n i e uczest­ n y c h epok. T y c h d a w n y c h i t y c h dzisiejszych. W książce z n a j d u j ą n i k ó w , o r g a n i z a t o r ó w , j u r o r ó w i stałych b y w a l c ó w , t y m razem już się o n e wszakże o b o k siebie. w nieoficjalnej, biesiadnej sytuacji. W e d ł u g Smolińskiej 17 zapisów Teresy zarówno timbre opowieści wtedy wygłaszanych, c. W i e l e edycji zawiera rzeczywiście celne, b ł y s k o t l i w e teksty 1 t o zapisane przez zbieraczy w s p ó ł c z e ś n i e . Dla jak i o g ó l n i e j — cały repertuar, z m i e n i ł y się zasadniczo. Prezenta­ o d b i o r c y kryją się w t y m niebezpieczne p u ł a p k i : cja t e k s t ó w toczyła się i n n y m t e m p e m , narratorzy nie musieli t e k s t ó w . Stoi oset 21 nade drogą popularnego preselekcja zawiera „ p i e ś n i , p r z y ś p i e w k i , wszakże liczyć się z „ f o l k l o r y s t y c z n y m i " o c z e k i w a n i a m i o b e c ­ porzekadła". n y c h w c i ą ż na sali o r g a n i z a t o r ó w i ich scenariuszami, które 0 s a m y m zbieraniu, s w o j e j fascynacji w y m u s z a ł y t e m a t y c z n e i r e g u l a m i n o w e ograniczenie w ż y w y m o b i e g u . A n i s ł o w a nie w s p o m i n a o zasadach selekcji. (temat, W e w s t ę p i e , autor, W ł a d y s ł a w S o b c z y k , pisze materiałem słyszanym biesiady, 1 teraz czytelnik o t r z y m u j e zbiór p o c h o d z ą c y c h z o k r e ś l o n e g o s w o i s t e j , autentycznej f o l k l o r o t w ó r c z e j s y t u a c j i , określały potrze­ obszaru t e k s t ó w . Są o n e rzeczywiście dużej urody, b y w a j ą także forma, czas w y k o n a n i a , g a t u n e k i t d . ) . Kształt całej by ludyczne, ale także i integracyjne stałej, w w i ę k s z o ś c i w y p a d ­ i śmiałe, b o , jak w y j a ś n i a autor, zależało m u na ich a u t e n t y c z n o ­ ków, grupy b y w a l c ó w gawędziarskich ści, nie m ó g ł w i ę c z r e z y g n o w a ć z t y c h t e k s t ó w , które b y w a ł y przeglądów. Biesiada w tym zamkniętym środowisku pozwalała rezygnować z w y m u ­ o b s c e n i c z n e i z n i e p r z y z w o i t y m i w y r a z a m i i t d . M o ż e się w i ę c s z o n y c h przez estradę z a c h o w a ń ( t z n . d b a ł o ś ć o s t r ó j - k o s t i u m , c z y t e l n i k o w i w y d a w a ć , że o t r z y m u j e nieretuszowany, a u t e n t y c z ­ cenzuralność, r e k w i z y t y i t p . ) , które o c e n i a n e są przez z a w o d o ­ ny zbiorek b ę d ą c y c h w ż y w y m o b i e g u o p o w i e ś c i f o l k l o r y s t y c z ­ w y c h o r g a n i z a t o r ó w k o n k u r s ó w ( k r y t e r i u m z g o d n o ś c i z tradycją n y c h . Obraz jest j e d n a k n i e p r a w d z i w y — poza z a m i e s z c z o n y m i l u d o w ą jest stale u z n a w a n e za p o d s t a w o w e l ) . J uż p o przeglądzie tekstami p o z o s t a ł o jeszcze w i e l e t a k i c h , których nie w y d r u k o w a ­ i często bez n i e w y g o d n y c h s t r o j ó w , o p o w i a d a się inne teksty, np. n o . O s o b i s t y g u s t i autorskie w y o b r a ż e n i e o w a r t o ś c i a c h k u l t u r y 0 charakterze o b s c e n i c z n y m , z m o t y w a m i s k a t o l o g i c z n y m i , ero­ l u d o w e j p o d y k t o w a ł y zasady w y b o r u . Oryginalność, w a r t o ś c i t y c z n y m i , teksty polityczne... A przecież nieco w c z e ś n i e j , w e d ł u g estetyczne, t r a d y c y j n o ś ć — t o t y l k o niektóre kryteria, n i e w ą t p ­ w y o b r a ż e ń działaczy, kształtuje się w y m a g a n i a p o d adresem liwie niezbędne, tyle że nie u j a w n i o n e . W e współczesnym gawędziarzy, ci zaś — o d g a d u j ą c system p r e m i o w a n i a , d o p a s o ­ repertuarze znajdują się jednak także teksty wują swój słabe, w t ó r n e , w z i ę t e z kultury m a s o w e j , w u l g a r n e . . . reprertuar k o n k u r s o w y do jury. A zgromadzona nieautentyczne, Dopiero p u b l i c z n o ś ć słucha i o g l ą d a , i w y p r o w a d z a ć ma w n i o s k i na temat razem t w o r z ą o n e panoramę kultury, której zapisem ma w c i ą ż ż y w e g o — b o t o przecież w i d a ć — f o l k l o r u . „ W i e ś tańczy zbiorek-antologia. 1 śpiewa". 3. E d y t o r s t w o : w stronę stylizacji. „ C z ę s t o na prośbę w y c i e c z k o w i c z ó w u z u p e ł n i a ł e m 2. E d y t o r s t w o : w stronę skansenu. być swoje Potrzeby p u b l i k o w a n i a t e k s t ó w f o l k l o r u d o k u m e n t u j ą szcze­ informacje ( p r z e w o d n i k a ) o p o w i a d a n i e m legend i g a d e k l u d o ­ gólnie wyraźnie kłopoty z przedstawianiem tradycyjnego folkloru w y c h p o kaszubsku. Przypominałem sobie o p o w i e ś c i zasłyszane jako w s p ó ł c z e s n e j realności społecznej. W y d a w a n e zbiory f o l k ­ w d z i e c i ń s t w i e , i sam w y m y ś l a ł e m n o w e . D w a d o ś ć lorystyczne z i n t e n c j a m i n a u k o w y m i , p o p u l a r y z a t o r s k i m i bądź w y s t ą p i e n i a w telewizji, a także w y k o r z y s t a n i e m o i c h o p o w i a d a ń udane od w a u d y c j a c h r a d i o w y c h zachęciło m n i e d o bliższego zajęcia się rzeczywistości obrazu k u l t u r y w i e j s k i e j . W y d a j e się, że o s o b l i w i e s p r a w a m i r e g i o n u i nawiązania ścisłych k o n t a k t ó w ze ś r o d o w i s ­ istotne w kiem działaczy r e g i o n a l n y c h . " d o k u m e n t a c y j n y m i , m o g ą służyć k s z t a ł t o w a n i u dalekiego tym konstruowaniu i sprzyjaniu utwierdzania się w s p o ł e c z n y m o b i e g u m n i e m a n i a o kształtach k u l t u r y l u d o w e j , są 24 22 W y p o w i e d ź autora g a w ę d o p u b l i k o w a n y c h przez L S W j e s t �bardzo charakterystyczna. U j a w n i a m o t y w a c j e pisania — p o p u ­ n y c h z i n n y m i historycznie systemami kultury. M ó w i ą c w istocie laryzacja, u a t r a k c y j n i e n i e pracy p r z e w o d n i k a , „ k u l t y w o w a n i e " 0 przeszłości, pragnie jej szukać w e w s p ó ł c z e s n o ś c i . W n i o s k i tradycji. P o s t a w a jest z u p e ł n i e zrozumiała: o t o pisarz z n a u k o w y c h o p i s ó w mają b y ć praktyczne — aby mówi uchronić 0 własnej potrzebie pisania. J e d n o c z e ś n i e p o j a w i a się także i inna kulturę l u d o w ą przed niszczącym u p ł y w e m czasu, trzeba ją sugestia — t r z e b a w z m o c n i ć a u t o r y t e t w ł a s n e g o przekazu: kryje z m u m i f i k o w a ć w skansenie. J e d n a z autorek dylematy te, p r a w i e się za n i m nie t y l k o t a l e n t a u t o r a , ale także w i e l o w i e k o w a tradycja s y m b o l i c z n e , zamknęła w t y t u l e s w o j e g o szkicu 1 ustny przekaz. G a w ę d y są w i ę c p o d p i s a n e , a w i ę c — autorskie, stan r ó w n o c z e ś n i e j e d n a k są d o w a r t o ś c i o w a n e przez tradycyjny kultury w środowisku Współczesny wielkoprzemysłowym 29 przywołanie ( . . . ) . J e d n o z n i e b e z p i e c z e ń s t w , na jakie etnografia jest narażo­ m o d e l u i u t r w a l o n y c h w społecznej ś w i a d o m o ś c i w a r t o ś c i k u l ­ na w s w o i c h s z l a c h e t n y c h i n t e n c j a c h , polega na nakładaniu się tury l u d o w e j . W efekcie z b i o r k i są t w o r a m i h y b r y d y c z n y m i : są s p o ł e c z n y c h r ó l , n a u k o w c a , który opisuje, t ł u m a c z y i interpretuje zarazem a u t o r s k i e i p o d m i o t o w e , jak r ó w n i e ż l u d o w e i k o l e k t y w ­ fakty i działacza-społecznika, który chce w p ł y w a ć na kształty ne. W istocie f o l k l o r y s t y c z n y m i być przestają — nie są wszakże społecznej i k u l t u r o w e j rzeczywistości. zapisem a u t e n t y c z n y c h , a n o n i m o w y c h działań t e k s t o t w ó r c z y c h , Popularyzatorskie, e t n o g r a f i c z n e opisy w czytelniczych k o n ­ lecz s t a n o w i ą efekt ś w i a d o m y c h działań, w y b o r u o d p o w i e d n i e j s e k w e n c j a c h zabarwiają się w a r t o ś c i u j ą c o i nostalgicznie. O t o f o r m y , p o d d a n i a j ę z y k a - g w a r y uczytelniającej o b r ó b c e , selekcji o p o w i a d a j ą c o t y m , z c z y m „ s t y k a się na c o d z i e ń " turysta t e m a t ó w , a często n a w e t — przeniesienia w ą t k ó w z i n n y c h , p r z y b y w a j ą c y na Śląsk, e t n o g r a f i n f o r m u j e o w y g l ą d z i e , a w i ę c w c z e ś n i e j z n a n y c h przez pisarza a n t o l o g i i . W s z y s t k o t o c z y n i o n e 2 3 jest z pełną „ ś w i a d o m o ś c i ą f o r m y " , o s o b l i w i e stylizatorskiego 1 życiu w s i . Lakoniecznie stwierdza: „ W e w s p ó ł c z e s n y m b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m , o b o k cegły, mają d y s t a n s u d o w ł a s n e j działalności artystycznej i w y k o r z y s t y w ­ z a s t o s o w a n i a r ó w n i e ż i inne materiały, n p . ' p u s t a k i ' . " Obraz anego t w o r z y w a . współczesności 4, E d y t o r s t w o : w stronę repertuaru p o t o c z n e g o . zwięzła, o w y g l ą d z i e całego w i e j s k i e g o obejścia: „ C a ł o ś ć obejś­ dopełnia informacja, jak poprzednio bardzo M o ż n a p r o b l e m y edytorskie p o t r a k t o w a ć bardziej n o w o c z e ś ­ cia otacza o g r o d z e n i e — d a w n i e j w y p l a t a n e ze ś w i e r k o w y c h , nie: a n t o l o g i e d o w c i p ó w śląskich, które zaczęły się u k a z y w a ć s o s n o w y c h l u b j o d ł o w y c h gałęzi, później w y k o n y w a n e z c i e n ­ w opracowaniu Doroty Simonides, początkowo były p o w o d e m k i c h żerdzi, a o b e c n i e zastąpione m e t a l o w y m i s i a t k a m i . " 3 0 r o z l i c z n y c h a t a k ó w ze s t r o n y f o l k l o r y s t ó w . Nie rozumiejąc z a i n ­ Dla k u l t y w o w a n i a tradycji z a p e w n e b y ł o b y lepiej, żeby o g r o ­ t e r e s o w a n i a w s p ó ł c z e s n ą rzeczywistością f o l k l o r y s t y c z n ą zarzu­ dzenia były z gałęzi. A l e jeżeli się już t a k i c h nie r o b i , t o należy nie cano i m , że lekceważą s p r a w ę g e n e a l o g i i p u b l i k o w a n y c h teks­ t y l k o fakt t e n s k o n s t a t o w a ć , ale także i w y p r o w a d z i ć z niego t ó w , że zamieszczono w n i c h a n e g d o t y nie t y l k o o l u d o w y m w n i o s k i . N a w e t n o w e , s t a n d a r d o w e b u d o w n i c t w o , c h o ć b y na­ p o c h o d z e n i u , często zaczerpnięte ze ś r o d k ó w m a s o w e g o przeka­ wet zu, dalej — że narratorami b y w a l i ludzie z r ó ż n y c h , a w i ę c nie „ p r o d u k u j e " także s t o s o w a n e n o r m y k u l t u r o w e : oswajania prze­ zawsze l u d o w y c h ś r o d o w i s k . 24 Sama autorka w r a c a ł a p a r o k r o t ­ nie d o uzasadnienia tej s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j r ó ż n o r o d n o ś c i . 25 T y l k o p o m o c n i c z o i n t e r e s o w a ł o ją p y t a n i e o p o c h o d z e n i e t e k s ­ ż y w y m , autentycznie w y k o n y w a n y m repertuarze. Dopiero upodobaniami badacza, strzeni, s t a n d a r d ó w e s t e t y c z n y c h , określa r ó w n i e ż kształty roz­ m a i t y c h interakcji. P r z e k o n y w u j ą c o opisują t o o d lat badacze w „ J o u r n a l of Popular C u l t u r e . " t ó w , s p r a w ą najważniejszą miał b y ć fakt w y s t ę p o w a n i a a n e g d o t w nie g o d z i ł o się z e s t e t y c z n y m i 3 1 N a u k o w e i p u b l i c y s t y c z n e użycia t e r m i n u „ f o l k l o r y z m " o d ­ syłają zawsze d o całej w i ą z k i pojęć z w i ą z a n y c h z „ l u d o w o ś c i ą " , umieszczenie k o n k r e t n e j a n e g d o t y w ś r ó d i n n y c h , w y k o n y w a ­ „ludem". nych w pozwala społecznej a k t y w n o ś c i i t u muszą się u j a w n i a ć obnażając maleją­ w y ś l e d z i ć realne, a k t u a l n e znaczenia p o s z c z e g ó l n y c h t e k s t ó w . cą o p e r a t y w n o ś ć przez n a u k ę w y m y ś l o n e g o , o b i e k t y w i z u j ą c e g o Rekonstrukcja ś w i a t o p o g l ą d u „ n o s i c i e l i f o l k l o r u " staje się t y m w intencji pojęcia. d a n y m m o m e n c i e , ś r o d o w i s k u , kontekście, s a m y m o p i s a n i e m stanu dzisiejszego ich m e n t a l n o ś c i . Jest t o P o w i k ł a n e relacje n a u k i , p u b l i c y s t y k i , propagandy, T e r m i n e m bardzo t u b l i s k i m jest „ r e g i o n a l i z m " . „ F o l k l o r y z m r ó w n o z n a c z n e z p o s t u l a t e m zbliżania się d o p o s z u k i w a ń raczej — sytuacji f o l k l o r o t w ó r c z e j niż upieranie się przy s o c j o l o g i c z n y c h m a s o w e j , jej stylem l u d y c z n y m , stylem n a w e t p o ż ą d a n y m . N a t o ­ i n d e k s a c h . D o w c i p y lokują się blisko „ ś w i a d o m o ś c i miast r e g i o n a l i z m p i ś m i e n n i c t w a jest w dalszym ciągu rezultatem nej". 2 6 potocz­ O d c z y t a n i e t e k s t ó w w tej p e r s p e k t y w i e pokazuje o g r o m n e przesunięcia f u n k c j o n a l n e — o t o d a w n e o p o w i e ś c i w i e r z e n i o w e , w e w s p ó ł c z e s n y m przekazie stać się m o g ą nagle materią o p o w i e ­ ści h u m o r y s t y c z n y c h . 27 „ C e l e m p u b l i k a c j i — piszą a u t o r z y w e w s t ę p i e d o kultury S u l i m a — jest dla m n i e nie tyle różnic, ile w y n i k i e m — przejawem użyjmy t u kultury wartościującego określenia — n i e r ó w n o ś c i w d o b i e r ó w n y c h s z a n s . " 3 2 Folkloryzm z g o d n i e z p r z y j m o w a n y m i d e f i n i c j a m i , jest z w i ą ­ zany z I u k ł a d e m k u l t u r y w e d ł u g t e r m i n o l o g i i A n t o n i n y K ł o s k o w - 5. Radość i m e l a n c h o l i a s k a n s e n ó w , czyli p u ł a p k i e t n o g r a f i i . ludowej pisze R o c h na Śląsku i w Częstochowskiem skiej. 33 M a w i ę c apetyt i m o ż l i w o ś c i p o c h ł a n i a n i a r e g i o n a l n y c h Zabytków o d r ę b n o ś c i . Ś r o d o w i s k o w e ograniczenia r e g i o n a l i z m u , o k t ó r y c h — było przed­ pisze R o c h S u l i m a , nie w y c z e r p u j ą charakterystyki p r o b l e m u . s t a w i e n i e w f o r m i e p o p u l a r n e j m o ż l i w i e p e ł n e g o obrazu t r a d y c y j ­ K ł o p o t polega na t y m , że w e w s p ó ł c z e s n e j historii p u l s o w a n i e nej k u l t u r y (...)". Nieco dalej d o p o w i e d z i a n e zostają jeszcze p o w s t a w a n i a i zamierania r u c h ó w r e g i o n a l n y c h , nie było t y l k o u w a g i na t e m a t m o t y w a c j i p o d j ę c i a o p r a c o w a n i a : „ S t a r a n o się kwestią potrzeb l o k a l n y c h s p o ł e c z n o ś c i . D e c y d o w a ł y w o m a w i a n e j gałęzi w i e d z y u w y p u k l i ć najistotniejsze p r o b l e m y , raczej d o m i n u j ą c e t e n d e n c j e p o l i t y k i kulturalnej i s p o ł e c z n e j . s z c z e g ó l n i e t e , z którymi żyjący, czy p r z y b y w a j ą c y na Śląsk Kultura l u d o w a — z m i t o l o g i z o w a n a przez politykę i tradycję stykają się na c o d z i e ń . " 2 8 34 — d o d a t k o w o jeszcze m i t y z o w a n a przez naukę, która ma ją U z a s a d n i e n i e potrzeby w y d a n i a p o p u l a r n e g o i n i e w ą t p l i w i e b a r d z o p o ż y t e c z n e g o informatora o kulturze l u d o w e j o tym regionu o p i s y w a ć — stawała się często w y g o d n y m materiałem d o w y ­ g r y w a n i a rozmaitych a k t u a l n y c h p o t r z e b p o l i t y c z n y c h . M o ż l i w o ­ ś l ą s k i e g o jest znamienne. Kilka p r o b l e m ó w jest t u bardzo w y r a z i ­ ści grania o d w o ł a n i a m i d o z m i t y z o w a n e j l u d o w o ś c i d o k u m e n ­ s t y c h . K ł o p o t e m p o d s t a w o w y m jest r o z u m i e n i e pojęcia „ k u l t u r a tują perypetie ze s ł o w e m „ l u d o w a " w p r o g r a m a c h p o l i t y c z n y c h l u d o w a " . S p r a w a druga zasygnalizowana jest s ł ó w k i e m „ t r a d y ­ lat czterdziestych, ale także intencje z a m a n i f e s t o w a n e w przemó­ c y j n a " — z a w i e r a się w n i m p e w n a teza o p r z e d m i o c i e p o d ­ w i e n i u Bieruta na o t w a r c i e rozgłośni w r o c ł a w s k i e j w 1 9 4 7 r. 35 s t a w o w y m , presupozycja j e g o interpretacji. Kwestią dalszą jest W trakcie obrad j e d n e j z konferencji n a u k o w y c h p o ś w i ę c o ­ p o i n t a c y t a t u — w zakończeniu m ó w i się, że c h o d z i o zjawiska, n y c h p r o b l e m a t y c e k u l t u r y w s i , nad s t o ł e m prezydialnym umiesz­ z k t ó r y m i s t y k a m y się na c o dzień. A w i ę c — dziś, w s p ó ł c z e ś n i e c z o n o napis:' „ W a r t o ś c i k u l t u r y c h ł o p s k i e j ź r ó d ł e m odrodzenia i w m i a r ę często, a może n a w e t — p o w s z e c h n i e . I wreszcie n a r o d o w e g o " (Siedlce, 1 9 8 8 ) . I d e o l o g i c z n e d z i e d z i c t w o Ż e r o m ­ z n a j d u j e się t u akces d o niejakich z o b o w i ą z a ń — trzeba w y j a ś n i ć skiego, Solarza, Ciernika, agraryzmu, p o w r ó c i ł o c h o ć w o d m i e n ­ i d b a ć o kształt w ł a ś c i w y , czysty, oryginalny, „ t r a d y c y j n y " k u l t u r y nej zasadniczo sytuacji, a w i ę c i z i n n y m i już znaczeniami. Stało l u d o w e j . P u ł a p k i etnografii w jej s p o ł e c z n y m o d b i o r z e można się m o t t e m prac n a u k o w y c h , ale s w o i m p r o g r a m o w y m charak­ streścić k r ó t k o — otóż chce ona m ó w i ć o „ p r z e d m i o t a c h " , k t ó r y m terem n a u k o w o ś ć zmieniało w s p o ł e c z n i k o w s k i postulat. p r z y p i s u j e się w a l o r „ t r a d y c y j n o ś c i " , a w i ę c d a w n y c h i z w i ą z a ­ Józef Burszta p o j m o w a ł f o l k l o r y z m „ w y s t a w i e n n i c z o " . M o ż e 25 �się jednak okazać, że zespół zjawisk przez n i e g o t e r m i n e m t y m p r z e d m i o t b a d a ń nad kulturą l u d o w ą . K o n c e n t r o w a n i e się t y l k o o b e j m o w a n y okaże się o w i e l e szerszy i bogatszy w społeczne na reliktach oznacza, że nauka będzie p r o d u k o w a ł a najbardziej znaczenie. Z f o l k l o r y z m u j a k o s p o ł e c z n e g o zjawiska, które p o s i a ­ niebezpieczną, z m i t o l o g i z o w a n ą w e r s j ę f o l k l o r y z m u : będzie b o ­ da społeczne tradycje i n a u k o w e , o b i e k t y w n e o p i s y stanu w y j ­ w i e m w istocie w y t w a r z a ł a s w ó j w ł a s n y p r z e d m i o t p o z n a n i a . ś c i o w e g o ( f o l k l o r u ) , można z b u d o w a ć hipostazę, sugestię ist­ F o l k l o r y z m jest działaniem „ w y s t a w i e n n i c z y m " , często w t ó r ­ nienia w nieskażonej postaci rezerwuaru w a r t o ś c i dla n a r o d o w e ­ nie w p r o w a d z a j ą c y m d o ż y w e j k u l t u r y d a w n e teksty. Trzeba g o odrodzenia. Tradycja r o m a n t y c z n e g o i p o l i t y c z n e g o myślenia j e d n a k pilnie u w a ż a ć , żeby ulegając fascynacji d a w n y m i , u r o k ­ p o s t a w ę taką bardzo u ł a t w i : uroda i m e l a n c h o l i a s k a n s e n ó w l i w y m i tekstami na n o w o zaistniałymi, nie zacząć dostarczać pocznie a r g u m e n t ó w d o w i z j i r ó w n i e ż p o l i t y c z n i e n a u k o w y c h , m e l a n c h o l i j n y c h hipotez i hipostaz na t e m a t kształtu nacechowanych. 36 budować współczesnej kultury w s i . O c z y w i ś c i e s p r a w ą s p o ł e c z n y c h i p o l i t y c z n y c h i d e o l o g i i jest „ S p o s ó b u j m o w a n i a bazujący na p r z e d s t a w i e n i u historycznie w y k o r z y s t y w a n i e e l e m e n t ó w tradycji. T y m istotniejsze są n a u k o ­ z m i e n i a j ą c y c h się f o r m i s z c z e g ó ł o w y c h o p i s a c h p o s z c z e g ó l n y c h w e ustalenia, z d e f i n i o w a n i e zakresu o b s e r w a c j i etnografii i f o l k ­ części u b i o r u l u d o w e g o i j e g o o z d ó b (...) — pisze badaczka lorystyki. Z a p e w n e s p r a w ą p o d s t a w o w ą jest rozdzielenie historii, — jest nadal p r z e d m i o t e m rozważań szerokiego kręgu badaczy tradycji i w s p ó ł c z e s n o ś c i . Czasem t o k ł o p o t l i w e — p r z e d m i o t y i dla n a u k i , a także z a i n t e r e s o w a n y c h f o l k l o r e m ma d u ż e znacze­ z historycznych badań są wszakże w c i ą ż w u ż y c i u : o p o w i a d a się nie, zwłaszcza praktyczne, przy o d t w a r z a n i u , r e k o n s t r u o w a n i u stare teksty, u ż y w a przestarzałych narzędzi, inne w oraz p r o p a g o w a n i u m o t y w ó w r e g i o n a l n y c h . " spoczywają w cieniu Levi-Straussowskim płotów... bricollagem Trzeba jednak zobaczyć Współczesność odpadków nieładzie jest często 3 8 O t o k ł o p o t p o d s t a w o w y : w y m i e n n o ś ć ról s p o ł e c z n y c h j a k i e dziejów kultury. humaniście przychodzi nowe sfunkcjonalizowanie tekstów h i s t o r y c z n y c h p r z e k a z ó w o d n a j d u j e ich relikty w e w s p ó ł c z e s n o ­ pełnić. Badacz k u l t u r o w e j dawności, kultury, dostrzec zupełnie n o w e , c h o ć b y nieautentyczne g e n e t y ­ ści. J a k o muzealnik, popularyzator i działacz — c h c e d b a ć o ich cznie, ale ż y w e w użyciach przekazy. I d o p i e r o w t e d y można trwanie — s p r ó b o w a ć je s y s t e m o w o n a c e c h o w a n e . J e s t w t y m często moralistą, k t ó r y z a s m u c o n y interpretować. Wymaga to wielu bo to dawne, bo wartościowe i sentymentalnie n o w y c h d e f i n i c y j n y c h z a b i e g ó w , z g o d y na z u p e ł n i e inny obraz w s p ó ł c z e s n ą bylejakością, zżyma się w i d z ą c panoszącą się na w s p ó ł c z e s n e g o f o l k l o r u , i n n y c h w a r t o ś c i o w a ń , a także o d m i e n ­ j e g o dzisiejszym p o l u o b s e r w a c j i n a u k o w y c h — k u l t u r o w ą t a n ­ nych narzędzi p o z n a w c z y c h . 37 Trzeba w n a u k o w y c h b a d a n i a c h detę. B y w a także d z i a ł a c z e m - p o l i t y k i e m , który pragnie z o p i - zgodzić się, że elementy tradycji w z i ę t e z d a w n i e j s z y c h k o n t e k s ­ s u - p r z y w o ł a n i a tradycji w y p r o w a d z a ć w n i o s k i i a r g m e n t y t ó w są już t y l k o k u l t u r o w y m i c y t a t a m i , często uroczymi i urzeka­ teraźniejszych i przyszłych działań. F o l k l o r y z m jest zawsze w y ­ j ą c y m i , czasem n a w e t f u n k c j o n a l n y m i . J a k o c y t a t y są j e d n a k g r y w a n i e m historii, nauka m u s i t o precyzyjnie p o w i e d z i e ć i z o b a ­ czymś zasadniczo i n n y m niż w p i e r w o t n y m ś r o d o w i s k u . O n e czyć t o , c o w d a w n i e j s z y m jej p o l e t k u jest dzisiaj. P r z e d m i o t e m do znaczą c o i n n e g o , o d m i e n n e też pełnią f u n k c j e . Nie umniejsza t o b a d a ń p o w i n i e n b y ć także m i ł o ś n i k , f o l k l o r y s t a , etnograf, tak jak ich znaczenia, ale nakazuje w n o w y s p o s ó b w i d z i e ć w s p ó ł c z e s n y jest n i m artysta, dla k t ó r e g o „ l u d o w o ś ć " b y w a inspiracją. PRZYPISY 1 P. K o w a l s k i , Parterowy Olimp. Rzecz o polskiej kulturze masowej lat siedemdziesiątych, Wrocław 1988 E. Fryś, A . Iracka, M . Pokropek, Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa 1 9 8 8 S. S o n t a g , O fotografii. W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 2 6 Interesującym przykładem o s o b l i w i e „ u t o p i j n e g o " myślenia o kulturze l u d o w e j w latach siedemdziesiątych b y ł y prace W . Pawluczuka. J . Burszta, Kultura ludowa — kultura narodowa. Warszawa 1 9 7 4 ; R. S u l i m a , O regionalizmie bez iluzji, „ R e g i o n y " 1 9 8 8 nr 1—4 Cz. R o b o t y c k i , Myślenie typu ludowego, „Etnografia Pol­ s k a " 1 9 8 5 nr 1 ; L. S t o m m a , Antropologia ku/tury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa 1 9 8 6 S. K o ł a c z k o w s k i , Nasz stosunek estetyczny do poezji ludo­ wej, ( w : ) tenże. Pisma wybrane, t. 1 , W a r s z a w a 1 9 6 8 Por. J . Burszta, hasło Folkloryzm ( w : ) Słownik etnologicz­ ny. Terminy ogólne. W a r s z a w a 1 9 8 7 A . K ł o s k o w s k a , Kultura masowa. W a r s z a w a 1 9 8 0 , P. K o w a ­ lski; Wokół literatury popularnej, „ L i t e r a t u r a L u d o w a " , 1 9 7 6 , nr 2 Por. Cz. R o b o t y k i , op.cit. P. K o w a l s k i , Parterowy..., op.cit. B. S u ł k o w s k i , Zabawa. Studium socjologiczne. Warszawa 1984 J . Burszta, Kultura ludowa..., op.cit. P. K o w a l s k i , op.cit. J . Burszta, Fokloryzm, op.cit. J . Kmita, O kulturze symoblicznej. Warszawa 1982 T. S m o l i ń s k a , Z wybranych problemów dawnej i współ­ czesnej sztuki opowiadania, O p o l e 1 9 8 7 ; tejże, „Ja wóm trocha połosprowiom...", Opole 1986 S. S m i a ł o w s k i , Kleklimanki. Ludowe opowieści ze Śląska Opolskiego, Katowice 1967 O d y l e m a t a c h w s p ó ł c z e s n e g o e d y t o r s t w a por. P. K o w a l s k i , Antologie śląskich dowcipów, czyli dylematy folklorystycznego edytorstwa, „ A n n a l e s Silesiae" ( w d r u k u ) . J . H a j d u k - N i j a k o w s k a , Nie wszystko bajka.... W a r s z a w a 1987 W . Sobczyk, Stoi oset nade drogą. W y b ó r i oprać.... Warszawa 1 9 8 7 2 3 4 6 6 7 8 8 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 26 2 2 A . D o m i n i k , Gawędy kaszubskie. W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 1 0 W . P a w l u c z u k , Żywioł i forma. W a r s z a w a 1 9 7 8 J . K r z y ż a n o w s k i , Wybór roweru, czyli o śląskim humorze ludowym, ( w : ) tenże. Paralele, W a r s z a w a 1 9 7 7 S. S i m o n i d e s , Śląskie beranie czyli humor Górnego Śląska. W y b ó r i oprać..., K a t o w i c e 1 9 8 8 ; por. tejże: Bery to nie tylko gruszki czyli rzecz o humorze śląskim, O p o l e 1 9 8 4 Por. n p . T. H o ł ó w k a , Myślenie potoczne. Warszawa 1986. Inspirujące są t u także refleksje w y w o d z ą c e się z kręgu a m e r y k a ń ­ s k i e g o i n t e r a k c j o n i z m u s y m b o l i c z n e g o . Por. np. M . M a r o d y , Technologie intelektu. W a r s z a w a 1 9 8 7 D. S i m i n i d e s , Śląski horror. O diabłach, skarbnikach, utopcach i innych strachach, Katowice 1984 Zabytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem, B y t o m 1 9 7 5 , s. 9 K. Kaczko, Współczesny stan badań tradycyjnej kultury ludowej w środowisku wielkoprzemysłowym Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, „Łódzkie Studia Etnograficzne" XX (1979). B. H e i n d r e i c h , Budownictwo, ( w : ) Zabytki kultury..., op.cit. Por. także, E. G i l , S. Pilarski, Budownictwo ludowe Opolszczyzny, Kraków 1970 Por. „ J o u r n a l of Popular C u l t u r e " 1 9 7 7 , nr 3 R. S u l i m a , O regionalizmie..., op.cit., s. 1 0 7 A . K ł o s k o w s k a , Społeczne ramy kultury. W a r s z a w a 1 9 7 2 P o u c z a j ą c y m p r z y k ł a d e m m a n o w c ó w myślenia o r e g i o n a ­ lizmie które g u b i ten p o l i t y c z n y aspekt jest praca R. Karpińskiego, Prasa w systemie kultury. W a r s z a w a 1 9 7 9 J . Jastrzębski, Wokół kultury iliteratury ludowej. W a r s z a w a 1 9 7 9 ; tenże. Między apologią a negacją. Kultura ludowa w pole­ mikach 1939—1948, Warszawa 1987 Przykładem t a k i e g o myślenia jest książka J . S z c z e p a ń s ­ k i e g o Chłopi i kultura chłopska w społeczeństwie polskim. Warszawa 1 9 8 8 P. K o w a l s k i , Próba nowej definicji operacyjnej folkloru, „Literatura L u d o w a " ( w druku) B. Bazielich, Współczesne aspekty badań nad strojami ludowymi, „ L u d " L X V I I : 1 9 8 3 , s. 291 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 28 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7a9cb148b344ed6b22b2326d1947fc7.jpg cd1239e19c8ee70d5a8f3a119e608089 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa20e4e94ff0e13a834e02ae1d237c35.jpg 8f7d4f128d9e8c2c6e00d522d9274880 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Forma do oscypków / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska [dawna hala Kominy Dudowe] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource jedzenie regionalne ; serowarstwo ; rzemiosło ; naczynia ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawia rozłożoną i złożoną drewnianą formę do wyciskania oscypków (tzw. oscyporka). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_O.2.12.4_01 PAE_FNK_24.38.XIII_O.2.12.5_01 Dolina Chochołowska forma do oscypków jedzenie regionalne naczynia oscypek oszczypek Podhale pożywienie produkt regionalny rzemiosło serowarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9f17b540d0d1768ef1aeba8ff96181d.pdf f6b55febdc9770cc4afbdc9486098a52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3718 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource pożywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3492 Title A name given to the resource Forma do wypieku ciasta z okolic Międzyrzecza / Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource POLSKA SZTUKA LUDOWA 1960 t.14 z.1, s.39-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Jasiewicz FORMA DO W trakcie nych latem nańskich WYPIEKU badań na Ziemi 1958 r o k u dzięki odnaleziono Lubuskiej, przez pomocy CIASTA grupę W.R.N. prowadzo­ etnografów w Zielonej w Kalsku, pow. Skwierzyna, zdobioną formę żelazną, Górze, interesująco przypominającą kształtem szczypce d o w y p i e k u przytwierdzone swym opłatków. D o dwóch trzonków długości 55 c m . , zakończonych zgrubieniami, poz­ są p r z y gałkowatymi pomocy zgrza­ Z OKOLIC mogło co p r a w d a przedstawiać w y k o n a n i e s t e m p l i . B y ć może część z n i c h zdobniczych często nych z kowala kojeściami, w przybliżanie t e n sposób m a n i p u l a c j e rę­ o b u tabliczek znajdującego tablicz­ i się między zgniatanie nimi ciasta ( i l . n a s t r . tytuł.). Obie tabliczki wierzchniach jest jedna z przecinakiem menty z w n a stykających Szczególnie ( i l . 1). W znajdują połączonych stemplem) posiadają tabliczek zdobnicze kole się t u w y b i t e postaci: sobą kiści trzema się p o ­ bogato zdobiona zakreślonym stemplem winogron, t e były (wyciśniętymi zapewne stemplami, albo w y k o n a n e Układ raźne wzorów jest nawca ele­ również półkolistymi b r u z d a m i , j e l e n i w s k o k u , d u ­ Serca jest dążenie albo techniką kami), a serca siebie. niezwykle wybite prosty. do symetrii. W koła oraz kwiatki Symetria wana grzbietem, całość księżyce", jący a drugi jest w z list­ naprze­ w posta­ stanowiące układ d e k o r a c y j n y zawarty księżyców wskazuje Między kołem są potrójne dodatkowy t a r c i e niektórych, n a j b a r d z i e j T a k skompono­ kole. t a b l i c z k i umieszczone zamyka­ wewnątrz koła. Z a ­ zbliżonych d o koła pół­ one wycięte t r z y m a n y m ukośnie, p ó ł o k r ą g ł y m p r z e c i n a k i e m , wyrysowaniem się wycięte koła. koło N a drugiej i wybite tabliczce na zewnątrz księżyce". W e w n ą t r z koła znajdują tworzące kratownicę Tak wybór elementów „pół­ karby jące w l u d o w e j sztuce wielokrotnie jak i prymi­ t u często w y s t ę p u ­ zwierzęta serca. Nieco l u b małomiasteczkowego i roś­ trud­ kowala Por.: T . Seweryn, Arcydzieła żelazorytu ludo­ wego, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1955, n r 6. Z . G l o g e r , Encyklopedia staropolska, Т. I , W - w a 1900, s. 49. W . Rusiński, Inwentarze dóbr szlacheckich po­ wiatu kaliskiego, Т . I , W r o c ł a w 1955, s. 23. 1 2 ;l roku przedmiot, funkcji, Forma 1956 z miejsca znajdowała powiatowej n i e uła­ pochodzenia się w składnicy złomu żelastwa, będzie przerobić kowalskie. o formie z Kalska j a k o o szczypcach o p ł a t k ó w n i e dała się utrzymać. Z a s t a n a w i a ł nie spotykany przy a przede rakterze żelazkach Także 1 ciasta bezpośrednio wypiekanego brak kształt wśród zdobień kratownica nasuwała konsumpcyjnym w formie. do okrągły, opłatkowych wszystkim religijnych . o bardziej kuźni przywie­ w y b r a ł ją ze stosu m u się, że ł a t w o n a kleszcze Hipoteza ręko­ oczywiście d l a w Kalsku, pow. Skwierzyna, wydawało formę się n a f o r m ę znaleziono jego Międzyrzeczu. K o w a l gdyż kratownicę, W cha­ sumie to z a d e c y d o w a ł o , a b y s z c z y p c e z K a l s k a uznać za f o r m ę do domowego wypieku ciasta, P o l s k i m . i n . p o d nazwą Przejrzenie znajomość ziemiach. literatury wypieku potwierdziło tego Z. Gloger już p o w s z e c h n i e znanego z terenów andrutów. rodzaju stwierdza, szeroką ciast niegdyś na że a n d r u t naszych t o „znany u nas w w i e k u X V I I I gatunek sta o p ł a t k o w e g o , które w f o r m a c h żelaznych, cia­ umyśl­ n i e d o tego z r o b i o n y c h pieką i podają n a l e g u m i n ę " '. Gloger dodaje liste, cienkie, pszennej przy jeszcze, że a n d r u t y b y w a ł y z a w s z e k o ­ wypiekane z najdelikatniejszej d o d a n i u małej już w X V I w i e k u , w y s t ę p o w a ł y my w d o andrutów, pow. kaliskim skich znajdujemy mąki ilości j a j . W c z e ś n i e , b o w Wielkopolsce co p o t w i e r d z a lustracja z 1572 r . W s p i s i e for­ Witaszyc sprzętów dwor­ t a m wzmiankę o „żelazie do u n d r o - t ó w " . Z o k r e s u późniejszego z n a m y „ ż e l a z o d o a n d r u ­ 3 dekoracyjnej spotykane w pruskiego. tworzących trudności. tów" z opisu Sierakowa się w s k a z y w a ć n a l u d o w y z Kalska. M a m y ności d l a w i e j s k i e g o powtarza niego się nacięte zdobniczych charakter formy oraz przed ( i l . 2). t y w i z m i c h układu w y d a j ą liny „pół­ element n a t o , że zostały w symbolów wyko­ (wraz została nogami. ziona przeprowadza­ b. zaboru składających chronologii. dwoma Bardzo w y ­ porozmieszczał zachwiana zamknięta a krawędzią oraz myśl t y m celu karbów w jakich określenia tabliczek, c i a c h j e l e n i , z których j e d e n s k i e r o w a n y j e s t d o środ­ ka twiały wywiadów terenów — n i e przedstawiało żadnych kon­ rytu. połączył p a r a m i kiście w i n o g r o n ciwko oraz i tabliczek Warunki, listków żych i m a ł y c h k w i a t ó w o r a z serc o p o d w ó j n y m turze. kół W. Owczarka zdobienia. czasie z a także w y k o n a n i e bości 0,5 c m . T r z o n k i połączone są tuż p r z y to, przez w kowalami Wycięcie skle­ stempli w końcu X I X i n a początku X X w . dość słyszymy jeści zatyczką. U m o ż l i w i a niektórych była n a b y t a w p a c h z żelazem. O z a k u p o w a n i u f a b r y c z n y c h n i a okrągłe t a b l i c z k i żelazne o średnicy 11 c m i g r u ­ kach MIĘDZYRZECZA w p o w . W r z e ś n i a z 1759 r . . 4 F o r m y d o a n d r u t ó w spotkać było można t a k ż e w ś r ó d ruchomości m i e s z c z a n . z XVIII-wiecznego Sporo wiadomości Kilka o nich wzmianek znamy Poznania . 5 o żelazach do w y p i e k a n i a ciast m a m y także z t e r e n ó w sąsiadujących z z i e m i a m i p o l ­ skimi od zachodu. Wzmianki o nich znalazły się J . D e r e s i e w i c z , Materiały do dziejów chłopa wiel­ kopolskiego, Т . I I , W r o c ł a w 1956, s. 10. Informację zawdzięczam doc. d r o w i Józefowi Burszcie, w y d a w c y będących w d r u k u Inwentarzy mieszczan poznańskich z XVIII wieku. 4 5 39 ��w szeregu publikacji niemieckich i kultury ludowej form do wypieku ciasta o okrągłych w M u z e u m w Celle w Dolnej przez W. Bomanna . szości formy herbów pochodzenia mamy jednym a nawet tabliczkach odmienność zdobień n a t a b l i c z k a c h z C e l l e . Są t o w to m . i n . umieszczenie z sztuki Saksonii, o p u b l i k o w a n y Uderza 7 umieszczonych dotyczących Szczególnie interesujący j e s t zbiór tu centralne dującą rolę dekoracyjne odgrywa Obok gałązki postaci technika rytu. są Tylko decy­ drobne punktakiem lub przecinakiem. niegdyś znalazło wypiekanie odbicie w stwie zachodnioeuropejskim. zie z wypiekanie co prawda związać mi, w pochodzenie których 1559 r . u w i e c z n i ł stroju z tych stwierdzenia ciast w żelaznych XVI-wiecznym Piotr Breughel kobietę malar­ w 8 obra­ wypiekającą ciasto był zasięg t e g o s p o s o b u miejsca my t o jednocześnie Biorąc z Kalska, pochodzenia. że t a m t y c h zasadniczo, jak formy Na szczypce z stosowanych jeszcze p o d uwagę, motywów że w jeszcze w P o r . : n p . W . Pessler, Volkskunde, Т . I I I , bez r. Das deutsche Bauerntum, A . S p a m e r , Die deutsche 1935, s. 286. e Fot.: różnią prawo okolica­ Dodatkowym elemen­ t e r e n ó w *. Hipotetyczny daje Oczywiście mieć jedynie również wszystkie charakter charakter się, a b y t e g o r o d z a j u mogły być ogólny w stan wytworów użyciu w te hipote­ formy matorzy i materialnych sięgający użyciu zresztą Najbardziej którym ciast chłopskich n a to w każdym związany z tym w razie poziom użytkowaniu t y m okresie. Z k o l e i i n f o r ­ o k . 60—70 l a t w s t e c z n i e używania były wszelkie do w y p i e k u będących w pamięcią sobie mają z Kalska. Nie w y ­ gospodarstwach gospodarczy chłopa w i e l k o p o l s k i e g o w bę­ g r o n a , z n a n y także z h a f t ó w n a próby u s t a l e n i a c h r o n o l o g i i f o r m y już tego rodzaju wygodniejsze prawdopodobnym chronologicznie możemy formy. formy fa­ okresem, osadzić omawia­ ną f o r m ę , j e s t w i ę c w i e k X I X . od techniki zdo­ zdobniczych. Między­ miejscowego bar­ międzywojennym Jasiewicz Zdobiona może­ się Handbuch der deutschen w y d . , s. 53; W . H a n s e n , Т . I , B e r l i n 1938, s. 268; Volkskunde, Т. I I . L i p s k Zbigniew z porównań okolicach okresie do­ z Kalska ( bryczne. ustalenie Saksonii t a k p o d względem i powszechne jest Kalska r z e c z a w ś r ó d ludności p o c h o d z e n i a dzo ciasta. podstawie z Brandenburgii i Dolnej stwierdzić, bienia, wypiekania j a k sze­ t r u d n e , ze w z g l ę d u n a n i e m o ż l i w o ś ć d o właścicieli jej dowodem fabrycznych chyba tyczny. W ( i l . 4). J e s t z formami znaleziono. mogą kach, Niezwykle je w ( i l . 3), m a m y szczypców dzie m o t y w w i n n e g o przypominają tarcia andrutowego t e m ł ą c z ą c y m f o r m ę z K a l s k a z Z i e m i ą Lubuską n a p l a c u m i e j s k i m , w f o r m i e o prostokątnych t a b l i c z ­ roki ciasta formach z X V I I I wieku. Nie wskazuje Powszechne formach już zwierząt, tych zdobieniach wykonane na miast. przedstawienia kwiatami, ludzkich. W detale Wskazuje n a n i c h herbów lub kilkoma postaci miejskiego. więk­ było — il. П. 1. Zdobiona tabliczka formy do wypieku ciasta z Kalska, pow. Skwierzyna. II. 2. Tabliczka z kra­ townicą formy do wypieku ciasta z Kalska. II. 3. Fa­ bryczna forma do domowego wypieku ciasta andru­ towego. Stoluń, pow. Międzyrzecz. II. 4. P. Breughel: „Walka karnawału z postem" (fragm.). 1559. Kunsthistorisches Museum, Wiedeń. jednym dowej forma z bardziej Ziemi do wypieku efektownych nie opracowane do z Kalska zabytków jest sztuki l u ­ L u b u s k i e j . Jednocześnie z n a l e z i e n i e każe z w r a c a ć u w a g ę n a c i e k a w e mach ciasta zdobnictwo, domowego gólnie z z a c h o d n i c h n a ogół i które w y s t ę p u j e wypieku ciast, znanych i północnych t e r e n ó w jej dotychczas na for­ szcze­ Polski. W . B o m a n n , Bauerliches Hauswesen und Tageim alten Niedersachsen, W e i m a r 1941, s. 106—109. W . H a n s e n , D o s deutsche Bauerntum, Т . I I , s. 263. A . G l a p a , Strój międzyrzecko-babimojski, Wroc­ l a w 1956, s. 6 1 . 7 iverk 8 9 3; Stanisław Kusza — il. 1, 2. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e63880173523000a7611b4e1b2c5f03.jpg 378868d9b879b29fe1a873a186040f19 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5ed8c3e01dbec92b99360ff1805ee37.jpg ac34b98b2076118ae942a5daf9bd40ed https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae3491dc4532bc1a97f185af83bae266.jpg f128a12c1e0b2c8f5325e58be1c51636 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d7b346e8f718363d5189ea8546b60a9.jpg 069071a758e39efaeb7318dffbd12ced Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Forma na oscypki - jeleniorka (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska [dawna hala Kominy Dudowe] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource jedzenie regionalne ; rzemiosło ; serowarstwo ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają drewnianą formę na oscypki (tzw. jeleniorka) w różnych ujęciach złożoną i rozłożoną, na zewnętrznej części formy widoczna jest data wykonania 1920 (2) Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_O.3.8.1_01 PAE_FNK_24.38.XIII_O.3.8.3_01 PAE_FNK_24.38.XIII_O.3.8.2_01 PAE_FNK_24.38.XIII_O.3.8.4_01 Dolina Chochołowska forma do oscypków jedzenie regionalne naczynia oscypek oszczypek Podhale pożywienie produkt regionalny rzemiosło serowarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a288b36c0330c91466347f46f75ef9b.jpg f642420617ac71db2da5f9eb147f290d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Forma na oscypki - typu jeleniorka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource pożywienie ; nabiał ; serowarstwo ; naczynia ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia rozłożoną drewnianę formę na oscypki (tzw. jeleniorka). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona, zdjęcie z usterką techniczną Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.4.2.1_01 Dolina Starobociańska forma do oscypków jeleniorka nabiał naczynia oscypek oszczypek Podhale pożywienie produkt regionalny Rówień za Wodą serowarstwo wyroby z drewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff32b277864997ff0768640ceeade796.jpg 8792bd629ee550c83c548b8cfdb6c6a1 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c16f27a144ba1f85ff625d7f7762694d.jpg b457e6f9c2a490a277b59049747edc19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Forma na oscypki / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource serowarstwo ; sprzęty drewniane ; Bieszczady Description An account of the resource fotografie przedstawiają złożoną (1) i rozłożoną (2) drewnianą formę na oscypki Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_P.1.C.5_01 PAE_FNK_34.39.X_P.1.C.4_01 Brzegi Górne dawniej Berehy Górne forma do oscypków okolice Ustrzyk Dolnych oscypek oszczypek pożywienie produkt regionalny ser serowarstwo wyroby z drewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37e028cf4ee44c9b92499c77c9d8c8e8.jpg 3aeeb6c362449f49dc057e1edce25a59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Forma na oscypki / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource pożywienie ; nabiał ; serowarstwo ; naczynia ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają rozłożoną i złożoną drewnianą formę na oscypki. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.13.1_01 Dolina Starobociańska forma do oscypków nabiał naczynia oscypek oszczypek Podhale pożywienie produkt regionalny Rówień za Wodą ser serowarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f6bbcef1e082fac8c0c2861d30da163.jpg b16b7e9deed5e04da89a96d4f2ac0304 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec753f25d41c16dae7618c11792a7fba.jpg 4d381e8274141597a74195ea5414b3ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Forma na oscypki / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource pożywienie ; nabiał ; serowarstwo ; naczynia ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają złożoną i rozłożoną drewnianą formę na oscypki. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.4.2.4_01 Dolina Starobociańska nabiał naczynia oscypek oszczypek Podhale pożywienie produkt regionalny Rówień za Wodą ser serowarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6165eee879afd78d55df3f9d876f61b.pdf 650308d7fd2745888b804e844974c7bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1317 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1216 Title A name given to the resource Forma, treść i uwarunkowania polinezyjskiego synkretyzmu. Zarys problematyki / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.7-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y К U Ł Y ..Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Część I A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI (IHKM PAN, Poznań) F O R M Y , TREŚCI I U W A R U N K O W A N I A POLINEZYJSKIEGO SYNKRETYZMU. ZARYS PROBLEMATYKI I. UWAGI WSTĘPNE Przedstawione tu refleksje na .temat uwarunkowań i przejawów synkretyzmu w nowożytnych dziejach polinezyjskiej religii są próbą wstępnego usystematyzowania tej problematyki niezbędną do dalszych dociekań nad przekształceniami tradycyjnych (czyli tzw. form przedkontaktowych, a więc pochodzących z okresu poprzedzającego akulturację wysp Pacyfiku) syste­ m ó w wierzeniowych ludności wschodnich obszarów Oceanu Spokojnego oraz ukazania tych elementów, tendencji i uwarunkowań, których etnohistoryczna i etnoreligioznawcza analiza przynieść może w dalszej kolejności interesujące interpretacje i wyjaśnienia. Mimo poczynionych tu ograniczeń sądzę, iż warto choćby szkicowo przedstawić problematykę polinezyjskiego synkretyzmu, a to głównie z tej racji, iż nieczęsto gości ona na łamach fachowych czasopism i publikacji, które koncentrują się albo na dawnej, czyli tzw. tradycyjnej, kulturze wschod­ niej Oceanii, albo też na współczesnym obliczu polinezyjskich wysp. Niezbyt dużo poświęcają natomiast uwagi dynamice zmian religijnych towarzyszą­ cych przejściu od fazy tubylczych systemów religijnych doby przedkolonialnej ku okresowi ich upadku, zaniku, spychaniu w obręb przeżytków, zwią­ zanemu z ekspansją i akceptacją chrześcijańskiego światopoglądu pakeha czy haole. tj. białych przybyszów - jak ich nazywano odpowiednio na No­ wej Zelandii i Hawajach. Z problematyką polinezyjskiego synkretyzmu zetknąłem się po raz pierw­ szy jeszcze w trakcie prac nad popularnym zarysem dziejów i kultury Poli­ nezji (Posern-Zieliński, 1972) i j u ż wówczas zafrapowała mnie ona swą te­ matyczną atrakcyjnością umożliwiającą dociekania zarówno nad etnohisto- �8 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI rycznym przebiegiem zmian kulturowych w obrębie wierzeń, jak i nad etnoreligioznawczymi zagadnieniami komparatystyki i klasyfikacji zjawisk oraz idei religijnych. Dalsze studia prowadzone już głównie w ramach amerykanistyki i skoncentrowane nad indiańskimi ruchami społeczno-religijnymi w Ameryce Południowej, choć oddalały mnie od spraw etnologii Polinezji, to jednak stale ogniskowały moją uwagę na zbliżonej problematyce, choć rozpatrywanej jedynie w innym kulturowo-historycznym kontekście. D o studiów nad synkretyzmem w społecznościach Trzeciego Świata j a ­ ko specyficzną formą akulturacji religijnej (Posern-Zieliński, 1987) zainspiro­ wały mnie badania i prace profesor Marii Frankowskiej, w których na podstawie analiz etnohistorycznych materiałów kronikarskich, etnologicznych danych porównawczych i własnych doświadczeń terenowych ukazywała Ona główne czynniki procesu zmian religijnych w indiańskich społecznościach Meksyku, starając się zawsze dać kompetentną odpowiedź na takie podsta­ wowe pytania, jak: J a k i e czynniki sprzyjały procesom synkretyzmu religij­ nego, które z dawnych elementów i w jakiej postaci przetrwały do dziś; co było przyczyną tych zjawisk i jaką rolę odgrywają one nadal w życiu?" (Frankowska, 1985, s. 15-16). Odpowiedzią na te i na inne jeszcze pytania były liczne szkice i studia Marii Frankowskiej ukazujące takie zjawiska, jak formowanie się synkre­ tyzmu, jego uwarunkowania kolonialno-ewangelizacyjne, współistnienie ele­ mentów tubylczych i chrześcijańskich, trwałość i funkcjonowanie synkretyz­ mu we współczesnym życiu, jego rola w ideologiach i ruchach millena­ rystycznych oraz znaczenie dla utrzymania się reliktów dawno już wygasłych systemów religijnych (Frankowska, 1978, 1980, 1984, 1985, 1986). Wszystkie te zagadnienia nie tylko są ważne dla badań dotyczących dawnego i współ­ czesnego Meksyku czy szerzej Ameryki Łacińskiej, posiadają one bowiem także istotne znaczenie dla dociekań nad zmianą kulturową w sferze świato­ poglądowej wszędzie tam, gdzie zachodnia cywilizacja wraz ze swą prozelityczną ideologią religijną ściera się z tradycyjnymi kulturami i ich etnicz­ nymi (lokalnymi) wierzeniami. Lepsze poznanie tych mechanizmów konfrontacyjnych, ich konkretna ana­ liza w różnych kontekstach, obszarach kulturowych i sytuacjach historycz­ nych jest jedną z podstawowych dróg wzbogacających ogólną refleksję teoriopoznawczą nad synkretyzmem jako istotnym składnikiem akulturacji i zmia­ ny kulturowej. W tym więc znaczeniu niniejsze rozważania i uwagi poświę­ cone synkrefyzmowi na Polinezji traktowane być mogą po części jako uży­ teczny materiał porównawczy do ogólnych studiów nad synkretyzmem w Trze­ cim Świecie. Zanim jednak wskażę na specyfikę kształtowania się poline­ zyjskiego synkretyzmu i jego niektóre formy manifestacji zatrzymam się na kwestiach definicyjnych i klasyfikacyjnych, by uniknąć dwuznaczności termi­ nologicznej, niestety zbyt często występującej w studiach nad religijną akulturacją. �SYNKRETYZM POLINEZYJSKI. ZARYS II. F O R M Y I ISTOTA PROBLEMATYKI 9 SYNKRETYZMU Synkretyzm w ujęciu etnoreligioznawczym — to zjawisko religijnej akulturacji, które traktowane być m o ż e jako proces i jako rezultat tego pro­ cesu zmiany systemu religijnego (lub jego części) w sytuacji interkulturowych kontaktów typu dyfuzyjnego czy akulturacyjnego oraz interreligijnych oddziaływań; istotą ich jest przenikanie się, a następnie łączenie się ele­ m e n t ó w pochodzących z różnych religii. W wyniku tych zmian powstaje nowa synkretyczna struktura religijna (mitologiczna, rytualna), która zwykle w pierwszej fazie przypomina amalgamat, tj. twór będący zwykłą fuzją heterogennych elementów, a w dalszych etapach m o ż e przekształcić się w nowy pod względem jakościowym, koherentny system będący syntezą uczestniczących w tej konfrontacji religii. Tak więc zjawisko synkretyzmu obejmować może wszystkie sfery religijnego systemu lub ujawniać się tylko w niektórych obszarach. M o ż n a więc mówić o synkretyzmie rytualnym (kulturowym) czy organizacyjnym — jeśli dotyczy on praktyki życia religij­ nego i o synkretyzmie mitologicznym (teologicznym), jeśli dostrzegamy go w sferze światopoglądowej. Synkretyzm typowy dla sytuacji spotykanej na obszarach Trzeciego Świa­ ta i w rejonach zamieszkanych przez mniejszości etniczne poddane chry­ stianizacji w dobie nowożytnej (np. w Ameryce Północnej, Australii i No­ wej Zelandii, w północno-wschodniej Europie czy w radzieckiej Azji) wy­ stępuje najczęściej w czterech podstawowych formach, które oczywiście należy traktować jako twory o charakterze modelowym, gdyż w rzeczywistości przejawiają się one często w różnorodnych postaciach mieszanych i przej­ ściowych. Jedną z tych form są r u c h y s y n k r e t y c z n e lub ściślej okreś­ lając ruchy społeczno-religijnego protestu o synkretycznej ideologii, wykorzy­ stującej hasła natywistyczne, mesjanistyczne i millenarystyczne, które wyko­ rzystują elementy chrześcijańskie do konstrukcji rytuałów, symboli i pro­ gramów przebudowy świata skierowanych przeciwko narzuconej i dominu­ jącej religii jako systemowi nadbudowy sankcjonującemu kolonialną opresję i interetniczną nierówność stosunków. Przykładem takich ruchów może być Taniec D u c h ó w występujący u Indian Ameryki Północnej w X I X w. lub Taqui Oncoy — XVI-wieczny ruch protestu na obszarach podbitego przez Hiszpanów Tawantinsuyu. Kolejną formą synkretyzmu są tzw. k u l t y s y n k r e t y c z n e , czyli auto­ nomiczne kompleksy rytualno-wierzeniowe związane z czcią oddawaną sakral­ nym przedmiotom, miejscom czy postaciom mitologicznym, powstałe na grun­ cie religii tubylczych i nasycone elementami chrystianizmu, czy też istnie­ j ą c e w ramach formalnie zaakceptowanego chrześcijaństwa i będące jakby zakamuflowanym rezerwuarem tradycyjnych przekonań światopoglądowych oraz manifestowane zasadniczo obok podstawowego systemu religijnego, choć nie w opozycji do niego. Kulty te, często celebrowane potajemnie �10 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI lub w częściowej izolacji, traktowane są przez wiernych jako najskuteczniej­ szy środek rozwiązania istotnych dla nich problemów egzystencjalnych, dzię­ ki połączeniu starych i nowych mocy sakralnych. Przykładem może tu być ludowy kult Maria Loanza popularny we współczesnej Wenezueli oraz nie­ które kulty cargo na Nowej Gwinei. Kolejną formą są r e l i g i e s y n k r e t y c z n e , które powstając najczęściej z ru­ c h ó w lub kultów synkretycznych przybierają postać niezależnego, nierzadko zinstytucjonalizowanego wyznania łączącego w doktrynie, rytuale i organi­ zacji wzory tubylcze i chrześcijańskie. Dobrym przykładem takich religii m o g ą być panindiańskie wyznania północnoamerykańskie, jak peyotyzm czy shakeryzm. oraz afrochrześcijańskie religie obszaru Antyli i Brazylii w ro­ dzaju vodu, candomblé, santería. Ostatnią formą, którą' warto tu wymienić, jest s y n k r e t y z m r e l i g i i l u d o w y c h widoczny wyraźnie w wierzeniach mieszkańców wiejskich regio­ n ó w przede wszystkim tych krajów, w których chrześcijaństwo utrwaliło się w dobie kolonialnej nie eliminując tubylczego podłoża światopoglądowego. Z sytuacją taką spotykamy się najczęściej w krajach Ameryki Łacińskiej czy Czarnej A f r y k i . Ten typ synkretyzmu występuje co najmniej w trzech odmianach. M o ż e to być synkretyzm usegmentowany czy też „poprzedzie­ lany" {compartmentalized), tj. równoległy lub dualistyczny, polegający na harmonijnym, bezkonfliktowym współistnieniu dwóch komplementarnych, ale jednak nadal oddzielnych sfer religijnej rzeczywistości — jednej o dominacji elementów chrześcijańskich, a drugiej o przewadze treści tubylczych — które funkcjonują w ten sposób, iż każda z nich przejawia się przez odrębne rytuały, święte miejsca, symbole, parafernalia, mity, zaklęcia i nawet odręb­ nych kapłanów, choć obie wprzęgnięte są w ten sam system sakralnych gwarancji gospodarczego powodzenia, ochrony życia i zdrowia, zapewnienia równowagi kosmicznej i społecznej. Przykładem takiego właśnie synkretyzmu usegmentowanego prowadzącego do swoistego pluralizmu światopoglądowego m o ż e być religia ludowa współczesnych Majów lub też Indian andyjskich z Peru i Boliwii. 1 Drugą odmianą synkretyzmu religii ludowych jest synkretyzm zwany z i n t e g r o w a n y m lub też połączonym (fusionat), czyli synkretyzm właściwy, będący bardziej zaawansowaną akulturacyjnie formą aniżeli typ poprzedni. Polega on na harmonijnym współwystępowaniu elementów różnego pocho­ dzenia w ramach jednej tylko sfery rzeczywistości religijnej, będącej syntezą tubylczej i chrześcijańskiej wizji świata, rytuałów i sakralnych przekonań (Madsen, 1957, s. 105-180; 1967, s. 369-391). Procesy synkretyzacji wierzeń nie przebiegają jednakowymi drogami. Zależą one od rodzaju i kondycji wchodzących ze sobą w kontakt religii 1 Zamieszczone tu ogólne uwagi o synkretyzmie oparte są w części na moim opraco­ waniu hasla ..synkretyzm" zamieszczonym w Słowniku etnologicznym. Podstawowe pojęcia, pod red. Z. Staszczak, Poznań, 1988. �SYNKRETYZM POLINEZYJSKI. ZARYS PROBLEMATYKI 11 oraz od charakteru interkulturowej konfrontacji (Cuttat, 1957). Są to wszyst­ ko zewnętrzne czynniki warunkujące synkretyzację, która zachodzi jednak zgodnie z pewnymi wewnętrznymi regułami transformacyjnymi. Najprostszą z nich jest i n k o r p o r a c j a , czyli włączenie wyselekcjonowanych (np. naj­ bardziej atrakcyjnych, najmocniej oddziaływających) elementów obcej religii (np. symboli, kultów, idei, rytuałów) do starego systemu religijnego. Takie włączenie może system ten wydatnie wzbogacić nie zmieniając w sposób istotny jego struktury, może także prowadzić do jego poważnych przekształ­ ceń drogą wypierania (eliminacji) pewnych tradycyjnych treści lub też przez odmienną ich hierarchizację. Zjawisku synkretycznej inkorporacji towarzyszy często k o n t a m i n a c j a , czyli nakładanie się na siebie symboli, rytuałów i przede wszystkim czczonych postaci, które ulegają w ten sposób utożsa­ mieniu, syntezie - w przypadku zlewania się kilku postaci w jedno bóstwo, i superpozycji - co ma miejsce, jeśli oddaje się cześć dawnym bogom pod postacią i imionami nowych sakralnych istot (Syncretism, 1969). Bardziej zaawansowane formy synkretyzmu cechują się tzw. r e i n t e r p r e t a c j ą (Herskovits, 1949), do której dochodzi w toku procesu akceptacji nowych idei religijnych przez ich wyjaśnienie, czyli nadanie im sensu w tu­ bylczych kategoriach poznawczych. W sytuacjach znacznie bardziej zaawanso­ wanej akulturacji reinterpretacja synkretyczna dokonuje się często przez zmia­ nę sensu tradycyjnych treści tubylczych drogą ich eksplikacji w kategoriach nowego, a więc obcego systemu religijnego. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z próbą ratowania starego systemu wierzeniowego przez wzmoc­ nienie go przyswojonymi elementami zewnętrznymi. W drugiej sytuacji spo­ tykamy się z próbą zachowania minimum ciągłości tradycji przez wkompo­ nowanie jej elementów do panującego już niepodzielnie nowego systemu religijnego. Reinterpretacja, jeśli ogarnia coraz większą liczbę elementów, prowadzić m o ż e do restrukturyzacji dawnego (tubylczego) lub nowego (adap­ towanego) systemu religijnego, zmieniając całkowicie jego dotychczasowe oblicze, nie tylko zewnętrznie obserwowalne w postaci rytualnych zachowań, ale również jego kształt wewnętrzny (tj. .konfiguracje), co uwidocznić się może w powstaniu nowego typu synkretycznych idei (mitów) tworzących ramy nowej synkretycznej wizji świata, odmiennej zasadniczo od tradycyj­ nego oglądu, jak i od perspektywy chrześcijańskiej. Biorąc pod uwagę fakt występowania lub braku restrukturyzacji moż­ na w synkretyzmie dostrzec dwie jego zasadnicze postaci. Z jednej strony będziemy więc mieli synkretyzm płytki (formalny), charakteryzujący się wi­ docznymi formami zewnętrznymi, łatwo dostrzegalnymi, powstałymi w toku inkorporacji, kontaminacji, nawet tubylczej reinterpretacji, jednakże bez zmie­ nionych zasadniczo struktur ideologicznych (mitów) nadal wypełniających swe tradycyjne funkcje światopoglądowe. Przeciwieństwem synkretyzmu płyt­ kiego jest synkretyzm głęboki (właściwy lub strukturalny) cechujący się przede wszystkim zasadniczą przebudową wewnętrznej struktury sakralnego światopoglądu i filozofii życia, a co za tym idzie także i odmienną funkcją. �12 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Mając nadzieję, że ta skrótowa prolegomena w problematykę typologii synkretyzmu i podstawowych pojęć ze zjawiskiem tym związanych okaże się pomocnym wstępem ułatwiającym uchwycenie specyfiki konkretnych prze­ j a w ó w religijnej akulturacji, powróćmy teraz do zasadniczego nurtu naszych rozważań, jakimi będą przejawy, formy i uwarunkowania synkretyzmu na terenie Polinezji. III. EKSPANSJA K O L O N I A L N A , C H R Y S T I A N I Z A C J A I S Y N K R E T Y Z M Synkretyzm na Polinezji manifestuje się w kilku różnorodnych posta­ ciach historycznych. Już w odniesieniu do okresu przedkolonialnego moż­ na mówić o co najmniej dwóch formach tego zjawiska, a mianowicie o synkretyzmie endogennym i egzogennym, czyli międzyareałowym. Ten pierwszy związany był z nakładaniem się na siebie dość odmiennych tradycji religijno-mitologicznych charakterystycznych dla poszczególnych archipelagów na skutek międzyregionalnych kontaktów, migracji czy reformistyczno-unifikacyjnych oddziaływań wędrującego po wyspach wschodniego Pacyfiku bractwa Arioi z Wysp Towarzystwa. Drugi typ synkretyzmu (egzogenny) był efektem oddziaływań międzykulturowych na obszarach polinezyjskiego pogranicza, a więc na tych wy­ spach, do których z racji ich położenia docierały religijne idee z pobliskiej Melanezji, jak np. na Samoa, Tonga, czy Mikronezji, jak do Wysp Ellice i Feniks, oraz na wyspach położonych w obrębie Melanezji i Mikronezji (np. Tikopia, Rotuma, Nukuoro), ale zasiedlonych przez Polinezyjczyków. W okresie kolonialnym pojawił się na Polinezji całkowicie nowy i pod względem jakościowym odmienny typ synkretyzmu. Kształtował się on w wa­ runkach ekspansji ideologicznej i kulturowej, a następnie dominacji poli­ tyczno-ekonomicznej Europejczyków i Amerykanów. Chrześcijański prozeli­ tyzm dążąc do eliminacji tubylczych wierzeń nie tylko je dyskredytował i niszczył, ale także częściowo adaptował nie mając od razu wystarczającej mocy likwidacji „pogańskich" tradycji. Z drugiej zaś strony opór miejsco­ wych kultur przejawiał się również w postaci częściowego przystosowania obcej religii do lokalnych warunków, dzięki czemu utrzymać m o ż n a było w ten sposób ciągłość tradycji i wzmocnić własną pozycję: Elementy o charakterze synkretycznym wkomponowane zostały w trady­ cyjne schematy mitologiczne i egzystowały w nich nawet wówczas, gdy stały się one jedynie folklorystyczną opowieścią oderwaną od rytuału, sakral­ nego kontekstu i doświadczenia religijnego. Z tego właśnie względu współ­ czesne zabiegi interpretacyjne badaczy polinezyjskiej tradycji ustnej zmierzają zwykle do tego, by poprzez eliminację tych obcych i późniejszych nalecia­ łości dotrzeć do warstwy oryginalnej i nieskażonej europejskimi wtrętami. Obok tego rodzaju synkretyzmu, który ze względu na swój silny zwią* zek z przedkontaktową formą polinezyjskiej kultury m o ż n a by nazwać �SYNKRETYZM POLINEZYJSKI. ZARYS PROBLEMATYKI 13 „neotradycyjnym", ważną społeczną i ideologiczną funkcję pełnił synkretyzm, rzec można „utopijny", silnie przepojony hasłami natywistycznymi, mesjanistycznymi, profetycznymi i millenarystycznymi. Obecny był on przede wszyst­ kim w polinezyjskich ruchach społeczno-religijnego protestu, nowych kultach powstałych na gruncie wierzeń tubylczych lub w ramach formalnie zaakcep­ towanego chrystianizmu, czy też w nowych wyznaniach łączących w doktry­ nie, rytuałach i organizacji wzory miejscowe i europejskie. Jeśli synkretyzm „neotradycyjny" modyfikował jedynie dawną mitologię, która w nieco zmie­ nionej wersji wyjaśniała i sakralnie konfirmowała otaczający świat, przed­ stawiając go w sposób bezalternatywny, to synkretyzm „utopijny" prowadził w większości wypadków do kształtowania się nowej wersji rzeczywistości, będącej jednocześnie zaprzeczeniem i protestem wobec aktualnych form egzy­ stencji, a czasami także i zbiorem dyrektyw wskazujących, jak m o ż n a upragniony stan przyszły osiągnąć. N a tych właśnie formach synkretyzmu „utopijnego" skupimy tu naszą szczególną uwagę, pozostawiając problem synkretyzmu „neotradycyjnego" na inną okazję. Z pierwszymi przejawami synkretyzmu spotykamy się już w trakcie od­ krywczych wypraw europejskich żeglarzy. Ich pojawienie się na Pacyfiku i zetknięcie się Polinezyjczyków z emisariuszami odmiennej cywilizacji spra­ wiło, iż tubylcy próbowali wyjaśnić te wydarzenia i ich skutki za p o m o c ą właściwej dla ich kultury siatki pojęciowej, co w konsekwencji prowadziło do międzykulturowych nieporozumień, a w niektórych przypadkach nawet do konfliktów o wymiarze tragicznym. Dobrym przykładem m o ż e tu być postać kapitana Jamesa Cooka, którego na Mangaia utożsamiono z bogiem Motaro, a na Hawajach skojarzono z powracającym do swego ludu bogiem Lono (Nevermann, 1947, s. 176). Właśnie takie przypadki trafnie określił M . Sahlins jako tzw. „historycz­ ne metafory mitycznej rzeczywistości", czyli innymi słowy historyczno-kontekstualne realizacje lub emanacje struktur długiego trwania (Sahlins, 1981, s. 11; 1985). Ich siła oddziaływania narzuca aktorom historycznych kon­ frontacji role, które mogą być przez nich nawet nieuświadamiane. Te zaś wypełniane pod naciskiem określają dalszy przebieg akcji, której scenariusz okazuje się być zbudowany ze stałych struktur mitologicznych wkompono­ wanych w żywą i jednorazową tkankę historycznych wydarzeń. W takiej właśnie atmosferze przenikania się struktur i historii dochodzą do głosu „urealnione mity" i ich transpozycje w postaci „zmitologizowanej rzeczy­ wistości" będące stałymi elementami różnego rodzaju utopijnych ideologii (Posern-Zieliński, 1974, s. 202). Żywot takich synkretycznych konstrukcji był z reguły bardzo krótki, bliższe bowiem wzajemne kontakty ułatwiały bezpośrednie poznanie i zro­ zumienie nowej, nieoczekiwanej sytuacji. Dłuższy pobyt J . Cooka na Hawaii doprowadził do ciągu konfliktowych wydarzeń zakończonych zbrojną po­ tyczką i śmiercią słynnego odkrywcy, traktowanego przez tubylców za wcie­ lenie bóstwa. �14 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Innego typu był obronny synkretyzm intencjonalny stosowany przez za­ grożonych w swej pozycji tubylczych kapłanów, którzy próbowali połączyć elementy chrystianizmu z polinezyjską mitologią, by w ten sposób uratować tradycyjne kulty. Reformę taką podjęli np. kapłani na Hawajach, starając się przedstawić chrześcijańskie dogmaty za p o m o c ą lokalnych koncepcji religijnych. W ich interpretacji np. Trójca św. to jednia trzech bóstw: Kane — czyli konstruktora świata, K u — boga wojny i Lono — boga rol­ nictwa i płodności, której przeciwstawiano bóstwo oceanu — Kanaloa jako demona zła, czyli odpowiednika Szatana (Nevermann, 1947, s. 179). \ Eksperymenty tego rodzaju nie powiodły się jednak. Kapłani dawnych kultów zostali niebawem wyeliminowani przez misjonarzy, a polinezyjskie panteony zdyskredytowane. Upadek zinstytucjonalizowanej religii oficjalnej i przyjęcie chrześcijaństwa nie zniszczyło jednak ludowej warstwy wierzeń. Przetrwała ona w życiu domowym czy rodzinno-zawodowym w postaci kultu duchów opiekuńczych, wiary w złośliwe demony, czci przodków, idei mana i tabu oraz innych elementów związanych z zapewnieniem powodze­ nia gospodarczego i osobistego, które w wielu wypadkach splotły się mocno z nowo przyjętą religią ze Starego Świata. Istotny udział w synkretyzacji wierzeń mieli europejscy i amerykańscy misjonarze, którzy zapoznawali Polinezyjczyków z chrześcijaństwem, przekła­ dali pojęcia swej wiary na lokalne koncepcje i zapoznawali ich z przypo­ wieściami ze Starego i Nowego Testamentu za p o m o c ą sugestywnych kazań, tłumaczeń Biblii na polinezyjskie dialekty itp. N a terenie Polinezji misjo­ narze pojawili się pod koniec X V I I I w. nie licząc tu krótkich i nieudanych eksperymentów hiszpańskich duchownych w okresie wcześniejszym; rozwi­ nęli ożywioną działalność ewangelizacyjną przez cały wiek X I X , wyprze­ dzając na większości archipelagów europejską kolonizację osadniczą i domi­ nację polityczną połączoną z eksploatacją ekonomiczną. Zakony katolickie konkurowały o wpływy i terytoria z misyjnymi orga­ nizacjami protestanckimi. Z jednej strony główną rolę odgrywali francuscy misjonarze z Societě de Picpus i Societě de Marie (Polinezja Centralna, Markizy, Tuamotu, Tubuai, Tonga, Samoa, Rotuma), z drugiej zaś istotny był udział misjonarzy o orientacji prezbiteriańskiej, kalwińskiej, anglikańskiej, wesleyańskiej, metodystycznej i mormońskiej. Reprezentowali oni m. in. takie organizacje prozelityczne, jak London Missionary Society, Boston Mission, Church Missionary Society i Wesleyan Missionary Society, które działały na Hawajach, Nowej Zelandii, Tonga, Samoa, Wyspach Towarzystwa, Cooka i na innych obszarach. Pomijając oczywiste różnice doktrynalne między tymi dwoma nurtami chrześcijańskimi, także zastosowane strategie ewangelizacji różniły się zasad­ niczo bardzo od siebie nawzajem. Jeśli katoliccy misjonarze prowadzili bez­ pośrednią pracę pastoralną nastawiając się na powolne i stopniowe zdoby­ wanie zaufania głównie poprzez edukację religijną młodzieży, to protestanci rozpoczęli od kształcenia tubylczych pastorów i katechumenów, frontalnie �SYNKRETYZM POLINEZYJSKI. ZARYS PROBLEMATYKI 15 i bezkompromisowo zwalczali wszelkie przejawy pogaństwa i kładli głównie nacisk na poznanie Biblii interpretowanej w duchu rewiwalistycznym (Oliver, 1961. s. 112—176). W rezultacie na terenie kontrolowanym przez protestan­ tów zmniejszały się szanse przetrwania dawnych wierzeń i widocznego syn­ kretyzmu, a zwiększało prawdopodobieństwo religijnego protestu, podczas gdy na obszarach znajdujących się w obrębie wpływów katolickich sytuacja miała się akurat odwrotnie. Istotnym elementem ułatwiającym ewangelizację, a także i synkretyzację były tubylcze kampanie skierowane przeciwko tradycyjnym kultom i rytua­ łom. Przybierały one dwojaką postać — jako akcje autentycznie rodzime po­ przedzające przybycie misjonarzy albo też jako działania inspirowane przez misjonarzy, ale kierowane przez w o d z ó w i lokalnych władców. W obu przy­ padkach u ich źródeł tkwiły dwie istotne przesłanki — mianowicie' poline­ zyjski wzór kulturowy pozwalający porzucać jedne bóstwa na rzecz innych, a więc był to przejaw tolerancyjnej elastyczności systemu religijnego, oraz rozbudzone nadzieje cywilizacyjne widzące w religii przybyszów uzasadnienie ich materialnego dobrobytu, społecznego prestiżu i polityczno-militarnej siły. Chęć zrównania się z Białymi stawała się w tym przypadku elementem przyciągającym ku nowym kultom i kapłanom. W sumie nastroje te doprowadziły na niektórych wyspach do swoistej „rewolucji kulturalnej" (Buck, 1939, s. 78) o dość gwałtownym i destruk­ cyjnym przebiegu prowadzącym do publicznego łamania tabu dyskredytacji lokalnych kapłanów, burzenia świętych okręgów, niszczenia p o s ą g ó w bóstw i zaniechania dawnych rytuałów. Przykładem takich wydarzeń może być antyreligijna polityka króla Kamehameha I I na Hawajach w 1819-1820 r. współtworząca sprzyjającą atmosferę wobec później przybyłych misjonarzy (Tumarkin, 1962, s. 203-206). Podobnie zachował się król Pomare I I na Tahiti po przyjęciu przez niego chrześcijaństwa w 1812 г., który działał jednak nie tyle z własnej inicjatywy, co z poduszczenia europejskich du­ chownych spełniających rolę doradców' dworskich (Buck, 1939, s. 68). Tym antytradycjonalistycznym działaniom towarzyszyło często inne cha­ rakterystyczne zjawisko religijne, a mianowicie tzw. masowe konwersje przy­ noszące pierwszym misjonarzom sukces o wymiarach przekraczających ich wyobrażenia. Nierzadkie były przypadki zapraszania misjonarzy na nigdy nie odwiedzane jeszcze przez nich wyspy, by jak najszybciej zamieszkałą tam ludność zapoznać z nową wiarą i przez akt chrztu włączyć w obręb świata chrześcijańskiego (Koskinen, 1963). Fenomen ten znany także i z innych terenów — np. z dawnej brytyjskiej Gujany — wynikał z millenarystycznej atmosfery, jaka towarzyszyła rozprzestrzenianiu się chrześcijaństwa (PosernZieliński, 1978). Współtworzyły ją trzy główne czynniki, a mianowicie: po. pierwsze — deprywacja wywołana negatywnymi doświadczeniami z pierwszych kontaktów z Europejczykami i nasilającymi się tragicznymi w skutkach falami przywle­ czonych przez żeglarzy epidemii, których nie mogli zwalczyć ani rodzimi �16 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI kapłani, ani też moc miejscowych bóstw. Po drugie — reinterpretacja nowej sytuacji interetnicznej zgodna z horyzontem poznawczym ówczesnych Poli­ nezyjczyków, którzy w religii przybyszów widzieli źródło ich siły i dominacji, a także materialnego dobrobytu, co związane było z ówczesnym poziomem życia misjonarzy i praktyką obdarzania konwertytów cenionymi przez nich podarkami. Wreszcie po trzecie — chiliastyczny aspekt popularyzowanych treści religijnych, uwypuklający atrakcyjne idee Królestwa Bożego na ziemi i zmartwychwstania zmarłych, oraz napawające strachem opowieści o mę­ kach piekielnych przeznaczonych dla grzeszników, w tym przede wszystkim dla tkwiących w pogaństwie (Guiart, 1962, s. 122-138). W sumie rzec można, iż chrystianizacja Polinezji cechowała się pewnymi szczególnymi rysami, a mianowicie tym, iż akcja ewangelizacyjna wyprze­ dzała tam chronologicznie rzecz ujmując dominację kolonialną, która objęła już w zasadzie ludność chrześcijańską. Sytuacja ta była więc akurat odwrotna od tej znanej nam choćby z Ameryki Łacińskiej. Inną cechą było ujawnie­ nie się sił i mechanizmów o wyraźnym proakulturacyjnym nastawieniu dążących do innowacji i modernizacji życia politycznego, ekonomicznego i religijnego. Wreszcie ważnym rysem było odczytywanie treści nauk misyj­ nych na sposób millenarystyczny i akceptowanie ich z nadzieją na rychłą materialną zmianę sytuacji. IV. S Y N K R E T Y Z M A T U B Y L C Z E F O R M Y PROTESTU Nadmiernie rozbudowane nadzieje Polinezyjczyków w konfrontacji z po­ stępującą akcją kolonizacyjną, narastającymi konfliktami międzyetnicznymi, ulegającą deterioracji tradycyjną kulturą musiały ulec stosunkowo szybkiemu załamaniu. Efektem tego stały się częściowo tendencje antymisyjne przeja­ wiające się w hasłach zarzucających duchownym chrześcijańskim głoszenie fałszywej wiary lub ukrywania przed neofitami istotnych elementów nowej religii, w aktach gwałtu wobec placówek misyjnych i samych misjonarzy, a także w próbach reinterpretacji nauk chrześcijańskich prowadzących do powstania różnego typu ruchów społeczno-religijnego protestu. Stare wierze­ nia zostały zdyskredytowane, nowe zawiodły rozbudzone oczekiwania. W tej sytuacji powstała głęboka potrzeba stworzenia takiej ideologii, która zaspo­ koić by mogła duchowe wymagania Polinezyjczyków przeżywających wyraź­ ny kryzys wartości. W takiej właśnie atmosferze pojawiali się tubylczy mesjasze, prorocy, wizjonerzy. Wykorzystując swą elementarną znajomość chrześcijaństwa two­ rzyli oni synkretyczne konstrukcje millenarystyczne zawierające wizje bli­ skiego kresu panowania białego człowieka, rychłego nadejścia czasów pow­ szechnej szczęśliwości rozumianej jako wyzwolenie się z cierpień, nieprawości, chorób i przejęcie kulturowego dobytku Europejczyków. Te nowego typu zjawiska religijne pojawiły się na Polinezji niemal wyłącznie w X L X w. i początkach naszego stulecia, a więc w czasach najsilniejszej w tej części �S Y N K R E T Y Z M P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I 17 Pacyfiku kolonizacji, chrystianizacji i akulturacji. Ich liczba, zasięg oddzia­ ływania, jak i czas trwania były znacznie skromniejsze aniżeli podobnego rodzaju ruchy znane z wysp Melanezji czy terenów Nowej Gwinei. Tłumaczyć to można hipotetycznie takimi czynnikami jak — niewielkim obszarem wysp Polinezji ułatwiającym kontrolę ze strony kolonizatorów oraz misjonarzy i sprzyjającym silniejszym i bardziej bezpośrednim kon­ taktom z nimi, szybszym i gwałtowniejszym rozpadem tradycyjnej kultury, skuteczną eliminacją oficjalnej religii wraz z jej warstwą kapłańską, a także wsparciem chrześcijaństwa autorytetem w o d z ó w widzących w nowej wierze użyteczny element umocnienia własnej zagrożonej pozycji. Nieprzypadkowo najsilniej ruchy społeczno-religijne zaznaczyły swą obecność na największych wyspach i archipelagach — na Hawajach, Nowej Zelandii, Wyspach Towa­ rzystwa i Samoa, a więc tam, gdzie istniały duże skupiska miejscowej ludności zajmującej ziemie najbardziej atrakcyjne dla europejskiej koloni­ zacji. Obrona praw własności obok akcji militarnych przybierała także for­ my społeczno-religijnego protestu wymierzonego przeciwko kolonialnej ekspropriacji, coraz bardziej nierównoprawnej sytuacji interetnicznej i utrwala­ jącym się różnicom w poziomie materialnej egzystencji. Wśród trzydziestu kilku takich ruchów — jakie odnotowane zostały w źródłach historycznych, tylko nieliczne przybrały najbardziej skrajną for­ m ę w postaci militarnego wystąpienia motywowanego przeświadczeniem o ko­ nieczności łączenia walki zbrojnej z ciemiężycielami z wiarą w interwencję sił nadprzyrodzonych. Najbardziej znanym przykładem, jaki należy tu przy­ toczyć, jest z pewnością maoryjski ruch „ H a u - H a u " wraz ze swą religią „Pai-Marire", o którym Sygurd Wiśniowski, nasz XIX-wieczny podróżnik i naoczny świadek brytyjsko-polinezyjskich zmagań, tak pisał — „jest to powrót do poganizmu, nigdy rzetelnie z nich nie wykorzenionego. Pokry­ wają go pozorem judaizmu i wielką czcią dla Starego Testamentu niż dla Nowego. Wszystko to są pozory, gdyż niektórzy z nich całując Stary Te­ stament powracają już do kanibalizmu" (Wiśniowski, 1956, s. 255). Ruch ten pojawił się w trakcie tzw. maoryjskich wojen o ziemię to­ czonych przez tubylców z angielskim korpusem ekspedycyjnym i nowozelandz­ kimi ochotnikami. Na czele tego ruchu (1862-1872) stanął prorok Te U a z plemienia Taranaki, który skupiwszy wokół siebie liczne zastępy zdetermi­ nowanych wojowników nawoływał do walki z najeźdźcą w imię utworzenia nowego tubylczego społeczeństwa czerpiącego wzory zarówno z maoryjskiej tradycji, jak i cywilizacji europejskiej (Blinov, 1957, s. 57-84; Babbage, 1937). Zdecydowana większość polinezyjskich ruchów miała jednak charakter pacyfistyczny. Głosząc eskapistyczny program transformacji świata formuło­ wały one ideologie zawierające zapowiedź rychłej interwencji sił nadprzyro­ dzonych, na skutek której miejsce Białych zająć mieli tubylcy, przejmując jednocześnie ważniejsze wytwory ich technicznej cywilizacji (Posern-Zieliński, 1979, s. 70-72). Trwały one zwykle dość krótko, od kilku tygodni czy mie­ sięcy do kilku lat w wyjątkowych przypadkach, gdyż niespełnianie się 2 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �18 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI proroctw oraz interwencja misjonarzy i kolonistów likwidowały zazwyczaj te objawy religijnego fermentu. D o ważniejszych tego typu wydarzeń na Polinezji zaliczyć należy ekspe­ ryment maoryjskiego proroka Te Whiti-o Rongomai, który na zachodnim wybrzeżu Północnej Wyspy Nowej Zelandii założył osadę Parihaka, gdzie do jej likwidacji w 1881 r. próbowano budować namiastkę nowoczesnego społeczeństwa maoryjskiego łącząc w sferze ideologicznej treści rodzimej tra­ dycji z hasłami ..Pai-Marire" oraz elementami wesleyańskimi. Odmienny charakter posiadał powstały na wyspie Hawaii w 1825 r. apoka­ liptyczny ruch Hapu, którego zwolennicy głosili nadejście kosmicznej katastro­ fy i konieczność przedsiębrania specjalnych kroków rytualnych dla uratowa­ nia się od niechybnej śmierci (Jarves, 1843). W latach 1867-1868 również na tej samej wyspie ukształtowała się sekta niejakiego Josepha Kaona, który założywszy własną religijną wspólnotę przepowiadał przybycie Jezusa Chry­ stusa i bliskie nadejście Królestwa Bożego na ziemi (Kuykendall, 1938, t. I I , s. 105-106). Zdecydowanie antymisyjny i antyeuropejski charakter przybrał na Wy­ spach Towarzystwa ruch Mamaia (1828-1836), który był w części natywistyczną próbą restytucji niektórych polinezyjskich tradycji religijnych, odwo­ łującą się wyraźnie — jak twierdzi W. E . Mühlmann — do idei ezoterycz­ nego bractwa Arioi (Mühlmann, 1955). Prawdopodobnie w łączności z kultem Mamaia uformował się w latach 1830-1832 na Samoa ruch Siovili inspirowany wizjami proroka Joe Gimleta, w którym motywy paruzji Chrystusa splotły się z oczekiwaniem na pożąda­ ne dobra materialne białej cywilizacji (Freeman, 1959, s. 185-198). Podobny motyw wypatrywania dnia cudownego nadejścia trudno osiągalnych towarów obecny był wyraźnie w profetycznym kulcie „Szatana", który pojawił się w 1947 r. na Wyspach Cooka (Burridge, 1982, s. 206-208; Crocombe 1961). Także na wschodnich krańcach Polinezji w Archipelagu Tuamotu w la­ tach osiemdziesiątych X I X w. pojawiły się, częściowo inspirowane naukami M o r m o n ó w takie kulty, jak Sanito (Kanito), Mamoe, Hio-Hio i inne będące synkretycznym połączeniem tradycji starotestaitientowej, protestanckiej i wschodniopolinezyjskiej z wyraźnymi elementami kultu zmarłych i rytua­ łami wywoływania duchów (Caillot, 1909, s. 33-40). Tylko w dwóch przypadkach ruchy religijnego protestu przybrały trwały kształt stając się stopniowo tubylczymi, a więc separatystycznymi wyzna­ niami chrześcijańskimi o pewnych, jednakowoż niedominujących cechach synkretyzmu, nierzadko dość głęboko ukrytego. Są to funkcjonujące do dnia dzisiejszego dwie maoryjskie denominacje — Ratana i Ringatu, wywodzące się z XÍX-wiecznych tradycji „Pai-Marire" i eksperymentalnych prób pro­ roka Te Whiti z Parihaka. Kościół Ringatu założony w latach sześćdziesiątych X I X w. przez pro­ roka Te Kooti, legalnie zarejestrowany dopiero w 1938 г., skupia (dane z 1961 r.) ok. 3% Maorysów. Łączy on taumaturgiczne rytuały i tubyl- �^SYNKRETYZM P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I 19 cze wzory obrzędowe z biblijną tradycją i starotestamentową interpretacją dziejáw maoryjskiej wspólnoty etnicznej. W 1918 r. powstał na Nowej Zelandii Kościół Ratana założony przez Tahupotiki Wiremu Ratana, który zwalczał pogańskie tradycje i opierając się na wzorach anglikańskich i metodystycznych rozwijał idee chrześcijań­ skiej religii maoryjskiej. Denominacja ta skupia ok. 13% (1961 r.) Maory­ sów, jest więc znacznie silniejsza aniżeli tradycyjnie zorientowany Kościół Ringatu. Jego profil jako maoryjskiej wersji chrześcijaństwa jest bardziej dostosowany do współczesnej sytuacji wyznaniowej na Nowej Zelandii, co nie przeszkadza mu wzmacniać etniczność rdzennych mieszkańców, czyli tzw. maoritanga, oraz wspierać świeckie inicjatywy tubylczych organizacji (Mol, 1965, s. 140-149; Metge, 1971, s. 149-151; McLeod Henderson, 1963; Wilson, 1973, s. 397-403). Z tego skrótowego i oczywiście niepełnego przeglądu ruchów religijnych wyłania się obraz bardzo zróżnicowanych strategii obronnych zastosowanych przez Polinezyjczyków. Obok działań powstańczych i aktów przemocy (HauHau) spotykamy inicjatywy tworzenia pacyfistycznych wspólnot (Parihaka, Kaona, Ringatu). Apokaliptyczne przepowiednie (Hapu) krzyżują się z kul­ tami typu cargo i spirytualizmem, a natywistyczne tendencje obrony trady­ cji (Mamaia) kontrastują silnie z inicjatywami tworzenia tubylczych kościo­ ł ó w chrześcijańskich. Różnorodność ta nie jest jednak wynikiem przypad­ kowej gry sił, a raczej wyrazem przemian religijnych warunkowanych wie­ loma zmiennymi, wśród których do najważniejszych należą: kontekst histo­ rycznych zmian, ciążenie tradycji, infiltracja nowych idei i sytuacja społeczno-ekonomiczna ludności. V. S Y N K R E T Y C Z N E M I T Y I UTOPIE Stałym elementem w tej mozaice ruchów była koncepcja zbawienia, interpretowana raz bardziej na sposób millenarystyczny (tj. zbawienia od ziemskiego zła), to znów eschatologiczny (czyli zadośćuczynienia w życiu pozagrobowym — Posern-Zielińska, 1972). Współtworzyły ją soteryczne tema­ ty mitologiczne o dość uniwersalnym światowym zasięgu. Dopiero ich wza­ jemna kombinacja i nasycenie konkretną treścią historyczno-kulturową na­ dawały tym ideologiom specyficznie polinezyjskiego charakteru. Jedne z nich .wywodziły się z warstw rodzimych wyobrażeń mitologicznych, inne zapoży­ czone zostały z tradycji judeo-chrześcijańskiej, jeszcze inne powstały w now­ szych czasach jako rezultat deprywacji związanej z konfrontacją polinezyj­ skiej kultury ze światem europejskich reguł życia, wartości i materialnych osiągnięć (Posern-Zieliński, 1985, s. 66). Eschatologiczna idea katastrofy tak często obecna w doktrynach wielu ruchów społeczno-religijnego protestu nie była na Polinezji szczególnie wy­ korzystywana, choć tu i ówdzie pojawiała się dość wyraźnie. Być może słabsze znaczenie przypisywane temu tematowi wynika z kosmologicznej �20 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI tradycji mitologicznej, w której motywy ćykliczności światów i powtarza­ jących się kataklizmów nie były tak wyraźne, jak np. w wierzeniach indiań­ skich (Posern-Zieliński, 1974). M o g ł o b y to tłumaczyć, dlaczego mimo zna­ jomości biblijnego wątku potopu nie został on użyty do budowy tubyl­ czych proroctw. Kwestia ta jednak wymagałaby dogłębnych studiów po­ równawczych. Pewne idee katastrofizmu obecne były w samoańskim ruchu Siovili i w tahitańskim ruchu Mamaia w postaci wiary w bliskie przybycie Chry­ stusa jako siły niszczącej i przynoszącej kres istnienia wszystkich dotych­ czasowych rzeczy, a jednocześnie jako mocy kreatywnej zapoczątkowującej n o w ą erę szczęśliwości. Wyraźniej idea katastrofy kosmicznej widoczna była w naukach proroków ruchu Hapu na wyspie Hawaii. Głosili oni, że b ó g Hapu ześle na świat straszną zagładę, niebo bowiem spadnie na ziemię niszcząc wszystko i wszystkich, wyjąwszy jednak wiernych nowej religii, którzy w oczekiwaniu na ten straszny moment skupić się powinni w określo­ nym przez proroków miejscu. Przypuszczać można, iż scenariusz tej apoka­ liptycznej wizji zapożyczony został z polineayjskiej mitologii kosmogonicznej operującej ideą oddzielenia nieba od ziemi u początku dziejów. W wielu ruchach społeczno-religijnych istotną rolę odgrywa idea zbawcy. Oczekuje się zwykle z utęsknieniem na dzień nadejścia mesjasza wierząc, iż jego pojawienie się wśród wiernych zapoczątkuje dzieło gruntownego przeobrażenia świata. Prozelityczne oddziaływanie misjonarzy sprawiło, że najczęściej za oczekiwanego zbawcę uważano Jezusa. Zwolennicy Siovili wy­ patrywali Sisu Alaisa (Chrystusa) — syna boga Nieba, który przybyć miał na Samoa krocząc po grzbietach fal, by zapoczątkować erę szczęśliwości, zmartwychwstania zmarłych i obfitości jadła (Siikala, 1982, s. 196-201). N a przybycie Chrystusa oczekiwali także zwolennicy Kaona na wyspie Hawaii, którzy przygotowując się na tę chwilę założyli utopijną wspólnotę o cha­ rakterze komunistycznym. Motyw zbawcy był także obecny w religii „PaiMarire" w postaci boskich emisariuszy — aniołów wiatru, którzy w trakcie tanecznych ceremonii organizowanych przez wiernych wokół świętych słupów (niu) ozdobionych flagami i linami spływali po nich obdarzając tańczących wojowników cudowną odpornością na kule wroga. C i sami wysłannicy przy­ być mieli także na ziemię po wypędzeniu pakeha, by nauczyć M a o r y s ó w europejskich zawodów, a tubylczych kapłanów języka angielskiego w czasie jednej tylko lekcji. Oryginalną koncepcję zbawcy zaproponował maoryjski prorok R u a K e ­ ňana w 1906 r. — jeden z twórców pokojowych ruchów religijnych powsta­ łych po upadku powstania „Hau-Hau". Głosił on, iż do Nowej Zelandii przybędzie niebawem angielski król z wielką ilością pieniędzy i/lub drogo­ cennym pierścieniem. Dzięki tym skarbom wykupi on całą ziemię z rąk Białych i odda ją napo wrót prawowitym właścicielom, tj. Maorysom, ko­ lonistów zaś zabierze ze sobą za ocean (Webster, 1979, s. 164). T a wersja mesjanizmu posiadała już pod względem treściowym, choć nie struktural- �S Y N K R E T Y Z M P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I 21 nym, charakter wyraźnie zdesakralizowany, wyrażała bowiem niepodległościo­ we dążenia M a o r y s ó w w metaforycznych kategoriach politycznych i eko­ nomicznych. Należy tu także wspomnieć, iż częstokroć za oczekiwanego zbawcę uważano po prostu konkretnego charyzmatycznego przywódcę w osobie proroka, kapłana czy wodza, którego brano za wcielenie Chrystusa, Matki Boskiej, Archanioła Gabriela, różnych świętych czy wysłannika Jehowy. Jest rzeczą charakterystyczną, iż w polinezyjskim mesjanizmie nie znajdujemy zbyt wielu elementów rodzimych, gdyż większość treści, z których komponowano te wizje, czerpano z chrystianizmu i starotestamentowych opowieści. Motyw mesjasza łączy się zwykle w sposób logiczny z ideą millenaryzmu, a więc z koncepcją złotego wieku, czasów szczęśliwości, epoki speł­ nienia marzeń czy Królestwa B o ż e g o na ziemi. Wyimaginowaną erę dosko­ nałości sprowadzano zwykle do obfitości pożywienia pożądanych dóbr ma­ terialnych, atmosfery wolnej od chorób, epidemii i wojen, a także obecności Białych, których władza polityczno-militarna, religijna kontrola misyjna i za­ borczość terytorialna miały zostać zlikwidowane. Niekiedy wierzono także, iż w owym okresie żywi spotkają się ze swymi zmartwychwstałymi przod­ kami, co jest efektem tubylczej reinterpretacji idei rezurekcjonistycznej (Winks, 1953, s. 199-236). Specyficzną odmianą tej koncepcji była idea, w myśl której nowa era dziejów już zaczęła się wypełniać. Hasła takie głosili np. prorocy ruchu Mamaia na Wyspach Towarzystwa twierdząc, iż nie ma już potrzeby prze­ strzegania zakazów i nakazów misjonarzy, i tak bowiem wszyscy Polinezyj­ czycy dostaną się do nieba. Z tej też racji ignorować poczęto nowe purytańskie prawa — w tym zakaz produkcji i picia alkoholu — oraz łamać wszel­ kie ograniczenia seksualne propagując promiskuitetową wolną miłość, która * przyczynić się miała do zwiększenia tubylczej populacji przetrzebionej cho­ robami i epidemiami (Gunson, 1962, s. 209-244; Gardner White, 1962, s. 244-253; Mühlmann, 1961, s. 191-196). Nieco odmienny charakter ta idea millenaryzmu przybrała w przepo­ wiedniach prorokini Angaty z Wyspy Wielkanocnej, która w 1914 r. oświad­ czyła, iż B ó g zawiadomił j ą o śmierci właściciela większości ziem i bydła na Rapa Nui, rezydującego w Chile, po czym zwrócił zagrabioną własność prawowitym właścicielom wyspy. W rezultacie tubylcy zaczęli świętować to niezwykłe wydarzenie niepodległościowe, systematycznie wybijając krowy i spo­ żywając ich mięso w trakcie uczt, bez obawy, iż spotka ich za to represja. Według prorokini znajdować się oni mieli pod boską opieką zapewniającą ochronę przed skierowaną ku wyspie ekspedycją karną oraz kulami karabi­ nowymi, które — jak wierzono — nie będą w stanie wyrządzić im żadnej krzywdy (Schultze-Maizier, b.r.w., s. 166-169). Nadzieja na cudowne odwrócenie sytuacji ekonomiczno-prawnej legła także u podstaw fermentu społecznego inspirowanego przez proroka R u a , który namawiał swych zwolenników, by sprzedali posiadane bydło, narzędzia, �22 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI dobytek, by porzucili pracę, gdyż wszystko to nie będzie im już 'więcej potrzebne. Z uzyskanymi w ten sposób pieniędzmi oczekiwać mieli w por­ cie na przybycie statku z królem Anglii, który wybawić ich miał od pa­ nowania pakeha. Nagłe fiasko tej idei zrodziło natychmiast n o w ą kon­ cepcję millenarystyczną, którą nazwać można utopią miejsca. Głosi ona, iż by przybliżyć nadejście obiecanych czasów, należy j u ż dziś wznosić zręby obiecanej ziemi. Prorok R u a wskazuje takie miejsce, wybierając okolicę posiadającą uprzednio w miejscowej tradycji sakralną potencję i mitologicz­ ną konotację i tam w prowincji Urewera zakłada swe Nowe Jeruzalem (1906-1916) — maoryjską wspólnotę rewiwalistyczną o modernistycznych i nie­ podległościowych aspiracjach (Webster, 1979, s. 199-236). Inicjatywa taka nie należała do odosobionych. Jej pierwowzorem była osada Parihaka za­ łożona po upadku powstania „Hau-Hau" przez Te Whiti, czy też ekspery­ ment założenia braterskiej wspólnoty egalitarnej przez Kaona na wyspie Hawaii. Millenarystyczna wiara w totalną zmianę rzeczywistości przekształciła się w ideę samodzielnego tworzenia lepszego świata w wymiarze ograniczonym do ram izolowanej wspólnoty spajanej jednością etnicznego pochodzenia, wspólnotą przekonań, losów i nadziei. Warto tu zauważyć charakterystycz­ ną dla Polinezji cechę, a mianowicie, że wizja millenarystyczna w mini­ malnym stopniu była projekcją czasów mitycznych, czy też wyidealizowanej przeszłości historycznej, bardziej zaś podkreślała proakulturacyjne aspiracje wyspiarzy marzących o modernizacji, ale realizowanej na własny rachunek bez kontroli Białych. Aspiracje te znajdują swoje dobre uzupełnienie w mitach o cargo gło­ szących rychłe nadejście cudownego daru boskich mocy w postaci dóbr ma­ terialnych białego człowieka. Wyobrażenia takie są przejawem.rozbudzonych, a niezaspokojonych potrzeb cywilizacyjnych, mogą być także interpretowane jako zmitologizowana konstatacja uświadamianego stanu ubóstwa, w jakim żyją ludy podbite. Traktować je także można jako próbę zrozumienia przy­ czyn istniejących różnic kulturowych i wyjaśnienia źródeł pochodzenia pożą­ danych przedmiotów uważanych za atrybuty władzy i panowania Białych. W postaci rozwiniętych kultów cargo ten mitologiczny temat najmocniej ujawnił się na Melanezji i na Nowej Gwinei (Kowalak, 1982; Worsley, 1957). N a Polinezji pojawił się on jednak wcześniej, choć w formie znacz­ nie słabszej, jednakowoż odgrywającej istotną rolę w niektórych ruchach. U podstaw rozumowania Polinezyjczyków na temat tej kwestii znalazły się co najmniej trzy przesłanki. Po pierwsze uważano, że między religią a sy­ tuacją materialną jej wyznawców istnieje ścisły związek, stąd też wyciągano wniosek, iż sakralna moc chrześcijaństwa jest źródłem bogactwa Białych. Po drugie sądzono, że tajemnica tego bogactwa ukryta jest w Biblii będą­ cej rezerwuarem potężnej mana (mocy), kluczem do niej zaś jest umiejętność czytania i pisania. Po trzecie wierzono, że między ludźmi a bóstwami za­ chodzą stosunki równoważnej wymiany świadczeń, tak więc lojalność i cześć �S Y N K R E T Y Z M POLINEZYJSKI. ZARYS PROBLEMATYKI 23 oddawana nowym bogom winna za sprawą tych ostatnich z a o w o c o w a ć ma­ terialnymi gratyfikacjami. Pewne elementy tego wątku obecne były w religii „Pai-Marire" (boscy posłańcy nauczający Maorysów) i w nauczaniu proroka R u a (oczekiwanie na statek z pieniędzmi). Najwyraźniej jednak motyw cargo ujawnił się w tropikalnej Polinezji i to już w bardzo wczesnej fazie kolo­ nialnej eksploatacji, bo w 1 poł. X I X w. Zwolennicy kultu Mamaia wierzyli, iż z niebios spłynie do nich ogromny statek załadowany odzieżą, konserwami i winem, a ponadto bogowie przyślą na tahitańskie wody wielkie ławice ryb (Gunson, 1962, s. 209-244). Podobne nadzieje żywili adherenci Siovili oczekując na statek z Anglii, który dostar­ czyć im miał broni, narzędzi, kul, paciorków itp. rzeczy. Uważając, iż Jezus ześle im pod dostatkiem żywności oraz innych potrzebnych produktów i przed­ miotów, poczęli niszczyć swój dotychczasowy dobytek w przekonaniu, iż nie będzie on im już potrzebny w dalszej egzystencji wśród cudownego dobro­ bytu (Siikala, 1982, s. 197). W sto lat później idea oczekiwania na cargo zarejestrowana została na Wyspach Cooka. Wypatrywano tam zapowiedzianego przez duchy statku wyładowanego konserwami konstruując w okresie pełnego ekscytacji oczeki­ wania marae (święty okręg) i poddając się rytualnym zabiegom (Burridge, 1982, s. 206-208). Innym charakterystycznym rysem nowej synkretycznej mitologii polinezyj­ skiej była idea ludu wybranego, którego dzieje w interpretacji tubylców mia­ ły być oceaniczną repetycją historii biblijnego narodu Izraela. Akceptacja ' tej idei prowadziła do logicznej konkluzji, w myśl której Polinezyjczyków ' łączą więzi braterstwa lub powinowactwa z narodem żydowskim i jego j u ­ daistyczną tradycją. U źródeł tej koncepcji tkwiły takie czynniki, jak duży nacisk protestanckich misjonarzy na poznawanie opowieści starotestamentowych, większa zrozumiałość Starego Testamentu, aniżeli Nowego ze względu na jego przesycenie historycznymi treściami zawierającymi opisy walk, prze­ śladowań, migracji, w o d z ó w i królów. W sumie były to motywy dość bliskie ustnej tradycji historyczno-mitologicznej Polinezyjczyków, a więc łatwe do zro­ zumienia i — idąc dalej — do utożsamienia się z nimi (Siikola. 1982, s. 202). Świadome odwoływanie się do Starego Testamentu i judaizmu było także swoistą próbą odcięcia się od „białego" chrystianizmu utożsamianego z ko­ lonialnym panowaniem i szukania etnicznej specyfiki wyznaniowej oraz auto­ nomii przy jednoczesnym pozostawaniu w kręgu zachodnich tradycji reli­ gijnych. Najsilniej idea pokrewieństwa z Żydami widoczna była w religijnych ru­ chach Maorysów, poczynając od poprzedników „Pai-Maire" aż do Kościoła Ringatu włącznie. Już w latach trzydziestych X I X w. członkowie sekty Popahurihia odwoływali się do judaistycznej tradycji, stąd też nazywano ich „Hurais", co w miejscowym dialekcie oznaczało po prostu Ż y d ó w (od ang. Hebrews) (Wilson, 1965, s. 473-483). G ł ó w n y m bóstwem wojowników Hau-Hau był Jehowa, który swą mocą �24 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI zagwarantować miał im zwycięstwo zsyłając z nieba opiekuńcze anioły oraz zapowiadając pomoc zastępów Jozuego (Lanternari 1974, s. 242-247). Ż y d ó w traktowali oni jak swych braci i w przypadku dostania się ich do maoryj­ skiej niewoli obchodzili się z nimi z szacunkiem, bezzwłocznie wypuszczając na w o l n o ś ć . Z a dzieci Izraela uważali się także zwolennicy proroka R u a , których dlatego nazywano „Iharaira". Natomiast kapłani Ringatu wskazy­ wali na liczne analogie między losem M a o r y s ó w a Ż y d ó w sugerując nawet, iż Nowa Zelandia to po prostu maoryjski Kanaan lub Syjon. Również w tradycji rytualnej nowych maoryjskich religii widoczne były nawiązania do pewnych judaistycznych obrzędów i symboli. 2 Rozczarowanie europejskim (misyjnym) chrześcijaństwem oraz fiasko mil­ lenarystycznych proroctw to główne przyczyny organizowania nowych form życia religijnego w ramach własnej grupy etnicznej, ale w subiektywnej łączności z zasadami chrystianizmu, które poddawano jedynie reinterpretacji dostosowując do własnych tradycji, potrzeb i nadziei. W ten sposób kształ­ towało się przekonanie, iż własna, acz nowa religia będzie jedynym sku­ tecznym sposobem wyjednania łaski i wsparcia w niebiosach dla ulżenia losu rdzennych mieszkańców polinezyjskich wysp. Takie inicjatywy najwyraź­ niej widoczne były wśród M a o r y s ó w po załamaniu się nadziei na szybką zmianę własnej sytuacji kolonialnego podporządkowania. Prorok R u a pro­ pagował kult boga Tanakahi władającego niebiosami, do którego trafią jego wierni, by wieść tam żywot szczęśliwy w materialnym dobrobycie, podczas gdy męki piekielne cierpieć będą misjonarze, ich zwolennicy oraz biali kolonizatorzy. Te Kooti założyciel kościoła Ringatu dokonał reinter­ pretacji dziejów maoryjskiego ludu w duchu starotestamentowym, tym spo­ sobem sakralizując lokalną przeszłość łącznie z własną osobą. Położył także nacisk na rozbudowę formalnej struktury Wyznaniowej przez wprowadzenie hierarchii kapłanów, nowych scenariuszy obrzędów na marae i taumaturgicznych rytuałów polegających na leczeniu wiarą. Podobnie rzecz się miała z kościołem Ratana, który oddalił się od kon­ wencji synkretycznej religii w stronę etnicznej sekty separatystycznej. Wiara w Trójcę Św., w Jehowę, w Biblię i w Te-Mangaia, czyli bożego wysłan­ nika w osobie założyciela wyznania, stanowiła podstawę doktrynalną. Głów­ na świątynia traktowana była nie tylko jako dom modlitwy, ale także jako rezerwuar świętej mocy whare ťapu. D u ż ą rolę odgrywały także taumaturgia i wspólnotowy, kongregacjonalny charakter grupy wyznaniowej, kładący duży nacisk na etniczny ekskluzywizm. W sumie wszystkie te poczynania dążyły do stworzenia polinezyjskiej wersji chrześcijaństwa podnoszącej prestiż tubylców, dającej im iluzję osiągnięcia pozycji równorzędnej Białym (element kompensacji) i faktycznie szansę pełnego, aktywnego uczestnictwa w życiu religijnym, którego byli dotąd pozbawieni w protestanckich gminach i ka­ tolickich parafiach. 2 Wiadomość tę potwierdzają obserwacje S. Wiśniowskiego (1956, s. 343), a także wielu innych autorów. �S Y N K R E T Y Z M P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I 25 VI. U W A G I KOŃCOWE W nowych (postkontaktowych) ideologiach religijno-społecznych Poline­ zyjczyków natrafiamy na sześć zasadniczych tematów mitologicznych, a mia­ nowicie na ideę kosmicznej katastrofy, ery szczęśliwości, cargo zbawcy, ludu wybranego i tubylczej drogi chrześcijańskiego zbawienia. Zasygnalizowana tu kolejność tych wątków odpowiada mniej więcej chronologicznemu porządko­ wi ich manifestacji. W pierwszych fazach kontaktów atrakcyjne były hasła apokaliptyczno-millenarystyczne, ustępując stopniowo reformistycznym ideom mesjanistycznym, by w końcu przekształcić się w ideologię separatystycznych denominacji wzmacniających etniczność. Wśród elementów szczególnie charakterystycznych dla idei i praktyki polinezyjskich ruchów społeczno-religijnych wymienić m o ż n a następujące cechy: W treści mitologicznych konstrukcji wątki chrześcijańskie domi­ nują zdecydowanie nad motywami tubylczymi. Akurat odwrotnie ukształ­ towała się sytuacja w odniesieniu do rytuałów, które nadal pozostały silnie związane z tradycyjnymi wzorami. Szybka akulturacja w sferze kultury umy­ słowej osłabiała natywizm, tak silny w wielu ruchach społeczno-religijnych na innych obszarach Trzeciego Świata. Mocno akcentowany był zawsze ich wymiar ekonomiczny czy to przez idee cudownej pomocy w odzyskaniu zrabowanych* ziem, czy też w formie wiary w dystrybucję pożądanych dóbr. Wyraźne było także dążenie do restrukturyzacji społecznej jako drogi do budowy nowego tubylczego społeczeństwa wyzwolonego spod kontroli misjo­ narzy, ale pozostającego formalnie chrześcijańskim i uwolnionego od kontro­ li i eksploatacji kolonialnej, ale akceptującego zdobycze i udogodnienia zachodniej cywilizacji. Z czterech sygnalizowanych na wstępie form synkretyzmu zwróciliśmy tu uwagę przede wszystkim na ruchy społeczno-religijne oraz na separaty­ styczne wyznania tubylcze jako na przejawy zmian światopoglądowych szcze­ gólnie charakterystycznych dla Polinezji. Kulty synkretyczne nie odgrywały tam prawie żadnej roli, a synkretyzm wierzeń ludowych, o którym w tym artykule nie było mowy, przybrał postać zintegrowanego kompleksu ele­ mentów różnej proweniencji, których wzajemny stosunek wymagałby szczegó­ łowych badań, w tym głównie empirycznych. Warta podkreślenia jest tu istotna cecha polinezyjskiego systemu religijnego, a mianowicie jego toleran- cyjna elastyczność sprzyjająca od początku kontaktów — działalności ewan­ gelizacyjnej, z drugiej zaś strony jego niestabilność przejawiająca się szybką dyskredytacją starych kultów, upadkiem sakralnych autorytetów i zachwia­ niem dotychczasowej wizji świata. Nic więc dziwnego, iż w takiej sytuacji ludzie dążąc do odbudowy poczucia stabilności nie restytuowali dawnych kultów, lecz. do formowania swych utopii wykorzystywali idee chrześcijańskie. Strategia ta również prowadziła do synkretyzmu, ale w większym stopniu ukrytego, przejawiającego się nie tyle w morfologii mitów, co w tubylczej reinterpretacji i restrukturyzacji chrześcijańskich nauk i zachowaniu wielu tradycyjnych form rytualnych. �26 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃ5KI LITERATURA Babbage S. B. 1937 Hauhauism. An episode in the Maori Wars. 1863-1866, Wellington. Blinov A. I. 1957 Maoryjskie wojny. 1843-1872, Okeanskij Etnograficzieskij Sbornik, „Trudy Instituía Etnografii, N. S. t. 38, Moskwa. Buck P. H. (Te Rangi Hiroa) 1939 Anthropology and religion, New Haven. Burridge K . O. L . 1982 Movimientos religiosos de aculturación en Oceania, [w:] Movimientos religiosos deri­ vados de aculturación, Madrid. C a i l l o t А. С. E . 1909 Les Polynésiens orientaux au contad de la civilization, Paris. Crocombe R. G . 1961 A modern Polynesian cargo cult, „Man", nr 1. Cuttat J. 1957 Le recontre des religions, Paris. F r a n k o w s k a M. 1978 Z badań nad ludowym synkretyzmem religijnym w Meksyku. Tradycyjne obchody zaduszkowe, „Etnografia Polska", t. 22, z. 1. 1980 Some aspects of the formation of religious syncretism in Mexico, „Ethnologia Polona", vol. 5: 1979. 1984 Los elementos precortesianos en el catolicismo popular mexicano, „Ethnologia Polona", vol. 8: 1982. 1985 Elementy prehiszpańskie w dawnych wierzeniach Indian Meksyku, [w:] A. MrozekDumanowska (red.) W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa. 1986 La cruz y su significación en el proceso de formación del sincretismo religioso de los indios mexicanos, „Ethnologia Polona", vol. 11: 1985. Freeman J. D. 1959 The Joe Gimlet or Siovili cult. An episode in the religious history of early Samoa, [w:] Anthropology in the South Seas, New Plymouth. Gardner White R. 1962 An Account of the Mamaia: Glossary and texts, „Journal of the Polynesian Society", vol. 71. G u i a r t J. 1962 The millenian aspect of conversion to Christianity in the South Seas, [w:] S. L . Thrupp (ed.) Millenial dreams in action. Essays in comparative study, The Hague. Gunson N. 1962 An account of the Mamaia or visionary heresy of Tahiti. 1826-1841, „Journal of the Polynesian Society", vol. 71. Herskovits M. J. H. 1949 Man and his works. The Science of cultural anthropology, New York. Jarves J. J. " 1843 History of the Hawaiian or Sandwich Islands, Boston. K o s k i n e n A. 1963 Missionary influence as a political factor in the Pacific Islands, ..Annales Academiae Scientiarum Fennicae", ser. В. vol. 78, Helsinki. K o w a l a k W. 1982 Kulty cargo na Nowej Gwinei, Warszawa. K u y k e n d a l l R. S. 1938 The Hawaiian Kingdom 1778-1854, vol. 2, Honolulu. L a n t e r n a r i V. 1974 Movimienti religiosi di liberta e di salvezza del popoli oppressi. Milano. �S Y N K R E T Y Z M P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I 27 Madsen W. 1957 Christo-poganism. A study of Mexican religious syncretism, „Tulane University. Middle American Research Institute. Publications", vol. 19. 1967 Religious syncretism, [w:] Handbook of the Middle American Indians, vol. 6, Austin, Tx. Mc Leod Henderson J. 1963 Ratane. The origin and the Glory of the movement, ..Polynesian Society Memoir", vol. 36, Wellington. Metge J. 1971 Maorysi z Nowej Zelandii, Warszawa. Mol J. .1. 1965 Integration versus segregation in New Zealand, "British Journal of Sociology", t. 16. nr 2. M ü h l m a n n W. E . 1955 Arioi und Mamaia. Eine ethnologische und religionssoziologische Studie Uher Polynesische Kultbiinde, Wiesbaden. 1961 Pnlynesische Beispiele. [w:l Mühlmann W. E . (red.) Chiliasmus und Nativismus, Berlin. Nevermann H. 1947 Got ter der Südsee. Die Religion der Polynesier, Stuttgart. Oliver D. L . 1961 The Pacific Islands. Garden City. P o s e r n - Z i e l i ń s k a M. 1972 Koncepcje zbawienia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Pół­ nocnej, „Etnografia Polska", t. 16, z. 2. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1972 Polinezja — świat nieznany, Warszawa. 1974 Ruchy społeczno-religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej. XVI-XX w., Wroclaw. 1978 Religious ferment among the Indians of British Guiana at the turn of the 19th Century, „Estudios Latinoamericanos", t. 4. 1979 Indiańskie utopie, ruchy i religie protestu, „Cdowiek i Światopogląd", nr 12(173). 1985 Mit i utopia w ruchach społeczno-religijnych Indian Ameryki Południowej, [w:] A. Mrozek-Dumanowska (red.). W kręgu religii krajów pozaeuropejskich. Warszawa. 1987 Etnologiczna interpretacja procesów akulturacji, „Folia Praehistorica Posnaniensia". Sahlins M. 1981 Historical metaphors and mythical realities. Structure in the early 'history of the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor. 1985 The dying god or the history of the Sandwich Islands as a culture, vol. 1: The Islands of history, Chicago. Schulze-Maizier F. b.r.w. Die Osterinsel, Leipzig. S i i k a l a J. 1982 Cult and conflict in tropical Polynesia. A study of traditional religion, Christianity and nativistic movements, Helsinki. Syncretism 1969 Syncretism. Based on papers read at the symposium on cultural contact held at Abo, Stockholm. T u m a r k i n D. D. 1962 Rol' amerikanskich missionerov v rozrušenii samobytnoj kul'tury gavajskogo národa i ego koloniál'nom poraboščenii. Problemy istorii i etnografii narodov Avstralii, Novoj Gvinei i Gavajskich ostrovov, „Trudy Instituía Etnografii", N. S., t. 70, Moskwa-Leningrad. �28 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI Webster P. 1979 Rua and the Maori millenium, Wellington. Wilson B. R. 1973 Magic and the millenium. A sociological study of religious movements of protest among tribal and third-world peoples, London. Wilson O. 1965 Papahurihia, first Maori prophet, "Journal of the Polynesian Society", vol. 74. Winks R. 1953 The doctrine of Hau-Hauism, "Journal of the Polynesian Society", vol. 62, no. 3. W i ś n i o w s k i S. 1956 Dzieci królowej Oceanii. Powieść uzupełniona opisem wędrówek autora po Nowej Zelandii, Warszawa. Worsley P. 1957 The trumpet shall sound. A study of the cargo cults in Melansesia, London. Aleksander Posern-Zieliński FORMS, CONTENTS A N D D E T E R M I N A N T S OF T H E POLYNESIAN SYNCRETISM AN O U T L I N E O F P R O B L E M A T I C S Summary In the article some reflections have been presented concerning the conditions determi­ ning the religious syncretism on Polynesia and its manifestations. The author's aim was to put the problems in a systematic way what he considers to be indispensable for further comparative studies on the form of syncretism in the Third World as well as for discovering their most important elements and trends. Further ethnohistorical and ethnoreligiological analysis of those elements and trends may afford very interesting interpretations. The discussion of these problems have been introduced with general consideration on the definition of sycretism and its essential forms. As those forms are regarded: syncretic movements, syncretic cults, syncretic religions and folk religion syncretism. It has been emphasized too that the processes and phenomena relevant for the forming of syncretic beliefs are as follows: incorporation of alien elements, elimination of old traits, their new hierarchization, contamination in the form of syntesis and superposition and, at last reinterpretation and • restucturisation of a religious system. The second part of the paper deals with the interrelations of the colonial expansion on Polynesia, christianization of that area and the syncretism, It has been noticed that syncretism had already appeared there in the precontact period but it had a different character than the later colonial one. The latter was revealed in the form of two tendencies — the neotraditional one (i.e. elements of the new religion in the traditional mythological schemes) and that of the Utopian type with firm features of nativism, messianism, prophetism and millenarism. First manifestations of syncretism was the syncretism displayed in the "historical metaphors of mythical reality" (Sahlins 1985), then the defensive intentional syncretism applied by the priests of the imperilled traditional religion and, at last, the syncretism arising as a result of missionary work. Of essential meaning in those times were the campaigns aimed against traditional beliefs putting on the character of cultural revolutions which were organized either by the Polynesian chieftains or by missionaries. These actions were accompanied by so-called mass conversions of a definite millenaristic character. In that atmosphere of de­ preciating native traditions, of an enthusiasm for new religion and of deprivation associated with the loss of hope for a prompt change of that situation, charismatic leaders began to appear heading the socio-religious movements of protest. �SYNKRETYZM POLINEZYJSKI. ZARYS 29 PROBLEMATYKI The next part of the article deals with these movements surveying the most important events of that kind. The movements offered their followers different strategies of gaining their ends. Along with military types (Hau-Hau) mainly pacifistic Utopian communities have been founded (Parihaka, Kaona, Rua), apocaliptic prophecies (Hapu) mingled with cargo cults, spiritualism and the nativistic tendencies of protection of the tradition (Mamaia) strongly contrasted with the initiatives of constituting indigenous Christian churches (Ratana, Rin­ gatu). The last part involves a survey of leading ideas and niyths composing the movements of protest. To the most important of them belong the ideas of cosmic catastrophe, of the era of blessedness, those of cargo, of saviour, of the chosen folk and of the indigenous way of Christian salvation. In the first phases of contact the apocaliptic-millenaristic ideas were more attractive, succesively they gave way to the reformistic messianistic ones and finally they transformed into separatistic ideologies oriented towards constituting indigenous de­ nominations reinforcing ethnicity. Another characteristic of the Polynesian syncretism was, that in the new mythology Christian traits prevailed the native motives, while the rituals referred to a greater extent to native tradition. Thus it was rather a hidden syncretism, revealed not so much in the morphology of myths as in the native interpretation of Christian learning. That syncretism was also closely associated with the tendency of social restructuralization as a way of creating new, indigenous society, emancipated from the con­ trol of missionaries but remaining formally Christian, the society accepting the achievements of western civilization but free from colonial exploitation. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2eecc9711c53a74aea18cd2bb6f1dd86.pdf 859ea51641029296690733e1c8d7ad8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6236 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5815 Title A name given to the resource Formy duszy/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005, t.59 z.4, s.115-127 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text latach 60. zaistniałeś w bardzo ważnym ciągu działań artystycznych, jakie miały miejsce w Toruniu, a ich zwieńczeniem było związanie się ze słynną już wtedy grupą foto­ graficzną Zero-61. Wyglądało na to, że droga na szczyt artystyczny jest otwarta. Ale Ty coraz bar­ dziej się ograniczałeś, pod koniec lat 70. znalazłeś wieś Osiek nad Wisłą i zacząłeś pracować, także ar­ tystycznie, na rzecz tego małego, lokalnego środo­ wiska. Co o tym zdecydowało? W Podczas plenerów w latach 70. zrobiłem nawet ta­ ką pracę Ucieczka z Torunia. Czy to była ucieczka od sztuki, którą bym robił w Toruniu? Pewnie tak. Byłem przerażony. Czułem pustkę, nie miałem już bodźców do tworzenia, to było mielenie piachu. Do tego doszło gorzkie doświadczenie stanu wojennego. Dlatego mu­ siałem wrócić do spraw dzieciństwa, moich światów, które są osadzone w człowieku, w rodzinie, w pejzażu. To są dla mnie wartości największe, najważniejsze. Stąd lepiej widzę zgiełk miasta, anonimowość miesz­ kańców, zawrotne tempo ulic, nad którym czuwa mo­ numentalny i liryczny zarazem toruński gotyk. Tym bardziej że tyle lat w prasie pracowałem, i to może jesz­ cze bardziej mnie wypaczyło. Stałeś się artystą zawieszonym pomiędzy awan­ gardą a kulturą ludową. Z czego to wynika? Moje obecne działania artystyczne wypływają z pracy ludzi mieszkających w Osieku. Przeżyłem szok, gdy tutaj przyjechałem i spotkałem autentycznych, odizolowanych twórców - rzeźbiarza Józefa Kamińskiego, plecionkarza Juliana Orenta i jego żonę, hafciarki Barbarę Marycz i Józefę Orent. Była poetka A n­ na Słupczewska, z typowymi, ludowymi wierszami, i to mnie fascynowało. No i kuźnia, cały ród Florkiewiczów, stelmach, który naprawiał bryczki, wozy, koła. Byli przewoźnicy wiślani - Lewandowski, Wilmanowicz, Jenczewski, leśni drwale... Jeszcze 30 lat temu to wszystko funkcjonowało tutaj na co dzień. To było Twoje pierwsze spotkanie z taką kulturą? Znałem to już z mojej młodości, miasteczka-wsi Łobżenicy. Od dziecka wędrowałem po takich warsz­ tatach, a ci ludzie byli dla mnie tajemnicą. To były la­ ta 50. Będąc na studiach, wracałem do tych ludzi i do tych zdarzeń, żeby o nich robić filmy. O takich właśnie ludziach? Dokładnie takich! O szewcu czy grajku, który na weselach grał. Za ten film dostałem 3. nagrodę na ogól­ nopolskim festiwalu filmów amatorskich w Bielskub iałej w 1967 roku. Wracałem do łobżenickiej kok­ sowni, gdzie ludzie ten koks ręcznie wyrabiali - pla­ stycznie to było bardzo ciekawe, te dymy, ta wieża... Chodziłem tam do piekarzy. Piece na węgiel były, ale jaki bochen wychodził! To była forma! Chodziłem do 115 Formy duszy Z Michałem Kokotem rozmawia Hubert Czachowski kowala, Oseska, cudowny człowiek! Z jednej strony podkowy przybijał, a z drugiej skrzypce do ręki brał. Łą­ czenie surowości jego ogromnych dłoni o potrójnej, a nawet poczwórnej, przepalonej skórze z delikatnością skrzypiec - o tym właśnie robiłem film, ale nie doku­ mentalny, bo pewne rzeczy aranżowałem... Kilka lat te­ mu pojechałem tam raz jeszcze, bo chciałem napisać o tej kuźni tekst. Ale zostało po niej tylko palenisko, pie­ ca nie ma, same mury. W pamięci mam moją drogę do szkoły: uliczka, mróz, mnóstwo koni, szron, opary mgieł, uderzenia kowalskiego młota - to był koniec lat 50. Przy tej kuźni ludzie opowiadali o swoich kłopo­ tach, często przy kwaterce, ćwiartce gorzałki. Wszyst­ ko odbywało się na luzie, nikt nikogo nie gonił, konie były spokojne, podawały kopyta, czekały, nie było tej dzisiejszej nerwowości. Gospodarze załatwiali swoje sprawy, jeździli po węgiel, po nawozy, handlowali - tam była cała dramaturgia dnia od rana do wieczora. Ulegałeś urokowi codzienności? To była fascynacja miejscem i atmosferą! Szkoda, że na lekcjach historii było inaczej, nie tak jak dzisiaj. Wtedy nie mówiło się o tożsamości małej ojczyzny, zresztą o wielu innych rzeczach też nam nie mówiono. Patriotyzm miał wówczas inne znaczenie. Panował za­ chwyt systemem, ustrojem, tymi przemianami po woj­ nie, zajmowano się raczej teraźniejszością, nikt nie za­ glądał tak głęboko i daleko w wieś, w dom, w rodzinę, to było owiane jakąś wielką tajemnicą. Czy w samym mieście widziałeś coś pociągającego? Stacja kolejki wąskotorowej, koksownia i wieża wodociągowa, duża, solidna, jak wieżowiec - te trzy elementy w sensie bryły, tajemniczości i swojego wnę­ trza fascynowały mnie niesamowicie. Bałem się, że ta wieża może się przewrócić, więc wyobraźnia pracowa­ ła, spać nie mogłem... Budynki to jedyne rzeczy, w których dostrzega­ łeś tajemnicę? Jeszcze przedmioty, i to takie powszechne, były dla mnie kopalnią niesamowitych przeżyć. N a przykład ogromny dół, gdzie zwożono śmieci - grzebałem w nich �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Fot. Michał Kokot Fot. Michał Kokot Fot. Michał Kokot 116 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Fot. Michał Kokot Fot. Michał Kokot 117 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI i znajdywałem te różne kształty - patelnie, żelazka, ka­ fle, piecyki, lampy naftowe, czajniki, dzbanki, maszyny do szycia, jakieś części. Gromadziłem je w moim poko­ iku i malowałem, fotografowałem. Te przedmioty mia­ ły duszę, bo według mnie każdy przedmiot ma duszę. Dziadek mi tłumaczył, że za szybko rozstajemy się z przedmiotami, którym poświęciliśmy wiele lat życia. Swoim cierpieniem, swoją codziennością, swoim obco­ waniem z przedmiotem, używaniem go w różnych sytu­ acjach w ciągu dnia, podczas płaczu, radości, uświęca­ my go i dajemy mu duszę - nie tę boską duszę, ale jej odcisk na przedmiocie. I mama zawsze mi mówiła, że gdyby człowiek bardziej obcował z rzeczami, gdyby wchodził w ich głębię, symbolikę, która tam jest, to może wtedy łatwiej przypomnieć sobie matkę, czy po­ wracającego do domu ojca... Tam jest bowiem ekspre­ sja czasu płynącego w ciągu dnia, jego rytmu. brat Michał byli artystami, robili kołowrotki. Jeden z nich mam w piwnicy jako relikwię. Jeździłem z mo­ im cudownym dziadkiem na wozie do Kunowa, do warsztatu, i tam obracałem nóżką, wprawiając w ruch obrotowy własnej roboty drewnianą tokarkę! Oni mieli zamówienia z całej północy, aż z Kaszub. Te kołowrotki były trochę nietypowe, ale fanta­ styczne. Miały swoją rzeźbę, swoją bryłę, duszę. Pa­ trzyłem, jak powstawały, i teraz wiem, że to była sztuka... Dostrzegasz sztukę w wielu rzeczach, działa­ niach, zarówno w przedmiotach, jak i w procesie ich powstawania.... Byłeś samotnikiem czy żyłeś wśród rówieśników? Byłem lubiany przez swój optymizm i zachwyt dniem. Chodziłem do kolegów pograć w klipę, ale też dlatego, żeby zobaczyć, jak wygląda ich dom, kuchnia, jak się zachowuje matka czy babcia. I fotografowałem, notowałem kształt twarzy, rysy, w ogóle człowieka. By­ łem ogarnięty formą. Oczywiście to nie znaczy, że my­ ślałem wtedy tak akademicko, ale działałem podświa­ domie, intuicyjnie. Zbierałem materiał do później­ szych rozważań artystycznych. T a fascynacja uwidacznia się nawet w nazwie założonej przez Ciebie grupy artystycznej w latach 60. na studiach, grupie Formy właśnie? Ależ tak, forma, kształt, bryła przedmiotu - to by­ ła moja propozycja. Do dzisiaj ta forma zamyka mi du­ sze, ma znaczenie symboliczne. Często odwołujesz się do kategorii rodziny. A jak funkcjonowała Twoja rodzina w Łobżenicy? Ojciec był zwykłym inkasentem, prostym człowie­ kiem, a mama pochodziła ze wsi opodal Łobżenicy, z Kunowa. Rodzice byli bardzo pracowici, przywiązywali ogromną wagę do naszego wykształcenia. Było nas pię­ cioro i wszyscy skończyli studia. Rodzina była bardzo patriotyczna, walczyła z Niemcami o każdą piędź ziemi. A dziadek Józef Wachowski i jego brat Michał, po któ­ rym nadano mi imię, wywalczyli w 1920 roku Wysokie, takie miasteczko koło Łobżenicy. Pojechali furmanka­ mi, z kosami, z kilkoma karabinami. Mama mówiła mi o powstaniu styczniowym, były tradycje Warszawianki i innych pieśni patriotycznych niepodległej Polski, które śpiewała mi babcia, trzymając mnie za rękę. Czyli najpierw było spotkanie z historią, nie ze sztuką? Tak, nawet pielęgnacja ogrodu przez Wachow­ skich była w moim pojęciu sztuką, którą odnosiłem do słynnych ogrodów paryskich, ale tu były polskie cu­ downe kwiaty, piwonie na przykład. Aleje porobione pod kątem prostym, piękny wybieg z domu do ogrodu, gdzie się odbywały wszystkie ważne uroczystości, na przykład chrzciny, wesela. To wszystko miało swój sens. Dlatego moje wszystkie trzy córki - Sylwia, Pa­ trycja i Monika - również miały wesela na dworze, z bryczkami... Pamiętam, jak do kościoła się jeździło wolantem, do Bułgowa, niedaleko, 4 km od Kunowa, droga pod górę, brukowana kamieniem, w dole rozle­ głe jezioro. I Górka Klasztorna - najstarsze sanktu­ arium maryjne w Polsce - też robiła kolosalne wraże­ nie. Ten słynny Gaj! N a tym wszystkim wyobraźnia inaczej pracuje. Nasiąkłem takimi miejscami i zapa­ miętanymi obrazami. Miałeś możliwość poznania sztuki, działań arty­ stycznych? Przecież na tej mojej wsi czy w miasteczku nie by­ ło żadnego wykształconego artysty, nie było kółek, galerii plastycznych dziecka itp. Nie było takiego człowieka, do którego mógłbym pójść i zobaczyć, jak obraz maluje. Był Wojczykowski, pokojowy malarz wtedy, pod koniec lat 50. wchodziły do mody tzw. pikassy. To były najbardziej artystyczne elementy, czy­ sta forma geometryczna. Chodziłem na harcerskie zbiórki, robiliśmy różne przedmioty z drewna, ale ja nigdy nie lubiłem techniki, chciałem tworzyć zupeł­ nie coś innego. Malowałem obrazy intuicyjnie, nie mając o tym zielonego pojęcia. Kupowałem nie olej lniany, ale zwykły, jadalny, słonecznikowy, i potem obraz pół roku mi sechł. Układałem te obrazy w mo­ im pokoiku i bałem się, że ktoś będzie mi mazał, bo to wszystko było mokre. Artystycznej ekstazy doznawa­ łem tylko oglądając obrazy w łobżenickiej farze Trój­ cy Świętej... A początki fotografii? Co do twórczości, to gdy wyjechałem z Łobżeni­ cy, uzmysłowiłem sobie, że mój dziadek Józef i jego 118 Już w Łobżenicy fotografowałem od 7. klasy. O j­ ciec kolegi miał przed wojną drogerię, a tam były ma­ �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI teriały światłoczułe, powiększalnik i jeszcze przedwo­ jenne agfowskie papiery. Pierwsze odbitki tam robili­ śmy. W Łobżenicy był też Knajdek fotograf, ale na początku niczego nie mogłem się od niego dowie­ dzieć, dopiero później, kiedy interesowała mnie fotoceramika, „wydębiłem” od niego dwumiechowy, wy­ ciągany aparat fotograficzny na duże klisze. W Łob­ żenicy wszyscy traktowali fotografię jako rzecz pa­ miątkową, a mnie to już nie wystarczało i będąc w 8, 9 czy 10 klasie aranżowałem i reżyserowałem sceny, np. skakanie moich kolegów z mostu kolejki wąsko­ torowej. A kiedy zacząłeś oglądać filmy? Koło stacji kolejki było kino Tęcza. To było jedy­ ne okno na świat, gdzie mogłem podpatrywać kompo­ nowanie kadru. Nie patrzyłem na treść, nie śledziłem fabuły, nie interesowało mnie, czy film skończył się dobrze czy źle, ale ważne było oświetlenie, ujęcia. Bi­ blioteka w Łobżenicy była, więc znajdowałem w niej jakieś amatorskie opracowania typu A BC filmu. Inte­ resował mnie kadr, światło, ruch kamery, jej prowa­ dzenie na torach, poruszanie się aktora, np. gdzie wchodził, gdzie wychodził. Potem rozwinąłem to wszystko w Pętli. Chodziłem do kina 3-4 razy w tygo­ dniu, każdy film starałem się obejrzeć 2-3 razy, np. Po­ piół i diament czy Piątka z ulicy Barskiej. Oglądałem na­ wet filmy dozwolone od 18 lat, za co w domu dostawa­ łem potem „wpieprz”. Filmy w tamtych latach najczęściej mówiły o wojnie. Czas był powojenny, czy to miało znacze­ nie? Łobżenica była naznaczona krwią i męczeństwem, we wrześniu 1939 roku Niemcy zamordowali kilka­ dziesiąt osób. Po wojnie nawet się dziwiłem, jak silna była zaciekłość i zemsta w stosunku do Niemców jeńców i tych, którzy zostali. Zmuszano ich na przy­ kład, żeby gołymi rękami wykopywali zwłoki zamordo­ wanych Polaków. Znałem tych ludzi (teraz już nie ży­ ją) i niewątpliwie to także wpłynęło na moją psychikę. Dlatego też umieszczałem w moich filmikach tego ty­ pu sceny, np. trup w skrzyni. To weszło mi w portrety ludzi, w zmarszczki, w „zerowe” rzeczy, takie silne ele­ menty ekspresyjno-dramaturgiczne. Zrobiłem film 0 Pawełku, grajku, ale w taki sposób, że najpierw go zakwalifikowano do filmów odrzuconych. Pokazywa­ łem tylko instrument, a twarz Pawełka ciąłem na po­ szczególne kadry, tak jakbym do niego strzelał - to by­ ło coś niesamowitego. Dźwięk grał zasadniczą rolę 1 kadrowanie. Słynni krytycy np. Ostrowski od filmu amatorskiego, krzyczał, wrzeszczał: „jak można było nagrodzić taki film? To jest wiwisekcja życia!” . A Konwicki do mnie podszedł, bo mi wręczał tę na­ grodę, i powiedział: „Panie Michale, ja Pana widzę na reżyserii w Łodzi” . Miałem potem rzeczywiście jechać, 119 tak jak Różycki, Robakowski i Mikołajczyk, ale nie ża­ łuję tego, że tak się nie stało, bo trafiłem do Osieka i... do rodziny. Dlaczego zdecydowałeś się studiować historię, a nie kierunek artystyczny? Bo się bałem. Wewnątrz czułem, że powinienem iść na sztuki piękne, ale myślałem, że nie zdam. Wie­ działem, że nie mam techniki, nikt nie uczył mnie ry­ sunku. Dzisiaj mój syn, Jaś, ma talent - ćwiczy rysunek i jest w tym dobry. Ja nie miałem żadnej podpory. Dla­ tego poszedłem na historię, chciałem się wyrwać z do­ mu. Historia była dla mnie łatwa i lubiłem ją. Bo prze­ cież tak naprawdę to ludzie, fakty grają rolę zasadni­ czą. Tak samo w Toruniu... te zaułki, cała architektu­ ra... Będąc na historii, chodziłem jednak na wykłady ze sztuk pięknych - z Antkiem Mikołajczykiem na malarstwo, tu konserwatorstwo kończył Józef Roba­ kowski, Andrzej Różycki, Jurek Wardak. Nieoficjalnie jeździłem z nimi na plenery. Jeszcze miałem okazję roz­ mawiać z Tymonem Niesiołowskim. Patrząc z perspektywy czasu, znalazłeś się wtedy w tyglu sztuki, właściwie awangardy! W grupie Ze­ ro-61 przecież to nie było zwykłe fotografowanie. Interesuje mnie to przejście od Łobżenicy do awan­ gardowej grupy operującej zupełnie innym języ­ kiem. N a początku studiów poczułem się, jakbym dostał łopatą w głowę - jak spojrzałem na Toruń - to widzia­ łem ratusz, ulicę Podmurną, a to gotyk, który na łeb mi leciał! Dla mnie była to następna fascynacja, każ­ dym brukiem, każdą cegłą. Ale od razu szukałem kon­ taktu z fotografującymi, dowiedziałem się o Jerzym Wardaku - trochę sobie z nim pogadałem, zobaczyłem jego warsztat pracy, jego montaże, widziałem, jak on to ręcznie składał, kawałek po kawałeczku. A potem trafiłem do Czesława Kuchty, który już nie żyje. To był dla mnie czas bardzo trudny, miałem dziekanki, chło­ paki mnie nieraz żywili, ratowali, żebym mógł zjeść śniadanie. A ja cóż im mogłem dać? Tylko siebie, mo­ ją osobowość, moją inspirującą, wariacką duszę. Orga­ nizowałem plenery klubu filmowego Pętla. Dla mnie nie było ważne czy jesteś z Pętli, czy z Zero, czy z For­ my, czy od Antka Mikołajczyka, który miał swoją gru­ pę Rytm. Ważne było, żeby skupić ludzi, którzy chcie­ li coś robić. Szukaliśmy pretekstów do pewnych dzia­ łań twórczych, fotografowaliśmy pewne elementy, de­ tale pejzażu, architektury, martwych natur, by wnieść je później w nasze prace. Wystawy szły non stop. A ja nocami techniki się uczyłem od Czecha, to muszę po­ wiedzieć. Chociaż marzyłem, żeby ktoś te odbitki robił za mnie, ja chciałem tylko komponować, przygotowy­ wać tzw. plakaty poetyckie. A koledzy mnie gonili, go­ nili... Robakowski też mówił: „Michał, kurczę, mu­ sisz...” �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI T o był czas spotkania kolejnych ważnych oso­ bowości? Tak, oni byli do mnie podobni. Wewnątrz skłóce­ ni ze sobą, gotowali się w środku podczas dyskusji 0 sztuce, które niejednokrotnie trwały do białego rana 1 każdy miał swoją wizję... Grupa Zero-61 nie miała swojego programu, niektórzy mieli dojścia do zachod­ nich fotografii, ale głównym tworzywem była rzeczywi­ stość za oknem, przedmioty, ludzie - to przepuszczali­ śmy przez swoją wewnętrzną maszynę. Powiem szcze­ rze, miałem pewien uraz do sztuki zagranicznej, to znaczy oglądałem almanachy, ale nie chciałem się wzorować, szkoda było na to czasu, przeżywałem wszystko na swój sposób, brałem to, co we mnie siedzi, co może moją osobowość pchnąć do góry. Moją uwa­ gę zwrócił tylko Sudek, Czech, fotografujący to, co wi­ dział za oknem, jakie on kompozycje tworzył w tych swoich ogrodach! Nastrój! To lubiłem, rozumiałem je­ go osobowość. Z polskich artystów ceniłem wówczas Lewczyńskiego, Sunderlanda, Bułhaka, Dłubaka za formę, Hartwiga... W grupie były obecne nurty fotografii kreacyj­ nej, symbolicznej, konceptualnej, ale i reportaż... Sam aranżowałem pewne sytuacje, które fotogra­ fowałem, czasami podejmując przy tym duże ryzyko. Raz chcąc zaskoczyć i wywołać nowy nastrój, położy­ łem się pod tabun krów idących z pastwiska. Byłem szalony, nie miałem przecież pewności, że ktoś tych krów nie pogna! To były też ciągłe wzajemne inspira­ cje, bo obok był i Robakowski, i Bruszewski, i Wardak, i Mikołajczyk. Nurty w fotografii mnie nie interesowa­ ły. To krytycy wymyślali ich mizerne znaczenia. Sztu­ ka jest jedna, niepodzielna. Ale ten język sztuki nowoczesnej był inny niż ję­ zyk kołowrotków, czy były też punkty styczne? Styczność była duchowa, wewnętrzna. Ta żyła szła przez mój organizm i tam i tu. Może powiem inaczej, że język jest ten sam, dusza jest ta sama, ale dziedzina sztuki jest inna. Bo przecież wiele z tych elementów fotografii przeszło w moją poezję. Nie wyobrażam so­ bie, żebym miał być tylko fotografikiem, malarzem czy poetą - to się zazębia. Zawsze mi czegoś brakowało. I muzyka ludowa tak samo - to wszystko siedzi w jed­ nym, ja nie mogę tego rozdzielić, patrzę na świat po­ przez te cztery dziedziny sztuki. Przy tworzeniu potra­ fię przywołać w tym samym momencie i fotografię, i barwę, i muzykę, i tekst wiersza w wyobraźni. To wszystko jest u mnie połączone. Dopiero wtedy jest pełnia... Tak, bo ja to widzę fotograficznie, malarsko, widzę słowo, a zarazem jego śpiewność, muzykę. Ale to nie jest tak, że ja sobie dzisiaj to, jutro tamto. W momen­ cie tworzenia te cztery człony młócą mnie. Mam dar 120 do szczegółów, do zapamiętywania nastroju, przypomi­ nania sobie moich wycieczek, nawet ścieżek, widzę kształt źdźbła, widzę, jak się żyto kołysze, i wtedy leci mi jakieś słowo, a jak ono się kołysze, to przynosi mi taki rytm, a nie inny, czy to będzie w formie oberka, poleczki, czy walczyka. A fotograficznie widzę np. chłopa, który jest bohaterem tego kadru, i widzę też barwę jego otoczenia. Czy jest to poszukiwanie ciągle nowych środ­ ków wyrazu? N a pozór tak. Bo koledzy zawsze odróżniali moje prace. Dłonie, ręce, twarze, kadrowanie mocne i zde­ cydowane. I w malarstwie też tak jest? Tak, nawet w ostatnich wierszach. Czyli w tych wszystkich, tak różnych dziedzi­ nach sztuki poruszasz się wokół tych samych tema­ tów? Może jako reżyser robiłbym coś innego, ale z pew­ nością byłby to symbolizm, surrealizm w połączeniu z prostotą sztuki ludowej. W filmie robiłbym takie rze­ czy jak Fellini - przepraszam, że używam takiego po­ równania - ale to mnie właśnie fascynowało, te meta­ fory, przenośnie, paralele, czerpanie z dzieciństwa. To nie musi być Fellini, to może być każdy z nas. Ilu ja ta­ kich ludzi spotkałem! Po nocach mi się śnili i rybacy w łodziach, i rolnicy! Przenosiłem to na grunt gazety, w której pracowałem, a potem już tu w Osieku szuka­ łem podobieństw. Bóg mnie tu zesłał. Czesław Kuchta pokazał mi tę miejscowość, przyjechał tutaj ze mną na grzyby. Potem już sam wróciłem i zacząłem rozmawiać, szperać w moich kierunkach, a co to za człowiek, a tu się dowiaduję o rzeźbiarzu, a tu o plecionkarzach, bo przecież nad Wisłą, to wiadomo - co drugi się tym pa­ rał. I ta fascynacja innością tych ludzi, w sensie psy­ chicznym, w sensie temperamentu, osobowości, ale też rezultatami ich działań, ich wyrobów, w plastycz­ nym wymiarze, wręcz zniewalała. Doświadczenia fotoreportera były ważne? W „Nowościach” był dobry klimat, była tolerancja, wrażliwość - wszystko to zależy od szefa. A ja to, co osiągałem w sztuce, chciałem przenieść do gazety, chciałem ludzi zatrzymać na 1,5-2 minuty, dlatego w moich zdjęciach była refleksja i zaduma. Zdjęcia miały oddziaływać w zupełnie inny sposób, artystycz­ nie. Żeby oprócz tego zwykłego faktu atakującego wi­ dza, dać jeszcze inne rzeczy, które są wokół, a nie no­ życami tylko ciąć, ciąć, ciąć, bo to ma być tylko i kon­ kretnie to i to. Chciałem to podać w sposób bardziej poetycki, refleksyjny, radosny, w zależności od sytu­ acji. Bo dla mnie w zdjęciu równą wartość do główne­ go tematu mają elementy poboczne - fragmenty rze­ �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI czy, brył, pejzażu czy nawet plamy otoczone konturem. Dostawaliśmy wiele telefonów, ludzie dzwonili, że piękne zdjęcia - oni chwytali ten specyficzny język fo­ tografii, no to chciało się pracować! Jednak popełni­ łem błąd i odszedłem do „Pomorskiej”, a tam była mo­ da na zdjęcia publicystyczno-polityczne, gdzie nie mia­ łem możliwości rozwijania się, bo moja psyche była za­ jęta fotografowaniem jednego czy drugiego politruka, sekretarza, koniecznie z uśmiechem, człowieka dobrej roboty, uścisku dłoni - to tragedia była... Zwolniłem się stamtąd na własną prośbę. Wszyscy się pukali w czoło, mówili: „Kokot to chyba zwariował, o co mu chodzi? Tak dobrze tu ma, pensja ładna...”. T a Twoja ucieczka na wieś nie była całkowita, bo jednak w latach 80. brałeś udział w szeregu dzia­ łań w ramach tzw. kultury niezależnej, w wysta­ wach urządzanych w kościołach, salkach kateche­ tycznych, ale i w oficjalnych działaniach związku fotografików. Czyli nie zerwałeś do końca? Nie, bo jak spojrzałem na Toruń z perspektywy pejzażu wiejskiego, inaczej to miasto widziałem. Ten dystans mi pomógł, bo w plenerowych działaniach fo­ tograficznych w Toruniu zdobywałem nagrody, mia­ łem lepsze, świeże spojrzenie i nie byłem emocjonalnie związany ze środowiskiem. Odizolowałem się, bo nie chciałem przeżywać jego problemów, nie miałem tego obciążenia. W końcu postawiłeś na tych swoich współ­ mieszkańców wsi... Ale to też jest krąg odbiorców. To odwieczny dyle­ mat, czy gdy przemawiam do tysięcy, moja sztuka jest bardziej wartościowa niż w sytuacji, gdy mam pięciu czy dziesięciu odbiorców? Wolę użyć takiego języka, żeby być zrozumianym, cieszę się, że idę do ludzi, a nie, że sam z własnym wnętrzem, problemami się borykam. Od kiedy przebywam w Osieku, u tych prostych, zwy­ kłych ludzi, ciągle im się przyglądam. To jest dla mnie bardzo ważne. Cieszę się, gdy przychodzą do mojej ga­ lerii, obserwuję ich reakcje, słucham opowieści rolni­ ka o jego problemach, malując i fotografując go rów­ nocześnie. Dla mnie świat takiego człowieka jest bar­ dzo bogaty, bogatszy od niejednego intelektualisty, publicysty, pseudodziennikarza czy jakiegoś pismaka. A taki prosty człowiek mówi swoim językiem, opowia­ da o zwykłych sprawach, o rodzinie, o swoich bliskich, o swojej pracy, jej rytmie i rodzącym się z tego poczu­ ciu bezpieczeństwa i zadowolenia. Uprawa pola, kwia­ tów, chodzenie wśród bydła, koni też daje wewnętrzną stabilizację, poczucie sensu życia. Może ktoś powie, że te moje działania skupione zawsze wokół człowieka, wokół rodziny, są naiwne, że nie intelektualizuję. Pro­ szę bardzo, mogę się zacząć zgrywać, bo to jest tylko kwestia warsztatu, paru lektur, pewnych terminów, ale co z tego - nie w tym rzecz! 121 I reżyserujesz tutaj? Tak, nie żałuję tej filmowej reżyserii, bo jestem reżyserem tutaj. I robię duży film, ogromny, fabular­ ny, dokumentalny, komediowy, każdy gatunek. Czu­ ję pewien poziom, do którego chcę dotrzeć, ale jed­ nocześnie nie chciałbym go przekroczyć. Mogę pod­ nieść poprzeczkę, w jakiś sposób to przetworzyć, ale nie na tyle, żeby nie być zrozumiałym. Bo jeżeli lu­ dzie opowiadają mi jakieś historie, to chciałbym od­ dać ich klimat, atmosferę. Traktuję to też jak noto­ wanie i fotografowanie pewnych sytuacji obyczajo­ wych, które potem wykorzystuję w różnych tek­ stach. Oprócz tego, że sam jesteś twórcą, stałeś się tu­ taj w Osieku takim reżyserem życia... Ależ tak, również przez lata pracy w szkole. Mam tam galerię Motyl, gdzie z dziećmi robię pewne rze­ czy w oparciu o kulturę ludową, o jej motywy, ale wprowadzam nowe formy, np. witraże... To są też pewne działania związane np. z wątkiem pobytu Chopina na ziemi dobrzyńskiej, w Obrowie. Szuka­ my karczmy, która tam była, oczyma wyobraźni wi­ dzę małego Chopina tam stojącego, słuchającego miejscowej kapeli i omawiam to z dziećmi, zestawia­ jąc ten obraz ze współczesnym skrzypkiem z naszej wsi, który słyszał to, co grał jego ojciec, jego dziadek Kamiński. Widzę tę wspólną drogę muzyki i o tym mówię dzieciom... Czy proponujesz też sztukę nowoczesną? W szkole robię galerię profesjonalną, chcę tu za­ prosić ciekawych artystów, tych „wariatów”. Nie w sa­ lonach pięknych, gdzie przyjdą różni ludzie, szampana wypiją, ale ani z tobą nie podyskutują, ani nie powie­ dzą czy im się podoba, tylko plotkują o bzdurach, sensacyjkach. Przyjdzie jakiś dziennikarzyna, który byle co informacyjnie napisze, bez przemyślenia, bez auten­ tyczności, ja tego nie chcę. Wprowadzę do galerii M o­ tyl artystę, zderzę go z normalnymi odbiorcami. Dla moich mieszkańców to będzie wielkie przeżycie. Oni ubiorą się odświętnie, uszanują, spojrzą. Nie muszą komentować obrazów jak krytyk sztuki. Wystarczy, że się wzruszą lub wymienią się uwagami. A może też tam będą zdjęcia z ich albumów rodzinnych i na chwilę ucieszą się ową galeryjną atmosferą? Czy czujesz się przez nich zaakceptowany, czy patrzą na Ciebie ciągle jak na obcego? Ale ja też wchodzę do zagród, idę do człowieka, który np. mi nie chce sprzedać koszyka, a wiem, że tę plecionkę dobrze robi i muszę tak sprowokować sytu­ ację, tak się zachować w jego kuchni, żeby mnie zapro­ wadził na strych i ten koszyk mi do Izby Regionalnej dał. Ale nie mogę działać cwaniacko, albo dać mu pie­ niądze po prostu - muszę wywołać taką rozmowę, że­ �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI by on się odkrył i zaufał. Muszę stworzyć taki nastrój, że kobieta, która stoi przy garach, suszy grzyby, robi masło, zaakceptuje młodego artystę, którego tam wprowadzam, żeby sobie szkicował. I ten człowiek po­ częstuje cię chlebem, wyciągnie kielicha - dla wielu to jest ciągle szok, że szklanka w pośpiechu niedomyta, ale trzeba to zrozumieć i tę bakterię tego domu wypić. Musisz się zachować jak ten człowiek, jeśli chcesz cze­ goś od niego. A wtedy poczujesz zapach, smród, kształt, pot, zobaczysz tego człowieka i potem ekspre­ sja wychodzi sama. Mówię tak: jeździsz samochodem, na chwilę prze­ siądź się na rower, używasz piły mechanicznej, spró­ buj wziąć na chwilę siekierkę, scyzoryk do ręki, napal w piecu i zobacz ogień, bo świat tak pędzi, jest tak szalony, że kiedyś trzeba się będzie cofnąć cywiliza­ cyjnie, żeby móc istnieć. Bo my będziemy zwykłymi manekinami, automatami, troszeczkę podobnymi do człowieka. Czujesz w tych ludziach potrzebę takich dzia­ łań? Tak, teraz ciszę się, że mój syn zaczyna rozumieć, że sztuka jest potrzebna człowiekowi jak powietrze. Inaczej człowiek się uwstecznia. A przecież tutaj wszyscy mają sztukę, bo oni na co dzień robili łyżki, kopanki, garnki, wszystko. Dlatego ten powrót do pewnych manualnych czynności jest dla zdrowia, dla lepszego psychicznego samopoczucia. Taki Felek, chory, ma 80 lat, mówię: „Panie Felku, pan zrobi ta­ ki koszyk, jak pan robił”. „Ech, Panie, ja już zapo­ mniałem”. A gdy jednak zrobił, ja ten koszyk sfoto­ grafowałem i umieściłem w Izbie Regionalnej. Jak on się poczuł dowartościowany, jaki dumny, na podwó­ rzu, w rodzinie, na ulicy! To są rzeczy niewspółmier­ ne, żadne tabletki tak nie pomogą! Być potrzebnym to może są slogany, co ja opowiadam, ale o te slogany dzisiaj coraz trudniej. Anonimowość coraz bardziej włada człowiekiem, jak na ulicy w Toruniu, czy w jeszcze większej metropolii. Jest w Tobie ogromna pasja pedagoga... Zależy mi na tym, żeby ta szkoła tak funkcjonowa­ ła. Ale była dyrektorka mi mówi: „a co ty Michał my­ ślisz, że wieczny będziesz? Pora na nowych”. No i jak ktoś przyjdzie bez wizji, jakiś akademicki teoretyk, to się prawdziwa sztuka skończy, nie będzie żyła, będzie półsztuką. Zatem niech to kipi rzeczywistością, w któ­ rej istniejemy. Oczywiście, trzeba realizować program z zakresu plastyki, ale w oparciu o miejscowe, regio­ nalne tradycje, od kowala po hafciarkę. Trzeba czer­ pać na co dzień z ich talentów, odkrywać ich najprost­ sze rozwiązania kompozycyjne. Gdy sięgasz do kultury ludowej w pracy z dzieć­ mi, to chcesz, żeby one wykonywały to tak, jak wy­ czytać można w pracach etnograficznych, książ­ kach? Nie, nie. Ci ludzie muszą znać mechanizm tej ro­ boty. Namawiam ich, bo to się może przydać - to mo­ ja rada. Tak jak w stanie wojennym - robili koszyki, miotły, sprzedawali na jarmarkach i dzięki temu mogli trochę dorobić w tamtych ciężkich czasach. Ale jak mam takiego osieckiego motylka zrobionego przez babkę Orent w 1885 roku, to go wplotłem w dzisiejszą rzeczywistość, czyli w logo, które wisi w szkole, w Osieckim Ośrodku Kultury i galerii Motyl. Nie wiem, może jakiś etnograf powie, że to nie tak, ale to nieważne - dzisiaj ten motylek integruje i wskrzesza tradycje. Jest herb Osieka wyrzeźbiony przez nieżyją­ cego Kamińskiego, który zrobił łódź z żaglem, a ja wraz z dziećmi zamiast żagla wstawiłem tego motyla w for­ mie metafory i nadałem temu herbowi głębszy sens. Może on jest mniej tradycyjny, mniej etnograficzny, mniej historyczny, ale za to podniosłem w wyobraźni dzieci zupełnie inną kwestię. Te rzeczy muszą być przetransponowane na dzisiaj, na 2005 rok, tak musi być. Ale ciągle spotykamy się z pewnego rodzaju od­ górnym odruchem instrumentalnego traktowania ludowych artystów, zespołów - byle wystąpić przed jakąś tam urzędniczą władzą, gdzie nikt nie dostrze­ ga człowieka, tylko liczy się, że jakiś urzędnik będzie bił brawo, a często z tego wynikają jakieś straszne artystycznie rzeczy. Mocno wiążesz przeszłość z teraźniejszością... Zawsze mówię w ten sposób: pora się zatrzymać, czyli wrócić do duszy przedmiotów, wspomnień ro­ dziców, dziadków, nie wolno ci usunąć ich z hory­ zontu. Zawsze robiąc cokolwiek, tworząc, musisz mieć ich na myśli, bo to jest dla ciebie wielki skarb. 122 Zgadzam się. Tylko kto to ma robić? Różne zespo­ ły widziałem na takich imprezach, poziom nieraz żenu­ jący! W pewnej wiosce, tutaj niedaleko, powstał ze­ spół śpiewaczy i śpiewa „Majteczki w kropeczki”. Wzruszają się przy tym. I teraz potrzeba kogoś, żeby dotarł do nich i im spokojnie, sukcesywnie pokazywał ich własne, starsze wartości, niezniszczone przez kul­ turę masową. To powinni być tacy poważni, auten­ tyczni animatorzy, z pasją, a nie z musu. Twój „program” jest bardzo szeroki - uczysz, tworzysz, reżyserujesz, zbierasz i pomimo rozpano­ szenia się kultury popularnej spod znaku disco-polo, wykazujesz optymizm. Ciągle jest coś do zrobienia, widzisz w tym sens? Teraz wiele rzeczy ginie bezpowrotnie, wiele cie­ kawych „dusz” umiera, jak ja to mówię. Mam żal do siebie, że pewnych rozmów nie nagrałem, mam tylko trochę muzyki, tekstów. Dlatego właśnie założyłem �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI ten mały skansen tutaj w naszym domu. I wiem: to jest od Florkiewicza, to od Rumińskiego, Ćwika, a to od pani Piłatowskiej. Te wozy - najdoskonalsze po­ mniki - mają dla mnie podwójne znaczenie, nie tyl­ ko etnograficzne, ale też artystyczne. Traktuję je jak dzieła sztuki, nieraz coś tam dodam, coś ujmę, czy bardziej uwypuklę znaczenie, funkcję. Tu, u mnie, było wiele wystaw, imprez. Jak na wozie umieściłem namalowany duży portret gospodarza zamiast „żywe­ go” woźnicy, to ludzie dziwili się, ale widziałem, że to przeżywają. Trzeba jednak uważać, nie może być tak, żeby komuś krzywdę zrobić... To musi być przewarto­ ściowane. Pragnienie bycia lepszym musi być zrozu­ miane przez każdego widza i wtedy to ma sens. Ale potrzebna jest do tego pewna prowokacja i ja ją mo­ gę zrobić. * * * wal pięścią w okno zbij szyby mego domu obudź mnie owce czekają na siano ptakom posmarować skrzydła przed odlotem już jesień czas na chochoły zapłakały brzozy już nie obudzą go mimo że posłano po dzięcioły i tak co rok boso uciekałem przed kosą ukrytą w trawie do stogu siana na zielonej łące tu pęczniałem źdźbłami od wiosny do jesieni z obłokami grałem w karty schizofrenik wyrwij ze mnie ten stóg siana z zielonej łąki dzieciństwa chcę się odmienić bo inaczej z okna skoczę i wreszcie dosięgnę ziemi z pokorą o to proszę * * * nie dam się jeszcze śmierci aniołowie nie pozwolą ptaki nie napełnią łzami garnka u psiej budy piasek słońce w dłoniach łopata i tak co dzień moja Mario! Michał Kokot przy lokomotywie chlebowej 123 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Rodzina, fot. Michał Kokot Ojciec, fot. Michał Kokot Dyptyk polny, fot. Michał Kokot 124 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI * • ■» «■ ^ Rybak, fot. Michał Kokot 125 V �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Strach, fot. Michał Kokot Portret kawalera, uczestnika wojny polsko-bolszewickiej 1920, fot. Michał Kokot 126 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Fot. Michał Kokot 127 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI HUBERT CZACHOWSKI Między światami - Michał Kokot B ardzo rzadko zdarzają się artyści, którzy prze­ chodzą taką drogę jak Michał Kokot. Już ilość profesji, które uprawiał, wzbudza zaciekawienie. Był Kokot (urodzony w 1944) fotografem-artystą w awangardowej grupie, filmowcem, ale i prasowym reporterem-dokumentalistą, malarzem i poetą, na­ uczycielem plastyki w szkole, działaczem ruchu regio­ nalnego, historykiem a ostatnio muzykiem - klarneci­ stą i saksofonistą w ludowej kapeli. Wszystko działo się w jego życiu jakby na opak. Zaczęła się ta droga w latach 60. na studiach historycznych na UMK w Toruniu. Wtedy Toruń stał się jednym z najważ­ niejszych miast, gdzie powoli dokonywały się zmiany w polskiej sztuce. Nie bez wpływu na to był charakter miasta, jego atmosfera, a przede wszystkim fakt obec­ ności na uniwersytecie wydziału sztuk pięknych z całą plejadą doskonałych artystów jeszcze z czasów przed­ wojennych z Wilna i z Lwowa. Kokot na początku lat 60. mimo że nie studiuje sztuk pięknych, znajduje się w centrum powstających w środowisku studenckich artystycznych grup, ze słynną grupą Zero-61 na czele. Zakłada swoją grupę Formy i działa w studenckim Klubie Filmowym „Pętla”. W 2. połowie lat 60. dołą­ cza do „zerowców”, której filarami były postaci na trwałe zapisane w historii polskiej fotografii: Czesław Kuchta, Jerzy Wardak, Józef Robakowski, Andrzej Różycki, Antoni Mikołajczyk, Wojciech Bruszewski. Grupa Zero - co wyraźniej jeszcze widać z perspekty­ wy czasu - była fenomenem artystycznym lat 60., wy­ przedzając swoją epokę, odnawiając język nie tylko fo­ tografii, ale ówczesnej sztuki w szerszym znaczeniu. Do dzisiaj wiele z propozycji członków grupy (bo trzeba zaznaczyć, że każdy z artystów operował własnym języ­ kiem) odznacza się świeżością pomysłu i nowatorskim spojrzeniem. Do tego trzeba dodać także równoległe eksperymenty filmowe w Pętli, gdzie zaczynali tacy późniejsi wybitni twórcy filmu artystycznego, jak Le­ wandowski, Sławikowski, Kuziemski oraz Robakow­ ski, Mikołajczyk i Różycki (ci ostatni w latach 70. związani ze słynnym Warsztatem Formy Filmowej). Wszystko to musiało określać spojrzenie Kokota na sztukę. Jako członek Pętli zdobywa nagrodę na Ogól­ 128 nopolskim Festiwalu Filmów Amatorskich, bo w tym czasie wszelkie tego rodzaju działania „studenckie”, także te fotograficzne, były odgórnie kwalifikowane w taki sposób. W 1969 roku zostaje Kokot fotoreporterem toruń­ skich „Nowości”, zajmując miejsce zwolnione przez Andrzeja Różyckiego. Po kilku latach przechodzi do „Gazety Pomorskiej”, by dość szybko - pomimo sukce­ sów - zrezygnować z kariery dziennikarskiej. Ciągle rozwija swoje działania artystyczne i w 1975 roku zo­ staje przyjęty do Związku Polskich Artystów Fotogra­ fików. Oprócz fotografii zaczyna malować, a bardzo często łączy obie techniki, dorzucając do swoich kom­ pozycji jeszcze fragmenty przedmiotów. W katalogu okręgowej wystawy fotografików w 1989 roku jeden z najwybitniejszych polskich krytyków fotografii Jerzy Busza pisał: „Michał Kokot to artysta o niebywałej osobowości, wrażliwości, kulturze. Jest fotografem i malarzem, obydwoma tymi technikami posługuje się imaginacyjnie, tworząc metaforyczne obrazy o suge­ stywnej, lecz czytelnej symbolice, odnoszącej się do człowieczego losu. Jest artystą na wskroś polskim, w każdym bądź razie, swoje collage buduje z elementa­ mi symbolizującymi rodzime mitologie, wiejskie czy narodowe, odwołując się do uniwersum czasu, do hi­ storii, zawsze odczuwanej jednostkowo, jako potężna siła determinująca ludzkie poczynania. Michał Kokot - wizjoner, po prostu jest poetą bólu życia". Pod koniec lat 70. Kokot zaczyna coraz więcej cza­ su spędzać w nadwiślańskiej wiosce Osiek, a z czasem osiedla się tam praktycznie na stałe. Właśnie życie w Osieku nad Wisłą staje się dla Kokota dalszym miej­ scem artystycznej działalności, od 1979 prowadzi Osiecką Izbę Regionalną, Stowarzyszenie Kultury Lu­ dowej i Wiejską Galerię Sztuki „Okiennica”. W la­ tach 80. artysta brał także udział w wystawach sztuki niezależnej w kościołach i prywatnych galeriach, m.in. w Galerii Spotkań u ojców jezuitów w wystawie zaty­ tułowanej Obecność, uczestniczył także w wystawie poświęconej ks. Jerzemu Popiełuszce. Jest bardzo aktywnym animatorem lokalnej kultu­ ry, inicjatorem wielu działań artystycznych, nie tylko własnych, ale wciąga do nich wielu samorodnych twórców ludowych, tworzących w Osieku i okolicy. Z jego inicjatywy wydawane są tomiki poetyckie, w tym jego własny, opublikowany w 1987 roku tomik Osiecka studnia. W jego tekstach jeszcze bardziej wi­ dać zafascynowanie naturą, krajobrazem, życiem pro­ stych ludzi. Wyraźne wydają się nawiązania do prosto­ ty i poetyki tekstów poetów ludowych. Nie dziwi to, bo także w plastyce, a nawet i fotografii pojawiają się odwołania do symboliki ludowej, czy też do tematów kojarzących się z ludową kulturą. Widać te fascynacje także w jego domu w Osieku, będącym jedyną w swo­ im rodzaju galerią, gdzie w piwnicy znajduje się osob­ na sala wystawowa, przed domem ekspozycja narzędzi �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI rolniczych, ale nawet proste sprzęty domowe zyskują nowe znaczenia poprzez ich nowe nazwanie. Można zaobserwować u Kokota z czasem nasilające się ten­ dencje do upraszczania języka sztuki, zanik metafor aż do granicy oczywistości. Od 1987 roku pracuje jako nauczyciel plastyki w Szkole Podstawowej w Osieku i ta praca staje się je­ go nowym, wielkim wyzwaniem. Ciągle jest aktywny jako działacz lokalnego środowiska, będąc członkiem Zarządu Stowarzyszenia Gmin Ziemi Dobrzyńskiej. W latach 90. zaczyna występować w ludowej kapeli, Studium, fot. Michał Kokot 129 namawia starych muzyków do wspólnego grania, sam gra na klarnecie (oraz na saksofonie) i śpiewa, często własne teksty, do starej ludowej muzyki. Zarówno działalność Michała Kokota, jak i jego twórczość jest wieloaspektowa. Jego droga artystyczna prowadzi jak gdyby na odwrót - od awangardy do sztuki ludowej, naiwnej, prostej. Jest to jeden z nielicznych artystów łączących tak konsekwentnie i zdecydowanie te dwa światy. Nie jest to tylko zwykła inspiracja ludowymi wątkami, ale podobny sposób odczuwania i przeżywa­ nia świata. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2c6830fb45a45e17fccb39ca430e1d8.pdf 0f54f8d2ed5168b674a0eba25800fc3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5784 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5381 Title A name given to the resource Formy ubioru zmarłych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.74 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 18. Formy ubioru zmarłych. Objaśnienia znaków: Ubiór wkładany przez głowę: 1 — śmiertelna koszula długa do stóp, 2 — płócienna długa koszula dla dzieci zwana „żgiełko". Ubiór rozcinany wzdłuż całej swojej długości: 3 — długa koszula rozcięta i wiązana z tyłu, 4 — rodzaj płaszcza z białego płótna rozpinany z przodu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3487089fb3ec0a755f44648260ab5227.pdf b8e28dbaa296a64f975f9bdbdf17cfd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5896 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5489 Title A name given to the resource Formy wynagrodzeń dla swata (wg ADV i materiałów PAE)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 6) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Formy wynagrodzeń dla swata (wg ADV i materiałów PAE) Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat trudnił się swataniem zawodowo, za co otrzymywał, lub mawiano, że otrzymuje, wynagrodzenie w formie: 1 - futra, 2 - butów, z reguły długich, 3 - czerwonych pończoch, 4 - koszuli, 5 - chusteczki, 6 - kapelusza, 7 - pieniędzy, 8 - pieniędzy lub naturaliów (wg PAE), 9 - można jedynie przypuszczać, iż mężczyzna zajmujący się swataniem zawodowo otrzymywał za swe usługi wynagrodzenie (wg PAE), 10-inne odpowiedzi (zob. komentarz ADV, 1959:139-140). Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie mapy ADV NF 7 Brauchtum bei der Heirat. Name des Werberlohnes, sporządzonej w 1955/56 przez Luthara Martina. Badania nad tym tematem prowadzono w 1932 roku. Mapę opracowano też na podstawie badań terenowych prowadzonych m. in. w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. Niektóre dane zostały zaczerpnięte z mapy wykonanej przez B. Czuchnowską i A. Mączyńską - mapa 538 Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od pol. XIX wieku do pol. XX wieku), zdeponowanej w archiwum PAE. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od lat 30. XX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Na mapie zaznaczono jedynie informacje pozytywne. Uwzględnienie wszystkich punktów badawczych PAE, w których stwierdzono brak tradycji czy brak odpowiedzi na zadane pytania spowodowałoby, że mapa byłaby znacznie mniej czytelna (z racji dużej ilości danych występujących na ziemiach zachodnich i północnych). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia ,,idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek? zajmujące się swataniem?Jak ich nazywają? [...] 234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi: a) „swat",„swacha",„raj", „rajek", „poseł", „marszałek", inne? b) czy są to różne nazwyt ej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"? „zmówinach"? 238. Opisać funkcje starosty: a) w swatach, zmówinach, oględach [...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cbaf1d69d186ce6cc29a4d71ec421f2.pdf d41c9a42756600e73e02b1bfbfd9b5cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5964 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5556 Title A name given to the resource Formy zwracania się 'babki' do dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Formy zwracania się babki do dziecka Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babka zwracała się do dziecka: 1—po imieniu, 2—wnuczek, wnuczka, 3—nie stosowała spe­ cjalnej formy, 4—brak tradycji, 5—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (prze­ siedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwyczajach i obrzędach urodzinowych. 26. Inne funkcje „babki" o charakterze prawno-społecznym: c) Jak nazywała ona rodziców dziecka? Jak dziecko? Czy utrzymywało się to i w późniejszych latach? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aacb738cfb35dcb64b3ef5ba73484190.pdf 0cb32a9c8a6f81536c72d5e9b18f0b5b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5963 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5555 Title A name given to the resource Formy zwracania się 'babki' do rodziców dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Formy zwracania się babki do rodziców dziecka Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babka zwraca się do rodziców dziecka: 1—per ty, 2—per wy, 3—po imieniu, 4—po nazwisku, 5—nie stosowała specjalnej formy, 6—brak tradycji, 7—brak odpowiedzi. 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludnos'ci napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwy­ czajach i obrzędach urodzinowych. 26. Inne funkcje „babki" o charakterze prawno-społecznym: c) Jak nazywała ona rodziców dziecka? Jak dziecko? Czy utrzymywało się to i w późniejszych la­ tach? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/612290c9403bdd75abc91c6847976eeb.pdf d9ab62175fcf8d2bbc4ae2ba6dc48e5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6011 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5603 Title A name given to the resource Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.318 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 31. Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych, I Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych: 1 — chrzestni, 2 — chrzesni, 3 — krzesni, 4 ciocia, wujku, 5 — ojciec, matka, tatusiu, mamusiu (33.2LXII) 6 — inne odpowiedzi (zob. mapy 32 i 33), 7 — brak tradycji, 8 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje zachowania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 60. Zbadać jak się w późniejszych latach chrześniacy odnoszą do rodziców chrzestnych per „chrzest­ ny", „chrzestna"? czy też inaczej? jak? Zapisać w cudzysłowie pełna formułę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1b1c9bf2a9e7622f67750ed74ce81e1.pdf 720f5f52ddb69f863fdf52adb3125d55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6012 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5604 Title A name given to the resource Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.319 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 32. Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych, II Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych: 1 — chmotr, chmotra, 2 — nanaszko, nanaszka (określenie znano dawniej), 3 — paty, 4 — Tante, Onkel, 5 — putkowie, potkowie, poudkowie, półtko— wie, 6 — po imieniu, 7 — pan, pani, 8 — inne odpowiedzi (zob. mapa 31), 9 — brak tradycji, 10 — odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje zachowania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 60. Zbadać jak się w późniejszych latach chrześniacy odnoszą do rodziców chrzestnych per „chrzest­ ny", „chrzestna"? czy też inaczej? jak? Zapisać w cudzysłowie pełna formułę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f00fe13de8bc66a4a1ebbaf9084b4f9.pdf 26416a133a110be32e00e6a4ead077f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2753 Title A name given to the resource Fotodziennik, czyli piosenka o końcu Świata / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.163-167 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdziewicz, Anna Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Fotodziennik, czyli piosenka o końcu Świata Anna Beata Bohdziewicz I L U M I N A C J A - Rok 1981 Każdy przynajmniej raz w życiu przeżywa moment olśnienia, iluminacji. Moment, w którym nagle rozumie dlaczego i po co żyje. Dla artysty przeżycie takie jest może ważniejsze niż dla zwykłego człowieka. Ja doznałam takiego olśnienia w 1981 roku. Stałam się wtedy świadomym fotografem. Otaczjąca mnie rzeczywistość odsłoniła się i zrobiła się jasna i wyrazista. Zrozumiałam wtedy, co chcę fotografować i jak chcę to robić. Rok 1981 był czasem wielkiego święta. Ludzie po raz pierwszy od wielu lat bez strachu pokazywali, co myślą i co czują. Bez strachu też patrzyli w obiektyw aparatu a ich twarze pełne były radości, dumy i nadziei... Fotografując przewalające się jak lawina wydarzenia tamtego roku cały czas towarzyszył mi niepokój, że samą fotografią nie udaje mi się ogarnąć tego wszystkiego, co się wokół mnie dzieje. Ani też wyrazić tego, co na ten temat czuję i myślę... Idea FOTODZIENN1KA powstała w mojej głowie właściwie już wtedy. FOTODZIENN1K, czyli PIOSENKA O KOŃCU ŚWIATA W listopadzie 1982 roku zaczęłam prowadzić F O T O D Z I E N N I K , który nazywam też PIOSENKĄ O KOŃCU ŚWIATA, biorąc za motto wiersz Miłosza napisany w 1943 roku. Wiersz ten bardzo dobrze oddawał moje odczucia z roku 1982 - poczucie nieuniknionej zagłady, końca, który już się rozpoczął, który „staje się już" i jest bardzo zwyczajny. W czasie stanu wojennego przechadzanie się po ulicy z aparatem fotograficznym nie było rzeczą najbezpieczniejszą. Dlatego moi przyjaciele z zagranicy przysłali mi maleńki, kieszon­ kowy aparacik firmy Olympus, o nieco tajemniczym i nieco kosmicznym imieniuХА2. Stal się on moim „piórem", najlepszym przyjacielem, z którym nigdy się nie rozstawałam. co l*okT Ъл**<л_ . OBRAZ I SŁOWO Małe zdjęcia naklejam na kwadratowe kartki papieru o wymiarach 21x21 cm. Pod zdjęciami stawiam podpis i datę, uważam bowiem, że nie ma zdjęć „samych w sobie". Na każde zdjęcie, które oglądamy nakładamy naszą świadomość. Albo wiemy, kiedy i gdzie zostało ono zrobione, albo nie; albo wiemy, co zdjęcie przedstawia, albo tego nie wiemy... A jeśli tego nie wiemy, to na ogół chcemy się tego dowiedzieć. Dlatego konieczne są podpisy. Ale każde zdjęcie można podpisać na wiele sposobów. Moje podpisy są bardzo różne. Często jest to tylko informacja, często mój osobisty komentarz, czasami gra słów, żart, niekiedy poetycki kontrapunkt. Bardzo często moje podpisy mają wciągnąć widza w rodzaj gry miedzy obrazem a słowem, miedzy tym, co widać, a tym, co - jak mi się wydaje - myślą o tym inni; między tym, co twierdzi na ten temat propaganda partyjna a tym, co piszą o tym gdzieś na świecie, i tym w końcu, co ja na ten temat myślę. Wiem, że moje zdjęcia ktoś inny mógłby podpisać zupełnie inaczej. Dlatego moje podpisy są integralną częścią zdjęcia. Ale nie uważam, żeby samo zdjęcie było nieważne. Nie oznacza to, że nie wierzę w silę samej fotografii. Wierzę w wyrazisty obraz i mocne słowo... POLITYKA Świat, w którym żyjemy jest bardzo polityczny. Nie ma co udawać, że tak nie jest. Nie ma też co udawać, że polityka nas nie dotyczy, że jest to tylko sprawa „mężów stanu". Artysta ze swoją sztuką też nie ucieknie od polityki. W Europie Wschodniej rzeczywistość jest jeszcze bardziej upolityczniona niż na Zachodzie. Kiedy np. w 1983 roku czytałam przed snem tomik poezji Josifa Brodskiego wydany w niezależnym obiegu, to popełniałam akt polityczny. W F O T O D Z I E N N I K U nie staram się omijać spraw politycznych, właściwie wydaje mi się to niemożliwe. Otaczająca mnie rzeczywis­ tość jest przesiąknięta polityką, każdy szczegół, każdy drobiazg ma swój określony kontekst polityczny. Od polityki nie ma ucieczki. Trzeba więc zająć określone stanowisko. CODZIENNOŚĆ Istota życia w systemie komunistycznym objawia się głównie w życiu codziennym. „Święta", takie jak okres „Solidarności" w Polsce, są rzadkie i nie trwają długo. Z dnia na dzień natomiast żyjemy w szarej, monotonnej codzienności, doświadczającej nas bez przerwy zniewalającą silą S Y S T E M U , tą NIEZNOŚNĄ LEKKOŚCIĄ B Y T U , o której pisze Milan Kundera w swoich książkach. Jej smutków i paradoksów nie jest w stanie zrozumieć nikt, kto nie przeżywa tego na co dzień... Dlatego głównym „tematem" F O T O D Z I E N N I K A jest życie codzienne w Polsce, w Europie Środkowowschodniej pod koniec X X wieku. CIĄGŁOŚĆ Nie robię zdjęć do F O T O D Z I E N N I K A codziennie, ale robię je ciągle. Bez przerwy od dziesięciu lat. W ten sposób powstaje moja „prywatna historia ludzkości". F O T O D Z I E N N I K liczy już ponad 3000 stron. Ciągłość narracji stwarza pewną dodatkową wartość. Pewne wątki i tematy powtarzają się, powracają jak fala, z niewielkimi tylko zmianami. Powstają pewne małe oddzielne historie, pewne zdjęcia odnoszą się do innych, dawniejszych. Na przestrzeni wszystkich tych lat, mimo postępującego zniszczenia widzę, jak pewne rzeczy pozostają niezmienne, jak co roku przy pewnych okazjach mogę zrobić prawie identyczne zdjęcia... To mnie przeraża. Czyżby tak miało być zawsze? SURREALIZM SOCJALISTYCZNY Moim zdaniem żyjemy dziś w Polsce w czasach S U R R E A L I Z M U S O C J A L I S T Y C Z N E G O . Fotografując rzeczywistość polską lat 80-tych często mam wrażenie, że fotografuję jakąś NIERZECZYWISTOŚĆ. Tak bardzo groteskowy, absurdalny, surrealny jest świat, w którym żyję. Tak wielki jest rozdźwięk między „słowem" a „obrazem". CZAS Fotografując odczuwam zawsze bardzo boleśnie upływ czasu. Kiedy naciskam migawkę * Tekst wygłoszony w 1988 roku w Salzburgu z okazji wystawy i projekcji diapozytywów 163 �и/и. . trmda ivm 14. -Po [1*1и.<Айл. ш • /ilci^-eXA 14-VI. 2} • W « c ptZbvii. ! лапу. КмААмуу /1Л\СлЛ 8 r - / W y ? - . Z ^\-u,h, к. paw : aparatu wręcz czuję, jak pod palcami bezlitośnie ucieka czas. Rzecz, osoba czy chwila, którą właśnie sfotografowałam, „ucieka" bezpowrotnie w przeszłość, a ja w ułamku sekundy przenoszę się w przyszłość, w daleką przyszłość, kiedy mnie już nie będzie. Patrzę wtedy na moje zdjęcia jakby oczami ludzi, którzy kiedyś za wiele, wiele lat będą je może oglądać... Fotografia to dla mnie zawsze daleka przeszłość lub daleka przyszłość. Nigdy teraźniejszość. CZAPKA CLEMENTISA Fotografia posiada jeszcze jedną tajemniczą cechę. Każde zdjęcie ma swoją „czapkę Clementisa". Mały detal, który nagle nabiera wielkiego znaczenia i zmienia wartość oraz znaczenie zdjęcia. Może to być przedmiot, jak czapka, albo czyjaś twarz, twarz osoby, która 164 Гал.Ъл.- tfU nagle znika bądź umiera. Może to być jakieś miejsce, które nagle przestaje istnieć... Robiąi zdjęcia nigdy naprawdę nie wiemy, co fotografujemy. PO C O T Y L E ZDJĘĆ? Kiedyś przeczytałam, że na świecie w czasie jednej sekundy powstaje tyle zdjęć, że gdyb; przyjąć za średnią czas naświetlania 1/125 sekundy, to w czasie jednej sekundy powstaje pona< „trzy sekundy" zdjęć. A więc powstaje ich więcej niż jesteśmy w stanie w ogóle obejrzeć. Po c( w takim razie do tej kosmicznej ilości zdjęć ja dodaję jeszcze moje? Czy mają one jakąś wartość Czy ktoś zdoła je obejrzeć? Świat Zachodu jest przesycony obrazami, także, a może szczególnie, obrazem fotograficz �WraviA 10-V U- Коми. SłrajtUi. w Shovu*i JoLaA ~ m NilcUiela Z5.X//.BS -Нлнл jvbsUbM* na yok 1ЭВ9. T'y^ituCa ? диктору Sit^e^ (jocĄ ]АЛ]Г\ {...} fcOL Pult**. BGIMACOHAJW ^ C^lUUX ОЬтГоЖ QU^^ISLCJO Stołu . VOUJCW nym. Inaczej jest u nas w Polsce. Pewne zdjęcia są zakazane, są tępione, są niszczone. Są to na ogół te zdjęcia, które ludzie bardzo chcą oglądać, które chcą posiadać. Są to zdjęcia talizmany. Zdjęcia osób i miejsc ważnych dla nas. Zdjęcia przypominające nam kim jesteśmy, kim byli nasi ojcowie, gdzie i dla jakiej sprawy zginęli, gdzie są ich groby. Zdjęcia uświadamiające nam, kim chcemy być. Zdjęcia pokazujące nam, jak naprawdę żyjemy... rzeczy może być w nim niezrozumiałych, nawet dla oglądających go w Polsce. Moje podpisy są często dość enigmatyczne. Wierzę jednak mocno, że jeśli ktoś zechce przybliżyć się do moich małych zdjęć, jeśli przeczyta podpisy i na chwilę się nad nimi zastanowi, to coś z tego, co niewyrażalne, nieprzetłumaczalne, nie dające się wypowiedzieć stanie się dla niego bardziej jasne i zrozumiałe. PRYWATNOŚĆ POST SCRIPTUM I F O T O D Z I E N N I K jest dziełem bardzo prywatnym. Kiedy zaczynałam go prowadzić nie myślałam, że kiedykolwiek będę go pokazywać publicznie, w dodatku za granicą. Wiem, że wiele Jest wrzesień 1990 roku. Parę dni temu wróciłam z Pragi, gdzie w ramach obchodów 10 rocznicy powstania „Solidarności" pokazywałam w Ośrodku Kultury Polskiej mały fragment 165 �jeszcze będziemy walczyć z naszymi przyzwyczajeniami. Surrealizm socjalistyczny staje si socjalistyczno-kapitalistyczny... Jak ja to fotografuję? Nadal tak samo. Mam zawsze przy sobi aparat i robię zdjęcia. Nie na zamówienie, a przede wszystkim dla siebie. POST SCRIPTUM II Jest wrzesień 1992 roku. Właściwie mogę powtórzyć to, co napisałam dwa lata temu. Z tym, ż rzeczywistość jeszcze bardziej się skomplikowała. Zastanawiam się, ile z fotodziennikowycl „aksjomatów" jest nadal aktualnych. W czasach wolnej prasy, kiedy po latach zniewoleni; wspaniale rozwija się polski fotoreportaż i młodsi koledzy doskonale dokumentują wszystko, ci się w naszej części świata dzieje. Czy prowadzenie F O T O D Z I E N N I K A ma jeszcze sens? Instynktownie czuję, że tak. Że moj< spostrzeżenia robione trochę mimochodem, nie na pierwsze strony gazet, nie na zamówieni jednak warto zanotować... A nawet inaczej: po prostu nadal mam ochotę na to i robię to pomimi wszystko. Ważniejsze wystawy indywidualne 1974 1978 1980 1983 1984 ну - 1985 1986 1987 1988 1989 1990 - 1991 - PIERWSZA WYSTAWA, Warszawa, pracownia profesor Zofii Demkowskiej. C H O R A S A N , Warszawa, Galeria Krytyków. A F G A N I S T A N , Łódź, Galeria ŁTF. PRAWIE R O K / F O T O D Z I E N N 1 K , Kraków, Galeria ZPAF. A F G A N I S T A N - WSPOMNIENIE Z PODRÓŻY, Kraków, Galeria F O TO-VIDEO. PIOSENKA O KOŃCU ŚWIATA - JUŻ PONAD R O K - F O T O D Z I E N N I K Poznań, Galeria Od Nowa. K A P L I C Z K I W A R S Z A W S K I E , Warszawa, Galeria FORMA. D R O G A KRZYŻOWA, Kraków-Mistrzejowice, Kościół Św. Maksymiliana Kolbego E I N F O T O T A G E B U C H AUS P O L E N , Berlin Zachodni, Galerie Zyndikat. F O T O D Z I E N N I K , Bielsko-Biała, Bielska Galeria Fotografii. F O T O D Z I E N N I K - R Z Y M , pokaz domowy, Wielkanoc '86. F O T O D Z I E N N I K - R Z Y M , Lublin, Galeria Sceny Plastycznej. F O T O D Z I E N N I K , Łódź. Galeria F F (wystawy właściwie nie było, bowiem w całość zakwestionowała ją cenzura, ale jest katalog!) PHOTODIARY, Boston, Natalie G. Klebenov Gallery. PHOTODIARY, New York. Grey Art Gallery and Study Center. F O T O D Z I E N N I K - PIĄTY R O K , Kraków, Galeria ZPAF. PHOTODIARY, Portland, The Area Gallery. PHOTODIARY, Salzburg, Salzburg College Gallery. P H O T O D I A R Y , Rhode Island, Red Eye Gallery, Rhode island School of Design. F O T O T A G E B U C H , Berlin Wschodni, Bartolomauskirche (wystawa zorganizowani z okazji niezależnego seminarium poświeconego sprawom polsko-niemieckim). DZIESIĘĆ L A T SOLIDARNOŚCI W POLSCE, wystawa wykonana na zamówieni! Ministerstwa Spraw Zagranicznych z okazji rocznicy strajku w Stoczni Gdańskiej pokazywana była w około 60 krajach na całym świecie. PAPIEŻ JAN PAWEŁ II W F O T O D Z I E N N I K U Anny Beaty Bohdziewicz, Koszalin Galeria BWA. K A P L I C Z K I W A R S Z A W S K I E , Radom, Muzeum Okręgowe. Ważniejsze wystawy zbiorowe 1983 1986 1987 Khan, 1990 1991 1992 ZNAK KRZYŻA, Warszawa, Kościół Miłosierdzia Bożego przy ul. Żytniej. OJCZYZNO MOJA, Kraków-Mistrzejowice, Kościół Św. Maksymiliana Kolbego Wystawa była następnie pokazywana w innych miastach Polski. O C Z E K I W A N I E , Warszawa-Ursus, Kościół Św. Józefa. III DNI F O T O G R A F I I , Świdnica. T H E SECOND I N T E R N A T I O N A L P O R T F O L I O O F ARTISTS' PHOTOGRA­ PHY, Budapeszt, Liget Galeria. O U T O F E A S T E R N E U R O P E - P R I V A T E PHOTOGRAPHY, Boston, List Visual Arts Center, MIT. P R I V A T E PHOTOGRAPHY F R O M E A S T E R N E U R O P E , New York, Rosa Esman Gallery; San Francisco, Art Space. POLISH E X P E R I M E N T A L PHOTOGRAPHY, Budapeszt, Liget Galeria. OUT O F E A S T E R N E U R O P E - P R I V A T E PHOTOGRAPHY Portland, The Baxter Gallery; Chicago, Randolph Street Gallery. ZWISCHEN E L B E UND WOŁGA, Monachium, Lenbachhaus. POLISH PERCEPTIONS, Glasgow, Collins Gallery. 1989 - L O C H Y M A N H A T T A N U , Łódź. ZWISCHEN W O L G A U N D E L B E , Berlin Zachodni, Neue Gesellschaft fur Bildends Kunst. S Z T U K A J A K O G E S T P R Y W A T N Y , Koszalin, Galeria PRO, BWA. X X MIĘDZYNARODOWE B I E N N A L E S Z T U K I , Sao Paulo. F R O M R E S I S T A N C E TO RESPONSIBILITY, Glasgow, University Library. T A M T E DNI, Warszawa. Muzeum Niepodległości. CZAS S M U T K U , CZAS N A D Z I E I , Warszawa, Galeria ZPAP. Anna Beata Bohdziewicz F O T O D Z I E N N I K A . Wystawę tę zamówiło u mnie Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej. Już nie Ludowej... Na Vaclavskich Namestiach Jerzy Kalina postawił przewrócony czołg, symbol obalonego totalitaryzmu. Wszystko tak bardzo się zmieniło... A ja nadal prowadzę F O T O D Z I E N N I K . Oczywiście! Życie stało się tak interesujące i barwne, że nie sposób tego nie fotografować! Ale czy jest to ciągle PIOSENKA О KOŃCU ŚWIATA? Czy to ta sama piosenka? Jaki jest dziś ten koniec, czego to jest koniec? Jaka jest rzeczywistość wokół mnie? Nadal bardzo upolityczniona, ale już nie tak „czarno-biała" jak dawniej. Trudniejsza do sfotografowania, bo bardziej skomplikowana, ale też i ciekawsza niż wtedy, kiedy naprzeciw stał jeden wróg: S Y S T E M . Kiedy wydawało się nam, ze jesteśmy tak jednomyślni i zgodni co do tego, jaki ma być nasz wolny kraj. Pokonany system ciągle tkwi w naszej mentalności i długo 166 Z w y k s z t a ł c e n i a etnograf (dyplom Uniwersytetu Warszawskiego). W latach 1974-1980 p r a c o w a ł a w filmie j a k o drugi reżyser w s p ó ł p r a c u j ą c , m i ę d z y innymi z Walerianem Borowczykiem, Krzysztofem K i e ś l o w s k t m , Piotrem Szulkinem, A Trzosem-Rastawieckim, Krzysztofem Zanussim. D l a Z e s p o ł ó w Filmowych wy­ k o n a ł a p i e r w s z ą profesjonalną k a r t o t e k ę fotograficzną o b e j m u j ą c ą ponad 250C a k t o r ó w polskich. W 1981 przerywa pracę w filmie i zaczyna intensywnie f o t o g r a f o w a ć . Roz­ poczyna d o k u m e n t a c j ę fotograficzną kapliczek warszawskich. Współpracuje z Regionem Mazowsze N S Z Z „ S o l i d a r n o ś ć " , gdzie wystawia na b i e ż ą c o swoje f o t o r e p o r t a ż e . W listopadzie 1982 roku rozpoczyna prowadzenie fotograficznegc p a m i ę t n i k a , k t ó r e m u nadaje tytuł F O T O D Z I E N N I K , C Z Y L I P I O S E N K A �I -A* U/hrab. ЛЬ~~. Z.91'7aA,bxA.Nb\.UM-y~vj * - V UWOA^I I Съ#аЛА 1l.Hl. Et - Z ł c * * ; u LTtWuj K O Ń C U Ś W I A T A . W latach 1983-89 w s p ó ł p r a c u j e z szeregiem pism jdziemnych (m.in. „ T y g o d n i k Mazowsze", „Przegląd W i a d o m o ś c i Agencyjicłi"), uczestniczy też w n i e z a l e ż n y m życiu kulturalnym. F O T O D Z I E N N I K ystawia jednak także oficjalnie w galeriach fotograficznych pomimo nieustanich ingerencji G U K P i W . Bierze też udział w wielu wystawach zagranicą, dywidualnych i zbiorowych. W ostatnich latach, k o n t y n u u j ą c w ł a s n ą niezależną pracę artystyczną, w s p ó ł acuje nadal z niektórymi pismami w kraju i za granicą (m.in. „ T y g o d n i k wszechny", „ G a z e t a Wyborcza", „ L ' E x p r e s s " , „ T h e Independent"). R o z ­ szerza zakres swej działalności pisując krytyki i teksty o wystawach i publikacjach z zakresu fotografii. Jest też komisarzem wystaw fotograficznych (wystawy: F O T O G R A F I E G A Z E T Y W Y B O R C Z E J , POD RĘKĄ BOSKĄ, OBYŚ ŻYŁ W C I E K A W Y C H CZASACH). A n n a Beata Bohdziewicz jest laureatką Nagrody R a d y Artystycznej Z P A F (1985), Nagrody Artystycznej M ł o d y c h im. S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o (1985) oraz Nagrody Dziennikarzy N i e z a l e ż n y c h S D P (1988). Jest c z ł o n k i e m Stowarzyszenia F i l m o w c ó w Polskich (od 1978 roku) oraz Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w Foto­ grafików (od 1984 г.). Mieszka w Warszawie. 167 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc6577772c1492268e584b645ba66342.pdf 8b0bd0cd163fff03df25e2703735a17c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2964 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2768 Title A name given to the resource Fotodziennik, czyli piosenka o końcu świata" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.64-65 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdziewicz, Anna Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Beata Bohdziewicz Fotodziennik, czyli piosenka o końcu świata" 11 27, 28 styczeń 1995 AUSCHWITZ 64 ifijetŁłt /W- ^ij£¿UL^-feL -wi^Míto. Autek »Hi - fc-yki.n«M.. U ¡n*A*U¿.¿ nyuve/eviía. Wv° H^Hosd c/hola. vftófaA^yiA.. �65 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2adf5370567bdc4cf7552b24335ee42.pdf 7aef6c688b419d35e57405a4d8deb616 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2218 Title A name given to the resource Fotografia - pamięć - wyobraźnia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.108-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Fotografia - pamięć - wyobraźnia Sławomir Sikora Jedyny problem to jak zmienić portret z powrotem w osobę... Musimy się kłopotać znaczeniem, a nie wyglądem. Michael Lesy Nigdy nie widzimy dwóch ludzi, lub jednego człowieka, dwa razy tak samo. To, czemu nie nadaliśmy nazwy lub czego nie ubraliśmy w symbol, umyka naszej uwadze. W. H. Auden Związek fotografii z pamięcią wydaje się oczywisty i jedno­ znaczny. W życiu codziennym nie nasuwa on ż a d n y c h w ą t p ­ liwości: m ó w i m y o p a m i ą t k o w y c h zdjęciach, dawaniu zdjęć na p a m i ą t k ę (na p a m i ą t k ę swoją p o d o b i z n ę ofiaruję...) i t d . Ten związek pamięci i fotografii p o d k r e ś l a n y był j u ż od samego p o c z ą t k u istnienia fotografii. W latach pięćdziesiątych ze­ szłego wieku Oliver W . Holmes nazwał fotografię lustrem z pamięcią. T a k ą też n a z w ę nadano fotografii w j ę z y k u łacińskim - speculum memor, co dosłownie znaczy właśnie lustro pamięci - ale tę o s t a t n i ą n a z w ę ukuto dopiero w połowie dwudziestego w i e k u . 2 W t y m p o r ó w n a n i u do zwierciadła doszła do głosu jedna z najważniejszych cech fotografii, lub też - precyzyjniej - jedna z istotniejszych cech przypisywanych fotografii, a mianowicie jej wierność rzeczywistości. Fotografia traktowana jest j a k o zapis, ś l a d , czy nawet substytut rzeczywistości. Deiktyczny język fotografii powoduje, że traktowana jest ona jako rzeczywistość bliższa, łatwiej dotykalna, p o d r ę c z n a . „ C o z a s t ę p o w a ł o fotografię przed wynalezieniem aparatu? Oczekuje się, że o d p o w i e d ź będzie brzmiała: rytownictwo, rysunek, malarstwo. Bardziej odkrywcza o d p o w i e d ź m o g ł a b y brzmieć: p a m i ę ć " - pisze John Berger . M o ż n a by zatem t r a k t o w a ć fotografię j a k o zewnętrzną pamięć. Jeśli tak, to byłaby ona o b c i ą ż o n a t y m samym dylematem, j a k i Platon przypisał pismu. Tamuz, o d p o w i a d a j ą c Teutowi zachwalają­ cemu pismo j a k o lekarstwo na p a m i ę ć i m ą d r o ś ć , m ó w i : „ T e n wynalazek niepamięć w duszach ludzkich posieje, bo człowiek, k t ó r y się tego wyuczy, przestanie ćwiczyć pamięć, zaufa pismu i będzie sobie p r z y p o m i n a ł wszystko z zewnątrz, ze z n a k ó w obcych jego istocie, a nie z własnego w n ę t r z a z samego siebie. Więc to nie jest lekarstwo na pamięć, tylko środek na przypominanie sobie. Uczniom swoim dasz tylko p o z ó r m ą d r o ś c i , a nie m ą d r o ś ć p r a w d z i w ą . P o s i ą d ą bowiem wielkie oczytanie bez nauki i będzie się i m z d a w a ł o , że wiele umieją, a po większej części nie b ę d ą umieli nic i tylko o b c o w a ć z nimi będzie t r u d n o . " * Chyba w podobnym kierunku m u s i a ł a p o d ą ż a ć myśl Franza K a f k i , kiedy w rozmowach z Gustavem Janouchem powiedział, że fotografujemy, aby z a p o m n i e ć . 3 s Takie zastrzeżenie wobec związku pamięci z fotografią wyda się t y m bardziej słuszne, jeśli uwzględnimy, że fotografia, odmiennie niż pamięć, nie przechowuje znaczenia. Kiedy w Nokturnie indyjskim, filmie Alaina Corneau, reporterka pokazuje Rossigniolowi fotografię uchwyconego od pasa M u r z y n a z podniesionymi r ę k a m i , wydaje się, że triumfuje on po zwycięskim biegu; w rzeczywistości stoi przed plutonem egzekucyjnym, a za chwilę mają paść śmiertelne strzały. Rację ma więc John Berger, kiedy powiada, że tylko fotografia rodzinna m o ż e nieść dla nas jasne znaczenie, fotografia prasowa (publiczna) pozbawiona kontekstu ł a t w o m o ż e nas mylić co do swego znaczenia i p r z e s ł a n i a . 6 Jurij Ł o t m a n w artykule Sztuka kanoniczna jako paradoks 108 1 1 informacyjny wskazał na dwa typy k o m u n i k a t ó w , k t ó r e umownie m o ż n a by n a z w a ć „ n o t a t k ą " i „chusteczką z supeł­ k i e m " z a w i ą z a n y m , aby o czymś p a m i ę t a ć . K o m u n i k a t pierw­ szy niesie w sobie treść, k t ó r a w zasadzie jest czytelna dla k a ż d e g o , kto potrafi czytać, komunikat drugi spełnia jedynie funkcję m n e m o t e c h n i c z n ą , jest tylko przypomnieniem, że o czymś mamy p a m i ę t a ć , wydobycie k o m u n i k a t u z tekstu bez jego wcześniejszej znajomości jest niemożliwe. Odbiegając od znaczenia jakie n a d a w a ł temu podziałowi Ł o t m a n , m o ż n a powiedzieć, że fotografia paradoksalnie, wbrew mniemaniu 0 oczywistości przekazywanego przez nią k o m u n i k a t u , przy­ najmniej czasami byłaby bliższa właśnie temu drugiemu systemowi komunikacji. Z a k ł a d a ł a b y wiedzę, z n a j o m o ś ć k o n ­ tekstu, by m o ż n a j ą było właściwie zrozumieć. Wiąże się to z faktem, że fotografia nie ma własnego języka, nie ma ustalonych cech dystynktywnych, k t ó r e m o ż n a by t r a k t o w a ć jako znaki i k t ó r e umożliwiałyby jej czytanie. Uwagi te potraktujmy j a k o wstęp do pewnej przygody z pamięcią, j a k ą opisał w swojej książce La chambre claire Roland Barthes. Z a n i m jednak przejdę do sedna sprawy muszę p o k r ó t c e p r z y p o m n i e ć p o g l ą d y Barthesa na fotografię. C a ł a wspomniana książka Barthesa p o d p o r z ą d k o w a n a jest poszukiwaniu istoty fotografii, tych cech tego nowego me­ dium, k t ó r e czynią j ą swoistym, odmiennym od poprzednich, typem obrazowania. „ T o , co Fotografia reprodukuje w nie­ s k o ń c z o n o ś ć , m i a ł o miejsce tylko jeden raz: powtarza ona mechanicznie c o ś , co nigdy j u ż nie będzie m o g ł o p o w t ó r z y ć się egzystencjalnie. W Fotografii zdarzenie nie wykracza nigdy poza siebie, k u czemuś innemu: j a k a ś całość, sprowadza się zawsze do przedmiotu, k t ó r y widzę. Jest ona a b s o l u t n ą J e d n o s t k o w o ś c i ą , wszechwładną P r z y p a d k o w o ś c i ą , głuchą 1 b e z m y ś l n ą . " [§ 2 ] T o właśnie p r z y p a d k o w o ś ć fotografii powoduje, że trudno m ó w i ć o fotografii j a k o takiej (ogólnie), zawsze bowiem nasuwają się określone zdjęcia. W pierwszym spojrzeniu w fotografii zawsze widzimy określony wycinek rzeczywistości, sama fotografia pozostaje jakby niewidoczna, widzimy człowieka, zwierzę, przedmiot, krajobraz. T o dopiero akt refleksji pozwala nam na nią p a t r z e ć j a k o na zdjęcie, medium, dostrzec nie odniesienie rzeczywiste (referencję), lecz to, co semiotyka nazywa znaczącym. Fotografia z w i ą z a n a jest ze swoim odniesieniem rzeczywistym tak silnie, że p r ó b a ich rozdzielenia nieuchronnie powoduje „zniszczenie" fotografii. Fotografia nie da się w ż a d e n s p o s ó b przekształcić, np. filozoficznie, jest „całkowicie o b c i ą ż o n a p r z y p a d k o w o ś c i ą , dla której jest n i e w a ż k ą i przezroczystą k o p e r t ą " . [§ 2] W obliczu fotografii Barthes staje rozdarty między dwoma głosami: pierwszy narzucający się głos nauki m ó w i - „ W r a c a j do Fotografii. T o , co t u widzisz i co powoduje twoje cierpienie, należy do kategorii 'fotografii amatorskich', k t ó r y m i zajmuje się zespół socjologów; to tylko ślad integrującego c e r e m o n i a ł u społecznego, k t ó r y ma ponownie w y p r o w a d z i ć R o d z i n ę na 8 9 �spokojne w o d y . " D r u g i , donośniejszy głos wewnętrzny nalega: p o m i ń socjologiczny komentarz. Barthes postanawia iść za t y m drugim głosem. Wobec pewnych fotografii chciałby być nieoswojony, bez kultury. [§ 2] T o pragnienie jest oczywiście w pewien s p o s ó b złudne. Wobec fotografii m o ż n a p r ó b o w a ć być jedynie dzikim naszej kultury, wiadomo bowiem, że ludzie innych k u l t u r m a j ą często t r u d n o ś c i w odczytaniu rzeczywisto­ ści w fotografiach. Barthes z a u w a ż a , że wszystkie podziały, jakie stosuje się wobec fotografii, są wobec niej zewnętrzne, są poza jej istotą. Z tego właśnie p o w o d u postanawia o b r a ć inną, bardziej osobistą d r o g ę . Z a u w a ż a , że pewne fotografie nic m u nie m ó w i ą , inne zaś wywołują w n i m r a d o ś ć , jedne milczą, inne wydarzają się, są p r z y g o d ą . Barthes używa t u w formie zwrotnej czasownika, k t ó r y w j ę z y k u francuskim strony zwrotnej nie ma („telle photo m 'advient"; advenir = w y d a r z a ć się, s t a w a ć się) [§ 7]: czyli pewne fotografie j e m u się „ w y d a r z a ­ j ą " . Postanawia p o s z u k i w a ć istoty fotografii w ł a s n ą d r o g ą , d r o g ą , k t ó r a prowadzi poprzez badanie zdjęć, k t ó r e c o ś m u m ó w i ą , k t ó r e lubi. P o s t ę p o w a n i e t ą d r o g ą wiedzie go do rozróżnienia d w ó c h możliwych s p o s o b ó w opisu, czy też zainteresowania fotografią. Pierwszy z nich nazywa studium, drugie - punctum. Pierwszy wiąże się z k u l t u r o w ą , niejako o b i e k t y w n ą l e k t u r ą zdjęcia. Bazuje ona na w i e d z у osoby, k t ó r a je o g l ą d a . Barthes pisze: „ R o z p o z n a ć studium to nie­ chybnie s p o t k a ć się z intencjami fotografa, współbrzmieć z n i m i , a p r o b o w a ć je lub też o d r z u c a ć , ale zawsze je r o z u m i e ć , d y s k u t o w a ć je w swym wnętrzu, p o n i e w a ż kultura (do której studium przynależy) jest u m o w ą z a w a r t ą między t w ó r c a m i i konsumentami." [§11] Punctum to słowo, k t ó r e etymologicz­ nie związane jest z r a n ą , bolesnym miejscem; pewne fotografie są rozdzierające, przeszywają. Wiele fotografii - jak powiada Barthes - w ogóle nie ma punctum. Punctum jest spoza jakiegokolwiek kodu, trudno je zlokalizować, czasem dopiero po długim czasie, po poszukiwaniach i błądzeniach, po odłożeniu fotografii lub zamknięciu oczu udaje się ustalić co n a p r a w d ę było powodem niepokoju i b ó l u w danym zdjęciu - „ t o nie j a je [tj. punctum] wyszukuję, (...) lecz ten element wyrasta ze sceny, wystrzela z niej j a k strzała i przebija mnie" [§ 10]. Ż e b y zatem uchwycić punctum, trzeba niejednokrotnie pozwolić dojrzewać obrazowi bez patrzenia n a ń . Punctum często odnosi się do osobistych przeżyć, w s p o m n i e ń , jest spoza kultury. Jak pisze Barthes - trudno znaleźć jakikolwiek związek między studium a punctum. T o właśnie ten drugi aspekt fotografii go pociąga. Jako spectator Barthes interesuje się fotografią j a k o „ r a n ą " , a nie problemem. M o ż n a t u chyba widzieć pewne p o k r e w i e ń s t w o do Marcelowskiego rozróż­ nienia na tajemnicę i problem. 10 W swoich dawniejszych poszukiwaniach dotyczących litera­ tury Barthes wyróżnił literaturę n a d a j ą c a się do czytania i tę n a d a j ą c ą się do pisania. Prawdziwie g o d n ą uznania byłaby tylko ta druga. Odczucia jakie p ł y n ą z obcowania z nimi Barthes n a z w a ł odpowiednio przyjemnością i r o z k o s z ą (plaisir i jouissance). C h o ć trudno byłoby p o r ó w n y w a ć b e z p o ś r e d n i o jouissance z punctum, istnieje pewne p o d o b i e ń s t w o ze względu na intensywność uczuć, j a k i się z n i m i w i ą ż ą . P r z y p a d k o w o ś ć fotografii o d r ó ż n i a j ą od sztuki. Sztuka zmierza do uchwycenia istoty zjawiska. Potrafi syntetyzować cechy przedstawianego zjawiska. Fotografia zaś daje zawsze określony, jednostkowy w y g l ą d . Jest skrajnie metonimiczna i asymboliczna. Dalsze poszukiwania Barthesa w i o d ą go do odkrycia istoty fotografii - jest nią zwykłe, banalne to było. „ O b r a z , powiada fenomenologia, jest niebytem obiektu. O t ó ż Fotografia, j a k twierdzę, to nie tylko nieobecność obiektu, ale także, w t y m samym momencie i na r ó w n i fakt, że ten obiekt rzeczywiście istniał i że był tam, gdzie go widzę. T u właśnie t k w i szaleństwo, p o n i e w a ż aż do tego dnia ż a d n a reprezentacja nie m o g ł a zapewnić mnie co do przeszłości jakiejś rzeczy, chyba że tylko p o ś r e d n i o : jeśli chodzi o Fotografię, moja pewność jest natychmiastowa: n i k t na świecie nie m o ż e mnie p r z e k o n a ć , że się mylę. Fotografia staje się zatem dziwnym medium, n o w ą formą halucynacji: fałszywą na płaszczyźnie percepcji, praw­ 1 1 12 dziwą na płaszczyźnie czasu: halucynacją u m i a r k o w a n ą , m o ż ­ na by powiedzieć - s k r o m n ą , podzieloną halucynacją (z jednej strony 'tego t u nie ma', jednak z drugiej - 'ale to na n a p r a w d ę było': szalony obraz, o k t ó r y o t a r ł a się rzeczywistość). [§ 47] Oczywiście ta p e w n o ś ć , co do istnienia rzeczy, nie idzie w parze z pewnością, co do ich znaczenia. Jednym ze znaczących elemetów La chambre claire jest poszukiwanie w fotografiach egzystencji niedawno zmarłej matki. P o c z ą t k i są trudne. Barthes cytuje Prousta, k t ó r y powiada, że przed fotografiami trudniej jest p r z y w o ł a ć wspo­ mnienie jakiejś osoby niż przez zwykłe myślenie o niej. [§ 25] Cel j a k i sobie stawia Barthes jest umiarkowany: śladem Paula Valery'ego pragnie tylko napisać dla siebie skromne ze­ stawienie o niej. W poszczególnych fotografiach udaje m u się r o z p o z n a ć tylko pewne jej cechy - w j a k i s p o s ó b chodziła, j a k a była zdrowa i jasna, lecz nie udaje m u się odnaleźć jej twarzy. [§ 25] Ł a t w o przychodzi m u odróżnienie jej od tysięcy innych kobiet, ł a t w o r o z p o z n a j e j ą przez różnicę (semiotycznie), nie m o ż e zaś o d n a l e ź ć jej istotnościowo (fenomenologicz­ nie). [§ 27] „ D o b r z e wiedziałem, że za s p r a w ą owej nieuchron­ ności losu, k t ó r a jest j e d n ą z najokrutniejszych cech żałoby, nigdy j u ż nie p r z y p o m n ę sobie jej rysów (nie p r z y w o ł a m ich w sobie w całości, razem), c h o ć b y m przejrzał wszystkie jej wizerunki." [§ 25] Pewna fotografia, na której matka przytula go do siebie, pozwala m u nawet o b u d z i ć w sobie m i ę k k o ś ć jej zmiętej krepdeszyny i zapach ryżowego pudru - ale są to wszystko jedynie fragmenty. [§ 26] I w k o ń c u , gdy przegląda jej fotografie i p o d ą ż a wraz z n i m i wstecz w czasie, udaje m u się j ą odnaleźć: „ F o t o g r a f i a była bardzo stara. Jej rogi były p o s t r z ę p i o n e od wklejenia do albumu, sepiowy k o l o r wyblakły, i l e d w i e widoczny obrazek u k a z y w a ł dwoje dzieci stojących razem w k o ń c u m a ł e g o drewnianego mostka w Z i m o w y m Ogrodzie o szkla­ nym suficie. M o j a matka m i a ł a wówczas pięć lat (1898), jej brat siedem. O n oparty był o p o r ę c z mostka, wzdłuż której trzymał wyciągniętą rękę; ona, niższa niż on, stała nieco z tyłu, p a t r z ą c w aparat; czuło się, że fotograf powiedział: Zbliż się trochę, żeby cię było widać; w jednej dłoni ściskała palec drugiej ręki, częstym u dzieci niezręcznym gestem. (...) Obser­ w o w a ł e m tę m a ł ą dziewczynkę, odnajdując wreszcie m a t k ę . J a s n o ś ć jej twarzy, dziecinne ułożenia r ą k , miejsce, k t ó r e posłusznie zajęła, nie wysuwając się na pokaz ani się nie kryjąc, i w k o ń c u jej ekspresja, k t ó r a o d r ó ż n i a ł a j ą , j a k D o b r o od Z ł a , od histerycznej dziewczynki, sztucznie uśmiechniętej lali, k t ó r a gra dorosłą; wszystko to tworzyło p o s t a ć w najwyższym stopniu niewinną (...), wszystko to przekształciło fotograficz­ n ą pozę w niemożliwy do utrzymania paradoks, k t ó r y jednak ona u t r z y m a ł a przez całe swoje życie: potwierdzenie ł a g o d n o ­ ści. W t y m obrazie dziewczynki zobaczyłem d o b r o ć , k t ó r a stworzyła jej istnienie od razu i na zawsze, bez dziedziczenia jej po kimkolwiek; j a k m o g ł a ta d o b r o ć wywodzić się od niedo­ skonałych r o d z i c ó w , k t ó r z y tak źle j ą kochali. [...] Fotografie, k t ó r e fenomenologia n a z w a ł a b y 'zwykłymi' przedmiotami, były tylko obrazami analogicznymi, przywoły­ wały jedynie jej t o ż s a m o ś ć nie zaś jej p r a w d ę ; ale Fotografia z Ogrodu Zimowego była rzeczywiście i s t o t n o ś c i o w ą , ziściła ona dla mnie, utopijnie, niemożliwą naukę jedynej istoty." [§ 28, spacja moja - SS] Barthes powiada, że o d n a l a z ł tę fotografię cofając się w czasie i że p o s u w a ł się podobnie j a k starożytni Grecy, k t ó r z y w ten s p o s ó b - cofając się - wkraczali w śmierć: zacząć od ostatniej - wykonanej niedługo przed śmiercią - fotografii matki, by skończyć na pierwszej. Takie p o s t ę p o w a n i e Bart­ hesa, j a k również przywołanie kontekstu myśli greckiej, pozwala chyba na ukazanie z w i ą z k ó w jego p o s z u k i w a ń z grec­ k i m i w y o b r a ż e n i a m i na temat pamięci. Jak pisze Eliade, w Grecji istniały dwa typy rozumienia pamięci. Pierwszy z nich wiązał się z poszukiwaniem wiedzy o p o c z ą t k a c h , źródłach: „ M u z y śpiewają zaczynając od p o c z ą t k u - ix drkhes - pierw­ szego pojawienia się świata, pochodzenia b o g ó w , narodzin ludzkości. Przeszłość objawiona w ten s p o s ó b była czymś zdecydownie więcej, niż poprzedzeniem teraźniejszości; była jej ź r ó d ł e m . W r a c a j ą c do niej, wspomnienie nie poszukuje 109 �czasowej ramy, by umieścić w niej wydarzenia, lecz głębi bytu, chce o d k r y ć początek, p i e r w o t n ą rzeczywistość, z której wywodzi się kosmos i k t ó r a czyni możliwym zrozumienie stawania się j a k o całości." Poeci o p ę t a n i przez M u z y mogli czerpać b e z p o ś r e d n i o z Mnemosyne, czyli b e z p o ś r e d n i o ze źródeł p o c z ą t k ó w wiedzy. N a s t ę p n i e mitologia Pamięci i Za­ pomnienia została wzbogacona o w ą t e k eschatologiczny i ule­ gła zmianie: w a ż n a o k a z a ł a się wiedza o poprzednich wciele­ niach. „ C i , (...) którzy są zdolni p a m i ę t a ć swoje poprzednie życia, są przede wszystkim zainteresowani w odkryciu własnej 'historii', rozdzielonej pomiędzy niezliczone wcielenia. Starają się oni zjednoczyć te oddzielne fragmenty, by uczynić z nich pojedynczy wzór, w celu odkrycia kierunku i znaczenia swojego przeznaczenia. P o n i e w a ż zjednoczenie, poprzez ana­ mnesis, tych całkowicie nie związanych fragmentów historii implikowało również 'spotkanie p o c z ą t k u i k o ń c a ' ; innymi słowy, koniecznym jest odkrycie, w j a k i sposób p i e r w s z a ziemska egzystencja u r u c h o m i ł a proces w ę d r ó w k i dusz." Jak powiada Elżbieta Wolicka, według Platona teoria anamnezy nie jest jedynie ,,'tezauryzacją p a m i ą t e k w schowku pamięci, gromadzeniem i encyklopedycznym sumowaniem wiedzy, lecz zdolnością' w i d z e n i a i s t o t n o ś ć i ' . " Oczywiście, przywołanie greckich w y o b r a ż e ń na temat pamięci nie ma t u na celu bezpośredniego ich p o r ó w n a n i a z doświadczeniem Barthesa, chcę jedynie w s k a z a ć na pewne p o d o b i e ń s t w a strukturalne między tymi dwoma d o ś w i a d ­ czeniami. Myślę zresztą, że uwaga Barthesa na temat podobie­ ń s t w a jego p o s t ę p o w a n i a z greckim sposobem wkraczania w zaświaty, poczyniona było z całą świadomością szerszego kontekstu, j a k i ta myśl ze sobą niesie. W jego p o s t ę p o w a n i u m o ż n a dostrzec znaczące p o d o b i e ń s t w o szczególnie do drugie­ go sposobu wykorzystania pamięci: cofanie się w czasie, cofanie się poprzez medium kolejnych, u ł o ż o n y c h w odwrot­ nym do chronologicznego p o r z ą d k u fotografii, m o ż n a u z n a ć za p r ó b ę poznania w o d w r ó c o n y m p o r z ą d k u kolejnych „wcie­ l e ń " matki, by „zjednoczyć te oddzielne fragmenty, by uczynić z nich pojedynczy w z ó r " . C a ł a książka Barthesa j a w i się j a k o kolejne stadia przygoto­ wania do tego odkrycia i jednocześnie do pokonania fatalności fotografii - jej nieodwracalności ukrytej w prostej, banalnej formule: to było. Paul Ricoeur, pisząc o dyskursie, zwraca uwagę na wy­ stępującą w n i m dialektykę zdarzenia i znaczenia. O ile wszelki dyskurs realizuje się j a k o zdarzenie, o tyle jest on rozumiany j a k o znaczenie. T y m , co chcemy zrozumieć, jest znaczenie, zdarzenie przemija, znaczenie pozostaje trwałe. W piśmie dochodzi do oddalenia zdarzenia i znaczenia (w mowie to oddalenie jest ledwie zarysowane) :,,tym, co pismo rzeczywiście utrwala, nie jest zdarzenie mowy, lecz to, co powiedziane w mowie, t j . intencjonalne uzewnętrznienie kon­ stytutywne dla pary 'zdarzenie-znaczenie'. T y m , co stanowi przedmiot zapisu, jest więc noemat aktu mówienia, znaczenie zdarzenia mowy, nie zaś zdarzenie j a k o zdarzenie." Fotografia zachowuje się odmiennie od pisma. O ile pismo przechowuje znaczenie, o tyle fotografia przechowuje zdarze­ nie, znaczenie pozostawiając co najmniej niepewnym. Zna­ mienna dla fotografii p r z y p a d k o w o ś ć zatrzymanej, zaaresz­ towanej chwili, pozostawia zawsze - jeśli sami nie znamy kontekstu powstania zdjęcia - niepewność co do znaczenia. Prześledźmy raz jeszcze drogę Barthesa. Całe jego po­ stępowanie ma na celu przekroczenie fatum fotografii, jej „ p o r u s z e n i e " . Barthes twierdzi, że interesują go tylko pewne fotografie, te k t ó r e się wydarzają, k t ó r e są p r z y g o d ą . Podobnie jest z elementem punctum. O ile studium jest statyczne, o tyle punctum „ p o r u s z a , dzieje s i ę " , jest jakby wchodzenim „ w g ł ą b " fotografii, czy też raczej - jak powiada Barthes - „ t e n element wyrasta ze sceny, wystrzela z niej jak strzała i przebija mnie". [§ 10] Wszystko to wiedzie w kierunku uwzględnienia elementu czasowego w fotografii, do jej „ p o r u s z e n i a " . Foto­ grafia j a k o konkret zniewala, paraliżuje myśl i wyobraźnię. Jacob Bronowski napisał, że „nie m o ż e m y sformułować żadnej teorii (...) bez uformowania w naszym umyśle jakiegoś wzorca r u c h u , jakiegoś zaszeregowania i przeszeregowania 1 3 1 4 1 5 16 17 18 1 9 110 20 danych, k t ó r e w y w o d z ą się z naszego d o ś w i a d c z e n i a . " O tej ostatniej-pierwszej fotografii Barthes pisze „ w tym momencie wszystko zachwiało się i odnalazłem j ą taką, jaką była. [Chodzi oczywiście o m a t k ę - SS.] Tego r u c h u F o t o g r a f i i ( p o r z ą d k u fotografii) doświadczyłem w rzeczywistości." [§ 29, spacja moja - SS] Widzimy jasno, że Barthes, m ó w i ą c o tej jednej Fotografii, ma również na myśli wszystkie inne, te, k t ó r e d o p r o w a d z i ł y go do tej jedynej: ostatniej, lecz pierwszej. W t y m ruchu Fotografii d o k o n u j e s i ę p r ze к r o c z e n i e j e j a c z a s o w o ś с i . Paul Ricoeur pisze, że „ w k r a c z a m y do symboliki wtedy, gdy mamy za sobą śmierć, a przed sobą d z i e c i ń s t w o " . Dzieje się więc tak wtedy, kiedy potrafimy o d w r ó c i ć bieg czasu, kiedy potrafimy z a n e g o w a ć jego nieodwracalność. Barthesowi udaje się przekroczyć fatalność zastygłych fotografii, p a m i ę ć foto­ graficzną, zewnętrzną p a m i ę ć faktów, k t ó r ą Marcel Proust nazwał pamięcią u p a d ł ą . T o ożywienie pamięci dokonuje się dzięki sу n t e t у z u j ą ce j w ł a ś c i w o ś c i w y o b r a ź n i . ,,(...) w y o b r a ź n i a jest formą pamięci (...) Obraz powstaje dzięki umiejętności kojarzenia, a skojarzenia przygotowuje i pod­ suwa pamięć... W t y m znaczeniu z a r ó w n o pamięć, j a k i wyob­ raźnia są formą negacji czasu" — pisze N a b o k o v . N a związek pamięci z w y o b r a ź n i ą j u ż od dawna w s k a z y w a ł o wielu auto­ rów. Przypomnijmy zdanie Gastona Bachelarda „Przeszłość przypomniana nie jest tylko przeszłością postrzeżenia... W y o ­ b r a ź n i a zabarwia od p o c z ą t k u obrazy, k t ó r e pragnie raz jeszcze z o b a c z y ć . " Na tej drodze „ B a c h e l a r d odnajduje b a u d e l a i r o w s k ą koncepcję pamięci zasadzającą się na 'żywot­ ności' w y o b r a ź n i " - pisze Gilbert D u r a n d . Zaprezentowany „ p r z y p a d e k " jest trudny do jednoznacz­ nego zaklasyfikowania. Fotografia j a k o zastygły fakt jest silnie ahermeneutyczna: „Bez względu na to jak długo przypa­ t r y w a ł b y m się [fotografii], nie nauczy mnie ona niczego. T o właśnie na t y m zatrzymaniu interpretacji opiera się pewność Fotografii: wyczerpuję swoje możliwości stwierdziwszy: to było". [§ 44] Barthes p o r ó w n u j e j ą do haiku, podobnie jak ono fotografia uniemożliwia marzenie, nie daje nam „znaczeń otwartych", metaforycznych. Barthesowi udaje się p o k o n a ć , „ r o z m r o z i ć " te „ z a m r o ż o n e chwile" fotografii. Miejscem, w k t ó r y m dochodzi do przekroczenia zastygłości fotografii jest trudny do zdefiniowania element punctum. N a zakończenie swoich d o c i e k a ń Barthes odkrywa, że we wszystkich foto­ grafiach istnieje jeszcze jeden rodzaj punctum - jest n i m właśnie to było - czas, który wiąże fotografie ze śmiercią. P o w r ó ć m y jednak do wcześniej opisanego pierwszego rodzaju punctum. Zdaję sobie sprawę, że będę t u częściowo (niebezpiecznie - ?) przekraczał myśl Barthesa. Barthes omawia element punctum między innymi na pod­ stawie zdjęcia Jamesa Van der Zee (1926) przedstawiającego rodzinę M u r z y n ó w w odświętnych strojach. P o c z ą t k o w o wydaje m u się, że to, co go porusza w t y m zdjęciu, to przede wszystkim zapięte na paski buty stojącej kobiety: „ T o szczegó­ lne punctum wzbudza we mnie wielką sympatię, prawie rodzaj czułości. Ponieważ punctum nie oddaje pierwszeństwa moral­ ności ani dobremu smakowi: punctum m o ż e być źle wy­ chowane." [§ 19] A l e trzy paragrafy dalej Barthes pisze: „ N i c dziwnego zatem, że czasem, pomimo swej wyrazistości, punc­ tum m o ż e się objawić dopiero po fakcie, kiedy nie mam j u ż fotografii przed oczami i kiedy myślę o niej na nowo. M o g ę lepiej z n a ć fotografię, k t ó r ą p a m i ę t a m , niż fotografię, na k t ó r ą właśnie patrzę, jak gdyby bezpośrednie widzenie mylnie kierowało językiem, angażując go w wysiłek opisu, który zawsze chybia celu - gubi punctum. Odczytując fotografię Van der Zee, sądziłem, że u d a ł o m i się wychwycić to, co mnie poruszyło: zapięte na paski buty czarnej kobiety w odświęt­ nym stroju; ale ta fotografia pracowała we mnie i zrozumiałem później, że prawdziwym punctum był naszyjnik, który nosiła - ponieważ (z pewnością) był to taki sam naszyjnik (cienkie pasemka plecionego złota), j a k i widziałem zawsze na szyi u k o g o ś z rodziny (...) Z r o z u m i a ł e m wówczas, że pomimo całej swej bezpośredniości i natarczywości punctum m o ż e się p o d d a ć 2 1 2 2 2 3 2 4 25 �pewnemu utajeniu (ale nigdy ż a d n e m u badaniu)." [§ 22] Punctum to element zdjęcia, w k t ó r y m m o ż e dojść do głosu pewnego typu relacja dialogiczna między fotografią a ogląda­ jącym: punctum „ t o to, co dodaję do fotografii, ale co tym niemniej już tam jest". [§ 23] T o miejsce, k t ó r e m o ż e p o b u d z i ć myśl, p a m i ę ć marzenie, to miejsce, w k t ó r y m daje się p o k o n a ć „ j a ł o w o ś ć " i a h e r m e n e u t y c z n o ś ć zdjęcia, w k t ó r y m - m o ż n a by rzec - dochodzi do głosu „ p r y w a t n a symbolika" oglądają­ cego. Z a u w a ż y ć trzeba, że w elemencie punctum zawieszona zostaje bezpośrednia referencja zdjęcia, to co Barthes uznał za niepodważalny aspekt każdej fotografii. W tym rozdwojeniu referencji (analogiczny naszyjnik z plecionych pasemek złota na szyi M u r z y n k i i k o g o ś z rodziny) m o ż n a dostrzec pewne p o d o b i e ń s t w o do właściwej poezji rozszczepionej referencji. Paul Ricoeur, zastanawiając się nad związkiem procesu meta­ forycznego z poznaniem, w y o b r a ż a n i e m i odczuwaniem, pisze: „język poetycki m ó w i w nie mniejszym stopniu o rzeczywisto­ ści niż każde inne użycie języka, lecz odnosi się do niej za p o m o c ą skomplikowanej strategii, której zasadniczym skład­ nikiem jest zawieszenie i niejako usunięcie zwykłej referencji, właściwej językowi dyskursywnemu. Owo zawieszenie jest jednak tylko warunkiem referencji drugiego stopnia, referencji pośredniej, zbudowanej na gruzach referencji bezpośred­ n i e j . " W takim zawieszeniu referencji Ricoeur dostrzega znaczącą rolę w y o b r a ź n i : „jedną z funkcji w y o b r a ź n i jest nadanie konkretnego wymiaru zawieszeniu b ą d ź epoche właś­ ciwemu referencji rozszczepionej. W y o b r a ź n i a nie tylko s c h e m a t y z u j e upodobnienie predykatywne między terminami przez swój syntetyczny wgląd w p o d o b i e ń s t w o i nie tylko o b r a z u j e sens dzięki ukazywaniu o b r a z ó w 2 6 zrodzonych przez proces poznawczy i przezeń kontrolowa­ nych. Przede wszystkim przyczynia się w s p o s ó b konkretny do epoche zwykłej referencji i p r o j e k c j i nowych możliwości ponownego opisywania ś w i a t a . " Oczywiście, to zawieszenie bezpośredniej referencji w zdję­ ciu jest bardzo trudne, dlatego właśnie fotografia czasem odsłania się dopiero wtedy, gdy nie mamy jej już przed oczami. Barthes cytuje jedynie przykłady, w k t ó r y c h punctum oddziaływuje na p o k ł a d y „osobistej historii". Jeśli jednak uzna­ my za możliwe zaistnienie takiego osobistego symbolizmu m o ż n a s p r ó b o w a ć zrobić jeden krok dalej i u z n a ć , że j a k i ś element zdjęcia m o ż e poruszyć nie tylko ściśle prywatne, jednostkowe, historyczno-osobiste p o k ł a d y w jednostce, ale także głębsze p o k ł a d y symboliczne, że jednym słowem m o ż e ­ my wkroczyć na obszar symbolu. Zdaję sobie sprawę, że w ten s p o s ó b zaprzepaszczona zostaje istota fotografii - to było - ale jestem także ś w i a d o m , że drzwiami tymi przeszedł również sam Barthes, kiedy odnalazł na fotografii m a t k ę . Tak bowiem w przypadku Barthesa, jak i Prousta, nie idzie o odnalezienie przeszłej chwili w jej zastygłości, lecz o metaforyczne połącze­ nie przeszłości z teraźniejszością. Idzie, m o ż n a by rzec, korzys­ tając z terminologii Sorena Kierkegaarda, o przeciwstawiające się wspomnieniu, a bliskie rytuałowi p o w t ó r z e n i e : „ N a p r a w d ę żyje ten tylko, kto w y b r a ł P o w t ó r z e n i e . Nie biegnie on za motylami, jakby był m a ł y m chłopcem, ani nie wspina się na palce, ł a k o m y wspaniałości tego świata - bo już je zna. Nie tka, jak stara p r z ą d k a , tkaniny na krosnach w s p o m n i e ń , lecz robi swoje, rad z możliwości P o w t ó r z e n i a . (...) Dialektyka P o w t ó r z e n i a jest łatwa, bo to, co powtarza się - j u ż było (w przeciwnym razie P o w t ó r z e n i e nie jest możliwe) i właśnie owo ' b y ł o ' czyni P o w t ó r z e n i e nowością. (...) egzys­ tencja, k t ó r a była, teraz się staje." 2 7 2 8 PRZYPISY 1 Fragment wiersza Nie jestem aparatem fotograficznym, przel. J . Rostworowski, (w:) W . H . Auden, Poezje, W L K r a k ó w 1988. W motcie zamieniłem kolejność zwrotek. przeł. W. Witwicki, P W N Warszawa 1958, s. ' E . Wolicka, Pamięć i czas, „ Z n a k " 10—11 ( 4 2 5 - 4 2 6 ) , 1990, s. 121. Spacja moja — SS. 3 J . Berger, Uses of Photography, (w:) tegoż, About Pantheon Books, New Y o r k 1980, s. 50 128 1 4 5 1 6 5 R . Barthes, La chambre Gallimard, Le Seuil, 1980, 22 6 1 3 Looking, J . A. Keim, La photographie et 1'homme. Sociologie et psycho­ logie de la photographie, Casterman 1971, s. 19 Platon, Fajdros, „słabo intencjonalnego" zjawiskiem J . P. Vernant, Aspects mylhiques de la memoire en Grece, „Journal de Psychologie", 1959; cyt. za Eliade, Mythologies of Memory and Forgetting, ,,History of Religion", Vol. 2, 1965, s. 333 M . Eliade, op. cit., s. 335. Spacja moja — SS. 2 4 próbą uczynienia zjawiska „silnie intencjonalnym". claire. Note sur la photographie, J.Berger, op. cit.. s. 56 7 J . M . Ł o t m a n , Sztuka kanoniczna jako paradoks komentarz i tłum. St. Zapaśnik, „Literatura" nr 45, M . Eliade, op. cit., s. 335 P. Ricoeur, Język jako dyskurs, przeł. K . Rosner, (w:) tegoż, Język, tekst, interpretacja, P I W Warszawa 1989, s. 79 1 7 1 8 informacyjny. 1975 8 Fragmenty książki Barthesa pojawiły się w: ..Fotografia" nr 1(21), 1981 (§§ 36 i 48; tłum. U . Czartoryska), „Obscura" nr 5, 1982 (§§ 19, 33,34,48; tłum. S. Magala), „ K i n o " n r 3 , 1992(11 13,37, 38, 39, 41, tłum. E . Modzelewska-Sikora), Maski, t. I , Wydawnictwo Morskie Gdańsk 1986 (§ 15, tłum. J . Trznadel). 4 Wszelkie cytaty jeśli tego nie zaznaczę inaczej p o c h o d z ą z wy­ mienionej książki Barthesa. W nawiasach kwadratowych po cytacie zaznaczam miejsce (paragraf), z którego pochodzi cytat. Z a c h o w u j ę u ż y w a n e przez Barthesa duże litery. W słowie „ F o t o ­ grafia" Barthes stosuje je w ó w c z a s , kiedy m ó w i o fotografii w „ o g ó l e " , o istocie fotografii, a nie o jakiejkolwiek fotografii empirycznej. P. Ricoeur, Mowa i pismo, przeł. K . Rosner, (w:) Język..., cit., s. 97 op. 1 9 T a m ż e , s. 99 J . Bronowski, The Visionary Eye. Esseys in the Arts, Literature and Science, The M I T Press Cambridge, Massachusetts and L o n ­ don, England 1979, s. 28. Spacja moja — SS. Nieco podobnie dzieje się w Powiększeniu Antonioniego. Kiedy fotograf poszukuje z n a c z e n i a zdjęć wykonanych w parku „krąży p o m i ę d z y zdjęciami". Przechodzi od zdjęcia do zdjęcia, od całej sceny do jej detalu. T o dopiero w tym r u c h u fotografii objawia się prawdziwe znaczenie sfotografowanej sceny. Kiedy po kradzieży zdjęć w pracowni pozostaje jedna odbitka, jest ona „ n i e m a i mart­ wa". Fotograf przygląda jej się d ł u g o , lecz nic z niej nie wynika. Por. S. Sikora, Fotograficzna przygoda Antonioniego: ,,Powiększenie" (maszynopis, 1990). 2 0 2 1 2 2 1 0 Powszechnie znany jest przykład - podawany przez Melville'a Herskovitsa — Buszmenki, która nie była w stanie r o z p o z n a ć na fotografii swojego syna [Allan Sekuła, On The Invention of Photog­ raphic Meaning, „ A r t f o r u m " Jan. 1975]. 1 1 1 2 R. Barthes, Le plesir du texte, Editions du Seuil 1982 Z a u w a ż y ć trzeba, że fotografia często dąży do przezwyciężenia przypadkowości. W modelowej postaci m o ż n a to z a o b s e r w o w a ć w ukutym przez Henri Cartier-Bressona terminie moment dćcisif. O t ó ż m o ż n a chyba uznać, że dążenie fotografa do uchwycenia istoty zjawiska (Stiglitz miał p o n o ć przez trzy godziny czekać w czasie burzy śnieżnej, by we w ł a ś c i w y m momencie w y k o n a ć zdjęcie) przez wybranie najwłaściwszej chwili jest przy okazji niejako próbą przezwyciężenia istoty fotografii, którą jest przecież, przypadko­ w o ś ć . M o ż n a sądzić, że filozofia „decydującego momentu" jest P. Ricoeur, Konflikt hermeneutyk: Epistemologia interpretacji, przeł. J . Skoczylas, (w:) tegoż, Egzystencja i hermeneutyka. Roz­ prawy o metodzie, Inst. Wyd. P A X Warszawa 1985, s. 146 Cyt. za W. Karpiński, Portret z wyobraźni, (w:) W Central Parku, Res Publica Warszawa 1989, s. 83 Cyt. za G . Durand, Wyobraźnia symboliczna, przeł. C . R o w i ń ­ ski, P W N Warszawa 1986,"przyp. 45 do s. 92 Tamże. P. Ricoeur, Proces metaforyczny jako poznanie, wyobrażenie i odczuwanie, tłumaczyła G . Cendrowska, „Pamiętnik Literacki" 1984, z. 2, s. 280 T a m ż e , s. 281 S. Kierkegaard, Powtórzenie. Próba psychologii eksperymental­ nej przez Constantina Constantiusa, przeł. B. Świderski, „ R e s Publica" nr 6. 1990 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 111 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ced620c2b6b4f96923ac4db4ecbfef31.pdf 8433a9aef5c5f9beb70ed6434adac58a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3007 Title A name given to the resource Fotografia chłopów polskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.113-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И . 1. R o d z i n a Gołiszów z Ł a ź n i k , 1937 r. N a d e s ł a ł a J a d w i g a M a r k o w s k a , L a ź n i k i , w o j . skierniewickie '.och Sulima FOTOGRAFIA C H Ł O P Ó W POLSKICH Fotografia c h ł o p ó w polskich j a k o zjawisko k u l t u r o w e p o j a w i a bogatym kolekcjom, co je w y o d r ę b n i a j a k o osobne zjawisko ę na s z e r s z ą s k a l ę w k o ń c u X I X w i e k u a rozprzestrzenia się k u l t u r o w e . S w o i s t o ś ć tego zjawiska m o ż e b y ć o k r o ś l o n a dopioro • dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m . po Rozproszone dotychczas, zbadaniu f u n k c j i fotografii, wydobyciu aspoktu nie tylko r a j d u j ą e o się w muzoach etnograficznych, h i s t o r y c z n y c h i do­ ikonologicznego, ale w p i e r w s z y m r z ę d z i e semiotycznego. Poz­ ł o w y c h a r c h i w a c h kolokcje z d j ę ć nie p o z w o l i ł y na p e ł n o za- nanie wielości t y c h f u n k c j i , o k r e ś l e n i e ich p o d s t a w o w y c h t y p ó w , tnionie tego zjawiska jak m o ż e dopiero s t a n o w i ć p r z e s ł a n k ę m ó w i e n i a o fotografii c h ł o p ­ iwnioż samych m i e s z k a ń c ó w w s i , k t ó r y c h t e fotografie d o t y c z ą , skiej j a k o w z g l ę d n i e j e d n o r o d n y m zjawisku k u l t u r o w y m , k t ó r e g o opioro p l o n k o n k u r s u Fotografia wsi zorganizowanego i s t o t ę m o ż n a u c h w y c i ć przez odniesieuio do zjawisk w k u l t u r z e 1983 r. przoz r e d a k c j ę „ N o w o j W s i " i „ F o t o g r a f i i " , na k t ó r y c h ł o p s k i o j analogicznych, zjawisk tej samoj skali. M o ż n a do n i c h w świadomości polskiej badaczy k u l t u r y i p ł y n ę ł o 6000 z d j ę ć oraz wiolka w y s t a w a Fotografia ilskich chłopów o t w a r t a w l i p c u 1985 r o k u w warszawskiej Z a c h ę c i e , i w i a d o m i ł a w a g ę i zasięg zjawiska. etnograficznej czy rogionalnej w a r t o z w r ó c i ć opowiości wspomnieniowe (tzw. „opowieści z życia"), p a m i ę t n i k i c h ł o p s k i e , zapisy k r o n i k a r s k i e , samorzutnie s p o r z ą ­ Nie w c h o d z ą c w bogactwo szczogółów n a t u r y historycznej, cjalnej, zaliczyć m . i n . charakterystyczne dla p r z e ł o m u X I X i X X w i e k u ustne uwagę i sam fenomen fotografii c h ł o p s k i e j , na to, co jest w s p ó l n e t y m dzane przez c h ł o p ó w monografie ( „ h i s t o r i o " ) wsi i o k o l i c y . W sto­ s u n k u do w y m i e n i o n y c h w y ż e j f o r m ekspresji k u l t u r y fotografia była ekspresją wykorzystującą materiał ludowej innorodny 113 �inne t w o r z y w o semiotyczne. O w ą i n n o r o d n o ś ć n a l e ż y s z c z e g ó l n i e b y ł a na wierze w słowo mówione, p o d k r e ś l i ć , g d y ż b y ł a ona r ó w n o z n a c z n a z wprowadzeniem no­ mówiących, wego „ j ę z y k a " , o d k r y c i e m nowego w y m i a r u pretowaniu, p o r ó w n y w a n i u świata. O rzeczywistych funkcjach f o t o g r a f i i nie m o ż n a rozstrzygać z a s a d z a ł a się na wiarygodności w y p o w i a d a j ą c y c h s ł o w a „ t e r a z i t u " , a nie n a inter­ n p . p r z e k a z ó w pisanych, obrazów i ocen r z e c z y w i s t o ś c i znanych z k s i ą ż e k l u b i n n y c h ź r ó d e ł po­ bez rzetelnych b a d a ń t e r e n o w y c h . Istnieje w s z a k ż e pokusa m ó ­ ś r e d n i c h . Pismo i k s i ą ż k a m i a ł y do pewnego m o m e n t u w a r t o ś ć w i e n i a o f u n k c j o n o w a n i u c h ł o p s k i e j f o t o g r a f i i m . i n . na podstawie mityczno-magiczną, znaczyły częstokroć jako piktogramy, jako l e k t u r y bogatej zdjęć zgodno kolekcji listów chłopskich stanowiących z instrukcją organizatorów opisy konkursu. Listy te ogłoszone z o s t a n ą w k r ó t c e w kwartalniku „ R e g i o n y " . Wstępnie wymienić można następujące •prezentacyjna funkcje p o d s t a w o w e : (utrwalanie p r z e d m i o t ó w , s t a n ó w , dokumontowanio zjawisk); obrzędowa grzebu, wosela); identyfikująca (pamiątki ruchu ludowego, komunii, po­ ( a k t y t o ż s a m o ś c i , realizacja w y ­ m o g ó w a d m i n i s t r a c y j n o - p r a w n y c h ) ; ideologiczna działań poznawczo- „wyglądów", wiciowego: wizerunki obrazy l u b p r z e d m i o t y sakralne, k t ó r y c h znaczenia dane b y ł y niejako z g ó r y i o s ł o n i ę t e tajemnicą. W ł a ś n i e fotografia, a nie m a l a r s t w o , nie opis, p a m i ę t n i k , ga­ zeta, k s i ą ż k a , z ł a m a ł y ostatecznie m o n o p o l s ł o w a mówionego w kulturze ludowej. Prawda słowa mówionogo została zastąpiona w najbardziej j a s k r a w y s p o s ó b „ p r a w d ą " fotografii. Fotografia absolutyzuje prawdę naoczną, zastępując przy tym prawdę (dokumentacja a u t o p s j i , p r a w d ę d o ś w i a d c z e n i a b e z p o ś r e d n i e g o . S t ą d m . i n . nie przywódców, m a w fotografiach deformacji, t z n . nio m a postaci, p r z o d m i o t ó w z d j ę c i a z manifestacji, k u r s ó w , d o ż y n o k j a k o z n a k i ideowej i po­ czy s y t u a c j i niezgodnych z n o r m ą e t y c z n ą czy s p o ł e c z n ą . W spo­ l i t y c z n e j t o ż s a m o ś c i ) ; magiczna, s ó b w r ę c z m o d e l o w y fotografia w y d o b y w a te t r e ś c i i w a r t o ś c i , o z a s i ę g u w gruncie rzeczy j u ż s z c z ą t k o w y m (zdjęcie j a k o wizerunok, „ c i e ń " , dusza, oraz z w i ą ­ k t ó r o m o ż n a n a z w a ć u n i w e r s a ł izmem c h ł o p s k i m . C h ł o p , stając zane z t y m p r a k t y k i w r ó ż b i a r s k i o i t p . ) . O p r ó c z f u n k c j i podsta­ przed o b i e k t y w e m , rzadziej wiejskiego, najczęściej m a ł o m i a s t e c z wowych kowego fotografa, odtwarzał m o ż n a w s k a z a ć funkcje w t ó r n e , k t ó r y c h zasięg i do­ niosłość b ę d z i e zapewno w z r a s t a ć . S ą t o m . i n . : funkcje (tworzenie t e k s t ó w z k o l e k c j i z d j ę ć ) ; prestiżowe prezentowanych przedmiotów, obiektów); j a k o z n a k i eksprosji zabawowej). estetyczne (hiorarchizowanie ludyczne (zdjęcia 1 uniwer sałną formę człowieczeństwa, człowieczeństwa uogólnionego, t a k ą k t ó r ą a k c e n t o w a ł n i e g d y ś a n t y k a p ó ź n i e j ronosans. N a c h ł o p skich fotografiach m a m y w i ę c do czynienia zo s k r ó t e m , syntezj F o t o g r a f i a c h ł o p ó w polskich rzadko i n t e r e s o w a ł a e t n o l o g ó w , częściej doconiali joj istnienie h i s t o r y c y r u c h ó w s p o ł e c z n y c h oraz h i s t o r y c y k u l t u r y , k t ó r z y t r a k t o w a l i j ą j a k o ź r ó d ł o historyczne. Fotografię sobą wszystkie najistotniejsze modelt w ł a s n e g o w y o b r a ż e n i a siebie. Fotografie p r z e d s t a w i a j ą c h ł o p s k ą w i d z i e ć n a l e ż y nie t y l k o j a k o n o w y t y p a nade wszystko symbolizacją kondycji ludzkiej w ogóle. W t y n n a l e ż y w i d z i e ć w y j ą t k o w ą w a r t o ś ć k o l e k c j i c h ł o p s k i c h fotogra­ m ó w , i c h o g ó l n o k u l t u r o w e g o znaczenia. F o t o g r a f i a noutralizuje k u l t u r o w y d u a l i z m czasu i przostrzoni ź r ó d ł a do poznania k u l t u r y l u d o w e j , ile nową formę ekspresji tej „ u p r z e s t r z e n i a " czas, ale j e d n o c z e ś n i e w p r o w a d z a aspekt tempo kultury. manifestacją r a l n y w s t o s u n k i przestrzenne. F o t o g r a f i a jost sposobem opero tej cechy Fotografia okazała światopoglądu wszystko kryterium prawdy się najdoskonalszą chłopskiego, naocznej. która akcentuje nade I n n y m i słowy ludowe w y ­ w a n i a p r z e s z ł o ś c i ą , znaczy przemianę i procesualność K i e r u j e t y m s a m y m u w a g ę n a elementarno świata kwostio p o d m i o t o p o w i e d z i o świecie p o n a w i a j ą nieustannie przeciwstawienia t y p u : w o ś c i m . i n . n i e j a w n y m j u ż dzisiaj odniesieniom do „ p o d o b n e " — „ n i e p o d o b n o " , „ p r a w d z i w e " —• „ n i e p r a w d z i w e " . w y o b r a ż e ń „duszy widzialnej", i n n y m i słowy wierzoń związanycl J e s t t o k r y t e r i u m opisu i poznania ś w i a t a przez, a u t o p s j ę , sta­ z s y m b o l i k ą cienia. wanie Kultura n a d e s ł a n y m na wspomniany wyżej konkurs b r z m i a ł a : „ P r z e s y ł a ń c h ł o p s k a w tej postaci, w j a k i e j z n a l i ś m y j ą do tej p o r y , o p a r t a c i s w ó j c i e ń " ) . M o ż n a u z n a ć f o t o g r a f i ę c h ł o p s k ą za jeden z nie 114 za każdym razem naprzeciw całemu światu. (Jedna z d e d y k a c j i na z d j ę c i u ludowycl chłopskin �I I . 3. A n t o n i Deszczka z Siennowa (z lewej), z k o l e g ą w w o j s k u a u s t r i a c k i m , 1916 r . N a d . M a r e k J a w o r n i c k i , B o s ó w n o , w o j . c h e ł m s k i e ; i l . 4. L e g i o n i s t a z m a t k ą , 1918 r . N a d . H a l m a K a r w a t , L u b l i n ; i l . 5. J ó z e f U r b a n e k z synem Tomaszem p r z y koszeniu k o n i c z y n y , 1921 r . Z k o l e k c j i J a n a Guzka, W ą g l i k o w i c e , w o j . g d a ń s k i e 5 115 �I I . 6. W o b e j ś c i u — r o d z i n a W i t o l d a Chroma ze w s i Opsa, 1926 r . N a d . E l ż b i e t a D r z y z g a , Bydgoszcz I I . 7. P i o t r J a ś k o w i a k z ż o n ą , przed wyruszeniem na f r o n t I w o j n y ś w i a t o w e j . N a d . J o l a n t a J a ś k o w i a k , Parzew, w o j . k a l i s k i e w i e l u ś r o d k ó w samorefleksji m o ż l i w e j d z i ę k i operacjom na przedmiotach-znakach a nie (jeszcze nie!) n a p o j ę c i a c h - z n a k a c h c z y l i kategoriach charakter przez analitycznych. Fotografia świata, zasadę z r y w a ze cykliczności, akcontuje światoodczuciem sugeruje kierunek W p r o w a d z a elementarne p r z e s ł a n k i hiatoryczności, historyczność natychmiast procesualny zdominowanym sakralizuje poprzez upływu czasu. ale t e ż o w ą kolekcje zdjęć t y p u o b r z ę d o w e g o czy genealogicznego. J a k m o ż n a s ą d z i ć c h o ć b y t y l k o z p o b i e ż n y c h obserwacji t e r e n o w y c h fotografia stosunkowo szybko przechodzi do sfery sacrum, g d y d o t y c z y przodków, o b r z ę d ó w r o d z i n n y c h , l u d z i tragicznie z m a r ł y c h a w i ę c tych, k t ó r z y przeszli n a „ t a m t e n " ś w i a t , do „ t a m t e g o " czasu. Przede w s z y s t k i m z d j ę c i a nagrobne s a k r a l i z u j ą się i k a n o n i z u j ą bardzo szybko co m a z w i ą z e k z c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a k u l t u r y pejskiej semiotyką l u d z k i e j t w a r z y . N a te sprawy euro­ zwracała u w a g ę c y t o w a n a w y ż e j A . Wieczorek, p i s z ą c m . i n . : „ N i e pasuje n a nagrobek fotografia k o l o r o w a . C z a r n o b i a ł a jest w g i n f o r m a t o ­ r ó w „ p o w a ż n i e j s z a " . S p o s ó b fotografowania w y d a j e się t u k a ­ n o n i c z n y . Z n a m i e n n a jest p r a k t y k a fotografa z Opoczna, k t ó r y twarze kobiet na fotografiach obdarzał jednakową fryzurą i b i a ł y m k o ł n i e r z y k i e m przy czarnoj s u k n i , m ę ż c z y z n z a ś „ u b i e ­ r a ł " w jednakowe g a r n i t u r y " . D z i ę k i g ł ę b o k i m , d z i ś jeszcze n i e k i e d y ż y w y m , związkom z s y m b o l i k ą „ c i e n i a " (duszy, ż y c i a i ś m i e r c i ) fotografia c h ł o p s k a ааторогпапга poprzez „ s a m o w i d z o n i e " . A n a l i z o w a n a m . i n . przez Frazera uczestniczy w elementarnych aktach i Moszyń­ skiego l u d o w a s o m a n t y k a „ c i o n i a " w i ą ż e się zazwyczaj z k u l ­ t u r o w y m znaczeniem a k t u p r z e j ś c i a na „ t a m t o n " ś w i a t , co znaczy „ p r z e s u n i ę c i e s i ę " w byeio, postawienie się „ n a z e w n ą t r z siobio" Opisywana przez e t n o l o g ó w t r o s k a o w ł a s n y c i e ń , k t ó r e g o utrato z a g r a ż a ż y c i u l u b p o w o d u j e c h o r o b ę , obawa k r a d z i e ż y cienie m . i n . przoz „ z ł e oko s k r z y n k i " , r z u t u j e na funkcje i sposobj posługiwania się fotografią w kulturzo chłopskiej. Należy sądzić iż s t ą d w ł a ś n i e bierze się potrzeba p r z e c h o w y w a n i a z d j ę ć w zam 116 �k n i ę e i u , aby nie d o s t a ł y się w r ę c e o s ó b trzecich, k t ó r e m o g ł y b y m i e ć w p ł y w n p . przez n a k ł u c i e , p r z o k r e ś l e n i e l u b zniszczenie f o t o g r a m u , n a losy postaci przedstawionych n a z d j ę c i a c h . D o t y ­ czy t o przede w s z y s t k i m zdjęć o s ó b ż y j ą c y c h . F o t o g r a f i a , przede w s z y s t k i m ta, na k t ó r e j w y o b r a ż o n a jest ludzka twarz, winna b y ć „ z a m k n i ę t a " (w skrzyni, szufladzie s t o ł u , a l b u m i e ) b ą d ź w ł ą c z o n a do sfery sacrum ( z a t k n i ę t a za ś w i ę t y m obrazem). P o ś r e d n i ą f o r m ą jost przechowywanie z d j ę ć w k s i ą ż e c z k a c h do n a b o ż e ń s t w a . Przekazywanie w ł a s n y c h cudzych podobizn obwarowane jost określonymi Zdjęcie m o ż n a p r z e k a z a ć („ofiarować") rodzinio, lub sankcjami. najbliższemu oraz B o g u . Zdjęcio z a t k n i ę t e „ z a o b r a z " jest znakiom p r z y ł ą ­ czenia do w s p ó l n o t y w i a r y , k t ó r a gwarantuje k a ż d e m u człowie­ k o w i los i n d y w i d u a l n y c h o ć dla wszystkich ostatocznie w s p ó l n y . F o t o g r a f i a z a s t ę p o w a ł a osoby same, s t a w a ł a się s u b s t y t u c j ą przedstawianej postaci, b y ł a równoważna ludzkiemu bytowi. P r z e s y ł a n e za ocean l u b do f r o n t o w y c h o k o p ó w fotografie c h ł o p ­ skie nie t y l k o o d t w a r z a ł y więź r o d z i n n ą , ale z a s t ę p o w a ł y k o n ­ k r e t n e osoby. Charakterystyczno są p o d t y m w z g l ę d e m p r z y k ł a d y wkomponowywania w zdjęcia pogrzebowo w i z e r u n k ó w nieo­ becnych na n i c h o s ó b ; o s ó b , k t ó r o n o r m a s p o ł e c z n a n a k a z y w a ł a 2 n i e o d w o ł a h i i o w i d z i e ć na t y c h z d j ę c i a c h . N i e s t e t y m a ł o znana jest l u d o w a magia z w i ą z a n a z fotografią. C h ł o p s k a fotografia — j a k j u ż s t w i e r d z a ł e m w y ż e j — z a c z ę ł a w y r ę c z a ć m ó w i ą c e osoby, a m o ż o raczej z a c z ę ł a z a s t ę p o w a ć t r e ś c i mówione, prawdy bezpośrodnio. Właśnie o zastąpienie treści, której a prawdziwość gwarantować mogła tylko mowa, nie t r e ś c i p r z e ż y w a n e , p o d m i o t o w o czy psychologiczne idzie osta­ tecznie w c h ł o p s k i c h fotografiach. Postaci przedstawione na t y c h z d j ę c i a c h s ą w e w n ę t r z n i e m i l c z ą c e , a raczoj t y m milczeniem do I I . 8. A n n a i Sebastian D y b k o z B i e l i n , f o t . Franciszek K u l p a , 1933 r. N a d . D a n u t a D r u m l e w s k a , Opole I I . 9. Pieczenie chleba w izbie folwarcznej. N a d . A n d r z e j U f h i a r s k i , S m i ł ó w , w o j . tarnowskie 117 �I I . 10. Pranie w sadzawce. N a fotografii Helena T r o j a n , J a n i n a Marchalska, S a l o m e ą Bazan. Franciszek K u l p a , 1927 r . N a d e s ł a ł a D a n u t a D r u m l e w s k a , Opole Fot. nas p r z e m a w i a j ą . N a z d j ę c i a c h c h ł o p i na ogół nie ś m i e j ą się, nie ś w i a t a , modelem, a r c h e t y p e m . Ś w i a t , dzięki w ł a d a j ą c y m p ł a c z ą , nie w z r u s z a j ą się. A zatem j a c y s ą c h ł o p i n a t y c h foto­ odwiecznym jakby grafiach ? S ą w ł a ś n i e w zgodzie z l u d o w ą n o r m ą t r a k t o w a n y i r o z u m i a n y najczęściej j a k o t ł o fotografii „ m ó w i za" kształtowania ludzkiego w i z e r u n k u . T y m b a r d z i o j , ż e n o r m a t a wzmacniana hierarchiom, jest unieruchomiony. c z ł o w i e k a . F o t o g r a f i a m i a ł a nie t y l e d e k o m p o n o w a ć nim Świat i „ciąć" jest przez instytucjonalizowanie się fotografii, przez konwencjo- obraz ś w i a t a , ale m i a ł a go raczej oznaczać, n a d a w a ć nowe n a z w y . n a l i z a c j ę c h ł o p s k i c h w i z o r u n k ó w . T o n k t o r o b i ł zdjęcie, a Ь.л 1 to D o s ł o w n i e : brać „ r a m y " posługuję najczęściej m a ł o m i a s t e c z k o w y l u b w ę d r o w n y fotograf, potwier­ w znaczeniu d z a ł t ę n o r m ę poprzez s p o s ó b ustawienia modela, w y b ó r t ł a i t p . w k s i ą ż c e Struktura W ł a ś n i e ó w punkt widzenia f o t o g r a f u j ą c e g o p r z y analizie c h ł o p s k i c h zdjęć odczytany, musi b y ć wyraźnie wyodrębniony jako go w ramy. (Pojęciom z b l i ż o n y m do tego, k t ó r e nadaje m u J . się Łotman tekstu artystycznego). Fotografia b y ł a w i ę c a k t o m „ o d d z i e l o n i a " ś w i a t a o d c z ł o w i e k a , zawieszonia realnych w i ę z i , j a k r ó w n i e ż a k t e m „oddzielonia" konwencja na s w ó j s p o s ó b woboc k u l t u r y ludowej z e w n ę t r z n a , c z ł o w i e k a od siebie samogo (por. k o n c e p c j ę „ c i e n i a " ) . alo nio b u r z ą c a , lecz na o d w r ó t , w y d o b y w a j ą c a (odkrywająca) z n a c z y ł o a k t poznania ś w i a t a , m o ż l i w o ś ć „ p r z e s u n i ę c i a " go na istotne t r e ś c i toj k u l t u r y w momoncio wkraczania f o t o g r a f i i na inne miejsce, w i n n y w y m i a r czasowy, boz naruszania h i e r a r c h i i w i o ś . Konwoncjonalizacja, polegająca do t ł a „ s z t u c z n e j " n a t u r y (sztuczny m . i n . na wprowadzaniu p o t o k , sztuczna brzoza, Zdjęcie i s t r u k t u r y w e w n ę t r z n e j tego ś w i a t a . F o t o g r a f i a j a k o r a m a ś w i a t a b y ł a p r z e s ł a n k ą dostrzegania wielości jego p r z e j a w ó w , którym p t a k , w i e j s k i p ł o t ) jest w a r t a z a u w a ż e n i a c h o c i a ż b y j a k o znak człowiek s w o j ą p o d o b i z n ą d a w a ł p i e c z ę ć w ł a s n o ś c i . Antropoeen- o d k r y w a n i a w a r t o ś c i estetycznej p r z y r o d y , co w k u l t u r z e ludowej tryzm nastąpiło dosyć późno. socjalnej, jest jej c e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą . B r a k fotografii pej­ A l o nie t y l k o o postrzeganie p r z y r o d y t u idzie. Odnotowania chłopskiej fotografii, jak zresztą wszelkiej fotografii z a ż o w e j m ó g ł b y s ł u ż y ć za potwierdzenie p o w y ż s z e j tozy choć w y m a g a j ą rzeczy bardzioj genorahie. F o t o g r a f i a c h ł o p s k a j a k o w ł a ś n i e sztuczne t ł o c h ł o p s k i e j fotografii m o ż e b y ć uznano za możliwość modelowe w y o b r a ż e n i e p e j z a ż u w k u l t u r z e europojskioj. Synkre- ekspresji z a s a d ę synkretyczności w innorodnym c h o ć z a b r z m i to paradoksalnie, obrazu tworzywie wykorzystuje chłopskiego ś w i a t a . Technika nie deformuje, nie fotografii, „detalizuje" c h ł o p s k i o g o ś w i a t a , ale w r ę c z p o d k r e ś l a n a o c z n ą jego t y c z n y i t o t a l n y obraz ś w i a t a c h ł o p s k i e j fotografii podtrzymy­ w a n y b y ł w r ó ż n y s p o s ó b . J e ś l i nio p l a n piorwszy s y m b o l i z o w a ł o w ą j e d n i ę , k t ó r ą n a l e ż y r o z u m i e ć j a k o naturalne, zgodne z po­ j e d n i ę , jogo t o t a l n o ś ć . F o t o g r a m y , bez w z g l ę d u na r ó ż n o r o d n o ś ć tocznym ich l e m a t ó w i p r z e d s t a w i e ń , r e p r o d u k u j ą zawsze na nowo zasady r e a l i z o w a ł t e n cel ( t ę z a s a d ę ) p l a n d r u g i , a nawot detal podnie­ i hierarchio c h ł o p s k i o g o ś w i a t a . N i o m a t u w i ę ć u j ę ć indywidued- siony do r a n g i m o d e l u p o r z ą d k u s p o ł e c z n o g o czy kosmioznogo. nycli, obowiązuje natomiast typowośó i powtarzalność. Choć odczuciem, usytuowanie przodmiotów i postaci, M o ż n a z a r y z y k o w a ć twiordzonio, że c h ł o p przedstawiony to na o b i e k t y a p a r a t ó w „ w y b i e r a j ą " postaci i p r z e d m i o t y , to j e d n a k o g l ą d a n y c h przez nas dzisiaj fotografiach nio jest „ p r z o d m i o t o i n " umieszczano s ą one, niejako sanie przoz się, w zgodzie z p r a w a m i psyohologicznym, nie jest p o d m i o t e m , w sensie j a k i p r z y p i s u j e m y natury, w niezmiennym, synkroiyoznym, przoiukniętym z a s a d ą t i n . Nawet sztuczne t ł o , p o j a w i a j ą c o zazwyczaj t e m u p o j ę c i u . S ą to j a k b y i k o n y , k t ó r e m ó w i ą w grucio zdjęciach rzoczy co innego n i ż m y na n i c h w i d z i m y . D l a w y j a ś n i e n i a togo niezmiennego p a r a d o k s u w a r t o m o ż e n a j z w i ę ź i e j z y s y g n a l i z o w a ć sposoby przed- się w portretowych, bywa skrótom, pomniejszoną kopią 118 jedną �stawiania wizerunków chłopskich w literaturze i malarstwie r u n k ó w to n a p l a n pierwszy w y s u w a się wizerunek u t r w a l o n y przede w s z y s t k i m w g a t u n k u s t a w i a n y c h na p i e r w s z y m planie w y d a r z e ń . C h ł o p w b a r w n y m k t ó r a t o w a r z y s z y ł a nie t y l k o c h ł o p s k i m pogrzebom, ale r ó w n i e ż k o s t i u m i e b y ł c z ę s t o k r o ć elementem p e j z a ż u , a t r y b u t e m p a r k u weselom, p o b o r o w i r e k r u t a , k a t a s t r o f o m , o d e j ś c i o m n a o b c z y z n ę , czy ogrodu, d e k o r a c j ą o ż y w i a j ą c ą m a g n a c k i p a r k , j a k w i d z i m y wreszcie w o j n o m . N a j b a r d z i e j p o g ł ę b i o n y m , b o g a t y m psycholo­ to chociażby jeszcze na obrazie Smuglewicza, pokazującym w i e ś n i a k ó w przed p a ł a c e m w J a b ł o n n i e . B y ł to w i ę c chłop wetowy, ludowej obrzędowy p o l s k i m , gdzie zrazu c h ł o p b y ł m a s ą , t ł e m z b i o r o w y m dla przed­ lamentacji, gicznie a u t o w i z e r u n k i e m , k t ó r y m o ż e s p r o s t a ć o d k r y c i o m prozy syl­ psychologicznej, b y ł o w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j zawodzenie, p ł a c z . l a ­ gdzie k o n t u r , a nie wizerunek psychologiczny s t a n o w i ł m e n t , poetyckie narzekanie. „ S y t u a c j e graniczne" w ż y c i u c h ł o p a i s t o t ę . Zasadniczym w y ł o m e m w tej t r a d y c j i b y ł y p o r t r e t y l u ­ b y ł y opanowywane i neutralizowane przez bardzo b o g a t ą dowe M i c h a ł o w s k i e g o a n a s t ę p n i e bogato eksponowany w polskim malnie i emocjonalnie t r e ś ć l a m e n t u . L u d o w y wizerunek c z ł o ­ malarstwie w i e k a , k t ó r y k s z t a ł t o w a ł się w k r ę g u t r a d y c j i ludowego l a m e n t u cykl obrazów przedstawiających chłopski pogrzeb for­ (Aleksandor G i e r y m s k i , K o t s i s , Szormentowski, Gerson). T o p i k a b y ł pośrednio podejmowany w takich formach wypowiedzi, j a k : pogrzebu p r z y b l i ż a ł a o d k r y c i e psychologicznej t r e ś c i c h ł o p s k i e g o list c h ł o p s k i , tostament, p a m i ę t n i k oraz usankcjonowany w i z e r u n k u . O c z y w i ś c i e fotografia c h ł o p s k a nie n a w i ą z y w a ł a do estetycznie w s p o m n i a n y c h o d k r y ć w m a l a r s t w i e , ale n a s w ó j s p o s ó b r ó w n i e ż nade wszystko w Pałacu w y a k c e n t o w a ł a obraz c h ł o p s k i e g o umierania. N a d a j ą c m u war­ M y ś l i w s k i e g o , w prozie Tadeusza N o w a k a . t o ś ć e s c h a t o l o g i c z n ą p r z y b l i ż a ł a na z u p e ł n i e n o w y m p o l u od­ i filozoficznio został odkryciami prozy n u r t u chłopskiego, i Kamieniu na kamieniu Fotografia chłopska, odsłonięta w c a ł y m swym Wiesława bogactwie k r y c i e p s y c h i k i c h ł o p s k i e j . W a r t o j o d n a k z a u w a ż y ć , iż upowszech­ przoz k o l e k c j ę z g r o m a d z o n ą z i n i c j a t y w y „ N o w o j W s i " , o b e j m u ­ n i a j ą c y się poprzez l i t e r a t u r ę s t r a g a n o w ą , w i n i e t y p i s m dla l u d u , j ą c e j czasowo okres do r o k u 1944, p r z y n o s i n o w y , t r u d n y przed­ pocztówki, a później t a k ż e plakaty, stereotypowy wizerunek t e m do u z m y s ł o w i e n i a , s k ł a d n i k procesu k s z t a ł t o w a n i a się p e ł n o ­ polskiego c h ł o p a z p r z e ł o m u X I X i X X w i e k u , p r z e n i k a ł m . i n . p r a w n y c h humanistycznie a u t o w i z e r u n k ó w c h ł o p s k i c h . K o l e k c j a w latach dwudziestych i t r z y d z i e s t y c h t a k ż e do f o t o g r a f i i c h ł o p ­ z d j ę ć , o k t ó r e j t u m o w a , jest nie t y l k o w y r a z e m czy ś w i a d e c t w e m skiej, t w o r z ą c w y r a z i s t ą k s z t a ł t o w a n i a się c h ł o p s k i e j samowiedzy, alo w ł a ś n i e staje s i ę konwencję. K i e d y analizuje się historyczne f o r m y l u d o w y c h autowize- t r e ś c i ą w s p ó ł c z e s n e j samowiedzy k u l t u r o w e j P o l a k ó w . I I . 1 1 . Uczniowie s z k o ł y rolniczej w Sobieszynie, 1911 r . N a d . A n t o n i C a ł k a , w ł . s z k o ł y ; i l . 12. Ś l u b w W o l i Zabierzowskiej, 1945 r . N a d . J a n i n a P t a l , W o l a B a t o r s k a , w o j . k r a k o w s k i e ; i l . 13. Dzieci szkolne z O c i n k a , 1940 r . N a d . Tadeusz Szporakowski, P o z n a ń ; i l . 14. Z b i ó r z i e m n i a k ó w na p o l u U r b a n k ó w z O d r z y k o n i a . N a d . J a n Guzek, W ą g l i k o w i c e , w o j . g d a ń s k i e 13 14 119 �I I . 15. R o d z i n a W a w r z y n i a k ó w ze w s i sieradzkiej, 1936 r. N a d . L e o k a d i a W a w r z y n i a k , Z ą b k o w i c e ; i l . 16. J a n Sadzik z n o w o p o ś l u b i c n ; m a ł ż o n k ą i k u z y n k a m i przed d o m e m w B o g u s z y n k u . N a d . J a n i n a Szostek, Skierniewice ': F o t o g r a f i e reprodukowane ze z d j ę ć n a d e s ł a n y c h na apel R e d a k c j i „ N o w e j W s i " M a t e r i a ł y n a d e s ł a n e na k o n k u r s z n a j d u j ą się obecnie w I n s t y t u c i e H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P R Z Y P I S Y 1 W y k o r z y s t u j ę t u n i e k t ó r e ustalenia zawarte w p r a c y A n n y Wieczorek Przestrzeń jako kategoria analizy tekstu. (Praca m a ­ gisterska w y k o n a n a w Z a k ł a d z i e T e o r i i L i t e r a t u r y i P o e t y k i U n i w e r s y t e t u Warszawskiego p o d k i e r u n k i e m d r a Wincentego Grajewskiego, 1986 r.) F o t o g r a f i ę r e p r o d u k o w a l i ś m y w „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w e j " 1986 n r 1/2 na s. 4 1 (przypis r e d a k c j i ) . 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0587ff0e80bf3ada02fc1d768ff00673.jpg 6bc0c6bbbb4f66b580f6757abf9adf22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fotografia rodzinna / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource odzież kobieca ; odzież męska ; odzież dziecięca ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę i kobietę z dwójką dzieci w ubraniach codziennych Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.4.11.5_01 Dzianisz koszula obuwie odzież odzież dziecięca odzież kobieca odzież męska okolice Nowego Targu Podhale spodnie strój podhalański https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e95f596aa22f126df3059928c3d332c8.pdf b2b9ed7f8bd8e8e0b4a3737721344de3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2464 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2288 Title A name given to the resource Fotografia schyłku wieku. Fotografia i mit / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.113-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Fotografia schyłku wieku Fotografia i mit Sławomir Sikora Rzadko kiedy odtwarzanie w s p o m n i e ń zachowuje na­ stępstwo wydarzeń - lokalizujemy je raczej przez skoja­ rzenia niż dzięki metodycznej penetracji, a przeszłość traktujemy jak "muzeum archeologiczne (...) porozrzuca­ nych na chybił trafił szczątków". David Lowenthal, Przeszłość to obcy kraj - C o dla pana znaczy prawda w dokumencie? - D l a mnie to próba wydobycia esencji rzeczywistości tak, jak j a j ą widzę. (...) U d a w a ł o nam się czasami głębiej wejść w rzeczywistość. T o m o ż e była prawda w dokumencie. Rozmowa Janusza W r ó b l e w s k i e g o z Marcelem Ł o z i ń s k i m 1 Fascynacja j a k ą Michael Lesy o b d a r z y ł fotografie za­ k r a w a na obsesję. Opowiada on, że kiedy m i a ł d w a d z i e ś c i a jeden lat m i e s z k a ł wraz z k o l e g ą , p r a c u j ą c y m dla studia Technicolor Photo. W pracowni robiono m n ó s t w o po­ w t ó r e k w z w i ą z k u z poszukiwaniem właściwej gamy barw. K t ó r e g o ś dnia zabrali wraz z k o l e g ą k i l k a p u d e ł "odpad­ k ó w " do d o m u . K a ż d e g o dnia o g l ą d a l i stosy fotografii, "siedem tysięcy t y g o d n i o w o " , tak przez dwa miesiące. "Koledze się p r z e j a d ł o , opuścił miasto i został r y b a k i e m . " Lesy'ego ta fascynacja nie o p u ś c i ł a . Przez lata o g l ą d a ł f o t k i i fotografie. "Czasem myślę, że to zmieniło m o j ą o s o b o w o ś ć , a czasem zastanawiam się, czy to nie u s z k o d z i ł o mojego u m y s ł u " - wyznaje. " K i e d y się o g l ą d a p a r ę setek tysięcy zdjęć (...) Zaczyna się z a t r a c a ć znamiona pojedynczych twarzy i miejsc a zaczyna myśleć o genotypie." Przytoczona historia, c h o ć pochodzi z późniejszego albumu Lesy'ego , jest chyba d o b r y m wprowadzeniem do szczególnego do­ ś w i a d c z e n i a jakie oferuje o n w swoim pierwszym dziele - Wisconsin Death Trip*, albumie, k t ó r y wydaje się b y ć najciekawszym ze znanych m i dzieł a u t o r a . Lesy za p o m o c ą fotografii i c y t a t ó w z epoki stara się o d t w o r z y ć historię z w y k ł y c h ludzi i opowiada nam o pewnym szczególnym aspekcie historii lokalnej społeczności a m e r y k a ń s k i e j z k o ń ­ ca X I X w. 2 4 5 Warren Susman w Przedmowie pisze, że wielu h i s t o r y k ó w u ś w i a d a m i a sobie, iż lata dziewięćdziesiąte zeszłego stulecia były okresem p o w a ż n e g o kryzysu w Ameryce. O n a k ł a d a j ą ­ cej się na ten kryzys historii szaleństwa stara się nam o p o w i e d z i e ć Lesy. Susman p r z y w o ł u j e s ł o w a H i p p o l y t e ' a Taine'a o koniecz­ ności uczynienia kolejnego k r o k u i odkrycia za " c z ł o w i e k i e m w i d z i a l n y m " " c z ł o w i e k a niewidocznego" - " t ę m a s ę zdolno­ ści i uczuć, k t ó r a tworzy człowieka w e w n ę t r z n e g o . " T a k właśnie p o s t ę p u j e Lesy: p o k a z u j ą c nam tych ludzi j e d n o c z e ś n i e pozwala s ł u c h a ć historii, k t ó r e i m towarzy­ szyły, o k t ó r y c h czytali, k t ó r e ich z a j m o w a ł y i n u r t o w a ł y . Wprowadzenie do a l b u m u Lesy zaczyna od słów: „ O b r a z y , k t ó r e będziecie o g l ą d a ć , to obrazy ludzi, k t ó r z y kiedyś naprawdę ż y l i . W y i m k i , k t ó r e będziecie c z y t a ć , o p o w i a d a j ą o wydarzeniach, k t ó r e ci ludzie l u b też ludzie p o d o b n i do nich kiedyś d o ś w i a d c z y l i . Ż a d n a z opowieści nie jest fikcyjna." A w wydanej później książce, The Forbidden Zone, tak opisuje p o c z ą t k i swojego d o ś w i a d c z e n i a z Wiscon­ sin Death Trip: „ Z d a r z y ł o się, że u j r z a ł e m twarz m ł o d e j c i e m n o w ł o s e j i ciemnookiej kobiety, ubranej w c z a r n ą , j e d w a b n ą s u k n i ę , stojącą za plecami m a t k i na portrecie r o d z i n n y m . Jej spojrzenie b y ł o niezwykłe: b e z p o ś r e d n i e , czyste i świecące. Ź r e n i c e jej oczu były tak czarne i d o s k o n a ł e j a k opale. W l e p i a ł e m w n i ą w z r o k i p r z y g l ą d a ł e m się jej; o d d a w a ł a m i to spojrzenie tak wytrwale, że kiedy s p r ó b o w a ł e m z r o z u m i e ć jej z n a c z e n i e , p r o j e k t o w a ł e m w nią siebie, i kiedy tak b a d a ł e m jej twarz z d a ł e m sobie s p r a w ę , że jej spojrzenie z o s t a ł o z a m r o ż o n e przez zdziwienie i strach. O d s u n ą ł e m fotografię i s p o j r z a ł e m ponad nią [kobietę]. Emulsja fotograficzna na negatywie nad jej g ł o w ą b y ł a tak zniszczona, że w y d a w a ł o się j a k gdyby powietrze w o k ó ł głowy b y ł o porwane i p r z e m i e n i ł o się w krew. [...] takie samo zdziwione i przestraszone spojrzenie [zobaczyłem] na twarzach i n n y c h . " Ten p o c z ą t e k d o ś w i a d c z e n i a ze zdjęciami w a r c h i w u m Towarzystwa Historycznego w Stanie Wisconsin i słowa, k t ó r e m a j ą n a m u p r z y t o m n i ć , że b ę d z i e m y o b c o w a ć z m i n i o ­ n ą rzeczywistością p r z y p o m i n a j ą nieco wyznanie j a k i m R o l a n d Barthes r o z p o c z ą ł La chambre claire: „ P e w n e g o dnia, j a k i ś czas temu n a t r a f i ł e m na fotografię n a j m ł o d s z e g o brata Napoleona, Jeroma, z r o b i o n ą w 1852 r o k u . Z osłupie­ niem, k t ó r e nie o s ł a b ł o do dziś, z d a ł e m sobie w ó w c z a s s p r a w ę , że p a t r z ę w o c z y , k t ó r e widziały Cesarza." Michael Lesy jest historykiem i m o ż n a sądzić, że nie przypadkiem w y b r a ł ten z a w ó d . N a p o c z ą t k u Wprowadzenia do The Frames przytacza z n a m i e n n ą historię ze swojego dzieciństwa. Pewnego razu ojciec, k t ó r e g o bardzo k o c h a ł , pochylił się, objął go, spojrzał m u w oczy i powiedział: " C h c i a ł b y m , żebyś z r o b i ł dla mnie j e d n ą rzecz, t y l k o j e d n ą . C h c i a ł b y m , żebyś zawsze m ó w i ł m i t y l k o p r a w d ę . " A l e , co charakterystyczne, k r ó t k i akapit p o ś w i ę c o n y cytowanej his­ t o r i i zaczyna się od słów: " S t a ł e m t a m na p o d w ó r z u za domem. P a t r z y ł e m na g a r a ż . Był zielony k o l o r e m wielkanoc­ nych jajek, zielony j a k cukierek, tak intensywnie zielony j a k drzewa w K r ó l e w n i e Śnieżce, tak zielony, że g d y b y m go zjadł, b y ł b y m wiecznie żywy. Kiedy to ujrzałem zapom­ n i a ł e m o swoim ciele; c h ł o n ą ł e m to do ś r o d k a swojej czaszki; w s y s a ł e m aż na tył m o i c h oczu, do m a ł e g o pomieszczenia, gdzie m o g ł e m to p r z e c h o w y w a ć . " T o zestawienie b a ś n i o w e j (mitycznej) rzeczywistości z pro­ ś b ą ojca wydaje m i się z n a c z ą c e , wskazuje, że Lesy jest w r a ż l i w y nie t y l k o na t w a r d ą rzeczywistość h i s t o r y c z n ą , tzw. obiektywne fakty, ale t a k ż e na mityczny k o l o r y t przeszłości. Prawda, k t ó r ą stara się n a m p r z e k a z a ć jest r ó w n i e ż p r a w d ą przeżycia, p r a w d ą d o ś w i a d c z e n i a , p r a w d ą emocji. Wisconsin Death Trip s k ł a d a się z k i l k u części: Przedmowy Warrena Susmana, Wprowadzenia i Zakończenia napisanych przez Lesy'ego i zgrupowanych w trzech częściach (oznaczo­ nych n u m e r a c j ą a r a b s k ą ) k i l k u n a s t u p r z e p l a t a j ą c y c h się sekwencji fotografii i b l o k ó w tekstowych. Fotografie w pier­ wszej części stoją zdecydowanie p o d znakiem kobiety, kobiety i dziecka, śmierci dzieci; w drugiej d o t y c z ą przede wszystkim m ę ż c z y z n , pracy, p o s t ę p u , p i e n i ą d z a ; w trzeciej m ę ż c z y z n y i kobiety, rodziny, r o z r y w k i i r o z s t a n i a - o d e j ś 6 7 8 113 I �cia-śmierci. W pierwszej i drugiej części znajdują się r ó w n i e ż fotografie ukwieconych i udekorowanych fotografii zmar­ łych, odpowiednio kobiet - część 1, mężczyzn - część 2. Wszystkie fotografie wykonane zostały przez Charlesa V a n Schaicka, fotografa z Black River Falls w hrabstwie Jackson, stan Wisconsin, w latach 1890-1910." Sekwencje fotograficzne przedzielone są b l o k a m i tekstowymi obej­ m u j ą c y m i lata 1885-6 i 1890-1900. K a ż d y blok poza pierw­ szym obejmuje jeden rok. Teksty składają się z pięciu głosów: notatek z lokalnej prasy, w y p i s ó w ze stanowego szpitala dla chorych psychicznie, w y i m k ó w z literatury tego okresu i dopisanych, uzupełniających, " f i k c y j n y c h " g ł o s ó w miejs­ cowego historyka i plotkarza ( o p o w i a d a j ą c y c h m . i n . historię p o c z ą t k ó w miasteczka i przybliżających nam p o s t a ć foto­ grafa V a n Schaicka). Lektura relacji tworzy w r a ż e n i e niezwykłe. Składają się one bowiem niemal wyłącznie z pasma ludzkich nieszczęść. A l e tak właśnie m i a ł a w y g l ą d a ć k o l u m n a Lokalnych Wiado­ mości. W The Forbidden Zone Lesy wspomina: "rozpoczyna­ ła się [ona] od relacji o duchach, po niej n a s t ę p o w a ł a relacja o kobiecie, k t ó r a p o d e r ż n ę ł a sobie g a r d ł o , potem informacja o kobiecie, k t ó r ą uznano za szaloną, n a s t ę p n i e relacja o kobiecie, k t ó r a rzuciła się pod p o c i ą g i została p o c i ę t a na trzy części, potem historia pozbawionej ś r o d k ó w do życia kobiety, k t ó r a b ł ą k a ł a się po ulicach pobliskiego miasta z m a r t w y m dzieckiem na r ę k a c h . . . " "Oczywiście, wiadomo­ ści te nie dotyczyły jedynie kobiet. W cytowanych przez Lesy'ego fragmentach stale p o w t a r z a j ą się informacje o epi­ demicznych chorobach, s a m o b ó j s t w a c h , s z a l e ń s t w a c h , prze­ rywane jedynie doniesieniami o podpaleniach, morderst­ wach, k r a d z i e ż a c h , śmierci z wyczerpania, duchach, w y b i ­ tych oknach, potworach pojawiających się w jeziorach. P o z w o l ę sobie na przytoczenie t y l k o jednego fragmentu, szczególnego polonicum, ś w i a d e c t w a t ę s k n o t y za ojczyzną: 1 " A n n a M y i n e k , p i ę t n a s t o l e t n i a Polka z miasta Burnside, została p o s ł a n a przez sąd hrabstwa Odell do szkoły specjal­ nej uczącej rzemiosła. P o d ł o ż y ł a ona ogień pod s t o d o ł ę 114 swego chlebodawcy co s p o w o d o w a ł o jej spalenie wraz z 48 k o p k a m i siana; p o d p a l i ł a r ó w n i e ż dwie inne k o p k i siana, a t a k ż e dom. N a s t ę p n e g o ranka p o d p a l i ł a jeszcze dwie k o p k i siana i d w u k r o t n i e p o d ł o ż y ł a ogień pod dom. Podejrzewa się, że p o d p a l i ł a też tę s a m ą s t o d o ł ę ostatniej wiosny, j a k r ó w n i e ż d o m i s t o d o ł ę w d w ó c h innych miejscach, gdzie uprzednio p r a c o w a ł a ; s p o w o d o w a ł o to ich c a ł k o w i t e zniszczenie. Sę­ dziom p o w i e d z i a ł a , że p o d k ł a d a ł a ogień, p o n i e w a ż czuła się samotna, o d c z u w a ł a t ę s k n o t ę za ojczyzną oraz p o t r z e b o w a ł a pobudzenia." [1900] * * * Kirsten Hastrup z a s t a n a w i a j ą c się nad d w o m a sposobami, wizualnym i werbalnym, kreowania etnograficznego obrazu d o w o d z i ł a , że fotografia nie potrafi u c h w y c i ć istoty przed­ stawianego przez siebie zjawiska. P o r ó w n a ł a zapis foto­ graficzny i filmowy do w y r ó ż n i o n y c h przez Geertza d w ó c h s p o s o b ó w opisu: " t h i n " i " t h i c k " . O ile opis " t h i n " chwyta formę danego zjawiska czy zachowania, o tyle nie jest w stanie u c h w y c i ć jego w e w n ę t r z n e g o znaczenia. Znaczenie danej formy u z a l e ż n i o n e jest zawsze od kontekstu, w k t ó r y m d a n ą f o r m ę się u m i e ś c i . ' O c z y w i ś c i e konstatacje Hastrup są słuszne. Samotna fotografia pozostaje najczęściej niema. Jak dowodzi Roland Barthes fotografię charakteryzuje areszt interpretacji. Fotografia jest ahermeneutyczna. A l e wobec takich konstatacji t y m ciekawsza wyda nam się podjęta przez Lesy'ego p r ó b a "opowiedzenia", czy też p r z y w o ł a n i a pewnej rzeczywistości. 1 12 Lesy „ o p o w i a d a " nam historię m i t y c z n ą . A p r z e k o n u j ą nas o t y m dobitnie sekwencje fotografii o t w i e r a j ą c y c h i za­ m y k a j ą c y c h jego " o p o w i e ś ć " . Pierwsza sekwencja zdjęć s k ł a d a się z czterech fotografii t o r s ó w k o ń s k i c h . D w a obrazy nieco t y l k o inaczej kadrowane tego samego białego konia, z niemal centralnie umieszczonymi samczymi genitaliami. Ł e b konia znajduje się poza kadrem, ale widzimy d ł u g ą , sięgającą prawie do ziemi, p o f a l o w a n ą grzywę (to samo �zdjęcie nieznacznie t y l k o inaczej kadrowane towarzyszy stronie tytułowej i Przedmowie). Kolejne dwa obrazy to zdjęcia innego, podobnie kadrowanego, ciemnego konia (ogier). Lesy powiada, że farmerzy byli d u m n i ze swoich k o n i i c h ę t n i e kazali je f o t o g r a f o w a ć . Ale umieszczenie na p o c z ą t ­ k u konia o cechach, k t ó r e m o g ą k o j a r z y ć się z androgynicznością - p o ł ą c z e n i e samczych genitalii (najprawdopodobniej zresztą jest to w a ł a c h ) z d ł u g ą falującą grzywą - właśnie ten początek znaczy. Ukazuje rzeczywistość jeszcze przed t y m n i m n a s t ą p i ł y p o d z i a ł y . Podobnie symboliczna jest sekwencja zdjęć k o ń c z ą c y c h album: 1. Kobieta na łódce wyciągająca z w o d y garść n e n u f a r ó w ; 2. Kobieta z w ę ż a m i w d ł o n i a c h i w o k ó ł szyi; 3. Kobieta na łódce odpływającej od brzegu; 4. Zestawienie (na styk, "jedno zdjęcie") fotografii siedzącego na krześle mężczyzny i stojącej o b o k niego kobiety w plenerze z fotografią j u ż t y l k o samej, p a t r z ą c e j w ziemię kobiety, siedzącej na krześle, na k t ó r y m "do niedawna" siedział m ę ż c z y z n a (identyczny kadr; i l . 6); 5. Fotografia w i ą z a n k i z k a l i i i r ó ż z napisem "Rest" ("Wieczne spoczywanie"); 6. Fotografia m ł o d e j kobiety (dziewczyny) stojącej nad r z e k ą , tyłem do nas. W jednej ręce trzyma ona kapelusz, d r u g ą macha "na p o ż e g n a n i e " (nie wiadomo komu). 1 3 C a ł a sekwencja jasno ukazuje odchodzenie, p o ż e g n a n i e , śmierć. Obrazy w o d y n a b i e r a j ą g ł ę b o k o symbolicznego w y m i a r u . "Funeralne zastosowanie wody - pisze Eliade - t ł u m a c z y się t y m samym kompleksem, k t ó r y uzasadnia jej funkcję k o s m o g o n i c z n ą , m a g i c z n ą i leczniczą: wody 'za­ spokajają pragnienie z m a r ł e g o ' , r o z t a p i a j ą i scalają z zarod­ k a m i wody, 'zabijają z m a r ł e g o ' niszcząc definitywnie jego ludzki s p o s ó b bycia." P r z y p o m n i e ć też w a r t o o wodach Styksu, czy c h o ć b y obrazy wody w Śmierci Wergilego Hermana Brocha. Nenufar, j a k podaje słownik, pochodzi od " ś r d w . ł a c . 'j.w.' z arab. nenufar, nelufar 'j.w.' a sanskr. nilotpala 'j.w.' nila 'niebieski + utpala 'kwiat liii wodnej, lotosu'." Lotos to kwiat, k t ó r y Lotofagowie dali do zjedzenia w y s ł a n y m na zwiady towarzyszom Odyseusza: " S k o r o jednak k t o ś zje lotosu miodny owoc, j u ż ani nie chce w r a c a ć do ojczyzny, ani d a ć wieści o sobie." Ł ó d ź staje się b a r k ą Charona. Kobieta z w ę ż a m i nasuwa skojarzenia z fajansowymi figurkami k r e t e ń s k i c h b o g i ń t r z y m a j ą c y c h w ę ż e , a l e też z i n n y m i boginiami - Hekate, Persefona czy Pytią . Oczywiście, wszystkie p r z y w o ł a n e skojarzenia nie m a j ą na celu szukania takich lub innych d o k ł a d n y c h i precyzyjnych p o w i ą z a ń czy odniesień między zdjęciami a d a w n y m i czy w s p ó ł c z e s n y m i symbolami i postaciami mitologicznymi lub religijnymi, c h o d z i ł o jedynie o wskazanie olbrzymiego "kompleksu mitologicznego", do k t ó r e g o się one o d w o ł u j ą . Jest rzeczą niemal oczywistą, że " p r a w d a " każdej z tych fotografii z osobna była zupełnie inna niż " p r a w d a " jakiej n a b i e r a j ą one w opisanej sekwencji. Pierwsza i ostatnia sekwencja fotografii zdecydowanie o d r ó ż n i a się od pozos­ tałych. Przez takie właśnie zestawienie fotografii Lesy chce powiedzieć: historia, k t ó r ą opowiadam, jest historią pewnej 1 4 1 5 1 6 1 7 18 1 9 115 i �całości (silne ustrukturowanie p o c z ą t k u i k o ń c a ) . Jest to historia prawdziwa, ale prawda ta ociera się o p r a w d ę m i t u . D r u g a sekwencja a l b u m u s k ł a d a się z n a s t ę p u j ą c y c h zdjęć: 1. K o b i e t a siedząca na k o n i u ; 2. K o b i e t a z nagim niemow­ lęciem na kolanach; 3. Kobieta u k ł a d a j ą c a n i e m o w l ę na fotelu ( o b o k prawie niewidoczna sylwetka stojącego męż­ czyzny - ?); 4. Centralnie, m a ł e ubrane na b i a ł o dziecko w opartej o ścianę izby trumnie, po d w ó c h stronach rodzice, z g ł o w a m i n i k n ą c y m i w cieniu; 5. Fotocollage fotografii m a ł e g o dziecka z b u t e l k ą ze zdjęciem nagrobka z foto­ grafiami d w ó c h m a ł y c h dzieci; 6. Jedno dziecko w trumience; 7. D w o j e dzieci w trumienkach; 8. Puste, z a s ł a n e na biało (małżeńskie - ?) łoże; 9. M ł o d a kobieta w czerni z k u l ą siedząca w ustawionym w plenerze fotelu „ z e s t a w i o n a na s t y k " z fotografią d w ó c h m a ł y c h dziewczynek, ubranych na b i a ł o , o zamazanych konturach ("poruszonych"), umiesz­ czonych w nieco irrealnym (ze względu na brak ostrości) fotograficznym atelier (malowane drzewa [?] o n i e w y r a ź n y c h konturach, stojący ucięty pień drzewa, dywan w liście, liście i trawa [?]); dziewczynki w białych sukienkach, mniejsza ze z ł o ż o n y m i d ł o ń m i , druga w geście j a k gdyby "bicia się 116 w piersi" (modlitwa - ?). Sens sekwencji jest jasny: k o ń jest powszechnie uznawa­ n y m symbolem p ł o d n o ś c i i n a m i ę t n o ś c i ; kobieta na k o n i u , dziecko... śmierć dzieci, powszechna śmierć dzieci... A l e zatrzymajmy się przy d w ó c h zestawieniach, do k t ó r y c h o d w o ł a ł się Lesy. Zdjęcie dziecka z b u t e l k ą i smoczkiem zestawione jest z nagrobkiem z fotografią d w ó j k i m a ł y c h dzieci ( i l . 3). I c h fotografie umieszczone są w wianeczku z k w i a t ó w , p o d spodem napis " A t rest" ("Wieczne spoczy­ wanie"). Poza " ż y w e g o " dziecka jest niemal identyczna j a k poza bliższegu m u dziecka na nagrobku. " Ż y w o ś ć " dziecka p o d k r e ś l a jeszcze butelka ze smoczkiem. C o więcej r ą c z k a , fragment sukienki ( n ó ż k a ?) „ ż y w e g o " dziecka " w c h o d z i " na nagrobek. T o zestawienie jest mocne, m ó w i : jedynie k r o k dzieli dziecko żywe od martwego, a g r a n i c a m i ę d z y n i m i j e s t j u ż n a r u s z o n a . Niewiele dzieli dziecko, k t ó r e jest t u blisko, od tego, k t ó r e odeszło i jest j u ż t a m , daleko (relacja wielkości). Fotografia bliska jest metonimii: m ó w i - tak b y ł o . A l e t a „ f o t o g r a f i a " (fotocollage) tego właśnie nie m ó w i : nie m ó w i - to dziecko u m a r ł o ; zestawienie wprowadza, nie istniejący w zasadzie w fotografii, tryb 2 0 �p r z y p u s z c z a j ą c y : t a k b y ć m o g ł o . W t y m przypadku prawda historii z o s t a ł a przekroczona: tak b y w a ł o (bywa) - t o zdanie, k t ó r e , w e d ł u g r o z r ó ż n i e n i a Arystotelesa, przyna­ leży p r a w d z i e p o e t y c k i e j . I drugie zestawienie w tej samej sekwencji ( i l . 4): m ł o d e j ubranej na czarno kobiety ( ż a ł o b a - ?), siedzącej w fotelu ustawionym w plenerze, i d w ó c h m a ł y c h dziewczynek. Prawem kontrastu fotografia dziewczynek wydaje się " f i k ­ cyjna": i c h z m i ę k c z o n e , " n i e w y r a ź n e " twarze zestawione z bardzo w y r a ź n ą , p o w a ż n ą , s z t y w n ą i t r o c h ę j a k b y "po­ g r z e b o w ą " t w a r z ą kobiety; jej czarna suknia kontrastuje z b i a ł y m i sukienkami dziewczynek; naturalne tło pejzażu zestawione z irrealnym, " f i k c y j n y m krajobrazem", w k t ó r y m umieszczone są dziewczynki (malowane, nieostre tło w ate­ lier). Jednym s ł o w e m zestawione są " d w a ś w i a t y " , a " ż y w e " dziewczynki są j u ż j a k b y "nie z tego ś w i a t a " (ułożenie r ą k ) - o d g r y w a j ą t u rolę "duszyczek", " a n i o ł k ó w " . Zestawienie u k a z u j ą c nam " d w a ś w i a t y " , jeszcze raz wskazuje na po­ w s z e c h n o ś ć śmierci dzieci. 2 1 T a k i c h zestawień w albumie znajdujemy więcej, j a k c h o ć ­ by fotografia r o d z i c ó w z d w ó j k ą m a ł y c h c h ł o p c ó w i foto­ grafii tychże c h ł o p c ó w j u ż bez r o d z i c ó w d o k ł a d n i e w tej samej scenerii ( i l . 8). "Szew" zestawienia jest na tyle s ł a b o widoczny, że nie o d razu orientujemy się, że m a m y do czynienia z d w o m a zdjęciami. C z ę s t o w y s t ę p u j ą też ze­ stawienia na sąsiednich stronach l u b na jednej stronie "na s t y k " ukwieconej i udekorowanej fotografii zmarłej osoby z fotografią osoby " ż y w e j " (często podobnej l u b w podobnej pozie) ( i l . 5). Takiej konsekwencji w " o p o w i a d a n i u " o k r e ś l o n y c h his­ t o r i i t r u d n o d o s z u k a ć się w dalszych sekwencjach zdjęć. A l e , czego p r z y k ł a d y j u ż p a d ł y , Lesy nie ucieka się jedynie do przekazywania znaczenia poprzez k o l e j n o ś ć zdjęć. C z ę s t o p o s ł u g u j e się o n t a k ż e t e c h n i k ą fotocollage'u, zestawianiem zdjęć "na s t y k " tak, iż nie zawsze o d razu wiemy, że m a m y do czynienia z dwiema fotografiami, zestawianiem "lustrzanych o d b i ć " danego zdjęcia ( i l . 7), powtarzaniem zdjęć w i n n y m zestawieniu, p o w i ę k s z a n i e m f r a g m e n t ó w zdjęć ( i l . 2) l u b pomniejszaniem centralnych f r a g m e n t ó w zdjęć ( i l . 1), co m o ż e d a w a ć iluzję zbliżania się i oddalania o d "rzeczywisto­ ści". Ten ostatni zabieg jest jeszcze i z tego p o w o d u ciekawy, że daje złudzenie głębi, t r ó j w y m i a r o w o ś c i o g l ą d a n e j "rzeczy- 117 �w i s t o ś c i " , wchodzenia w tę " r z e c z y w i s t o ś ć " , stwarza efekt "teatralizacji". Co w a ż n e , wszystkie te zabiegi p o w o d u j ą wprowadzenie bardzo specyficznych relacji czasowych. Silne symboliczne zaznaczenie p o c z ą t k u i k o ń c a , nadaje " o p o w i e ś c i " s t r u k t u r ę zwartej całości. ( " P o c z ą t e k " i " k o n i e c " to pojęcia o d n o s z ą c e się bardziej do mitu niż historii.) M o ż e to p o w o d o w a ć złudzenie d i a c h r o n i c z n o ś c i : " o g l ą d a n i a " i " s ł u c h a n i a " his­ t o r i i j a k gdyby rozwijała się w czasie. T a k ą też w y m o w ę m o g ą mieć b l o k i tekstowe zgrupowane pod n a g ł ó w k a m i o z n a c z a j ą c y m i kolejne lata. A l e na pewno nie jest to jedyny ani też d o m i n u j ą c y czas z j a k i m m a m y do czynienia. Fotocollage i zestawienia p o w o d u j ą , że "fotografie" t r a c ą swą a c z a s o w ą s t r u k t u r ę , " z a c z y n a j ą się d z i a ć " , łączą w sobie przynajmniej dwie płaszczyzny czasowe. Czasami w p r o w a ­ dzony jest t r y b przypuszczający. Powtarzanie się pewnych fotografii powoduje zburzenie d i a c h r o n i c z n o ś c i opowieści. Kiedy o g l ą d a m y album Lesy'ego rzuca n a m się w oczy c a ł k o w i t y brak numeracji stron. Zabieg, k t ó r y niewątpliwie ma na celu wskazanie na k o n i e c z n o ś ć właśnie synchronicz­ nego traktowania przedstawionego zjawiska, wszystkich zawartych w książce " c y t a t ó w " tak wizualnych (fotografii), j a k i werbalnych. Ten synchroniczny charakter albumu zdecydowanie p r z e w a ż a . T r z y części albumu (sygnowane kolejnymi cyframi) o d n o s z ą się przecież do trzech "syn­ chronicznych" a s p e k t ó w , a nawet kolejne lata, k t ó r e są n a g ł ó w k a m i w blokach tekstowych, nie mają na celu, j a k m i się wydaje, uchwycenia c z a s o w o ś c i , d i a c h r o n i c z n o ś c i zjawis­ ka, lecz symbolicznie sygnalizują aspekt k o ń c a , schyłku i śmierci (koniec wieku). T a a h i s t o r y c z n o ś ć a l b u m u zbiega się z " a h i s t o r y c z n o ś c i ą " (szaleństwem) c z a s ó w : częstą śmiercią dzieci. Lesy zestawia na sąsiednich stronach zdjęcie ubranego na biało dziecka w trumnie opartej o ścianę p o m i ę d z y stojącymi rodzicami (fotografia w y s t ę p o w a ł a j u ż w drugiej sekwencji) z obrazem starej, siedzącej i j a k gdyby czekającej na śmierć kobiety (chyba najstarszej w albumie). Nasza konwencjonalna linearn o ś ć czasu przyzwyczaiła nas do faktu, że człowiek rodzi się, żyje, by w k o ń c u , kiedy jest stary, u m r z e ć , j e d n y m s ł o w e m , że najpierw u m i e r a j ą ludzie starzy. T o przyzwyczajenie rozbite jest przez wspomniane zestawienie. " N i e n o r m a l n o ś ć " przed­ stawianego czasu d o d a t k o w o p o d k r e ś l o n a jest faktem, że 118 stara kobieta, znajdująca się po lewej stronie r o z ł o ż o n y c h stron, niejako patrzy na śmierć dziecka. A l b u m y historyczne (i zdecydowana większość a l b u m ó w rodzinnych) o d w o ł u j ą się do diachronicznej (historycznej) narracji ( u k ł a d u ) . Inaczej sprawa w y g l ą d a w przypadku Lesy'ego. Wydaje m i się, że większość z a b i e g ó w , do j a k i c h ucieka się Lesy, m o ż n a by łączyć, z p r ó b ą n a ś l a d o w a ­ l i i a m e c h a n i z m ó w funkcjonowania l u d z k i e j (działają­ cej na zasadzie asocjacji) p a m i ę c i . P r z y p o m n i j m y sobie cytowane w motcie s ł o w a D a v i d a Lowenthala: " R z a d k o kiedy odtwarzanie w s p o m n i e ń zachowuje n a s t ę p s t w o wyda­ rzeń - lokalizujemy je raczej przez skojarzenia niż dzięki metodycznej penetracji, a przeszłość traktujemy j a k ' m u ­ zeum archeologiczne (...) porozrzucanych na chybił trafił s z c z ą t k ó w ' . " Jeśli w y ł ą c z y m y dwie sekwencje otwierające a l b u m i sekwencję z a m y k a j ą c ą ( k t ó r e m o ż n a by n a z w a ć wzięciem przedstawionej rzeczywistości w " m i t o l o g i c z n y " , czy też symboliczny " c u d z y s ł ó w " ) to o d n o ś n i e p o z o s t a ł y c h , m o ż n a by powiedzieć, że u k ł a d e m zdjęć r z ą d z i często ( c h o ć nie zawsze) prawo asocjacji. P a m i ę ć ludzka nigdy (lub prawie nigdy) nie jest "fotograficznie" wierna, nawet jeśli często nam się tak wydaje. Podobnie p o s t ę p u j e Lesy z fotografiami, poddaje je pewnym zmianom, zmienia t ł o , pewne elementy fotografii przemieszcza, a nawet wprowadza do fotografii elementy z innych zdjęć (por. i l . 7; gdzie u d o ł u fotografii z o s t a ł o umieszczone powielenie zestawienia r ą k d w ó c h k o ­ biet, a u g ó r y pojawia się fragment d ł o n i kobiety ze zdjęcia z sąsiedniej strony). 2 2 P o s ł u c h a j m y jeszcze jednej uwagi Lowenthala: " K a ż d y rodzaj pamięci modyfikuje i p r z e k s z t a ł c a d o ś w i a d c z e n i e , raczej destyluje przeszłość, niż odzwierciedla j ą b e z p o ś r e d ­ nio." W a r t o w t y m k o n t e k ś c i e p r z y w o ł a ć konstatacje Kirsten Hastrup o zbieżności m e c h a n i z m ó w d z i a ł a n i a m i t u i p a m i ę c i ludzkiej w o p o z y c j i i d o h i s ­ t o r i i (historiografii). Hastrup pisze, że m i t i historię m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o dwie odmienne s z t u k i pamięci. Jeśli przyjmiemy p r o p o n o w a n ą a n a l o g i ę z p a m i ę c i ą za u s p r a w i e d l i w i o n ą w ó w c z a s charakterystyczny zabieg bardzo częstego zestawiania lustrzanych o d b i ć danej fotografii wyda n a m się w pełni uzasadniony. Takie poszukiwanie w ł a ś ­ c i w e g o o b r a z u (prawdy pamięci) przypomina zabiegi do j a k i c h o d w o ł y w a ł się Tadeusz K a n t o r w swoim teatrze. 2 3 2 4 �Przypomnijmy sobie charakterystyczny p o c z ą t e k spektaklu Wielopole, Wielopole, kiedy to pojawiające się postacie z m a r ł y c h spierają się o to, gdzie było o k n o , czy było ono naprzeciwko drzwi?, z k t ó r e j strony r e k o n s t r u o w a ­ n e g o p o k o j u trzeba je umieścić. Podobnie z i n n y m i elementami: czy walizka na pewno leżała na szafie? W swo­ ich dociakaniach d o t y c z ą c y c h fenomenu pamięci K a n t o r wynajduje " m e t o d ę klisz". M ó w i : "Wspomnienie nie tworzy ciągłej fabuły. (...) Nigdy we wspomnieniu nie ma akcji, t y l k o są klisze i to jest sprawa... metoda k l i s z . " Ale przecież te klisze nigdy nie są "fotograficznie wierne". P r z y w o ł a n i e w t y m k o n t e k ś c i e teatru, teatru tak specyficz­ nego j a k teatr K a n t o r a , wydaje się zasadne. Roland Barthes powiada, że jeśli fotografia d o t y k a sztuki, to właśnie przez teatr. "Fotografia wydaje m i się bliższa Teatru, a to przez szczególny związek (być m o ż e jedynie j a to widzę): przez Śmierć. Znany jest pierwotny związek teatru i k u l t u Z m a r ­ łych: pierwsi aktorzy odłączyli się od w s p ó l n o t y grając rolę Z m a r ł y c h ; u c h a r a k t e r y z o w a ć się o z n a c z a ł o - określić się j a k o ciało zarazem martwe j a k i żywe: takim jest bielony tors w teatrze totemicznym, człowiek z p o m a l o w a n ą t w a r z ą w teatrze c h i ń s k i m , m a k i j a ż z masy ryżowej w indyjskim K a t h a - K a l i , maska w j a p o ń s k i m teatrze N ó . . . O t ó ż ten sam związek o d n a j d u j ę w Fotografii: p o m i m o naszych wysiłków, by była 'jak ż y w a ' (a ta pasja ' o ż y w i a n i a ' nie jest niczym innym, j a k t y l k o mitycznym zaprzeczeniem naszego z a ż e n o ­ wania wobec śmierci). Fotografia jest j a k teatr p r y m i t y w n y , j a k Ż y w y Obraz - w y o b r a ż e n i e m nieruchomej uszminkowanej twarzy, pod k t ó r ą widzimy u m a r ł y c h . " A l e to powtarzanie, zestawianie "lustrzanych" fotografii, j a k m i się wydaje, jest t a k ż e p r ó b ą szukania t y p o w o ś c i . W cytawanych na p o c z ą t k u s ł o w a c h Lesy'ego m ó w i on, że o g l ą d a n i e tysięcy zdjęć powoduje, że zaczynamy myśleć w kategoriach g e n o t y p u . Lesy'emu nie chodzi tutaj o genotyp w rozumieniu biologicznym (a jeżeli nawet to zdecydowanie mniejszym znaczeniu), lecz właśnie o t у p o w o ś ć zjawisk, miejsc, p ó z , z a c h o w a ń k u l t u r o w y c h (tego właśnie dotyczy album The Frames, w k t ó r y m fotografie rodzinne zestawione z tekstami o p o w i a d a j ą c y c h swoje his­ torie b o h a t e r ó w , znajdują interpretację w kategoriach Freu­ dowskich i Jungowskich). P o d o b n ą w y m o w ę m a j ą zdania z Wprowadzeniu do Wisconsin Death Trip, k t ó r e są niejako 25 26 2 7 podsumowaniem usprawiedliwienia wobec z a b i e g ó w j a k i c h dokonuje on na zdjęciach V a n Schaicka i tekstach z Lokal­ nych Wiadomości pisanych przez F r a n k a i George'a Co­ o p e r ó w : „ J e d y n y m problemem pozostaje j a k zmienić po­ rtret z p o w r o t e m w o s o b ę i j a k zmienić zdanie [relację] w wydarzenie. (...) Sprawa, k t ó r ą trzeba się zająć jest z n a c z e n i e a nie wygląd. " Z n a c z e n i e fotografii poza kontekstem jest zawsze w ą t p l i w e . O d w o ł a j m y się jeszcze raz do Rolanada Barthesa. Pisze on: " P o n i e w a ż k a ż d a foto­ grafia jest przypadkowa (i w z w i ą z k u z t y m poza znacze­ niem) Fotografia nie m o ż e z n a c z y ć ( k i e r o w a ć się k u powszechnikom), chyba, że za cenę przywdziania m a s k i . " Trzeba jednak p a m i ę t a ć , że archaiczna maska nosiła bogat­ sze, niż jej się dziś przypisuje, znaczenia. Jej funkcja nie s p r o w a d z a ł a się t y l k o do z a s ł a n i a n i a (skrywania), ale przede wszystkim o d s ł a n i a n i a ( o b j a w i e n i a ) . ' Maska przekracza fenomeny i kieruje się k u istocie zjawiska. Świeższe, osobiste d o ś w i a d c z e n i a z t y m p o d w ó j n y m charakterem teatralnej maski odnajdujemy u K i r s t e n H a s t r u p . Jak w i d a ć stale powracamy do p r o b l e m ó w archaicznego teatru. Ale czy zachowanie Lesy'ego wobec fotografii mężczyzny ( i l . 9) nie jest przypadkiem właśnie p r ó b ą "dekonstrukcji m a s k i " . 2 8 29 3 0 3 32 Praca Lesy'ego jest fascynująca nie t y l k o dlatego, że " d z i a ł a " , że przekazuje nam p e w n ą o k r e ś l o n ą , c z ą s t k o w ą p r a w d ę o pewnej społeczności. Zabieg ten jest jeszcze ciekawy z innych p o w o d ó w . Tradycyjna nauka (myślę t u o takich pozytywistycznych metodach w etnologii, j a k np. funkcjonalizm) s t a r a ł a się s t w o r z y ć wrażenie o b i e k t y w n o ś c i ( o b i e k t y w n o ś ć - obiektyw: skojarzenia fotograficzne nie są tu nie na miejscu), " b e z s z w o w o ś c i " , usiłowała p r z e k o n a ć , że to sama rzeczywistość m ó w i do nas za siebie. Co innego zdaje się m ó w i ć Lesy: chce n a m p o k a z a ć , że nawet tak z d a w a ł o b y się obiektywne dokumenty j a k fotografie nie m ó w i ą same za siebie. Badacz (historyk) nie jest t u "prze­ zroczystym m e d i u m " . Z r e s z t ą pisze on o t y m otwarcie we Wprowadzeniu: album jest " W t y m samym stopniu ćwicze­ niem z historii, j a k i eksperymentem alchemii. Jego n a d r z ę d ­ n ą intencją jest, abyście P a ń s t w o doświadczyli tych stronic teraz, przed s o b ą jak ruchomego lustra, k t ó r e o b r ó c o n e w j e d n ą s t r o n ę m o ż e o d b i ć zapach powietrza, k t ó r y mnie otacza, gdy piszę te słowa; o b r ó c o n e w i n n ą s t r o n ę m o ż e p r o j e k t o w a ć Wasze oczekiwania o d n o ś n i e przyszłości; od33 119 �w r ó c o n e ponownie, m o ż e p r z e k a z y w a ć dźwięk oddechu w m r o ź n y m powietrzu w izbie z przed osiemdziesięciu laty..." Ponownie na horyzoncie pojawiają się skojarzenia teatralne, by p r z y p o m n i e ć t y l k o d o ś w i a d c z e n i a A n t o n i n a A r t a u d : "Jest w zasadzie teatru i zasadzie alchemii tajem­ nicza t o ż s a m o ś ć i s t o t y . " Kirsten Hastrup, d u ń s k ą antropolog, s p o t k a ł a rzadka przygoda - dane jej było p r z e ż y ć siebie j a k o fikcję i m i t . Jej życie i praca stały się bowiem przedmiotem zainteresowania Eugenio Barby i jego teatru (Odin Teatret). Tak p o w s t a ł fascynujący spektakl - Talabot. W artykule Out of Anth­ ropology Hastrup szczegółowo omawia kolejne etapy pracy z B a r b ą , kiedy to ona, antropolog, stała się przedmiotem " b a d a ń terenowych" reżysera i jego z e s p o ł u , a n a s t ę p n i e proces o d b i o r u "siebie-jako-niesiebie" najpierw na p r ó b a c h , a potem publicznie. Śledzimy w ten s p o s ó b frapującą o p o w i e ś ć o poszukiwaniu t o ż s a m o ś c i (tego dotyczy spek­ t a k l , a krytyczny a r t y k u ł Hastrup podnosi te dociekania niejako"do k w a d r a t u " ) , o zawiłej relacji jaka wiąże historię, mit i p r a w d ę , i w k o ń c u o t y m , j a k jej " j a " stopniowo staje się "nie-ja" (to, że b y ł a reprezentowana przez i n n ą k o b i e t ę , u n i e m o ż l i w i a ł o jej o b e c n o ś ć w jej własnej historii; "opowie­ dzieli oni p r a w d ę o Kirsten [bohaterce spektaklu], jednak ona ciągle nie była m n ą [nie-ja]"), by ostatecznie, j u ż w publicznym pokazie, m o g ł a ona o d n a l e ź ć siebie ponownie ("nie-nie-ja" = " j a " ) . W t y m d o ś w i a d c z e n i u Hastrup "na własnej osobie" odkrywa fakt, że kiedy jej "historia stała się mityczna, [jednocześnie] stała się p r a w d z i w a " . A l e to osobiste d o ś w i a d c z e n i e uwiarygodnia jedynie k o n ­ kluzję, k t ó r ą s f o r m u ł o w a ł a j u ż we wcześniejszym artykule: „ N a w e t jeśli j e s t e ś m y naocznymi ś w i a d k a m i życia i cho­ ciaż pracujemy z dokumentami, nie m o ż e m y z a d o w o l i ć się widzialnymi wyrazami inności. M u s i m y ponownie s t w o r z y ć j ą w innej formie, aby u m o ż l i w i ć jej m ó w i ć za siebie! Ten paradoks jest absolutnie centralny dla dyskursu antropolo­ gicznego: Musimy powtórnie stworzyć rzeczywistość w od­ 3 4 35 miennej formie, by mogła ona mówić za siebie. Nie t y l k o musimy m ó w i ć o czymś, ale t a k ż e w imieniu kogoś lub czegoś. Jest to kolejny podstawowy warunek antropologii. Auten­ tyczności nie o s i ą g a się przez komentarz udrapowany w przedstawienie [through comment clad as presentation], lecz przez ś w i a d o m o ś ć antropologicznej r e p r e z e n t a c j i rozumianej j a k o przetworzenie i uobecnienie." S z t u k a antropologii d o t y k a t u sztuki teatru. Susan Sontag s k w i t o w a ł a wysiłek Lesy'ego w n a s t ę p u j ą ­ cych s ł o w a c h : " C y t a t y nie m a j ą nic w s p ó l n e g o ze zdjęciami, ale k o j a r z ą się z n i m i w przypadkowy, intuicyjny s p o s ó b , podobnie j a k słowa i d ź w i ę k i W . Johna Cage'a dopasowywa­ ne są w czasie przedstawienia do r u c h ó w tanecznych za­ projektowanych przez Merce Cunninghama. (...) Oczywiś­ cie, Wisconsin: podróż w krainę śmierci niczego nie dowodzi. Siła historycznego argumentu leży w sile colllage'u. D o n i e p o k o j ą c y c h , elegancko p o k r y t y c h p a t y n ą zdjęć V a n Schaicka m ó g ł Lesy d o p a s o w a ć inne teksty z tego okresu - listy m i ł o s n e , dzienniki - i s t w o r z y ć odmienne, m o ż e mniej p r z y g n ę b i a j ą c e w r a ż e n i e . Jego a l b u m podnieca, stanowi modnie pesymistyczny argument i oferuje całkowicie d o w o l ­ ny, k a p r y ś n y obraz h i s t o r i i . " Oczywiście, konstatacja Susan Sontag jest prawdziwa, c h o ć j e d n o c z e ś n i e nie ma ona racji. Ł a t w o ś ć z j a k ą przecho­ dzi ona nad p r o p o z y c j ą Lesy'ego m o ż e dziwić u badaczki zainteresowanej surrealizmem i jego specyficznym podej­ ściem do p r a w d y . P r a w d ą jest, że zabiegi Lesy'ego n o s z ą znamiona arbitral­ ności. Ale jeśli słuszna jest moja interpretacja, że a l b u m niejako n a ś l a d u j e s t r u k t u r ę ludzkiej p a m i ę c i i p r z y w o ł a n a paralela teatralna ("Teatr ś m i e r c i " K a n t o r a ) , to - wydaje m i się - że w t y m świetle poczynania Lesy'ego znajdują pełne usprawiedliwienie. Lesy opowiada historię c z ą s t k o w ą , k t ó r a ginie w tzw. p o w a ż n e j historii. T y m samym jego praca b y ł a b y bliższa nie tyle sztuce nawet, co raczej s z t u c e p a m i ę c i , tej jej odmianie, k t ó r a nazywa się m i t e m . 36 3 7 3 8 3 9 P R Z Y P I S Y 1 J . Wróblewski, Nie mogę uciec od polityki. Rozmowa z Marcelem Łozińskim, dokumentalistą, "Życie Warszawy" 17-18 lipca 1993; w drugim zdaniu, kiedy Łoziński u ż y w a liczby mnogiej, chodzi o K i e ś l o w s k i e g o , Kędzierskiego, K a m i ń s k a , Gryczelowską, K o s i ń s ­ kiego i Zygadłę. M. Lesy, Time Frames. The Meaning of Family Pictures, Pantheon Books, New Y o r k 1980, s. X I i X I I ' M . Lesy. Wisconsin Death Trip, Pantheon Books, New Y o r k 1973. Słusznie Sławomir Magala przetłumaczył tytuł na Wisconsin: Podróż w krainę śmierci. Por. jego przypis w Susan Sontag, O fotografii, tłum. S. Magala, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1986, s. 72 Niestety, nie znany jest mi album Real Life: Louisville in the Twenties (197'5). Por. o m ó w i e n i e trzech wymienionych już a l b u m ó w przez Michaela Yampolsky'ego, Między słowem a obrazem. Zycie zwykłych ludzi. Michael Lesy w poszukiwaniu prawdy historycznej, tłum. Alicja Skarbińska, "Obscura" nr 3-4, 1985. Inny, późniejszy album Lesy'ego, Bearing Witness o g l ą d a ł e m wiele lat temu. 2 3 4 5 W. Susman, Preface, (w:) Lesy, Wisconsin Death Trip, op. cit. M . Lesy. The Forbidden Zone, Andre Deutsch 1988, s. 12. Spacja moja - S.S. R . Barthes, La chambre claire. Note sur la photographic Cahier du Cinema, Gallimard, Le Senil 1980, § 1. Spacja moja - S.S. M . Lesy, The Frames, op. cit., s. X I T o nie z Wprowadzenia ani z Zakończenia, lecz z jednego z dopisanych fragmentów lokalnego historyka, dowiadujemy się, że jedna z fotografii [of a certain very special lady called Pauline L ' Allemand (...) she was so much the right person in the wrong place at the wrong time that she nearly turned everything inside out and upside down nie została wykonana przez V a n Schaicka. 6 7 8 9 120 Lesy myli się też o d n o ś n i e datowania zdjęć: co najmniej jedna, a najprawdopodobniej dwie fotografie zostały zrobione w 1913 roku. R a z wynika to jasno z widocznego na zdjęciu plakatu-zaproszenia, oznajmiającego, że 18 maja 1913 r. odbędzie się potańcówka-piknik; w drugim przypadku wynika to z tekstu d o ł ą c z o n e g o (zdjęcie jest reprodukowane w gazecie) do fotografii kaleki reklamującego protezy n ó g (nie jest, oczywiście, w pełni pewne, czy tekst nie został d o ł ą c z o n y do wcześniejszej fotografii). M . Lesy, The Forbidden Zone, op. cit., s. 13 К . Hastrup, Anthropological visions: some notes on visual and textual authority, (w:) Film as Ethnography, ed. by P . I . Crawford i D . Turton, Manchester University Press, Manchester & New Y o r k 1992 R. Barthes, op. cit., n.p. § 44; por. też S. Sikora, Fotografia - pa­ mięć - wyobraźnia, "Konteksty: Polska Sztuka L u d o w a " nr 3-4, 1992 N a temat symbolizmu androgyniczności (coincidencia oppositorum) por. M . Eliade, Sacrum mit historia, przeł A . Tatarkiewicz, P I W , Warszawa 1993; rozdział Mefisto i Androgyn, czyli tajemnica pełni, s. 197-251 Oczywiście, symbolika konia jest bardzo bogata. P r z y p o m n ę więc tylko za Eliadem, że koń bywał utożsamiany z Kosmosem. Traktat o historii religii, tłum. J . Wierusz-Kowalski, K i W , Warszawa 1966, s. 98, 106-107 M . Eliade, Traktat..., op.cit., s. 197 W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycz­ nych, W P , Warszawa 1988, s. 350 Por. W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, P I W , Warszawa 1985, s. 611 Por. Ludwika Press. Zycie codzienne na Krecie w państwie króla 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 �Minosa, P I W , Warszawa 1972, il. 71. Figurki z ok. 1600 r. p.n.e.. Muzeum w Herakeionie. Por. np. Kopaliński, Słownik mitów..., op. cit, s. 364, 852-3 Por. piękny esej St. Vincenza, Podkład religii starogreckiej (Węże u Pauzaniusza), omawiający funeralną s y m b o l i k ę węży [(w:) tegoż. Po stronie dialogu, P I W , Warszawa 1983, t. 1]. T a k ż e Eliade, Traktat.... op. cit., s. 206, 166-170. Jeśli uwzględnimy falliczną symbolikę węża, m o g ł o b y to być również motyw androgyniczny, Eliade, tamże, s. 168-170 R. Barthes, op. cit., np. (j 44, 47: por. też S. Sikora, op. cit. Arystoteles, Poetyka, przcł. i o p r a c o w a ł Henryk Podbielski. seria Biblioteka Narodowa, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k -Łódź 1983. roz. I X D . Lowenthal, Przeszłość- to obcy kraj, tłum. 1. Grudzińska-Gross i M . Tański, "Res Publica" nr 3, 1991, s. 21 T a m ż e , s. 16 K . Hastrup, Presenting the Past. Reflection on Myth and History. "Folk. Journal of Danish Ethnographical Society" vol. 29, 1987 Tadeusz Kantor: "Wspomnienie to jest ustawianie... ustawia­ nie przestrzeni, jak to było, prawda... i ciągle się mylimy. Nic, to nie stało tutaj, to stało gdzie indziej." L . Caplan, T . Kantor, K . Rabińska,' Metoda klisz, "Dialog" nr 12, 1980, s. 128. Szerzej o antropologicznym wymiarze pamięci u Kantora (i w filmie polskim) p o r ó w n a j Z . Benedyktowicz, Przestrzenie pamięci, (w:) Film i kontekst, pod red. D . Palczcwskiej i Z . Benedyktowicza, Ossolineum, Wrocław itd. 1988. O p a m i ę c i o w y m z w i ą z k u z umar­ łymi por. też S. Sikora. Cmentarz. Antropologia pamięci, "Polska Sztuka Ludowa" nr. 1-2, 1986 L . Caplan, T . Kantor, K . Rabińska, op. cit., s. 128 R. Barthes, op. cit.. § 13; tłum. pol. Camera lueida. Refleksje o fotografii, (fragmenty) tłum. E . Modzelewska-Sikora, " K i n o " nr 3J992 „Wtrącenia i dodatki znajdują następujące usprawiedliwienie: jedynym sposobem sprzeciwienia się intencjom fotografa jest znisz­ czenie n e g a t y w ó w ; jedynym sposobem zniekształcenia punktu wi­ dzenia dziennikarza jest zapomnienie tego, co powiedział." M . Lesy, Wisconsin Death Trip, Introduction, op. cit., b.nr.s. 2 4 T a m ż e , spacja moja S.S. 3 0 R. Barthes, op. cit., § 15. Spacja moja - S.S. 1 8 1 4 2 0 2 1 2 2 2 3 " ..Maska usuwa z r ó ż n i c o w a n i e ludzi z dziedziny przypadkowo­ ści i wprowadza je w boski, wieczny i znaczący świat rytuału. Przekształca to, co jest, w to, co być powinno." Gerardus van der Leeuw, Święta gra. tłum. Z . Benedyktowicz i S. Sikora, "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1991 3 2 K . Hastrup, Out of Anthropology. The Anthropologist object of dramatic reprsentatkm (1988, maszynopis). as an 3 3 J . Clifford, Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski, tłum. M . K r u p a , "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1992 3 4 A . Artaud, Teatr alchemiczny, (w:) Teatr i jego sobowtór, przel. J. Błoński, Warszawa 1978: cyt. za: Wojciech Michera, Wyobraźnia alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza alchemiczna filmu "Szkla­ ne serce". "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1992 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 3 5 K. Hastrup, Out of Anthropology, op. cit. 3 6 К. Hastrup, Veracity and Visibility: The Problem of Authen­ ticity in Anthropology, "Folk. Journal of Danish Etnographical Society" V o l . 28, 1986, s. 13. Kursywa К. Hastrup, spacja moja -S.S." 3 7 S. Sontag, op. cit., s. 72-3 3 8 Por. np. o m ó w i e n i e filmowej twórczości J . Roucha przez Jeanettc DeBouzek, "Etnograficzny surrealizm" Jeana Roucha, ttum. S. Sikora, "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4. 1992; i o szerszym kontekście z w i ą z k u etnografii i surrealizmu: J . Clifford, The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Lite­ rature and Art, Harvard University Press, Cambridge (itd.) 1988, szczególnie rozdział On Ethnographic Surrealism; o m ó w i e n i e polskie Monika Sznajderman, O etnograficznym surrealizmie, por. też Katarzyna Kaniowska, Surrealizm i etnografia; oba artykuły w "Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 1, 1991 3 0 Por. K . Hastrup, Presenting the Past, op. cit. Porównaj też w tym kontekście rozważania Clifforda Geertza o zacieraniu się granicy p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i gatunkami, n a u k ą i sztuką. C . Geertz, O gatunkach zmąconych (Nowe konfiguracje myśli społecz­ nej), tłum. Z . Łapiński, "Teksty drugie" nr 2, 1990 V * 727 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63f1f9aab7d953d78e7f6a666d6eb581.pdf 57e12c081afff1c3fd07f12019b046a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2617 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2432 Title A name given to the resource Fotografíe cudowne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.50-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Fotografíe cudowne Hubert Czachowski WSTĘP Cuda się zdarzają. W katolicyzmie dzieje się to głównie za sprawą Matki Boskiej. Kilkadziesiąt lat po Fatimie, ponad sto po Lourdes, po wielu innych objawieniach i cudownych wydarzeniach, które raz po raz wstrząsają społecznością katolicką na świecie, dla milionów ludzi stały się czymś naturalnym, nie budzącym zdziwienia i wręcz niezbędnym składnikiem własnej religijności. We współczesnym świecie znane są dość dobrze objawienia wizerunków na korze drzew, wśród liści, oczywiście na niebie, a w ostatnich latach coraz częściej na szybach. Jest jednak jeszcze inna możliwość zaistnienia cudu. Otóż okazuje się, że jeden wynalazek ludzkości jest szczególnie predestynowany do kontaktu z sac­ rum. Tym wynalazkiem jest fotografia. Jaki związek występuje pomiędzy fotografią a cudem? Wydaje się, że nikt z największych teoretyków i filozofów fotografii nie przewidział, że właśnie zdjęcia mogą pokazać wymiary innej rzeczywistości świata, „z tamtej strony". To już nie są osławione fotografie kirlianowskie, gdzie - jak sugerują ich zwolennicy - można zobaczyć to, co okultyści nazywali zawsze „ciałem eterycznym" (Stefański, Komar 1982). Na tych fotografiach widać było bowiem „aurę" dookoła organizmów żywych w postaci świetlistej obwódki z drobnych promieni. Jednakże do powstania tych fotografii potrzebne było zbudowanie specyficznego aparatu i sprowo­ kowanie określonych warunków (fotografowany obiekt musi być poddany działaniu wielkiej częstotliwości). A przy cudzie jest zupełnie inaczej - wystarcza po prostu sama właściwość fotografii plus świętość osób fotografujących. Pamiętamy dobrze opisy etnografów dotyczące społeczno­ ści plemiennych, traktujących aparat fotograficzny jako przedmiot, który może skraść duszę. A więc wynalazek ten dotykał także innego wymiaru, transcendencji. Ten sposób patrzenia na fotografię przez te społeczności jest co prawda konsekwencją utożsamiania „materialnie i psychologicznie" wszelkich portretów ze swoim pierwowzorem, jak pisał Lucien Lévy-Bruhl (1992:68). Francuski uczony zaznaczał bowiem, iż członkowie tych społeczności jakikolwiek obraz postaci człowieka postrzegali zgoła w wymiarze mistycznym, tak samo jak siebie samych. Nic więc dziwnego, że aparat fotograficzny, który obrazy te robił całkowicie wiernie, został mocno powiązany ze sferą sacrum. „Pewnego razu w wiosce leżącej nad dolnym biegiem rzeki Jukon podróżnik nastawił aparat fotograficzny, by zrobić zdjęcie ludzi kręcących się przy swych domach. Gdy nastawiał obiektyw, podszedł do niego wódz wioski żądając, by pozwolono mu zajrzeć pod czarną chustę. Po otrzymaniu zezwolenia wpatrywał się uważnie przez minutę w poruszające się na matówce postacie, po czym nagle odskoczył i krzyknął na cały głos do ludzi: On ma wszystkie wasze cienie w swej skrzynce'."- tak brzmi kla­ syczny już dzisiaj tekst etnologiczny (Frazer 1965:182-183). Współcześni Hindusi towarzyszący ceremonii palenia zwłok 50 nad świętą rzeką Ganges w Benares nie pozwalają foto­ grafować obrzędu ciekawskim turystom, gdyż może to spo­ wodować zagubienie duszy.' W kulturze ludowej początkowo fotografia funkcjonowała na dość podobnych zasadach. Jed­ nak Roch Sulima (1992) w swojej pracy o fotografii pisze, że jej funkcja magiczna - traktowanie zdjęcia jako „cienia" czy „duszy" - w obecnej kulturze ludowej występuje w formie całkowicie szczątkowej. Nie sposób się z tym nie zgodzić. Współczesna ogromna powszechność wykonywania zdjęć musiała oczywiście wpłynąć na „oswojenie" i „zeświec­ czenie" natury fotografii przez kulturę typu ludowego, przy­ najmniej w jej tradycyjnym odczuwaniu. Może mieć to jednak również konsekwencje przeciwne. Podobnie zresztą jak to się ma w przypadku współczesnego zlaicyzowanego świata, gdzie następuje - trochę w inny sposób - „ponowne jego zaczarowanie". Tak więc mamy również w fotografii powrót sacrum w innej postaci, jej ponowne zaczarowanie. Znowuż fotografia - w świadomości kultury typu ludowego - zyskuje na powrót zdolność przenikania światów. CUD Chęć doświadczenia cudu jest ogromna. To ona w dużej mierze formuje postawy religijne wielu ludzi. Więcej - sądzę, że bez cudu wiele osób mogłoby stracić wiarę w Boga. Bo przecież, czyż może być większy dowód na Jego istnienie niż II. 1. Fotografia słońca, R z y m �II. 2. Okonin к. Grudządza t l . 3. Hostia na dachu stodoły, Radomin jakiś rodzaj bezpośredniego znaku? Bo chodzi właśnie o znaki o charakterze nienaturalnym, a takie mogą pochodzić wyłącz­ nie z „tego innego świata", którym w chrześcijaństwie „rządzi" Bóg (por. Otto 1993:90-91). W polskiej literaturze doczekaliśmy się bardzo dobrego terminu na określenie miejsca i potrzeby cudu w doświad­ czeniu religijnym - „wrażliwość mirakularna". Wynika ona ze „stałego oczekiwania niezwykłości, niegodzenia się na trwanie bez doświadczenia tajemnicy tego, co niepojęte, nadrealne" (Hemka, Olędzki 1990:12). Doświadczyć cudu można w różny sposób - może to być bezpośrednia relacja (świadectwo) kogoś, kto sam cud prze­ żył, może to być własne uzdrowienie, może to być zobaczenie twarzy Boga na korze drzewa lub na szybie, można ujrzeć krew płynącą z oczu gipsowej figury. Wszystko to są znaki Boga dla ludzi. Wszystko to są jednak pewne znaki pośrednie. Moc Boga/sacrum pozwala na ingerencję w rzeczywistość ziemską. Są to te wszystkie przeróżne odmiany hierofanii, o których pisał Eliade (1993). Ale czy można Boga po prostu zobaczyć? Nie chodzi już tutaj o znak jakiś skierowany do ludzi, ale o odkrycie prawdziwej boskiej postaci. Sensualizm i antropomorłizm ludowej religijno­ ści i mentalności ciągle daje o sobie znać, pozwalając nadawać fizyczne cechy ludzkie nie tylko - co jest jak najbardziej uprawomocnione - Matce Boskiej i Jezusowi, ale też Bogu Ojcu. Jest to zgodne zresztą z liczną chrześcijańską ikonografią, zarówno znajdującą się w kościołach, jak i na rozpowszech­ nianych - dawniej i obecnie - domowych przedmiotach kultu religijnego. Ikonografia ta zawsze wywierała wpływ na zbiorowe wyobrażenia religijne. Nie zawsze jednak były one tożsame, a więc różnorodne wizerunki poszczególnych postaci funkc­ jonowały obok siebie bez przeszkód. Żaden z nich w zasadzie nie stawał się obowiązującym kanonem, a więc „prawdziwe" wizerunki Boga Ojca, Jezusa, Ducha Świętego oraz Matki Boskiej - która oczywiście nie jest Bogiem, ale w religijności ludowej często zajmuje bliskie Jemu miejsce - pozostawały nieznane. W zasadzie do tej pory tylko jeden wizerunek posądzany był o rzeczywiste ukazanie oblicza Jezusa. Chodzi tutaj oczywiście o wizerunek z całunu turyńskiego. ści ich zaistnienia - a mianowicie cud, którego nie można zobaczyć gołym okiem. Nie chodzi więc tutaj o fotografie np. twarzy Matki Boskiej, którą widać na korze drzewa lub szybie. Chodzi o rejestrację na kliszy zjawisk odczytywanych jako prawdziwa obecność w ziemskim wymiarze „innego świata", transcendencji, sacrum. Dzięki fotografii zwiększa się także krąg społeczny odbiorców, którzy mogą doświad­ czyć widzenia cudu. Na wielu bowiem fotografiach „cudow­ ny" znak widzi każdy, zupełnie niezależnie od osobistego nastawienia religijnego. Widzą go także ateiści. Do dyskusji pozostaje więc tylko wiara w jego prawdziwość. Nie miejsce oczywiście tutaj na tego typu rozważania. Mówimy o WIE­ RZE, czyli o czymś całkowicie subiektywnym i niesprawdzal­ nym żadnymi naukowymi metodami. Jednak dla wielu ludzi, którzy widzą cud na fotografii, właśnie len fakt jest dowodem koronnym na prawdziwość cudu, na prawdziwość wiary i Boga. Przecież fotografia nie kłamie, bo nie może kłamać, jest przecież - zdaniem większości ludzi - wynalazkiem, który rejestruje rzeczywistość taką, jaka jest, w stu procen­ tach. Taki pogląd w kulturze typu ludowego jest ciągle czymś powszechnym, mimo zakwestionowania go współcześnie przez teoretyków i filozofów fotografii oraz samych foto­ grafów. Mimo zaniku wielu innych - teoretycznie ważniej­ szych - czynników „prawdy obiektywnej", fotografia ciągle stoi po części niewzruszona na straży obiektywnego poznania. Staje się jednym z niewielu bastionów modernizmu wobec wszechpotężnego i szalejącego postmodernizmu. FOTOGRAFIE CUDOWNE Cuda widzą wizjonerzy, nieraz osoby bliskie im duchowo, zdarzają się też cuda oglądane przez tysiące ludzi. Na fotografiach pojawia się jednak jeszcze inny aspekt możliwo- Fotografie cudowne bywają różne, tak jak różne bywają same cuda, tak jak różnorodne może być doświadczenie sacrum czy Boga. Są więc i takie, które zdają się być mniej oczywiste, gdzie obraz nie jest jednoznaczny. U pielgrzymów znajdujących się na miejscach objawień jednak również i one nic wywołują żadnych wątpliwości. Są widocznymi dowoda­ mi istnienia Boga (sacrum). I jako takie nie są poddawane w zasadzie żadnym racjonalizacjom. Popatrzmy więc na kilka przykładów fotografii cudow­ nych, które krążą wśród współczesnych Polaków Najczęś­ ciej spotkać je można w miejscach szczególnych, tzn. tam, gdzie wcześniej zdarzały się cuda Matki Bożej. Tak było np. w Okoninie koło Grudziądza. W niedzielę 13 czerwca 1995 roku w rocznicę objawienia Matki Boskiej, Mężczyzna (lat ok. 50.), na parkingu prezentował pielgrzymom oprawioną foto­ grafię, którą wykonała kilka miesięcy wcześniej jego żona. Zrobiła ona zdjęcie drzew w Okoninie, przy których pięć lat 57 ł �II. 4. Promień światła wychodzi z ciata Vcroniki Lucken; il. 5. Cu­ downa fotografia z Bayside. „Sługa Henry odziany s i ó d e m k a m i " wcześniej Matka B o s k a objawiła sic po raz p i e r w s z y Krzysz­ tofowi C z a m o c i c , miejscowemu rolnikowi. Podczas p u b l i c z ­ nej prezentacji fotografii Ż o n a skromnie stała z boku, to jej m ą ż wziął na siebie c i ę ż a r opowieści. N a t y m zdjęciu - j a k przekonywająco wyjaśniał M ę ż c z y z n a setkom pielgrzymów - w p r a w y m g ó r n y m r o g u widać 3/4 twarzy Boga Ojca, na lewo od niej t w a r z y Jezusa oraz p o n i ż e j - skrzyżowane b i a ł e p r o m i e n i e - to D u c h Ś w i ę t y . W i z e r u n k i tc są j e d n a k mało wyraźne, w zasadzie tworzą je nieostre białe pasy. N a j cickawiej przedstawia się sprawa ujęcia t w a r z y Boga Ojca, gdyż 1/4 część znalazła się poza kadrem. Sugeruje to, że rzeczywiście B ó g b y ł obecny na m i e j s c u objawień i po prostu - przypadkowo został sfotografowany. W y g l ą d a w i ę c na to, ż e fotografia z o s t a ł a wykonana poza i n t e n c j ą samego Boga. M i n i m a l n i e i n n e ustawienie aparatu pozwoliłoby zapewne na zdjęcie całej Jego twarzy. F a k t ten m o ż n a również, jak sądzę, zinterpretować w kategoriach f a ł s z u i prawdy. Mianowicie, jest w t y m także - wyrażona /трЛс/гс - sugestia, że fałszerze u m i e ś c i l i b y oczywiście całą t w a r z Boga Ojca. Stałem obok M ę ż c z y z n y dwa razy po kilkadziesiąt m i n u t , słuchając jego w y j a ś n i e ń oraz k o m e n t a r z y l u d z i . T r u d n o m i oczywiście u s t a l i ć dokładną liczbę słuchaczy i widzów. W ten dzień pogoda była wspaniała, świeciło słońce i było bardzo ciepło. Nic więc dziwnego, że do O k o n i n a zjechało około stu a u t o k a r ó w , n i c mówiąc j u ż o podobnej l i c z b i e samochodów osobowych. Wszyscy pielgrzymi, idąc na miejsce objawień. 52 przechodzili kolo samochodu Mężczyzny. Zdecydowana wię­ kszość zatrzymywała się. Łatwo więc przyjąć, iż fotografię mogło zobaczyć nawet 4 tysiące osób. Przy mnie przewinęło się tam ich przynajmniej kilkaset. Nikt nie wątpił w praw­ dziwość przedstawianej fotografii. Mało tego - głośnym zachwytom nie było końca. Każdy, kto już zobaczył, zaraz dalej opowiadał i pokazywał następnym, ciągle dochodzącym nowym pielgrzymom. Podzielić się cudem - to ważne. Staje się wtedy pielgrzym nosicielem samego sacrum, współuczestniczy w dziejącej się cudowności. Nie ma co podejrzewać, że w opisanym wyżej przypadku chodziło o pozyskanie pieniędzy. Małżeństwo w ogóle ich nie zbierało, nie prowadziło też zapisów na fotograficzne odbitki. Po prostu chciało podzielić się czymś wyjątkowym, co je spotkało, a co nie może przecież spotkać każdego. Tak, nic każdy może zrobić zdjęcie Trójcy Świętej. Nic jest to tylko wykonanie zdjęcia w odpowiedniej chwili, na odpowiednim miejscu. Do tego trzeba być odpowiednio ducho­ wo przygotowanym. Podkreślał to Mężczyzna mówiąc, że jego Żona potrafi się bardzo gorliwie i długo modlić, a jemu samemu zapewne nigdy nie udałoby się takiego zdjęcia wykonać. Jest więc modlitwa drogą pewną i jedyną dla kontaktu z sacrum, nawet kontaktu tak „tajemniczego" jak poprzez fotografie. Nic nie wiem o autorze innego zdjęcia ukazującego stodołę za domem, w którym mieszkała slygmalyczka Jadwiga Bartcl. także doświadczająca objawień Maiki Boskiej i Jezusa. W Radominie (woj. toruńskie), gdzie mieszkała, działo się wiele różnych „cudownych" zjawisk. Tutaj przyjrzymy się tylko jednemu zdjęciu, które krąży wśród pielgrzymów. Na stodole widać białe, małe kółko. Według pielgrzymów jest to hostia. Trudno wytłumaczyć, dlaczego akurat dach stodoły został uznany (przez sacrum) za lokum odpowiednie dla pojawienia się tam Najświętszego Sakramentu. Były przecież dużo lepsze i bardziej, wydawałoby się, odpowiednie miejsca, chociaż stodoła występuje tutaj jako tło dla krzyża po­ stawionego na podwórku, gdzie objawiała się Matka Boska. Z osobą Jadwigi Bartcl związana jest pewna nieformalna grupa religijna, wśród której wielką popularnością cieszą się - bardzo dla nas ciekawe - zdjęcia z Bayside z USA, które pielgrzymi pokazują na równi z tymi polskimi. W Bayside od 1975 Matka Boska objawia się Vcronice Lueken. Trudno powiedzieć, dlaczego akurat te objawienia zyskały w Polsce popularność. Prawdopodobnie rozpowszechniali je odwiedza­ jący polskie miejsca objawień zagraniczni wizjonerzy. Jedno jest natomiast pewne - Bayside jest czołowym miejscem na świecie pod względem ilości powstających tam cudownych fotografii. Są one bardzo rozmaite i - co tu dużo mówić - niecodzienne. W zasadzie można powiedzieć, że są bardzo udziwnione, szokujące, a jednocześnie naiwne. Naiwne dlate­ go, że dla każdego, kto zna się chociaż trochę na fotografii, technologia ich powstania od razu staje się jasna. Uzyskać podobne efekty może każdy, kto chociaż w średnim stopniu pojął zasady fotografii. Oczywiście, dla przekonanych o pra­ wdziwości tych zdjęć pielgrzymów nic ma to żadnego znaczenia, bo przecież Bóg w swej wszechmocy może także w taki sposób ingerować w proces fotograficzny. Kilka fotografii zostało wykonanych w kaplicy w czasie modlitw, głównie podczas odmawiania różańca. Jest w tym wyraźna sugestia, że właśnie ten rodzaj modlitwy jest szczególnie predestynowany do kontaktu z sacrum. Wtedy to właśnie sacrum „schodzi" na ziemię i pojawia się tuż obok odmawia- �jących modlitwę. Inne zdjęcie jest jeszcze bardziej tajem­ nicze. Oto sługa Henry, najbliższy współpracownik Veroniki, jest - jak informują podpisy na tej fotografii - „odziany siódemkami". Na tym pogrążonym całkowicie w mroku zdję­ ciu, ledwo widoczna postać mężczyzny (sługa Henry) zakryta jest przez świetlne promienie, warstwowo układające się rzeczywiście w kształt kilkunastu nałożonych na siebie siódemek. Pozostawiono to bez komentarza, ale przecież każ­ dy wie, że siedem jest liczbą szczególną, magiczną. A jednak słowo „magia" w relacjach pielgrzymów nigdy nie pada. Na fotografii Veroniki widać wychodzący z jej ciała „cudownie gruby promień światła... To niebieskie światło jest białe", jak zapisano na odwrocie zdjęcia. To, zdawałoby się, całkowicie nielogiczne zdanie nie wzbudza żadnego zdumie­ nia i nie skłania nikogo do refleksji. Wielokrotnie powtarzane działa na zasadzie magicznej formuły. Nie ma ono - co prawda - zmieniać niczego w fizycznej realności świata, ale utwierdza nadprzyrodzone efekty na fotografii. Dobitnie wskazuje również na łączność Veroniki z sacrum (wg pielg rzymów promień świadczy o obecności Ducha Świętego). Bo sacrum - jak odczuwają to pielgrzymi - wymyka się wszelkim racjonalizacjom. Na nic zda się tutaj „mędrca szkiełko i oko". Jednym z najbardziej dziwnych, a w relacjach pielgrzymów - najstraszniejszych zdjęć, jest sfotografowana, tak po prostu PRZESTROGA DLA ŚWIATA. Oczywiście, trzeba na nią patrzeć jako na jedną z możliwych manifestacji sacrum. Zdjęcie wygląda dosyć demonicznie. Można więc dać upust wyobraźni i próbować doszukiwać się śladów personifikacji - jest zarys głowy, trochę podobny do stereotypowych wyobrażeń czarownicy, są wyciągnięte w przód ręce. „Prze­ stroga" jest bialo-żółto-czerwona. To nic, że trudno sobie nawet wyobrazić, w jaki sposób można sfotografować coś tak niematerialnego i abstrakcyjnego, jak „przestrogadla świata". Ale to przecież jest znak sacrum, bardzo wymowny, bo zawierający w sobie dużą dramaturgię oraz diagnozę stanu świata pod koniec XX wieku. Sacrum uwidacznia się także na fotografiach polskich wizjonerów. Na zdjęciu najsłynniejszego z nich - Kazimierza Domańskiego z Oławy - widać wielką białą smugę, która zasłania twarz wizjonera. To - jak opowiadają pielgrzymi - Duch Święty. Widać tutaj, że fotografie Ducha Świętego mogą być bardzo różne - od delikatnego zarysu gołębia do nieregularnego grubego promienia/ W pielgrzymach takie metamorfozy nie wywołują w zasadzie żadnych obaw. Tutaj bowiem wszystko wydaje się być możliwe i - tak naprawdę - nic nie wywołuje zdziwienia. Fotografie cudowne wykazują jeszcze jedną niesamowitą właściwość. Otóż oprócz tego, co widać na nich wprost, tzn. oprócz widocznych wprost przejawów sacrum, można-zna­ jąc odpowiednie reguły - zobaczyć coś więcej. Najczęściej trzeba po prostu odwrócić w odpowiedni sposób fotografię. I lak na opisanym powyżej zdjęciu pokazywanym przez Małżeństwo w Okoninie, po odwróceniu go do góry nogami widać - jak twierdzili liczni pielgrzymi - modlącego się papieża. Ciekawe, że o zjawisku tym opowiadał nie Męż­ czyzna, ale zupełnie niezależna grupa pielgrzymów posiada­ jących małą odbitkę zdjęcia. Mężczyzna pytany o ten - w końcu nie bez znaczenia - szczegół stwierdził wręcz, że on sam tego nie widzi, więc o tym nie mówi. Był w tym, jak sądzę, zdecydowanie uczciwy i wiarygodny. Oczywiście nic wszystkie cudowne fotografie po odwróceniu dają podobne Cudowne fotografie z Bayside: it. 6. „Przestroga dla świata", ¡I. 7. .,Dwie trójki po odwróceniu dają dwie litery W (wojna wojna = war war) efekty. Jednak - przy tym zwielokrotnionym oddziaływaniu sacrum na proces fotograficzny - wywołują one jakby proporcjonalnie większy jeszcze entuzjazm. Na jednym zdjęciu z Bayside widoczne są grube pomarań­ czowe promienie układające się w dwie trójki (3) - co według relacji oznacza „ostrzeżenie". Dodatkowo zwracano uwagę, żc 33 to liczba lat Jezusa, kiedy poniósł śmierć na krzyżu. Mamy więc także tutaj odniesienie do powszechnie znanej symboliki cyfry 3 (można tutaj ułożyć całą listę porównań do symboliki znanej ze starożytności i chrześcijaństwa, zob. Forstner 1990:43-44). Na tym jednak ta fotografia nic wyczerpuje swoich sakralnych znaczeń - gdyż dwie 3 po odwróceniu fotografii dają dwie litery W, co jak mówią pielgrzymi znaczy „Wojna, Wojna". (Dobrze, że po angielsku słowo wojna zaczyna się także na literę w). Także więc to pełne symbolicznych odniesień zdjęcie jest swoistą apokalip­ tyczną przestrogą dla świata. Apogeum cudownych zdjęć - spośród tych, które miałem w ręku - jest fotografia słońca wykonana przez nieznanego autora w Rzymie. Otóż po wywołaniu filmu okazało się, że zamiast zdjęcia słońca (czego wykonanie samo w sobie nie jest proste) widać, ni mniej, ni więcej, tylko papieża Jana Pawła I I płaczącego i przytulonego przez Matkę Boską. Te gesty pielgrzymi bezbłędnie kojarzyli z tymi, które zapamię­ tali z sytuacji składania gratulacji przez kardynała Stefana Wyszyńskiego nowo wybranemu na urząd papieża Karolowi 53 �I Wojtyle. Słońce szczególnie często występuje jako miejsce znaku sacrum. Tak było w Fatimie, tak jest w Medjugorie, tak jest i w Okoninie, gdzie setki ludzi „widzą" drgające słońce, a pojedyncze osoby dostrzegają na tarczy słonecznej hostię. Słońce jest bardzo mocno związane z sacrum. Nic dziwnego więc, że w świętym mieście Rzymie, tuż przy miejscu zamieszkania następcy św. Piotra na Ziemi, fotografia słońca może dać takie efekty. Można - jak sądzę - powiedzieć, że na fotografiach powstają wręcz epifanie czy teofanie świetlne. Nie może to przecież dziwić, gdyż światłość była współistotna Jezusowi już przy jego narodzinach (Eliade 1994:50). Takie epifanie świetlne są znane w bardzo różnych religiach świata; można mówić nawet o różnych mitologiach światłości (Eliade 1994). Nie można wreszcie zapomnieć, że właśnie Światło zajmuje bardzo ważne miejsce w pojawiających się relacjach ludzi przeżywających śmierć kliniczną. Eliade zaczyna tekst o „przeżyciu światłości mistycznej" od analizy snu, w którym nieświadome przeżycia religijne chro­ nią się i czekają na dojście do świadomości współczesnego człowieka. Nasuwa się tutaj - przy zachowaniu kluczowych odmienności - pewna paralela pomiędzy snem, jak w anali­ zach Eliadego, a możliwościami, które posiada fotografia w odczuciach pielgrzymów z miejsc cudownych objawień. Gdzieś bowiem pojawia się podobieństwo ich natury, podo­ bieństwo stanu podświadomości i istnienia drugiego dna, czekających na ujawnienie przy sprzyjających okolicznoś­ ciach. Także do przeżycia teofanii świetlnej na fotografii pasują słowa Eliadego (1994:15), że „wszystkie przeżycia światłości nadprzyrodzonej można sprowadzić do wspólnego mianownika: ten, kto doznaje takiego przeżycia, podlega przemianie ontologicznej, zyskuje nowy sposób istnienia, który zapewnia mu dostęp do świata duchowego". Bo właśnie wielu pielgrzymów w miejscach objawień najmocniej przeży­ wa cuda na fotografiach. Nie są one ulotne, są dane na stałe i można je nosić w torebce czy w kieszeni, przenosząc cud dalej i pokazywać go tym, którzy są tego spragnieni. Zsumujmy - w miejscach objawień sacrum na fotografiach przybiera bardzo różne kształty - są to nieregularne linie, niczym błyskawice przeszywające kadr, nieraz dość mocno rozmazane, grubsze, a więc jakby wolniejsze, spokojniejsze, bardziej statyczne. Układają się one w dość czytelne symbole (cyfra 7) lub przybierają kształt rysunku. Jest i hostia, a kul­ minacją są twarze Boga Ojca i Jezusa. Znamienne jest, że tylko na jednym zdjęciu widać Matkę Boską, i to na zdjęciu nie wykonanym w miejscu objawień (!) (w zdecydowanej większo­ ści związanych z objawieniami Matki Boskiej), a w Rzymie, centrum chrześcijaństwa, nie związanym z Matką Boską w sposób tak bezpośredni. Czyżby istniała tutaj jakaś zasada przemienności - jeżeli objawia się w jakimś miejscu Matka Boska, to fotografie tam zrobione ujawniają na swoim drugim obliczu wizerunki Boga, Jezusa, sacrum, nigdy natomiast Matki Boskiej. Widać z tego, że samo objawienie Maryi jest jakby forpocztą do objawień bardziej jeszcze ukrytych. Są one przygo­ towaniem na spotkanie z Bogiem, sacrum w innym jeszcze wymiarze. Zastanawiający, ale wiele mówiący, jest także fakt, iż na fotografiach cudownych oprócz postaci Boga, Jezusa, Matki Boskiej, oprócz rozmaitych świetlnych hierofanii, pojawia się jedna i tylko jedna osoba żyjąca - a mianowicie papież Jan Paweł П. Pokazuje to zupełnie wyjątkową pozycję, jaką zajmuje On we współczesnej religijności oraz we współczesnej kulturze maso­ wej (por. Czachowski 1992, Łozińska 1992, Zowczak 1991:58-135). Być może uwidaczniają się tutaj odczucia i suges­ tie podobne do tych, które pozwalają mówić o obecnym papieżu, że madarbilokacji, czyli możliwość występowania jednocześnie w kilku całkowicie różnych miejscach na świecie. Taką to bowiem informację powtarzają członkowie nieformalnej grupy religijnej związanej z osobą Jadwigi Bartcl, wśród której krążą cudowne fotografie z Bayside. FOTOGRAFIE I SACRUM Na fotografii można więc zarejestrować praktycznie wszys­ tko. To już nie jest TYLKO dokumentowanie rzeczywistego i realnego obrazu świata. To jest jeszcze FOTOGRAFOWA­ NIE SACRUM, TRANSCENDENCJI, BOGA. I to często fotografowanie sacrum, jakby przypadkowo, które niewidocz­ ne gołym okiem jest obecne podczas różnych wydarzeń (modlitwa, objawienie) czy też w różnych „świętych" miejs­ cach (Rzym). Czy Louis Daguerre mógł przypuszczać, dokąd zaprowadzi ludzi jego wynalazek? A może miały rację te ludy, które od samego początku jednoznacznie zaklasyfikowały aparat fotograficzny jako przedmiot magiczny, który kradnie duszę, który może przenikać świat sacrum, fascynujący, ale i przerażający? Czy fotografia - tak jak postrzega ją współ­ cześnie mentalność typu ludowego - przypadkiem nie wyka­ zuje tych samych właściwości co sacrum? PRZYPISY ' Informację tę uzyskałem od dr Marii Nawojczyk. tarzach tacza je z działaniem sacrum, UFO lub ogólnie ze zjawiskami - Podobne w duchu i bardzo różnorodne fotografie drukuje czasami paranormalnymi. czasopismo „Nieznany Świat" (1/1995,3/1996). Zarówno osoby przysyła­ ' O genezie chrześcijańskiej symboliki Ducha Świętego jako gołębicy jące negatywy i odbitki, jak i dziennikarze w odredakcyjnych komen­ i slupie obłoku zob. np. Forstner 1990:106, 230-232 B I B L I O G R A F I A Czachowski Hubert 1992 Pomyfta, /? W&a, mir - рггусгулдк &i лут,, „Lud", s. 191-204' л Ы mifümi wspofczw- Eliade Mircea 1993 Tmtwif o Wfoni rffigii, Wydawnictwo OPUS, Łódź 1994 i (Wnvg)M, Wydawnictwo KR, Warszawa Forstner Dorothea OS В 1990 aviar .(ymW/h rArzf.fci)wútig/, Warszawa Instytut Wydawniczy PAX, Frazer James George 1965 ZWa Ся&ц. PIW, Warszawa Lévy-Bruhl Lucien 1992 СгуллоМ wmysfowr w д/мксгелсПудсл pif люГлусл, PWN, War­ szawa 54 Łozińska Kinga 1992 Уол / W W // - болдкг т д а л и у wyoWz/w. .Literatura Ludowa", nr. I Olędzki Jacek, Andrzej Hemka 1990 WVuZ/woAf mirabi/аглд, „Polska Sztuka Ludowa", nr. 1, s. 8-14 Otto Rudolf 1993 .&i'!{fo.fc, Wroclaw, Thesaurus Press „Roses, The Message of Our Lady and Our Lord to Veronica Lueken", czasopismo wydawane w Bayside. New York, 2.10.1990 oraz inne bez daty Stefański Lech Emfazy, Michał Komar 1982 W magu do /муслогголЩ Wiedza Powszechna, Warszawa Sulima Roch 1992 Л/6ыт „cimi". Mowo í/ofogni/ia w Wfwrze Wowej. s. 116-126, w: tegoż Mowo / «Год. Śzbc* <v Wfwrze, Kraków Zowczak Magdalena 1991 g o W f f w.« - mi/ / afgrforypy, Wiedza o Kulturze, Wroclaw � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10ab4e0edd744ca4ef321a1e71d347e3.jpg 58f46b636cd0e2f525d299998100cfcc https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d398af14d5ebb8393ca05134c400984.jpg 95ad58c22b3020f48a73c78ef7adbb06 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb5d6d7b42011fdcc02ca4df2335b7f9.jpg 811586c07595524ce2e4630f2f3e3e77 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46613ee01a84f10322d5b91ecc47b266.jpg eb432b2f716286f65d63b18ddcd0ec0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fotografie rodzinne (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource odzież kobieca ; odzież męska ; odzież dziecięca ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają grupę osób w ubiorach codziennych - mężczyzn , kobiety, małe dzieci w różnych ustawieniach Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.2.6.1_01 PAE_FNK_24.38.X_O.2.6.2_01 PAE_FNK_24.38.X_O.2.6.3_01 PAE_FNK_24.38.X_O.2.6.4_01 Dzianisz elementy odzieży koszula obuwie odzież odzież dziecięca odzież kobieca odzież męska okolice Nowego Targu Podhale spodnie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a5310a1643bf65acc9e14cb4345b2197.jpg 0e1b3a8af9d1611701ec5be896425534 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment dachu krytego drewnianymi wiórami / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kręgi Stare (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment dachu dwuspadowego krytego drewnianymi wiórami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.20.V_K.5.17.3_01 budownictwo wiejskie budynek dach konstrukcja dachu Kręgi Stare okolice Wyszkowa pokrycie dachu wióry drewniane https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d865e0fc7f946d302ffa61915d447f08.jpg 2b716a71bb8b89cf6f727cd2598cf06c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment dachu krytego słomą i kalenica / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wirkowice (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; dekarstwo ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia dach i kalenicę budynku mieszkalnego. Uwaga:- w odległości 2 km od siebie znajdują się dwie wsie Wirkowice Pierwsze i Wirkowice Drugie, stąd lokalizacja miejscowości Wirkowice na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.2.17.1_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie dach dekarstwo kalenica konstrukcja dachu okolice Zamościa słoma Wirkowice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0120af6b5b067a56643f2582bc5da68e.jpg da908d4005b26686023bac9b08152fde Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment dachu krytego słomą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kręgi Stare (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia wzmocnienie dachu budynku mieszkalnego krytego słomą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.20.V_K.5.17.4_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny dach konstrukcja dachu Kręgi Stare okolice Wyszkowa pokrycie dachu słoma https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6fc675b9ef23c412b9e584579b3f211.jpg 3c6b8ef610092a36604e9ebea7ee8884 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment dachu stodoły / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; ciesielstwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment dachu budynku gospodarczego (stodoły) krytego słomą i więźbę dachową Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.5.5_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy ciesielstwo dach Kowalewo okolice Kościana pokrycie dachu słoma stodoła Wielkopolska więźba dachowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ddaa6e04fce1bbe08b5154a4e8619c22.jpg 1950f96d9a174d9bcd98dc19c6922908 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment dna łodzi płaskodennej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; narzędzia ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment dna łodzi płaskodennej (widoczne łączenia desek). Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.4.3_01 Bartkówka łódź łodź płaskodenna narzędzia okolice Rzeszowa szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f307597bb45880efab6809a29cdf82e0.jpg 76bf8f62a20737b613ae4ebbf52cb790 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment dna łodzi rybackiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wilczyna (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment łodzi rybackiej płaskodennej Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_13.20.IX_K.3.15.4_01 łódź okolice Szamotuł szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wielkopolska Wilczyna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbcc0b4b91d5a12b4e8c45ad111ed595.jpg 0883a82e5565dcff6dd33247ced0f872 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment dna łodzi rybackiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wilczyna (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment łodzi rybackiej płaskodennej Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_13.20.IX_K.3.15.5_01 łódź okolice Szamotuł szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wielkopolska Wilczyna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f72e1be3e72b4d101cc32f46b3f28381.jpg 754c65a9b6f425875b493e4799ef4e6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment drewnianej ściany szczytowej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korbielów (woj. śląskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Śląsk Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment ściany szczytowej drewnianego budynku gospodaczego Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_22.37.VI_G.2.9.3_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Korbielów okolice Żywca ściana z drewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/48433cd92046654495ff5ead63b86589.jpg 73fc9da4785eee753bd5e6e87d71dde6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment dyszla / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyrzyki / Nowe Wyrzyki (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; narzędzia ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia koniec dyszla Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.17.XV_B.3.11.1_01 dyszel narzędzia Nowe Wyrzyki okolice Zambrowa pojazdy transport lądowy transport pociągowy Wyrzyki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/69961ad8c7fe5f38e4b714750b840f2e.jpg 142b992b49727d326495e1f9b22f8795 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment hołobli / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyrzyki / Nowe Wyrzyki (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport zwierzęcy ; narzędzia ; pojazdy ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment hołobli Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.17.XV_B.3.11.5_01 hołoble narzędzia Nowe Wyrzyki okolice Zambrowa pojazdy transport lądowy transport pociągowy transport zwierzęcy wóz Wyrzyki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/050e02e809cf34ceae3eef5a9018bb4b.jpg 582decadae70a8add83458925ccab0f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment kamiennego krzyża na skraju wsi / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie), okolice [droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej] Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; kult świętych ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment kamiennego krzyża z figurą Ukrzyżowanego Jezusa Chrystusa. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.XII_O.5.14.5_01 Bartne droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej krzyż kult świętych Łemkowszczyzna mała architektura sakralna okolice Gorlic religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18d32b4ca7f82d79b898e4f478c1e9b1.jpg 8b2bf71836791263f8c3b9c583c5204d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment kieratu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; maszyny rolnicze ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia środkową część kieratu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.10.5_01 Lipnica Wielka maszyny rolnicze narzędzia do młócenia i czyszczenia ziarna okolice Nowego Targu rolnictwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/171d2ca23812b26dee22292a43db30ea.jpg 678a1216849c025d78d34680664b047f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment kieratu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Ostrów [wyspa na Jeziorze Wdzydze], (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; narzędzia do młócenia i czyszczenia ziarna ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia środkową część kieratu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.12.X_G.4.2.4_01 Kaszuby kierat maszyny rolnicze narzędzia do młócenia i czyszczenia ziarna okolice Kościerzyny Ostrów rolnictwo wyspa na Jeziorze Wdzydze https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/829fe50be8f1e53b38fdf2cf76909c28.jpg 5f14b462442b2673c20e95399a88effd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment koła wozu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wdzydze Kiszewskie (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport zwierzęcy ; narzędzia ; pojazdy ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment koła wozu (element zabezpieczający przed zsunięciem się osi) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.12.XI_G.4.3.4_01 Kaszuby narzędzia okolice Kościerzyny pojazdy transport lądowy transport zwierzęcy Wdzydze wóz https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05329522c0298accdc86066d57ba0793.jpg 73cbb55628bb5c8299eb374ed90e492e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment kuli do wyciągania wody ze studni / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Niebieszczany (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia zakończenie kuli do wyciągania wody wiadrem ze studni Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.37.XI_H.2.8.3_01 budownictwo wiejskie elementy zagrody Niebieszczany okolice Sanoka studnia https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04ae6fb7c9a1b6a22db31b4d544685cb.jpg e25d57482e4fc721f04cafefc941c4b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment łemkowskiej chyży / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Komańcza (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo regionalne ; budynek mieszkalny ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment ściany zrębowej budynku mieszkalnego - łemkowskiej chyży Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.38.X_H.2.14.5_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy budynek mieszkalny chyża Komańcza konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa okolice Sanoka piwnica ściana z drewna wnętrze https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe757c4ea61631d1f5efa2eb0e38a054.jpg 0e2b543a78e8d82fd5f901e00b0f20a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment malowanych drzwi wejściowych/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Niebieszczany (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; elementy budynku ; zdobnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia drzwi wejściowe budynku gospodarczego (stodoła) malowane we wzory Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.37.XI_H.2.8.5_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy drzwi elementy budynku Niebieszczany okolice Sanoka stodoła zdobnictwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2b3b7401b63adce840538a6b254beb9.jpg 01521d38853ec8622b6d728cf4b08a70 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment mieroży / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lgiń (woj. lubuskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Lubuskie Description An account of the resource fotografia przedstawia samołówki rybackie (mieroża) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.24.I_G.1.8.5_01 Lgiń narzędzia i urządzenia rybackie okolice Wschowy rybołówstwo samołówka samołówki wiersza wiersza sercowa wiersza siatkowo-bezżeberkowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6239b16d17c55a273af659c6b2c1b932.jpg a82ed14510ed4374f14b43db063ccefe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment mocowania sieci rybackiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia zamocowanie sieci do końcowego drążka Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.15.5_01 narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Jarosławia rybołówstwo sieć sieć ciągniona sieć ściankowa sieci Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0f1b15558f77dc794f0664c3bdbfb60.jpg 971659a6ecb3febd08a1bc3fd540b4a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment płotu plecionego ze słomy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Futoma (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia płot pleciony ze słomy Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.35.XV_H.1.13.3_01 budownictwo wiejskie elementy zagrody Futoma ogrodzenie okolice Rzeszowa płot https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2fac4296bf84ff41aad2d2e058b59b7.jpg cb35a8869d4309cb1ed2b16190a86bf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fragment pługa / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; maszyny rolnicze ; narzędzia do sprzężajnej uprawy ziemi ; narzędzia płużne ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia przód pługa (wózek płużny) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.14.1_01 maszyny rolnicze narzędzia do sprzężajnej uprawy ziemi narzędzia płużne okolice Jarosławia pług rolnictwo wózek płużny Zapałów